Badania nad produkcją nasion brukwi pastewnej metodą bezwysadkową

!YH 
-.J 


AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA 
I M. J A N A I J Ę D R Z E JAŚ N I A D E C K I C H 
W BYDGOSZCZY 


Rozprawy 
nr 98 


EWA JENDRZEJCZAK 


BADANIA NAD PRODUKCJĄ 
NASION BRUKWI PASTEWNEJ 
METODĄ BEZWYSADKOWĄ 


I. 5/. 9 


drzejczak, Ewa. 
lania nad produkcją nas 
). 


BYDGOSZCZ - 2000
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA 
IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 


Rozprawy 
nr 98 


EWA JENDRZEJCZAK 


BADANIA NAD PRODUKCJĄ 
NASION BRUKWI PASTEWNEJ 
METODĄ BEZWYSADKOWĄ 


Biblioteka Główna A TR w Bydgoszczy 
111111111111111111111\1111111111111\\11111111111111111111111111\111111 
000000077231 


BYDGOSZCZ - 2000
>>>
PRZEWODNICZĄCY KOMITETU REDAKCYJNEGO 
dr hab. inż. Janusz Prusiński, prof. nadzw. ATR 


OPINIODAWCY 
prof. dr hab. Marian Orłowski 
prof. dr hab. Karol. W. Duczmal 


REDAKTOR NAUKOWY 
prof. dr hab. inż. Franciszek Rudnicki 


Wydano za zgodą Rektora 
Akademii Techniczno-Rolniczej 
w Bydgoszczy 


g3312 


ISSN 0209-0597 


WYDAWNICTWA UCZELNIANE 
AKADEMII TECHNICZNO-ROLNICZEJ W BYDGOSZCZY 
Wyd. I. Nakład 150 egz. Arkaut. 4,3. Ark druk. 5,0. Papier druk kI. III. 
Oddano do druku i druk ukończono w czerwcu 2000 r. 
Uczelniany Zakład Małej Poligrafii ATR Bydgoszcz, ul. Ks. A. Kordeckiego 20 
Zamówienie nr 6/2000 


j rY""\O V\ 07""\ / 
LA---. - -J/11
2
>>>
Spis treści 


1. WSTĘP, PRZEGLĄD LITERATURY I CEL BADAŃ .......................................5 
2. METODY BADAŃ ................. .... .................................................. .....................9 
2.1. Metodyka badań ankietowych .................................................................9 
2.2. Metodyka doświadczeń polowych .........................................................10 
2.2.1. Tematyka doświadczeń ...............................................................10 
2.2.2. Agrotechnika w doświadczeniach, pomiary i obserwacje ...........12 
2.2.3. Metody statystycznego opracowania materiałów źródło- 
wych i wyników doświadczeń ......................................................14 
2.2.3.1. Metody opracowania materiałów źródłowych 
charakteryzujących warunki klimatyczno-glebo- 
we punktów doświadczalnych..... ..... .......................... ..14 
2.2.3.2. Metody opracowania wyników badań i obser- 
wacji .... ....... .......... ............ ........................................ __. .14 
3 WARUNKI PROWADZENIA BADAŃ ............................................................16 


3.1. Lokalizacja plantacji nasiennych brukwi pastewnej i warunki po- 
godowe w badaniach ankietowych ........................................................16 
3.2. Warunki prowadzenia doświadczeń polowych ......................................17 
3.2.1. Warunki glebowe .........................................................................17 
3.2.2. Warunki meteorologiczne ....... ........ .......... ....................... ........... .18 
3.2.2.1. Parametry meteorologiczne w miejscowościach 
Minikowo i Mochełek w latach 1986-1994...................18 
3.2.2.2. Przebieg pogody w Mochełku w latach badań 
na tle warunków pogodowych wielolecia .....................18 
3.2.2.3. Warunki pogodowe w trakcie wegetacji brukwi 
pastewnej............................ ........... ....... ...................... .21 
4. WYNI KI BADAŃ ................ ........ .... .... ........ .... ........ ......... .............................. .24 
4.1. Wyniki badań ankietowych ....................................................................24 
4.2. Wyniki doświadczeń polowych ................. .... ............... ....................... ...29 
4.2.1. Wpływ terminu siewu i pogłównego nawożenia azotem 
na wzrost przedzimowy i plony nasion brukwi pastewnej 
(Doświadczenie I) ................................. ...................................... .29 
4.2.1.1. Wpływ terminu siewu na obsadę i wzrost roślin 
przed zimą................................................................... .29 
4.2.1.2. Wpływ terminu siewu i dawek pogłównego na- 
wożenia azotem na rozwój roślin i plon nasion 
w II roku wegetacji........................................................ 30 
4.2.2. Wpływ niektórych zabiegów agrotechnicznych na prze- 
zimowanie roślin brukwi pastewnej (Doświadczenie II) ..............32
>>>
4 


4.2.3. Porównanie wpływu rodzajów i dawek retardantów sto- 
sowanych jesienią na zimowanie i plonowanie brukwi pa- 
stewnej (Doświadczenie III)................. .... ...... ............................. .35 
4.2.3.1. Przebieg wegetacji roślin brukwi w warunkach 
pogodowych lat 1986/87 i 1987/88..............................35 
4.2.3.2. Wpływ retardantów (daminozydu i chlorku chlo- 
rocholiny) oraz ich dawek na wzrost, rozwój 
i plon nasion roślin brukwi pastewnej...........................35 
4.2.4. Wpływ terminu siewu i terminu stosowania chlorku chlo- 
rocholiny na zimowanie i plony nasion brukwi pastewnej 
(Doświadczenie IV)....... .... ...... ........................... ..........................41 
4.2.4.1. Wpływ terminu siewu i traktowania chlorkiem 
chlorocholiny na wegetację brukwi w pierwszym 
roku wegetacji na tle warunków pogodowych 
w latach siewu 1988, 1989 i 1990................................41 
4.2.4.2. Wpływ terminu siewu nasion i terminu stosowa- 
nia chlorku chlorocholiny na rozwój i plonowa- 
nie brukwi w II roku wegetacji w warunkach po- 
godowych lat 1989-1991 ...... ............. .... ........... ............45 
4.2.5. Wpływ nawożenia azotem na plonowanie brukwi pastew- 
nej w warunkach regulowanej obsady przedzimowej (Do- 
świadczenie V) ............................................................................ 55 
4.2.6. Cechy morfologiczne jako czynniki warunkujące plonowanie 
brukwi przy różnych terminach siewu nasion w latach 
1986/87, 1987/88, 1989/90, 1990/91, 1991/92 i 1993/94 
(z obiektów nie traktowanych chlorkiem chlorocholiny) ..................57 
5. PODSUMOWANIE I DYSKUSJA ........... .......... ................. ..... .... .................. .60 
6. WNIOSKI....... ...... ..... .............. ........ ........ ................... ................................ ... .68 
LITERATURA ....... ....... .......... ..................... ......................... ........ .... ..... ...... ...... ..69 
STRESZCZENIA........... ................................ ........ ..... ........................................77
>>>
1. WSTĘP, PRZEGLĄD LITERATURY I CEL BADAŃ 


Brukiew, obok rzepy i marchwi, jest jedną z najdłużej znanych i użytkowa- 
nych w Europie roślin okopowych, od wczesnego średniowiecza służąc za po- 
karm dla ludzi i paszę dla bydła. Własności smakowe oraz największa spośród 
roślin korzeniowych zawartość białka strawnego w suchej masie, a także witamin 
z grupy C i A, czynią z niej wartościową paszę. W porównaniu z innymi okopo- 
wymi korzeniowymi brukiew znosi dobrze przymrozki wiosenne i jesienne, a przy 
dużej ilości opadów w trakcie wegetacji, zwłaszcza w warunkach słabych gleb, 
wydaje wysokie plony świeżej masy. Jednakże jej znaczenie gospodarcze jako 
rośliny pastewnej w ciągu ostatniego stulecia bardzo zmalało na rzecz buraka 
pastewnego, który przewyższa ją koncentracją energii i znacznie lepszym prze- 
chowywaniem się korzeni przez zimę. Zasięg uprawy brukwi ograniczył się więc 
do miejsc, w których warunki klimatyczne i glebowe najmniej sprzyjają burakowi, 
a tradycja uprawy brukwi jest najsilniejsza. W Polsce leżą one w rejonach klima- 
tycznych pomorskim i mazurskim oraz na Podkarpaciu, koncentrując się w obrę- 
bie słabszych gleb. Tam głównie korzenie (zwane potocznie zgrubieniami) brukwi 
pozostają cenioną paszą dla zwierząt przeżuwających, a także dość popularnym 
warzywem [70, 124, 128]. Aktualnie, zarejestrowane są dwie odmiany brukwi 
pastewnej - 'Kaszubska' i 'Saba' oraz jedna odmiana brukwi jadalnej - 'Wil- 
helmsburska' . 
Brukiew (Brassica napus emend. Metzg. ssp. rapifera Metzg.) należy do 
roślin o dwuletnim okresie ontogenezy. Rośliny te dla przejścia od fazy wzrostu 
wegetatywnego w pierwszym roku uprawy, do fazy rozwoju generatywnego, 
w drugim roku, potrzebują stosunkowo długo trwającego oddziaływania niskich 
temperatur w określonym stadium rozwoju wegetatywnego. Działanie niskich 
temperatur na kiełkujące nasiona lub siewki nie wywołuje zjawiska jaryzacji 
u tych roślin [67, 92]. 
W tradycyjnej metodzie pozyskiwania nasion roślin dwuletnich, w pierwszym 
roku wegetacji produkuje się materiał wysadkowy. Przed zimą jest on wykopy- 
wany, kopcowany i ponownie wysadzany na wiosnę następnego roku, w którym 
rośliny zakwitają i wydają nasiona. Jest to sposób uprawy trudny, wybitnie praco- 
chłonny i kosztowny. Właściwe przechowywanie zabezpiecza wysadki przed wy- 
marznięciem w zimie, jednakże naraża na różnego rodzaju choroby przechowal- 
niowe. W przypadku brukwi, charakteryzującej się małą zawartością suchej masy 
w zgrubieniu, a stosunkowo dużą - białka, wysadki szczególnie źle się przecho- 
wują, co prowadzi do istotnych strat w ich liczebności i nie pozostaje bez wpływu na 
zdrowotność wyrastających z nich nasienników [124]. 
Zasadnicza modyfikacja, różniąca sposób bezwysadkowy otrzymywania 
nasion od sposobu tradycyjnego, polega na takim ograniczeniu trwania wegeta- 
cji roślin w pierwszym roku uprawy, by zapewniło z jednej strony stosunkowo 
dobrą odporność na mróz młodych roślin, nabieraną w warunkach sprzyjają- 
cych naturalnym procesom hartowania, a z drugiej było wystarczające do przy- 
jęcia przez nie inicjacji generatywnej. Ten sposób produkcji nasion roślin dwu- 
letnich jest od dawna stosowany w krajach Europy Zachodniej [8, 92, 116]. 
W Polsce, począwszy od lat pięćdziesiątych, przeprowadzano badania 
zmierzające do opracowania technologii bezwysadkowej produkcji nasion roślin
>>>
6 


dwuletnIch. Omawiany sposób pozyskiwania nasion okazał się możliwy do za- 
stosowania w przypadku stosunkowo odpornej na wymarzanie odmiany kapusty 
pastewnej 'Puławska Zielona' [7, 8, 9]. Również w latach pięćdziesiątych pod- 
jęto pierwsze udane próby zastosowania analogicznych metod w produkcji na- 
sion marchwi [92]. 
W ostatnim dwudziestoleciu badano możliwość wdrożenia metody bezwysad- 
kowej do nasiennictwa roślin z rodziny selerowatych: marchwi jadalnej [4,27, 28, 
31,104,109,110], a także pietruszki korzeniowej [54] i selera korzeniowego [126]. 
Opracowano zasady upraw bezwysadkowych warzyw z rodziny kapustnych, w tym: 
kapusty głowiastej [59, 81,82,83], brukselskiej [84,85] i kalarepy [86,87]. Analizo- 
wano również przydatność tej metody w produkcji nasiennej buraka cukrowego [11, 
44, 90] oraz kapusty pastewnej i cykorii korzeniowej [46, 48, 49]. 
Podobne badania prowadzono też w Niemczech [116], w europejskiej części 
byłego Związku Radzieckiego [2, 61, 129], byłej Czechosłowacji [120] i Rumunii 
[104,108]. 
Zagadnieniom upraw nasiennych brukwi poświęcano bardzo mało miejsca 
w literaturze naukowej. Badania nad doskonaleniem metody wysadkowej pro- 
dukcji nasion jej odmian pastewnych w końcu lat sześćdziesiątych prowadził 
Weber [123]. W monografii dotyczącej agrotechniki brukwi [124] autor ten za- 
warł sugestie o możliwości pozyskiwania nasion tych odmian metodą bezwy- 
sadkową, podkreślił jednak problem dużej jej zawodności. 
Badania nad dostosowaniem zasad uprawy bezwysadkowej do wymogów po- 
szczególnych gatunków roślin dwuletnich idą zasadniczo w trzech kierunkach. 
Pierwszym z nich jest wyznaczenie najwłaściwszego, z punktu widzenia 
zimowania i plonów nasion, terminu i gęstości siewu oraz dobór dawek nawo- 
żenia roślin [2,7,8,10,11,27,28,31,49,54,59,61,70,83,84,85,86, 87, 90, 
104, 108, 109, 126, 129]. 
Drugim kierunkiem prac jest badanie możliwości poprawienia zimowania 
roślin dwuletnich poprzez stosowanie do ich ochrony przed działaniem mrozu, 
takich zabiegów jak okrycie słomą, obornikiem, łętami lub siewu zagłębionego 
(w bruzdach), a także siewu współrzędnego z roślinami ochronnymi [9, 82, 92, 
110, 111]. 
Celem trzeciej grupy doświadczeń nad doskonaleniem metody bezwysad- 
kowej jest poszukiwanie możliwości wykorzystania efektów fizjologicznych wy- 
woływanych przez bioregulatory z grupy retardantów wzrostu [46, 48, 116]. Jak 
bowiem wskazują wyniki licznych doświadczeń, preparaty te, stosowane w mło- 
docianej fazie wzrostu roślin, stymulują procesy sprzyjające przedzimowemu 
hartowaniu się, a także oddziałują na rozwój roślin, wpływając korzystnie na ich 
kwitnienie i owocowanie [1,3,12,14,15,16,20,23,34,39,40,41,46,63,68, 
72,76,77,80,88,89,93,94,99,100,105,115,116]. 
Z badań porównawczych obu sposobów uprawy wynika, że produkcja bez- 
wysadkowa wymaga kilkakrotnie mniejszych nakładów w przeliczeniu na jed- 
nostkę powierzchni [28, 108, 111], a uprawiane tą metodą rośliny charaktery- 
zuje znaczna równomierność wzrostu i dojrzewania nasienników, plony nasion 
zaś są większe i lepszej jakości niż otrzymane z uprawy tradycyjnej - wysad- 
kowej. Obserwuje się przy tym poprawę zdrowotności plantacji, choć istotnym 
mankamentem jest niemożność przeprowadzenia selekcji nieprawidłowo roz-
>>>
7 


wijających się roślin, co prowadzić może, między innymi do utraty czystości 
odmianowej. 
Obok prezentacji wyników doświadczeń polowych, w literaturze dużo miej- 
sca poświęca się też obserwacjom nasiennych plantacji produkcyjnych. Pozwa- 
lają one na określenie wpływu warunków panujących w poszczególnych regio- 
nach kraju na lokalizowane tam uprawy. I tak na przykład, z analiz przeprowa- 
dzonych przez Duczmala [25, 26] i Wawrzyniaka [121, 122] wynika, że warunki 
klimatyczne Wielkopolski nie sprzyjają uprawom bezwysadkowym marchwi, a są 
dość korzystne dla produkcji materiału siewnego buraka ćwikłowego. Z kolei re- 
zultaty badań prowadzonych przez Orłowskiego [81], Woźniaka [127] i Zdanow- 
skiego [128] wskazują, że z punktu widzenia wymagań klimatyczno-glebowych 
większości gatunków dwuletnich roślin z rodziny kapustnych, najkorzystniejszym 
jest koncentrowanie ich upraw nasiennych w pasie nadmorskim. 
Badania takie służą opracowaniu rejonizacji upraw nasiennych poszczegól- 
nych gatunków roślin. Jest wiele przesłanek przemawiających za słusznością 
koncentrowania niektórych upraw nasiennych w wybranych rejonach kraju. 
Wśród nich wymienić można wykorzystanie najbardziej sprzyjających warunków 
klimatycznych, zapobieganie rozdrobnieniu produkcji, dbałość o czystość odmia- 
nową, wykorzystanie powiększającego się doświadczenia plantatorów specjali- 
zujących się w produkcji nasion [30, 62, 84, 100, 128]. Jak wskazują obserwacje 
plonowania plantacji nasiennych roślin dwuletnich dokonywane w skali całego 
kraju, zawężanie obszaru tych upraw do nielicznych regionów może jednak pro- 
wadzić do znacznej nierównomierności dostaw nasion w poszczególnych latach 
[65]. Przyczyną tego jest duża zmienność plonów nasion, zależna w większym 
stopniu od warunków pogodowych, panujących w okresie kwitnienia i dojrzewania 
większości tych roślin, niż miejsca lokalizacji upraw [25, 30, 62, 65, 124, 127]. 
Z punktu widzenia gospodarki nasiennej celowym jest więc badanie przydatności 
różnych regionów do produkcji nasion omawianych gatunków. 
W byłym województwie bydgoskim na początku lat osiemdziesiątych, 
w ślad za coraz częściej udanymi próbami produkcji nasion kapusty pastewnej 
odmiany 'Puławska Zielona' sposobem bezwysadkowym, Bydgoskie Przedsię- 
biorstwo Nasienne "Centrala Nasienna" rozpoczęło wdrażanie tej metody 
w nasiennictwie brukwi pastewnej. Sygnały o dużej zawodności tych prób zwró- 
ciły uwagę na niedobór informacji zarówno dotyczących lokalizacji, jak i zasad 
agrotechniki uprawy nasiennej brukwi. 
W celu poznania przyczyn niepowodzeń towarzyszących podejmowaniu 
tych upraw, przeprowadzono dwuletnie obserwacje plantacji produkcyjnych 
brukwi w rejonie działania bydgoskiego oddziału "Centrali Nasiennej" (plantacje 
zakładano wyłącznie na terenie byłego województw bydgoskiego). Na podsta- 
wie wyników wywiadu ankietowego wstępnie oceniono wpływ poszczególnych 
elementów agrotechniki na rezultaty uprawy bezwysadkowej. 
Wnioski płynące z tego etapu prac stały się punktem wyjścia do podjęcia 
badań nad zastosowaniem bezwysadkowego sposobu produkcji nasion do wy- 
magań brukwi pastewnej. 
Pozwoliły one na sformułowanie hipotezy, że ten sposób produkcji nasion 
brukwi stosowany i opłacalny może być tylko przy spełnieniu warunków sprzyja- 
jących przezimowaniu w polu dostatecznej liczby roślin. Założono, że naturalna 
zdolność roślin do przezimowania zależna jest od terminu siewu, oraz że meto-
>>>
8 


dah1i agrotechnicznymi zmniejszyć można negatywne skutki długotrwałego od- 
działywania niskich temperatur na rośliny. Do takich zabiegów agrotechnicznych 
zaliczono siew nasion w bruzdy, zastosowanie bioregulatorów wspomagających 
procesy hartowania i okrywanie roślin przed zimą. Rośliny, które przetrwają zimę 
powinny wznowić wegetację na wiosnę, zakwitnąć i wydać nasiona. Założono, że 
plonowanie roślin można poprawić poprzez właściwe nawożenie pogłówne azo- 
tem, a także zastosowanie bioregulatorów typu retardantów wzrostu. 
W niniejszej pracy zebrano wyniki wieloletnich obserwacji i doświadczeń, 
zmierzających do ustalenia warunków uprawy najbardziej sprzyjających pro- 
dukcji nasion brukwi pastewnej w warunkach klimatycznych województwa byd- 
goskiego. 
Cel ten próbowano osiągnąć poprzez: 
- określenie właściwego, z punktu widzenia zimowania i plonowania, ter- 
minu siewu brukwi, 
ustalenie oddziaływania zróżnicowanych dawek nawożenia pogłównego 
azotem na rozwój roślin brukwi po zimie w warunkach nie regulowanej 
i regulowanej obsady przedzimowej, 
obserwacje wpływu na zimowanie roślin brukwi takich zabiegów, jak 
siewu nasion w bruzdy, okrywania roślin przed zimą słomiastym oborni- 
kiem oraz współrzędnej uprawy brukwi z jarą rośliną ochronną, 
ocenę przydatności w uprawie nasiennej brukwi wybranych retardantów 
wzrostu, stosowanych w różnych dawkach i terminach.
>>>
2. METODY BADAŃ 


2.1. Metodyka badań ankietowych 


W latach 1984-1986 przeprowadzono badania metodą wywiadu ankietowe- 
go, którymi objęto wszystkich producentów nasion brukwi pastewnej w ówczes- 
nym województwie bydgoskim. Uprawa tej rośliny prowadzona była wyłącznie 
metodą bezwysadkową. Obserwacje, pomiary i dane ankietowe opisywały agro- 
technikę upraw nasiennych brukwi stosowaną w praktyce. 
Informacje uzyskane w trakcie wywiadów przeprowadzanych z plantatora- 
mi, dotyczyły: 
powierzchni plantacji nasiennej, stopnia kwalifikacji materiału siewnego, 
wcześniejszych doświadczeń rolnika w zakresie podejmowania uprawy 
bezwysadkowej, 
- warunków glebowych na polu brukwi (klasy bonitacyjnej gleby), 
- stanowiska brukwi w zmianowaniu (przedplonu, terminu ostatniego na- 
wiezienia pola obornikiem), 
- dawek nawożenia przedsiewnego NPK i pogłównego azotem, terminu 
i ilości wysiewu, techniki siewu, w tym: rodzaju siewnika i sposobu siewu - 
zagłębionego i na płaskim polu, wykonywania przerywki, obredlania roślin 
przed zimą, sposobu odchwaszczania i walki ze szkodnikami i chorobami, 
- terminu zbioru i plonu nasion (oczyszczonych i dosuszonych) poświad- 
czonego odbiorem w magazynach ..Centrali Nasiennej". 
Obserwacje własne przeprowadzane w trakcie wegetacji roślin objęły bo- 
nitacyjną ocenę plantacji pod względem: 
- zagęszczenia roślin po wschodach i po przezimowaniu, 
- uszkodzeń pozimowych roślin, 
- zachwaszczenia i zwartości łanu przed zbiorem. 
Przed zbiorem obliczano obsadę roślin na 30 mb rzędu wybranego losowo 
w łanie. 
Do celów statystycznego opracowania wyników ankiety, zbiór danych po- 
dzielono ze względu na możliwe do wyodrębnienia kategorie cech plantacji (np. 
liczba plantacji: założonych, plonujących; rodzaj przedplonu: rośliny strączkowe, 
zbożowe, inne; termin siewu: do 15 sierpnia, między 16 a 25 sierpnia, po 
25 sierpnia itd.). 
Zamieszczone w tabelach od 6 do 10 (rozdz. 4.1) wartości średnich ważo- 
nych plonów nasion brukwi obliczano wyłącznie dla plantacji plonujących. 
Dążąc do określenia związków i współzależności pomiędzy agrotechniką 
a stanem plantacji i plonowaniem roślin, obliczono współczynniki korelacji linio- 
wej w obrębie całego zbioru danych.
>>>
10 


2.2. Metodyka doświadczeń polowych 


2.2.1. Tematyka doświadczeń 


W latach 1986-1994 przeprowadzono pięć doświadczeń polowych, których 
przedmiotem była uprawa bezwysadkowa na nasiona brukwi pastewnej odmia- 
ny 'Saba' ('Pastewna Żółta IHAR'). Wybór tej odmiany, spośród dwóch odmian 
pastewnych dostępnych w rejestrze, podyktowany był nieco większą koncentra- 
cją suchej masy w części spichrzowej [67], co sugerowało lepszą przydatność 
do bezwysadkowego rozmnażania. 
Doświadczenia lokalizowano w dwóch podbydgoskich stacjach badawczych 
- w Rolniczym Zakładzie Doświadczalnym Akademii Techniczno-Rolniczej w Mo- 
ch ełku i byłym Zakładzie Doświadczalnym Wojewódzkiego Ośrodka Postępu Rol- 
niczego w Minikowie. 
Wykonano pięć jedno-, dwu- i trzyletnich serii doświadczeń polowych, róż- 
niących się rodzajami zastosowanych czynników. 
Zebrany w niniejszej pracy materiał badawczy pochodzi z doświadczeń 
o następującej tematyce: 


Doświadczenie I 
Temat: Wpływ terminu siewu i pogłównego nawożenia azotem na wzrost prze- 
dzimowy i plony nasion brukwi pastewnej. 
Schemat badań: Jednoroczne doświadczenie, założone w Minikowie w 1987 ro- 
ku, w układzie równoważnych pod bloków (split-block), w czterech powtórzeniach. 
Powierzchnia poletek doświadczalnych do zbioru wynosiła 16 m 2 . 
Czynniki doświadczenia: 
A. Termin siewu: 
27.07., 
10.08., 
24.08., 
- 07.09. 
8. Dawki nawożenia azotem na wiosnę w kg na ha: 
80, 
- 160, 
- 240. 
Nawożenie azotem (w dawkach dzielonych po połowie) - wykonano 5 i 22 
kwietnia 1988 roku. Nasienniki skoszono 8 sierpnia, a wymłócono 17 sierpnia 
1988 roku. 


Doświadczenie II 
Temat: Wpływ niektórych zabiegów agrotechnicznych na przezimowanie roślin 
brukwi pastewnej. 
Schemat badań: Trzyletnia seria doświadczeń, prowadzonych w Mochełku w la- 
tach 1987/1988-1989/1990. Doświadczenie mikropoletkowe, zakładane w układzie 
losowanych podbloków (split-plot), w czterech powtórzeniach. Powierzchnia poletka 
wynosiła 4,5 m 2 . Wiosną, po obliczeniu obsady roślin, doświadczenie likwidowano.
>>>
11 


Czynniki doświadczenia: 
A. Sposób siewu nasion: 
- w bruzdy, 
- na płask, 
8. Sposoby zabezpieczenia roślin przed działaniem mrozu: 
- opryskiwanie roślin retardantem Alar 85 w dawce 2 kg substancji ak- 
tywnej (hydrazydu kwasu bursztynowego, daminozydu) na ha, 
- uprawa współrzędna brukwi z wsiewaną w międzyrzędzia rośliną 
ochronną (gorczycą białą), 
- okrywanie roślin obornikiem późną jesienią, 
- opryskiwanie roślin retardantem i późniejsze okrywanie ich oborni- 
kiem, 
- opryskiwanie retardantem roślin brukwi i gorczycy uprawianych 
współrzędnie, 
- bez zabezpieczenia - obiekt kontrolny. 
Termin zastosowania daminozydu przypadał na 16 lub 17 października. Obornik 
w dawce około 10 ł-ha- 1 rozrzucano tuż przed nadejściem mrozów - w pier- 
wszych dniach grudnia. Siew nasion gorczycy (w ilości odpowiadającej 15 kg.ha- 1 ) 
opóźniano o tydzień w stosunku do daty siewu brukwi. 


Doświadczenie III 
Temat: Porównanie wpływu rodzajów i dawek retardantów stosowanych jesie- 
nią na zimowanie i plony nasion brukwi pastewnej. 
Schemat badań: Dwuletnia seria doświadczeń polowych, prowadzonych w Mi- 
nikowie w latach 1986/1987 i 1987/1988, w układzie losowych bloków z obiek- 
tem kontrolnym, w czterech powtórzeniach. Powierzchnia poletek do zbioru 
wynosiła 22,5 m 2 . 
Czynniki doświadczenia: 
A. Rodzaje retardantów: 
hydrazyd kwasu bursztynowego (SADH), daminozyd, w postaci pre- 
paratu handlowego Alar 85, 
chlorek chlorocholiny (ccC) w postaci preparatu handlowego Retacel, 
B. Dawki retardantów: 
- 1,0, 2,Q i 3,0 kg substancji aktywnej na hektar oraz obiekt kontrolny 
- bez preparatów. 
Siew nasion przeprowadzono w dniach 23 sierpnia 1986 roku i 16 sierpnia 1987 
roku. Zabiegi opryskania roślin retardantami wzrostu wykonano 16 października 
1986 roku i 10 października 1987 roku, gdy rośliny brukwi osiągnęły fazę 
4-5 liści właściwych. Zbioru nasion dokonano jednofazowo. w kolejnych latach 
badań 6 i 8 sierpnia. 


Doświadczenie IV 
Temat: Wpływ terminu siewu i terminu stosowania chlorku chlorocholiny na 
zimowanie i plony nasion brukwi pastewnej. 
Schemat badań: Trzyletnia seria doświadczeń polowych, z siewu w latach 
1988-1990. W latach 1988/1989 i 1989/1990 doświadczenie prowadzono w Mi- 
nikowie, w roku 1990/1991 - w Mochełku. Doświadczenia zakładano w ukła-
>>>
12 


dzie równoważnych pod bloków (split-block), w czterech powtórzeniach. Po- 
wierzchnia poletek. do zbioru wynosiła 16 m 2 . 
Czynniki doświadczenia: 
A. Terminy siewu nasion (zależnie od lat): 
27.07.-03.08., 
- 10.08.-17.08., 
- 24.08.-30.08., 
B. Terminy stosowania chlorku chlorocholiny (w postaci preparatu Retacel 
w dawce 2,0 kg substancji aktywnej na hektar): 
- jesienią - w październiku, 
- wiosną - w kwietniu. 
Jesienny termin zastosowania retardanta przypadał na 16 lub 17 października. Za- 
biegi opryskania brukwi Retacelem na wiosnę wykonywano, gdy stan roślin wska- 
zywał na ich zregenerowanie po zimie, w kolejnych latach, 4, 13 i 25 kwietnia. Zbiór 
nasion przeprowadzano jednofazowo 16 i 21 lipca oraz 16 sierpnia. 


Doświadczenie V 
Temat: Wpływ nawożenia azotem na plonowanie brukwi pastewnej w warun- 
kach regulowanej obsady przedzimowej. 
Schemat badań: Doświadczenia polowe prowadzone w Mochełku w latach 
1991/1992 i 1993/1994, w układzie losowanych bloków w czterech powtórzeniach, 
na poletkach o powierzchni 12 m 2 . Po wschodach obsadę regulowano do 20 roślin 
na 1 m 2 . 
Czynnik doświadczenia: 
Dawki nawożenia azotem na wiosnę w kg na ha: 
80, 
110, 
- 140, 
- 170. 
Nawożenia azotem wykonano (w dawkach dzielonych po połowie) - 8 i 26 kwiet- 
nia 1992 roku oraz 14 kwietnia i 13 maja 1994 roku. Zbiór nasion przeprowadzano 
jednofazowo w kolejnych latach 10 sierpnia i 21 lipca. 


2.-2.2. Agrotechnika w doświadczeniach, pomiary 
i obserwacje 


We wszystkich doświadczeniach stosowano tę samą agrotechnikę, nie li- 
cząc tych jej elementów, które były badanymi czynnikami. 
Przedplon stanowiły rośliny kłosowe uprawiane na ziarno. 
Przed siewem wykonywano orkę razówkę, poprzedzaną wysiewem na 
ścierń nawozów mineralnych w ilości 25 kg N, 80 kg K 2 0 i 120 kg P 2 0 S na 
hektar Pole doprawiano broną i wałowano wałem strunowym. 
W doświadczeniu I i IV uprawa roli przeprowadzana była na całej po- 
wierzchni pola przed pierwszym terminem siewu nasion. Następnie rolę pielę- 
gnowano do czasu siewu nasion w późniejszych terminach
>>>
13 


Siew wykonywano siewnikiem ogrodniczym w rzędy co 50 cm i w ilości 
3,0 kg nasion na ha. Nasiona uprzednio zaprawiano Zaprawą nasienną T. 
W doświadczeniu II, przed siewem, połowę powierzchni bloków Ueden 
z pod bloków I rzędu) redlono sadzarką do ziemniaków, po czym nasiona wsie- 
wano w bruzdy między redlinami. Na tych obiektach szerokość międzyrzędzi 
wynosiła 62,5 cm. . 
We wszystkich doświadczeniach poletka doświadczalne rozdzielano ścież- 
kami szerokości 1 m. 
W doświadczeniu V, gdy rośliny osiągały fazę 2-4 liści właściwych, zgodnie 
z założeniami metodyki, przeprowadzano regulację ich zagęszczenia. W po- 
zostałych doświadczeniach nie regulowano obsady roślin po siewie. 
Dawki nawożenia pogłównego azotem (w postaci saletry amonowej) zawsze 
dzielono, stosując po połowie tuż po wiosennym ruszeniu wegetacji i w czasie 
wybijania pędów kwiatowych. W doświadczeniach III i IV stosowano jednakowe 
nawożenie na całej powierzchni pola - w dawce 120 kg N na hektar. 
Zabieg stosowania retardantów wykonywano opryskiwaczami plecakowymi, 
do rozcieńczania używając wody w ilości odpowiadającej 400 I na hektar. 
Ochrona roślin prowadzona była zgodnie z zaleceniami Instytutu Ochrony 
Roślin. Do odchwaszczania używano herbicydu Kerb 50 WP, w uzupełnieniu 
stosując pielęgnację mechaniczną międzyrzędzi. 
Przez cały okres wegetacji roślin notowano daty wystąpienia kolejnych faz 
rozwoju oraz prowadzono niezbędne obserwacje biotyczne. 
We wszystkich doświadczeniach dokonywano takich samych pomiarów bio- 
metrycznych. Po wschodach obliczano obsadę wszystkich roślin na dwóch losowo 
wybranych rzędach każdego poletka. W tym samym miejscu obserwację tę powta- 
rzano wiosną. Ze stosunku zagęszczenia roślin przed i po zimie obliczano stopień 
ich przezimowania. W doświadczeniu II obsadę obliczano na całej powierzchni 
poletek. 
Przed nadejściem zimy wykonywano pomiary biometryczne roślin. Zależnie 
od roku przypadały one między 3 a 15 listopada. Z każdego obiektu pobierano 
losowo po 30 roślin i mierzono średnicę zgrubienia w najszerszym miejscu oraz 
oznaczano liczbę liści. świeżą masę części nadziemnej i podziemnej roślin. 
W doświadczeniu I i III oznaczano również zawartość suchej masy w roślinach. 
Przed zbiorem ze wszystkich jednostek eksperymentalnych pobierano po 
20 nasienników i określano ich wysokość, liczbę rozgałęzień pędu głównego, 
liczbę łuszczyn na roślinie i nasion w łuszczynach. 
Po omłocie nasiona czyszczono, dosuszano, określano masę plonu z każ- 
dego poletka, a następnie - na próbach łączonych z powtórzeń - masę tysiąca 
nasion i ich zdolność kiełkowania.
>>>
14 


2.2.3. Metody statystycznego opracowania materiałów 
źródłowych i wyników doświadczeń 


2.2.3.1. Metody opracowania materiałów źródłowych 
charakteryzujących warunki klimatyczno-glebowe 
punktów doświadczalnych 
Klimat punktów doświadczalnych i rejonów. w których prowadzone były 
uprawy produkcyjne brukwi, scharakteryzowano na podstawie prac Żarskiego 
i wsp. [130,131]. 
Opis warunków glebowych pola doświadczalnego (tab. 2) zlokalizowanego 
w Minikowie oparto na danych udostępnionych przez Dział Doświadczalnictwa 
Terenowego ówczesnego Wojewódzkiego Ośrodka Postępu Rolniczego, a w Mo- 
chełku - na podstawie analizy opublikowanej przez Długosza i wsp. [21]. 
Przebieg warunków pogodowych w trakcie prowadzenia doświadczeń po- 
lowych w latach 1986-1994 przedstawiono w oparciu o notowania punktów 
meteorologicznych w Mochełku i Minikowie oraz własne obserwacje. 
Dla scharakteryzowania przebiegu pogody w latach badań na tle wielolecia 
1949-1994 wykorzystano, zaproponowaną przez Jendrzejczak [50], metodę kla- 
sycznej analizy cykliczności wahań średnich miesięcznych temperatur powie- 
trza i miesięcznych sum opadów (rys. 1) oraz analizę odchyleń miesięcznych 
sum opadów dla lat 1986-1994 od średnich sum z wielolecia (rys. 2). Opraco- 
wania te wykonano na podstawie danych, gromadzonych nieprzerwanie od 
1949 roku w Mochełku. 
Długość trwania kolejnych faz rozwojowych brukwi (tab. 3 i 4) obliczono 
w ten sposób, że początek I agrofenofazy stanowiła data siewu nasion; kalen- 
darzowe daty początku i końca II agrofenofazy ustalono na podstawie przebie- 
gu średniej dobowej temperatury gleby, mierzonej na głębokości 5 cm, uznając 
za daty graniczne moment jej przejścia przez punkt 5°C [35]. Natomiast długość 
trwania IV i V agrofenofazy brukwi w kolejnych latach doświadczeń polowych 
oparto na własnych notowaniach dat początku i końca poszczególnych faz roz- 
wojowych rośliny. 


2.2.3.2. Metody opracowania wyników badań i obserwacji 
W opracowaniu rezultatów badań ankietowych (pod rozdz. 4.1), jak również 
w punkcie 4.2.6 poświęconym uogólnionej analizie czynników warunkujących 
wielkość plonu nasion brukwi pastewnej uprawianej na obiektach kontrolnych, 
zastosowano statystykę opisową dla prób tworzonych w oparciu o grupowanie 
niezależne obiektów. W tym ostatnim rozdziale, do porównania między średnimi 
grup obiektów różniących się wielkością plonów nasion oraz między współ- 
czynnikami korelacji cech biometrycznych roślin z plonem nasion, wykorzystano 
test t Studenta (tab. 31, 32). 
Wyniki wszystkich doświadczeń, dla każdego roku osobno, poddano anali- 
zie wariancji właściwej dla zastosowanych schematów ich zakładania w polu. 
Analizę wariancji danych opisujących stopień przezimowania roślin wykonywa- 
no po uprzedniej transformacji wyników na stopnie Blissa. Istotność różnic mię-
>>>
15 


dzy średnimi obiektowymi oceniano na podstawie rozstępów granicznych 
Tukeya. W doświadczeniu III do testowania różnic średnich obiektu kontrolnego 
i obiektów traktowanych zróżnicowanymi dawkami retardantów zastosowano 
test Dunneta (tab. 15. 16). 
Odrębność merytoryczną obiektów kontrolnych i poddanych działaniu róż- 
nych testowanych zabiegów agrotechnicznych (doświadczenia II, III i IV) 
uwzględniono w graficznej prezentacji wyników. Oparto ją na uwypukleniu 
względnych zmian wywoływanych przez działanie sposobów zabezpieczenia 
roślin przed mrozem (pkt. 4.2.2) oraz retardantów (pkt. 4.2.3 i 4.2.4), w stosun- 
ku do kontroli (traktowanej jako punkt odniesienia), średnio dla odpowiednich 
serii doświadczeń.
>>>
3. WARUNKI PROWADZENIA BADAŃ 


3.1. Lokalizacja plantacji nasiennych brukwi 
pastewnej i warunki pogodowe w badaniach 
ankietowych 


W latach 1984/1985 i 1985/1986 plantacje nasienne brukwi pastewnej zlokali- 
zowane były w czterech gminach ówczesnego województwa bydgoskiego: leżą- 
cych na północy województwa gminach Brusy i Tuchola oraz położonych w środ- 
kowo-zachodniej jego części - gminach Kamień Krajeński i Sośno. W sezonie we- 
getacyjnym 1984/1985 założono też dwie plantacje na południowym wschodzie 
województwa - w gminie Inowrocław. 
Z braku dokładniejszych notowań, w charakterystyce przebiegu pogody 
gmin Brusy, Tuchola, Kamień Krajeński i Sośno posłużono się danymi pocho- 
dzącymi z leżącej w centrum regionu stacji meteorologicznej w chojnicach, 
a dla gminy Inowrocław - z punktu meteorologicznego w Głębokiem [130]. Wa- 
runki hydrotermiczne panujące w okresie wschodów w obu sezonach były od- 
mienne (tab. 1). 


Tabela 1. Suma opadów i średnia temperatura powietrza w głównych okresach 
wzrostu i rozwoju brukwi uprawianej na nasiona na plantacjach produk- 
cyjnych 
Table 1. RainfaU and mean air temperature over the growth and development 
periods of seed plantation rutabaga 


Stacja Suma opadQ.w Średnia temperatura 
meteorolo- Rainfall powietrza 
giczna Lata Years mm Mean air temperature Oc 
Weather 
monitoring VIII - X XI - III IV-VII VIII - X XI - III IV-VII 
centre 
Chojnice 1984/1985 100 134 265 12,9 -2,8 12,3 
1985/1986 229 174 159 11,7 -1,6 12,9 
Głebokie 1984/1985 132 79 275 14,1 -2,6 14,3 


W okresie wschodów i młodocianego wzrostu brukwi (od sierpnia do paź- 
dziernika) 1984 roku opady wynosiły ogółem od 100 do 134 mm, z czego na sier- 
pień na północy województwa przypadło tylko 20 mm, a na południu - 34 mm. 
W analogicznym miesiącu następnego roku w całym województwie notowano bar- 
dzo duże opady (największe z notowanych dla sierpnia w wieloleciu 1949-1994). 
W chojnicach spadło w tym czasie 166 mm deszczu. Zima przełomu lat 1984/1985 
była bardzo mroźna, notowano przy tym niższe niż przeciętnie opady śniegu 
(o 25% - w chojnicach i o 50% w Głębokiem). Marzec w 1985 roku był jeszcze 
dość chłodny, ale w kwietniu nastąpiło już znaczące ocieplenie. Następna zima 
była dużo łagodniejsza. Stosunkowo niskie temperatury notowano tylko w lutym 
1986 roku. Po pewnym ociepleniu w połowie marca 1986 roku, nastąpił nagły
>>>
17 


i długo trwający okres silnego ochłodzenia, ze znacznymi spadkami temperatur 
i opadami śniegu. Ponowne ocieplenie notowano dopiero po połowie kwietnia. 


3.2. Warunki prowadzenia doświadczeń polowych 


3.2.1. Warunki glebowe 


W Minikowie w latach 1986-1988 brukiew uprawiano na glebie klasy boni- 
tacyjnej lila (doświadczenie I i III), a w latach 1988-1990 - na glebach klasy IVa 
(dwa pierwsze powielenia doświadczenia IV). 
W Mochełku doświadczenia prowadzono w latach 1987-1994 wyłącznie na 
glebie klasy IVa (ostatnie powielenie doświadczenia IV oraz doświadczenia II i V). 
Przed rozpoczęciem badań gleby pól doświadczalnych charakteryzowały 
się średnią do wysokiej zawartością przyswajalnego fosforu i potasu oraz niską 
do średniej zawartością magnezu (tab. 2). 


Tabela 2. Charakterystyka gleb pól doświadczalnych 
Table 2. Experimental plot soil properties 


Minikowo Mochełek 
Wyszczególnienie Gatunek gleby - Soil textural group 
Specification Piasek gliniasty mocny Piasek 
gliniasty lekki 
Loamy sand Liaht loamv sand 
Kompleks rolniczej Żytni Żytni 
przydatności gleb Pszenny dobry 
Soil agricultural suitability bardzo dobry bardzo dobry 
complex Wheatgood Rye very good Rye very, good 
Klasa bonitacyjna gleby lila IVa IVa 
Soil quality class 
Zawartość - Content 
- Części spławialnych 24+28 16+20 12+14 
Silt and clay fraction, % 
- Wapnia - Ca 2 +, cmol(+)/kg 1,56+ 1,62 1,43+ 1,55 1,42+ 1,53 
- Magnezu - Mg 2 +, cmol(+)/kg 0,2870,30 0,24+0,27 0,23+0,27 
- Potasu - K+, cmol(+)/kg 0,60+0,80 0,50+0,70 0,30+0.70 
pHH 2 0 6,4+6,5 4,8+5,7 4,5+5,5 


Niezależnie od miejsca prowadzenia badań, gleby zajęte pod doświadcze- 
nia II, IV i V charakteryzowały się mniejszą zwięzłością i niższym odczyn pH niż 
pod doświadczenia I i III.
>>>
18 


3.2.2. Warunki meteorologiczne 


3.2.2.1. Parametry meteorologiczne w miejscowościach 
Minikowo i Mochełek w latach 1986-1994 


Niewielkie oddalenie stacji badawczych w Mochełku i Minikowie (w linii 
prostej nie przekraczające 20 km) sprawia, że notuje się w nich podobne tem- 
peratury powietrza. W latach 1986-1994 najniższą roczną sumę temperatur no- 
towano w 1987 roku (2351°C), a najwyższą - w 1989 roku (3534°C). 
Średnioroczna suma opadów w Mochełku należy do skrajnie niskich w skali 
kraju; dla wielolecia 1949-1994 wynosiła 433 mm [131]. Średnia suma opadów 
dla Minikowa (dane z lat 1965-1994) jest o około 50 mm wyższa. 
W trakcie lat, w których prowadzono doświadczenia polowe, sumy roczne 
opadów w Minikowie przekraczały średnio o 30 mm opady notowane w Mochełku. 
W okresie 1986-1994 najniższe roczne opady notowano w latach 1989 i 1992 
(w Mochełku w obu tych latach spadło jedynie 302 mm opadu, w Minikowie - 
- 303 mm w 1989 roku i 344 mm w 1992 roku). Najwięcej opadów przypadło na rok 
1987, w Minikowie suma opadów wynosiła 554 mm, a w Mochełku - 561 mm. 
Średnia długość okresu wegetacji w obu miejscowościach wynosi 212 dni 
[130]. W latach 1986-1994 naj krótszy okres wegetacji liczył 198 dni - w 1986 roku, 
a najdłuższy (243 dni) odnotowano w 1990 roku. 


3.2.2.2. Przebieg pogody w Mochełku w latach badań 
na tle warunków pogodowych wielolecia 


Dzięki zastosowaniu metody analizy cykliczności w rozkładach średnich 
miesięcznych temperatur powietrza i miesięcznych sum opadów notowanych 
w Mochełku wykazano, że pomiędzy październikiem 1988 roku a końcem wrze- 
śnia 1991 roku wystąpił najcieplejszy i najsuchszy cykl pogodowy w całym wieIo- 
leciu 1949-1994 (rys. 1). Po wyodrębnieniu czynnika naturalnej corocznej sezo- 
nowości wahań średnich miesięcznych temperatur powietrza i miesięcznych sum 
opadów stwierdzono, że w latach 1986-1994 oba te parametry pogody wykazy- 
wały dużą zmienność pozasezonową, przy czym średnie temperatury powietrza 
były wyższe od odpowiadających im średnich temperatur dla czterdziestopięcio- 
lecia, natomiast miesięczne sumy opadów najczęściej nie przekraczały analo- 
gicznych średnich sum miesięcznych. 
Analizując względne relacje miesięcznych sum opadów w stosunku do śred- 
nich z wielolecia stwierdzono, że opady atmosferyczne na przełomie lat 1987/88 
były o 50-120% większe niż przeciętnie. Normy wieloletnie przekroczyły też opady 
w pierwszej połowie 1994 roku. 
Natomiast w 1989 roku, zależnie od miesiąca, opady były o 10 do 80% niższe, 
zaś od połowy 1991 roku - przez nieomal cały 1992 rok - niższe aż o 50 do 100% 
od opadów przeciętnych (rys. 2). 
W latach badań odnotowano jedną zimę bardzo ostrą, lecz śnieżną 
(1986/1987) i jedną bardzo chłodną i pozbawioną niemal opadów (1990/1991). 
Podobnie mało opadów notowano w trakcie zimy 1991/1992.
>>>
E 
oŚ 



 
:J 
m 
ID 
e.. 
E 
ID 
 
I- = 

 ro 
ro1:: 
:'"(0 
ma::: 
ID;:: 
e.. ""O 
Ero 
IDe.. 
1-0 


II 


[) 
2........ 


a 
a 
...... 


co 
.n 
M 


a 
N 


a 
X) 


a 
CD 


N 
...... 


...... 
,..: 


v 


CD 


a 
...... 


a 


v66
 



66
 


BB6
 


9B6
 


196
 


6L6
 


9L6
 


Ul 
L.- 
eo 
£L6 
 !j!. 
I 
eo 
OL6 
 ro 
....J 


L96
 


v96
 



96
 


B96
 


996
 


196
 


N 


'6v6
 
a 


19 


m"O 
:=,1/) 

.g 
e..ro 
ro:= 
c: ID 

:s 
N ID 
...- 

o 
:=
 
:g:= 
roID 
e.. .- 
0{5 
E
 
:Jol/) 
1/)1 
-£'iij 
-0 
C:ro .8 
[jc: OJ 
.
 - .s 
I/)C: ""O 
IDO ... 
.E
 8 
._ L.. (J 
Ci) g ro 
:= e.. .
 

3 - 
ro'" ro 
c:O c: 
""O. ro 
!'v ID 


 

 
, te 
mi -.o 
t!(j) - 
ID ó!; 
 .E 
.
 
 .
:g 
Ot _ro 
e.. ro ro ID 
:; ro .5 E 


 
ro 
ID:J 

 
e.. E 
 - _ ro . 
ID ID c: c: 
..... -5 "(5 en 
.co ...E 

::2: ""O = 
C:J!! 
:::;j:= roc: 
t o £.
 
.
 g' 
""O 
ID c: ID c: 
.- N ..... co 
Et 
ID 
-£.8 'E 2 
.c: e o ro 
"00 -Ci 

ID.c
e.. 
,I/) ID 
.2 E 
-£E:::;j

 
ro:J t ID . 
""O .... .- e.. v 
J!! 
 g E (j) 
155.e

 
o . c: 0.= d 
.... IDro v 
:= 
 Q) - (j) 
.t.8 E £: 
-t/) o:=-c: I\) 
gc:.o o  
N "C)
 E o 
.g::J'Ec:£ 

 =c 
 .Sp:: 
t).
 [j 
 -
 


OJ 
c: 
.L: 
.8 
.c: 
o 

 
L.- 
I\) 
.c 
m 
ID 
:= 

 
ID 
er; 
.c 
t 
o 
::2: 
ID 
£: 


iii 
- 
et:: 


OJ 
u::
>>>
20 


r-'- 

 
h---' 
---L-., 

 
----'-------, 
.. 
. .'------r 
L,- 


:::R. o L.O o L.O o .i::»"'C r::=: o L.O o 
o L.O N O t- L.O "'C r:: m m:s
 "'? t- o 
Q)N a. r:: ...... 
L-UO Er::.- , 
-UH1' o m 
.Uj EL- 
.
 
E 


""" 
C) 
C) 


v 
m 
m 
..- 
o, 
v 
m 


M 
C) 
C) 


:J 
.u 
Q) UJ 
oC: 
ID
 
.
 E 
::='iij 
-

 
"O
 


 
o.r: 
Et: 
:J o 
UJ E 
.r:..... 
.
 m 
c:
 


 
-Ui 
 
"OE 
°v 
d';ffi 
m..- 
..- I 
tb
 
COm 
m..- 

E 
u o 
m':: 
rov 
- m 
::=m 
::='; 
:g
 
mm 
0.."- 
o..... 
E 
 
:J o 
UJ= 
.r:
 
u c: 

.ro 
N..... 
u- 
1'£ 
"00 "E 
.9:1 o 
E Ę 
.
o 
c: UJ 

c: 
-0 
-5
 
"O .- 
o 
 
0)"0 
c: O) 
-g.::: 
"Cro 
N- 
5:& 


N 
C) 
C) 


...... 
C) 
C) 


o 
C) 
C) 


UJ 
L- 
m 
Q) 
- 
I 
m 
m 
--I 


C) 
co 
C) 


co 
co 
C) 


t- 
co 
C) 


ID 
co 
C) 


N . 
N 
en .
>>>
21 


Łagodne zimy przełomu lat 1988/1989 i 1993/1994 rozpoczynały się na- 
głym i gwałtownym ochłodzeniem w połowie listopada. 
W oparciu o klasyfikację wilgotności lat autorstwa Kaczorowskiej [57], po- 
szczególne lata okresu 1986-1994 scharakteryzować można następująco: bardzo 
wilgotny - rok 1987 (roczna suma opadów przekroczyła o 44% średnią sumę wie- 
loletnią, lj. normę opadową wynoszącą 433 mm), rok suchy - 1991 (88% normy), 
lata bardzo suche: 1989 i 1992 (70% normy). Roczne sumy opadów w pozostałych 
latach nie odbiegały od przeciętnych i wynosiły od 93 do 110% normy. 


3.2.2.3. Warunki pogodowe w trakcie wegetacji brukwi 
pastewnej 


Ze względu na podobieństwo przebiegu wegetacji brukwi uprawianej bez- 
wysadkowo do rytmu wzrostu rzepaku ozimego, na wzór tej ostatniej rośliny 
[91] wyznaczono pięć zasadniczych faz rozwojowych, dla których określono 
parametry towarzyszących im warunków meteorologicznych. 


Tabela 3. Warunki meteorologiczne I agrofenofazy 
Table 3. Weather conditions over agro-phenophase I 


Nr Parametry - Parameters 
Lata doświadczenia Data Liczba dni Suma Suma 
Years Experiment siewu Number temperatur opadów 
number Date of of days Total Rainfall 
sowin!:) temperature, Oc mm 
1986/1987 III 23.08. 82 763 107 
I 27.07. 127 1290 253 
I 10.08. 113 1114 203 
1987/1988 II 15.08. 108 1045 200 
III 16.08. 107 1030 194 
I 24.08. 99 926 179 
I 07.09. 85 720 172 
IV 27.07. 90 1224 119 
1988/1989 IV 10.08. 76 1006 88 
II 18.08. 68 849 87 
IV 24.08. 62 743 80 
IV 03.08. 105 1355 91 
1989/1990 IV 17.08. 91 1092 81 
II 18.08. 90 1068 81 
IV 30.08. 78 865 51 
IV 27.07. 105 1323 129 
1990/1991 IV 10.08. 91 1019 116 
IV 24.08. 77 718 75 
1991/1992 V 18.08. 83 957 72 
1993/1994 V 15.08. 87 876 135
>>>
22 


Tabela 4. Warunki meteorologiczne II, III. IV i V agrofenofazy i całego okresu 
wegetacji w zależności od terminu siewu nasion brukwi 
Table 4. Weather conditions over agrophenophases II, III, IV, V and through- 
out the vegetation period, depending on the rutabaga sowing date 


Agro- Parametry - Parameters 
fenofaza Lata Suma Suma 
Agro- Years Początek fazy Liczba dni temperatur opadów 
pheno- Phase Number Total Rainfall 
phase beginning of days temperature, mm 
Oc 
1986/87 13.11. 148 -191 132 
1987/88 21.11. 129 116 159 
1988/89 25.10. 139 348 145 
II 1989/90 16.11. 96 144 92 
1990/91 09.11. 126 54 81 
1991/92 09.11. 133 190 95 
1993/94 11.11. 139 118 148 
1986/87 10.04. 25 221 34 
1987/88 30.03. 45 396 23 
1988/89 13.03. 58 447 38 
III 1989/90 20.02. 74 577 81 
1990/91 16.03. 56 395 74 
1991/92 21.03. 45 312 51 
1993/94 30.03. 76 349 21 
1986/87 05.05. 31 344 35 
1987/88 14.05. 20 359 3 
IV 1988/89 10.05. 32 474 20 
1989/90 06.05. 25 340 26 
1990/91 11.05. 65 956 167 
1991/92 05.05. 25 389 26 
1993/94 15.05. 25 343 84 
1986/87 05.06. 65 1032 159 
1987/88 03.06. 66 120,8 190 
V 1988/89 11.06. 35 620 24 
1989/90 31.05. 52 874 132 
1990/91 15.07. 31 574 46 
1991/92 20.05. 51 830 42 
1993/94 10.06. 41 756 75 
Ogółem dla 1986/87 x 351 2169 360 
okresu 1987/88 x 3907348 336972762 6287537 
wegetacji 1988/89 x 3547326 311372614 3467321 
Total for 
vegetation 1989/90 x 3527325 329072588 4227389 
_ period 1990/91 x 3837352 330272697 4977443
>>>
23 


Wyodrębniono następujące etapy rozwoju brukwi: 
I. Siew - jesienne zahamowanie wegetacji. 
II. Zimowa przerwa wegetacji. 
III. Wiosenne wznowienie wegetacji - początek kwitnienia 
IV. Pełnia kwitnienia. 
V. Koniec kwitnienia - pełna dojrzałość nasion (zbiór). 
charakterysty-kę fenologiczną opartą na powyższym podziale przedstawio- 
no w tabelach 3 i 4. 
Na przestrzeni lat badań stwierdzano dużą zmienność długości trwania po- 
szczególnych faz rozwojowych; współczynnik zmienności tego parametru naj- 
większy był dla IV agrofenofazy (48%), a najniższy dla I (zależnie od terminu 
siewu - od 6 do 18%). Czas trwania tych interwałów był silnie związany z panują- 
cymi w ich trakcie warunkami cieplnymi. Największe wahania temperatury powie- 
trza notowano w trakcie zim, stąd współczynnik zmienności sumy temperatur w II 
agrofenofazie wyniósł 146%. 
Jak już wspomniano wyżej, lata badań różniły się też znacznie warunkami 
wilgotnościowymi. Szczególnie duże wahania rozkładu opadów notowano 
w trakcie IV i V agrofenofazy (tab. 4). 
Przedstawiona powyżej charakterystyka pogody panującej w trakcie badań 
na tle wielolecia wskazuje, że uprawa brukwi przebiegała w warunkach bardzo 
zmiennych. Wpłynęły one na wzrost i rozwoju roślin, modyfikując silnie wyniki 
badań osiągane w poszczególnych latach, dlatego w kolejnych rozdziałach 
dokonano analizy ich wpływu na rozwój brukwi w interakcji z czynnikami do- 
świadczalnymi i biotycznym otoczeniem rośliny.
>>>
4. WYNIKI BADAŃ 


4.1. Wyniki badań ankietowych 


Z ogólnej liczby 74 ankietowanych plantacji. w dwóch przypadkach upra- 
wiano odmianę 'Pastewna Żółta IHAR' ('Saba'), we wszystkich pozostałych - 
odmianę 'Kaszubska Biała'. Lokalizacja plantacji nasiennych w północnych 
i środkowo-zachodnich rejonach województwa bydgoskiego (tab. 5) uzasadnio- 
na była koniecznością zapobieżenia ewentualnym przekrzyżowaniom brukwi 
z rzepakiem ozimym, z którym jest blisko spokrewniona [6, 67], a którego tam 
uprawiano mniej niż w innych częściach województwa. 
Rozpiętość uzyskiwanych plonów nasion brukwi była bardzo szeroka - od 
0,08 do 2,28 t.ha- 1 .w 1985 roku oraz od 0,1 do 2,3 t.ha- 1 w roku następnym. 
Z punktu widzenia opłacalności plony nasion niższe od 0,5 tony z hektara, 
plantatorzy oceniali jako słabe, natomiast przekraczające 1,5 t.ha- 1 jako bardzo 
dobre. 
Wyniki zestawione w tabeli 5 bezwysadkowej uprawy brukwi na nasiona 
wskazują na znaczną zawodność, szczególnie dużą w 1985/86 roku, gdy z 58% 
plantacji nie zebrano plonu. Plantacje brukwi odmiany 'Saba' założono w 1984 
roku; jedna z nich została zlikwidowana z powodu złego stanu roślin po zimie. 
W grupie plantacji, z których zebrano nasiona, znalazła się więc jedna z odmia- 
ną 'Saba' i 48 plantacji nasiennych odmiany 'Kaszubska Biała' (tab. 5). 


Tabela 5. Podział plantacji nasiennych brukwi pastewnej ze względu na lokali- 
zację i plonowanie 
Table 5. Location- and seed yield-related rutabaga seed plantation breakdown 


Lata Gmina Liczba plantacji I Przedział plonu nasion Razem 
Years Communel Number of Dlantations I Seed vield ranCIe t.ha- 1 Total 
Municipalitv 0 11 0-0,5 0,6 -1,0 1,1-1,5 1,6-2,0 2,1-2,5 
10 Brusy 4 6 7 1 - 18 
ex - 
c» Tuchola 1 1 2 
...... - - - - 
..t Kamień Kraj. - 2 4 1 2 - 9 
ex 
c» Sośno 2 2 - 4 1 3 12 
...... 
CD Brusy 6 4 - 1 - - 11 
ex Tuchola 3 3 
c» - - - - - 
...... Kamień Kraj. 4 1 2 7 
.;., - - - 
ex Sośno 6 - 2 1 1 - 10 
c» 
...... Inowrocław - 1 - - - 1 2 
Razem - T otal 25 16 14 9 6 4 74 


1/ Plantacje zlikwidowane po zimie - Post-winter-given-up plantations 


W poszukiwaniu przyczyn małej wierności plonowania brukwi, ponlzeJ 
przeanalizowano ważniejsze warunki uprawy. Na podstawie zebranych infor-
>>>
25 


macji trudno ocenić, jaką rolę w tym względzie przypisać można jakości gleby 
(tab. 6). Plantacje lokalizowano bowiem głównie na glebach klasy bonitacyjnej 
IVa i b, a tylko 17,6% upraw prowadzono na glebach klasy lila i b (prawie wy- 
łącznie w gminie Sośno). Ich plonowanie wahało się w szerokich granicach: od 
0,08 do 2,27 t.ha- 1 . Podobny zakres zmienności plonu obserwowano na glebie 
klasy IV. Z plantacji założonych na glebach klasy III częściej jednak zbierano 
wysokie plony nasion. W lepszych warunkach glebowych rzadko także docho- 
dziło do ich dyskwalifikacji. 


Tabela 6. Plonowanie plantacji nasiennych brukwi w zależności od klasy bo- 
nitacyjnej gleby 
Table 6. Soil quality classification-related rutabaga seed yielding 


Klasa bonitacyjna gleby - Soil quality classification 
lila i lUb IVai IVb 
Lata Gmina 
Years Communel Liczba plantacji Średni Liczba plantacji Średni 
Municipality Number ot plantations plon Number plon 
ot plantations 
plonu- Mean plonu- Mean 
założonych jących yield założonych jących yield 
set-up vieldina Uha set-up vieldina t.ha- 1 
LO Brusy 18 14 0,59 
tO - - - 
Q) Tuchola 2 2 0,50 
..- - - - 
..t Kamień Kraj. - - - 9 9 1,02 
tO 
Q) Sośno 8 7 1,30 4 3 1,61 
..- 
D Brusy 1 O O 10 5 0,35 
tO Tuchola 3 O O 
Q) - - - 
..- Kamień Kraj. 7 3 1,80 
,;, - - - 
tO Sośno 4 3 1,35 6 1 0,90 
Q) 
..- Inowrocław - - - 2 2 1,23 
Razem - T otal 13 10 x 61 39 x 
Sredni plon x x 1,32 x x 0,86 
Mean vield, t.ha- 1 Udział plantacji z plonem nasion - Share ot rutabaga plantations with, the seed yield ot, % 
:S 0,5 t.ha- 1 8 38 
 1,5 t.ha- 1 30 18 


W 1984 roku siewy brukwi zakończono w ostatnich dniach sierpnia. W roku 
następnym bardzo częste i obfite opady w sierpniu opóźniły letnie prace polo- 
we, w związku z czym zasiewy na dużej części plantacji brukwi przeciągnęły się 
do połowy września. Niezależnie od roku, plantacje założone po 28 sierpnia 
były likwidowane na wiosnę z powodu złego stanu roślin po zimie. Ostrą zimę 
przełomu lat 1984/1985 przetrwały wszystkie uprawy z siewu do 25 sierpnia. 
Duże natomiast były straty, jakie dotknęły plantacje zakładane w różnych termi- 
nach w 1985 roku. Nie tylko znaczna ich część musiała zostać zlikwidowana,
>>>
26 


ale wiele z tych, które pozostawiono do zbiorów, plonowało na bardzo słabym 
poziomie (tab. 7). Jak obserwowano, rośliny doznały poważnych uszkodzeń 
w okresie nawrotu silnych chłodów w marcu i kwietniu 1986 roku. 


Tabela 7. Plonowanie plantacji nasiennych brukwi w zależności od terminu 
siewu nasion 
Table 7. Seed sowing date-related rutabaga seed yielding 


Liczba plantacji Średni Udział 
Number plantacji z plonem 
Lata Temin siewu ot plantations plon Share ot plantations 
Years Date ot sowing Mean with 
założonych plonujących yield the seed yield ot % 
set-up yielding t.ha- 1 0,5 t.ha.' 1,5 t.ha- 1 
LI) 9 9 1,01 11 22 
co do (until) 15.08. 
O 
...... 16.-25.08. 10 10 1,05 38 20 
..t 
co po (after) 25.08. 22 16 0,78 44 12 
O 
...... 
ID do (until) 15.08. 6 3 0,50 67 O 
co 
O 
...... 16.-25.08. 10 4 1,13 50 50 
oh 
co po (after) 25.08. 17 7 1,21 14 28 
O 
...... 


Termin siewu miał znaczny wpływ na obsadę roślin przed zimą. Najbar- 
dziej przerzedzone były wschody brukwi, której nasiona wysiewano w końcu 
lipca i początkach sierpnia. Obsada przedzimowa zwiększała się wraz z opóź- 
nianiem siewu. 
Stwierdzono statystycznie istotny związek obsady roślin przed zimą z ob- 
sadą przed zbiorami (r = 0,67). Na plantacjach najwcześniej zakładanych obsa- 
da przed zbiorem nie przekraczała 20 roślin na 1 m 2 , a na rlantaCjach zakłada- 
nych w III dekadzie sierpnia dochodziła do 60 roślin/1 m . Stanowisko, jakie 
w zmianowaniu przeznaczano pod brukiew, wpływało na stan plantacji i ich 
plonowanie (tab. 8). Dla 60,8% plantacji przedplonami były różne gatunki kło- 
sowych, w 31,1% przypadków - rośliny strączkowe, w pozostałych - kminek 
(na Kujawach) i wczesny ziemniak (w okolicach Tucholi i Kamienia Krajeńskie- 
go). Niezależnie od roku, największy odsetek plonujących stanowiły plantacje 
założone po roślinach strączkowych (po grochu): one też wydawały największe 
plony. W 1984 roku blisko 37% plantacji założono na polach nawożonych obor- 
nikiem (tab. 9). Wprawdzie zlikwidowano z nich tylko 4, ale pozostałe wykazy- 
wały silne uszkodzenia mrozowe, przed zbiorem były przerzedzone i mocno 
zachwaszczone, stąd przeciętne plonowanie brukwi było bardzo niskie. 
Przed zimą rośliny na tych plantacjach charakteryzowały się nadmierną wy- 
bujałością. Nie sprzyjało to ich hartowaniu się przed zimą i zwiększało podatność 
roślin na przemarzanie i prawdopodobnie stało się przyczyną wynikłych strat. 
W następnym roku zaniechano uprawy brukwi bezpośrednio na oborniku.
>>>
27 


Tabela 8. Plonowanie plantacji nasiennych brukwi w zależności od rodzaju 
przedplonu 
Table 8. Forecrop-related rutabaga seed yielding 


Liczba plantacji Udział 
Number Średni plon plantacji z plonem 
Lata Przedplon ot plantations Mean yield Share ot plantations with 
Years Forecrop założo- plonują- t.ha- 1 the seed yield ot % 
nych cych 
set-up yielding 0,5 t.ha- 1,5 t.ha- 1 
l!) Strączkowe 12 12 0,99 25 17 
IX) Leguminous 
O 
..... Zbożowe 
...t 28 22 0.87 36 18 
IX) Cereals 
O Inne - Other 1 1 0.75 O 100 
..... 
ID Strączkowe 11 5 1,54 20 60 
IX) Leguminous 
O 
..... Zbożowe 
, 17 7 0,64 57 14 
l!) Cereals 
IX) 
O Inne - Other 5 2 1,35 O O 
..... 


Tabela 9. Plonowanie plantacji nasiennych brukwi w latach 1984-1985 
i 1985/86 w zależności od nawożenia obornikiem 
Table 9. Manuring-related rutabaga seed yielding over 1984-1985 and 1985-1986 


Liczba plantacji Średni Udział 
Liczba lat Number 
po oborniku ot plantations plon plantacji z plonem 
Mean Share ot plantations with 
Years założo- plonują- yield the seed yield ot % 
after manuring nych cych t.ha- 1 
set-up yielding  0,5 t'ha- 1  1, t.ha- T 
Na oborniku - with manure 15 11 0,51 55 O 
Po oborniku - after 
manuring 
1 rok (1 year) 20 15 0,89 40 20 
2 lata (2 years) 11 3 0,77 30 O 
3 lata (3 years) 18 13 1.12 23 31 
4 lata (4 years) 5 2 1,73 O 50 
ponad 4 lata 5 5s 1,50 O 40 
(over 4 years) 


Im dłuższy czas dzielił uprawę brukwi od stosowania obornika, tym mniej- 
sze stwierdzano uszkodzenia zimowe roślin (r = -0,54) i lepszą obsadę przed 
zbiorem (r = 0,64). Łan roślin przed zbiorem był bardziej zwarty (r = 0,73) 
i mniej zachwaszczony (r = -0,61), a plony nasion brukwi - większe (r = 0,64). 
W odróżnieniu od omówionego wyżej oddziaływania obornika, wielkość 
stosowanych przez rolników dawek nawozów mineralnych nie odegrała więk- 
szej roli w kształtowaniu plonów nasion brukwi. Jak wynika z przeprowadzonych 
wywiadów, w doborze dawek nawożenia wzorowano się na zaleceniach form u-
>>>
28 


łowanych dla uprawy rzepaku ozimego. Przed siewem stosowano najczęściej 
35750 kg azotu oraz 1107160 kg fosforu i potasu na hektar. Po wiosen nym 
ruszeniu wegetacji, rośliny pozostawione do dalszej uprawy nawożono dawką 
80 do 200 kg N, dzieląc ją na dwie - trzy porcje. 
Siew nasion w ilości 1,6 do 2,5 kg.ha- 1 wykonano ręcznym siewnikiem 
ogrodniczym. Taka norma wysiewu zalecana była przez przedsiębiorstwo na- 
sienne kontraktujące wyprodukowany materiał. 
W uprawie polowej roślin dwuletnich na nasiona rozpowszechnił się siew 
w bruzdy, wykonane obsypnikiem lub sadzarką (tab. 10). Niektórzy plantatorzy 
łączyli w tym celu obsypniki z siewnikiem, jednakże najczęściej (w 63% przy- 
padków) do wyorywania bruzd używano sadzarek do ziemniaków. 


Tabela 10. Plonowanie plantacji nasiennych brukwi w zależności od sposobu 
siewu nasion w latach 1984/1985 i 1985/1986 
Table 10. Seed sowing method-related rutabaga seed yielding over 1984-1985 
and 1985-1986 


Liczba plantacji Średni Udział 
Number 
Sposób siewu nasion ot plantations plon plantacji z plonem 
Seed sowing method założo- plonują- Mean Share ot plantations with 
yield the seed yield ot % 
nych cych t.ha- 1 
set-up yielding  0,5 t.ha- 1  1,5 t.ha- 1 
W bruzdy 64 38 0,94 34 21 
In turrows 
Na płask 12 11 1,02 27 18 
Fiat sowim:! 


Jedynie 12 plantacji uprawianych było na płask, wszystkie z siewu w 1984 roku 
Tylko jedna z nich, założona 30 sierpnia, została zlikwidowana na wiosnę. 
Ponieważ ustalił się pogląd, że siew w bruzdy jest szczególnie korzystny 
z punktu widzenia wzrostu roślin, w następnym roku rozszerzono go na wszyst- 
kie plantacje. Rolnicy w tym sposobie siewu upatrywali możliwości zapewnienia 
lepszego podsiąkania wody i bardziej równomiernych wschodów, a także spo- 
dziewali się, że będzie to czynnik chroniący rośliny przed wymarzaniem. 
Przesłanki wprowadzenia siewu bruzdy wydają się słuszne, trudno jednak 
ocenić jego skuteczność w poprawie zimowania roślin w latach, gdy prowadzo- 
no badania ankietowe. Rozkład wielkości plonów przy obu sposobach siewu był 
wtedy podobny, a 40% plantacji uprawianych z siewu w bruzdy trzeba było wio- 
sną zaorać. 
Rezultaty dwuletnich obserwacji plantacji nasiennych brukwi ujawniły, że 
jakkolwiek produkcja nasion tej rośliny metodą bezwysadkową na terenie byłe- 
go województwa bydgoskiego jest możliwa, to jednak - obarczona bardzo du- 
żym ryzykiem. 
Kierując się wysoką opłacalnością produkcji nasion brukwi, rolnicy podej- 
mowali na własną rękę różne próby doskonalenia jej agrotechniki. Jednak samo 
tylko nabieranie osobistego doświadczenia nie wystarczało plantatorom, by 
uchronić się przed niepowodzeniem. Likwidowanie plantacji zdarzało się bo-
>>>
29 


wiem zarówno tym, którzy podejmowali się tej uprawy po raz pierwszy, ale 
i uprawiającym brukiew po raz trzeci i czwarty. 
W wyniku przeprowadzonych obserwacji udało się ustalić, że zadowalający 
plon nasion brukwi uzyskiwano na glebach klasy bonitacyjnej III, 3-4 lata po 
oborniku i po dobrych przedplonach. 
Nie otrzymano natomiast odpowiedzi, jaki termin siewu jest najkorzystniejszy 
z punktu widzenia zimowania i plonowania brukwi uprawianej sposobem bezwy- 
sadkowym. Dyskusyjna pozostała również przydatność siewu w bruzdy w pro- 
dukcji nasion brukwi. 
Rezultaty badań ankietowych nasunęły spostrzeżenia i zapytania, które stały 
się inspiracją do prowadzenia w następnych latach doświadczeń polowych. 


4.2. Wyniki doświadczeń polowych 


4.2.1. Wpływ terminu siewu i pogłównego nawożenia 
azotem na wzrost przedzimowy i plony nasion 
brukwi pastewnej (Doświadczenie I) 


4.2.1.1. Wpływ terminu siewu na obsadę i wzrost roślin 
przed zimą 
Wegetacja przedzimowa w 1987 roku trwała dłużej niż w innych latach ba- 
dań, lipiec natomiast był posuszny, co miało wpływ na wschody roślin brukwi 
wysiewanej w końcu tego miesiąca, natomiast począwszy od drugiej dekady 
sierpnia notowano obfite opady (tab. 3, rys. 2). Wraz z opóźnianiem terminu 
siewu brukwi, istotnemu zwiększeniu ulegało zagęszczenie roślin, tak, że obsa- 
da. przedzimowa na obiektach założonych 7 września była dwukrotnie większa 
niż na obiektach pochodzących z siewu 27 lipca (tab. 11). 
Rośliny z najwcześniejszego siewu nasion przed zimą silnie wyrosły. Opóź- 
nianie siewu zmniejszało istotnie badane cechy roślin. W porównaniu znajdłużej 
rosnącymi, rośliny brukwi pochodzące z siewu we wrześniu charakteryzowały się 
czterokrotne mniejszą średnicą i blisko piętnastokrotne mniejszą masą korzenia. 
Masa części nadziemnej była prawie sześć razy mniejsza, co wiązało się zarów- 
no z mniejszymi rozmiarami liści, jak i ich liczbą. 
Reakcja wzrostowa na opóźnianie terminu siewu miała charakter nieliniowy 
- różnice w wielkości roślin pochodzących z dwóch pierwszych terminów siewu 
były stosunkowo małe, jeszcze mniejsze obserwowano pomiędzy roślinami 
pochodzącymi z dwóch ostatnich terminów siewu. 
Najbardziej widocznymi skutkami opóźnienia terminu siewu, a także więk- 
szej obsady roślin po wschodach, było ograniczenie wzrostu roślin pochodzą- 
cych z siewu 10 i 24 sierpnia. Im rośliny osiągały mniejsze rozmiary przed zimą, 
tym więcej gromadziły suchej masy.
>>>
30 


Tabela 11. Cechy biometryczne roślin brukwi przed zimą w zależności od 
terminu siewu nasion w 1987 roku 
Table 11. Seed sowing date-related rutabaga plant biometrics prior to the 
winter of 1987 


Cecha Termin siewu - Date ot sowing Średnia NIR u =0.05 11 
Feature 27.07. 10.08. 24.08. 07.09. Mean LSD u = 0.05 
Obsada roślin na 1 m
 14,2 19,6 28,7 30,9 23,3 3,6 
Plant densitv per sa.m. 
Liczba liści na roślinie 15,1 10,3 4,5 3,9 8,5 1,3 
Number ot leaves per plant 
Świeża masa liści, 
g/roślinę 49,2 43,6 10,3 7,4 27,6 10,5 
leat tresh weight, 
la per plant 
Świeża masa korzenia, 
gIroślinę 33,9 22,6 2,4 2,3 15,3 5,8 
Root tresh weight, 
IQ per plant 
Zawartość suchej masy 
w liściach 12,6 13,4 16,0 18,5 15,1 10,8 
Leat dry matter content, 
% 
Zawartość suchej masy 
w korzeniu 13,8 14,9 24,9 28,9 20,6 1,6 
Root dry matter content, 
% 
Średnica korzenia 31,0 23,6 8,7 7,6 17,7 4,2 
Root diameter, mm 


11 LSD - Najmniejsza istotna różnica między średnimi obiektowymi przy a = 0,05 
LSD - Lowest significant difference at a = 0,05 


4.2.1.2. Wpływ terminu siewu i dawek pogłównego nawożenia 
azotem na rozwój roślin i plon nasion w II roku wegetacji 
Bardzo łagodna zima przełomu lat 1987/1988 sprzyjała dobremu zimowa- 
niu roślin. Względne różnice w stopniu przezimowania między obiektami były 
nieistotne i nie przekraczały 8%. Po zimie najmniej roślin ubyło z obiektów po- 
chodzących z najwcześniejszego terminu siewu (około 3,5%). Najwięcej wygi- 
nęło roślin najmłodszych przed zimą - około 10%. W tych warunkach w II roku 
wegetacji rośliny w zagęszczeniu bardzo podobnym do przedzimowego. 
Silna konkurencja wywołana dużą obsadą i niedostateczne zaawansowa- 
nie rozwoju w momencie nastania wiosny sprawiły, że rośliny pochodzące 
z siewu 24.08. i 07.09., były niższe w stosunku do roślin na pozostałych obiek- 
tach, ich kwitnienie opóźniło się i było mniej obfite, a szkody, jakie (mimo sto- 
sowania ochrony) wywołało żerowanie słodyszka rzepakowego - dotkliwsze. 
Na żadnym z obiektów nie stwierdzono jednak obecności roślin niezjarowizo- 
wanych ("uparciuchów").
>>>
31 


Najlepiej plonowały rośliny pochodzące z siewu 10.08. (tab. 12). W przypadku 
roślin pochodzących z pierwszego i ostatniego terminu siewu zwiększanie dawki 
azotu ponad 160 kg.ha- wpływało na obniżenie plonowania brukwi. 


Tabela 12. Plon nasion brukwi w t.ha- 1 w zależności od terminu siewu 
(A) i dawek pogłównego nawożenia azotem (B) w sezonie 
1987/1988 
Table 12. Seed sowing date (A)- and the dose of nitrogen top fertilisa- 
tion (B)- related rutabaga seed yield over the 1987/1988 
vegetation period, t.ha- 1 


Dawka N Termin siewu - Date ot sowing Średnia 
N dose kg.ha- 1 27.07. 10.08. 24.08. 07.09. Mean 
80 0,94 1,02 0,55 0,54 0,76 
160 1,32 1,65 0,50 0.50 0,99 
240 1,18 1,84 0,61 0,34 0,99 
Średnia - Mean 1,15 1,50 0,55 0,46 1,37 


N1Ra = 0,05 dla - LSD a = 0,05 tor: 
- A 0,20 
- B 0,15 
- B x A 0,32 
- A x B 0,34 


Rośliny pochodzące z siewów w końcu sierpnia i na początku września 
wydały plony czterokrotnie niższe od pochodzących z siewu 10 sierpnia. 
Z punktu widzenia plonowania roślin naj młodszych przed zimą, wysokie nawoże- 
nie azotem było wręcz szkodliwe, obniżając ich plon o 37% w stosunku do na- 
wożonych dawką najmniejszą. Niezależnie zatem od terminu siewu, do wydania 
zadowalających plonów nasion wystarczyła dawka azotu w wysokości 160 kg.ha- 1 
(tab. 12). 
Wyniki opisanego doświadczenia wskazały na duże znaczenie terminu sie- 
wu w brukwi pastewnej uprawianej na nasiona sposobem bezwysadkowym. 
Istotnie największe. plony zebrano z obiektów obsianych 10 sierpnia. Plonowanie 
roślin pochodzących z siewu w końcu lipca było niższe głównie ze względu na 
mniejszą obsadę roślin, wywołaną przerzedzeniem wschodów. Niskie plonowanie 
brukwi pochodzącej z siewu w końcu sierpnia i na początku września było konse- 
kwencją utrzymującego się od wschodów znacznie słabszego zaawansowania 
rozwoju roślin. Zwiększanie dawek nawożenia pogłównego azotem nie łagodziło 
następstw późnego siewu, a jedynie przedłużyło wegetację roślin.
>>>
32 


4.2.2. Wpływ niektórych zabiegów agrotechnicznych 
na przezimowanie roślin brukwi pastewnej 
(Doświadczenie II) 


Warunki wodno-termiczne panujące w okresie wschodów roślin brukwi sil- 
nie oddziaływały na zagęszczenie roślin, w związku z czym w latach siewu 
1987 i 1988 obsada roślin była duża i wyrównana, zaś w 1989 roku - kilkakrot- 
nie niższa (tab. 13). 


Tabela 13. Wpływ sposobu siewu na obsadę przedzimową roślin brukwi 
na 1 m 2 
Table 13. Effect of the seed sowing method on rutabaga prewinter 
plant density per sq.m 


Sposób siewu nasion Lata - Years Średnia 
Seed sowing method 1987/1988 1988/1989 1989/1990 Mean 
W bruzdy 53,7 53,0 7,8 38,2 
In furrows 
Na płask 66,0 62,0 12,6 46,9 
Fiat sowina 
Średnia - Mean 59,9 57,5 10,2 42,5 
NIRu. = 0,05 - LSD a = 0,05 13,1 . 1/ 3,0 x 
n.I.-n.s. 


11 Różnice nieistotne - non-significant differences 


Okres siewów nasion i wschodów roślin w dwóch pierwszych latach badań 
przypadał na deszczową pogodę; formowanie bruzd umożliwiło większe gro- 
madzenie wody i sprzyjało wschodom roślin brukwi, natomiast w bardzo su- 
chym 1989 roku (tab. 3, rys. 2) sypka, przesuszona gleba osuwała się na dno 
bruzd, pogarszając dodatkowo warunki kiełkowania nasion, przysypując poja- 
wiające się liścienie i ograniczając wzrost osłabionych suszą siewek. 
Rośliny gorczycy białej, którą jako roślinę ochronną wsiewano w między- 
rzędzia brukwi, charakteryzowało szybkie tempo wzrostu. Pomimo że przed 
zimą gorczyca osiągała rozmiary dużo większe od brukwi, nie ograniczała 
w widoczny sposób tempa jej wzrostu. 
Jesienią reakcja wzrostowa brukwi na retardant była słaba i objawiała się 
jedynie nieco większą rozłożystością rozety liści traktowanych w porównaniu 
z pozostałymi. 
Stopień przezimowania roślin we wszystkich latach pozostawał pod silnym 
wpływem badanych sposobów zabezpieczenia ich przed działaniem mrozu 
(tab. 14). Corocznie istotnie najmniej ubytków w obsadzie notowano na obiektach 
z gorczycą wsiewaną w międzyrzędzia, małe straty występowały również przy po- 
łączeniu uprawy brukwi z gorczycą z jednoczesnym opryskiwaniem roślin Alarem.
>>>
33 


Tabela 14. Wpływ sposobu zabezpieczenia roślin brukwi przed mrozem na 
stopień ich przezimowania w % 
Table 14. Effect of the antifrost protection method on rutabaga plant over- 
wintering rate. % 


Sposób siewu Sposób zabezpieczenia Lata - Years 
nasion (A) roślin przed mrozem (8) Średnia 
Seed sowing Antifrost protection Mean 
method (A) method (8) 1987/1988 1988/1989 1989/1990 
Kontrola - Control 57,9 83,3 61,7 67,6 
SADH 63,1 91,4 63,3 72,6 
Okrywanie obornikiem 61,0 71,9 27,2 53,4 
Manure covering 
W bruzdy SADH + okrywanie 
In furrows obornikiem 52,0 84,2 42,4 59,5 
SADH + manure covering 
Roślina ochronna 75,1 90,2 73,3 79,5 
Protective plant 
SADH + roślina ochronna 74,1 95,6 86,5 85,4 
SADH + protective plant 
Średnio - Mean 63,9 86,1 59,0 69,7 
Kontrola - Control 72,9 88,7 61,6 74,4 
SADH 78,0 89,7 60,5 76,1 
Okrywanie obornikiem 55,1 73,1 48,0 58,7 
Manure covering 
Na płask SAD H + okrywanie 
Fiat sowing obornikiem 74,2 93,1 49,6 72,3 
SADH + manure covering 
Roślina ochronna 80,5 96,6 69,7 82,3 
Protective plant 
SADH + roślina ochronna 76,1 95,7 77,9 83,2 
SADH + protective plant 
Średnio - Mean 72,8 89,5 61,3 74,5 
Kontrola - Contro' 65,4 86,0 61,6 71,0 
Średnia dla SADH 70,6 90,6 62,0 74,3 
sposobów Okrywanie obornikiem 58,1 72,5 37,6 56,1 
zabezpiecze- Manure covering 
nia roślin przed SADH + okrywanie 
mrozem obornikiem 63,1 88,7 46,0 65,9 
Mean for frost SADH + manure covering 
protection Roślina ochronna 77,8 93,4 71,5 
method Protective plant 80,9 
SADH + roślina ochronna 75,1 95,7 82,2 
SAD H + protective plant 84,3 
Średnia - Mean 68,4 87,8 60,2 72,1 
NIR.:,;o,o5 dla 8 - LSD a ;o,o5 for 8 1 / 11,2 16,6 13,7 x 


1/ Dla innych porównań różnice nieistotne - For other comparisons - non-significant diffe- 
rences
>>>
34 


W porównaniu z kontrolą, skuteczność tych zabiegów była największa 
w warunkach siewu w bruzdy (rys. 3). I tak, średnio z trzech lat, stopień przezimo- 
wania roślin na obiektach, na których brukiew uprawiana była współrzędnie z gor- 
czycą, był wyższy niż na obiektach kontrolnych o 17,6% przy siewie w bruzdy, 
a o około 11 % - przy siewie na płask. Natomiast połączone działanie Alaru i osłony 
stwarzanej przez gorczycę zwiększało przezimowanie brukwi sianej w bruzdy 
o 26,3%, a uprawianej na płask - o 13,5% (rys. 3). Wyłączne zastosowanie retar- 
danta nie wpływało znacząco na poprawę zimowania badanej rośliny. 
Niezależnie od sposobu siewu, okrycie roślin obornikiem wywołało znaczne 
straty w obsadzie na wiosnę. Były one tym większe, im łagodniejszy przebieg miała 
zima (rys. 3). Po łagodnej zimie przełomu lat 1989/1990 wyginęło w takich warun- 
kach ponad 60% roślin brukwi. 


% 


30 


20 


Zabezpieczenie roślin 
przed wymarzaniem 
Plant antitrost protection 
D SADH (2 kg of a.s. per ha) 
EB Okrywanie obornikiem 
Manure covering 
nrnrn SADH 
+okrywanie obornikiem 
SADH+manure covering 

 Roślina ochronna 
Protective plant 
_ SADH 
+roślina ochronna 
SADH 
+protective plant 


10 


Kontrola 
Control 


-10 


-20 


Rys. 3. 


W bruzdy -In furrow Na płask - Flatwise 
Sposób siewu - Seed sowing method 
Wpływ sposobu zabezpieczenia roślin brukwi przed wymarzaniem na stopień 
ich przezimowania. Względna relacja w stosunku do obiektu kontrolnego. 
Średnio dla lat 1987/1988 i 1989/1990 
Effect ot the antifrost protection method on rutabaga plant overwintering rate. 
Relative proportion to the control. Means for 1987/1988 and 1989/1990 


Fig. 3. 


Wpływ sposobu siewu nasion i interakcje tego czynnika z efektami stoso- 
wania różnych sposobów zabezpieczenia przed mrozem okazywały się nie- 
istotne statystycznie. Rysowała się jedynie słaba tendencja do nieco lepszego 
zimowania brukwi przy siewie na płaskim polu. 
Podsumowując rezultaty przedstawionych powyżej trzyletnich doświad- 
czeń, należy podkreślić, że w okresie, w którym prowadzono powyższe obser- 
wacje wystąpiły zimy o wyjątkowo łagodnym przebiegu. Z tego też powodu na 
większości obiektów badawczych (z wyjątkiem tych, na których zastosowano 
obornik do okrywania roślin) zimowanie roślin było zadowalające. 
W trakcie badań nie stwierdzono, by siew w bruzdy poprawiał warunki zi- 
mowania młodych roślin brukwi pastewnej uprawianej metodą bezwysadkową
>>>
35 


na nasiona. Natomiast wsiewanie jarej rośliny ochronnej w międzyrzędzia bruk- 
wi okazało się zabiegiem sprzyjającym jej zimowaniu. Rośliny gorczycy zamie- 
rały po nadejściu mrozu, a ich łodygi tworzyły rodzaj przewiewnej zasłony dla 
rosnących między nimi niewielkich roślin brukwi. Dzięki temu w otoczeniu bru- 
kwi tworzył się mikroklimat sprzyjający jej zimowaniu. Usunięcie pozostałości 
roślin gorczycy na wiosnę nie sprawiało trudności. 


4.2.3. Porównanie wpływu rodzajów i dawek retardantów 
stosowanych jesienią na zimowanie i plonowanie 
brukwi pastewnej (Doświadczenie III) 


4.2.3.1. Przebieg wegetacji roślin brukwi w warunkach 
pogodowych lat 1986/1987 i 1987/1988 


Suma opadów w okresie I agrofenofazy w 1986 roku była dwukrotnie niższa 
niż w tym samym okresie w roku następnym (tab. 3). W obu latach uzyskano 
bardzo wyrównane i gęste wschody. Obsada przed zimą w 1986 roku kształto- 
wała się w granicach od 45 do 55 roślin na 1 m 2 , a w roku następnym była śred- 
nio o 10 roślin mniejsza. 
W warunkach krótkiego okresu wegetacji przedzimowej i przy niedoborach 
opadów na jesieni w 1986 roku, rośliny osiągały znacznie mniejsze rozmiary niż 
przed nadejściem zimy w 1987 roku (tab. 15). Ostrą zimę z przełomu lat 
1986/1987 przetrwało średnio 66% roślin brukwi. Po kolejnej, łagodnej zimie, 
stopień przezimowania roślin na powierzchni całego doświadczenia był bardzo 
wysoki (tab. 16). 
Stan roślin w II roku wegetacji obu lat badań był odmienny - uszkodzenia 
mrozowe po zimie 1986/1987 dotknęły większość roślin, przez to odrastały dużo 
wolniej niż w roku następnym, lecz wcześniej zaczęły kwitnąć (tab. 4). Obfite opady 
w okresie wiosenno-letnim w 1987 roku sprzyjały wprawdzie osiąganiu przez na- 
sienniki dużego wzrostu, lecz kwitnienie roślin silnie uszkodzonych w zimie było 
nierównomierne. W 1988 roku, z powodu niskich opadów w trakcie III i IVagrofe- 
nofazy, obserwowano zahamowanie tempa wzrostu nasienników na wiosnę. Do- 
piero deszcze czerwcowe (w ilości przekraczającej o 50% średnią wieloletnią nor- 
mę tego miesiąca) poprawiły wydatnie kondycję dojrzewających roślin. 


4.2.3.2. Wpływ retardantów (daminozydu i chlorku chlorocholiny) 
oraz ich dawek na wzrost, rozwój i plon nasion roślin 
brukwi pastewnej 
Pomimo odmiennych warunków pogodowych panujących na jesieni, reak- 
cja roślin brukwi na rodzaje i dawki zastosowanych retardantów w obu latach 
miała podobny charakter (tab. 15). Pod wpływem Alaru 85 (daminozydu) rozety 
liści stawały się krępe, rozłożyste i ciemnozielone.
>>>
36 


I'- 
co 
Q) 
..- 
(O 
co 
Q) 


..c 
u 
rn 
]i 



 
nr 
E 
.N 
"O 
ID 
N 
L- 
e.. 


"U' 
rn 
ID 
OJ 
ID 

 


::J 
.Y. 
O 
L- 



 

 
-O 
"E 
rn 
"E 
rn 
ID 
L- 


:s2 

 
rn 
"O 
"O 
O 
.0 
.00 
O 
C 
-N 

 
rn 
N 



 
.
 
.Y. 
::J 
L- 
..c 


"O 
ID 
ro 
ID 
L- 
I 
ID 
(f) 
C O 
= CO "O 
-(f) CO ..... 
O Q) C 
L- ..- rn 

r::::"E 
U corn 
ID Q) ID 
U:':cr:: 
l{) 


.!!ł ID 

 :o 
rn rn 
I- I- 


(f) 
L- 
2 
C 
.
 
CO 
CO 
Q) 
..- 
-- 
I'- 
CO 
Q) 
..- 


e 

 
.33:
 

- o o 
O) _ u 
:c fij c::: 
0"1:1 c:.!!! 
.!!1 ro fA ffi 
c: ..... OL: ""C 
ro
ro
 

._ c.. _ m 
;
 O) 
-o 3: E ..... 
'-ctJ°
 
8.."1:1 l.) o 
.- O) O) 
mo.s:::en 
=c eJ)::: o 
on O) 0"1:1 
0_ c:: ......"C 

e 
 ffi 
0::0 c 
 
_ o " 
z
o 
(f) 
...J 


"O 
C 
rn 
I'- 
co 
Q) 
..- 
-- 
tO 
co 
Q) 


m 
.c: ffi 
"1:10) 

:!E 
(f) 
f--- 


O) 
en 
o 
"1:1 
U 
U m o 
U en M 
I
 
U 'm f--- 
u.s::: 
U
 o 
m N 

 
3: 
m 
O 


ID 
..c 
..... 
.9 
L- 
O 
.c 
e.. 
(f) 
u 
.c 
..... 
ID 
E 
o 
..c 


f--- 


..... 
c 
.!!ł 
a. 
rn 
OJ 
rn 
..c 
rn 
"5 
L- 


O) 
en 
o 
"1:1 
I 
O 
Cm o m 
(f) en C'") .:;j 
I 
 .
 
I 'm - {f) 
O
 


 
 
m 

 
3: 
m 
O 


10- 
-o 
o..... 


 
c: 
 
00 

U 


ł.o 


m
 
-m 
100) 
...J- 


o 


.!!1 c: 
c: m 
"1:10) 

:!E 
.(f) m 
-
 
E 


- 


o 


iii 
c....- 
I W x 


c: 


1: 
m 
Ci 


..... 
O) 
c.. 
0),,":0_0 
....- ....- c.o 
E w:-V N 
O) 
.(jj 
3: 
.s::: 
en 

 
- 
- 
m 
O) 
...J 
I 
11' 
.!:: 
:Uj 
e 


L!) L!) o 
o t- V 
....- C'") N 





 
o W v 
....- C'") N 


q N_ 
 
m N t- CI) 
C ....- V N 
O) 
3: 


.u v_ 
 w 

;:

 


v_ q "!. 
o W v 
....- C'") N 


....- L!) C'") 


c.o 

 v N 


t- C'") o 
N"": o 
....- v C'") 


v_ ....-_ t- 
o t- C'") 
....- C'") N 


c.ot- 


 IX 
....- ....- 


iii 
c: v 
I. ..o x 
c: 


1: 
m 
Ci 
ID 
c.. 
O) 
E 
O) 
.(jj 
3: 
.s::: 
en 

 
- 
o 
o 
a:: 
I 
11' 
.!:: 
:Uj 
e 
m 
c: 
O) 
3: 
.!!1 
c: 
O) 
N 
(; 

 
m 
en 
m 
E 
m 
oN 
O) 
.
 
{f) 


"!. 
 "!. 
C'") CI) ....- 
....- ....- 


....- t- v_ 
C'") t- o 


....- C'") t- 
C'") W ci 
....- ....- 


v_ 
 c.o_ 
C'")....- N 
N ....- 


v c.o L!) 
M o ....- 
....- ....- 


CI) L!) t- 
NWO 
....- 


0_ 
 w 
C'") w o 
....- ....- 


"!. 00_ q 
v C'") v 
N ....- 


N N N 
C'") t- ci 
....- ....- 


c.ot- 


 IX 
....- ....- 


E 
E 


ai 
ID 
E 
m 
'5 
o 
o 
a:: 
I 
.!!1 
c: 
O) 

 
o 

 
m 
.2 
c: 
"1:1 
O) 
.(jj 


iii 
C:c.o 
I M x 
c: 


t- c.o 
 
CI) CI) v 

 ....- 


CI) t- 
 
t- t- N 
....- ....- 


w w 
 
05"": C'") 
....- ....- 


v N w 
NMt- 
....- N ....- 


v_ v_ v_ 
ooov 
N ....- 


L!) L!) L!) 
WOON 
....- ....- 


t- t- N 
W CI) V 
....- ....- 


00 L!) 
oC'") W 
....- N ....- 


CI) o CI) 
005 M" 
....- ....- 


c.ot- 


 IX 
....- ....- 


en 
O) 
l.) 
c: 
O) 

 
"1:1 
1: 
m 
l.) 
;: 
.c: 
O) 
.in 
, 
C 
o 
c: 
I 
en 
C 
o 
en 
.C 
m 
c.. 
E 
o 
l.) 
ID 
.s::: 
o 
(; 
u... 
I 
O) 
c: 
o 
U; 
:
 
C 
O) 
l.) 
.c 
oN 
-e 
-c: 
m 
c: 
3: 
-o 
..... 
o 
c.. 
.s::: 
l.) 
. 
c: 
.!:: 
m 
D
>>>
-o 
I:: 
m 
I'-- 
co 
co O 
co ..- 
0-- 
..-ID 
__co 
I'-- O 
co ..- 
O 


L- 
Q) 
.-  
1'--0 
COl/) 
0-0 
:!::o 
ID .L: 
COQ) 
O c.. 


I:: 
..c:o 
u.- 
m+-' 
10 19 
-Q) 

g 
 
.0' Q) 
m..c: 
+-' +-' 
Q)- 
go 

 L- 
m 
::J Q) 

 :. 
e-g 
=N 

 Q) 

£ 
:81:: 
1::.- 
m l/) 
"E .g 
m+-' 
+-'Q) 

 E 
.- o 

.- 

.o 
m+-' 
-ol:: 
m 
-o - 
oc.. 
.- m 
Uo 
-uJm 
0.0 
I:: m 
oN+-, 
Q)::J 
(UL- 
N-o 

2 
.- m 

- 


 
::J ' 
L- Q) 
.ol/) 
I:: o 
._ -o 
:ui+-,CO 
ol::CO 
L-mo 
. -o ..- 
..c:L--- 
uml'-- 
Q)(j)co 
Ua:::
 
ID 
..--ID 
m"- 
-Q) 
Q)- 
.o .o 
mm 
1-1- 


e 
::J:;:1: 

.o ° u 
Q)- 
:c ffi 'O;:: 
0"C I:: 2 
.!!! rn .2 ffi 

wro
 
I:: .... c- m 
:;::2 E Q) 
'0 :;: o .... 
L...ro()'f- 
0"CQ)0 
c-._ ..c: O) 
mO-I/) 
=00....0 
",0)0"C 
o
 c: '+- ""C 
ł;-e 
_ ffi 
«- o 
Q; 5 I
 
Z":o 
cn 
-I 


.!!! I:: 
c: m 

O) 


 
f--- 


O) 
If) 
o 
"C 
O 
Om a 
O If) M 
I
 
O 'm ł--- 
o..c: 
O 
 a 
m N 
..: 
:;: 
m 
O 


O) 
If) 
o 
"C 
I 
O a 
« 111 M 
cnlf) 
I
 
I'm- 
O';; 
«
. a 
cn": N 
m 
..: 
:;: 
m 
O 


- 


10- 
-o 
o.... 
....- 
-c: 
c: o 

O 


m 
 
-m 
m O) 
-1- 


- 


a 


m 
c: c: 
"Cm 
O) O) 
.cf5
 
- 


q 


w 
If) c: 
I I x 



 NO..-- 
o MMM 
2" I'-- O W 

 
O 
c: 
.
 
1: 
.
 
O) 
 
O 
I 
.!!! 
c: 
m 
:;: 
o 
E 
.N 
O) 
r:! 
c- 
.c: 
O) 
.Ci 
o 
U5 


M LO O 
..t Il"i O 
(D O I'-- 


O 'V (D 
Il"i 
 M 
I'-- O W 



 '": I'-- 
O N LO 
I'-- O W 


w w w 
c.D..tLO 
LO O I'-- 


N LO M 
aJ
o 
'V O I'-- 


'VON 
Il"i Il"i Il"i 
LO O I'-- 


I'-- a w 
LO w ..-- 
(D O W 


'VON 
a:i o a) 
(D O I'-- 


I'--W 
ffi ffi I X 
..-- ..-- 


c: 


w w 
c: c: 
I I x 


c: c: 


E 
u 
uf 
O) 
2: 
m 
..c: 
.9 
.... 
o 
.L: 
C-W'V"-- 
:E Il"i o w 
rnN-r-T"""" 
"Ci) T""" T"""" T"""" 
..c: 



 1'--_ 
 
LO O I'-- 
Na ..-- 
..--..-- ..-- 


1: 
m 
o:: 
I 
E 
O) 
o 
Li 
N 
"C 
O) 
r:! 
c- 
c: 
:Uj 
e 
.u 
.If) 
o 
..: 
o 
If) 
. 

 


O (D I'-- 
c.DOW 
N..-- ..-- 
..--..-- ..-- 


Na ..-- 
..t a:i (D 
Na ..-- 
..--..-- ..-- 


(D w "!. 
w..-- a 
N..-- N 
..--..-- ..-- 


q '": LO 
I'-- N a) 
N..-- ..-- 
..--..-- ..-- 


I'-- (D ..-- 
1l"iN"0 
N..-- ..-- 
..--..-- ..-- 


..-- I'-- O 
M a ..-- 
M..-- N 
..--..-- ..-- 


1'--_ q 
 
O I'-- M 
..--0..-- 
..--..-- ..-- 


I'-- W 
ffi ffi I X 
..-- ..-- 


WW 
I:: c: 
I I x 


1::1:: 


1: 
m 
Ci 
Ci; 
c- 
If) 
O) 
..c: 
u 
c: 
m 
..c w w cą. 
Ci; w w W 
"C 
o 


'" 
..-- 
 'V_ LO_ 
'- W W W 
o 


Ci; 
..c 

(DN'V_ 
Z 000 
I 
O) 
:
 
:Uj 
e 


..--_ 
 LO_ 
W W W 


m 
c: 
::J 
"C 
ID' 
r:! 


(D_ 'V_ LO 
W W W 


.C: 
O) 
.N 
ID' 
ro 
O 
N 
o 
.... 



 'V_ Lą. 
W W W 


m 1'--_ "!. 'V_ 
..c w w w 
!j 
:.::i 


LO I'-- (D_ 
W W W 


..--_ Lą. M_ 
I'-- I'-- I'-- 


I'--W 
ffi ffi I X 
..-- ..-- 


LO a 
Mll"ix 
..-- ..-- 


1: 
m 
Ci 
Ci; 
c- 
If) 
O) 
::J 
.Q'" 


'V_M_M 
N'VW 
W O W 


.jj) ..-- LO W 
'- a) a:i M 
o I'-- W W 
.... 
O) 
..c 
E 
::J 
Z 
I 
O) 
:
 
:Uj 
e 


cą. 1'--_ "!. 
LO (D ..-- 
O a a 
..-- ..-- 


'V I'-- a 
N""':o 
I'-- w w 


m 
c: 
c: ID (D (D 

 ..--- Il"i M 
u 000 
N 
If) 
.2 
m LO (D a 
..c c.D.o c.D 
!j O O O 
:.::i 


cą. 'V_ ..-- 
..--(D'V 
O O O 


'VW(D 
c.D..to 
w O O 


000 
"':aJM 
(DI'--I'-- 


I'-- W 
ffi ffi I X 
..-- ..-- 


37 


a I'-- 
- - x 
M N 


O) 
::J 
g 
.jj) 
Ci; 
c- 
If) 
"C 
O) 
O) 
If) 
'- 
o 
.... 
O) 
..c 
E 
::J 
Z 
I 
.!!! 
c: 
. 
N 
u 
N 
If) 
.2 


If) 
O) 
u 
c: 
O) 

 
'V_ "!. w "C 
I'-- 'V LO 


LO..-- W 
'V"-- N 
..--..-- ..-- 


..--_ M I'-- 
NaJO 
..-- 


1: 
m 
u 

 
c: 
O 
.jj) 
C 
o 
c: 
I 
If) 
c: 
o 
If) 
.L: 
m 
c- 
E 
o 
u 


q cą. O 
'V O ..-- 
..- ..-- 


:;: 1'--_ '": 
 
c: 'V M M 
o T"""" T"""" T"""" 
.jj) 
m 
c: 
m 
..c 
N 
u 
:.::i 


Ci; 
..c: 
-O 



LO_ 
 o 
I'-- LO (D LL 
I 
O) 
c: 
-O 
in 
:
 
c: 
O) 
.!:1 
c: 
-N 
.e 
.C: 
m 
c: 
:;: 
.e 
o 
c- 
..c: 
u 
. 
c: 
c: 


O_N_ 
 
LO 'V 'V 
..--..-- ..-- 


w (D I'-- 

aJ a 
..-- ..-- 


..-- M I'-- 
LO N M 


I'--W 
ffi ffi I X m 
"ł""""T"""" £5 


:;::
>>>
38 


Nie dostrzegano natomiast zmiany natężenia barwy liści roślin traktowanych 
Retacelem. W pięć tygodni po zabiegu rośliny opryskane dawką 1,0 kg.ha- 1 s.a. 
obu preparatów odznaczały się większą łączną masą korzeni i liści niż rośliny 
kontrolne (w 1986 roku - średnio o około 22%, a w następnym - o 29%). Ich ko- 
rzenie odznaczały się też większą średnicą w pierwszym roku badań przeciętnie 
o 13%, a w drugim - o 28% (tab. 15). 
Zewnętrzne przejawy wpływu dawki 2,0 kg.ha- 1 badanych substancji na 
pokrój roślin brukwi były znacznie słabsze. Przy zwiększeniu stężenia retar- 
dantów do 3,0 kg.ha- 1 s.a następowało zahamowanie wzrostu roślin, w efekcie 
czego korzenie roślin opryskiwanych stawały się mniejsze od kontrolnych 
(rys. 4). W obu doświadczeniach dawki 2,0 i 3,0 kg substancji aktywnych prepa- 
ratów nie wywołały istotnych statystycznie zmian w wielkości roślin w porówna- 
niu z obiektem kontrolnym. 


% 


40 
35 
30 
25 
20 
15 
10 
5 
Kontrola 
Control 
-5 
-10 
-15 
-20 
-25 


Świeża masa liści 
Leat tresh weight 


Świeża masa korzenia 
Root tresh weight 


Średnica korzenia 
Root diameter 


Rys. 4. 


SADH CCC SADH CCC SAD H CCC 
I c:::::J 1 kg ot a.s. per ha aJ 2 kg ot a.s. per ha _ 3 kg ot a.s. per hal 
Wpływ retardantów i ich dawek na cechy biometryczne roślin brukwi przed 
zimą. Względna relacja w stosunku do obiektu kontrolnego. Średnia dla lat 
1986 i 1987 
Effect of retardants and retardant doses on rutabaga plant biometrics prior to 
winter. Relative proportion to the control. Means tor 1986 and 1987 


Fig. 4. 


Zawartość suchej masy w korzeniach brukwi rosnącej na obiekcie kontrol- 
nym wahała się od 14,6 do 15,9%. Niezależne od rodzaju zastosowanego pre- 
paratu obserwowano tendencję do wzmożonego gromadzenia suchej masy 
w korzeniu roślin traktowanych (od 3 do 10% wraz ze zwiększaniem dawek). 
Zawartość suchej !l1asy w części nadziemnej opryskiwanych roślin była podob- 
na jak u roślin kontrolnych i wynosiła od 12,3 do 12,5%. 
Stopień przezimowania roślin poddanych działaniu chlorku chlorocholiny 
w sezonie 1986/1987 był wyższy niż traktowanych daminozydem; w przypadku 
zastosowania dawki 1,0 kg s.a. CCC - istotnie wyższy od stopnia przezimowa-
>>>
39 


nia roślin na obiekcie kontrolnym (tab. 16). Z punktu widzenia tej cechy, zjawi- 
skiem niepożądanym okazało się oddziałanie najwyższej dawki daminozydu, 
znacznie zmniejszające rozmiary roślin. Po ostrej zimie 1986/1987 z obiektu 
traktowanego dawką 3,0 kg s.a. SADH wymarzło ponad 50% roślin, istotnie 
mniej niż z obiektu kontrolnego. 
Niezależnie od czynników doświadczalnych, na żadnym z obiektów nie 
stwierdzono obecności roślin niezjarowizowanych. Nasienniki roślin, traktowa- 
nych na jesieni retardantami, przed zbiorami były wyższe średnio o 3 do 7% od 
nasienników roślin kontrolnych. Wytwarzały też większą liczbę rozgałęzień 
i zawiązywały więcej łuszczyn. W przypadku roślin traktowanych Alarem, liczba 
łuszczyn, a także nasion w łuszczynach była tym wyższa, im większe dawki 
preparatu zastosowano (tab. 16, rys. 5). 


% 


40 
35 
30 
25 
20 
15 
10 
5 
Kontrola 
Control 
-5 
-10 
-15 
-20 
-25 


Liczba 
rozgałęzień I rzędu 
Number 
ot the 1 st order branche 


Liczba 
nasion w łuszczynie 
Number 
ot seeds per silique 


Liczba łuszczyn 
Number ot siliques 


SADH CCC SADH CCC SADH CCC 
I c:::::J 1 kg ot a.s. per ha 
 2 kg ot a.s. per ha _ 3 kg ot a.s. per hal 
Rys. 5. Wpływ retardantów i ich dawek na niektóre cechy roślin brukwi przed zbiorem. 
Względna relacja w stosunku do obiektu kontrolnego. Średnio dla lat 1986/1987 
i 1987/1988 
Fig. 5. Effect ot retardants and retardant doses on rutabaga plant biometrics prior to 
harvest. Relative proportion to the control. Means for 1986/1987 and 1987/1988 


W obu latach badań rośliny traktowane każdą z dawek Alaru 85 tworzyły 
istotnie więcej łuszczyn niż rośliny kontrolne, natomiast opryskiwanie Retacelem 
dawało statystycznie istotny efekt tylko przy dawce 2,0 kg.ha- 1 s.a. (tab. 16). Ro- 
śliny opryskane daminozydem i chlorkiem chlorocholiny w dawce 2 kg.ha- 1 wy- 
kształcały istotnie mniej nasion niż rośliny nie traktowane. 
W porównaniu z obiektem kontrolnym, zastosowanie dawek 2,0 i 3,0 kg.ha- 1 
substancji aktywnej obu badanych preparatów sprzyjało istotnej zwyżce plonu na- 
sion brukwi. Najobficiej kwitły i plonowały rośliny na obiekcie traktowanym dawką 
2,0 kg.ha- 1 s.a. chlorku chlorocholiny. Niezależnie od roku, z tych obiektów zbierano 
o 40% większy plon niż z obiektu kontrolnego (tab. 17).
>>>
40 


Tabela 17. Plon nasion brukwi w zależności od rodzaju i dawki retardanta, t.ha- 1 
Table 17. Retardant- and retardant dose-related rutabaga seed yield, t.ha- 1 


Retardant - Retardant Lata - Years Średnia 
Dawka - oose 
Rodzaj - Kind kg.ha- 1 s.a. 1986/1987 1987/1988 Mean 
Kontrola - Control 1,04 1,29 1,16 
1,0 1,11 1,34 1,22 
SAoH 2,0 1,35 1,64 1,49 
3,0 1,31 1,68 1,49 
Średnia - Mean 1,26 1,55 1,40 
1,0 1,20 1,40 1,30 
CCC 2,0 1,45 1,79 1,62 
3,0 1,35 1,52 1,43 
Średnia - Mean 1,33 1,57 1,45 
Średnia dla dawek 1,0 1,15 1,37 1,26 
2,0 1,40 1,71 1,55 
Mean tor doses 3,0 1,33 1,60 1,46 
Średnia dla retardantów 1,29 1,56 1,42 
Mean tor retardants 
NIRa = 0,05 dla porównania obiektu 
kontrolnego i dawek retardantów 0,20 0,24 0,20 
LSo a = o 05 tor the comparison ot control 
, 1/ 
and dose ot retardants 


1/ Ola innych porównań różnice nieistotne - For other comparisons - non- 
significant differences 


Masa tysiąca nasion i ich zdolność kiełkowania nie podlegały istotnym zmia- 
nom pod wpływem retardantów. Masa tysiąca nasion brukwi pochodzących ze 
zbioru w 1987 roku wynosiła 3,573,7 g, a zebranych w roku następnym 4,1 do 
4,3 g. Wypełnienie nasion roślin kontrolnych było nieznacznie większe (o około 
3%), niż nasion roślin traktowanych. 
Zdolność kiełkowania nasion z wszystkich obiektów w obu latach była bar- 
dzo wysoka i przekraczała 97%. 
Zaobserwowano, że rośliny traktowane dawką 3,0 kg.ha- 1 s.a. retardantów 
objawiały kilkudniowe opóźnienie w zakwitaniu. Łuszczyny roślin traktowanych 
wyższymi dawkami preparatów wykazywały mniejsz':', skłonność do przedwczes- 
nego otwierania się niż opryskiwane dawką 1,0 kg.ha- s.a. i kontrolne. 
Reasumując obserwacje zebrane w trakcie prowadzenia omówionych do- 
świadczeń, można stwierdzić, że zastosowanie retardantów wzrostu na rośliny 
brukwi jesienią wpływało znacząco na poprawę ich zimowania tylko wtedy, gdy 
dawka retardantów wynosiła 1,0 kg.ha- 1 s.a. Po zimie kondycja roślin traktowa- 
nych każdą z dawek retardantów była jednak dużo lepsza niż roślin kontrolnych. 
Wykazywały one mniejsze uszkodzenia zimowe i wznawiały wegetację wcze- 
śniej, a ponadto tworzyły dorodniejsze i bardziej plenne nasienniki. 
Reakcja brukwi na oba rodzaje testowanych bioregulatorów okazała się 
podobna, przy czym wpływ SADH był nieco silniejszy w fazie wegetatywnego 
wzrostu roślin, natomiast chlorek chlorocholiny wyraźniej zaznaczał swój wpływ 
na rozwój roślin w II roku wegetacji.
>>>
41 


4.2.4. Wpływ terminu siewu i terminu stosowania chlorku 
chlorocholiny na zimowanie i plony nasion brukwi 
pastewnej (Doświadczenie IV) 


4.2.4.1. Wpływ terminu siewu i traktowania chlorkiem chlorocholiny 
na wegetację brukwi w pierwszym roku wegetacji na tle 
warunków pogodowych w latach siewu 1988, 1989 i 1990 


Najgęstsze i najbardziej wyrównane wschody, niezależnie od roku, od noto- , 
wywano przy siewie pomiędzy 10 a 17 sierpnia. Zmienność obsady na obiektach 
pochodzących z pozostałych terminów siewu była bardzo duża (tab. 18). 
Największą niejednorodność pod tym względem stwierdzono w doświadcze- 
niu założonym w 1989 roku. Siewy przypadły na okres przedłużającej się suszy, 
w efekcie której znaczna część siewek wschodzących z nasion wysianych w I i III 
terminie zaschła. Jedynie w połowie miesiąca przeszły niewielkie opady deszczu, 
umożliwiając wyrównane i gęste wschody roślin przy siewie nasion 17 sierpnia. 


Tabela 18. Obsada roślin brukwi przed zimą na 1 m 2 w zależności od terminu 
siewu 
Table 18. Date of seed sowing-related rutabaga plant density per sq.m. prior 
to winter 


Termin siewu Lata - Years Średnia 
Date of sowing 1988 1989 1990 Mean 
27.07.-03.08. 31,4 14,9 22,6 23,0 
10.08.-17.08. 50,4 46,0 34,6 43,7 
24.08.-30.08. 39,6 18,3 26,6 28,2 
Średnia - Mean 40,5 26,4 27,9 31,6 
NIRa=o,os- LSDa=o,os 8,0 8,4 3,8 x 


Stosunkowo najbardziej sprzyjający przedzimowemu wzrostowi roślin był 
przebieg opadów w 1988 roku, lecz wegetacja przerwana została wyjątkowo 
szybko, bo już w III dekadzie października (tab. 3). 
Im później dokonywano siewu nasion, tym mniejsze rozmiary osiągały rośli- 
ny przed zimą (tab. 19, 20). Średnio dla lat przeciętna średnia świeża masa roś- 
lin, pochodzących z siewu w pierwszym z przyjętych terminów była w końcu paź- 
dziernika o ponad 60% większa niż masa roślin z siewu późniejszego o dwa ty- 
godnie, a blisko pięciokrotnie większa - od masy roślin pochodzących z siewu 
w trzeciej dekadzie sierpnia. Skracanie długości okresu przedzimowej wegetacji 
szczególnie silnie wpływało na zmniejszenie masy i średnicy korzenia.
>>>
42 


.!: 
:Uj 
o 
L- 


.
 
I:: 
m 

 
o 

 
m 
l:; 


I:: 
.Q 
I/) 
m 
I:: 
:J 

 
O) 
.Uj 
:J 
.!: 
E 
L- 
2 


-o 
o 
.0 
-IIJ 
o 
I:: 
oN 

 
m 
N 

 
ro' 
E 
.N 
-o 
O) 
t! 
a. 


-o 
O) 
]! 
O) 
L- 
, 
I:: 
o 
+=' 
m 
.5:2 
o.. 
a. 
m 
U 
U 
() 
I:: 
E 
:J 
:J 
m 
-o 
I:: 
m 
1 
OJ 
I:: 
.
 
o o 
m I/) 
I/) .
-o 
mI:: O) 
E.!!? m 
m:G- 
.N.
O 
.!!? U O) 

 u co 
-u: u o 
cri 
..- O 
.!!;! O) 

 ::c 
m m 
I- I- 


.
 

 
:J 
L- 
.ci 
.
 
I:: 
O) 
N 
L- 
o 

 
m 
.5:2 
I:: 
-o 
O) 
L- 
-I/) 
N 
m 
L- 


L- 
O) 
"E 
.
 
.8 
L- 
o 
.;:: 
a. 


L- 
O) 
...... 
O) 
E 
.
 
-o 
-o 
I:: 
m 
1:: 
OJ 
.Ci) 

 
.s::::. 
I/) 
O) 
L- 
- 
...... 
o 
o 
L- 
m 
OJ 
m 
.ci 
m 
:J 
L- 


E 
E 
ID 
Q) 
E 
ro 
'6 
15 
o 
o::: 
1 
ro 
Oc 
G) 
t:! 
o 

 
ro 
u 
.c 
"'C 
G) 
'- 
-(/) 


ro 
.- c:: 
c:: ro 
"'C G) 

:2 
-(/) 


I/) 
lo 
G) 
- 
I 
ro 
ro 
...J 


ro 
.c 
 
"'C G) 

:2 
-(/) 


I' 
.£ E 
:Wro 
eIS. 
C:
 
.
 c: 
G)
 
t:!-a
 
0.- ro 

G)G) 
ro:=- 
gJ {;3 1 
EG)ro 
ro
ro 
-N15...J 
.!1:! o 

o::: 


° 
t5 0 c:: 
00 
c:: ro 0.- 
.E .c _ ro 
'- ro 0.5:2 
G):=G)c.. 

o""'a. 
I/) ro ro 
.Bo 
I/) 


::JO) 
:=.£ 
G) := 
.- o 
1/)1/) 
1::_ 
.- o 
E G) 
G)..... 


 


N_ 
 v "I:. "!. 
 v tO o 0..- tO 
N v M tO c:o l"- 6 u) tO u) 6 Iń 
NN C'\I 
"I"""" T""" "1"""""'" 'ł"""" 


.,.... 
m 
m 
.,.... 
o 
m 
m 
.,.... 


ON..- 1"-('1) q m.,.... o mLO l"- 
"":M N 60) c:o M-.i v Mu) v 
C'\IC'\IC'\I,......-'I"""" T""" T""" 'I"""" 


o 
m 
m 
.,.... 
ch 
c:o 
m 
.,.... 


1"-_ tO_ tO_ m_ LO_ l"- V N tą. ('1).,.... l"- 
I"- m c:o N v M o) cx5 c:o M -.i ('I) 
'r'"""'" T""" T""" T""" T""" ,.... T""" ,.... 


m 
c:o 
m 
.,.... 
ch 
c:o 
m 
.,.... 


c:o o v_ l"- c:o "!. m_ LO_ N_ c:o c:o ('I) 
1"-..- m o) ci o LO V LO ....: cx5 c:o 
C'\JMC'\IT"""NN T""" T""" T""" 


LO_ 
 
 .,...._ v_ l"- ('I) N N_ tO.,.... c:o 
c:o v ..- ('I) v ('I) NN N -.i"": u) 
NM M "I"""" T""" T""" T""" T""" T""" 


.,.... 
m 
m 
.,.... 
o 
m 
m 
.,.... 


q"!..,.... 
tO_ m 
o_.,.... LO tO o 
.,....m LO ('I) v ('I) NN N Ińcx5 l"- 
MM M T""" T""" T""" T""" T""" T""" 


o 
m 
m 
..- 
ch 
c:o 
m 
.,.... 


1"-_ 1"-_ "!. v.,.... N_ tO N v_ m o m_ 
N.,.... N lń"":tO NNN 6"": tO 
..-.,.... ..- 


m 
c:o 
m 
.,.... 
ch 
c:o 
m 
..- 


m o v_ LO_ 
 o m_ ('1)_ .,.... v_ 
 .ą. 

Mr---O"l""""T"""T"""NNT"""LOM 
vLOvNNN NNN 


e c:: 
"EE 
0.3 
0::J 
1« 
ro 1 
o-c:: 
'='G) 
:5 .00 


 


c:o 
o 
('"j 
9 
l"- 
C! 
l"- 
N 


c:: 
ro 
G) 
:2 
I 
.!!1 
c:: 
"'C 
G) 
'- 
-(/) 


o 
'- c:: 
"EE 
0.3 
0::J 
1« 
ro I 
o-c:: 
.=,G) 
:5 .00 


 
I--- 


c:o 
C! 
l"- 
.,.... 
'. 
c:o 
o 
o 
.,.... 


I:: 
ro 
G) 
:2 
I 
ro 
.c 
"'C 

 
-(/) 


o 
'- c:: 
"EE 
0.3 
0::J 
1« 
ro 1 
o-c:: 
.=,G) 
:5 .00 


 
I--- 


c:o 
o 
o 

 
c:o 
C! 
V 
N 


I:: 
ro 
G) 
:2 
I 
ro 
.c 
"'C 
G) 
.en 


ec: 
"EE 
o ::J 
O:; 
1« 
ro I 
o-c:: 
'='G) 
:5 .00 


 
I--- 
c:: 
ro 
G) 
:2 
I 
ro 
.t: 

 
-(/) 


c:: 
ro 
G) 
:2 
I 
.!!1 
I:: 
"'C 
G) 
'- 
-(/) 



 O) 
::J c:: 
:= .- 
G) := 
.- o 
I/) I/) 
::J_ 
c:: o 
.E !! 
'- ro 
!!"'C 
ro '- 
- o 
"'C - 

 
- 
ci a 
II II 
ts ts 
0:::0 
-CI) 
Z...J 


x 


l"- 
V 


"!. 
v 


tą. 
V 


I/) 
G) 
U 
c:: 
G) 

 
'6 
C 
ro 
U 
I;::: 
.t: 
O) 
.00 
r!::. 
O 
c:: 
I 
I/) 
c:: 
O 
I/) 
.
 
a. 
E 
O 
U 
ID 
.s:::. 
15 
O 
I..L.. 
1 
G) 
c:: 
15 
in 
:
 
I:: 
G) 
U 
.c 
.N 
.e 
-c:: 
ro 
c:: 
:= 
-o 
O 
a. 
.s:::. 
U 
- 
c:: 
.£ 
ro 
i5 


x 


LO 
tO 


o 
v 


v_ 
c:o 


;::
>>>
43 


Tabela 20. Świeża masa liści brukwi przed zimą w g na roślinę w zależności 
od terminu siewu roślin i traktowania CCC jesienią 
Table 20. Dates of seed sowing- and autumn CCC application-related ruta- 
baga leaf fresh weight prior to winter, g per plant 


Termin Lata - Years 
Termin siewu stosowania CCC Średnia 
Date ot sowing Date ot CCC Mean 
application 1988-1989 1989-1990 1990-1991 
27.07.-03.08. Kontrola - Control 46,1 45,8 34,1 42,0 
Jesień - Autumn 58,3 55,0 39,2 50,8 
Średnia - Mean 52,2 50,4 36,6 46,4 
10.08.-17.08. Kontrola - Control 34,8 33,1 26,6 31,5 
Jesień - Autumn 41,0 39,7 30,6 37,1 
Średnia - Mean 37,9 36,4 28,6 34,4 
24.08.-30.08. Kontrola - Control 11,2 19,5 9,6 13,4 
Jesień - Autumn 10,5 17,7 8,8 12,3 
Średnia - Mean 10,8 18,6 9,2 12,8 
Średnio - Mean Kontrola - Control 30,7 32,8 27,4 29,0 
Jesień - Autumn 36,6 37,5 26,2 33,4 
Średnia - Mean 33,6 35,1 24,8 31,2 
N1Ra = 0,05 dla terminu siewu ll 12,1 12,7 16,1 x 
LSD a = 0,05 tor date ot sowing 


1/ Dla innych porównań różnice nieistotne - For other comparisons - non-significant 
differences 


W porównaniu z roślinami pochodzącymi z naj późniejszego siewu, pocho- 
dzące z pierwszego terminu siewu nasion charakteryzowały się korzeniem 
o średnicy przeciętnie 3,6 razy większej i o piętnastokrotnie większej masie; zaś 
masa ich części nadziemnej była większa średnio około trzykrotnie. 
Wpływ opóźniania terminu siewu na kształtowanie się masy roślin przed 
zimą obrazuje również fakt rozszerzania się stosunku świeżej masy ich części 
nadziemnej do podziemnej (tab. 21). Najsłabszy wzrost korzeni brukwi obser- 
wowano w trakcie suchej i bardzo ciepłej jesieni w 1989 roku. Pod wpływem 
panujących wtedy warunków pogodowych, stosunek masy części nadziemnej 
i podziemnej roślin był dużo szerszy niż w latach siewu 1988 i 1990. W naj- 
wilgotniejszym w trzyleciu w 1988 roku, niezależnie od terminu siewu, stosunek 
masy 'Ifści do masy korzenia roślin na obiekcie kontrolnym był przed zimą naj- 
węższy. 
Niezależnie od roku, w czasie opryskania roślin preparatem Retacel, rośli- 
ny osiągnęły fazę (odpowiednio do terminów siewu) 9-11, 6-7 i 3-4 liści właści- 
wych. Zastosowanie retardanta jesienią wpływało stymulująco na wzrost roślin 
pochodzących z siewu w dwóch pierwszych terminach, natomiast przyczyniało 
się do ograniczenia wzrostu roślin naj młodszych (rys. 6).
>>>
44 


Tabela 21. Stosunek świeżej masy liści do świeżej masy korzenia brukwi przed 
zimą w zależności od terminu siewu nasion i traktowania roślin CCC 
jesienią 
Table 21. Dates of seed sowing- and autumn CCC application-related ratio of 
rutabaga.leaf fresh weight to root fresh weigh prior to winter 


Termin Termin Lata - Years 
siewu stosowania CCC Średnia 
Date of Date of Mean 
sowing CCC application 1988-1989 1989-1990 1990-1991 
27.07.-03.08. Kontrola - Control 1,1 3,6 1,1 1,9 
Jesień - Autumn 1,1 4,7 1,0 2,3 
10.08.-17.08. Kontrola - Control 1.7 6,1 2,0 3,3 
Jesień - Autumn 1,9 5,6 2,1 3,2 
24.08.-30.08. Kontrola - Control 5,9 7,5 4,2 5,9 
Jesień - Autumn 4,6 8,0 4,4 5,7 


45 
40 
35 
30 
25 
20 
15 
10 
5 
Kontrola 
Control 
-5 
-10 
-15 


% 


D Świeża masa liści 
Leaf fresh weight 
_ Świeża masa korzenia 
Root fresh weight 
_ Średnica korzenia 
Root diameter 


27.07. - 03.08. 10.08. - 17.08. 24.08. - 30.08. 
Termin siewu - Date of sowing 
Rys. 6. Wpływ terminu siewu i stosowania CCC na cechy biometryczne rośliny brukwi 
przed zimą. Względna relacja w stosunku do obiektu kontrolnego. Średnia dla 
lat 1988/1989, 1989/1990 i 1990/1991 
Fig. 6. Effect of dates of seed sowing and of CCC application on rutabaga plant bio- 
metrics prior to winter. Relative proportion to the control. Means for 1988/1989, 
1989/1990 and for 1990/1991 


Corocznie na poletkach obsianych w pierwszym i drugim terminie rośliny 
opryskiwane, w porównaniu z kontrolnymi, charakteryzowała większa łączna 
masa korzeni i liści (średnio o 13 do 26%), natomiast średnica korzeni roślin 
traktowanych była większa średnio o 5,6 do 15.6%. Masa roślin traktowanych 
CCC i rosnących na obiektach obsianych najpóźniej była mniejsza od kontrol-
>>>
45 


nych O 2 do 10%, zaś średnica ich korzeni była mniejsza niż roślin nie opryska- 
nych w latach 1988 i 1989. 
Najsilniejszą reakcję wzrostową po zastosowaniu retardanta obserwowano 
przed zimą 1988 roku na obiektach pochodzących z siewu 27 lipca. Ze względu 
na to, że zmiany wartości analizowanych cech roślin traktowanych CCC były 
stosunkowo niewielkie w porównaniu z analogicznymi cechami roślin kontrol- 
nych, relacje świeżej masy części nadziemnej do masy części podziemnej ro- 
ślin traktowanych kształtowały się podobnie jak na obiektach kontrolnych i po- 
zostawały w zależnąści od wieku roślin. 


4.2.4.2. Wpływ terminu siewu nasion i terminu stosowania chlorku 
chlorocholiny na rozwój i plonowanie brukwi w II roku 
wegetacji w warunkach pogodowych lat 1989-1991 
Po bardzo łagodnych zimach z przełomu lat 1988/1989 i 1989/1990 (tab. 4), 
stopień przezimowania był wysoki bez względu na wiek roślin. Natomiast po dość 
ostrej zimie z przełomu lat 1990/1991 i przy notowanych na przedwiośniu okre- 
sach znacznych ochłodzeń z przymrozkami. obsada po zimie zmalała średnio 
o 23% w stosunku do obsady sprzed zimy. Jedynie w tym roku odnotowano 
zmniejszenie stopnia przezimowania roślin najmłodszych w stosunku do po- 
chodzących z wcześniejszych terminów siewu. Zmniejszenie to w porównaniu 
ze stopniem przezimowania roślin z obiektów I terminu siewu wyniosło średnio 
15,2%, a w porównaniu z terminem II - 11,5% (tab. 22). 
Zagęszczenie roślin na obiektach z tego samego terminu siewu i oprys- 
kiwanych retardantem, niezależnie od roku. było podobne jak na obiektach kon- 
trolnych. Wysoki stopień przezimowania roślin w latach 1988/1989 i 1989/1990 
wpłynął na utrzymanie się znacznych różnic w zagęszczeniu roślin pochodzących 
z różnych terminów. siewu. W ostatnim roku badań obsada roślin po zimie na 
obiektach pochodzących z siewu w terminie I i III uległa zrównaniu (tab. 22). Nie- 
zależnie od terminu siewu, rośliny traktowane na jesieni retardantem - wiosną od- 
znaczały się rośliny większym wigorem i szybciej wznawiały wegetację niż nie 
opryskane. 
Lata 1989, 1990 i 1991 różniły się znacznie rozkładem i sumą opadów 
w okresie od kwietnia do lipca (tab. 3, rys. 2). Miało to duży wpływ na przebieg 
wegetacji brukwi w drugim roku uprawy. Dobry stan roślin po zimie, duża obsada 
i brak uszkodzeń mrozowych na początku 1989 roku dawały bardzo korzystne 
rokowania co do wielkości przyszłych plonów nasion. Jednakże wiosna i lato 
w 1989 roku były prawie pozbawione opadów (tab. 3, rys. 1, 2), a panująca susza 
sprzyjała masowemu pojawieniu się szkodników, zwłaszcza mszyc. 
Rośliny, osłabione brakiem wilgoci i żerowaniem owadów, zasychały przed- 
wcześnie, wydając pędy niewysokie i wyjątkowo słabo rozgałęzione, tworzyły też 
bardzo mało łuszczyn; w wielu z nich nie zawiązały się wcale nasiona, a w licz- 
nych znajdywano tylko po jednym nasieniu (tab. 23, 24, 25, 26). Nasiona przy tym 
wykazywały najsłabsze w trzyleciu wypełnienie i naj niższą zdolność kiełkowania 
(tab. 28, 29). 
Ze wszystkich obiektów zebrano bardzo mało nasion. Stosunkowo lepiej 
plonowały rośliny pochodzące z siewu w końcu sierpnia, najsłabiej rozwinięte 
przed zimą i o najgorszej kondycji po zimie (tab. 27).
>>>
46 


.
 
c: 
m 
:;= 
o 

 
m 
b 


I 
L- 
O) 
"'E 
.
 
O) 
 
o 
"O 
c: 
m 
.?:- 
.Uj 
c: 
O) 
"O 


c: 
o 
.Uj 
m 
c: 
::J 
:;= 
O) 
.Uj 
::J 
c: 
E 
L- 
2 
.0 
-I/) 
o 
c: 
oN 
.!Ił 
m 
N 
:;= 
.
 
c: 
m 
:;= 
o 
E 
.N 
O) 
t:! 
a. 
L: 
.
 


- 
c: 
.!!! 
c.. 
L- 
O) 
- 
c: 
.
 
Vi 
o 
a. 
m 
rn 
m 
D 
m 
- 
::J 
L- 


"O 
O) 
- 
m 
ID 
L- 
, 
c: 
o 
:; 
.
 
a. 
c.. 
m 
U 
U 
U 


-c: 
O) 
.c.. 
o 
- 
I/) 
N 
m 
L- 
o 
.
 
E 
.N 
o 
a. 


c: 
E 
::J 
- 
::J 
m 
..... 
o 
"O 
c: 
m 
I 
:;= g 
.:.t!. ro'.- 
::J.- :;= 
.... c: o 
DO)I/) 
c: .Uj "O 

.
 O) 
eU 
 
U..... 
{g Uo 2 
mc:l/)m 
1/).- 0).... 
D:ui roOJ 
O eo.
 


N 
N 
m 
ID 
D 
m 
I- 


N 
N 
O) 
:o 
m 
I- 


.

 
co 
3:2 
o co 
E..... 
.N g 
W-i:: 
 
t:! Q) co 
o. 'E Q) 
.r:::.- - 
Q)
I 
.g. 
 1!! 
Ci50j 


E 
E!l 
...-00 
co..... 
r:::
 
.!!!
 
E.in 
.N ffi 
O"C 
0._ w 
r::: r::: ..... 
.- co co 

c
 
..... ID I 
.{g 'E co 
co.- ...... 
w3:j 
..a..!. 
O
 
a.. 


U r::: 
U .Q 
U_iii 
.!:: co o.
 
E .C:: Q) c.. 
......(O-a. 
Q) 3: co co 
l-oOu 

 U 
UJ U 


.!!! r::: 
r:::co 
"C Q) 


 
o{/) 


co 
.C:: ffi 
"C Q) 


 
o{/) 


::Je 
3:.!:: 
Q) 3: 
.- o 
0000 
r:::_ 
E o 
..... Q) 
Q)- 
I- co 
° 


q 0_ V o 10 N v_ cą. q v_ 0_ "t 
"v cO Il"i r-: cO M N M 10 10 10 
a: a: a: a: a: a: a: a: a: a: a: a: 


...- 
O 
O 
...- 
o 
O 
O 
...- 


v_ N_ 
 N_ ,,_ O 0_ a:_ a:_ 
 D_ q 
V o N V M a: o a: O D" " 
a: a: a: "a: " ,,D D "" " 


o 
O 
O 
...- 
I 
O 
a: 
O 
...- 


q v_ ...- "a: " a: 10 ...- 
 N_ C"l 
"v D ci cO a: ci ci o 0" a: 
a: a: a: O a: a: a: O O a: a: a: 


O 
a: 
O 
...- 
, 
a: 
a: 
O 
...- 


V_N_ a: 00 O D 10 o MN N 
...- o ci ci
 o cia5 ci 00 o 
O O O O O O a: a: a: O O O 


C"l D_ q D_ v_ o D M V N...- ...- 
o O o "a: a: MM M r-:r-: " 
N...-NMMMNNNNNN 


c;; 
O 

 
O 
O 
...- 


...-...- cą. "O M OM D_ "t
 10 
O a: a: Il"i a5 r-: a: a: a: ...-...- ...- 

"ł"""""ł""""NC'\IN"ł"""""ł""""T"""NNN 


o 
O 
O 
...- 
ej, 
a: 
O 
...- 


...-10 
 "_q a: vD 10 "O M 
MN N...-O o cOcO cO MM M 
T""" T""" T""" VM V T""" T""" T"""NNN 


O 
a: 
O 
...- 
ch 
a: 
O 
...- 


"M 
 MM a: v_q "t 10 10 10 
a: a: a: Il"i cO 10 10 10 10 D D D 
NN N VV V MM M MM M 


o 
..... r::: 
'EE 
0.2 
U::J 
1« 
co I 
O-r::: 
.::: Q) 
B .in 


 


a: 
o 
M 
o 
'. 
" 
o 
,...: 
N 


r::: 
co 
Q) 

 
1 
co 
.C:: 
"C 
Q) 
./7; 


er::: 
'EE 
o ::J 
U"5 
1« 
co I 
o.r::: 
':::Q) 
B. in 


 
- 


a: 
q 
" 
...- 
'. 
a: 
o 
ci 
...- 


r::: 
co 
Q) 

 
1 
co 
.C:: 
"C 
Q) 
..... 
o{/) 


o 
..... r::: 
'EE 
o ::J 
U"5 
1« 
co 1 
o-c:: 
':::Q) 
B. in 


 
- 


a: 
q 
o 
« 
a: 
o 
-i 
N 


r::: 
co 
Q) 

 
I 
.!!! 
r::: 
"C 
Q) 
..... 
o{/) 


er:: 
'EE 
0.2 
U::J 
1« 
co I 
o-r::: 
.::: Q) 
B .in 


 
- 
r::: 
co 
Q) 

 
I 
co 
.C:: 
"C 

 
o{/) 


r::: 
co 
Q) 

 
I 
co 
.C:: 
"C 

 
o{/) 


::Je 
3: .!:: 
Q) 3: 
.- o 
w W 
::J_ 
r::: o 
.E 2 
..... co 
2"C 
co ..... 
-o 
"C..... 

 
 
ci a 
II II 
" " 
0:::0 
-CI) 
Z-ł 


x 


en 
r::: 
I 


r::: 


w 
r::: 
1 


c: 


en 
r::: 
1 


r::: 


w 
Q) 
(.) 
r::: 
Q) 
& 
'i5 
'E 
CO 
(.) 
;:: 
.C:: 
e 
.in 
C 
O 
r::: 
1 
w 
r::: 
O 
w 
.L: 
CO 
o. 
E 
O 
(.) 
..... 
Q) 
..r::: 
"O 
Ci 
I..L. 
1 
Q) 
r::: 
"O 
UJ 
:
 
r::: 
Q) 
(.) 
.C:: 
oN 
-o 
..... 


x 


a: 
M 


v_ 
a: 


o 
a: 


-c:: 
CO 
r::: 
3: 
-o 
Ci 
o. 
..r::: 
(.) 
- 
r::: 
.!:: 
CO 
i5 


;::
>>>
47 


Tabela 23. Wysokość roślin brukwi w cm przed zbiorem w zależności od termi- 
nu siewu nasion i terminu stosowania CCC 
Table 23. Dates of seed sowing- and of CCC application-related rutabaga 
plant height prior to harvest, cm 


Termin Lata - Years 
Termin siewu stosowania CCC Średnia 
Date ot sowing Date ot 1990-1991 Mean 
CCC application 1988-1989 1989-1990 
Kontrola - Control 113 131 95 113 
27.07.-03.08. Jesień - Autumn 121 119 88 109 
Wiosna - ScrinQ 116 121 92 110 
Średnia - Mean 117 124 92 111 
Kontrola - Control 110 139 92 114 
10.08.-17.08. Jesień - Autumn 117 131 97 115 
Wiosna - Scrina 111 130 98 113 
Średnia - Mean 113 133 96 114 
Kontrola - Control 92 101 70 88 
24.08.-30.08. Jesień - Autumn 92 98 76 89 
Wiosna - SprinQ 90 91 72 84 
Średnia - Mean 91 97 73 87 
Kontrola - Control 105 124 86 105 
Średnia - Mean Jesień - Autumn 110 116 87 104 
Wiosna - Sprinq 106 114 87 102 
Średnia - Mean 107 118 87 104 
NIR" = 0,05 dla terminu siewu 1/ 5 6 8 x 
LSD" = 0.05 tor date ot sowing 


1/ Dla innych porównań różnice nieistotne - For other comparisons - non-significant 
differences 


Stało się tak dlatego, że pełnia ich kwitnienia przypadła około dwa tygodnie 
później niż roślin starszych, przez co w trakcie zawiązywania łuszczyn uniknęły 
skutków największego nasilenia wystąpienia szkodników, na nie też najskutecz- 
niej podziałała ochrona chemiczna. Rośliny te wytwarzały wprawdzie istotnie 
mniej łuszczyn niż rosnące na pozostałych obiektach, ale ich owoce zawierały 
kilkukrotnie więcej nasion. 
Nasienniki roślin, na które zastosowano CCC jesienią, przed zbiorem były 
nieznacznie wyższe od kontrolnych i traktowanych tą substancją na wiosnę, 
a spośród roślin rosnących na obiektach pochodzących z siewu 27 lipca - wią- 
zały również istotnie więcej łuszczyn. Istotnie większe niż na pozostałych obiek- 
tach plonowanie obiektów traktowanych chlorkiem chlorocholiny na jesieni było 
niezależne od terminu siewu. 
W następnym sezonie wegetacyjnym (1989/1990) przebieg pogody na wio- 
snę sprzyjał uprawie brukwi, lecz w końcu maja miało miejsce gwałtowne, choć 
krótkotrwałe ochłodzenie. W trakcie kilku nocnych przymrozków przemarzła duża 
część rozwijających się właśnie kwiatostanów. Uszkodzenia objęły nie tylko kwia- 
ty, ale nawet całe końcówki pędów; najsilniejsze zaś były na roślinach pocho-
>>>
48 


dzących z ostatniego terminu siewu i wpłynęły negatywnie na wielkość plonu 
z tego obiektu. 


Tabela 24. Liczba rozgałęzień I rzędu na roślinie w zależności od terminu siewu 
i terminu stosowania CCC 
Table 24. Dates of seed sowing- and of CCC application-related number of 
the 1 sI order branches per plant 


Termin Lata - Years 
Termin siewu stosowania CCC Średnia 
Date ot sowing Date ot Mean 
CCC application 1988-1989 1989-1990 1990-1991 
Kontrola - Control 4,0 6,2 7,8 6,0 
27.07.-03.08. Jesień - Autumn 4,4 5,7 7,8 6,0 
Wiosna - Sorina 4,4 6,8 8,1 6,4 
Średnia - Mean 4,3 6,2 7,9 6,1 
Kontrola - Control 3,9 5,2 9,2 6,1 
10.08.-17.08. Jesień - Autumn 3,9 6,2 9,4 6,5 
Wiosna - Sorina 3,8 5,7 9,4 6,3 
Średnia - Mean 3,9 5,7 9,3 6,3 
Kontrola - Control 3,1 4,0 6,7 4,6 
24.08.-30.08. Jesień - Autumn 3,3 4,9 7,4 5,2 
Wiosna - Sorina 2,9 4,6 7,1 4,9 
Średnia - Mean 3,1 4,5 7,1 4,9 
Kontrola - Control 3,7 5,1 7,9 5,6 
Średnia - Mean Jesień - Autumn 3,9 5,6 8,2 5,9 
Wiosna - Sorina 3,7 5,7 8,2 5,9 
Średnia - Mean 3,8 5,5 8,1 5,8 
NIR" = 0,05 dla terminu siewu 11 n.i. - n.s. 0,7 1,6 x 
LSD" = 0,05 tor date ot sowing 


1/ Dla innych porównań różnice nieistotne - For other comparisons - non-significant 
differences 


Z wyjątkiem obiektów obsianych w końcu sierpnia, na pozostałych nasienniki 
rozwinęły się bujnie, zwłaszcza na tych, które pochodziły z drugiego terminu sie- 
wu. W porównaniu z innymi obiektami, rosnące na nich rośliny były istotnie naj- 
wyższe, wytwarzały najwięcej łuszczyn i istotnie najlepiej plonowały. 
Nasienniki roślin pochodzących z siewu w pierwszych dniach sierpnia 1989 
roku były również dobrze rozwinięte, lecz osiągane przez nie wartości ocenianych 
elementów plonowania nie tylko ustępowały roślinom z siewu dwa tygodnie póź- 
niejszego, lecz nawet przewyższyły je istotnie liczbą i masą tysiąca nasion. 
Mimo to, z powodu dużo mniejszej obsady, plonowanie obiektów obsianych 
w pierwszym terminie było średnio blisko trzykrotnie mniejsze. 
Z punktu widzenia plonowania brukwi, zastosowanie CCC na jesieni okazało 
się szczególnie korzystne dla obiektów pochodzących z I terminu siewu, gdyż przy- 
czyniło się do zwiększenia ich przeciętnego plonu o blisko 50%. W II terminie sie- 
wu plonowanie obiektów traktowanych CCC jesienią było o 24% wyższe, niż kon-
>>>
49 


trolnych, ale istotnie najwięcej nasion zebrano z obiektu opryskanego retar- 
dantem na wiosnę. Plony nasion zebrane z obiektów pochodzących z najpóź- 
niejszego terminu siewu były bardzo niskie, a zastosowanie retardanta nie 
zróżnicowało ich wielkości. 


Tabela 25. Liczba łuszczyn na roślinie brukwi w zależności od terminu siewu (A) 
i terminu stosowania CCC (B) 
Table 25. Dates of seed sowing (A)- and of CCC application (B)- related ruta- 
baga silique number per plant 


Termin Lata - Years 
Termin siewu stosowania CCC Średnia 
Date ot sowing Date ot Mean 
CCC application 1988-1989 1989-1990 1990-1991 
Kontrola - Control 40,9 63,5 175,0 93,1 
27.07.-03.08. Jesień - Autumn 45,4 64,8 180,2 96,8 
Wiosna - SprinQ 39,3 80,6 176,7 98,9 
Średnia - Mean 41,9 69,6 177,3 96,3 
Kontrola - Control 37,1 61,8 185,9 94,9 
10.08.-17.08. Jesień - Autumn 44,5 103.2 184,0 110,6 
Wiosna - SprinQ 44,1 72,9 185,9 101,0 
Średnia - Mean 41,9 79,3 185,3 102,2 
Kontrola - Control 24,3 24,0 90,3 46,2 
24.08.-30.08. Jesień - Autumn 23,8 21,4 96,6 47,3 
Wiosna - SprinQ 18,5 23,3 98,4 46,7 
Średnia - Mean 22,2 22,9 95,1 46,7 
kontrola - Control 34,1 49,8 150,4 77,4 
Średnia - Mean Jesień - Autumn 37,9 63,1 153,6 84,9 
Wiosna - Sprinq 34,0 58,9 153,7 82,2 
Średnia - Mean 35,3 57,3 152,6 81,7 
NIRa = 0,05 dla - LSD a = 0.05 tor 
A 6,4 9,0 24,9 x 
B n.i. - n.s. n.i. - n.s. n.i. - n.s. x 
BxA 3.7 16,6 44,3 x 
AxB 3,4 15,6 40,0 x 


W sezonie wegetacyjnym 1990/1991 stan pozimowy brukwi, niezależnie od 
obiektu, był najgorszy; rośliny były słabo wyrośnięte i przerzedzone po ostrej 
zimie. Jednakże, w wyniku nadejścia bardzo wysokich opadów w maju i czerw- 
cu (rys. 2), niezwykle silnie się rozwinęły. Rosnące w małym zagęszczeniu na- 
sienniki nie były wysokie, ale dzięki temu, że kwitnienie trwało nieprzerwanie 
prawie dwa miesiące (tab. 4), wytworzyły blisko 50% więcej rozgałęzień i trzy- 
krotnie więcej łuszczyn jak rok wcześniej. Liczba nasion w łuszczynach była 
przy tym wysoka; w przypadku roślin pochodzących z najwcześniejszego termi- 
nu siewu - najwyższa w trzyleciu. Dobre warunki wilgotnościowe sprzyjały tak- 
że wypełnianiu się nasion. W efekcie - w 1991 roku zebrano bardzo wysokie 
plony nasion.
>>>
50 


Tabela 26. Liczba nasion w łuszczynie w zależności od terminu siewu nasion 
(A) i terminu stosowania CCC (B) 
Table 26. Dates of seed sowing (A)- and of CCC application (B)- related ruta- 
baga seed number per silique 


Termin Lata - Years 
Termin siewu stosowania CCC Średnia 
Date ot sowing Date ot Mean 
CCC application 1988-1989 1989-1990 1990-1991 
Kontrola - Control 6,1 17,0 21,1 14,7 
27.07.-03.08. Jesień - Autumn 7,8 22,3 25,7 18,6 
Wiosna - Sprinq 5,5 17,0 23,6 15,4 
Średnia - Mean 6,5 18,8 23,5 16,2 
Kontrola - Control 4,5 16,1 14,5 11,7 
10.08.-17.08. Jesień - Autumn 5,9 12,1 15,1 11,0 
Wiosna - Sprinq 5,1 15,3 15,8 12,1 
Średnia - Mean 5,2 14,5 15,1 11,6 
Kontrola - Contro' 11,9 11,7 13,2 12,3 
24.08.-30.08. Jesień - Autumn 23,3 14,4 20,7 19,5 
Wiosna - Sprinq 21,3 12,3 10,3 14,6 
Średnia - Mean 18,8 12,8 14,7 15,5 
Kontrola - Control 7,5 14,9 16,3 12,9 
Średnia - Mean Jesień - Autumn 12,3 16,3 20,5 16,4 
Wiosna - Sprina 10,6 14,9 16,6 14,0 
Średnia - Mean 10,1 15,4 17,8 14,4 
N1Ra = 0,05 dla - LSD a = 0,05 tor 
A 2,3 3,1 3,3 x 
8 2,0 n.i. - n.s. 2,8 x 
8xA 3,7 5,0 5,3 x 
Ax8 3,4 4,7 4,9 x 


Plonowanie roślin, zarówno opryskiwanych retardantem, jak i kontrolnych, 
których siew przypadł w dwóch pierwszych terminach, było najwyższe w trzyleciu. 
Zastosowanie CCC na jesieni przyczyniło się tylko do nieznacznego wzrostu 
plonu nasion. Największe plony nasion zebrano, podobnie jak w 1990 roku, 
z obiektu opryskanego chlorkiem chlorocholiny na wiosnę. 
Pomimo warunków wybitnie sprzyjających kwitnieniu i dojrzewaniu, plono- 
wanie roślin, których nasiona wysiano najpóźniej, było kilkakrotnie słabsze niż 
pozostałych. Jednakże efektywność zastosowania retardanta jesienią okazała 
się w przypadku tych obiektów najwyższa w trzyleciu. 
W konkluzji tego rozdziału stwierdzić można, że we wszystkich latach pro- 
wadzenia doświadczeń, siewom nasion w końcu lipca lub pierwszych dniach 
sierpnia towarzyszył niedobór wilgoci w glebie, przyczyniając się do niepełnych 
wschodów.
>>>
51 


Tabela 27. Plon nasion brukwi w t.ha- 1 w zależności od terminu siewu (A) 
i terminu stosowania CCC 
Table 27. Dates of seed sowing (A)- and of CCC application (B)- related 
rutabaga seed yield, t.ha- 1 


Termin Lata - Years 
Termin siewu stosowania CCC Średnia 
Date ot sowing Date ot Mean 
CCC application 1988-1989 1989-1990 1990-1991 
Kontrola - Control 0,19 0,56 2,39 1,05 
27.07.-03.08. Jesień - Autumn 0,24 0,83 2,51 1,19 
Wiosna - Sprinq 0,16 0,55 2,36 1,02 
Średnia - Mean 0,20 0,65 2,42 1,09 
Kontrola - Control 0,19 1,50 2,36 1,35 
10.08.-17.08. Jesień - Autumn 0,29 1,86 2,71 1,62 
Wiosna - Sprinq 0,26 2,03 2,82 1,70 
Średnia - Mean 0,25 1,80 2,63 1,56 
Kontrola - Control 0,27 0,08 0,36 0,24 
24.08.-30.08. Jesień - Autumn 0,40 0,07 0,81 0,43 
Wiosna - Sprinq 0,30 0,08 0,40 0,26 
Średnia - Mean 0,31 0,08 0,52 0,30 
Kontrola - Control 0,22 0,71 1,70 0,88 
Średnia - Mean Jesień - Autumn 0,31 0,92 2,01 1,08 
Wiosna - Sprina 0,24 0,89 1,86 1,00 
Średnia - Mean 0,26 0,84 1,86 0,98 
A 0,02 0,16 0,19 )( 
B 0,02 0,08 0,18 )( 
B)(A 0,03 0,16 0,36 )( 
A)(B 0,03 0,17 0,32 )( 


Tabela 28. Masa 1000 nasion brukwi w g w zależności od terminu siewu 
Table 28. Date of seed sowing-related weight of 1000 rutabaga seeds, g 


Termin siewu Lata - Years Średnia 
Date ot sowing 1988-1989 1989-1990 1990-1991 Mean 
27.07.-03.08. 2,73 4,72 4,02 3,82 
10.08.-17.08. 2,47 3,99 4,17 3,54 
24.08.-30.08. 2,67 4,13 4,72 3,84 
Średnia - Mean 2,62 4,28 4,30 3,73 
NIRa =o.os dla terminu siewu 0,22 0,32 0,31 )( 
LSD
 = o os tor date ot sowinq 


Rośliny brukwi z wczesnym terminem dobrze znosiły warunki zimowania, jed- 
nak ze względu na mniejszą obsa
 nasion ustępowały roślinom pocho- 
dzącym z siewu późniejszego o dy(a . l
:' 
 . ośliny brukwi rosnące na obiektach 
l ..... (': 
; .
 Q,h\\O\e\.a 
 
: ':.J OIV _.",..\f:o..R; 

 :;) GLO,,"I" r:1 

,

 
\ł;;. ,-;I,.
>>>
52 


pochodzących z siewu w końcu sierpnia wykazywały corocznie najgorszą kondycję 
na wiosnę, wolniej się rozwijały, zakwitały później i krócej kwitły. Z wyjątkiem sezo- 
nu 1988/89, wydawały też najniższe plony nasion. Niezależnie od przebiegu pogo- 
dy, siew w połowie sierpnia okazał się najkorzystniejsży dla uprawy nasiennej bru- 
kwi. Świadczą o tym plony wszystkich pochodzących z tego terminu obiektów, 
w tym również nie opryskiwanych. 


Tabela 29. Zdolność kiełkowania nasion brukwi w % w zależności od terminu 
siewu 
Table 29. Date of seed sowing-related rutabaga seed germination capacity, % 


Termin siewu Lata - Years Średnia 
Date ot sowing Mean 
1988-1989 1989-1990 1990-1991 
27.07.-03.08. 80,2 96,7 95,7 90,8 
10.08.-17.08. 81,5 96,5 99,3 92,4 
24.08.-30.08. 82,1 94,7 96,0 90,9 
Średnia - Mean 81,3 95,9 97,0 91,4 


Rośliny brukwi z wczesnym terminem dobrze znosiły warunki zimowania, jed- 
nak ze względu na mniejszą obsadę plonem nasion ustępowały roślinom pocho- 
dzącym z siewu późniejszego o dwa tygodnie. Rośliny brukwi rosnące na obiektach 
pochodzących z siewu w końcu sierpnia wykazywały corocznie najgorszą kondycję 
na wiosnę, wolniej się rozwijały, zakwitały później i krócej kwitły. Z wyjątkiem sezo- 
nu 1988/89, wydawały też najniższe plony nasion. Niezależnie od przebiegu pogo- 
dy, siew w połowie sierpnia okazał się najkorzystniejszy dla uprawy nasiennej bru- 
kwi. Świadczą o tym plony wszystkich pochodzących z tego terminu obiektów, 
w tym również nie opryskiwanych. 
Wyniki przeprowadzonych doświadczeń wykazały, że chlorek chlorocholiny, 
niezależnie od terminu stosowania, dodatnio oddziaływał na proces reprodukcji 
brukwi pastewnej. Rośliny traktowane CCC zarówno jesienią jak i wiosną wytwa- 
rzały więcej rozgałęzień i łuszczyn niż kontrolne. Z wyjątkiem roślin, których nasio- 
na wysiano w połowie sierpnia, tworzyły też więcej nasion w łuszczynach (rys. 7). 
Różnice w rozgałęzianiu się roślin opryskiwanych i kontrolnych nie były du- 
że i okazały się nieistotne statystycznie. Liczba łuszczyn na roślinach z I i III 
terminu siewu również nie podlegała istotnym zmianom pod wpływem działania 
preparatu. Natomiast rośliny pochodzące z terminu siewu nasion w połowie 
sierpnia w dwóch pierwszych latach badań, niezależnie od terminu stosowania 
CCC, tworzyły istotnie najwięcej łuszczyn. Średnio w wieloleciu, na roślinach 
brukwi traktowanych retardantem stwierdzano o 16,5% więcej łuszczyn przy 
zastosowaniu preparatu jesienią i o 6,4% więcej - na obiektach opryskanych 
nim na wiosnę (rys. 7). 
Zastosowanie retardanta jesienią wpływało na istotne zwiększenie liczby 
zawiązanych nasion w łuszczynie. Powtarzalność tego zjawiska notowano na 
obiektach pochodzących z najwcześniejszego i najpóźniejszego terminu siewu.
>>>
53 


Termin siewu - Date ot sowing 
27.07. - 03.08. 


% 


20 


c::J Liczba rozgałęzień I rzędu 
Number ot t' order branche 
t2Z2I Liczba łuszczyn 
Number ot siliques 

 Liczba nasion w łuszczynie 
Number ot seed per silique 


50 


40" 
30 


10 
Kontrola 
eon troi 
-10 


Jesień - Autumn Wiosna - Spring 
Termin stosowania CCC - Date ot CCC application 


Termin siewu - Date ot sowing 
10.08. - 17.08. 


% 


50 


40 


30 


20 


1ą 
Kontrola 
Controi 
-10 


Jesień - Autumn Wiosna - Spring 
Termin stosowania CCC - Date ot CCC application 


Termin siewu - Date ot sowlng 
24.08. - 30.08. 


% 


50 


40 


30 


20 


10 


Kontrola 
Control 


-10 


Jesień - Autumn Wiosna - Spring 
Termin stosowania CCC - Date ot CCC application 


Rys. 7. Wpływ terminu siewu i terminu stosowania CCC na niektóre cechy roślin brukwi 
przed zbiorem. Względna relacja w stosunku do obiektu kontrolnego. Średnia 
dla lat 1988/1989,1989/1990 i 1990/1991 
Fig. 7. Dates ot seed sowing- and ot CCC application-related rutabaga plant biom et- 
rics prior to harvesl. Relative proportion to the control. Means tor 1988/1989, 
1989/1990 and tor 1990/1991
>>>
54 


Relacje w kształtowaniu się tego elementu plonowania pomiędzy roślinami 
kontrolnymi i traktowanymi CCC na wiosnę nie wykazywały jednoznacznego 
ukierunkowania, jakkolwiek średnio w trzyleciu zaznaczyła się nieznaczna 
przewaga liczebności nasion w owocach roślin traktowanych (rys. 7). Wypełnie- 
nie nasion, mierzone masą ich tysiąca sztuk, ulegało niewielkiemu zmniejszeniu 
od 1 do 10% pod wpływem preparatu Retacel. Czynniki doświadczenia nie różni- 
cowały zdolności kiełkowania wyprodukowanych nasion brukwi, natomiast warunki 
pogodowe podczas tworzenia i wypełniania się nasion wpływały znacząco na tę 
cechę. Im były one bardziej sprzyjające, tym wyższą zdolność kiełkowania wyka- 
zywały nasiona (tab. 29). 
Przeciętnie w wieloleciu największe plony nasion, zarówno z obiektów kon- 
trolnych, jak i traktowanych chlorkiem chlorocholiny, zbierano z obiektów obsia- 
nych pomiędzy 10 a 17 sierpnia, a najniższe - pochodzących z siewu przepro- 
wadzonego dwa tygodnie później. 
Reasumując wyniki przedstawionych doświadczeń, stwierdzić można, że 
z punktu widzenia plonowania brukwi korzystniejsze było stosowanie CCC je- 
sienią niż na wiosnę, ale przewaga efektywności jesiennych oprysków chlor- 
kiem chlorocholiny objawiała się istotnie statystycznie tylko dla roślin pochodzą- 
cych z siewów w końcu lipca i końcu sierpnia (rys. 8). 


% 


70 


Termin stosowania CCC 
Date ot CCC application 
D Jesień - Autumn 
_Wiosna - Spring 


60 


50 


40 


30 


20 


10 
Kontrola 
Control 


-10 


Rys. 8. 


27.07. - 03.08. 10.08. - 17.08. 24.08. - 30.08. 
Termin siewu - Date of sowing 
Wpływ terminu siewu i terminu stosowania CCC na plon nasion brukwi. 
Względna relacja w stosunku do obiektu kontrolnego. Średnio dla lat 
1988/1989, 1989/1990 i 1990/1991 
Oates ot seed sowing- and ot CCC application-related rutabaga seed yield. 
Relative proportion to the control. Means tor 1988/1989, 1989/1990 and tor 
1990/1991 


Fig. 8.
>>>
55 


Na wielkość plonu nasion roślin pochodzących z siewu pomiędzy 10 a 17 
sierpnia korzystnie oddziaływało zastosowanie CCC zarówno w terminie jesien- 
nym, jak i na wiosnę. 


4.2.5. Wpływ nawożenia azotem na plonowanie brukwi 
pastewnej w warunkach regulowanej obsady 
przedzimowej (Doświadczenie V) 


Lata, w których prowadzono to doświadczenie, różniły się znacznie panu- 
jącymi warunkami pluwiotermicznymi. Pierwszy z sezonów był najsuchszy 
w analizowanym wieloleciu 1986-1994, a drugi - należał do najbardziej wilgot- 
nych. Szczególnie w okresach krytycznych dla rośliny, za które uznać można 
I i IV agrofenofazę, warunki pogodowe były zupełnie odmienne (tab. 3 i 4). 
We wszystkich poprzednio omawianych doświadczeniach nie ingerowano 
w obsadę roślin po wschodach. Była ona silnie uzależniona od warunków ze- 
wnętrznych. Dla uwolnienia się od ich wpływu, w omawianym doświadczeniu, 
regulowano obsadę po wschodach tak, by była najbardziej zbliżona do tej, jaką 
na podstawie wcześniejszych obserwacji uznać można było za najlepszą 
z punktu widzenia plonowania (lj. 20-24 roślin na 1 m 2 ). 
Deficyt opadów w lecie i na jesieni 1991 roku przyczynił się do słabego wy- 
rośnięcia roślin. Przed zimą świeża masa ich części nadziemnej wyniosła średnio 
23,0 g, a korzenia 6,44 g. Średnica korzenia nie przekraczała 11 mm. Natomiast 
w 1993 roku, przy dostatku wilgoci w glebie, te same parametry roślin osiągały 
wartości przeciętnie dwukrotnie większe. 
Zima 1991/1992 była ciepła, lecz w poszczególnych jej miesiącach sumy 
opadów stanowiły zaledwie 50780% średnich sum dla wielolecia. W odróżnieniu 
od niej, zima 1993/1994 była nieco chłodniejsza i bardzo śnieżna, z nawrotem 
znacznego ochłodzenia w marcu. 
Obsada brukwi po zimie 1991/1992 zmniejszyła się średnio do 10 roślin na 
1 m 2 , a po zimie 1993/1994 - do 15,2 roślin. Stopień przezimowania wynosił 
więc odpowiednio 50 i 76%. 
Przed zbiorem, podobnie jak we wcześniej prowadzonych doświadcze- 
niach, nie znajdowano roślin niezjaryzowanych. 
Pokrój nasienników w nieznacznym tylko stopniu zmieniał się pod wpły- 
wem silnie zróżnicowanych dawek nawożenia pogłównego azotem. Istotne 
zmiany obserwowano głównie w wypełnieniu łuszczyn. W warunkach suchego 
i upalnego lata 1992 roku w owocach stwierdzono o blisko połowę mniej nasion 
niż w 1994 roku (tab. 30). 
Plony nasion zebrane w 1992 roku były niskie, najlepsze z nich pochodziły 
z obiektów nawożonych N w dawce 1107140 kg.ha- 1 , a dawka najwyższa wy- 
wolała istotny spadek plonowania. 
W prowadzonym w latach 1993/1994 doświadczeniu - przy prawie dwu- 
krotnie większym plonie - reakcje na wyższe od 80 kg.ha- 1 dawki azotu nie były 
ukierunkowane.
>>>
56 


Średnio dla obu lat, zarówno wysokość nasienników, wartość większości 
analizowanych elementów plonowania, jak również plon nasion okazały się 
najlepsze po zastosowaniu dawki N w wysokości 110 kg.ha- 1 . 


Tabela 30. Wpływ wzrastających dawek pogłównego nawożenia azotem na 
kształtowanie się niektórych cech roślin brukwi oraz plon nasion 
Table 30. Effect of increasing doses of nitrogen top fertilisation on rutabaga 
plant biometrics and on seed yield 


Cecha Dawka N Lata - Years Średnia 
Feature N dose kg.ha- 1 1991/1992 1993/1994 Mean 
80 97,1 102,0 99,6 
Wysokość roślin przed 110 102,9 104,1 103,5 
zbiorem 140 98,5 103,6 101,0 
Plant height prior to harvest, cm 170 99,2 97,8 98,5 
x 99,4 101,9 100,7 
Liczba rozgałęzień I rzędu 80 9,7 8,3 9,0 
110 9,1 10,4 9,8 
na roślinie 140 9,8 8,2 9,0 
Number otthe 1 st order 170 7,5 7,8 7,7 
branches per plant 9,0 8,7 8,9 
x 
80 169,5 164,0 166,8 
110 166,2 179,4 172,8 
Liczba łuszczyn na roślinie 140 148,0 144,6 146,3 
Number ot siliques per plant 170 146,3 146,3 146,3 
x 157,5 158,6 158,0 
80 13,3 25,3 19,3 
Liczba nasion w łuszczynie 110 15,5 23,9 19,7 
140 17,1 24,6 20,9 
Number ot seeds per sil iq ue 170 12,8 25,6 19,2 
x 14,7 24,9 19,8 
80 4,0 3,9 3,9 
Masa 1000 nasion 110 4,1 3,9 4,0 
140 3,6 4,0 3,8 
Weight ot 1000 seeds, g 170 4,0 4,0 4,0 
x 3,9 4,0 3,9 
80 94,8 71,5 83,1 
Zdolność kiełkowania nasion 110 94,8 81,5 88,1 
140 94,0 72,5 83,2 
Seed germination capacity % 170 95,3 71,5 83,4 
x 94,7 74,3 84,5 
80 0,90 1,58 1,24 
Plon nasion 110 1,05 2,18 1,60 
Seed yield t.ha- 1 140 1,11 1,92 1,51 
170 0,75 2,05 1,40 
x 0,95 1,93 1,44
>>>
57 


4.2.6. Cechy morfologiczne jako czynniki warunkujące 
plonowanie brukwi przy różnych terminach siewu 
nasion w latach 1986/1987,1987/1988,1989/1990, 
1990/1991, 1991/1992 i 1993/1994 (z obiektów 
nie traktowanych chlorkiem chlorocholiny) 


Średni plon nasion z obiektów nie traktowanych chlorkiem chlorocholiny 
z czterech serii doświadczeń wyniósł 1,25 t.ha- 1 (tab. 12, 17, 27, 30). Połowa 
z analizowanych 14 obiektów kontrolnych wydała plon nasion znacznie niższy 
od przeciętnego, połowa zaś - dużo wyższy (tab. 31 i 32). Do wydania wysokich 
plonów nasion rośliny brukwi potrzebowały długiego okresu wegetacji przed na- 
dejściem zimy (średnio 103 dni). Przeciętnie wwieloleciu zapewniał to siew na- 
sion w końcu pierwszej dekady sierpnia. 
Rośliny na obiektach wysoko plonujących do nadejścia zimy tworzyły przy- 
najmniej 8 liści właściwych, o masie części nadziemnej przekraczającej 35 g, 
podziemnej - 20 g i średnicy korzenia 2 cm (tab. 32). 
Złożony układ warunków pogodowych panujących w latach badań spowodo- 
wał, że największe plony nasion brukwi zbierano w latach, w których panowały 
mroźniejsze zimy. Dlatego w obrębie grupy obiektów plonujących wyraźniej niż 
przeciętnie ujawniła się istotna ujemna korelacja plonu nasion z sumą temperatur 
dla II agrofenofazy (tab. 31). 
Analiza korelacji wykazała istotne związki plonu roślin najlepiej plonujących 
z warunkami meteorologicznymi w IV i V agrofenofazie. Plonowanie roślin było 
tym lepsze, im kwitnienie roślin trwało dłużej i im większe opady i wyższą tem- 
peraturę powietrza notowano w tym czasie. Procesom dojrzewania roślin sprzy- 
jała zaś pogoda stosunkowo chłodniejsza i suchsza. Takie warunki pogodowe 
przyczyniały się do skrócenia okresu dojrzewania łanu (tab. 31). 
Na obiektach, które wydawały największe plony, rośliny tworzyły średnio 8 roz- 
gałęzień pierwszego rzędu, 136 łuszczyn i około 18 nasion w łuszczynie. Plon nasion 
wzrastał istotnie wraz ze zwiększeniem wartości wszystkich tych parametrów. 
Słabe plonowanie brukwi związane było głównie z opóźnieniem terminu 
siewu nasion, skracającym okres wegetacji przedzimowej roślin. 
W porównaniu z roślinami pochodzącymi z obiektów wysoko plonujących, 
przeciętne zaawansowanie rozwoju roślin słabo plonujących było mniejsze (do 
zimy tworzyły średnio około 6 liści) i osiągały istotnie mniejsze rozmiary: ich ko- 
rzenie charakteryzowały się średnio pięciokrotnie mniejszą masą i dwukrotnie 
mniejszą średnicą korzenia oraz dwukrotnie mniejszą masą liści. Niezależnie od 
warunków pogodowych panujących w II roku wegetacji, rośliny na tych obiektach 
charakteryzował niższy stopień przezimowania, a po zimie tworzyły nasienniki 
niższe, mniej rozgałęzione i wiążące mniejszą liczbę owoców. 
Spośród analizowanych elementów plonowania najsilniejszy związek 
z wielkością plonu wykazały dwa parametry -liczba rozgałęzień pędu głównego 
i liczba łuszczyn tworzonych przez jedną roślinę.
>>>
58 


-fj;g cxi
 
.c (00) 
cc ow 
- . ...... 
ON -.c 

U t-O) 
C- (00) 
O -O 
 
 

 g. '..c:; 
..c:: 
 

 


 
£J 

 O 
 
 
.- ID (D .- 
.oc ooU 
O...... O:t= 
CI' ...... O) 
ro .0 - O 
CO) :QU 
._ t:! O) C 

 a. .- O 

 .-.- -:0::; 
2

"C.!!1 
.Q.9:JO)
 
L.. L.. Q) L... 
C ro.J:)W O 
O..c:: U 
.-  U O "C 

......:..ro
C 
C-.:t
cro 
o_OW 
c
gUO) 
.Q-'O)ro.2 
a.
O OIro 
0"'" ro  

...... OI-g O) W 
1Ir'.- ro ...... Ol O) 
.:]' N 
 2 
 W 
......o..c:: O)ro 
roOUOI
 
N 
 .£ C O 
(/)
 c+-" c 

ONg""":"ID 
O .!:2 :t:: -.:t ..c:: 
N...... OIroO a. 
ro-O 00 
Oo;e£
 c, 

 O O Ol O ro 
.......:!:::
c:())rn 
OO)
"""OI 
-U O E ro 
-w O ID "C .Q 
o......
wffi.!9 
Ol --o ro :J 
:JO.......c::N..... 
=c O Ci) a. O ..... 
._ 
 E g 
 
 
(3=)roO)-.o 
O)ooro..c::C;;w 
C O a. a. O C 

...... C "C""" .Q 
.0, - O C - :!:: 
O 
 .w ro ...... "C 
- ro oC 
O O C W O O 
L...
 c
 u 
gr:::EooQ; 
Ci)
O):eo..c:: 
E......5-g
ro 
-(i O ID 


 N U ci 
 
...... 0) 0.- ..... 0 0 "C 

 .
 Q) c: 
E-. 
..c::""" ro 
CD ,"u +-" -... 

ooIDro
"C 
a. ro 
 O 
 O ]i 
-

 -,. 


\, N 
L- 
e _N I * * * * 
.....c:en * 
°ro aJ C 
WU U 
.- ;:: c: 
aJ.- Q) 
UC:L- 
.c: .!:!I& '" 
.N Cf) .- ,x * 
-o "C I 
CC ,x 


...... 
C') 
ro 
ID 
.Q 
ro 
I- 


...... 
C') 
O) 
Li 
ro 
I- 


5:g 
.- Q) 

.:;;' 
c: "C 
c: Q) 
OaJ 
-Cf) 
n. , 
ro 
..c:: 
..... 




 
.....aJ 
aJ..... 
E Q) 
ro E 
L- ro 
ro L- 
n. ro 
n. 


Q) 
ro en 
N ro 
J!1-a. 
o o 
c: c: 

aJ 
o..c:: 
L-C- 
eo 
«L- 
e 
« 


ro 
..c:: 
..... 


N D1.{)D(j) 't D 't...... I.{) O I.{) C") 't 00 
l:!I.{)OI.{)N......DC")C")'tOOOO(j)(j)(j)(j) 
óóóócicicicicióócióóó 
I I I I I I I I I 


l.{) 
"'!. 


..... N 
I\IX 88ffi
8
:r;



:g


 
"1"""""-"-""'-""'-"- v &.O 0.....- 
..... 


C 


D I.{) DO O I.{) N 00 C") D 't O D C") I.{) 
O OO......'t.................'t.....NN N.......... 
ciciciciciciciócicicicióóó 
I I I I I I , I I 


l.{) 
N 


VII X 
c;b





g




 
m..-.....- .....- v v m.....- 


u 
o 


u 
o 


u 
o 


u 
o 


u 
o 



 
 
 
 
 
=' :J :J .3 .3 
ro ro rn 
 
 
Ci ID ID Q) Q) 
c- c- c- c- c- 
en E E en E E en E E en E E en E E 
- 
 E -
 E -
 E -
 E - 
 E 
ro ro _ro ro ro 


:g

$

:g

:g

:g 
oo_ooc:oo-oo-oo- 
L- I- .!: L- I- .iij L- I- .!: L- I-.!: L- I- .!: 

 I

 ICC
 I

 I

 I
 
E 5 I E 5 I E 5 I E 5 I E 5 I 











3:

3: 
I 
:g I 
:g I 
:g I 
:g I 
:g 
c: E 
.c: E !!1.c: E !!1.c: E 
 c: E 
 
"C 
 0"C 
 0"C 
 O" "C 
 o "C 
 o 
]g ro ro]g ro ro]g ro ro]g ro ro]g ro ro 
NEENEENEENEENEE 
U

U

U

U

U

 
::iCf)Cf)::iCf)Cf)::iCf)Cf)::iCf)Cf)::iCf)Cf) 


- 
- 
- 



 


 


l.{) ..... 
00 
00 
II II 
tj tj 
mm 
en en 
Q) Q) 
u u 
c: c: 
Q) Q) 


 
'i5'i5 
"Ec 
ro ro 
u u 
;:: ;:: 
.c: .c: 
e e 
.00 .00 


wC;) 
Z
 
en en 

E 
Q) Q) 
"C "C 

 
 
U5U5 
I I 
l.{) ..... 
00 
óó 
II II 
tj tj 
- - 
t! 
 
c- c- 
Q) Q) 
c: c: 
00 


 


!S !S 
.c: .c: 
.N -N 
...... -o-o 
CD L..... L..... 
ó

 
II ffi ffi 
:!J_ -g -g 
o..... ..... 
" Cf) Cf) 
d..!.. ..!.. 
Li 1i) Ci) 

aJaJ 
L- ..... ..... 


- . 

 . .
>>>
N 
O') 
O') 
...... 
-- 
...... 
O') 
O') 


.... 
.E 
-C 
C 
ro 
N 
O 
O') 
..- 
-- 
..- 
O') 
O 


...... 
O') 
O') 
...... 
-- 
O 
O') 
O') 


..- 
O') 
O 
...... 
O O 

 O 
...... O 
__ C ..- 
0')0 

.OO ci 


:Q 
- E 
.
 
00 O) O . 
OOeCO-c 
0')000) 
T"""_T"""Q) 
;;:: a. UJ 
ooNcO-c 
O')..cX)e 
"""uOro 
0)"- 

 U r::: :3 
00 :=. X) .... 
O')UO')::J 
T"""
T"""ro 
(D 
 -
 
0001'--_ 
O')

O 
S;g

 
..c


 
u ,0').0 


"-:E 
e:oes
 
c g.- u 

3=
5 
Nro;oJ 
ro O) ro 
"t5esEID 
ro -.... 

O) es 
O)E:3u 
:c .
 :; -c 
o u...... c 
O)roro 
ro

UJ 
co. O) 
._ .0 "E .2 
;=.UJ ro ro 

Oc.. 
::J 1:: c 
""rororo 
..c s: C O) 
c .Jg:2: 


.£!!-:.. 
e
 2
 
..- _ O 
. -- o ..- 
..c M ....-- 
uO')"E M 
O)
 o
 
O ._ () ..- 


N 
('i) 
ro 
ID 
..c 
ro 
I- 


N 
M 
O) 
:c 
ro 
I- 


"'w 
 
c..... (/) I 
Bffi.
 .:: 
(/)t)e 
.;;;

- 
t) e: W 
.- C):j:: 
.
 i:f.j '6 I X' 
00 I 
e::: IX 


5:2I\IX 
.- W 

. 
e: "C-- 
C W 
ow 
c:: CI) 



 
::J 
ro 
W 
I..L.. 
I 
ro 
..c 
t) 
W 
U 


* 
* 


* : * 



 
ro 
..c 

- 
li) 
N 


......vli)wO') 
O')VWVV 
ÓÓÓÓO 
I , , 


"1""""(0"1"""""-"1"""" 
rili)ooOO 
N ('i) N N 


;:: 


v......1i)1'--1i) 
W......NON 
ÓOÓOÓ 


Jg ,.;- 

- 
li) 
C'!. 


W('i)O')oo...... 
rir--:-li)vO 
N...... ...... 


Vi I X 


E 
CT 
(/) c: 
03 '- co 
a. 
 c.. 
(jjc c '- 
c: .!!! .
 
 
.
 
.8 C) 
.B
oE 
o C)I.
.
 
.
 E c: 3: 
C)ro..c 

 .w lo gj 

3:Q;
 
w..clo- 
"C (/) (/)0 
.....w w o 
c':=:D:: 
ro'rorol E 
C::w
I'E 
I....I-e: 
N E I

ci 
l'wo(j) 
......e:..c.....E 
ro=inE:gro 
e: e
 C) "C 
.....[:gI3:g 
:g.- CI)" ro 
- N C) E .c e::: 
"C 3: .- W I 
W ._ N N ro 
N t) "C ..... .- 
::;o(/)woe: 

=N-""W 
e: ro o. ro t! 

 
 .(3 
 
 
.....E:
Ero 

.
 -;;;.
 
 
row..cw"C 
(/).- N.- W 
_3

J5U5 


e: 
O 

 
(j) 
C) 
W 
 
- 
O 


.. 
...... 


.U' 
ro 
(j) 
C) 
W 
3: 
-" 
e 


* 
* 


N 00') O') V""" 1'--0') 
O') O') w li) O') WNNx 
oóóóóóóó 
I I I I I 


v li) v_qC'!.
""" w_
 


bOO

v
......- 
...... ...... 


OO')I'--Wl'--vvvx 
v_('i) ('i) 00 w li) li) O 
OOÓÓÓOÓÓ 
I I I I 


00 
('i) 0')00 WN li) N li) li) 
I'--N...tIDNv...tWO 
......1'--0 00...... O') 
...... 


C 
ro 
o 
.
 
(/) 
; E-5 
(/) t) ffi 
..... - ..... 

 en 
 eJ? 
- W W c: W -'" ..... _ 
..... 2: "E ro .
 1"': 
.
 Jg O Ci == .(3 
ID o
Ci
 
 

 ::W09.1 ro 
e: o£(/)u t) 
co OL: '- Q) U) c 
Ci 
 I Q O 
 -g .Q 
..... :EQj
Q)cro 
W W le ..c.- (/) _ e: 
c: ro.- E(/)- (/).- 
.- ..... W ::J C 0"C E 
3:_..c w..... 
e: ,'-'.....z.....(j;w
 
O en.S e: I 
 .c (/) 
. 
." o (j;.!!!w E Eo"C 
ro a. ..... a. .- O W 
(j) I.S 1 
::J Z ::JOw 
C)k. 
 .(/)z ......CI) 
W tE c: E e I I - I . 
:: 

"""ww
e:Jg 
o ...... o o ro .- .c ..c o 
 
ro Li e: 
 ?: 11 .in 
ro e: I N ::J'(/) 
.w ro :2 

 w.!!1"C 
 e N 
 e: .!!1 
u .E ffi 
 
 ...... 
 I .!!1 - 

 .N 3: o. ro - e: ffi -g 
100 .e:e:......o""w 
C- E e:.
 e: 3:.iii 
 CI) 
.U' e: .N =in !:'i. 
 e: ro 
 I 
ro _ WO$t)Oe:W 
(j) ':g t!.
 
 
 .in o 32 5 
C) ..... Ci o(/) N ::J ro 8 .t) .iii 
W ro.e:O e-e:.......(/)ro 
3:"Cw-""rororo 0e: 
-"" ro.g. o .c .c .c ro e: 
e
0
!j


05 
= oU5
::J::J::J

C:: 


59 


* 
* 


li) ...... 
00 
00 
II II 
1:\ 1:\ 
mm 
cc 

 
 
o;::: o;::: 
.c .c 
C) C) 
.in .in 
(/) (/) 
W W 
t) t) 
e: e: 
W W 


 
'6'6 


ci ii 
z
 
(/) (/) 
E
 
W W 
"C "C 
::J ::J 
U5U5 
I I 
li) ...... 
qo_ 
00 
II II 
1:\ 1:\ 
- - 

 t! 
c- c- 
W W 
e: e: 
1515 


 
W W 
.2.2 
e: e: 
-N -N 
'0 -o 
1'--.......... 
W - - 
_roro 
Oc c 
II W W 
","C "C 
°_2 E 
c; Cf{ CI{ 
ts..... ..... 
:B (;) Ci) 
':22 


;::
>>>
5. PODSUMOWANIE I DYSKUSJA 


W licznych doświadczeniach poddawano ocenie możliwość wprowadzenia 
bezwysadkowego sposobu do produkcji materiału siewnego roślin charaktery- 
zujących się dwuletnim cyklem ontogenezy. Opublikowane wyniki wskazują, że 
takie prace prowadzono w odniesieniu do wszystkich gatunków roślin dwulet- 
nich uprawianych w Polsce. 
Problematyka nasiennictwa brukwi należy do najrzadziej podejmowanych. 
W prezentowanym opracowaniu zgromadzono wyniki badań, w których po raz 
pierwszy analizowano zagadnienie bezwysadkowej produkcji nasion tego gatunku, 
prowadzonej w warunkach klimatycznych byłego województwa bydgoskiego. 
Bez względu na gatunek rośliny, metoda bezwysadkowa wymaga istotne- 
go skrócenia wegetacji w pierwszym roku uprawy. Tak więc, by ten sposób 
uprawy mógł być stosowany, najważniejszym do rozwiązania problemem agro- 
technicznym staje się określenie właściwego terminu siewu nasion. Termin taki 
zapewnić musi roślinom szansę osiągnięcia przed zimą fazy rozwoju niezbęd- 
nej nie tylko do przezimowania, ale i przejścia procesu jaryzacji, decydującego 
o możliwości ich zakwitnięcia i owocowania w drugim roku wegetacji. 
W opisanych w polskiej literaturze doświadczeniach testowano reakcję ga- 
tunków dwuletnich na siew w terminach zawierających się przeważnie pomiędzy 
15 lipca a 15 września. Z punktu widzenia wzrostu i rozwoju buraka cukrowego 
i pastewnego, cebuli, cykorii korzeniowej, kalarepy, kapusty pastewnej, marchwi 
pastewnej i jadalnej, pietruszki i selera korzeniowego - jako najkorzystniejsze - 
wymieniane są terminy siewu nasion pomiędzy trzecią dekadą lipca a połową 
sierpnia. Większość autorów ocenia przy tym terminy siewu z końca lipca jako 
bardziej zawodne od opóźnionych o około dwa tygodnie. Jako podstawowy po- 
wód takiego wnioskowania podaje się nadmierne, niesprzyjające wschodom, 
przesuszenie gleby w trakcie siewu nasion w końcu lipca. Opóźnienie terminu 
siewu wymienionych gatunków dwuletnich do trzeciej dekady sierpnia wiąże się 
ze wzrastającym ryzykiem przemarznięcia roślin w zimie lub ich niedostateczną 
jaryzacją [4, 7, 9,10,11,27,28,31,48,64,70,71,73,78,82,87,90,92,104, 
10
 10
 111, 116, 120, 12
 127, 129t 
W badaniach własnych siew brukwi wykonano dwadzieścia razy, przy czym 
w latach 1986, 1991 i 1993 tylko w jednym terminie, w roku 1987 - w sześciu, 
w latach 1988 i 1989 - w czterech, a w 1990 - w trzech terminach. Zastosowane 
terminy siewu nasion podzielić można umownie na trzy grupy: pierwszy - pomiędzy 
27 lipca a 3 sierpnia, drugi - pomiędzy 10 a 18 sierpnia oraz trzeci - 23 sierpnia 
i późniejsze. 
Spośród tych obiektów, na siedemnastu brukiew uprawiano w pełnym cy- 
klu produkcyjnym, corocznie powtarzając te same pomiary i obserwacje. Porów- 
nanie wyników tych doświadczeń pozwala na stwierdzenie, że niezależnie od 
roku, termin siewu wpływał znacząco na rozmiary, jakie rośliny osiągały przed 
zimą. Masa części nadziemnej roślin pochodzących z kolejnych terminów siewu 
wynosiła przeciętnie w latach 47,1, 29,5 i 11,9 g na 1 roślinę, masa części pod- 
ziemnej - 33,9, 14,3 i 2,4 g, a średnica korzenia 25,3, 18,1 i 7,3 mm.
>>>
61 


W literaturze spotyka się opis równie silnej reakcji wzrostowej na opóźnia- 
nie siewu także u innych gatunków roślin okopowych korzeniowych - marchwi 
[73] i cykorii korzeniowej [49]. 
Lata badań różniły się sumą opadów w okresie jesieni. Wybitnie obfite opa- 
dy notowano jesienią 1987 roku i stosunkowo wysokie - w 1993 roku. W po- 
zostałych latach były one niższe od przeciętnych dla wielolecia. W tych okolicz- 
nościach interesującym wydawało się zbadanie powtarzalności osiągania przez 
młodociane rośliny podobnych rozmiarów przed zimą, przy założeniu, że upra- 
wiane były w różnych latach, ale przy takich samych terminach siewu. Jako 
wskaźnik zmienności analizowanych cech przyjęto procentowy stosunek roz- 
rzutu obserwowanych wartości cech w latach do przytoczonych wyżej średnich 
z lat. Dla roślin pochodzących z najwcześniejszych terminów siewu tak obliczo- 
ne wskaźniki zmienności masy części nadziemnej, masy części podziemnej 
i średnicy korzenia wyniosły kolejno: 33, 207 i 49%. Analogicznie, dla roślin, 
których siew przypadł pomiędzy 10 a 18 sierpnia, przyjęły one wartości 78, 115 
i 69%, a dla roślin, których nasiona wysiano po 23 sierpnia - 78, 45 i 81%. 
Wartości przytoczonych wskaźników świadczą o znaczącym wpływie sumy opa- 
dów na kształtowanie się rozmiarów roślin brukwi w I roku wegetacji. Szczegól- 
ną uwagę zwraca duża zmienność, jaką przejawiała w różnych latach masa 
korzeni roślin pochodzących z dwóch pierwszych terminów siewu. 
Brukiew należy do roślin o dużych wymaganiach wodnych i znana jest jej 
wrażliwość na niedobory opadów w okresie wzrostu wegetatywnego, niemniej 
gatunek ten nie jest odosobniony w dużym zapotrzebowaniu na wodę. Wszyst- 
kie gatunki roślin dwuletnich uprawianych metodą bezwysadkową wykazują 
silną reakcję wzrostową na zmienne warunki wilgotnościowe w okresie młodo- 
cianego wzrostu [4, 7, 9, 10, 11,27,28,31,48,63,70,71,73,78,79,87,90, 
92,104,108,109,111,116,120,126,127,129]. 
Przeprowadzone badania potwierdziły pogląd, iż rozmiary, jakie osiągają 
rośliny przed nadejściem zimy decydują o ich kondycji i zdolności przetrwania 
okresu zimowego. Z powodu dużej zmienności parametrów wielkości roślin 
w latach badań, dla wszystkich doświadczeń i niezależnie od czynników do- 
świadczalnych, współczynniki ich korelacji ze stopniem przezimowania nie były 
wysokie, ale statystycznie istotne. Na ich podstawie wnioskować można, że 
stopień przezimowania roślin brukwi był tym wyższy, im przed zimą rośliny cha- 
rakteryzowały się większą masą liści (r = 0,48) i większymi rozmiarami korzeni: 
o większej masie (r = 0,41) i średnicy (r = 0,53). Rośliny brukwi były tym więk- 
sze przed zimą, im wcześniej dokonano siewu nasion i gdy ich wegetacja prze- 
biegała w warunkach dużej ilości opadów. 
W trakcie siewu brukwi w pierwszym z przyjętych terminów, uwilgotnienie 
gleby było najsłabsze (wyjątek stanowił rok 1987). Z tego względu zagęszcze- 
nie roślin po wschodach na obiektach pochodzących z siewu w ostatnich dniach 
lipca i początku sierpnia istotnie ustępowało obsadzie po późniejszych zasie- 
wach. W niektórych latach wschody z terminów najwcześniejszych przeciągały 
się do dwóch tygodni i były nierównomierne. Po opóźnieniu terminu siewu do 
drugiej dekady sierpnia, te niekorzystne zjawiska ustępowały. 
Z uwagi na ogólnie dobre zimowanie roślin, zagęszczenie roślin przed zimą 
nie uległy większym zmianom w II roku wegetacji. W doświadczeniach, w których 
nie regulowano obsady przedzimowej, z roku na rok obsada roślin po zimie wa-
>>>
62 


hała się znacznie, wykazując jednak powtarzalne tendencje wobec terminu sie- 
wu. Na obiektach pochodzących z kolejnych terminów siewu wynosiła ona prze- 
ciętnie około 19, 33 i 29 roślin na 1 m 2 , różnica w zagęszczeniu obiektów obsia- 
nych w pierwszym i drugim terminie była więc znaczna. 
Rośliny pochodzące z najwcześniej przeprowadzonych siewów nie rekom- 
pensowały mniejszej obsady bujniejszym rozwojem nasienników. Przeciętnie 
w wieloleciu liczba rozgałęzień pędu głównego w kolejnych terminach siewu wynio- 
sła 6,1, 7,3 i 5,4 na 1 roślinę, a łuszczyn - odpowiednio 96,3, 116,8 i 51,8 sztuk 
(tab. 16,24,25,30). Średni plon nasion brukwi dla poszczególnych terminów siewu 
w 1986-1994 wyniósł kolejno: 1,10, 1,52 i 0,55 t'ha- . 
W świetle zmienności cech roślin w latach, a także złożonych reakcji roślin 
brukwi na działanie różnych czynników badawczych zastosowanych w omó- 
wionych doświadczeniach, przedstawiona analiza może wydać się uproszczona. 
Większą precyzję wnioskowania, a jednocześnie potwierdzenie powyższych sza- 
cunków dają wyniki analizy regresji przeprowadzonej dla zbioru bardziej jednorod- 
nego, łączącego obiekty kontrolne (tab. 32). Oszacowane dzięki niej wartości cech 
roślin wysoko plonujących bliższe są wartościom charakteryzującym rośliny pocho- 
dzące z siewu pomiędzy 10 a 18 sierpnia niż wysiewanym wcześniej. 
Reasumując rozważania na temat wpływu terminu siewu na wzrost, rozwój 
i plonowanie brukwi uprawianej sposobem bezwysadkowym, można stwierdzić, 
że w latach 1986-1994 w rejonie Bydgoszczy prawdopodobieństwo otrzymania 
wysokich plonów nasion tego gatunku było największe, gdy termin siewu przy- 
padł w okresie pomiędzy 10 a 18 sierpnia. 
Poszczególne gatunki roślin dwuletnich różnią się między sobą odporno- 
ścią na mróz, ogólnie jednak ich zimotrwałość ocenia się jako słabą i w niej 
upatruje jedną z ważniejszych przyczyn dużego ryzyka produkcji nasion sposo- 
bem bezwysadkowym. 
W literaturze znajdujemy opisy różnych sposobów poprawy słabego zimo- 
wania roślin dwuletnich. Poza oceną wpływu na tę właściwość roślin takich ele- 
mentów agrotechniki, jak termin siewu, ilość wysiewu, rozstaw rzędów, dawka 
nawożenia przedsiewnego itp., analizowano również oddziaływanie siewu nasion 
w bruzdy, okopywanie roślin, stosowanie różnych okryw (z liści, torfu, słomy, 
obornika) oraz uprawę współrzędną z jarą rośliną ochronną. Żaden z wymienio- 
nych zabiegów nie gwarantował corocznej powtarzalności znaczącego zwiększe- 
nia stopnia przezimowania zarówno w uprawie bezwysadkowej marchwi [79, 92, 
110, 111], jak i kapusty głowiastej [82]. Dla marchwi stosunkowo korzystnym 
okazywało się okrywanie roślin słomą, natomiast w odniesieniu do zimujących 
wysadków kapusty było nieprzydatne. Nie sprzyjało zimowaniu wsiewanie mar- 
chwi w międzyrzędzia jęczmienia jarego, gdyż pogarsza warunki wzrostu roślin 
przed zimą. Złą kondycję po zimie wykazywały rośliny okrywane torfem i obor- 
nikiem, a najgorszą - okrywane samym obornikiem. Badania Orłowskiego [82] 
nie wykazały ukierunkowanych związków zimowania roślin kapusty głowiastej ze 
sposobem jej sadzenia w bruzdy i na płask. 
W doświadczeniach własnych obserwowano wpływ niektórych z tych za- 
biegów na zimowanie brukwi. Nie dowiedziono odmienności stopnia przezimo- 
wania brukwi w warunkach siewu w bruzdy i na płask. Odnotowano zaś, że 
redlenie pola w warunkach małej ilości opadów zwiększało przesuszanie gleby 
przed siewem i przyczyniało się do istotnego zmniejszenia obsady po wscho-
>>>
63 


dach. Zastosowanie obornika jako okrywy na zimę okazało się zupełnie nie- 
przydatne w uprawie brukwi. W warunkach łagodnych zim rośliny pod taką 
osłoną gniły i wypadały. 
Wśród testowanych zabiegów najbardziej obiecującą okazała się uprawa 
współrzędna brukwi z rośliną ochronną, którą stanowiła gorczyca biała. Wysie- 
wano jąjednym rzędem pomiędzy rzędy brukwi. Dzięki temu gorczyca nie stano- 
wiła konkurencji dla brukwi, choć szybciej od niej rosła. W czasie zimy stanowiła 
na tyle dobrą ochronę przed działaniem mrozu i silnych wiatrów, że przyczyniała 
się do zwiększenia stopnia przezimowania roślin brukwi zależnie od roku 
o 7712% w stosunku do obiektu kontrolnego. Jeszcze lepsze efekty dawało łącz- 
ne stosowanie dwóch zabiegów - uprawy współrzędnej brukwi z gorczycą 
i traktowania roślin bioregulatorem - hydrazydem kwasu bursztynowego. Średnio 
w trzech latach na tym obiekcie zwyżka stopnia przezimowania w stosunku do 
kontroli wyniosła 19%. 
W badaniach własnych dużo uwagi poświęcono reakcji brukwi na zastoso- 
wanie preparatów o charakterze retardantów wzrostu w zależności od ich rodza- 
ju, dawek i terminu opryskania. Wyniki licznych doświadczeń wykazują, że opry- 
skiwanie na jesieni chlorkiem chlorocholiny i daminozydem takich roślin ozimych, 
jak rzepaku [16, 42, 76, 94, 100], zboża [23, 39,41, 56], a wśród dwuletnich - 
kapusty pastewnej [46,51, 116], marchwi i cykorii [48] może wpłynąć na zwięk- 
szenie stopnia ich przezimowania. Pod wpływem tych preparatów hamowany jest 
wzrost przygotowujących się do zimowania roślin, a modyfikacja procesów fizjo- 
logicznych przebiega w kierunku wzmagającym naturalne hartowanie. 
Po ustąpieniu zjawiska zahamowania tempa wzrostu roślin wywołanego 
działaniem tych preparatów, następuje faza przyspieszonego wzrostu i rozwoju 
obfitsze kwitnienie i tworzenie większej liczby nasion. Od długości trwania tego 
ostatniego okresu w dużym stopniu są zależne efekty omawianego zabiegu [14, 
15,16,34,39,46,48,52,72,94,100,116]. 
Stosowanie CCC w terminie jesiennym sprzyjało zwiększeniu plonów nasion 
niektórych roślin, na przykład - rzepaku ozimego [16, 100], kapusty pastewnej [46, 
116], pszenicy ozimej [39], marchwi pastewnej i cykorii korzeniowej [48]. 
Bioregulatory (głównie chlorek chlorocholiny, a także retardanty nowej ge- 
neracji) stosuje się jednak najczęściej na wiosnę, głównie w zbożach i rzepaku 
ozimym, w celu zmniejszenia skłonności roślin do wylegania. Z punktu widzenia 
plonowania roślin, zastosowanie retardantów nie zawsze okazuje się skutecz- 
ne. Jak wynika z licznych badań, zwyżki plonów roślin często były nieistotne 
statystycznie, obserwowano zmniejszenie masy 1000 nasion, a niekiedy noto- 
wano zmniejszenie wielkości plonu w stosunku do obiektów kontrolnych [1, 3, 
12,14,15,20,34,40,41,63,66,68,72,76,77,80,94,99,113]. Nie stwier- 
dzano jednak negatywnego wpływu retardantów na wartość technologiczną wy- 
produkowanych nasion (np. jakości oleju z nasion rzepaku) oraz ich zdolność 
kiełkowania [1,3, 12, 14, 15, 16,34,39,40,41,63,66,68,72,76,77,80,88, 
89,94,99,100,105,113,116]. 
W badaniach własnych testowano działanie dwóch retardantów - chlorku 
chlorocholiny (ccC) i daminozydu (SADH). Doświadczenia z CCC prowadzono 
pięć lat (1986/1987-1990/1991), a z SADH dwa lata (sezony wegetacyjne 
1986/1987 i 1987/1988). Stwierdzono, że brukiew wykazywała podobną reakcję 
wzrostową na te preparaty jak większość traktowanych nimi roślin. Zauważalne
>>>
64 


efekty wpływu retardantów pojawiały się, o ile rośliny opryskiwane w fazie przy- 
najmniej 6-7 liści właściwych pochodziły z terminów siewu nie późniejszych niż 
z połowy sierpnia. Przed zimą notowano istotne, w stosunku do obiektów kon- 
trolnych, zwiększenie masy roślin traktowanych i towarzyszącą temu zmianę 
pokroju ich rozety liściowej na bardziej krępą i rozłożystą. Liście nabierały przy 
tym ciemnozielonej barwy. Jeżeli opryskiwano rośliny młodsze i mniejsze (za- 
biegi przypadały na fazę 3-4 liści), objawy wpływu retardantów były albo słabe, 
albo ukierunkowane na niewskazane wręcz, z punktu widzenia zimowania, 
zmniejszenie rozmiarów roślin. 
Reakcje wzrostowe roślin brukwi przed zimą zależały od dawki retardan- 
tów. Gdy preparaty stosowano w małych dawkach (1,0 kg.ha- 1 s.a.), obserwo- 
wano wzmożone tempo wzrostu roślin, co objawiało się zwiększeniem ich masy 
i pogrubieniem korzeni. Po zastosowaniu dawki dwukrotnie większej pojawiało 
się przemijające zahamowanie wzrostu roślin. Jeżeli dawką taką traktowano 
rośliny w fazie przynajmniej 6-7 liści właściwych, to przed zimą także i one były 
większe, niż na obiektach kontrolnych. Po zastosowaniu dawki 3,0 kg.ha- 1 s.a. 
hamowanie wzrostu przedzimowego roślin brukwi było silne i nie ustępowało do 
nadejścia zimy. 
Zastosowanie zarówno daminozydu, jak i chlorku chlorocholiny nie wpły- 
wało znacząco na stopień przezimowania roślin. 
Wpływ retardantów wzrostu na plonowanie brukwi zależny był od terminu 
siewu i terminu wykonania zabiegu. Ujawniał się poprzez zwiększenie liczby 
łuszczyn i nasion w łuszczynach i był tym silniejszy, im później dokonywano 
siewu brukwi. Przeciętne plonowanie roślin traktowanych CCC w dawce 
2,0 kg.ha- 1 s.a. jesienią na obiektach pochodzących z kolejnych terminów siewu 
wyniosło: 1,19, 1,66 i 0,68 t.ha- 1 . W stosunku do plonowania odpowiednich 
obiektów kontrolnych oznaczało to zwyżkę plonu roślin traktowanych o 13,3, 
24,8 i 54,5%. Po zastosowaniu chlorku chlorocholiny w tej samej dawce na 
wiosnę, wzrost roślin brukwi ulegał czasowemu spowolnieniu, tym silniejszemu, 
im gorsza była kondycja roślin po zimie. W tych okolicznościach, na obiektach 
pochodzących z siewu w I i III terminie, plonowanie roślin było niezależne od 
stosowania retardanta. Natomiast rośliny traktowane na wiosnę, których siew 
nasion przypadł na okres pomiędzy 10 a 17 sierpnia, plonowały średnio o 26% 
wyżej od kontrolnych. 
Z tych danych wypływa ogólny wniosek, że jeżeli wysiano brukiew w dru- 
giej dekadzie sierpnia, rośliny traktowane CCC w dawce 2,0 kg s.a. .ha- 1 plono- 
wały istotnie lepiej od kontrolnych zarówno wtedy, gdy preparat stosowano je- 
sienią (na rośliny w fazie 6 - 7 liści właściwych), jak też gdy opryskiwania doko- 
nywano wiosną (po ruszeniu wegetacji). 
Działanie daminozydu było testowane tylko w warunkach stosowania pre- 
paratu jesienią, na roślinach pochodzących z siewu w drugiej i trzeciej dekadzie 
sierpnia (II i III termin siewu). Plon nasion roślin traktowanych SADH w dawce 
2,0 kg.ha- 1 s.a. przekraczał plon z obiektu kontrolnego o 29,8% (dla roślin po- 
chodzących z siewu 18 sierpnia) i o 27,1% (siew 23 sierpnia). 
Z punktu widzenia plonowania brukwi, dobrą skuteczność wykazywała też 
dawka 3,0 kg substancji aktywnych obu preparatów stosowanych jesienią. 
Dwuletnie obserwacje sugerują jednak, że jej zastosowanie może negatywnie 
oddziaływać na stopień przezimowania roślin.
>>>
65 


Zdolność kiełkowania nasion wytworzonych przez rośliny traktowane retar- 
dantami była wysoka i nie różniła się od zdolności kiełkowania roślin kontrol- 
nych, natomiast ich wypełnienie, mierzone masą tysiąca nasion, było nieznacz- 
nie mniejsze (od 1 do 11%). 
Przedstawiona powyżej skrótowa reasumpcja wyników doświadczeń polo- 
wych prowadzonych w pięciu sezonach wegetacyjnych brukwi pozwala na 
stwierdzenie, że zastosowanie każdego z testowanych bioregulatorów w upra- 
wie nasiennej tego gatunku może stanowić bardzo efektywny pomocniczy za- 
bieg, stymulujący proces kwitnienia i poprawiający plonowanie. Zastosowanie 
retardanta nie okazało się jednak zabiegiem umożliwiającym złagodzenie nieko- 
rzystnych efektów wyboru niewłaściwego terminu siewu, zwłaszcza jego opóź- 
nienia po 23 sierpnia. 
Wnioski wyprowadzone z doświadczeń polowych potwierdziły dwa spostrze- 
żenia dokonane na podstawie wstępnych badań ankietowych. Pierwszym 
z nich jest wykazanie konieczności siewu brukwi w nieprzekraczalnym terminie 
do końca drugiej dekady sierpnia, a drugim, określenie, jako wystarczającej 
z punktu widzenia plonu nasion, dawki nawożenia pogłównego azotem w wyso- 
kości 11 0-160 kg N na ha. 
Nie potwierdzono natomiast skuteczności uprawy roślin w bruzdach, spo- 
sobu uprawy roślin dwuletnich bardzo rozpowszechnionego wśród plantatorów. 
Wyniki badań ankietowych dostarczyły informacji o wpływie jeszcze innych 
elementów agrotechniki na plonowanie brukwi nie testowanych badaniach wła- 
snych. Wśród najważniejszych wymienić należy problem plonowania plantacji 
w zależności od przedplonu pod uprawę brukwi, a także zagadnienie organicz- 
nego nawożenia. 
Na plantacjach produkcyjnych roślinami poprzedzającymi brukiew były naj- 
częściej zboża ozime, jest to bowiem stanowisko najłatwiej dostępne. Jednakże 
lepiej zimowały i plonowały te plantacje, które założono po grochu, ziemniaku 
lub kminku. Potwierdza to spostrzeżenia Bochniarzowej [8], według której naj- 
lepszymi przedplonami dla upraw nasiennych kapusty pastewnej są strączkowe 
na zielonkę. Są to też najlepsze przedplony dla rzepaku ozimego [75]. Wczesny 
ziemniak i rośliny strączkowe uznano zaś za szczególnie korzystne z punktu 
widzenia zdrowotności i przechowywania uprawianych po nich wysadków bura- 
ka cukrowego [44, 95]. Bochniarz [7], Kusiorska [67] i Weber [124] zwracają 
uwagę na niekorzystny wpływ podejmowania uprawy bezwysadkowej bezpo- 
średnio na oborniku. Słuszność tych sądów potwierdziły ptzedstawione wyniki 
badań. Negatywne oddziaływanie bezpośredniego nawożenia obornikiem 
wpływało silnie na stan pozimowy upraw produkcyjnych brukwi. Był on dużo 
gorszy niż roślin uprawianych 3-4 lata po oborniku, a ich plonowanie (o ile nie 
zlikwidowano ich po zimie), było bardzo słabe. 
W uprawach nasiennych roślin dwuletnich występuje zjawisko "uparciu- 
chowatości" lub niepełnego zjaryzowania, co w II roku wegetacji objawia się 
występowaniem roślin w ogóle nie zakwitających lub wytwarzających słabe 
pędy nasienne z tak dużym opóźnieniem, że nie są zdolne do wydania dojrza- 
łych nasion. W doświadczeniach z kapustą pastewną [8, 46, 67, 70, 127], mar- 
chwią [48, 61, 67, 73, 111, 121] i cykorią [48, 49] uparciuchy obserwowano 
z różnym nasileniem, zależnym głównie od stopnia rozwoju roślin przed zimą 
i wielkości uszkodzeń po zimie oraz od wczesności odmian. W przypadku bru-
>>>
66 


kwi, w II roku uprawy nie znajdowano roślin pozostających w fazie wegetatyw- 
nej, jednakże rośliny pochodzące z siewu w końcu sierpnia i opryskiwane retar- 
dantem na wiosnę zakwitały później od innych, przez co część nasienników 
w trakcie zbioru nie była zaschnięta. Ponieważ na obiektach kontrolnych po- 
chodzących z tego samego terminu siewu zjawiska tego nie obserwowano, 
przypuszczalnie był to skutek oddziaływania niekorzystnej kombinacji czynni- 
ków badawczych. Na tle własnych obserwacji rysuje się przypuszczenie, że 
skłonność brukwi do niepełnego jaryzowania może być mniejsza niż innych 
dwuletnich gatunków. 
Z analizy przedmiotowego piśmiennictwa wynika, że duża zmienność pIo- 
nów nasion roślin dwuletnich oraz znaczne ryzyko zlikwidowania plantacji są 
zależne w większym stopniu niż innych gatunków, od całokształtu warunków 
hydrotermicznych panujących w okresie wegetacji. Także w przypadku brukwi, 
niezależnie od fazy rozwojowej roślin, przebieg pogody, a zwłaszcza warunków 
wilgotnościowych, modyfikował silnie wygląd roślin i wpływał na ich reakcje na za- 
stosowane czynniki doświadczalne. Przykładem takiego oddziaływania w okresie 
przedzimowego wzrostu roślin są wyniki doświadczeń, przeprowadzonych w la- 
tach 1991/1992 i 1993/1994, w ramach których ujednolicono obsadę roślin po 
wschodach. Ze względu na różną ilość opadów w trakcie młodocianej fazy wzro- 
stu, wielkość roślin przed zimą w obu latach była istotnie odmienna. W warun- 
kach dostatecznego uwilgotnienia, rośliny osiągały dwukrotnie większe rozmiary 
nie w warunkach posuchy. Obserwacje takie czyniono również podczas badań 
nad innymi gatunkami roślin [13, 17, 19, 37, 42, 49, 54, 68, 69, 73, 75, 92, 103, 
111,114,123,126,129]. 
Jak wynika z wieloletnich obserwacji, w warunkach klimatycznych Polski 
nierzadko zdarzają się zimy o bardzo łagodnym przebiegu, w trakcie których 
uszkodzenia mrozowe roślin zimujących w polu są nieznaczne i nie prowadzą 
do dużych ubytków roślin. Największe straty w obsadzie roślin na wiosnę 
stwierdza się po zimach o małej ilości opadów i bardzo mroźnych oraz w wa- 
runkach nawracających okresów wczesnowiosennych przymrozków [7, 13, 17, 
19,56,59,62,75,79,90,91,95,107,112,123,127]. 
Spostrzeżenia te znalazły pełne potwierdzenie w stopniu przezimowania 
roślin brukwi w latach 1985-1994. Największe przerzedzenie zasiewów notowa- 
no po ostrych zimach 1986/1987, 1990/1991 i 1991/1992 oraz w warunkach 
przedłużającego się okresu chłodnego przedwiośnia lat 1985/1986 (na planta- 
cjach produkcyjnych) i 1993/1994 w badaniach ścisłych. Warto jednak podkre- 
ślić, że stopień przezimowania roślin na wszystkich obiektach doświadczalnych, 
niezależnie od czynników badawczych, był zadowalający i nie wymuszał likwi- 
dacji uprawy, co miało niejednokrotnie miejsce w przypadku podejmowania 
prób uprawy bezwysadkowej innych gatunków roślin dwuletnich [7, 8, 9, 27, 28, 
60,92,110,111,121,122,126]. 
Wnioskowanie o potrzebach wodnych roślin w dużym stopniu uzależnione 
jest od zasięgu badań i warunków w regionach, z jakich pochodzą dane [26, 32, 
33,69,75,81,91,103,121]. Brak jest jednak opracowań tego rodzaju dla bru- 
kwi nasiennej. Jedynie Weber [123, 124] zwraca uwagę na szczególne zapo- 
trzebowanie brukwi na wilgoć glebową. Badania własne nie są wystarczające 
do oszacowania potrzeb opadowych brukwi. Największe przeciętnie plony na- 
sion brukwi zebrano przy przewadze opadów w IV agrofenofazie (w latach 1991
>>>
67 


i 1994), lecz wysokie były też w latach 1988 i 1990, kiedy duże czerwcowe opa- 
dy (przypadające na fazę V) złagodziły skutki wcześniejszej suszy. 
Wyniki badań ankietowych przeprowadzonych na terenie byłego woje- 
wództwa bydgoskiego w latach 1984/1985 i 1985/1986 ujawniły bardzo dużą 
zmienność plonowania brukwi. Główną przyczyną może być tu brak doświad- 
czenia plantatorów w prowadzeniu tej uprawy, przyczyniający się do popełnia- 
nia wielu błędów agrotechnicznych. Przesłankę tego wniosku stwarza spostrze- 
żenie, że w ramach jednego sezonu wegetacyjnego i przy stosunkowo niewiel- 
kim rozproszeniu przestrzennym plantacji, rozrzut wielkości plonów wynosił 
ponad dwie tony nasion z 1 ha (tab. 5 i 6). Odczuwalny był zwłaszcza, nie zawi- 
niony przez rolników, brak sprawdzonych doświadczalnie informacji dotyczą- 
cych uprawy przedzimowej roślin, w tym - wyboru stanowiska, właściwego ter- 
minu siewu i nawożenia organicznego. Spośród zaniedbań nie dających się 
wytłumaczyć niewiedzą, należy wymienić błędy w pielęgnacji roślin. Tylko na 
kilku plantacjach stosowano herbicydy i insektycydy, na większości zaś nie 
wykonywano żadnych chemicznych zabiegów ochronnych przeciw szkodnikom, 
a odchwaszczanie ograniczano do wzruszenia międzyrzędzi na wiosnę. 
Podobne obserwacje notowali autorzy analizujący warunki produkcji polo- 
wej nasion innych roślin dwuletnich (marchwi jadalnej, buraka ćwikłowego, ce- 
buli. pietruszki korzeniowej, selera korzeniowego, kapusty pastewnej). Stwier- 
dzano, że prawdopodobieństwo zdyskwalifikowania plantacji lub ich bardzo 
niskiego plonowania powiększały często powtarzające się zaniedbania w sto- 
sowanej agrotechnice [29, 30, 78, 122, 127]. 
Niektórzy autorzy [30, 64, 78, 121] formułują pogląd, że błędy agrotech- 
niczne popełniane w praktyce produkcyjnej są ważniejszą przyczyną dużej 
zmienności plonów upraw bezwysadkowych niż wrażliwość roślin dwuletnich na 
niesprzyjający przebieg warunków pogodowych w trakcie ich długiego okresu 
wegetacji. Obserwacje własne dokonane podczas prowadzenia badań ankieto- 
wych i konfrontacja ich z rezultatami wyników doświadczeń polowych, potwier- 
dzają te spostrzeżenia. 
Produkcja nasion brukwi pastewnej sposobem bezwysadkowym nie może 
być stosowana w hodowli twórczej i zachowawczej odmian, ponieważ nie gwa- 
rantuje niezbędnej selekcji roślin. Jednakże pozyskiwanie nasion nie przezna- 
czanych do dalszego rozmnażania, a jedynie w celu uprawy na paszę jest do- 
puszczalne i, jak wykazały przeprowadzone badania, możliwe w warunkach kli- 
matyczno-glebowych Pomorza i Kujaw. Umiejętna agrotechnika może zmniejszyć 
ryzyko podejmowania takiej uprawy. Czynnik odmianowy zdaje się mieć tu mniej- 
sze znaczenie, czego dowodzą udane próby pozyskania nasion brukwi odmiany 
'Saba' (w doświadczeniach polowych) jak i 'Kaszubska' (rozmnażanej w latach 
1984/1985 i 1985/1986 w warunkach produkcyjnych). 
Spośród elementów agrotechniki ważnymi są zwłaszcza: lokalizowanie 
upraw po roślinach pozostawiających dobre stanowisko w płodozmianie, 3-4 lata 
po nawożeniu obornikiem oraz wysiew nasion w pierwszej połowie sierpnia. Wiel- 
kość plonu nasion brukwi można istotnie zwiększyć poprzez wprowadzenie za- 
biegu opryskania roślin bioregulatorami - daminozydem lub chlorkiem chlorocho- 
liny oraz nawożenie azotem w dawce 1107160 kg.ha- 1 .
>>>
6. WNIOSKI 


1. Wyniki przeprowadzonych badań wskazują, że w warunkach klimatycznych 
byłego województwa bydgoskiego możliwa jest produkcja nasion brukwi pa- 
stewnej metodą bezwysadkową. 
2. Stopień przezimowania i plonowanie brukwi determinowane były głównie 
długością okresu przedzimowej wegetacji roślin i towarzyszących mu warun- 
ków wodnych. 
3. Najkorzystniejszym okazał się termin siewu nasion pomiędzy 10 a 18 sierpnia. 
Do nadejścia zimy rośliny wykształcały wówczas od 10 do 13 liści właściwych, 
masa całych roślin dochodziła do 60 gramów, a średnica korzenia przekra- 
czała 20 mm, co umożliwiało zadowalające przezimowanie i otrzymanie naj- 
wyższych plonów nasion. 
4. Rośliny, na które zastosowano jesienią bioregulary typu retardantów wzrostu 
(daminozyd i chlorek chlorocholiny) w dawce 2,0 kg.ha- 1 s.a., wykazywały 
mniejsze uszkodzenia zimowe i wznawiały wcześniej wegetację na wiosnę; 
wydawały też dorodniejsze i bardziej plenne nasienniki. 
5. Przy optymalnym terminie siewu i traktowaniu roślin CCC, zarówno w terminie 
jesiennym, jak i na wiosnę, rośliny tworzyły więcej rozgałęzień, łuszczyn i na- 
sion w łuszczynach, dzięki czemu wydawały większe plony niż rośliny kontrol- 
ne. Na obiektach pochodzących z siewów w końcu lipca i końcu sierpnia ko- 
rzystniejszym okazywało się stosowanie tego preparatu na jesieni. 
6. Współrzędny siew brukwi z gorczycą białą sprzyjał lepszemu zimowaniu 
brukwi. Stopień przezimowania brukwi na obiektach ze współrzędną uprawą 
z gorczycą zwiększało zastosowanie retardanta wzrostu. Nie stwierdzono, by 
siew nasion w bruzdy i na płaskim polu wpływały na zimowanie brukwi. Nie- 
przydatnym okazało się okrywanie jej przed nadejściem mrozów obornikiem. 
7. Największe plony nasion brukwi uzyskiwano przy zastosowaniu pogłównego 
nawożenia azotem w dawce od 110 do 160 kg na hektar. 
8. Zdolność kiełkowania nasion brukwi pochodzących z upraw bezwysad- 
kowych we wszystkich latach była wysoka i niezależna od zastosowanych 
czynników doświadczalnych. 
9. Przezimowanie brukwi było dobre lub zadowalające w warunkach poprawnej 
agrotechniki. Niedotrzymanie tych warunków zwiększało zawodność upraw 
nasiennych brukwi sposobem bezwysadkowym.
>>>
LITERATURA 


[1] Adamczewski K., Bubniewicz P., 1990. Ocena działania regulatorów wzros- 
tu w odmianach triticale. Mat. XXX Sesji Nauk. lOR Poznań, 209-212. 
[2] Aliev SA, Achadov SA, 1983. Uskorennye metody polucenija semjan 
morkovi. Serek. i Semenov., 9,46-47. 
[3] Amstrong EL., Nicol H.I., 1991. Reducing height and lodging in rapeseed 
with growth regulators. Austr. J. Exp. Agr. 31, 245-250. 
[4] Babczyszyn M., 1983. Próby poprawienia plonów nasion marchwi 
metodami agrotechnicznymi. Hod. Rośl. i Nas., biul. branż. 1, 10-16. 
[5] Barszczak Z., Barszczak T, Górczyński J., Kot A., 1991. Wpływokreso- 
wej suszy, zakwaszenia gleby i dawki azotu na masę i skład chemiczny 
nasion rzepaku. Zesz. Probl. IHAR Radzików, Rośliny Oleiste 1, 221-229. 
[6] Baumgart K.,. 1960. Cechy morfologiczne potomstwa brukwi i rzepy zapylanej 
pyłkiem innych form z rodzaju Brassica. Hod. Rośl. Aklim. i Nas. 4, 411-429. 
[7] Bochniarz M., 1969a. Zimotrwałość kapusty pastewnej (Brassica o/era- 
cea var. acephala) w warunkach polowych. Pam. Puł. 36, 117-131. 
[8] Bochniarz M., 1969b. Wyniki doświadczeń z bezwysadkową metodą 
uprawy kapusty pastewnej (Brassica oleracea var. acephala) na nasiona. 
Pam. Puł. 36, 133-145. 
[9] Bochniarz M., 1977. Wpływ niektórych zabiegów agrotechnicznych i prze- 
biegu pogody na rozwój oraz plonowanie kapusty pastewnej uprawianej 
na nasiona metodąbezwysadkową. Pam. Puł. 68,77-91. 
[10] Bolelova ZA, Tichonova V.G., 1986. Skorospelosf i kacestvo semjan 
odnosemjannoj sacharnoj svekly v svjazi s selekciej na nesvetucnosf. 
Sel.-choz. Biol. 8, 86-89. 
[11] Borówczak F., 1993. Porównanie plonów i wartości siewnej kłębków 
z uprawy wysadkowej i bezpośredniej nasienników buraków cukrowych. 
Mat. konf. "Znaczenie jakości materiału siewnego w produkcji roślinnej", 
SGGW-AR Warszawa, 350-355. 
[12] Budzyński W., Jasińska Z., Muśnicka B., Ojczyk T, Sikora 8., 1991. Re- 
akcja podwójnie uszlachetnionego rzepaku ozimego na bioregulatory 
stosowane wiosną. Biul. IHAR 179, 77-84. 
[13] Budzyński W., Majkowski K., Ojczyk T, Wróbel E, 1989. Wpływ zagęsz- 
czenia roślin w łanie na wzrost, rozwój, zimowanie i plonowanie trzech 
typów rzepaku ozimego. Mat. konf. "Obsada a produktywność roślin 
uprawnych". JUNG Puławy, 55-61. 
[14] Bury M., Songin W., 1989. Wpływ retardant6w na niektóre cechy biome- 
tryczne i plonowanie rzepaku ozimego. Zesz. Probl. IHAR - Rośliny 
Oleiste 2, 142-145. 
[15] child RD., Butler D.R., Sims LM., Johnson W., Thorn M., 1987. Controi 
of canopy structure in oilseed rape with growth retardants and 
consequences for yield. Proc. British crop Prot. council, 36, 22-35.
>>>
70 


[16] chromiński A, Michniewicz M, Belt H., 1969. Wpływ chlorku chlorocho- 
liny (ccc) na zimotrwałość, plonowanie i wartość technologiczną plonu 
rzepaku ozimego odmiany Górczański. Rocz. Nauk RoI. 95-A-2, 191-197. 
[17] Czarnecka M., 1997. Czynniki klimatyczne niekorzystne dla zimowania 
rzepaku ozimego w Polsce. Zesz. Nauk. AR Wrocław, 313, 41-47. 
[18] Dembińska H., 1970. Wpływ wiosennych okresów niedoboru wody na 
rozwój i strukturę plonu rzepaku ozimego przy różnych sposobach 
dawkowania azotu. Rocz. Nauk RoI. 97-A-1, 33-49. 
[19] Dembiński F., Muśnicki Cz., 1979. Wpływ rozstawy rzędów i sposobów pielę- 
gnowania na plony rzepaku ozimego. Zesz. Probl. Post. Nauk RoI. 229, 23-33. 
[20] Devlin R.M., Kaczmarczyk S.J., Zbieć 1.1., 1981. Wpływ regulatorów wzrostu 
na pobieranie azotu, fosforu i potasu. Zesz. Nauk. AR Szczecin, 88, 3-14. 
[21] Długosz J., Jaworska H., Malczyk P., 1999. Charakterystyka pokrywy gle- 
bowej obszaru stacji badawczej A TR w Mochełku. Zesz. Nauk. A TR 
Bydgoszcz, Rolnictwo 43,107-136. 
[22] Dolna J., 1988. Śmietki na brukwi i rzepie. Ochr. Rośl. 7, 13-14. 
[23] Dolnicki A., 1979. Rola regulatorów wzrostu w kształtowaniu się mrozo- 
odporności roślin zbożowych. Zesz. Nauk. AR Kraków, Rozp. hab. 66. 
[24] Duczmal K., 1975. Wpływ środowiska w okresie wykształcania i dojrze- 
wania nasion na ich wartość siewną. Ogrodnictwo, 12,313-314. 
[25] Duczmal K., Tucholska H., 1990. Problemy produkcji materiału siewnego 
roślin warzywnych. Biul. IHAR 173/174,137-153. 
[26] Duczmal KW., 1983. Produkcja materiału siewnego marchwi jadalnej 
w Polsce w latach 1959-1982. Hod. Rośl. 1,3-7. 
[27] Duczmal KW., 1986. Uprawa bezwysadkowa w produkcji materiału siew- 
nego marchwi. Hod. Rośl. 1-3,33-40. 
[28] Duczmal KW., Babczyszyn M., 1980. Produkcja nasion marchwi jadal- 
nej systemem bezwysadkowym. Nowe RoI. 6, 6-B. 
[29] Duczmal KW., Bereśniewicz-Dudała M., 1989. O polskiej hodowli i na- 
siennictwie roślin kapustnych. Biul. IHAR 171-172, 97-100. 
[30] Duczmal KW., Minicka L., 1989. Rozmieszczenie produkcji materiału 
siewnego roślin warzywnych. Biul. IHAR 170, 97-106. 
[31] Duczmal KW., Ratajczak K., 1988. Znaczenie terminu siewu w bez- 
wysadkowej produkcji nasion marchwi jadalnej. Biul. IHAR 166, 109-116. 
[32] Dzieżyc J., Nowak L., Panek K, 1987. Dekadowe wskaźniki potrzeb opado- 
wych roślin uprawnych w Polsce. Zesz. Probl. Post. Nauk RoI. 314, 11-33. 
[33] Dzieżyc J., Nowak L., Panek K., 1987. Średnie regionalne niedobory opa- 
dów i potrzeby deszczowania roślin uprawnych na glebach lekkich i śred- 
nich. Zesz. Probl. Post. Nauk RoI. 314, 35-47. 
[34] Hajek D., Rozkosova V., 1981. Studium vlivu rustovych regulatoru Atoniku 
a Alaru 85 na morfologicke a vynosotvorne prvky u bobu (Vicia taba L.). 
Rostl. Vyroba 27, (2), 113-120.
>>>
71 


[35] Hermanowa K., 1965. Porównanie przebiegu zmian temperatury powierz- 
chniowych warstw gleby i powietrza w różnych porach roku. Rocz. Nauk 
RoI. 90-A-2, 191-213. 
[36] Hohendorf E, 1957. Badania mikrok
imatyczne w pradolinie Wisły między 
Minikowem a Gorzeniem. Rocz. Nauk RoI. 72-F-2, 559-590. 
[37] Horodyski A, 1988. Obsada a produktywność rzepaku. Mat. kont. "Ob- 
sada a produktywność roślin uprawnych". IUNG Puławy, 85-94. 
[38] Huehn M., 1987. Phenotypic yield stability on plant density and mean 
yield per plant. Proc. 7'h Intern. Rapeseed Congr., 879-885. 
[39] Jackowska 1., 1968. Wpływ chlorku 2-chlorotrójmetyloamoniowego (ccC) 
stosowanego jesienią na rozwój i strukturę plonu pszenicy ozimej. Pam. 
Puł. 31, 39-74. 
[40] Jacobsohn R, Sachs M., Kelman 1., 1980. Effect of daminozide and 
chlormequat on bolting suppersion in carrots. J. Am. Soc. Hort. Sci. 105 
(6),801-805. 
[41] Jankiewicz L. 1997. Retardanty i niektóre inne syntetyczne inhibitory 
wzrostu oraz wybrane substancje modyfikujące wzrost. W: Regulatory 
wzrostu i rozwoju roślin. L Jankiewicz (red.). PWN, Warszawa. 
[42] Jasińska Z., Kotecki A, Malarz W., Muśnicki Cz., Jodłowski M., 
Budzyński W., Wróbel E., Sikora B., 1987. The influence of sowing dates 
and sowing rates on the development and yield of winter rape varieties. 
Proc. 7'h Intern. Rapeseed Congr., 886-892. 
[43] Jasińska Z., Malarz W., Budzyński W., Majkowski K, 1989. Wpływ roz- 
stawy rzędów i ilości wysiewu na rozwój i plony rzepaku ozimego. Rocz. 
Nauk RoI. 108-A-1, 135-147. 
[44] Jassem M., 1990. Uprawa buraka cukrowego na nasiona. PWRiL Poznań. 
[45] Jassem M., Joachimiak A, 1980. Uproszczone metody produkcji nasion 
jednokiełkowych odmian buraków cukrowych. Nowe RoI. 22,12-14. 
[46] Jendrzejczak E., 1990. Wpływ dawek i terminów stosowania Alaru 85 
i Bercemy CCC na zimotrwałość i plony nasion kapusty pastewnej upra- 
wianej metodąbezwysadkową. Biul. IHAR 175, 95-100. 
[47] Jendrzejczak E., 1992. Wpływ niektórych zabiegów agrotechnicznych na 
zimotrwałość roślin dwuletnich. Fragm. Agron. 4, 57-65. 
[48] Jendrzejczak E., 1994a. Wstępne badania nad wpływem daminozydu 
(SAOH) i chlormekwatu (ccC) na zimotrwałość i plony nasion cykorii 
korzeniowej i marchwi pastewnej uprawianych sposobem bezwysadko- 
wym. Fragm. Agron. 1,95-102. 
[49] Jendrzejczak E, 1994b. Efekty uprawy cykorii korzeniowej na nasiona me- 
todą bezwysadkową w różnych terminach siewu na tle przebiegu uprawy. 
Zesz. Probl. Post. Nauk RoI. 414, 193-198. 
[50] Jendrzejczak E., 1998a. Zastosowanie metody klasycznej analizy sezono- 
wości i cykliczności do oceny długookresowych wahań parametrów mete- 
orologicznych. Post. Nauk RoI. 2, 35-42.
>>>
72 


[51] Jendrzejczak E., 1998b. Zastosowanie metody analizy skupień w porów- 
nawczych badaniach wpływu czynników na różne cechy roślin. Post. Nauk 
RoI. 4, 67-77. 
[52] Jendrzejczak E., Rudnicki F., 1988. Zastosowanie retardantów wzrostu 
w bezwysadkowych uprawach nasiennych kapusty pastewnej. Hod. Rośl. 
i Nas., biul. branż. 4-5, 16-19. 
[53] Jendrzejczak E, Rudnicki F., 1993. Wpływ daminozydu (SAOH) i chlor- 
mequatu (ccC) na zimotrwałość i plony nasion brukwi pastewnej upra-wianej 
sposobem bezwysadkowym. Rocz. AR Poznań, Rolnictwo ccXLVII, 29-34. 
[54] Jędras L., 1991. Wpływ terminu siewu na wysokość i jakość plonu nasion 
trzech odmian pietruszki uprawianej systemem bezwysadkowym. Siu L 
Warz. XXXVII, 109-117. 
[55] Kacperska A, 1986. Molekularne podstawy uszkodzeń mrozowych w ko- 
mórkach roślinnych. Post. Biol. Komórki 13,479-496. 
[56] Kacperska A, 1991. Odporność roślin na stresowe, abiotyczne czynniki 
środowiska i metody jej oceny. Post. Nauk RoI. 1-2,21-32. 
[57] Kaczorowska Z., 1962. Opady w Polsce w przekroju wieloletnim. Pr. Geogr. 
IGPAN. 
[58] Kelm M., Gadomski H., Gabryś B., Grządkowska A, 1997. Mszyca ka- 
puściana B. brassicae L. brevicoryne na rzepaku ozimym jako zagrożenie 
warzyw kapustnych. Biul. Warz. XLVII, 91-98. 
[59] Kołota E., 1991. Wpływ okresowych niedoborów wody w glebie oraz na- 
wożenia mineralnego na wschody i wzrost roślin kapusty głowiastej 
białej. Zesz. Nauk. AR Wrocław, Rolnictwo 207,71-78. 
[60] Kostecka B., Gertych Z., 1975. Poziom i zmienność plonów nasion roślin 
warzywnych. Biul. Warz. XVII, 13-40. 
[61] Kozyrev V.G., Usatenko AS., 1985. Sroki seva morkovi pri 
besperesadocnom semenovodstve. Kartofel i Ovosći 4, 31. 
[62] Koźmiński Cz., Michalska B., Czarnecka M., 1993. Ekstremalne warunki po- 
godowe. W: Czynniki plonotwórcze - plonowanie roślin. J. Dzieżyc (red.), 
PWN, Warszawa-Wrocław, 194-240. 
[63] Kruskova-Novotna L., Neuberg J., 1976. Ucinnost chlorcholin chloridu (CCC) 
na jarni psenicu pri regulovanem obsahu vody v pudu. Rostl. Vyroba 4, 
343-351. 
[64] Krusze N., 1963. Gospodarcze problemy rozmieszczenia produkcji nasion 
roślin warzywniczych w Polsce. Biul. Warz. VII, 199-217. 
[65] Krzymuski J., 1993. Pozycja i ocena nasiennictwa w produkcji roślinnej. 
Mat. konf. "Znaczenie jakości materiału siewnego w produkcji roślinnej", 
SGGW-AR Warszawa, 10-18. 
[66] Kurpios M., Nowińska J., Rajewski J., 1972. Próba określenia wpływu gi- 
bereliny i chlorku chlorocholiny na wydajność oraz skład wyższych kwa- 
sów tłuszczowych oleju rzepakowego. Zesz. Nauk. AR Szczecin, Rolnictwo 
38, 189-195.
>>>
73 


[67] Kusiorska K., 1983. Rośliny okopowe korzeniowe. w. Produkcja mate- 
riału siewnego roślin rolniczych. PWRiL Warszawa, 152-196. 
[68] Kuś J., Filipiak K., Jończyk K., 1992. Wpływ wybranych czynników argotech- 
nicznych i ich wpółdziałań na plony pszenicy ozimej. Fragm. Agron. 1, 34-45. 
[69] Kutera J. 1956. Wpływ czynników klimatycznych na plonowanie roślin 
uprawnych. Rocz. Nauk RoI. 71-F-2, 353-410. 
[70] Mackiewicz Z., Balcerek W., 1967. Rzepakowy siew krzyżowych roślin 
pastewnych na nasiona w warunkach Pomorza Zachodniego. Zesz. 
Nauk. WSR Szczecin, Rolnictwo 25,106-109. 
[71] Malcherek M., 1975. Doświadczenia produkcyjne z letnim wysiewem 
kapusty pastewnej na nasiona. Hod. Rośl. i Nas., biul. branż. 1,30. 
[72] Merrien A, Maisonneuve C., 1987. Usage de regulateurs de croissance sur 
colza. resultats experimentaux. Proc. 7'h Inter. Rapeseed Congr., 948-955. 
[73] Michalik B., Kabłak J., 1973. Wstępne badania nad przyspieszeniem 
rozwoju generatywnego marchwi jadalnej (Daucus carota L.). Hod. Rośl., 
Aklim. i Nas. 17, 255-269. 
[74] Mrówczyński M., Muśnicki Cz., 1988. Wpływ różnych czynników agro- 
technicznych na szkodniki występujące w rzepaku ozimym. Mat. XXVIII 
Sesji Nauk. lOR Poznań, cz. II, 181-185. 
[75] Muśnicki Cz., 1989. Charakterystyka botaniczno-rolnicza rzepaku ozimego 
i jego plonowanie w zmiennych warunkach siedliskowo-agrotechnicznych. 
Rocz. AR Poznań, Rozpr. Nauk. 191. 
[76] Muśnicki Cz., Jodłowski M., Mrówczyński M., Cichy H., 1987. Retardanty 
w uprawie rzepaku ozimego. Mat. XXVII Sesji Nauk. lOR Poznań, 177-183. 
[77] Muśnicki Cz., Toboła P., Mrówczyński M., Ciesielski F., 1988. Wpływ re- 
tardantów na jakość nasion rzepaku ozimego. Mat. XXVIII Sesji Nauk. lOR 
Poznań. 187-191. 
[78] Noga H., 1982. Produkcja nasion cebuli. Biul. Warz. XXVI, 229-247. 
[79] Noga H., 1983. Produkcja nasion marchwi bez kopcowania wysadków 
w okresie zimy. Hod. Rośl. i Nas., biul. branż., 1,22-25. 
[80] Ojczyk T., Budzyński W., 1991. Reakcja rzepaku wysokoerukowego i po- 
dwójnie uszlachetnionego na bioregulatory. Fragm. Agron. 2, 47-57. 
[81] Orłowski M., 1977. Analiza produkcji nasion kapusty głowiastej (Brassica 
o/eracea L. var. capitata f. alba i rubra) i kapusty włoskiej (Brassica o/eracea L. 
var. sabauda) w Polsce w latach 1966-1973. AR Szczecin, Rozpr. ha bil. 51. 
[82] Orłowski M., 1984. Zależność plonu nasion kapusty od sposobów sadzenia 
rozsady i zabezpieczenia materiału wysadkowego w gruncie. Biul. Warz. 
XXVII, 49-72. 
[83] Orłowski M., 1985. Wpływ terminu sadzenia rozsady na plon nasion kapusty 
głowiastej białej uprawianej systemem bezgłówkowym. Zesz. Nauk. AR 
Szczecin, Rolnictwo 115, 49-62. 
[84] Orłowski M., Rekowska E., Abramowicz M., 1993. Wpływ terminu siewu 
na plon nasion kapusty brukselskiej uprawianej metodą bezwysadkową. 
Zesz. Nauk. AR Szczecin, Rolnictwo 157,59-70.
>>>
74 


[85] Orłowski M., Rekowska E., Słodkowski P., 1992. Wpływ gęstości sadzenia 
rozsady kapusty brukselskiej na plon nasion. Zesz. Nauk. AR Szczecin, 
Rolnictwo 152, 107-114. 
[86] Orłowski M., Słodkowski P., 1993. Wpływ gęstości sadzenia rozsady kala- 
repy na plon nasion. Zesz. Nauk. AR Szczecin, Rolnictwo 157, 95-105. 
[87] Orłowski M., Ziętara A., Jadczak D., 1993. Wpływ terminu siewu kala- 
repy, uprawianej systemem rzepakowym, na wielkość i jakość plonu na- 
sion. Zesz. Nauk. AR Szczecin, Rolnictwo 157, 85-94. 
[88] Osińska H., 1976. Wptyw CCC na zmiany w zawartości azotu ogólnego, białko- 
wego i niebiałkowego w rzepaku ozimym w zależności od terminów zastoso- 
wania nawożenia azotowego. Zesz. Nauk. AR Szczecin, Rolnictwo 53, 233-243. 
[89] Osińska H., 1976. Wpływ CCC na zmiany zawartości cukrów prostych 
i wielocukrów w rzepaku ozimym w zależności od terminu wysiewu 
nawozów azotowych. Zesz. Nauk. AR Szczecin, Rolnictwo 53, 243-252. 
[90] Ostrowska D., 1980. Produkcja nasion buraka cukrowego metodą bez- 
wysadkową. Hod. Rośl. i Nas., biul. branż. 3,28-30. 
[91] Panek K., 1993. Opady. W. Czynniki plonotwórcze - plonowanie roślin. 
J. Dzieżyc (red.). PWN Warszawa-Wrocław, 149-193. 
[92] Paszkowska 1., O. Szmidt, 1959. Doświadczenia nad reprodukcją nasion 
marchwi paryskiej z siewu jesiennego. Biul. Warz. IV, 397-403. 
[93] Pisarczyk J.M., SplittstoesserW.E., 1979. Controlling tomato transplant height 
with chlormequat, daminozide and ethephon. J. Am. Soc. Hort. Sci. 104 (3), 
342-344. 
[94] Płoszyński M., 1996. Różne aspekty działania regulatorów wzrostu na 
rośliny. Przegląd literatury. IUNG Puławy. 
[95] Podlaska J., 1991. Badania nad doskonaleniem uprawy buraka cukro- 
wego na nasiona. Treatises and Monographs SGGW Warszawa, 141. 
[96] Podlaski S., 1988. Degeneracja odmian roślin rozmnażanych generatywnie 
i organizacja produkcji nasiennej. Hod. Rośl. i Nas., biul. branż. 3, 1-10. 
[97] Podlaski S., 1993. Przyczyny, mechanizmy i skutki selektywnego zamie- 
rania części generatywnych roślin i zróżnicowanego wykształcania na- 
sion. Mat. konf. "Znaczenie jakości materiału siewnego w produkcji 
roślinnej", SGGW-AR Warszawa, 41-50. 
[98] Podlaski S., Grabowska M., Wyszkowska Z., Wzorek H., 1993. Wpływ 
sposobu uszlachetniania nasion na jakość materiału siewnego i plon pszenicy 
ozimej, jęczmienia jarego i rzepaku ozimego. Mat. kont. "Znaczenie jakości 
materiału siewnego w produkcji roślinnej", SGGW-AR Warszawa, 64-69. 
[99] Rachoń L, 1991. Plonowanie kilku odmian pszenicy ozimej w warunkach 
stosowania fungicydu i retardanta. Fragm. Agron. 3, 34-40. 
[100] Rajewski J., 1971. Wpływ chlorku 2-chloroetylotrójmetyloamoniowego 
(ccc) i gibereliny (GA) na zimowanie oraz na plonowanie rzepaku 
ozimego. Zesz. Nauk. WSR Szczecin 37, 283-301.
>>>
75 


[101] Rębowska Z., 1981. Wpływ nawożenia NPK i nawodnienia na dynamikę 
pobierania NPK, ca, Mg przez pszenicę ozimą i rzepak ozimy w do- 
świadczeniach lizymetrycznych. Pam. Puł. 75, 7-23. 
[102] Rudnicki F., Jendrzejczak E, 1988. Agrotechnika bezwysadkowa upraw 
nasiennych brukwi i kapusty pastewnej na plantacjach produkcyjnych. 
Hod. Rośl. i Nas., biul. branż. 4-5,13-15. 
[103] Rudnicki F., Wasilewski P., Kotwica K., Urbanowski S., 1994. Zależność 
plonu rzepaku ozimego od warunków pluwiotermicznych. Zesz. Probl. 
Post. Nauk RoI. 414, 207-215. 
[104] Serba n O., Butnaru H., 1986. Din experienta lAS. Jimbolia, judetul 
Timis, privind obtinerea semintelor de morcov in sistem de cultura "fara 
butasi". Prod. vegetala 6, 3-7. 
[105] Songin H., 1993. Wpływ retardantów stosowanych donasiennie i po wscho- 
dach roślin na żywotność i wigor ziarniaków pszenżyta ozimego. Mat. konf. 
"Znaczenie jakości materiału siewnego w produkcji roślinnej", SGGW-AR 
Warszawa, 77-83. 
[106] Songin W., Grześkowiak B., 1979. Wpływ ilości wysiewu i rozstawy rzę- 
dów na plon rzepaku ozimego w województwie szczecińskim. Zesz. 
Probl. Post. Nauk RoI. 229, 36-42. 
[107] Starek Z., 1995. Reakcja roślin na temperatury ujemne. W. Fizjologiczne 
reakcje roślin na niekorzystne czynniki środowiska. Z. Starek D. chołuj, 
B. Niemyska (red.). Wyd. II. Wydawnictwo SGGW Warszawa, 67-72. 
[108] Stefanescu A, 1986. cercetari asupra momentului de semanat si desimii 
plantelor la cilturile de cicoare pentru saminta iernate in cimp. Prod. 
vegetala, 4, 28-32. 
[109] Szafirowska A, 1983. Wstępne wyniki badań nad zastosowaniem ozimego 
wysiewu marchwi w produkcji nasiennej. Hod. Rośl. i Nas., biul. branż. 1, 
26-28. 
[110] Szafirowska A, Szwonek E., Kamińska A, 1996. Wpływ nawożenia azo- 
towego i współrzędnej uprawy jęczmienia na plon nasion marchwi przy 
uprawie bezwysadkowej. Biul. Warz. XLV, 27-37. 
[111] Szafirowska-Walędzik A, 1997. Wpływ terminu siewu i zagęszczenia 
roślin w uprawie bezwysadkowej na morfologię nasiennika oraz wyso- 
kość i jakość plonu nasion marchwi. Maszynopis pracy doktorskiej, Inst. 
Warz., Skierniewice. 
[112] Szaniawski R.K., Kacperska A., 1987. Effect of shoot- and rootlow tem- 
perature stress on freesing resistance of winter rape plants. Proc. i h 
Inter. Rapeseed Congr., 829-836. 
[113] Szot B., Tys J., 1987. characterization of the strength properties of winter 
rape siliques in the aspect of their cracing susceptibility. Proc. i h Inter. 
Rapeseed Congr., 856-861. 
[114] Szukaiski H., Sikora H., Szukalska-Gołąb W., 1989. Reakcja różnych odmian 
rzepaku na wilgotność gleby. Zesz. Probl. IHAR Radzików, Rośliny Oleiste 1, 
146-151.
>>>
76 


[115] Szymczyk R., 1995. The effect of some winter weather indicators on 
overwintering of cereals. Fragm. Agron. 2, 104-105. 
[116] Tandler K., 1972. Einfluss der Wachstumsregulatoren CCC und B-995 
auf die Frostfestigkeit, Bliihfreudikeit und Samenertragbei Futterkohl. 
Arch. PflBau u. Bodenkde, 16, 133-147. 
[117] Tommey AM., Evans E.J., 1987. The effect of low temperature tre- 
atments on flower development in winter oilseed rape (cv. Mikado). Proc. 
t h Inter. Rapeseed Congr., 624-629. 
[118] Trzebiński J., Radzimowski T., 1964. Badania wartości paszowej niektó- 
rych odmian buraków cukrowych, pastewnych, brukwi, marchwi i rzepy 
ścierniskowej. Hod. Rośl. Aklim. i Nas. 2,181-201. 
[119] Tulo MA, 1993. Charakterystyka materiału siewnego na podstawie da- 
nych SON-IST A w Warszawie. Mat. konf. "Znaczenie jakości materiału 
siewnego w produkcji roślinnej", SGGW-AR Warszawa, 121-128. 
[120] Vican M., Klement P., 1981. Pestovani krmne kapusty na semeno. Uroda 10, 
451-452. 
[121] Wawrzyniak J., 1991. Plonowanie upraw nasiennych buraków ćwikło- 
wych i marchwi. Biul. Warz. XXXVII, 73-84. 
[122] Wawrzyniak J., 1991. Ryzyko produkcji nasion buraków ćwikłowych 
i marchwi. Biul. Warz. XXXVII, 85-98. 
[123] Weber Z., 1973. Wpływ warunków uprawy na efekty produkcyjne dwóch 
odmian brukwi pastewnej i nasiennej oraz wyniki badań nad stopniem 
zawirusowania i rozmieszczeniem suchej masy w jej korzeniach. Ma- 
szynopis pracy doktorskiej, ART Olsztyn. 
[124] Weber Z., 1975. Brukiew. PWRiL Warszawa. 
[125] Wojcieska U., Wolska S., 1975. Wpływ chlorku chlorocholiny na aktywność 
fotosyntetyczną i transport asymilatów do korzeni żyta. Pam. Puł. 62, 23-37. 
[126] Woyke H., Jędras L., Piątek J., 1990. Wpływ metody produkcji nasion na 
wysokość i jakość plonu selera korzeniowego. Biul. Warz. XXXVI, 53-64. 
[127] Woźniak B., 1971. Możliwość uprawy kapusty pastewnej na nasiona 
w województwie szczecińskim. Agronom Zach.-Pom. 28, 5-6. 
[128] Zdanowski E., 1974. Zagadnienie rejonizacji produkcji nasion roślin ka- 
pustnych w Polsce. Biul. Warz. XVI, 139-158. 
[129] Zarkov JV, 1981. Effektivnosf peresadocnoj kultury semennikov sacharnoj 
svekly v zonach bezvysadocnogo semenovodstva. Vestn. Sel.-choz. Nauki 7, 
60-67. 
[130] Żarski J., Dudek S., 1997. Charakterystyka i analiza niektórych czyn- 
ników produkcji rolniczej oraz wyznaczenie obszarów o swoistej specy- 
fice. Zał. 2. Charakterystyka warunków opadowo-termicznych wojewódz- 
twa bydgoskiego. Maszynopis. A TR Bydgoszcz. 
[131] Żarski J., Peszek J., Urbanowski S., 1988. Charakterystyka warunków ter- 
micznych i opadowych Mochelka. Zesz. Nauk. A TR Bydgoszcz, Rolnic- 
two 145, 25-38.
>>>
BADANIA NAD PRODUKCJĄ 
NASION BRUKWI PASTEWNEJ 
METODĄ BEZWYSADKOWĄ 


Streszczenie 


W latach 1984-1986, na terenie ówczesnego województwa bydgoskiego, 
przeprowadzono wywiad ankietowy wśród plantatorów uprawiających brukiew 
pastewną na nasiona metodą bezwysadkową. Wyniki tych badań ujawniły 
dużą zawodność uprawy i zasugerowały główne tego przyczyny. Płynące 
z obserwacji wnioski stały się podstawą sformułowania celów ścisłych badań 
nad doskonaleniem sposobu bezwysadkowego pozyskiwania nasion brukwi. 
Na przestrzeni lat 1986-1994, podczas prowadzonych w okolicach Byd- 
goszczy doświadczeń polowych, oceną objęto wzrost, zimowanie, rozwój 
i plonowanie roślin w zależności od różnych terminów i sposobów siewu na- 
sion, dawek pogłównego nawożenia azotem, wykorzystania obornika jako 
zimowej okrywy oraz współrzędnej uprawy z rośliną ochronną. Badano reak- 
cję brukwi na zastosowanie w różnych terminach i dawkach retardantów 
wzrostu (SADH i CCC). 
Wykonano szereg pomiarów biometrycznych roślin oraz określano ich 
obsadę, stopień przezimowania, masę i jakość plonu, konfrontując ich zmien- 
ność z działaniem czynników doświadczalnych na tle przebiegu pogody. 
Zimotrwałość roślin brukwi w latach badań była na ogół dobra. Sprzyjał jej 
długi okres wzrostu przedzimowego i łagodne zimy. Na przezimowanie brukwi 
korzystnie oddziaływała uprawa współrzędna z gorczycą białą. Nie stwierdzono 
istotnych różnic w obsadzie pozimowej roślin uprawianych z siewu w bruzdy 
i na płask, natomiast wykazano, że okrywanie brukwi słomiastym obornikiem 
było zabiegiem silnie pogarszającym stopień przezimowania roślin. 
Największym plonowaniem charakteryzowały się rośliny z siewu w dru- 
giej dekadzie sierpnia, które przed zimą osiągnęły masę 50760 g, rosły w ob- 
sadzie 20730 sztuk na 1 m 2 (przy rozstawie rzędów 50 cm), a na wiosnę na- 
wożone były dawką 1107160 kg azotu na ha. Siewy brukwi w końcu lipca 
i na początku sierpnia wiązały się z ryzykiem 
ierównomiernych wschodów, 
natomiast przy opóźnieniu siewu poza drugą dekadę sierpnia rośliny nie osią- 
gały zaawansowania rozwoju gwarantującego dobry stan pozimowy, szybkie 
wybijanie pędów kwiatostanowych i obfite kwitnienie. 
Zastosowanie na jesieni retardantów wzrostu na ogół nie zwiększało stop- 
nia przezimowania roślin, ale wpływało korzystnie na ich kondycję po zimie. 
Oba badane preparaty, stosowane w dawce 2 kg s.a. na ha na rośliny w fazie 
6-7 liści, istotnie sprzyjały bujniejszemu rozwojowi nasienników, ich kwitnieniu 
i owocowaniu, przyczyniając się do zwiększenia plonów o 15730% w stosunku 
do obiektów kontrolnych. Opryskiwanie chlorkiem chlorocholiny na wiosnę 
okazało się korzystne tylko dla roślin pochodzących z siewu pomiędzy 
10 a 17 sierpnia.
>>>
78 


Plony nasion brukwi pastewnej wykazywały dużą zmienność, wynikającą 
w znacznym stopniu z nie zawsze zaspokojonych wysokich potrzeb wodnych 
rośliny, zwłaszcza w pierwszym roku wegetacji oraz w fazie kwitnienia.
>>>
INVESTIGATING FODDER RUTABAGA SEED 
PRODUCTION WITH THE SEED-TO-SEED 
PRODUCTION METHOD 


Summary 


Over 1984-1986 the former Bydgoszcz province was covered by a survey 
which included farmers growing seed fodder rutabaga with the seed-to-seed 
method. The research results showed that the cultivation was highly unreliable 
and suggested its major reasons, which allowed for defining the objectives of 
strict experiments carried out in order to enhance the seed-to-seed rutabaga 
seed production methods. 
The 1986-1994 field experiments conducted in the vicinity of Bydgoszcz 
evaluated the rutabaga plant growth, overwintering, development and yielding, 
depending on the seed sowing date and method, nitrogen top-fertilisation 
doses, application of manure as a winter cover as well as companion planting 
with the protective plant. The study investigated the reaction of rutabaga to the 
application of, at varied dates and doses, growth retardants (SADH and CCC). 
There were made numerous plant biometrie measurements as well as 
there was defined the plant density, overwintering rate, seed yield and quality, 
comparing their changeability, depending on the experimental factors and 
weather chan ges. 
Rutabaga plant overwintering over the research years remained mostly 
good, which was facilitated by a favourable long pre-winter growth period and 
mild winters. Similarly, rutabaga overwintering was enhanced by white mus- 
tard, the companion plant. There were observed no significant differences in 
the post-winter plant density of crops cultivated from the flat- and furrow- 
sowing, however it was shown that covering rutabaga with straw manure low- 
ered the plant overwintering rate considerably. 
The highest yielding was observed in the August-second-decade-sown 
plants which, prior to winter, weighed 50760 g at the density of 20730 plants 
per 1 m 2 (at the row-spacing of 50 cm), and which in spring were nitrogen 
fertilised at the dose of 1107160 kg per ha. Rutabaga sowing at the end of 
July and early August posed a threat of non-simultaneous emergence, how- 
ever at the delayed sowing beyond the second decade of August, the plants 
did not reach a development which would guarantee a good post-winter plant 
condition, a quick inflorescence shooting or abundant flowering. 
An autumn application of growth retardants most often did not increase the 
rate of plant overwintering, however it showed a favourable effect on the plant 
post-winter condition. Both preparations researched, applied at the dose of 2 kg 
of the active substance per ha onto the plants in their 6-to-7-leaf-phase, had a 
significant impact on a more abundant development of stecklings, their flowering 
and fruiting, increasing yields by 15730%, as compared with the controI. Spring
>>>
80 


spraying with CCC appeared favourable for the plants obtained frem the sow- 
ing of 10 - 17 August, exclusively. 
Fodder rutabaga seed yields showed a high changeability which was due 
to mostly unsatisfied high water requirements of plants, especially in the first 
vegetation year as well as over the flowering period.
>>>
./
>>>
Biblioteka Główna A TR w Bydgoszczy 
83312 
11"\'11'1" III" 111'1 11'1' 11111"1 


.... ...- 


ISSN 0209-0597
>>>