Kalendarz Grudziądzki 1997

I
 


...... . 



 


- 


I. 


. 
, .., 
, "-'" 


,.1" - .. .. 
- -.q- .:; 
' 
 -
1
J l 
 ." 
.;J- - - " 
. 
-j' "J= 
, .....-:- 1 ,11t 
',_: :- }j 


.. 



. f o
 . 
. ..;. . ....!-
;) 

- 
. 0";:;:=- ........ 


J 


JI 



 
I 


lir 


... 
. 
-... 
 


- 


I I 
I I 



 
I 


J 



 


':t. 
,;.1:Ji.
 


. 
I . . 
. . 


. 
.1 l,?, L' . 
I I I' 



I I 


. 
" 
'o '.' - 


. . 



 


- 



 
I 


J 



 
 


.1 


" ; A, 1 " 
" m . .,.;:8 - 
(, 4 
k 
 -; ł 
"-i-
 
'. 

. . 


- 
:.ł';-;
' :
.. . 
_
__


r._ 
 lf.
 
-c::. _ ,.... 
ł ..., 
, .-:- .,,' . ,--.: ł-
. I 
: ;.. 
 ... i "'.-1 r ."'
 
'.... 


.
 . .-, .. . . 
. .. '" ,( 
o-- ... . 
I ł-". .1. I -* I 
,. '"t- t
c I 
, 
 4. 
'
 - : . :: 
 
.. -
>>>
KALENDARZ 
GRUDZIĄDZKI 
1997 


Grudziądz 1997
>>>
.:-
\.. 

-', "f'..... ', 
ł. \ "... .'1 '
 
'.
/ - ,:
- 
 ' 
.. n. . _I 
... J i.-'" ..../ 
'i.::( '.., U: r 
\ . (J',." 
-A ,..
 -6.r
,./ 
(,.. 
 ..'" 
'-........\/lc...:. -4 _".
 
.-' 
..
. 



 
 =t .. l
J /1 .g 
. ' I .', \ 
-:.. ,/ ' \.rJ .. "'). 


( J l '\ ....
 tlt{
 
 . 

I.., 
\..J ., 


. (I 




 (LI:'
)
>>>
KALENDARZ 
GRUDZIĄDZKI 
1997 


GRUDZIĄDZKIE TOWARZYSTWO KULTURY 
GRUDZIĄDZ 1997
>>>
RADA REDAKCYJNA: 
Karola Skowrońska - przewodnicząca, Edwin Brzostowski, 
Ryszard Byner - sekretarz. Eugeniusz Chmielewski, Jan 
Janusz, Jerzy Krzyś. Stanisław Poręba. Tadeusz Rauchjleisz, 
Zbigniew Zawadzki 


OKLADKA: 
Projekt graficzny - Grzegorz Rygielski: 
zdjęcie - Gerard Szukay 


Widokówki starego Grudziądza z kolekcji 
Zbigniewa Zawadzkiego 


ZDJĘCIA: 
Gerard Szukay, Piotr Bilski. Romuald Górecki. Krzysztof 
Hromiak oraz ze zbiorów Biblioteki Miejskiej 
im. W. Kulerskiego i Muzeum 


Wydawnictwo w części dotowane przez 
Wydział Kultury i Sportu Urzędu Miejskiego w Grudziądzu 


ISSN 1427-700X 


WYDA WCA 
Grudziądzkie Towarzystwo Kultury Grudziądz 1997 


Skład i druk: Wąbrzeskie Zakłady Graficzne 
ul. Mickiewicza 13 87-200 Wąbrzeźno 
tel. centrala: (O-56) 88-23-96; 88-23-97; 88-13-55, tel/fax 88-15-51
>>>
SPIS TREŚCI 


1. Calendarium grudziądzkie (Stanisław Poręba) ................. 9 
2. 350-lecie grudziądzkiego Kolegium (Jerzy Krzyś) . . . . . . . . . . . . . . 45 
3. Honorowi Obywatele Grudziądza (oprac.: Roman Nowak, 
Jerzy Krzyś, Karola Skowrońska) .......................... 49 
4. Grudziądz miastem otwartym (Marek Dondelewski) ............ 69 
5. Grudziądzki garnizon w okresie międzywojennym (Jerzy Krzyś) . . . 73 
6. Fundacja Na Rzecz Tradycji Jazdy Polskiej (Karola Skowrońska) . 79 
7. Kalendarz imprez kulturalnych 
- Muzeum. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 
- Biblioteka Miejska im. Wiktora Kulerskiego . . . . . . . . . . . 89 
- Centrum Kultury Teatr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 
8. Kalendarz imprez sportowych i turystycznych ................. 96 
9. Władysław Oejewski - "Nasz Bronek" (fragmenty książki) ...... 101 
10. Tradycje piwowarskie Grudziądza (Eugeniusz Chmielewski, 
Zbigniew Kirejewski) ................................... 105 
11. Grudziądz - fakty i liczby (oprac. Jan Janusz) ................ 109 
12. Informacje miejskie (oprac. Tadeusz Rauchf/eisz) . . . . . . . . . . . . . 113 
13. Promocja WZU - "Dla wojska i gospodarki" ................. 121 
14. Promocja Biura Turystycznego "Światowid" ................. 125
>>>
Drodzy Państwo! 


Otrzymł.yecie dzisiaj do rąk pierwszy egzemplarz Kalenda- 
rza Grudziądzkiego. Do jego wydania doszło z inicjatywy Koła 
Miłośników Dziejów Grudziądza i Grudziądzkiego Towarzy- 
stwa Kultury, przy dużym zaangażowaniu wielu osób i stowa.. 
rzyszeń. 
W dzięjach powojennych Grudziądzajest to właściwie pier- 
wsze tego typu wydawnictwo. Nawiązuje ono do wydanych 
w okresie zaboru pruskiego oraz w latach dwudziestych 
i trzydziestych naszego stulecia kalendarzy. I tu wspomnieć 
trzeba dwciażby o kalendarzach: Nadwiślanin 1893-1907, 
flustrowanym Kalendarzu Polskim na Rok Pański Chrześcijań- 
ski 1883. czy też Grudziądzkim Kalendarzu Mariańskim 1906- 
1939, jako dodatku do "Gazety Grudziądzkiej" Wiktora Kuler- 
skiego. 
Kalendarz Grudziądzki 1997 pokazł.ye wydarzenia najbliż- 
sze, jak i te odległe, których obraz już się zatarŁ Przypomina 
historię miasta i wydarzenia mało znane lub zapomniane, 
sylwetki i dokonania ludzi, którzy swoje życie związali z Gru- 
dziądzem i na trwałe weszli do jego dziejów. W Calendarium 
odnotowano też osiągnięcia miasta i występujące ciągle niedo- 
statki, nakreślono również wizję przyszłości ponad 100-tysię- 
cznego Grudziądza. 
Jeden rok z historii miasta nad Wisłą i Trynką, które majuż 
przeszło 700 lat, to niewiele. Jednak historie narodów, państw, 
a także miast, nie powstqją w próżni. a składqją się na nie 
dzieje poszczególnych dni i lat. z których tworzy się pasmo 
wydarzeń historycznych. Pamiętqjmy o tym, biorąc do ręki ten 
Kalendarz. Życzę miłęj i zarazem zqjmującej lektury. 


Przewodnicz Rady Miejskiej 
1; 
man u/
:-dzińSI/ 

'
, 


"
>>>
Stanisław Poręba 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


( 


Styczeń 


J 


1. Sroda 1913 - "Gazeta Grudziądzka" zaczęła wychodzić 
Nowy Rok w 4 wydaniach. 
Mieczysława 1921- Utworzenie Pomorskiej Izby Skarbowej 
Mieszka w Grudziadzu (prezes - S. Obrzudt 
2. Czwartek 
Izydora 
Makareqo 
3. Piątek 
Danuty 
Genowefy 
4. Sobota 1832 - Sąd pruski skazuje na więzienie w grudziądzkiej 
Angeliki twierdzy 3 podoficerów - powstańców z 1830 r. 
Tytusa 
5. Niedziela 
Edwarda 
Szymona 
6. Poniedziałek 
Kacpra 
Melchiora 
7. Wtorek 1881 - Oddanie do użytku budynku szkolnego, przy 
Juliana ul. Sienkiewicza (obecnie: I Liceum Ogólno- 
Luciana kształcące). 
8. Środa 
Mścisława 
Seweryna 
9. Czwartek 
Marceliny 
Antonieqo 
10. Piątek 1903 - W Chonchor k. Mołodeczna urodził się Czesław 
Danuty Piotrowski, członek "Roty". 
Jana 
11. Sobota 1921- W Janowcu k. Żnina urodził się Marek 
Honoraty Staśkiewicz, członek "Roty". 
Matyldy
>>>
1 10 


Stanisław Poręba I 


12. Niedziela 
Czesławy 
Arkadiusza 
13. Poniedziałek 1913 - W Brzozowie k. Chełmna urodził się Brunon 
Bogumiły Kulka, członek "Roty". 
Weroniki 
14. Wtorek 1925 - W katastrofie lotniczej, w Tuszewie (w pobliżu 
Hilarego Zakładów Graficznych i Wydawniczych 
Feliksa W. Kulerskiego) zginął instruktor Szkoły 
Lotniczej WładvsławEder(1890-1925). 
15. Środa 1913 - W Bydgoszczy urodził się Edmund Kuich, 
Arnold a członek "Roty". 
Izydora 1960 - Przewodniczącym Prez. MRN został Bolesław 
Krzemień. 
16. Czwartek 
Marcelego 
Włodzimierza 
17. Piątek 
Antoniego 
Jana 
18. Sobota 1883 - W Dziembowie k. Chodzieży urodziła się Helena 
Małgorzaty z Kajów Kaube, matka założyciela "Roty" 
Piotra Tadeusza. 
1920 - Adwokat Maksymilian Gruning zostaje pier- 
wszym polskim prezesem Sądu Okręgowego 
w Grudziądzu. 
19. Niedziela 
Bronisława 
Henryka 
20. Poniedziałek 1860 - Uruchomienie w Grudziądzu stacji telegrafu. 
Fabiana 1881 - W Środzie (Wielkopolska) urodził się Stefan 
Sebastiana Hoffman, dziennikarz "Gazety Grudziądzkiej". 
1942 - W Poznaniu zostali ścięci przez Niemców 
na gilotynie przywódcy "Roty": Tadeusz Kaube, 
Michał Kwiatkowski i Marek Staśkiewicz. 
21. Wtorek 
Agnieszki 
Jarosława 
22. Środa 1807 - Blokada twierdzy Grudziądz przez wojska 
Anastazego francuskie. 
Wincentego 1920 - Polska Komisja Odbiorcza przejmuje twierdzę 
Grudziądz z rąk Niemców. 
1953 - Powstanie Koła Polskiego Towarzystwa 
Turvstvczno-Krajoznawczego w Grudziądzu. 


I
>>>
I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


11 I 


23. Czwartek 1920 - Powrót Grudziądza w granice Macierzy. 
Marii - Leon Ossowski zostaje mianowany pierwszym 
Ildefonsa polskim starostą powiatu grudziądzkiego. 
1935 - Ukazała się drukiem książka pod redakcją 
A. Nowickiego "Grudziądz, wczoraj, dzisiaj, 
jutro?...". 
24. Piątek 1904 - Przedstawiciele redakcji "Gazety Grudziądzkiej: 
Felicji Idzi Świtała i Julian Ziółkowski brali udział 
Tymoteusza w zebraniu Towarzystwa Ludowego w Bzowie 
k. Dolnej Grupy. 
1920 - Uroczysta Msza św. na grudziądzkim Głównym 
Rynku. 
25. Sobota 1920 - Zabawy ludowe dla żołnierzy. 
Tatiany - Przybycie do Grudziądza 64 Pułku Piechoty 
Miłosza ("Pułk Dzieci Grudziądza"). 
- Zniszczenie pruskich pomników: Wilhelma I 
(Główny Rynek) i Germanii (Rynek Zbożowy). 
26. Niedziela 
Pauli 
Polikaroa 
27. Poniedziałek 1896 - W Duchnicach k. Grodziska Mazowieckiego 
Jana urodził się Lucjan Głodkowski, dziennikarz 
Przybysława "Gazety Grudziądzkiej" i "Gońca Nadwiślań- 
skiego" . 
1940 - W Forcie VII, w Poznaniu został zamordowany 
przez Niemców urzędnik i b. redaktor "Kuryera 
Narodowego" (MałeTarpno) Bronisław Arendł. 
28. Wtorek 
Radomira 
Walerego 
29. Środa 1916 - W Essen (Niemcy) urodził się Jan Cybulski, 
Franciszka członek "Roty". 
Zdzisława I 1920 - Przyjazd do Grudziądza dowódcy Frontu 
Pomorskiego gen. Józefa Hallera. 
30. Czwartek 1991- Wyszedł nr 1 biuletynu "Grudziądz", organu Koła 
Martyny Miłośników Dziejów Grudziądza. 
Macieja 
31. Piątek 1807 - Zajęcie miasta Grudziądza przez wojska 
Ludwiki francuskie. 
Marceli 1940 - Powstanie konspiracyjnej, antyhitlerowskiej 
organizacji "Rota" w Grudziądzu. 
1954 - Ukazał się drukiem pierwszy po II wojnie 
I światowej przewodnik turystyczny Janusza 
Andrusikiewicza i Józefa Błachnio "Grudziądz 
i okolice (Warszawa 1954).
>>>
1 12 


Stanisław Poręba I 


( 


Luty 


) 


1. Sobota 1411 - Podpisanie pokoju w Toruniu. Powrót Mikołaja 
Brygidy z Ryńska do rodzinnego majątku. 
Igi 1926 - Redaktorem "Robotnika", dodatku do "Gazety 
Grudziądzkiej", zostaie Tan Zae:ierski. 
2. Niedziela 
Marii 
Mirosława 
3. Poniedziałek 1920 - Przyjazd do Grudziądza pierwszego wojewody 
Błażeja pomorskiego dr St. Łaszewskiego. 
HiDolita 
4. Wtorek 1932 - Stanowisko radaktora filii "Gazety Bydgoskiej" 
Weroniki w Grudziądzu obejmuje Roman Hinz. 
Mariusza 
5. Środa 1892 - W Stalmierzu k. Rypina urodził się Romuald 
Adelajdy Wasilewski, redaktor "Gazety Grudziądzkiej". 
Agaty 1920 - Grudziądz staje się siedzibą Dowództwa Okręgu 
Generalnego "Pomorze". 
6. Czwartek 
Doroty 
Bohdana 
7. Piątek 1904 - W Warszawie urodził się Ryszard Danielczyk, 
Rajmunda pastor i wydawca w Grudziądzu "Przeglądu 
Ryszarda Ewangelickiego" (1934-1935). 
1945 - Wysadzenie mostu kolejowo-drogowego 
orzez Wisłe. 
8. Sobota 1454 - Wypędzenie Krzyżaków z Grudziądza. 
Jana 
Hieronima 
9. Niedziela 
Antonii 
Cyryla 
10. Poniedziałek 1920 - Udział grudziądzkiej delegacji w uroczystościach 
Elwiry "Zaślubin z Morzem" w Pucku. 
Scholastvki 
11. Wtorek 1807 - Początek oblężenia twierdzy w Grudziądzu przez 
Marii wojska francuskie i polskie. 
Luciana 
12. Środa 1876 - Zebranie organizacyjne Ochotniczej Straży 
Eulalii Pożarnej w Grudziądzu. 
Nory 1941 - W obozie koncentracyjnym Stutthof zmarł 
historyk pomorski ks. Alfons Mańkowski.
>>>
I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


13 1 


13. Czwartek 
Katarzyny 
Grzeaorza 
14. Piątek 1991- Wyszedł nr 1 "Tygodnika Grudziądzkiego". 
Li liany 
Walereao 
15. Sobota 
Jowity 
Faustvnv 
16. Niedziela . 1919 - Niemiecka Rada Miejska w Grudziądzu odrzuciła 
Danuty wniosek Polskiej Rady Ludowej na m. Grudziądz, 
Juliana w sprawie delegata w Magistracie. 
1978 - W Szczecinie zmarł b. dziennikarz "Gońca 
Nadwiślańskiego" Józef Kruszona. 
17. Poniedziałek 
Donata 
Łukasza 
18. Wtorek 1923 - Założenie Spółki Akcyjnej "Polski Przemysł 
Konstancji Gumowy" (PePeGe) w Grudziądzu. 
Zuzannv 
19. Sroda 1946 - Odznaczenie miasta Grudziądza Krzyżem Grun- 
Arnolda waldu III klasy. 
Konrada 1953 - W Resku (Pomorze Zachod.) zmarł b. dziennikarz 
..Gazetv Grudziadzkiej" dr Zdzisław Leitgeber. 
20. Czwartek 
Ludmiły 
Leona 
21. Piątek 1945 - Wojska rosyjskie zajmują Tuszewo, dzielnicę 
Eleonory Grudziądza. 
Feliksa 
22. Sobota 
Małgorzaty 
Marty 
23. Niedziela 1945 - W Nowym Sączu zmarł prawnik i b. wydawca 
Damiana "Głosu Polskiego" w Grudziądzu Stanisław 
Romanv Filipowski. 
24. Poniedziałek 1897 - W Misburgu k. Hannoweru urodził się Kazimierz 
Bogusza Tyliński, członek "Roty". 
Macieja 1934 - Stanisław Michałowski zostaje wiceprezydentem 
miasta Grudziądza. 
25. Wtorek 1880 - W Lubawie urodził się Konstanty Dąbkowski, 
Cezarego dziennikarz "Głosu Pomorskiego" w Grudziądzu. 
Wiktora 
26. Sroda 
Aleksandra 
Mirosława
>>>
1 14 


Stanisław Poręba I 


27. Czwartek 1877 - W Krosinie k. Obornik Wielkopolskich urodził się 
Anastazji Aleksander Markiewicz, jeden z oskarżonych w 
Gabriela procesie filomatów pomorskich w Toruniu (1901). 
28. Piatek 1905 - W Mościskach k. Przemyśla urodził się Józef Kisie- 
Romana lewski, dziennikarz "Głosu Pomorskiego" i pisarz 
Makarego m.in. autor książki "Ziemia gromadzi prochy" 
(1938). 
1973 - Ukazało się drukiem III wydanie "Szkiców 
grudziądzkich" dr Stanisława Myśliborskiego 
-Wołowskiego. 


J 


Grudzi(Jdzka Wenecja (nad Trynk(J) - zim(J (1900 r,)
>>>
I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


15 1 


( 


Marzec 


J 


1. Sobota 1891 - W Wabczu k. Chełmna urodził się Albin Nowicki, 
Antoniego nauczyciel, publicysta i działacz polityczny. 
Albina 1911- W. Kulerski przenosi do Grudziądza z Poznania 
swoje pisma "Głos Ludu", "Kraj" i "Przyjaciel 
Ludu". 
1931- Otwarcie Stałej Wystawy Maszyn i Narzędzi 
Rzemieślniczych w Grudziądzu. 
2. Niedziela 1939 - "Gazeta Grudziądzka" zmieniła w Poznaniu tytuł 
Heleny na "Gazeta Ludowa dawniej Gazeta Grudziądz- 
Halszki .... ka". 
3. Poniedziałek 
Kunegundy 
T
iana 
4. Wtorek 1922 - Rada Miejska wybiera inż. Józefa Włodka 
Łucji prezydentem miasta Grudziądza na 12 lat. 
Kazimierza 
5. Środa 1758 - Wojska rosyjskie zajmują Grudziądz. 
Oliwi i 1917 - W Grudziądzu urodził się Brunon Borkowski, 
Adriana członek "Roty". 
1945 - Wysadzenie przez Niemców wieży "Klimek". 
6. Czwartek 1454 - Inkorporacja Grudziądza w granice Polski. 
Róży 1945 - Koniec okupacji niemieckiej w Grudziądzu. 
Wiktora 
7. Piątek 1679 - W Grudziądzu zmarł Jan Kapusta - Herbinius 
Pawła (1626-1679), pastor, kaznodzieja, pisarz reforma- 
Tomasza cyjny i orientalista. 
8. Sobota 
Beaty 
Stefana 
9. Niedziela 1945 - Komisarycznym Prezydentem Grudziądza został 
Dominika Leonard Wierzbicki. 
Katarzyny 
10. Poniedziałek 
Cypriana 
Marcelego 
11. Wtorek 1882 - W Rotembarku k. Kościerzyny urodził się 
Ludosła wa Franciszek Sędzicki, pisarz kaszubski i redaktor 
Konstanteqo "Gazety Grudziądzkiej". 
12. Środa 1922 - Teatr Pomorski w Grudziądzu wystawił sztukę 
Józefiny grudziądzkiego autora Wacława Gańczy 
Grzeqorza "Czerwony obóz".
>>>
1 16 


Stanisław Poręba I 


13. Czwartek 1440 - Miasto Grudziądz wstępuje do Związku 
Bożeny Pruskiego. 
Krystyny 1995 - Wybór Tomasza Pasikowskiego na Prezydenta 
Grudziądza. 
14. Piątek 
Jakuba 
Matvldy 
15. Sobota 1908 - W Warszawie urodziła się Helena z Jeske-Choiń- 
Klemensa skich Mężyńska, polonistka, reporterka radiowa 
Lonqina i mieszkanka Grudziądza (1935-1938). 
16. Niedziela 
Izabeli 
Oktawii 
17. Poniedziałek 1895 - W Grudziądzu urodził się Bernard Kaszewski, 
Patryka drukarz i działacz plebiscytowy. 
Gertrudy 
18. Wtorek 1926 - Wznowienie bezpłatnego dodatku do "Gazety 
Anzelma Grudziądzkiej" - "Śmiech". 
Cyryla 
19. Środa 
Bogdana 
Józefa 
20. Czwartek 1865 - W Grucie k. Grudziądza urodził się Wiktor 
Klaudii Kulerski. 
1907 - W Częstochowie urodził się Władysław 
Kisielewski, dziennikarz "Gońca Nadwiślańskie- 
go i pisarz. 
1922 - W Grudziądzu wyszedł nr 1 tygodnika "Kresy 
Zachodnie" . 
21. Piątek 1522 - Mikołaj Kopernik wygłosił w Grudziądzu traktat 
Benedykta o monecie. 
Lubomira 1897 - W Buku k. Poznania urodził się Jan Zagierski, 
dziennikarz "Gońca Nadwiślańskiego" i literat. 
1919 - Utworzenie Polskiei Straży Mieiskiei w Grudziądzu. 
22. Sobota 1958 - W Warszawie zmarł b. redaktor naczelny "Gońca 
Bogusława Nadwiślańskiego" Leon Doliński. 
Katarzyny 
23. Niedziela 
Pelagii 
Feliksa 
24. Poniedziałek 
Gabriela 
Marka 
25. Wtorek 
Marii 
Marioli 


-ł 


f
>>>
I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


17 1 


26. Środa 
Larysy 
Emanuela 
27. Czwartek 
Lidii 
Jana 
28. Piątek 
Anieli 
Aleksandra 
29. Sobota 1898 - W Swomegaciach k. Chojnic urodził się Feliks 
Eustachego Borzyszkowski, członek "Roty" 
Wiktoryna 1906 - W Inowrocławiu urodził się drukarz i wydawca 
"Samoobrony" Wiktor Jędrzejewski. 
30. Niedziela 
Amelii 
Dobromira 
31. Poniedziałek 1904 - Wyszedł ostatni numer "Dziennika Grudziądzkie- 
Balbiny go", wydawanego przez W. Kulerskiego. 
Beniamina 1991- Ukazała się drukiem "Teka nr 1 - Ekslibrisy. 
, Architektura Grudziądza". 


...I
>>>
1 18 


Stanisław Poręba I 


( 


Kwiecień 


) 


1. Wtorek 1912 - "Gazeta Grudziądzka" zaczyna wychodzić 
Grażyny w 3 wydaniach. 
Teodora 1950 - Józef Rezmer zostaje przewodniczącym MRN. 
2. Środa 1911 - Powstanie pierwszej oczyszczalni ścieków przy 
Marii ul. Trynkowej. 
Franciszka 1955 - Powstanie Teatru Popularnego w Grudziadzu. 
3. Czwartek 1884 - W Grudziądzu urodził się Jan Szczepański, dru- 
Antoniego karz "Gazety Grudziądzkiej" i działacz narodowy. 
Renaty 1902 - W Petersburgu urodził się Leon Doliński, 
dziennikarz i redaktor "Gońca Nadwiślańskie2:o". 
4. Piątek 1837 - W Małym Płowężu k. Jabłonowa Pomorskiego 
Benedykta urodził się Walerian Rutkowski, ziemianin 
Izydora i redaktor "Gazety G
udziądzkiej". 
1866 - W Grochowicach k. Znina urodził się Izydor Sre- 
dzki, drukarz i redaktor "Gazety Grudziądzkiej". 
1938 - Damazy Klimek i Alojzy Ruchniewicz zostają 
Obywatelami Honorowymi Miasta Grudziądza. 
5. Sobota 1889 - W Górze k. Chojnic urodził się Marian Mokwa, 
Ireny artysta i pracownik "Gazety Grudziądzkiej". 
Wincenteao 
6. Niedziela 1930 - W Grudziądzu zmarł nauczyciel Izydor Łęga, oj- 
Celestyny ciec historyka i etnografa ks. dra Władysława Łęgi. 
Wilhelma 
7. Poniedziałek 1945 - Założenie pisma "Wiadomości Grudziądzkie". 
Donata 
Hermana 
8. Wtorek 
Dionizego 
Januarego 
9. Środa 
Marii 
Wadima 
10. Czwartek 1876 - Początek budowy mostu kolej ewo - drogowego 
Makarego przez Wisłę. 
Michała 
11. Piątek 1879 - W Brodnicy zmarł pochodzący z Grudziądza 
Filipa drukarz, księgarz i wydawca polskich książek 
Leona Carl August K6hler. 
1883 - W Wygodzie k. Chojnic urodził się Leon Lorek, 
drukarz "Gazety Grudziądzkiej". 


t
>>>
I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


19 1 


.J 


12. Sobota 1454 - Zjazd delegatów rycerstwa i miast m.in. z Ziemi 
Juliusza Chełmińskiej w Grudziądzu. 
Wiktora 
13. Niedziela 1918 - W Brodnicy urodził się Wojciech Ziętarski, członek 
Hermenegildy "Roty" . 
Przemysława 
14. Poniedziałek 1899 - W Pansitz (Niemcy) urodził się Stanisław Kunz 
Julianny Gunior). 
Justvna 
15. Wtorek 1910 - Założenie Towarzystwa Śpiewaczego "Lutnia" 
Anastazji w Grudziądzu. 
Bazvleqo 
16. Środa 1971 - W Bydgoszczy zmarł b. dziennikarz "Gońca 
Julii Nadwiślańskiego" Jan Zagierski. 
Erwina 
17. Czwartek 1901 - Oddany został do użytku budynek szkolny przy 
Roberta ul. Sienkiewicza (obecnie IV Liceum 
Rudolfa Ogólnokształcące). 
1963 - W Stoczni Gdańskiej zwodowany został M/S 
"Grudziądz" . 
18. Piatek 1877 - W Poznaniu urodził się Stanisław Różanowicz, 
Apolonii dziennikarz "Gazety Grudziądzkiej". 
Boqusławv 
19. Sobota 1957 - W Gdańsku zmarł pisarz kaszubski i b. redaktor 
Adolfa "Gazety Grudziądzkiej" Franciszek Sędzicki. 
Leona 
20. Niedziela 1905 - Początki budowy kanalizacji w Grudziądzu. 
Agnieszki 
Czesława 
21. Poniedziałek 1918 - W Brodnicy urodził się]erzy Derdoński, członek 
Anzelma "Roty" . 
Bartosza 
22. Wtorek 
Kai 
Leona 
23. Środa 
Jerzego 
Woiciecha 
24. Czwartek 
Grzegorza 
Aleksandra 
25. Piatek 1891 - W Toruniu urodził się Feliks Jeuthe, dziennikarz i 
Marka wydawca ksiąg adresowych. 
Jarosława 1921 - W Grudziądzu ukazał się nr 1 czasopisma 
"Zbożowiec" (Wvdawca: Stanisław Nowicki).
>>>
1 20 


Stanisław Poręba I 


26. Sobota 
Marii 
Marzeny 
27. Niedziela 
Zyty 
Teofila 
28. Poniedziałek 1905 - W Czartowcu k. Brodnicy urodził się Teofil 
Pawła Kopczyński, członek "Roty". 
Walerii 1915 - W Grudziądzu urodził się Alfons Polakowski, 
członek "Roty". 
29. Wtorek 1970 - Przewodniczącym Prezydium MRN został 
Piotra Stanisław Paczkowski. 
Roberta 
30. Środa 1656 - Do Grudziądza przybył król Szwecji Karol 
Katarzyny Gustaw X. 
Jakuba 1862 - Bunt w grudziądzkiej cytadeli (przywódca 
- Gotfryd Klatt). 
1960 - Ukazał się drukiem t. I "Rocznika Grudziądzkiego". 




 : "'- J " . \. łI
 \ t",..- .,.f;:=;"



 
 . 
 

.' " , "4. II:""'-: (C ,,"
 ,'{,""..., 
,

. r l " ,;
.i' y }' '}
; 
.
 l i '. :: " ' t " 
 I ';;': 
 ''; ; " ,., , 1 , " 
-' . .:.: , ' , ' , ' , ' . '
 ' ! 

n'» " Ó : 
'Jr' ',.'- 
.' ':;
.r\ 
/:'" J ::.;tt' , , !' , :J . ';;".
' , \
 :' , 
L " f , '
ii;:' ". f 
.'., \,," - . c " . '., ł , it . ', . .... p .l!: .-. . .,', ,.' ...'. .t! Y!f.iJ 
,. I f .. ,"' i l., . 
 J.!F',....-. 

1 . .' r .
I'
"."''''1f. "';'Y'c',',,''t,
' 


 ,
, 1')' . :łJ'l" ... .l':"",:'W ',""- ',' 
'. . ,j" A; ł ',':.1 ł . '{" . '
 '. (\fo, 
.
 ... . 'ł'! i m -..
., - 
"
 ". 
. 
· '.. ,"- '"'
: .:- ..:
.':; ,.::' ....' .
,L
' t {, 

- 
p ! 


.:j:{»; 
- 
 .4'. 


"
{ir:;.Jt
 ;
r 





.:
:


:

S?
:
; ..... 

; 
., ,', '
J
;




_:
;

l!1 
 ':. 


?
 


Ulica 3 Maja (ok. 1929 r.)
>>>
21 I 


I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


1. Czwartek 
Józefa 
Filipa 


2. Piątek 
Anatola 
Z munta 
3. Sobota 
Niny 
Marii 
4. Niedziela 
Floriana 
Moniki 
5. Poniedziałek 
Ireny 
Waldemara 


6. Wtorek 
Jana 
Jud 
7. Środa 
Benedykta 
Ludmiły 


8. Czwartek 
Lizy 
Stanisława 
9. Piątek 
Katarzyny 
Grze orza 
10. Sobota 
Antoniny 
Iz dora 
11. Niedziela 
Franciszka 
Mi 
12. Poniedziałek 
Dominka 
Pankracego 


( 


) 


Maj 


1865 - Płk Edmund Callier, powstaniec 1863 r., zaczyna 
odbywać roczną karę więzienia w grudziądzkiej 
twierdzy. 
1920-W bo uzu 'a'ącedoSe'muUstawodawcze o. 
1885 - W Jaraczewie k. Jarocina urodził się Zygmunt 
Tomaszewski, dziennikarz "Gazety 
Grudzi dzkie'''. 


1873 - W Buku k. Nowego Tomyśla urodził się Stanisław 
Paszliński, dziennikarz "Gazety Grudziądzkiej". 
1874 - W Chojnicy k. Poznania urodził się Zdzisław 
Leitgeber, dr, dziennikarz "Gazety Grudziądzkiej". 
1976 - Założenie Grudziądzkie oTowarz stwa Kultur . 


1926 - Odejście Leona Ossowskiego ze stanowiska 
starosty powiatu grudziądzkiego. 
1939 - W Grudziądzu zmarł wieloletni dziennikarz 
Gazet Grudzi dzkie'" an Michał Rakowski. 
1981 - Powstanie Muzeum Martyrologii w Grudziądzu. 


1886 - W Sieczkowicach k. Kobrynia urodziła się Regina 
z Alickich Bielska, ziemianka, księżna, członkini 
"Rot ". 
1862 - Założenie Towarzystwa Upiększenia Miasta 
Grudziądza. 


1931 - Wyszedł numer okazowy nowego miesięcznika 
"Echo Świata" (Wydawca: W. Kulerski). 


1878 - W Sokalu urodził się prawnik i wydawca grudzią- 
dzkiego "Głosu Polskiego" Stanisław Filipowski. 
1899 - Uruchomienie elektrycznej trakcji tramwajowej 
do Ta na.
>>>
1 22 


Stanisław Poręba I 


13. Wtorek 
Roberta 
Serwaceqo 
14. Środa 1885 - W Jeżewie k. Laskowie Pomorskich urodził się 
Bonifacego Bonifacy Chmielewski, dziennikarz "Głosu 
Dobiesława Pomorskiego" . 
15. Czwartek 1920 - Utworzenie Komisarycznej Rady Miejskiej 
Zofii Grudziądza. 
Izydora 1945 - Wyszedł nr 1 "Głosu Grudziądza", organu PPS 
na Pomorzu. 
16. Piątek 
Andrzeja 
Wieńczvsława 
17. Sobota 1938 - Przeniesienie redakcji "Gazety Grudziądzkiej" 
Brunona do Poznania. 
Weroniki 1411 - Ścięcie na grudziądzkim rynku Mikołaja 
z Rvńska (h 
18. Niedziela 1865 - W Szmotułach urodził się Antoni Stefański 
Alicji ("Antoni z Szamotuł"), dziennikarz "Gazety 
Ervka Grudziądzkiej", pisarz i tłumacz. 
19. Poniedziałek 
Mikołaja 
Piotra 
20. Wtorek 1946 - Otwarcie Biblioteki Miejskiej w Grudziądzu. 
Bazylego 
Bernarda 
21. Środa 
Tymoteusza 
Wiktora 
22. Czwartek 1918 - W Gdańsku urodził się Alfons Dorau, członek 
Julij "Roty" . 
Helenv 
23. Piątek 
Iwony 
Dezvderiusza 
24. Sobota 1913 - Przeniesienie Szkoły Budowy Maszyn 
Joanny z ul. Klasztornej do nowego budynku przy 
Zuzannv ul. Radzvńskiei. 
25. Niedziela 
Magdaleny 
Urbana 
26. Poniedziałek 1894 - W Odessie (Ukraina) urodził się Zygmunt 
Pauliny Gozdawa - Drwęski, aktor i satyryk, wydawca 
Filipa i redaktor jedniodniówki "Oj ten Grudziądz" 
(1924).
>>>
I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


23 1 


27. Wtorek 1933 - Rada Miejska wybiera inż. Józefa Włodka 
Jana Prezydentem Grudziądza na 10 lat. 
Juliusza 1990 - Wybory odrodzonego samorządu, Rada Miejska 
składa się z 45 radnych. 
28. Środa 
Augustyna 
Jarosława 
29. Czwartek 1945 - Franciszek Mówiński zostaje prezydentem 
Marii Grudziądza. 
Maadalenv 
30. Piątek 
Feliksa 
Ferdvnanda 
31. Sobota 
Anieli 
Petroneli 


' 


Gron 
\Js6a8IeMhOht!, 
;.., femruf :sza. 
'\:' '" 
.'
 
,t(
-

 ,tIf ,': 
.
.

,,
,

 :..
 
'
_
.u"":
',,.
* 
", :..;' ,:\d }: 
": l!' 
"'" 
. - " tfl ".,
 . :'!"'.;. 
'" ', . ' 


.tf
, . 

:". 


.- 
t,I- 
. . 


- 


, " ".'t 0 
, .
"'" 

 .
 
... 


... 


y 


.., 
". 




' 


,. .'" 


.; . v.';r"..., 


,:J ł 


J ' 


.1 I; I ,._Ił t.. '_I' ..
.j,,_,"", 


A -Ii: 
" , 


I. h 


ł 
 
. .
 . 
 



:
y 
..
"-" 


,. n f" 


';)."i!AA". 


&',. o:;:;;: 


. " 


. ....-. 
..;!.
::-t". 


.
 . ." . 


,.. 
""'+.:.- :-. 


.:
 
;'rj;;j:' 


A.'-;'.: , ' 
..3;"
! 
."'
 ...0 


;,;;." 


K.nwiamia na Skarpie Strzemięcińskiej (ok. 1915 r.)
>>>
1 24 


Stanisław Poręba I 


( 


Czerwiec 


) 


1. Niedziela 
Jakuba 
Konrada 
2. Poniedziałek 1904 - W Arosa (Szwajcaria) urodziła się Leontyna 
Marianny Kulerska - Majorowicz, dziennikarka "Gazety 
Erazma Grudziądzkiej" i "Gońca Nadwiślańskiego". 
1933 - W Katowicach zmarł b. dziennikarz "Gazety 
Grudziądzkiei" Stanisław Różanowicz. 
3. Wtorek 
Tamary 
Leszka 
4. Środa 1889 - W Miranach k. Sztumu urodził się Władysław Łęga, 
Franciszka historyk, etnograf. 
Karola 1916 - Ukazał się nr 1 bezpłatnego dodatku do "Gazety 
Grudziądzkiej", "Kobieta Polska - Obywatelka- 
Matka - Gospodyni". 
S.Czwartek 1864 - W Stobnie k. Tucholi urodziła się Elżbieta 
Bonifacego z Hoffmannów Bonowa, właścicielka polskiej 
Walerji drukarni w Małym Tarpnie. 
1883 - W Gogolinie k. Tczewa urodził się Bolesław Szczu- 
ka, drukarz "Gazety Grudziądzkiej", późniejszy 
wydawca "Głosu Wąbrzeskiego". 
1900 - Urodził się Woiciech Gonowski, członek "Roty". 
6. Piatek 1776 - Rozpoczęcie budowy twierdzy w okolicach 
Laury Grudziądza. 
Laurentego 1924 - W Grudziądzu odbył się Zjazd Kół Śpiewackich 
I Okręgu Nadwiślańskiego. 
1990 - Wybór Marka Nowaka na przewodniczącego 
Rad y Mieiskiei. 
7. Sobota 1921 - Przyjazd do Grudziądza Naczelnika Państwa 
Roberta Józefa Piłsudskiego. 
Wiesława 1921 - Otwarcie I Wystawy Sztuk Pięknych Artystów 
Pomorskich (Muzeum Mieiskie). 
8. Niedziela 1921 - Drugi dzień pobytu Józefa Piłsudskiego 
Ady w Grudziądzu. 
Medarda 
9. Poniedziałek 
Felicjana 
Annv - Marii 
10. Wtorek 
Małgorzaty 
BOQumiła
>>>
I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


25 1 


11. Ś rada 1893 - Pożar Ratusza na grudziądzkim rynku. 
Benedykta 
Flory 
12. Czwartek 1990 - Andrzej Wiśniewski zostaje Prezydentem 
Janiny Grudziądza. 
Leona 
13. Piątek 1896 - Uruchomienie konnej trakcji tramwajowej (linia 
Antoniego od dworca kolejowego do ul. Fortecznej). 
Lucjana 1975 - Jan Betlejewski obejmuje urząd Prezydenta 
Grudziądza. 
14. Sobota 
Elizy 
Bazylego 
15. Niedziela 1897 - W Grudziądzu wyszedł nr 1 "Copockiej Gazetki 
Jolanty Kąpielowej", przeznaczonej dla kuracjuszy 
Wioli "Domu Polskiego" w Sopocie. 
1933 - W Pelplinie zmarł b. dziennikarz grudziądzkiego 
"Głosu Pomorskiego" Bonifacy Chmielewski. 
16. Poniedziałek 
Aliny 
Anety 
17. Wtorek 
Laury 
Adolfa 
18. Środa 1291 - Nadanie praw miejskich Grudziądzowi. 
Elżbiet y 1937 - Wprowadzenie nowego herbu Grudziądza, 
Pauli przedstawiającego biskupa na tle muru 
z wieżyczkami. 
1991 - Wyszedł ostatni numer "Tygodnika Grudziądzkiego". 
19. Czwartek 1994 - Wybory samorządu II kadencji. 
Gerwazego 
Protazego 
20. Piątek 1909 - W Chełmnie urodził się Teodor Neumann, członek 
Bogny "Roty" . 
Rafaela 1965 - W Szczecinie zmarł b. dziennikarz grudziądzkie- 
gO "Głosu Pomorskiego" Feliks Jordan. 
21. Sobota 1922 - W Grudziądzu powstaje oddział Towarzystwa 
Alicji Powstańców i Wojaków (I-szy prezes zarządu 
Rudolfa - Bronisław Kalwary). 
1996 - Ks. Jan Twardowski został laureatem Ogól opol- 
skiej Nagrody im. ks. Janusza St. Pasierba, 
ustalonej przez grudziądzki KIK. 
22. Niedziela 1902 - W Dębogórach k. Kościerzyny urodził się Jan 
Pauliny Muchliński, członek "Roty". 
Tomasza 1927 - Do Grudziądza przybył statek wiślany "Mickie- 
wicz" z prochami Juliusza Słowackiego.
>>>
126 


Stanisław Poręba I 


1959 - Odsłonięcie tablicy pamiątkowej ku czci Juliusza 
Słowackiego, zniszczonej w 1939 r. przez 
Niemców. 
23. Poniedziałek 1885 - W Muszynie k. Inowrocławia urodził się 
Wandy Kazimierz Grus, rysownik, karykaturzysta 
Zenona i redaktor "Śmiechu", dodatku do "Gazety 
Grudziądzkiej". 
1924 - Do Grudziądza przybył Prezydent Rzeczypospo- 
litej Stanisław Woiciechowski. 
24. Wtorek 1924 - Drugi dzień pobytu w Grudziądzu Prezydenta 
Jana Stanisława Wojciechowskiego. 
Danuty 1934 - W Poznaniu zmarł b. dziennikarz "Gazety 
Grudziądzkiej" Michał Maierski. 
25. Środa 
Łucji 
Witolda 
26. Czwartek 1907 - W Chełmży urodził się Paweł Demela, 
Jana dziennikarz grudziądzkiego oddziału "Słowa 
Pawta Pomorskiego". 
1925 - Otwarcie I Pomorskiej Wystawy Rolnictwa 
i Przemysłu w Grudziądzu. 
27. Piatek 
Cypriana 
Maryli 
28. Sobota 1919 - Podpisanie traktatu w Wersalu, w wyniku którego 
Florenty ny Grudziądz powrócił w granice Macierzy. 
Leona 1928 - W "Operze Leśnej" w Grudziądzu wystawione 
zostało widowisko "Chata za wsią" według 
powieści T. I. Kraszewskiego. 
29. Niedziela 1955 - W Poznaniu zmarł Eugeniusz Dawidowicz, 
Pawła b. redaktor i wydawca grudziądzkiego czasopis- 
Piotra ma "Muzyk Woiskowv". 
30. Poniedziałek 1832 - W grudziądzkiej twierdzy zostaje uwięzionych 
Emilii 249 powstańców listopadowych, przyszłych 
Lucyny założycieli "Gromady Grudziąż". 
1862 - W Grudziądzu Joseph Herzfeld i Carl Victorius 
zakładają fabrykę odlewów żeliwych. 
1920 - Wyprawa 6 drukarzy z Grudziądza do Olsztyna 
(Apolinary Jaworski, Bernard Karski, Bernard Ka- 
szewski, Ignacy Pruszkowski, Jan Weiss, Leon 
Zabłoński), w celu założenia dmkami plebiscytowej. 
1927 - Pierwszy przyjazd do Grudziądza biskupa 
chełmińskiego ks. dr Stanisława Okoniewskiego. 
1955 - W Łodzi zmarł b. uczeń drukarski "Gazety 
Grudziądzkiei" i znany rysownik Kazimierz Grus.
>>>
I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


27 1 


( Lipiec .....l' ) 


1 . Wtorek 1894 - W Krobi k. Gostynia urodził się Franciszek Myśliń- 
Haliny ski, grudziądzki literat regionalny. 
Mariana 
2. Środa . 
Karoliny 
Urbana 
Ottona 
3. Czwartek 
Jacka 
Anatola 
4. Piątek 1932 - Wyszedł nr 1 "Gazety Grudziądzkiej - Tygodnika" 
Aureli 
Malwiny 
5. Sobota 1898 - We Lwowie urodził się Ferdynand Neumeuer, 
Antoniego pseudonim "Mirosław Bezłuda", grudziądzki 
Karoliny literat regionalny 
1920 - W okolicach Działdowa, na granicy, został zamor- 
dowany przez Niemców b. drukarz "Gazety 
Grudziądzkiej" i działacz plebiscytowy Ignacy 
Pruszkowski. 
6. Niedziela 1927 - Przedstawicielem toruńskiego "Słowa Pomorskie- 
Łucji go" w Grudziądzu został dziennikarz Brunon 
Dominiki Morzycki. 
7. Poniedziałek 1919 - Przekształcenie Straży Miejskiej na Straż Ludową 
Cyryla (przewodniczący - J. Szychowski). 
Metodeqo 
8. Wtorek 
Elżbiety 
Edqara 
9. Środa 1807 - Podpisanie pokoju w Tylży. Włączenie Ziemi 
Hieronima Chełmińskiej bez Grudziądza i okolicy 
Weroniki do Księstwa Warszawskiego. 
10. Czwartek 1941 - W Oświęcimiu zginął b. dziennikarz "Gońca 
Amelii Nadwiślańskiego" i "Gazety Grudziądzkiej" 
Witalisa Aloizy Maiorowicz. 
11. Piątek 1931- Ukazał się nr 1 miesięcznika "Echo Świata" 
Wery (wydawca: W. Kulerski). 
Brunona 
12. Sobota 1914 - W Mińsku Litewskim urodził się Michał Kwiatko- 
Cypriana wski, członek "Roty". 
Olgi 1925 - Zamknięcie] Pomorskiej Wystawy Rolnictwa 
i Przemysłu w Grudziądzu.
>>>
1 28 


Stanisław Poręba I 


13. Niedziela 1454 - Król Kazimierz Jagiellończyk przybywa do 
Danieli Grudziądza. Zjazd Stanów Pruskich i utworzenie 
Małaorzatv Rady Pruskiej. 
14. Poniedziałek 1921- W Bydgoszczy urodził się Tadeusz Kaube, główny 
Marcelina założyciel "Roty". 
Bonawentury 1963 - Władysław Dobrowolski zostaje przewodniczą- 
cym Prez. MRN. 
1994 - Wybór Romana Wardzińskiego na przewodniczą- 
cego Radv Mieiskiei. 
15. Wtorek 1410 - Bitwa pod Grunwaldem. Smierć grudziądzkiego 
Henryka komtura Wilhelma von Heffensteina. 
Włodzimierza 1902 - W Otorowie k. Szamotuł urodził się Ignacy Golas, 
dziennikarz "Gazety Grudziądzkiej". 
1926 - Ukazał się nr 1 grudziądzkiego dwumieięcznika 
"Muzyk Woiskowv". 
16. Sroda 
Mirelii 
Stefana 
17. Czwartek 1868 - W Grudziądzu urodził się Arnold Kriedte, 
Bogdana niemiecki księgarz oraz znany wydawca 
Martyny widokówek i ksiąg adresowych. 
1972 - W Rynie k. Giżycka zmarł b. grudziądzki 
nauczyciel, publicysta i działacz polityczny Albin 
Nowicki 
18. Piątek 1921 - W Grudziądzu urodził się Bernard Gaca, członek 
Karoliny "Roty" . 
Roberta 1981 - Z inicjatywy Salomei Sujkowskiej powstał Klub 
Inteligencji Katolickiej. 
1994 - Zenon Kufel zostaie Prezydentem Grudziadza 
19. Sobota 
Alfredy 
Wincentv 
20. Niedziela 1909 - W Kwieciszewie k. Mogilna urodził się Tadeusz 
Fryderyka Pokorski, drukarz i redaktor odpowiedzialny 
Seweryny "Gazety Grudziądzkiej". 
1945 - W obozie koncentracyjnym w Kopejsku (Rosja) 
zmarł grudziądzki kupiec Robert Piłat, członek 
Roty" . 
21. Poniedziałek 1911- Uruchomienie drugiej linii tramwajowej 
Wiktora w Grudziądzu. (Rynek Zbożowy - ul. Bydgoska). 
Danieli 
22. Wtorek 1960 - Inauguracja obchodów 1000-lecia Państwa 
Wawrzyńca Polskiego w Grudziądzu. 
MaQdalenv 
23. Sroda 1911 - W Grudziądzu urodził się kupiec Zygmunt Reder, 
$ławy członek "Roty". 
Zelisławv
>>>
I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


29 1 


24. Czwartek 1926 - W Grudziądzu odbył się Sejmik Wojewódzki 
Kingi Chrześcijańskiej Demokracji w czasie którego 
Michaliny redaktor naczelny "Głosu Pomorskiego" Stefan 
Machalewski wygłosił referat o wypadkach 
maiowych w Warszawie. 
25. Piątek 1521 - Na Sejmiku Generalnym Prus Królewskich 
Jakuba w Grudziądzu Mikołaj Kopernik przedstawił 
Krzvsztofa skarge biskupstwa warmińskiego na Krzyżaków. 
26. Sobota 1944 - W Warszawie została zamordowana przez 
Hanny Niemców polonistka i działaczka konspiracyjna, 
Grażyny b. mieszkanka Grudziądza, Helena Mężyńska. 
27. Niedziela 1911- Uroczyste poświęcenie budynku Domu Polskiego 
Natalii "Bazar" w Grudziądzu. 
Aureliusza 
28. Poniedziałek 
Ady 
Wiwianv 
29. Wtorek 1869 - W Gnieźnie urodził się Ignacy Żniński, 
Olafa dziennikarz "Gazety Grudziądzkiej" oraz historyk 
Flory i krajoznawca. 
1895 - W Gruszczynie k. Kielc urodził się Jerzy Krusze- 
wski, dziennikarz grudziądzkiego "Głosu Pomor- 
skiego" . późnieiszy burmistrz Gniewu. 
30. Środa 
Julity 
Zdobysława 
31. Czwartek 1897 - W Brodnicy urodził się Ignacy Pruszkowski, 
Ignacego drukarz "Gazety Grudziądzkiej" i działacz 
Lubomira plebiscytowy. 
1910 - W Małym Tarpnie k. Grudziądza, z inicjatywy Jana 
Bony, zostało założone tajne "Towarzystwo 
Przyjaciół" . 
1964 - Ukazało się drukiem I wydanie "Szkiców 
grudziądzkich" dra Stanisława Myśliborskiego 
- Wołowskiego.
>>>
130 


Stanisław Poręba I 


( 


Sierpień 


) 


1. Piatek 1912 - W Krasnym k. Ciechanowa urodził się Józef 
Jarosława Karwacki, członek "Roty". 
Justyny 1919 - Leon Ossowski, przewodniczący Polskiej Rady 
Ludowej na Powiat Grudziądz - Wieś, obejmuje 
stanowisko Komisarza Rządu Polskiego przy 
grudziądzkim starostwie. 
1951 - Włodzimierz Dąbrowski zostaje przewodniczą- 
cymPrez. MRN. 
2. Sobota 1927 - Do Grudziądza przybywa Prezydent Rzeczypo- 
Gustaw a spolitej Ignacy Mościcki (I pobyt). 
Kariny 
3. Niedziela 1928 - W grudziądzkiej "Operze Leśnej" wystawiono 
Udii "Quo Vadis" H. Sienkiewicza, w adaptacji 
Auaustvna Wacława Gańczy. 
4. Poniedziałek 1925 - W Grudziądzu rozpoczął się 3-dniowy V Walny 
Dominiki Zjazd Związku Zakładów Graficznych 
Protazeao i Wydawniczych na Polske Zachodnia. 
5. Wtorek 1222 - Zjazd w Łowiczu potwierdza przywileje dla 
Karoliny biskupa Chrystiana, m.in. dotyczące Grudziądza. 
Oswalda 1963 - W Szczytnie zmarł grudziądzki dziennikarz 
i literat re2'ionalnv Franciszek Myśliński. 
6. Środa 1945 - W Grudziądzu zmarł drukarz "Gazety Grudziądz- 
Jakuba kiej" Stanisław Grygier. 
Wincenteqo 
7. Czwartek 
Doroty 
Kajetana 
8. Piatek 1593 - Król Zygmunt ITI Waza przybywa do Grudziądza 
Cypriana (II pobyt). 
Izy 1958 - Parafia św. Mikołaja przejmuje kościół poewange- 
licki Drzv ul. Mickiewicza. 
9. Sobota 
Klary 
Romana 
10. Niedziela 1922 - W Starogardzie Gdańskim urodził się Jan Jerzy 
Borysa Chojnicki, członek "Roty". 
Wawrzyńca 
11. Poniedziałek 
Zuzanny 
Włodzimierza
>>>
I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


31 I 


12. Wtorek 1898 - W Nowym Tomyślu urodził się Alojzy Majoro- 
KIary wicz, dziennikarz "Gazety Grudziądzkiej" 
Lecha i "Gońca Nadwiślańskiego". 
1914 - W Mińsku Litewskim urodził się Michał Kwiatko- 
wski członek Roty". 
13. Sroda 
Diany 
Hipolita . 
14. Czwartek 1932 - W Poznaniu wyszedł nr 1 dziennika "Ludowiec 
Alfreda Wielkopolski" przeniesionego we wrześniu 1933 r. 
Maksymiliana do Grudziądza. 
1957 - W Szczecinie zmarł artysta malarz i grafik Brunon 
Franowski, b. pracownik Zakładów Graficznych 
i Wydawniczych W. Kulerskiego. 
15. Piątek 1883 - Uruchomienie linii kolejowej Grudziądz 
Marii - Malbork. 
1920 - Do Grudziądza zostaje przeniesiona z Przemyśla 
Centralna Szkoła fazdy. 
16. Sobota 1885 - Otwarcie wystawy osiągnięć gospodarczych 
Joachima Grudziądza w "Tiyoli" (ul. Lipowa). 
Nory 1970 - W Warszawie zmarł b. członek "Roty" Jan 
Cybulski mgr praw i nauczyciel. 
17. Niedziela 1919 - Na terenie Wielkopolski powstaje Grudziądzki 
. Jacka Pułk Strzelców, zwany "Pułkiem Dzieci Grudzią- 
Anity dza" (późniejszy 64 Pomorski Pułk Piechoty). 
18. Poniedziałek 1894 - W Pelplinie odbył się fi Zjazd Przemysłowców 
Heleny i 
piewaków. Z Grudziądza wzięli w nim udział 
Ilony m.in. Franciszek Blok i Walerian Rutkowski. 
1966 - Ukazanie się drukiem alamachu "Młody 
Grudziądz literacki" 
19. Wtorek 1865 - Uruchomienie gazowni miejskiej. 
Juliana 1924 - W Janowicach k. Ciechanowa urodził się Roman 
Emilii Grochowski członek "Roty". 
20. Sroda 1919 - Dr Stefan Łaszewski wysuwa kandydaturę 
Bernarda adwokata Juliana Szychowskiego na Komisarza 
Sabiny Rządu Polskiego przy burmistrzu Grudziądza. 
21. Czwartek 
Kazimiery 
Franciszka 
22. Piątek 
Cezarego 
T ymoteusza 
23. Sobota 1811 - Zmarł gen. Wilhelm R. d'Hemme de Courbiere i 
Filipa pochowany został w 3 bastionie grudziądzkiej 
ApolinareQo twierdzy.
>>>
132 


Stanisław Poręba I 


24. Niedziela 1892 - W Rzeszowie urodził się Bohdan Babski, 
Bartłomieja nauczyciel i założyciel grudziądzkiego miesięczni- 
Jerzego ka "Radioświat" (1925). 
1921 - W Grudziądzu urodził się Kazimierz Barwiński, 
członek "Roty". 
1939 - Mobilizacja 64 Pomorskiego Pułku Piechoty 
(Grupa Operacyjna gen. M. Bołucia) i obsadzenie 
przez niego linii obronnej od ujścia Osy do 
Słupskie
?:O Młyna. 
25. Poniedziałek 
Luizy 
Ludwika 
26. Wtorek 1893 - W Niemczyku k. Chełmna urodził Jan Weiss, 
Marii drukarz i dziennikarz. 
Ireneusza 
27. Środa 
Cezarego 
Małaorzatv 
28. Czwartek 1894 - W Grudziądzu urodził się Brunon Franowski, 
Erazma artysta malarz grafik. 
Sobiesława 1929 - W Grudziądzu zmarł drukarz "Gazety Grudziądz- 
kiej" Leon Lorek. 
29. Piątek 1659 - Wojska polskie pod dowództwem Jerzego Lubo- 
Jana mirskiego wypędzają Szwedów z Grudziądza. 
Sabiny 
30. Sobota 1885 - W Grudziądzu odbyły się VI Dni Związku Straży 
Róży Pożarnych Prus Zachodnich. 
Szczesneao 
31. Niedziela 1410 -Zajęcie Grudziądza przez oddział rycerstwa 
Rajmunda polskiego pod dowództwem kasztelana poznań- 
Bohdana skiego Mościca ze Stąszewa. 
1910 - W Grudziądzu odbył się zjazd tajnego "Towarzy- 
tswa Przyjaciół", założonego przez Jana Bonę. 
1935 - Grudziądzcy dziennikarze: Roman Hinz, Feliks 
Jordan i Brunon Morzycki zerwali tablicę na 
budynku Starostwa Grodzkiego i wrzucili ją 
do Wisły. (Odwet za częste konfiskaty prasy) 
1939 - W Poznaniu wyszedł ostatni numer "Gazety 
Ludowei dawniei Gazety Grudziądzkiej".
>>>
I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


331 


( . wrzesień) 


1. Poniedziałek 1877 - W Topoli Wielkiej k. Odolanowa urodził się Idzi 
Bronisławy Świtała, lekarz dentysta oraz dziennikarz, m.in. 
Bronisza "Gazety Grudziądzkiej". . 
1939 - Wybuch II wojny światowej - obstrzał altyleryjski 
Grudziądza. 
1939 - Dowódca 18 Pułku Ułanów Pomorskich płk Kazi- 
mierz Mastalerz ginie w szarży pod Krojantami 
k. Choinie. 
2. Wtorek 1576 - przybycie do Grudziądza króla Stefana Batorego. 
Stefana 1939 - Walki z Niemcami w okolicach Łasina i Rogóźna. 
Juliana 
3. Środa 1939 - Niemcy na przedpolach Grudziądza. Działalność 
Izabeli "V kolumny" na terenie miasta. 
Szymona 
4. Czwartek 1939 - Początki okupacji niemieckiej w Grudziądzu. 
Idy 
Rocha 
5. Piątek 1883 - W Chłądowie k. Gniezna urodził się Stanisław 
Doroty Grygier, drukarz "Gazety Grudziądzkiej". 
Wawrzyńca 1911- Ukończenie budowy budynku Szkoły Budowy 
Maszyn przy uL Radzyńskiej. 
1939 - Zamordowanie przez Niemców stolarza Wiktora 
Zawadzkiego, pierwszej ofiary okupacji niemiec- 
kiei w Grudziądzu. 
6. Sobota 1626 - Przybycie do Grudziądza króla Zygmunta 
Beaty III Wazy wraz z synem Władysławem (IV pobyt). 
Zachariasza 1865 - W Kępnie urodził się Joachim Sołtys, śląski dzien- 
nikarz i pisarz, kierownik Agentury Generalnej 
"Gazetv Grudziądzkiej" w Zabrzu'(901). 
7. Niedziela 1913 - W Grudziądzu urodził się Edmund Słupecki, 
Melchiora członek "Roty". 
Reginy 1946 - W Warszawie zmarł tragicznie Ferdynand Neume- 
uer ("Mirosław Bezłuda"), b. grudziądzki naucz- 
ciel, literat i esperantysta. 
8. Poniedziałek 
Marii 
Nestora 
9. Wtorek 1941- Rozpoczęcie w Grudziądzu procesu 49 członków 
Piotra antyniemieckiej organizacji "Rota". 
Serqiusza
>>>
1 34 


Stanisław Poręba I 


10. Sroda 1882 - W Zapuście k. Szamotuł urodził się Michał Bod- 
Łukasza niak, przedstawiciel "Gazety Grudziądzkiej" 
Mikołaja na Nadrenię (Niemcy, 1910-1914). 
1989 - Pierwszy powojenny Zjazd Oficerów Służby Stałej 
Kawalerii II RP. 
11 . Czwartek 1939 - 16 Pomorska Dywizja Piechoty walcząc z Niemca- 
Jacka mi wycofała się do Kutna i Łowicza. 
Piotra 
12. Piatek 
Marii 
Amadeusza 
13. Sobota 1923 - Pożar w budynku Teatru Miejskiego 
Eugenii w Grudziądzu. 
Apolinareqo 
14. Niedziela 1919- W Grudziądzu powstaje Związek Towarzystw 
Bernarda Nauczycieli Polaków - Katolików Prus 
Roksany Zachodnich. 
1948 - W Warszawie zmarł b. dziennikarz "Gazety 
Grudziądzkiej" i "Gońca Nadwiślańskiego" oraz 
satyryk i historyk prasy Leon Sobociński. 
15. Poniedziałek 1963 - Inauguracja obchodów 900-lecia Grudziądza. 
Albina 1981- Początek I Tygodnia Kultury Chrześcijańskiej 
Nikodema w Grudziadzu 
16. Wtorek 1903 - Wyszedł ostatni numer "Copockiej Gazetki 
Kamili Kąpielowej", drukowanej w Grudziądzu. 
Edyty 1939 - 16 Pomorska Dywizja Piechoty po raz drugi 
walczy z Niemcami o Łowicz. 
17. Sroda 1919 - Adwokat Kazimierz Wysocki mianowany delega- 
Franciszka tern Rządu Polskiego przy grudziądzkim Magi- 
Justyny stracie (zastępca: adwokat Julian Szychowski). 
1941- Ogłoszenie wyroku w procesie grudziądzkim 
członków "Roty" (4 wyroki śmierci, w tym 
1 zaoczny). 
18. Czwartek 1935 - W Owczarkach zmarł Wiktor Kulerski 
Ireny (1865-1935). 
Józefa 1935 - Wydawcą "Gazety Grudziądzkiej" zostaje Witold 
Kulerski, syn Wiktora. 
1939 - 16 Pomorska Dywizja Piechoty walczy z Niemca- 
mi w Iłowie k. Łowicza. 
19. Piątek 1939 - Zginął w walce z Niemcami b. dowódca 16 Pomor- 
Konstancji skiej Dywizji Piechoty płk dypl. Stanisław Świtaiski. 
Januarego 1939 - Na terenie Puszczy Kampinowskiej zginął 
b. dziennikarz "Gazety Grudziądzkiej" oraz 
działacz ruchu ludowego Feliks Sworowski. 
20. Sobota 
Eustachego 
Renatv
>>>
I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


35 1 


21. Niedziela 1772 - W wyniku I rozbioru polski Grudziądz zostaje 
Hipolita włączony do Królestwa Pruskiego. 
Mateusza 1921 - Otwarcie Teatru Pomorskiego w Grudziądzu. 
1929 - Przyjazd do Grudziądza Prezydenta Ignacego 
Mościckiego (II pobyt). 
1970 - W Lipnie zmarł b. redaktor naczelny "Gazety 
Grudziądzkiej" Romuald Wasilewski. 
22. Poniedziałek 1903 - W Chełmnie urodziła się Maria z Niemczyków 
Tomasza Kaube, członkini "Roty". 
Maurycego 1913 - Księża: Melchior Kędzioła i Władysław Rutz 
dokonują poświęcenia Zakładów Graficznych 
W. Kulerskiego w Tuszewie. 
1939 - Pod Łomiankami k. Warszawy zginął gen. Stefan 
Bołtuć, dowódca GruD V Operacvinei "Wschód". 
23. Wtorek 
Bogusława 
Tekli 
24. Środa 1901- Otwarcie linii kolejowej Mełno - Chełmża. 
Gerarda 1986 - Powstanie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza. 
Teodora 
25. Czwartek 
Aureli 
Ładysława 
26. Piatek 
Cypriana 
Justvny 
27. Sobota 1422 - Podpisanie pokoju nad Jeziorem Mełno k. Grudziądza. 
Damiana 1772 - Król pruski Fryderyk II zmusza przedstawicieli 
Grudziądza do złożenia przysięgi hołdowniczej 
w Malborku. 
28. Niedziela 
Marka 
Libuszy 
29. Poniedziałek 
Michaliny 
Michała 
30. Wtorek 1626 - Z rozkazu Zygmunta III Wazy zostaje zbudowany 
Honoriusza w Grudziądzu most na Wiśle. Wymarsz 11.000 
Zofii żołnierzy przeciw Szwedom pod Gniew. 
1711- Do Grudziądza przybywa car Rosji Piotr I. 
1913 - Ukazanie się drukiem pierwszego polskiego 
przewodnika o Grudziądzu wraz z planem 
i polskimi nazwami ulic. 
1921- Powstanie grudziądzkiego koła Polskiego 
Towarzystwa Krajoznawczego. 
1981- Otwarcie grudziądzkiej Szkoły Japońskiego 
Karate Kvokushin.
>>>
I 36 Stanisław Poręba I 


( Październ i k ) 


1. Środa 1903 - Wyszedł nr 1 "Dziennika Grudziądzkiego", 
Danuty wydawanego przez W. Kulerskiego. 
Igora 1916 - Poświęcenie kościoła św. Krzyża przy ul. Chełmiń- 
skiej. 
1934 - Wyszedł jubileuszowy numer "Gazety Grudziądz- 
kiej" (1894-1934). 
2. Czwartek 1882 - August Ventzki założył w Grudziądzu warsztat 
Dionizego naprawy maszyn rolniczych. 
Teofila 1894 - Wyszedł nr 1 "Gazety Grudziądzkiej". 
3. Piątek 1941- W Grudziądzu zmarła Elżbieta Bonowa, b. właści- 
Józefy cielka polskiej drukarni w Małym Tarpnie. 
Teresv 
4. Sobota 1996 - Uroczyste obchody 15. rocznicy śmierci Bronisła- 
Rozalij wa Malinowskiego. 
Franciszka 
5. Niedziela 1875 - W Poznaniu urodził się Stanisław Kunz (senior), 
Justyny dziennikarz "Gazety Grudziądzkiej". 
laora 
6. Poniedziałek 1921 - Pierwsze wybory do polskiej Rady Miejskiej Gru- 
Fryderyki dziądza (przewodniczący - Julian Szyszkowski). 
Artura 1929 - Wybory do Rady Miejskiej Grudziądza (przewod- 
niczącv - Julian Szvchowskit 
7. Wtorek 1897 - W Aplinkach k. Gniewu urodził się Robert Piłat, 
Marii członek "Roty". 
Mi re iii 
8. Środa 1873 - W Rożnowie k. Obornik Wielkopolskich urodził 
Brygidy się Michał Majerski (pseudonim: "Przyjaciel Ludu 
Pelaaii od Gazetv Grudziądzkiei"t 
9. Czwartek 1956 - W Grudziądzu zmarł drukarz Bolesław Bielicki, 
Arnolda m.in. wydawca czasopisma "Warsztat Szewski" 
Boadana (1932 - 1). 
10. Piątek 1820 - W Grudziądzu urodził się Carl August K6hler, 
Pauliny drukarz, księgarz i wydawca polskich książek. 
Franciszka 
11. Sobota 1925 - Wybory do Rady Miejskiej Grudziądza (przewod- 
Aldony niczący - Julian Szychowski). 
Emila 1986 - Odsłonięcie odbudowanego Pomnika Niepodle- 
głości na grudziądzkim Rynku. 
12. Niedziela 1907 - W Papowie Biskupim urodził się Wojciech Gajdus, 
Eustachego grudziądzki wikary, redaktor "Tygodnika 
Maksa Parafialnego" oraz pamiętnikarz.
>>>
I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


13. Poniedziałek 
Edwarda 
Mikoła'a 
14. Wtorek 
"Bernard a 
Liwii 
15. Sroda 
Jadwigi 
Teresy 


16. Czwartek 
Florentyny 
Ambroże o 
17. Piątek 
Ignacego 
Wiktora 


18. Sobota 
Juliany 
Łukasza 


19. Niedziela 
Piotra 
Ziemowita 
20. Poniedziałek 
Ireny 
Jana 
21. Wtorek 
Hilarego 
Urszuli 
22. Sroda 
Halki 
Prz b stawa 
23. Czwartek 
Marleny 
Sewe na 
24. Piątek 
Marcina 
Rafała 


37 1 


1972 - W Grudziądzu przy ul. Staro rynkowej odsłonięty 
został pomnik Mikołaja Kopernika. 


1931- W Poznaniu zmarłb. dziennikarz "Gazety 
Grudziądzkiej" oraz autor pierwszeg? polskillgo 
przewodnika o Grudziądzu Ignacy Zniński. 
1938 - Do Grudziądza przyjechał (z okazji 1S-lecia Oficer- 
skiej Szkoły Kawalerii) marszałek Polski Edward 
Rydz - Śmigły. Rada Miejska Grudziądza nadała 
mu t tuł Ob atela Honorowe o Grudzi dza. 


1903 - Dziennikarz "Gazety Grudziądzkiej" Mieczysław 
Piechowski i wydawca Wiktor Kulerski zostali 
skazani przez sąd pruski na karę 50 marek grzyw- 
ny, za rozpowszechnianie książki "Opowiadania 
dziadka o dziejach ojczystych", w której znalazły 
si fra en ieśni eszcze Polska nie z 'n a.u". 
1928 - W Warszawie zmarł b. dziennikarz "Gazety Gru- 
dziądzkiej" i literat Wacław Niezabitowski. 
1996 - Oddanie do użytku nowoczesnego, ekologiczne- 
o składowiska od adów w Zakurzewie. 


1912 - W Grudziądzu urodził się Henryk Kalinowski, 
członek "Roty". 


1929 - W Poznaniu zmarł b. dziennikarz "Gazety Gru- 
dziądzkiej", pisarz i tłumacz Antoni Stefański 
seudonim: Antoni z Szamotuł" .
>>>
1 38 


Stanisław Poręba I 


25. Sobota 
Oarii 
Ingi 
26. Niedziela 
Ewarysta 
Luciana 
27. Poniedziałek 1939 - W Księżych Górach zostali zamordowani przez 
Iwony Niemców, m.in. drukarz i wydawca Władysław 
Sabiny Grobelny oraz dziennikarz "Gońca Nadwiślań- 
skiego" Lucian Głodkowski. 
28. Wtorek 1879 - Ukończenie budowy mostu na Wiśle w Grudziądzu. 
Szymona 1942 - W Stutthofie zginął b. dziennikarz "Gazety Grudzią- 
Tadeusza dzkiej" Mieczysław Piechowski. 
29. Środa 1939 - Rozstrzelanie przez Niemców 10 grudziądzkich 
Serafina zakładników przy al. J. Piłudskiego. 
Wioletv 1982 - Bolesław Tafelski zostaje Prezydentem Grudziądza. 
30. Czwartek 1891 - We Lwowie urodził się Eugeniusz Dawidowicz, 
Zenobii muzyk i kapelmistrz, wydawca czasopisma 
Edmunda "Muzyk Wojskowy" w Grudziądzu. 
1946 - Sylwin Zygmuntowicz zostaje prezydentem 
Grudziądza. 
31. Piatek 1410 - Odejście wojsk polskich z Grudziądza (dowódca- 
Augusta kasztelan Mościc ze Stężewa). 
Łukasza 1466 - Grudziądzki zamek staje się siedzibą polskich 
starostów. 
1908 - W Grudziądzu urodził się]ózef Kruszona, dzien- 
nikarz "Gońca Nadwiślańskiego". 
1911- B. dziennikarz "Gazety Grudziądzkiej" Mieczy- 
sław Piechowski obejmuje stanowisko redaktora 
"Kuryera Narodowego" w Małym Tarpnie. 
1933 - W Grudziądzu wyszedł nr 1 tygodnika ,,samoobrona". 
1939 - W Księżych Górach zostali zamordowani grudzią- 
dzcy dziennikarze Stanisław Kunz (senior) 
i redaktor grudziądzkiego oddziału "Słowa 
Pomorskiego" Paweł Demela.
>>>
I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


39 1 


( 


Listopad 


) 


1. Sobota 1882 - Uruchomienie linii kolejowej Grudziądz - Chełmża. 
Wiktoryny 1923 - Powstanie Klubu Szoferów w Grudziądzu. 
Andrzeia 
2. Niedziela 1869 - W Piotrowicach k. Inowrocławia urodził się Józef 
Bogdana Rutkowski, ziemianin i redaktor grudziądzkiego 
Tobiasza tygodnika "Gospodarz". 
1922 - Utworzenie w Grudziądzu Pomorskiej Szkoły 
Sztuk Pięknych (kierownik - Wacław Szczeblewski. 
1937 - W Rzeszowie zmarł pisarz, publicysta i historyk 
ks. Julian Antoni Łukaszkiewicz. 
3. Poniedziałek 
Sylwii 
Huberta 
4. Wtorek 1914 - W Grudziądzu urodził się Franciszek Ronowski, 
Karola członek "Roty". 
Olaierda 
5. Środa 1934 - Wielki wiec Polskiej Partii Socjalistycznej w "TIvoli". 
Elżbiety 
Sławomira 
6. Czwartek 
Feliksa 
Ariettv 
7. Piatek 
Antoniego 
_I:arinv 
8. Sobota 1960 - W Grudziądzu zmarł drukarz i b. redaktor odpo- 
Klaudii wiedzialny "Gazety Grudziądzkiej" Leon Kowalski. 
Wiktoriusza 
9. Niedziela 1957 - W Nawrze k. Chełmży zmarł ks. Wojciech Gajdus, 
Gracji b. redaktor grudziądzkiego "Tygodnika Parafial- 
Ursvna nego" i autor oamietnika Nr 20 998 opowiada". 
10. Poniedziałek 1919 - Grudziądzki adwokat dr Stefan Łaszewski zostaje 
Leny mianowany wojewodą pomorskim. 
Leona 1990 - Przywrócenie herbu miasta Grudziądza z 1937 r. 
(biskuo na tle murów z wieżyczkami). 
11. Wtorek 1918 - Zakończenie I wojny światow
j. W Grudziądzu 
Bartłomieja powstaje Rada Robotników i Zołnierzy. 
Marcina 1919 - Zakłady Graficzne W. Kulerskiego wydały broszu- 
rę Jana M. Rakowskiego "Na wielkopomne Święto 
Zmartwychwstania Polski 1919 r. Wiązanka 
wierszy przemów i pieśni". 
1933 - Odsłonięcie pomnika Marszałka Józefa Piłsudskie- 
, go w Parku Dworcowym, orzy ul. Dworcowej.
>>>
1 40 


Stanisław Poręba I 


12. Sroda 1905 - W Przemyślu urodził się Jan Kunert, dziennikarz 
Renaty "Gońca Nadwiślańskiego". 
Witolda 1916 - Wiktor Kulerski zawiesza wydawanie 4 wydań 
Gazetv Grudziadzkiei". 
13. Czwartek 1918 - Przyjęcie pols
ich przedstawicieli do Rady 
Arkadii Robotników i Zołnierzy w Grudziądzu. 
Stanisławy 1921- Zaczyna urzędowanie pierwsza polska z wyboru 
Rada Mieiska Grudziadza. 
14. Piątek 
Wawrzyńca 
Emila 
15. Sobota 1878 - Uruchomienie linii kolejowej Grudziądz- Jabłonowo. 
Alberta 1879 - Uruchomienie linii kolejowej Grudziądz - Laskowice. 
Leopolda 1914 - Na froncie niemiecko - rosyjskim, pod Warszawą, 
zginął drukarz "Gazety Grudziądzkiej" i działacz 
narodowy Kazimierz fedrach. 
16. Niedziela 1918 - W Grudziądzu została wydana odezwa Koła 
Marii Polskiego przy Parlamencie Rzeszy Niemieckiej 
Edmunda oraz Sejmie Pruskim" Twórzmy państwo swoje! ". 
1966 - W Środzie Wielkopolskiej zmarł b. redaktor 
naczelny "Gazety Grudziądzkiej" Stanisław Kunz 
(junior): 
17. Poniedziałek 1894 - W Krakowie urodził się dziennikarz "Gońca 
Grzegorza Nadwiślańskiego" i wydawca jednodniówek 
Salomei Józef Stanach. 
1918 - Utworzenie Polskiej Rady Ludowej na Miasto 
Grudziądz (przewodniczący - Wiktor Kulerski). 
1919 - Pożar niszczy cześć e:rudziadzkiee:o ratusza. 
18. Wtorek 1966 - W Warszawie zmarła b. dziennikarka "Gazety 
Tomasza Grudziądzkiej" i "Gońca Nadwiślańskiego", 
Klaudyny córka Wiktora Kulerskiego, Leontyna Kulerska 
- Maiorowicz. 
19. Sroda 1934 - Zenon Mijał zostaje wybrany wiceprezydentem 
Elżbiety Grudziądza. 
Seweryna 1992 - Z okazji 70-lecia Oddziału Polskiego Towarzystwa 
Krajoznawczego i Polskiego Towarzystwa 
Turystyczno - Krajoznawczego zorganizowany 
został XII Grudziadzki Seimik Krajoznawczy. 
20. Czwartek 
Anatola 
Feliksa 
21. Piątek 
Marii 
Janusza 
22. Sobota 
Cecylii 
Jonatana
>>>
I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


41 I 


23. Niedziela 1887 - W Odrzykoniu k. Krosna urodził się ks. Józef 
Adeli. Panaś, redaktor naczelny "Gazety Grudziądzkiej" 
Fel i cyt y i działacz ruchu ludowego. 
24. Poniedziałek 1859 - W Klonówce k. Starogardu Gdańskiego urodził się 
Emmy Jan Michał Rakowski, dziennikarz "Gazety 
Florv Grudziadzkiej" . 
25. Wtorek . 
Katarzyny 
Klemensa 
26. Środa 1919 - Inż. Józef Włodek mianowny zostaje komisarycz- 
Leona nym prezydentem Grudziądza. 
Leonarda 1932 - Obchody 25-rocznicy śmierci Stanisława Wyspiań- 
skiego w Grudziądzu. 
1936 - Polskie Radio w Toruniu wyemitowało reportaż 
Heleny Mężyńskiej o ur
zystości nadania Pań- 
stwowemu Gimnazjum Zeńskiemu imienia Marii 
z Bilewiczów Piłsudskiej. 
27. Czwartek 1920 - W Chełmnie urodził się Alojzy Szwedowski, 
Waleriana członek "Roty" 
Franciszka 
28. Piątek 
Grzegorza 
Jakuba 
29. Sobota 
Błażeja 
Saturnina 
30. Niedziela 1807 - Ustalenie granicy między Księstwem Warsza- 
Andrzeja wskim a Prusami. Grudziądz i okolice pozostają 
Ondraszka w państwie pruskim. 
1906 - W Herne (Niemcy) urodził się elektryk Mieczy- 
sław Kaube, członek "Roty". 
1928 - Ukazał się nr 1 "Dodatku Poświęconego Sprawom 
Organistów"{do "Gazety Grudziądzkiej"). 
1930 - Odsłonięcie Pomnika Niepodległości na grudzią- 
dzkim Rynku
>>>
1 42 


Stanisław Poręba I 


( 


Grudzień 


) 


1. Poniedziałek 
Blanki 
Natalii 
2. Wtorek 
Balbiny 
Paulinv 
3. Środa 1918 - Udział delegatów grudziądzkich w Polskim 
Hilarego Sejmie Dzielnicowym w Poznaniu. 
Ksawerego 1919 - Adwokat dr Stefan Łaszewski przeprowadza się 
do Torunia. 
1927 - W Grudziądzu otwarta została III Pomorska 
Wystawa Drobiu, Gołębi i Królików. 
4. Czwartek 
Barbary 
Bernarda 
5. Piatek 1916 - W Dortmundzie (Niemcy) urodził się Piotr 
Anastazego Soliński, członek "Roty". 
Sabiny 1918 - Dr Stefan Łaszewski, komisarz Naczelnej Rady 
Ludowej w Poznaniu, zostaje mianowany kierow- 
nikiem Pod komisariatu tej rady w Gdańsku. 
1930 - Wyszła drukiem jednodniówka pod redakcją 
Ludwika Łydki "Grudziądz po dziesięciu latach 
wolności". 
6. Sobota 1906 - Wiktor Kulerski wprowadza w swojej drukami 
Mikołaja i redakcjach gazet 8-godzinny dzień pracy. 
Jaremy 1927 - Zamknięcie III Wystawy Drobiu, Gołębi i Królików. 
1928 - Wyszedł nr 2 i ostatni "Dodatku Poświęconego 
Sprawom Organistów". 
7. Niedziela 1996 - Oddanie do użytku odcinka linii tramwajowej 
Agaty na Rządz. 
Dalii 
8. Poniedziałek 1916 - W Grudziądzu urodził się Antoni Maliszewski, 
Marii członek "Roty". 
Wirgiliusza 1918 - Grudziądzkie Polskie Towarzytwo Gimnastyczne 
"Sokół" wznowiło swoją działalność po przerwie 
wojennei. 
9. Wtorek 
Wiesławy 
Anetv 
10. Środa 1925 - Założenie Chóru Męskiego "Echo" w Grudziądzu. 
Danieli 
Julii
>>>
I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


43 1 


11 . Czwartek 
Damazego 
Waldemara 
12. Piątek 1897 - W Grudziądzu zmarł ziemianin oraz redaktor 
Aleksandra "Gazety Grudziądzkiej" i jej "Dodatku Rolniczo 
Daamarv - Przemvsłowego" Walerian Rutkowski. 
13. Sobota 1655 - Zdobycie przez Szwedów Grudziądza. . 
Łucji 1885 - Otwarcie rzeźni miejskiej w Grudziądzu. 
Juliusza 
14. Niedziela 1857 - W Rzeszowie urodził się pisarz, publicysta i histo- 
Alfreda ryk ks. Julian Antoni Łukaszkiewicz, mieszkaniec 
Izvdora Grudziadza w latach 1920-1929. 
15. Poniedziałek 1891 - W Wągrowcu urodził się Józef Hoffman, drukarz, 
Celiny redaktor i wydawca m.in. "Księgi adresowej 
Ireneusza miasta Grudziadza. Rok 1933". 
16. Wtorek 1924 - "Gazeta Grudziądzka" zaczyna wychodzić 
Zdzisławy w 3 wydaniach. 
Sebastiana 
17. Sroda 
Olimpii 
Jolanty 
18. Czwartek 1886 - W Bejscach k. Kazimierzy Wielkiej urodził się 
Bogusława Wacław Niezabitowski, dziennikarz "Gazety 
Graciana Grudziadzkiei" i literat. 
19. Piątek 1931 - Wznowienie "Dobrej Gospodyni", bezpłatnego 
Gabrieli dodatku do "Gazety Grudziądzkiej". 
Dariusza 1973 - Henrvk Tedrzeiewicz zostaie Drzew. Prez. MRN. 
20. Sobota 
Bogumiły 
Dominika 
21. Niedziela 
Jana 
Honoraty 
22. Poniedziałek 1872 - W Piechowicach k. Kościerzyny urodził się 
Bożeny Mieczysław Piechowski, dziennikarz "Gazety 
Zenony Grudziądzkiej" . 
1909 - W Krakowie zmarła Józefa z Kolskich Kulerska, 
I-sza żona Wiktora Kulerskiego. 
23. Wtorek 1899 - Uruchomienie wodociągów w Grudziądzu. 
Dagny 1923 - Poświęcenie kościoła pod wezwaniem Najświęt- 
Sławomira sze2:O Serca Pana Jezusa w Małvm Taronie 
24. Sroda 1897 - W Mławie urodził się Leon Sobociński, dzienni- 
Adama karz "Gazety Grudziądzkiej" i "Gońca Nadwi- 
Ewy ślańskiego oraz satyryk i historyk prasy. 
1942 - W Grudziądzu, po zwolnieniu z niemieckiego 
więzienia, zmarła znana działaczka narodowa 
i dziennikarka Helena Kruszonowa.
>>>
1 44 


Stanisław Poręba I 


25. Czwartek 
Glorii 
Piotra 
26. Piątek 
Dionizego 
Szcze ana 
27. Sobota 
Zanety 
Fabioli 
28. Niedziela 
Antoniusza 
Cezare o 
29. Poniedziałek 
Dawida 
Dominika 


30. Wtorek 
Irminy 
Sabiny 


31. Środa 
Melanii 
Sylwestra 


1912 - Powstanie Katolicko - Polskiej Partii Ludowej 
w Grudziądzu. 
1919 - Do Grudziądza przybywa polski komisaryczny 
rez dent miasta inż. ózef Włodek. 
1886 - W Chawłowie k. Wągrowca urodził się Antoni 
Wieczorek, drukarz i dziennikarz "Gazety 
Grudziądzkiej" . 
1933 - Grudziądzki Sąd Grodzki skazał na karę l miesiąca 
więzienia i 50 zł grzywny redaktora odpowiedzial- 
nego pisma "Prawda w oczy" Alojzego Kowalczy- 
ka, za opublikowanie artykułu "Młodzi policjanci". 
1933 - Po rozwiązaniu Związku Księgowych i Rzeczo- 
znawców Księgowości na Pomorzu, powstał 
Zachodnio - Polski Związek Księgowych, z siedzi- 
bą Zarządu Głównego w Grudziądzu (prezes 
- Z munt Kucharski . 
1918 - W Grudziądzu rozpoczyna działalność 
Dowództwo Ił Okręgu tajnej Organizacji 
Wyzwolenia Pomorza (OWP, siedziba: hotel 
F. Karolewicza, rz ul. Toruńskie' .
>>>
Jerzy Krzyś 


350 - LECIE 
GRUDZIĄDZKIEGO KOLEGIUM 


S taropolskie porzekadło I 
głosi, że "nie od razu Kra- . 
ków zbudowWlO". Odnosić się . 
to także może do tzw. Kole- 
gium Działyńskich. Wstępne 
poczynania dotyczące utwo- 
rzenia i budowy Kolegium 
trwały przez wiele lat. Pier- 
wszy decydujący zwrot nastą- 
pił po uchwale ("konstytucji") 
walnego sejmu I Rzeczypospo- 
litej w marcu 1647 roku, któ- 
ra zezwalała na założenie ko- 
legium w królewskim mieście 
Grudziądzu "dla pomnożenia 
Chwały Bożej". W tym roku 
mija właśnie równe 350 lat od 
Ratusz ok. 1900 r. - dawniej Kolegium 
otrzymania tej urzędowej , , lo- Dzialyńskich. (Fot. archiwum) 
kalizacji" . 
Jak wiadomo, Jezuici z prowincji wielkopolskiej przybyli do 
Grudziądza już w 1632 r., osadzeni przy parafii św. Mikołaja 
przez biskupa chełmińskiego Jana Kucborskiego (vel Kuczbor- 
skiego). Powstała więc tzw. rezydencja, czyli placówka misyjna 
z kaznodziejami. Zakon Jezuitów starał się przez kilkanaście 
lat o przekształcenie tej rezydencji w kolegium, na co otrzymał 
już zgodę papieża Urbana VIII 8 marca 1641r. Innowiercza 
szlachta była jednak przeciwna zbytniemu rozrostowi Zakonu 
i torpedowała wszelkie poczynania w sejmie. Dopiero starania 
sławnego Jana Działyńskiego (wówczas wojewody chełmiń-
>>>
Jerzy Krzyś 


skiego i senatora) doprowadziły do pozytywnej " konstytucji 
sejmowej". J. Działyński pomógł niezmiernie Jezuitom w wy- 
kupywaniu parceli wokół dawnej plebanii i cmentarza kościel- 
nego, co wobec oporu protestanckich, wrogo usposobionych, 
mieszczan, nie było rzeczą ani łatwą, ani tanią. Przeniesiono 
także plebanię farną w dzisiejsze miejsce. 
Organizacją nauki zajął się O. superior Jędrzej Pawłowski 
i pierwszy rektor Daniel Siekierzyński. Przerobiono budynek 
plebańskiej czeladzi na prowizoryczną szkołę i od września 
1649 r. rozpoczęto naukę dla dziesięciu uczniów w oddziale 
gramatykalnym, oczywiście po łacinie. Z każdym rokiem 
liczba uczniów wzrastała, byli to przeważnie synowie okoli- 
cznej szlachty, ale przyjmowano także mieszczan, nawet 
protestantów. Energiczny rektor kierował równolegle budo- 
wą nowego, tymczasowego, dwupiętrowego gmachu szkolne- 
go w pruski mur, z podcieniami wokół dziedzińca na sposób 
włoski. Gmach ten, sfinansowany przez licznych sponsorów, 
został oddany do użytku w 1651r. i wkrótce zapełnił się 
uczniami. W tym czasie murowano fundamenty pod właści- 
wy gmach klasztoru. W czasach "potopu" przepędzono Jezui- 
tów, a w kolegium kwaterowało wojsko szwedzkie, poważnie 
go dewastując. Na szczęście budynek ocalał od potężnego 
pożaru miasta w czasie oblężenia 29 sierpnia 1659 r. Po 
doraźnym naprawieniu uszkodzeń, wskrzeszono naukę, odra- 
biając wojenne zaległości. Wtedy zaczął też działać teatr ucz- 
niowski. 
Postanowiono zbudować większy obiekt klasztorny niż 
uprzednio planowano, dokonano więc korekty fundamentów. 
Budowa kompleksu zakonnego trwała kilkadziesiąt lat, etapa- 
mi, przeciągając się głównie wskutek okresowych braków fun- 
duszów i materiałów. Lista sponsorów wspomagających budo- 
wę była długa. Do roku 1715 wzniesiono przyklasztorny 
kościół, a w latach 1723-1725 zbudowano wieżę oraz skrzydło 
zachodnie z nadwieszonym przejściem nad ulicą Spichrzową. 
Dopiero więc po przeszło stu latach działalności Jezuitów 
w Grudziądzu powstał monumentalny gmach, godny Ko- 
legium Działyńskich. Ponieważ uczniowie korzystali
>>>
350-LECIE GRUDZIĄDZKIEGO KOLEGIUM 


[£] 


zmiejscwinternacie, ściśle mówiąc, było to już nie kolegium, 
a "konwikt". 
W okresie szczytowego rozwoju uczyło się w Grudziądzkim 
Ateneum okoł9 trzystu uczniów. Nauka trwała 7 lat, a zajęcia 
prowadzono przeważnie po łacinie. Kolegium słynęło z wyso- 
kiego poziomu nauczania przez wytrawnych pedagogów. 'Ewe- 
nementem było np. wystawianie sztuk teatralnych, specjalnie 
napisanych dla uświetniania różnych wizytacji, sejmików, od- 
pustów itp. czy dla popisów uczniów. 
Zabór pruski przyniósł kres działalności kolegium jezuickie- 
go, które zostało upaństwowione 17 stycznia 1781r. Działało 
więc 132 lata, dając Ojczyźnie wielu światłych ludzi. Reliktami 
świetności są: kościół św. Franciszka Ksawerego, pojezuicki 
gmach (magistratu) z pięknym refektarzem i sienią, galeria 
dobroczyńców klasztoru, zachowane kroniki i tzw. "kodeksy 
grudziqdzkie" z tekstami sztuk teatralnych. 


;'.. ':' 


'O;
I'" '! 
. i" " 
, . f:'1!r' 
' . 
 
1..", . 



IT1IJQeni( 
}tft7t'iel1wer
r .51""$$11 


1 


;;:,' " 


.
;.
 


...!
. :i 


J 
'
_' fi 


' . 

 ':;. 


.f( 


.;.:- ... 


I '. 




 -:. 

h,. 


-Y, .,
:' "ł.. 
.. :,;-
 
 


,"i 


J}j 


.....td.' :,. 
'
,,
,.-.. 


. , 


"'11 



 - 


I 
J 
I 
I 
.,..( 


ł. 
.. 


.t 
,t- 
:

 ' ",'
f 
':k, .::1 ,;et' 
::
;;;:'i:,-;" 

 .' 
"'. 
. 
 ;'f;+;7(
';-

_:, ,''':c:;:;c 
7;
 
:'-- \}""..:.:;:-;

i;:

:
:;._. ii:.
:
);}i-
 
'
':
"1.._." :
ł.i
!
\". .

;.:.".. 
.";' -,,::.

....
 ..- 

 ?r
;:
.

.-; 


:o 


',.. 


. -
 7.. 


:l 


, ,';; 



 .
,. : t 7:

i: 


Ulica KwidzY'1ska (1908 r.)
>>>
Roman Nowak, Jerzy Krzyś, Karola Skowrońska 


HONOROWI OBYWATELE GRUDZIĄDZA 


MARSZAŁEK FERDYNAND FOCH 
Ferdynand Foch urodził się 2 października 1851 roku w Tarbes, 
u stóp Pirenejów. Nauki pobierał w szkole w Tarbes, w liceum 


:'
"',,
 


-' =:a.III 

 
 


. . '". , 
 


!' -,:'
 


",: 


" 
,.. 


.ł 


-". .. "!t.... 
::."7'1:." 
, · ."'.:"' 


,
;:.. 


'
f) 


,  ' 


f 


-' 
" 


, 
......., 


'-, 


''''. 


" 


... 


',')' 


.{ 


"'. 


, ....
..v 
, 


 
,.. ' 
. 


.... .. Jr, 
¥'.
; .... 


,1'
 ....: 
,....
: ,,...,, 
','\. .:

,:-
.:.,..
 

," 

,,
:' 
:n ' 
,') 


,
 


Marszałka F. Focha (z prawej) dekoruje Marszałek 
J. Piłsudski (Fot. archiwum) 


w Rodez, w małym seminarium w Polignam, a następnie w kolegium 
jezuickim św. Michała w Saint-Etienne. Zmiany szkół, do których 
uczęszczał, spowodowane były zmianą zamieszkania całej rodziny. 
Po zakończeniu studiów humanistycznych w kolegium św. Michała,
>>>
Roman Nowak, Jerzy Krzyś, Karola Skowrońska 


udał się do Metz, by w kolegium św. Klemensa przygotować się do 
Szkoły Politechnicznej. Od naj młodszych lat wychowywany był 
w atmosferze kultu cesarza Napoleona I i jego armii. Po wybuchu 
wojny z Prusami w 1870 roku wstąpił do armii francuskiej, lecz w walkach 
nie zdążył wziąć udziału. Został powołany do Szkoły Aplikacyjnej 
w Fontaineblau. Po jej ukończeniu w 1874 roku wstąpił do pułku już 
jako oficer zawodowy. Nie był to koniec edukacji Focha, gdyż już 
w 1885 roku rozpoczął naukę w Wyższej Szkole Wojennej. Po kilku 
latach stażu w jednostkach liniowych wrócił do akademii, aby objąć 
stanowisko dyrektora nauk i w 1908 roku stanąć na jej czele, w randze 
generała. 
Bardzo istotny dla kariery wojskowej Ferdynanda Focha był trzy- 
letni pobyt w III Oddziale Sztabu, gdyż pozwolił mu poznać zarządza- 
nie oraz podstawy doktryny wojennej Francji. W 1911 roku objął 
dowództwo 14 Dywizji, natomiast w 1912 roku powierzono mu dowó- 
dztwo VIII Korpusu, a w sierpniu 1913 roku XX Korpusu w Nancy. Po 
przejęciu dowództwa tego korpusu wydawało się, że jest to ostatnie 
stanowisko Focha, któremu do zakończenia służby i przejścia na 
emeryturę pozostały trzy lata. 
Wybuch I wojny światowej w 1914 roku zupełnie zmienił jego plany. 
Umiejętności Focha, jego ogromny upór walki, odegrały znaczącą 
rolę w pierwszej bitwie nad Marną, w której stał na czele IX armii i pod 
Ypres, w listopadzie 1914 roku, gdzie koordynował obronę oddziałów 
angielskich, francuskich i belgijskich. Przez następne lata wojny Foch 
dowodził Północną Grupą Armii i bezskutecznie próbował przełamać 
linie Niemców nad Sommą i w rejonie Artois. 
W 1917 roku objął stanowisko Szefa Sztabu Generalnego oraz 
został doradcą wojskowym Clemenceau. 
Po załamaniu się frontu brytyjskiego w Pikardii w 1918 roku, co 
spowodowało panikę w całej armii angielskiej, 26 marca 1918 roku 
Ferdynand Foch przejął odpowiedzialność za koordynowanie działań 
armii alianckich na froncie zachodnim. 8 maja tego roku został na- 
czelnym wodzem sił sprzymierzonych na wszystkich frontach. Po 
nieudanej ofensywie niemieckiej gen. Ericha von Ludendorffa w Szam- 
panii, wojska alianckie pod dowództwem gen. Focha, 18 lipca 
i 8 sierpnia, zmusiły Niemców do zajęcia pozycji obronnych. Armia
>>>
HONOROWI OBYWATELE GRUDZIĄDZA 


[EJ 


niemiecka straciła podczas tej ofensywy prawie milion żołnierzy i nie 
była w stanie kontynuować dalszego natarcia. Francuzi przeszli do 
kontrnatarcia, które zdecydowało o losach wojny i zmusiło dowództwo 
niemieckie do zaprzestania działań wojennych. 4 sierpnia 1918 roku 
Ferdynand Foch mianowany został marszałkiem Francji. 
11 listopada 1918 roku w imieniu wojsk sprzymierzonych, mcarsza- 
łek Foch podyktował stronie niemieckiej warunki zawieszenia broni, 
kończącej I wojnę światową. 
Marszałek Foch, uznany za jednego z twórców zwycięstwa państw 
Ententy, posiadał od 1919 roku tytuł marszałka Wielkiej Brytanii, 
a w 1923 roku otrzymał buławę marszałka Polski. 
Było to dowodem wdzięczności Polaków za pomoc, jaką marsza- 
łek okazał żołnierzom "błękitnej armii" generała Józefa Hallera oraz 
za pomoc i radę, jakiej udzieliła Francja Wojsku Polskiemu w ciężkich 
chwilach wojny polsko-sowieckiej w 1920 roku. Z wyrazami hołdu 
pospieszyły liczne polskie miasta, w tym i Grudziądz. Chociaż mar- 
szałek Ferdynand Foch nigdy nie był w Grudziądzu, to uchwałą Rady 
Miejskiej z 26 kwietnia 1923 roku postanowiono nadać mu tytuł 
Honorowego Obywatela Miasta Grudziądza, a odnośny akt wręczono 
podczas pobytu w Polsce. 
Marszałek Foch był także członkiem Akademii Francuskiej. Ostat- 
nie lata życia spędził na pisaniu pamiętników. Zmarł w Paryżu 6 marca 
1929 roku i pochowany został obok Napoleona I w kościele Saint Luis 
des Invalides. Napisał m.in. "Zasady sztuki wojennej" (1897), 
,,0 prowadzeniu wojen" (1924). Obie prace zostały przetłumaczone 
na język polski. Po jego śmierci ulicę Strzelecką w Grudziądzu prze- 
mianowano na ulicę marszałka Focha.
>>>
Roman Nowak, Jerzy Krzyś, Karola Skowrońska 


JULIAN SZYCHOWSKI 


Julian Szychowski urodził się 16 
sierpnia 1876 roku w Lipinkach 
koło Jabłonowa Pomorskiego, 
w rodzinie rolnika Juliana i Rozalii 
z domu Krajewskich. Uczęszczał 
do gimnazjów w Nowym Mieście 
Lubawskim, Chełmnie i Brodnicy. 
Należał do tajnego Związku Filo- 
matów Pomorskich. Po zdobyciu 
matury w 1900 roku studiował 
prawo oraz ekonomię na uniwer- 
sytetach we Wrocławiu, Berlinie 
i Królewcu. W czasie studiów był 
członkiem tajnych studenckich 
organizacj i samokształcenio- 
wych. Po ukończeniu studiów 
pracował w niemieckich sądach 
(Fot. archiwum) W Marburgu, Frankfurcie n/Me- 
nem i Kassel. W roku 1909 przy- 
był do Grudziądza i założył własną kancelarię adwokacką. Była to 
druga w naszym mieście polska kancelaria adwokacka, obok kance- 
larii dra Stefana Łaszewskiego i Kazimierza Wysockiego, istniejącej 
od 1892 roku. Bronił przed sądami pruskimi przede wszystkim Pola- 
ków, w tym, w licznych procesach prasowych, redaktorów "Gazety 
Grudziądzkiej". 
Od roku 1910 był jednym ze współzałożycieli Towarzystwa Śpie- 
waczego "Lutnia" i prezesem jego pierwszego zarządu. Wstąpił do 
Towarzystwa Przemysłowców Polskich, Towarzystwa Ludowego 
i Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół". Był członkiem rady nadzor- 
czej Banku Ludowego. 
Dzięki jego zaangażowaniu polscy mieszkańcy Grudziądza po raz 
pierwszy wybrali swoich przedstawicieli do niemieckiej Rady Miejskiej, 
a wśród nich przemysłowca Alojzego Ruchniewicza. 
Gdy w 1912 roku stanął w obronie właściciela ziemskiego i dzia- 
łacza narodowego Juliana Jaworskiego - Sasa, z powodu wywłasz- 


i. ; 


........:c', 
- -ł.:r
 
 
 


L'" 


";
,:
.


)i,
",' 
./.;" :11t.
: 
., ;'łrt.- 'V -t:::e.-C -- ", "r:.i- .: 'f.
,.
 
. 
?' . 
 , 
.

'

: -".. ,o :,',,
; 
!- ;" '
" !"''''' 
- 

,
 ': ,
,' 

,,' 


. " 


...:.., : 


".f'- 


."
>>>
HONOROWI OBYWATELE GRUDZIĄDZA 


@] 


czenia go Z majątku przez władze pruskie, stał się znanym adwoka- 
tem nie tylko w trzech zaborach, ale także w krajach Europy Zachod- 
niej. 
W grudniu 1912 roku był jednym z założycieli Związku Kół Śpie- 
waczych na Prusy Zachodnie w Grudziądzu i został wiceprezesem 
jego zarządu. W 1913 roku należał do założycieli Narodowego Stron- 
nictwa Ludowego w Bydgoszczy i został członkiem Rady Narodowej 
w Poznaniu. 
W okresie I wojny światowej mieszkał w Grudziądzu. Po jej zakoń- 
czeniu był członkiem Polskiej Rady Narodowej na Miasto Grudziądz, 
organizatorem i przewodniczącym Straży Ludowej, delegatem na 
Polski Sejm Dzielnicowy w Poznaniu (5 grudnia 1918r.), zastępcą 
delegata rządu polskiego przy grudziądzkim magistracie oraz prze- 
wodniczącym Komisji Przyjęcia Wojsk Polskich w Grudziądzu 23 
stycznia 1920 roku. W okresie międzywojennym był m.in. wieloletnim 
przewodniczącym Rady Miejskiej w Grudziądzu oraz marszałkiem 
Sejmiku Wojewódzkiego w Toruniu. 6 listopada 1922 roku z ramienia 
Narodowej Partii Robotniczej został wybrany senatorem wojewódz- 
twa pomorskiego. Zrzekł się mandatu senatora 28 lutego 1926 roku, 
a miejsce jego zajął O. Steinborn. W 1928 roku został odznaczony 
Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, a w 1932 roku otrzy- 
mał tytuł Szambelana Papieskiego. Był także kawalerem papieskiego 
Orderu św. Sylwestra. 
W 1933 roku Julian Szychowski wycofał się z życia społeczno-poli- 
tycznego i zajął się wyłącznie sprawami zawodowymi. 
Po wybuchu II wojny światowej wyjechał na południe Polski, skąd 
przedostał się do Europy Zachodniej, a następnie do Kanady. Zamie- 
szkał na farmie Waterford w prowincji Ontario. Zmarł 24 września 
1951 roku i pochowany został na cmentarzu w Brandford. Jego żona, 
Zofia z Pałubickich Szychowska, zamordowana została przez Nie- 
mców w Grudziądzu 11 listopada 1939 roku na Księżych Górach. 
W uznaniu swoich zasług dla miasta Julian Szychowski otrzymał 
w 1932 roku tytuł Honorowego Obywatela Grudziądza.
>>>
[EJ 


Roman Nowak, Jerzy Krzyś, Karola Skowrońska 


DAMAZY .KLIMEK 


Damazy Klimek był współwłaści- 
cielem drogerii "Alchemia", którą 
założył w 1902 roku. Mieściła się 
ona w Grudziądzu przy ul. Wybic- 
kiego 31. Firma jego oferowała 
mieszkańcom Grudziądza arty- 
kuły drogeryjne, chemiczne, chi- 
rurgiczne, fotograficzne oraz te- 
chniczne, zarówno w sprzedaży 
detalicznej, jak też hurtowo. 
Damazy Klimek urodził się 
około 1867 roku, prawdopodob- 
nie w Zakrzewie koło Złotowa (wg 
S. Sujkowskiej). Dopiero około 
1900 roku zamieszkał w Grudzią- 
dzu. Oprócz pracy zawodowej 
wiele czasu poświęcał na sprawy 
(Fot. archiwum) społeczne, szczególnie związa- 
ne z naszym miastem. Przez sze- 
reg lat zasiadał jako radny w Radzie Miejskiej Miasta Grudziądza. Za 
swoje zasługi dla Grudziądza, wraz z kupcem Alojzym Ruchniewi- 
czem, otrzymał w 1938 roku tytuł Honorowego Obywatela Grudzią- 
dza. Został zamordowany przez Niemców, prawdopodobnie 20 listo- 
pada 1939r. Miejsce jego stracenie i spoczynku nie jest znane. 
Tę szlachetną postać działacza narodowego i społecznego trzeba 
ocalić od zapomnienia. 


';l 


... ':JV.,;'!Sf-' ,; 
" '""'I 'o" Jt; 
 Oo1li= .;;.
 .- d 
,,' ',X-ł. "". .' .'" " '''i''! . i ,',;Y' 
../' '. ':
(, -
 

('?'
 
'{) 

 
 .;-.::.

t

 .'l


i 
.{ .:. 
:: J
Sf:.,;. :' 
 : 
. , 
:
 .
 
, { 


t 


" . 


. .. 

 ' 


" 
,,
-_..... 
. -.: 
. 
.
r
:}

 


"'!'. 


. .. "'. 


'
>>>
HONOROWI OBYWATELE GRUDZIĄDZA 



 


ALOJZY RUCHNIEWICZ 


Alojzy Ruchniewicz urodził się 
2 września 1867 roku w Kościerzynie. 
Około 1890 roku zamieszkał na stałe 
w Grudziądzu. Był właścicielem jedne- 
go z największych przedsiębiorstw 
przemysłowych przed I wojną świato- 
wą w Grudziądzu, a mianowicie fabryki 
wódek i likierów. Fabryka została zało- 
żona w 1849 roku przez Hermana Hint- 
zera. Ruchniewicz wykupił ją z rąk 
przemysłowca niemieckiego w 1893 
roku. .Wyroby tej fabryki cieszyły się 
wielką popularnością i zdobywały wie- 
lokrotnie złote medale na wystawach 
międzynarodowych, m.in. na wystawie 
w Brukseli w 1896r., jak również 
w Polsce; w Grudziądzu w 1896r., w Kościerzynie w 1911r., w Ple- 
szewie w 1912r. oraz w Toruniu w 1913r. Był nie tylko znanym 
kupcem, przemysłowcem, ale również działaczem narodowym i spo- 
łeczno-oświatowym. Alojzy Ruchniewicz byłczłonkiem Towarzystwa 
Przemysłowców Polskich, Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" 
Spółki Budowlanej "Bazar" oraz wielu innych polskich organizacji, 
które w czasie zaboru pruskiego wspierał finansowo. 
Z chwilą powrotu Grudziądza do Polski w 1920 roku, był jednym 
z sygnatariuszy protokołu przejęcia miasta z rąk niemieckich 23 
stycznia 1920 roku. Z okazji 40 lecia Towarzystwa Gimnastycznego 
"Sokół" w 1935 roku, za działalność w tej organizacji, został człon- 
kiem honorowym Gniazda I "Sokoła". Zmarł w Grudziądzu 20 
października 1955 roku. Odznaczony został papieskim orderem św. 
Sylwestra i nadano mu tytuł Szambelana Papieskiego. W roku 1938 
otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Grudziądza. 
W ten sposób uczczono jego wieloletnią działalność narodową 
i społeczną. 


-.,: . 
- .'
,,

i
:f:;-;" ::)';,
 
f"'""';", ," · 

.,- 
:
 
(;:.; .:...
:


: 
 ,: c .;
 
': .;:-:..;. '. ;". 'ł.
. 

. .......
 I' 
v--
" ł';r. 


:;:;;
: ;:
;:S
:.


: . 
:';:
'. . . 'ę;: /..'-:J. ' 
,
:
:", .':
l;' 
"
' , " 
'..
 '.' 


(Fot. archiwum)
>>>
Roman Nowak, Jerzy Krzyś. Karola Skowrońska 


MARSZAł.EK EDWARD RYDZ - ŚMIGŁY 


Edward Rydz - Śmigły urodził 
się 11 marca 1886 roku w Ła- 
pszynie koło Brzeżan nad 
Złotą Lipą, dopływem Dnie- 
stru. Rodziców stracił w mło- 
dym wieku i wzrastał w Brze- 
żanach w domu doktorostwa 
Uranowiczów. Dzięki ich po- 
mocy w roku 1905 ukończył 
w Brzeżanach gimnazjum. Po 
maturze studiował malarstwo 
w Akademii Sztuk Pięknych 
w Krakowie. Następnie prze- 
niósł się na Uniwersytet Ja- 
gielloński, gdzie studiował fi- 
lozofię. Po ukończeniu 
filozofii wrócił do Akademii 
. . Sztuk Pięknych, by kontynuo- 
wać studia artystyczne. 
W 1912 roku ukończył niższy, 
(Fot. archiwum) a potem wyższy kurs oficerski 
Związku Strzeleckiego. 
W następnym roku został powołany na stanowisko komendanta 
okręgu lwowskiego Związku Strzeleckiego oraz objął funkcję redakto- 
ra miesięcznika "Strzelec". 
Z chwilą wybuchu I wojny światowej otrzymał przydział do austriac- 
kiego pułku w Brzeżanach (był chorążym c.k. armii), ale szczęśliwym 
trafem znalazł się wśród ośmiu oficerów wyreklamowanych przez 
Józefa Piłsudskiego. Przeszedł cały szlak Pierwszej Brygady, naj- 
pierw jako dowódca batalionu, a następnie pierwszego pułku. Błysnął 
talentem pod Anielinem w manewrze przez Ulinę Małą do Krakowa, 
w walkach o wsie: Chyżówki, Marcinkowice, Pisarzową. W Legionach 
upowszechnił się jego pseudonim "Śmigły", który zastąpił nazwisko. 
Rydz - Śmigły wybił się na najlepszego dowódcę liniowego i jemu 



,,- . 


';
" 


... .- -- 

D;





, 
f" , 
 . : .'. '  \o. \.'':,
 
r, ,' , .".' 
 A
 ..'/ 
:łl=: 


 . -. 
"- 
':': ,;
. ,
 
. i«- :;
. 
___:
 
'-- .n 
- } 
.' . 
 
. . ;"'

 . _ , J\.:Y , -,:. 
- 
-
. 
.;
 '
;,

 


L. ._ 

- 


'., ;,
, 
lf:.t::
:
 


/ 


. I . 
," i Jl,: 
l' 
 c 
'1" 
. 
l.i 



 


.. \
 
.. 


','" ,). 
)0... 
J:,' , 
.fi 


ił 


!; 


, : 


,
>>>
HONOROWI OBYWATELE GRUDZIĄDZA 


ITi] 


Komendant Józef Piłsudski powierzył w 1914 roku zastępstwo dowo- 
dzenia Brygadą. 
Po kryzysie przysięgowym i uwięzieniu przez Niemców Piłsudskie- 
go i Sosnkowskiego, Rydz - Śmigły stanął na czele Polskiej Organi- 
zacji Wojskowej jako Komendant Główny. Po powrocie Piłsudskiego 
z Magdeburga, po przyjęciu przez niego pełnej władzy, Rydz - Śrpigły, 
12 września 1918 roku, został dowódcą Okręgu Generalnego 
w Lublinie w randze generała, a od 22 grudnia tego roku Okręgu 
Generalnego w Warszawie. Na przełomie stycznia i lutego 1919 roku 
objął dowództwo grupy operacyjnej "Kowe/", a następnie od kwietnia 
1919 roku do kwietnia 1920 roku, na czele swojej grupy operacyjnej 
zdobył Wilno i wspólnie z armią łotewską - Dyneburg. Potem, w wojnie 
polsko - bolszewickiej, dowodził 3. Armią, Frontem Południowo - 
Wschodnim oraz nowo utworzoną 2. Armią. Tutaj utwierdził swoją 
sławę świetnego dowódcy, prowadząc dywizje w słynnym manewrze 
znad Wieprza, w sierpniowej kontrofensywie, i później, w batalii nad 
Niemnem. 
W okresie pokoju gen. Rydz - Śmigły był od 1922 roku Inspektorem 
Armii we Lwowie, a od 1926 roku w Warszawie. Po śmierci Marszałka 
Józefa Piłsudskiego już od 13 maja 1935 roku mianowany General- 
nym Inspektorem Sił Zbrojnych, natomiast 11 listopada 1936 roku 
awansował ze stopnia generała broni do stopnia marszałka Polski. 
Z chwilą wybuchu II wojny światowej był Naczelnym Wodzem. Po 
zaatakowaniu Polski przez Armię Czerwoną marszałek E. Rydz - 
Śmigły wydał rozkaz oddziałom Wojska Polskiego do przejścia lub 
przebicia się na Węgry i do Rumunii. 
18 września 1939 roku wraz z częścią Sztabu Głównego przekro- 
czył granicę Rzeczypospolitej. Tego samego dnia został internowany 
przez władze rumuńskie i osadzony w Craiovej, na południowym 
zachodzie kraju. 27 października 1939 roku marszałek Rydz - Śmigły 
zrezygnował z funkcji Naczelnego Wodza i Głównego Inspektora Sił 
Zbrojnych. W październiku 1941 roku potajemnie uciekł z internowa- 
nia, udając się na Węgry, a następnie do Polski. Ukrywał się pod 
przybranym nazwiskiem Adama Zawiszy. 
Marszałek Edward Rydz - Śmigły zmarł 2 grudnia 1941 roku na
>>>
Roman Nowak. Jerzy Krzyś. Karola Skowrońska 


zawał serca. Pochowano go 6 grudnia na Cmentarzu Powązkowskim 
pod przybranym nazwiskiem, gdzie spoczywa do dziś. 
15 pażdziernika 1938 roku marszałek Edward Rydz - Śmigły 
przebywał w Grudziądzu na uroczystościach związanych z XV pro- 
mocją oficerską w Szkole Podchorążych Kawalerii CWK. Dla uhono- 
rowania dostojnego Gościa ówczesna Rada Miejska nadała mu tytuł 
Honorowego Obywatela Grudziądza. Ceremonia wręczenia stosow- 
nego aktu odbyła się w sali obrad (refektarzu) Ratusza. 


t-
>>>
HONOROWI OBYWATELE GRUDZIĄDZA 


[ill 


SALOMEA SUJKOWSKA 


Salomea Sujkowska urodziła 
się w Grudziądzu w 1912 roku. 
Tutaj skończyła szkołę podsta- 
wową i gimnazjum humanistycz- 
ne. Następnie rozpoczęła studia 
medyczne w Poznaniu, gdzie 
w roku 1937 otrzymała dyplom 
lekarza medycyny. Po studiach 
rozpoczęła pracę w Grudziądzu. 
Do wybuchu II wojny światowej 
pracowała w Szpitalu Miejskim 
jako asystentka oddziału wewnę- 
trznego. Niemcy pozbawili ją pra- 
wa wykonywania zawodu i za- 
trudnili jako laborantkę medyczną 
w laboratorium i pracowni rentge- 
nowskiej. W czasie okupacji na- 
leżała do konspiracyjnego " Orła 
Białego", a następnie do Armii 
Krajowej. 
Najtrudniejszy i najdramatyczniejszy okres przeżyła w czasie ob- 
lężenia Grudziądza w 1945 roku. Jako jedyny lekarz udzielała pomo- 
cy medycznej rannym i chorym w piwnicy szpitalnej, także często 
walczyła z brakiem wody, jedzenia i lekarstw. Po zakończeniu działań 
wojennych zaczęła pracować jako asystentka oddziału chirurgiczne- 
go oraz prowadziła pracownię Rtg. W 1948 roku zdobyła stopień 
specjalizacji w zakresie radiologii i objęła kierownictwo pracowni Rtg. 
Była jedynym specjalistą z tej dziedziny medycyny w mieście. Wyko- 
nywała gigantyczną pracę, bowiem w tym czasie wprowadzono obo- 
wiązkowe prześwietlenia młodzieży szkolnej, żołnierzy, pracowników 
handlu, oświaty i urzędników. 
W 1960 roku ówczesny dyrektor szpitala zwolnił dr Sujkowską 
zmuszając ją w ten sposób do dojeżdżania do szpitali w Brodnicy 
i Łasinie. Pracowała nie tylko w szpitalach. Otrzymała etat w przy- 
chodni Polskich Kolei Państwowych, gdzie zorganizowała przychod- 


,7.... 
- ':' .: 
.

,;. : 
.:



 
, 


, "'.. 
H 


;1: 


'/:,'.
', 

t.' . 
,";.- . 
, 


:  t. \' 


h ","ii, 
\' , " J, 
'/ ;"'ł
 
f' . 
;/' 
.' 


. 
;'\ '. 0.-,:" ';.,.. 
 'y". 
"'
\:.. .' ...... i'" 
:' :-.
.
  / 
'.: - :
.
:-.:y:'
' 
:'
,-.*',
.7;. . 


.' 



,i 

 't- 

- .' -.:_; 
t'i !
,,; 



 


ttr::. ;"L 
t.;-
A
 ;'
;:' 


, , 
-; /

 


(Fot. archiwum)
>>>
Roman Nowak, Jerzy Krzyś, Karola Skowrońska 


nię Rtg. Stary aparat rentgenowski nie chronił lekarki i po kilku latach 
stwierdzono u niej uszkodzenie szpiku kostnego. Kontynuując pracę 
na stanowisku lekarza higieny pracy na PKP aż do emerytury, dodat- 
kowo pracowała w szpitalu więziennym. 
Cały swój wolny czas poświęcała pracy społecznej. Była działacz- 
ką Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego od 1927 roku, Społecz- 
nym Opiekunem Zabytków, członkiem Polskiego Towarzystwa Geo- 
graficznego. W roku 1981 założyła w Grudziądzu Klub Inteligencji 
Katolickiej, a w roku 1986 była współzałożycielką Koła Miłośników 
Dziejów Grudziądza. Otrzymała wiele wyróżnień i odznaczeń hono- 
rowych. W roku 1968 otrzymała odznaczenie papieskie "PRO EC- 
CLES/A ET paNT/F/CEli nadane przez papieża Pawła VI. 
Dr Salomea Sujkowska kochała swoje miasto, któremu poświęciła 
całe życie. Dzięki swojej ofiarnej pracy, szlachetności serca i umysłu, 
życzliwości dla drugiego człowieka, uzyskała szacunek wszystkich 
mieszkańców Grudziądza. 
Uchwałą Rady Miejskiej z 10 czerwca 1992 roku dr Sujkowska 
otrzymała tytuł Honorowego Obywatela Grudziądza. Zmarła 
29 października 1996r. 
Jej pogrzeb przerodził się w spontaniczną manifestację mieszkań- 
ców Grudziądza, przepełnionych żalem po tej bolesnej stracie.
>>>
HONOROWI OBYWATELE GRUDZIĄDZA 


[EJ 


ROTMISTRZ JAN LADOŚ 
Jan Ładoś urodził się 21 października 1906 roku w Ołomuńcu 
w Czechach. Do szkoły powszechnej uczęszczał w Przemyślu 
i w Wiedniu, a do pierwszych klas gimnazjalnych w Warszawie. 
W 1923 roku przybył wraz z rodzicami do Grudziądza. Ojciec jego, 
Kazimierz Ładoś, był dowódcą 16. Pomorskiej Dywizji Piechoty 



 ........... 


.. 
11'"' ..';,

 flr

 .-.... 
!II' "' 
:1'"',' -.. ,. 




':"
 -.s.. 
, , 
,
1i
:: 
..c
kt::':
:,
:
i .,', 
!;'r.\ ". :':'''ł'l: J.."'" :'_

4.' 
} 
-ł
- ..' 
. 


.

... 

!,:;-' 
;
 ,': ' ' , ;, 
 " " ,!l . 
 ': , ;t ... .ł'J " -;,
:. 
.:r.y
 .
 j .;:-.7 
 '. ł-' :. .!!-ł....' ......
 
""....
 .:
 

 .;. -.. 
," , , 'jt' 
t

_-
 
 ; 


.,.....".' 



,', 'o;. 
"";
t', 


Major J. Ładoś (z prawej) z dowódcą JW z Elbląga 
mjr W. Kapaczem, Krojanty, wrzesień 1995 r. 
(Fot. K. Hromiak) 


w stopniu generała dywizji i jako taki, był powszechnie znaną 
i szanowaną osobistością w mieście Grudziądzu. Jan Ładoś uczęsz- 
czał do Państowego Gimnazjum Matematyczno - Przyrodniczego 
przy ul. Sienkiewicza, które ukończył w 1926 roku, zdając egzamin 
dojrzałości. Postanowił poświęcić się służbie wojskowej. Pierwszy rok 
szkolenia odbył w Szkole Podchorążych Piechoty w Ostrowii Mazo- 
wieckiej, a dalsze dwa, w Szkole Podchorążych Kawalerii w Grudzią-
>>>
@] 


Roman Nowak, Jerzy Krzyś, Karola Skowrońska 


dzu, którą ukończył z drugą lokatą, w stopniu podporucznika kawale- 
rii. Wybrał przydział do 18. Pułku Ułanów Pomorskich i w pułku tym 
pełnił kolejno różne funkcje. W 1932 roku awansował do stopnia 
porucznika, a w 1938 rotmistrza i dowodził 2. szwadronem liniowym. 
1 września 1939 roku brał udział w ciężkich walkach w rejonie 
Chojnic, które zakończyła słynna szarża 1. i 2. szwadronu pod Kro- 
jantami. Kolejne dni wojny przyniosły krwawe walki odwrotowe od 
Rytla przez Bukowiec do Grupy. 5 września dostał się do niewoli 
niemieckiej i przebywał w różnych obozach jenieckich, z których 
bezskutecznie próbował uciec; ostatnim był Oflag II C w Dobiegniewie 
(Woldenbergu). W styczniu 1945 roku podczas ewakuacji obozu 
został ciężko ranny w głowę. Przebywał w licznych szpitalach wojsko- 
wych, aż w końcu został zdemobilizowany we wrześniu 1945 roku 
w 9. pułku zapasowym w Lublinie. 
Podjął pracę w administracji sanatorium w Szczawnicy, potem 
został przeniesiony do Rymanowa, a od 1953 roku do Cieplic koło 
Jeleniej Góry. 1 maja 1975 roku przeszedł na emeryturę. 
Jan Ładoś jest inwalidą wojennym I grupy, należy do Związku 
Inwalidów Wojennych oraz do organizacji kombatanckich. Za swoją 
działalność wojskową, społeczną i zawodową odznaczony został 
między innymi Orderem Odrodzenia Polski, Medalem Zwycięstwa, 
Odznaką Grunwaldzką, Srebrnym Medalem "Zasłużonym na Polu 
Chwały", Jasnogórskim Medalem "Pro Fide et Patria". 25 kwietnia 
1990 roku został awansowany do stopnia majora w stanie spoczynku 
Ueszcze przez władze londyńskie). Jednak nadal używa najchętniej 
stopnia "rotmistrz", gdyż przez tyle lat przywykł do niego najbardziej, 
bowiem stopień ten jest używany tylko w kawalerii, w jego ulubionym 
rodzaju broni. 
Mieszkańcy Grudziądza pamiętają Jana Ładosia jako gimnazjali- 
stę, podchorążego, oficera kawaleryjskiego pułku z cytadeli, pana 
młodego z sierpnia 1939 roku, bohatera spod Krojnat, wreszcie jako 
najstarszego stopniem kombatanta miejscowego 18. Pułku Ułanów 
Pomorskich. On to przybywa do naszego miasta, rokrocznie od 
trzydziestu kilku lat, aby wziąć udział w obchodach rocznicowych 
wybuchu II wojny światowej i szarży pod Krojantami. Wszyscy pamię- 
tająjego postać, gdy kroczy na czele dawnych ułanów, przyjeżdżają-
>>>
HONOROWI OBYWATELE GRUDZIĄDZA 


@] 


cych Z różnych zakątków kraju i z zagranicy, w czasie składania 
wieńców pod pomnikiem Żołnierza Polskiego, czy pod tablicą pamiąt- 
kową w grudziądzkiej Kolegiacie. 
Oceniając te wszystkie związki z naszym miastem, Rada Miejska 
w Grudziądzu 10 czerwca 1992 roku nadała rotmistrzowi Janowi 
ladosiowi tytuł Honorowego Obywatela Grudziądza. Cieszy 
ię on 
wielkim poważaniem i kiedy 21 października 1996 roku skończył 90 
lat, delegacja z Grudziądza pospieszyła złożyć mu gratulacje i życze- 
nia dalszych przyjazdów do miasta młodości.
>>>
[EJ 


Roman Nowak, Jerzy Krzyś, Karola Skowrońska 


KSIĄDZ PRAŁA T ZDZISŁAW 
JASTRZĘBIEC - PESZKOWSKI 
Zdzisław Jastrzębiec - Peszkowski urodził się w roku 1918 w Sanoku. 
Gimnazjum i liceum ukończył w mieście rodzinnym, a następnie 
studiował i pełnił służbę w Szkole Podchorążych Rezerwy Kawalerii 
w Grudziądzu. We wrześniu 1939 roku walczył jako podchorąży 
kawalerii w 20. pułku ułanów i dostał się do niewoli sowieckiej. 


_ t;')f

;j ;r'f
 :',\: :,}- : 
-':.r"'" ..
. '. '1'
 . 
."" 

". " 
. J, .," .... 'l, ,.
- 
: ")j

j'
: ,
 "," 
. ; ,'..'" 
'
 
,;fi 



 .,/ {:
 


.
. 
ii:łrt
: 
....\:.,i,
 ,j. 


""ł- ._' . 
.f: ...."" 



 .' . - -"""---
 
,ł 
3" 


',": (J 
 
'JI/p '''''- 
, , i.'; :
:; 
." ,..t.y
.; 



 -
. .', 
 


..."......... . 


';..! 


!Iii; 



 
'.'/ .:- 


;

cc 
.',:, . ;
--" 

,'::'
 '''' ..J ... 
..:.:.
 "'. 

.
 '.. 


 '. 'fi 


.. " 
, 


,  
.\


 



, 


1

1 

 
-
 


t,' .:
 '. 

 ;.
.




; 
-,:' . 
;- . ': 
.j.
iJ:' 

:;:
.

/ 


(Fot. archiwum) 


Wraz z kilkutysięczną grupą polskich oficerów przebywał w obozie 
w Kozielsku. Cudem uniknął losu polskich oficerów zamordowanych 
w Katyniu. Po ewakuacji z ZSRR walczył jako oficer 1. Pułku Ułanów
>>>
HONOROWI OBYWATELE GRUDZIĄDZA 


[ill 


Krechowieckich. Przeszedł cały szlak bojowy II Korpusu Armii Pol- 
skiej przez Rosję, Iran, Irak, Syrię, Liban, Palestynę, Egipt, Włochy 
i Anglię. Zakończył służbę wojskową w stopniu rotmistrza kawalerii. 
Od początku swoje ocalenie postrzegał jako dar Opatrzności i po 
opuszczeniu armii postanowił poświęcić się Bogu. Studiował w Oks- 
fordzie, a następnie w Stanach Zjednoczonych w polskim seminęrium 
w Orchard Lake, na Uniwersytecie Wisconsin, Uniwersytecie of De- 
troit i Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie. Uzyskał stopień doktora 
filozofii i magistra teologii. W roku 1954 otrzymał święcenia kapłań- 
skie. Pracował jako wykładowca teologii i literatury polskiej w Semi- 
narium św. Cyryla i Metodego, a także w Kolegium Maryjnym. Wiele 
podróżował po świecie, uczestnicząc w wielu międzynarodowych 
zjazdach teologicznych i naukowych. Jest członkiem wielu organizacji 
naukowych i społecznych. W roku 1966 został prezesem Polish 
American Historical Association. Jest duszpasterzem młodzieży 
i licznych grup polonijnych, a także naczelnym kapelanem Związku 
Harcerstwa Polskiego na Obczyźnie. W 1970 roku został prałatem 
domowym Papieża Jana Pawła II. Opublikował ponad 100 prac 
z zakresu teologii, historii Polski, literatury, filozofii, jest także autorem 
podręcznika do nauki języka polskiego i kultury, podręczników wycho- 
wawczych i modlitewników. Obecnie jest kapelanem Rodzin Katyń- 
skich. 
W 1990 roku był uczestnikiem II Zjazdu Kawalerzystów II RP 
w Grudziądzu. 23 stycznia 1995 roku, w 75 rocznicę powrotu Grudzią- 
dza do Polski, ksiądz prałat Zdzisław Peszkowski otrzymał tytuł 
Honorowego Obywatela Grudziądza.
>>>
Roman Nowak, Jerzy Krzyś, Karola Skowrońska 


BRONISLA W MALINOWSKI 


Bronisław Malinowski urodził się 
4 czerwca 1951 roku w Nowem 
nad Wisłą. Do 1956 roku mieszkał 
w miejscowości Kończyce koło 
Nowego, następnie przeprowadził 
się wraz z całą rodziną do Rulewa 
koło Warlubia. Naukę rozpoczął 
w szkole podstawowej w Buśni 
i kontynuował w szkole podstawo- 
wej w Warlubiu. Zasadniczą Szko- 
łę Zawodową oraz Technikum Me- 
chaniczne w Grudziądzu ukończył 
w 1971 roku, zdobywając tytuł te- 
chnika mechanika. W roku 1973 
podjął studia zaoczne w Akademii 
Wychowania Fizycznego w Po- 
(Fot. P. Bilski) znaniu, które ukończył w 1977 ro- 
ku. Swoją pierwszą pracę rozpo- 
czął jako monter wodomierzy w Przedsiębiorstwie Wodociągów 
i Kanalizacji w Grudziądzu i z firmą tą był związany na stałe. 
Już jako 16 letni chłopiec zaczął trenować biegi na długich dystan- 
sach pod fachowym okiem trenera Ryszarda Szczepańskiego. Znaczą- 
cym wyczynem B. Malinowskiego było w 1968 roku pobicie rekordu 
okręgu bydgoskiego w biegu na dystansie 1000 m w kategorii juniorów. 
Poważniejszy sukces międzynarodowy - to trzecie miejsce i brązowy 
medal w biegu na 3000 m w silnie obsadzonych zawodach Nadziei 
Olimpijskich w Sofii w 1969r. W roku 1970 podczas Mistrzostw Europy 
Juniorów w Paryżu, jako jedyny polski zawodnik zdobył złoty medal, 
zwyciężając na dystansie 2000 m z przeszkodami. Potem reprezento- 
wał Polskę w meczach międzynarodowych i ustanawiał rekordy polskich 
juniorów na 3000 m i 5000 m oraz 2000 m i 3000 m z przeszkodami. Od 
tego czasu nawiązał równorzędną walkę z seniorami. 
W roku 1971 zajął drugie miejsce w Mistrzostwach Polski Seniorów 
na 5000 m, w połowie tego roku brał udział w X Mistrzostwach Eu ropy 
w Helsinkach, gdzie zajął ósme miejsce ustanawiając rekord Polski 


;,. 


:' ( -, 

: l ":;':
) 
=:.- ) 

 ,,' ':-.. "  ;'- .' 

. ;- ;""
,'. .,' ' ł 
"
 
'\ł,{'" :!: ' -" J ' 
" ;,;' -, ..
..,,
 
..
:,iJ
. · \.;
. 

 ¥_O'..:.
.....-,I:_ 
, 


. ,.- t:;:, 
1
>>>
HONOROWI OBYWATELE GRUDZIĄDZA 


[EJ 


wynikiem 13.39,4 min. Tym samym otwarła się przed nim szansa 
występu na Olimpiadzie w Monachium. 4 września 1972 roku w finale 
olimpijskiego biegu na dystansie 3000 m z przeszkodami, zajął czwar- 
te miejsce. 
W plebiscycie "Złote Kolce- zajął drugie miejsce za Władysławem 
Komarem. 7 i 8 lipca 1973 roku, podczas meczu lekkoatletyczf1ego 
Polska - Francja, Bronisław Malinowski wygrał bieg na dystansie 5000 
m z czasem 13.56,2 min. We wrześniu tego roku na 49 Mistrzostwach 
Polski w Warszawie zdobył złote medale, zwyciężając w biegach na 
3000 m z przeszkodami i 5000 m. W meczu Polska - Rumunia, także 
we wrześniu, zwyciężył na dystansach 5000 m i 3000 m z przeszko- 
dami, ustanawiając czwarty rekord Polski. W klasyfikacji katowickiego 
" Sportu" został uznany za najlepszego lekkoatletę 1973 roku i otrzy- 
mał po raz pierwszy w swojej karierze "Złote Kolce". W czerwcu 1974 
roku startował w XX Memoriale J. Kusocińskiego, gdzie na dystansie 
3000 m z przeszkodami, czasem 8.21,2 min. ustanowił rekord Polski. 
7 września na XI Mistrzostwach Europy w Rzymie zdobył złoty medal 
w biegu na dystansie 3000 m z przeszkodami i wynikiem 8.15,0 min. 
ustanowił kolejny rekord Polski. Czwartą lokatę zajął w finale biegu 
na 10 tys. m. Dało mu to pierwsze miejsce wśród lekkoatletów 
polskich i po raz drugi zdobył "Złote Kolce". 
Kolejny sukces sportowy osiągnął w roku 1976 na Igrzyskach 
Olimpijskich w Montrealu, gdzie na dystansie 3000 m z przeszkodami 
zdobył srebrny medal. Na XII Mistrzostwach Europy w Pradze 
(1978r.) znowu triumfował w biegu na 3000 m z przeszkodami. 
Po najwyższy tytuł sportowy sięgnął w Moskwie w 1980 roku, 
zdobywając złoty medal oraz tytuł Mistrza Olimpijskiego w biegu na 
3000 m z przeszkodami. 
Życie wspaniałego człowieka i wybitnego sportowca, od początku 
do końca broniącego barw GKS " Olimpia ", przerwała 27 września 
1981 roku tragiczna śmierć na moście w Grudziądzu. Od 1982 roku 
organizowane są imprezy sportowe, które upamiętniają imię tego 
znakomitego polskiego sportowca. 
18 września 1996 roku Rada Miejska nadała pośmiertnie Bronisła- 
wowi Malinowskiemu tytuł Honorowego Obywatela Grudziądza. 
czcząc w ten sposób piętnastą rocznicę jego śmierci.
>>>
Marek Oondelewski 


GRUDZIĄDZ MIASTEM OTWARTYM 


G rudziądz ma szanse być nowoczesnym ośrodkiem stano- 
wiącym centrum regionu. Zdecydują o tym inwestycje 
ekologiczne, nowe rozwiązania komunikacyjne (węzeł auto- 
stradowy, tranzyt w kierunku Olsztyna, nowoczesna komuni- 
kacja miejska) oraz walory kulturalne i historyczne miasta. 


I 


+ " 
---. ---
'1: 


--! .! 


''''
' .. 
-..-:

-.:. - 


, , 



, 


'. :_0"0 
'_ 



. -i:.:..

 ": ". 

 . v..,: . 


 ',. ._
.._ 
:,; . 
 --'-'1(
' :' ;'1 


" 



, 


l, l:! II' 


" 


- 

 i · 
III.. _ 


.ł- "WL 


..' 
, , 


. , 


","Ot; r"':' " 
 -ł 
.r" H - -.;:;
 r. 
,.... 


.y\ ;: fi _ 
- r . n!!, 


. , 


... 


... 


! 


l' 


'"'...\...." 



 


"', 


i_, 

 .. 


.- 


.' 
... 


(Fot. G. Szukay) 
Przez wieki Grudziądz był miastem wielu kultur i narodów. 
Będąc miastem pogranicza, Grudziądz zyskał oblicze militar- 
ne. Z uwagi na swoje geograficzne położenie w centrum Pomo- 
rza Nadwiślańskiego powstawał tu materialny dorobek różno- 
rodnych kultur, tętniło życie gospodarcze, a tradycje 
przemysłowe regionu znalazły swój wyraz w zorganizowanej 
w Grudziądzu w 1925r. wystawie przemysłowej Pomorza.
>>>
Marek Dondelewski 


Leżący na prawym brzegu Wisły, na styku województw gdań- 
skiego, bydgoskiego, toruńskiego i elbląskiego, Grudziądz zyskał 
pozycję regionalnego centrum. Położenie tego ponad stutysię- 
cznego miasta w połowie drogi między portami Trójmiasta 
i dużymi ośrodkami gospodarczymi, jak Bydgoszcz, Toruń, jak 
również położenie na najkrótszym szlaku, łączącym zachodnie 
przejścia graniczne Polski z Olsztynem, Warmią i Mazurami, 
stanowią walory Grudziądza, pozwalające myśleć o szansach 
rozwojowych miasta. Jeżeli dodamy do tego fakt, że w bezpośred- 
niej bliskości Grudziądza przebiegać będzie autostrada A-I, 
łącząca Skandynawię z południem Europy oraz trasy szybkiego 
ruchu, łączące Wielkopolskę z Wybrzeżem i Mazurami, poten- 
cjalne możliwości miasta okazują się wcale nie takie małe. 
Szanse rozwoju dają miastu uwarunkowania zewnętrzne 
i jego potencjał, wynikający z roli Grudziądza jako ośrodka 
integrującego okoliczne gminy. Rola ta będzie większa wraz 
z utworzeniem powiatów i przekroczeniem Wisły. Zawiślańskie 
gminy już łączy z Grudziądzem komunikacja miejska, rynek 
pracy, szkolnictwo. Grudziądz spełnia dziś szereg funkcji 
o znaczeniu regionalnym, zwłaszcza w zakresie handlu, nauki, 
kultury, zdrowia i turystyki. Zgodnie z planem strategicznego 
rozwoju Grudziądza, właśnie charakter ekologiczno - turysty- 
czny zdecyduje o nowym obliczu miasta. 
W przyszłości wzrost gospodarczy, poprzez nowe miejsca 
pracy, musi dokonać się w sferze handlu, usług, przemysłu 
turystycznego, spożywczego czy farmaceutycznego. Ważnymi 
czynnikami są również przekształcenia sfery usług komunal- 
nych i inwestycje ekologiczne. Grudziądz ma już nowoczesne 
składowisko odpadów, pierwsze tego typu wybudowane we- 
dług technologii opracowanej przez szwedzką firmę SWECO. 
Grudziądz jest także na etapie projektowania oczyszczalni 
ścieków i związanej z tym modernizacji systemu wodnego 
i ściekowego. 
Nowe technologie w ochronie środowiska stanowią podsta- 
wę do lokowania przedsięwzięć gospodarczych i interesów 
właśnie w Grudziądzu.
>>>
GRUDZIĄDZ MIASTEM OTWARTYM 


[ill 


Miasto to nie tylko organizm gospodarczy, jest również 
miejscem życia, pracy i wypoczynku ludzi. Pamiętając o tym, 
Grudziądz staje się miastem estetycznym, o czystych ulicach, 
odnawianych zabytkach, pozbawionym uciążliwości i oferują- 
cym atrakcje kulturalno - rekreacyjne. O tym również nie 
zapominają władze miasta, inwestując w rozwój takicł1 sfer, 
jak wypoczynek, rekreacja, turystyka oraz promocja walorów 
miasta i jego ekologicznej atrakcyjności. Grudziądz dysponuje 
zasobami wód gruntowych o dobrej jakości, w pobliżu miasta 
są tereny wodne i leśne, które stanowią 28 procent obszaru 
miasta, jeziora, a nawet w pobliżu granicy miasta występują 
pokłady gorącej solanki, o właściwościach przewyższających 
wody lecznicze wielu znanych polskich uzdrowisk. Właściwe 
zagospodarowanie tych sfer wpłynie na wzrost atrakcyjności 
Grudziądza, w przeciwieństwie do wielkoprzemysłowych rejo- 
nów kraju. 
Kierunek turystyczno - ekologiczny oznacza również inwes- 
tycje w zakresie usługowo - hotelarskim, odnowę zabytkowej 
części miasta, wspólnie z Toruńską Agencją Rozwoju Regional- 
nego, która zagospodaruje grudziądzkie spichrze. Ten archi- 
tektoniczny zespół obiektów na skalę europejską, nadaje mia- 
stu nie tylko niepowtarzalny urok historyczny, ale poprzez 
wykorzystanie na centra hotelowe, gastronomiczne, czy kon- 
ferencyjne, powoduje, że Stare Miasto Grudziądza może zostać 
w przyszłości uznane za strefę o dużej atrakcyjności dla mie- 
szkańców i osób odwiedzających Grudziądz. Atrakcją dla tu- 
rystów jest też położone kilka kilometrów od miasta znane 
lotnisko szybowcowe w Lisich Kątach, gdzie odbywają się 
zgrupowania kadry narodowej, mistrzostwa o randze europej- 
skiej i gdzie trenują piloci zagraniczni - głównie z Niemiec. 
Przykład unikatowej budowli fortyfikacyjnej na skalę europej- 
ską stanowi Cytadela Grudziądzka. 
Grudziądz utrzymuje kontakty partnerskie z miastami Eu- 
ropy: Falun w Szwecji, Gutersloh w Niemczech i Czernia- 
chowsk w obwodzie kaliningradzkim w Rosji. Wagę tych kon- 
taktów podnosi stała obecność Pomorza w obszarze 
współpracy bałtyckiej. Kontakty mieszkańców, grup, środo-
>>>
[EJ 


Marek Dondelewski 


wisk, wykazują, że integracja miast wyprzedza procesy zjed- 
noczeniowe Europy. 
Kontakty i polityka otwarcia, inicjowane przez władze lokal- 
ne, powodują, że Grudziądz jest zauważany coraz bardziej nie 
tylko w regionie Pomorza czy w skali kraju. Zagraniczni part- 
nerzy, działacze lokalni, tworzą lobby obecnych i dawnych 
grudziądzan. Wpływa to również na zainteresowanie Grudzią- 
dzem kół gospodarczych. Grudziądz wychodzi z roli miasta 
zdominowanego przez bliskość takich ośrodków jak Toruń 
i Bydgoszcz. Coraz mocniej akcentuje swoją niezależność 
i atrakcyjność oraz walory geograficzno - ekonomiczne. Poten- 
cjał miasta jakim są kadry, młodzież, przeszkoleni ludzie, 
fachowcy. pomimo trudnego problemu bezrobocia, który jest 
cechą tego typu ośrodków, przyciąga do Grudziądza przedsię- 
biorstwa i firmy. Ważnym aspektem jest tu stabilna polityka 
finansowa samorządu wraz z proinwestycyjnyrn systemem 
podatkowym. 
Przykładem gospodarczego ożywienia są inwestycje w Gru- 
dziądzu koncernów sektora paliwowego, usługowego i sieci 
handlowych. Tej szansy przekształcenia Grudziądza w nowo- 
czesny ośrodek nie wolno zmarnować ani mieszkańcom, ani 
lokalnym władzom i przedsiębiorcom. Grudziądz staje się mia- 
stem zauważalnym na mapie gospodarczej, kulturalnej i tury- 
stycznej. Wszystko to zmierza do wprowadzenia do miasta 
coraz liczniejszych inwestorów, mieszkańcom natomiast daje 
warunki do rozwoju i realizacji własnych dążeń.
>>>
Jerzy Krzyś 


GARNIZON GRUDZIĄDZKI 
W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM 


P o kilkuletnim okresie przegrupowań, związanych z wojną 
polsko - bolszewicką 1920 r. oraz przejściem wojska na 
stopę pokojową, ukształtował się w Grudziądzu stały garnizon, 
który z małymi zmianami utrzymywał się przez kilkanaście lat, 
aż do wybuchu II wojny światowej. 
Garnizon ten należał do największych w Polsce przez pełne 
wykorzystanie licznych poniemieckich kompleksów koszaro- 
wych. jakimi dysponował obóz warowny zaborcy, przygotowy- 
wany przez wiele lat. Polskie władze wojskowe ulokowały tutaj 
przede wszystkim ośrodki szkoleniowe, które znalazły się 
w bezpiecznej odległości od ..gorqcej granicy" wschodniej pań- 
stwa. Liczebność żołnierzy w Grudziądzu osiągała 20 procent 
ogółu mieszkańców miasta. Przeto mundury dominowały na 
ulicach, otoki rogatywek mieniły się wszystkimi kolorami tę- 
czy, słychać było brzęk ostróg i szabel kawalerzystów i artyle- 
rzystów, a na niebie harcowały ćwiczebne samoloty. Wojsko 
wniosło olbrzymi zasób polskości, patriotyzmu i kultury naro- 
dowej, walnie przyczyniając się do repolonizacji Grudziądza po 
148 latach zaborów. Wkrótce zawiązała się wielka zażyłość 
mieszkańców miasta z wojskiem, nie tylko na płaszczyźnie 
oficjalnej - urzędowej. ale faktyczna i szczera, we wszystkich 
dziedzinach życia. 
Pod względem liczby szkolących się żołnierzy, miasto nasze 
miało bezsprzecznie pierwsze miejsce w kraju. Naj starszym był 
ośrodek wyszkolenia kawalerii. Choć wojska nieprzyjacielskie 
osiągnęły 15 sierpnia 1920 r. już Jabłonowo i dochodziła 
stamtąd kanonada arytleryjska, a twierdza przygotowywała się 
intensywnie do obrony, to właśnie w tym dniu rozpoczęto 
naukę w Wyższej Szkole Jazdy. Po kilku zmianach organiza-
>>>
Jerzy Krzyś 


cyjnych, powstało po latach słynne Centrum Wyszkolenia 
Kawalerii, mieszczące się w koszarach im. ks. Józefa Poniato- 
wskiego (obecnie przy ul. gen. Hallera). Było ono konglomera- 
tem szkół i różnych kursów dla podchorążych, oficerów i podofi- 
cerów. Do najważniejszych należała Szkoła Podchorążych 
Kawalerii, Szkoła Podchorążych Rezerwy Kawalerii, Szkoła 
Doskonalenia Oficerów i Podoficerów (ze słynnymi Kursami 
Dowódców Szwadronów), Szkoła Jazdy i Grupa Przygotowaw- 
cza Sportu Konnego. Całe Centrum przysporzyło Ojczyźnie 
4.300 świetnych oficerów, którzy chlubnie za1użyli się na wielu 
polach bitew II wojny światowej. Wszystkie kursy były zawsze 
kompletne i śmiało można powiedzieć, że każdy kawalerzysta 
II Rzeczpospolitej przebywał dłużej czy krócej w Grudziądzu. Z bie- 
giem lat Centrum Wyszkolenia Kawalerii rozrosło się i zajęło 
pobliskie koszary Przemysława (przy ul. Zacisznej) i króla 
Bolesława Śmiałego (przy ul. Chełmińskiej). Pamiątkowe obe- 
liski przypominają dzisiaj kawaleryjską przeszłość tych obie- 
któw wojskowych. Zawiązana przyjaźń między ułanami a mie- 
szkańcami miasta scemento- 
wała się jeszcze bardziej 
w czasie corocznych zjazdów 
kawalerzystów. 
W drugiej części miasta w ko- 
szarach króla Władysława Ło- 
kietka przy (przy ul. Karabi- 
nierów) ulokowało się 
Centrum Wyszkolenia Żan- 
darmerii, przygotowujące 
i doskonalące żandarmów dla 
całych sił zbrojnych. Oprócz 
tego organizowano specjalne 
kursy dla funkcjonariuszy Po- 
licji Państwowej. To Centrum 
słynęło z muzeum kryminali- 
styki, a wykłady z tego przed- 
miotu prowadził obecny ne- 
stor żandarmerii płk dr med. 


Tablica pamilJtkowa pośwircona 
Centrum Wyszkolenia Żandarmerii 
umieszczona na budynku przy ulicy 
Kościelnej 14 (Fot. archiwum)
>>>
GARNIZON GRUDZIĄDZKI W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM 


[ill 


Władysław Wierzbicki. Rokrocznie ok. trzystu świeżych żan- 
darmów zasilało dywizjony w całej Polsce. Nie zapominali także 
o swoim mieście garnizonowym. Ich to dziełem są np. wykopy 
pod otwarte baseny kąpielowe nad Trynką koło koszar. 
Dobre lotnisko z rozwiniętym zapleczem warsztatowym spo- 
wodowało, że w Grudziądzu działała najpierw Wyższa Szkoła 
Pilotów ( 1921- 1925), a potem słynna ., Szkoła Orlqt' , (Oficerska 
Szkoła Lotnictwa 1925-1927) oraz następnie Lotnicza Szkoła 
Strzelania i Bombardowania (od 1928-1939). Jak wynika to 
już z samych nazw, mieściły się w naszym mieście główne 
ośrodki szkoleniowe polskiego lotnictwa wojskowego, które 
ukończyło wielu późniejszych lIasÓW lotniczych". 
Od 1932 r. rozpoczęły swoją działalność Dywizyjne Kursy 
Podchorążych Dywizji Piechoty, początkowo na bazie 65. Sta- 
rogardzkiego Pułku Piechoty (przy ul. Jagiellończyja), a potem 
przeniesiono ją do bloku koszarowego przy ul. Kalinkowej. 
Jednoroczne kursy ukończyło ok. 950 podchorążych, którzy 
po praktykach w oddziałach stawali się podporucznikami tej 
broni. Obchody ..DniaPod.chorqżego" (30 listopada) jednoczyły 
wszystkich kandydatów na oficerów i były bardzo uroczyste. 
Obecnie nie ma w Grudziądzu żadnej szkoły oficerskiej i dzień 
ten mija bez echa. To już przeszłość. 
W naszym mieście szkolili się również od podstaw kandydaci 
do służby podoficerów służby stałej. Dużym powodzeniem 
cieszyła się wzorowa Szkoła Podoficerów Zawodowych Piecho- 
ty, znajdująca się w części koszar Świętopełka (przy ul. Kalin- 
kowej). Natomiast przyszli podoficerowie kawalerii i żandarme- 
rii szkolili się w swoich centrach. 
Dorodnej, uczącej się młodzieży w mundurach było więc 
w Grudziądzu aż nadmiar, co niezmiernie cieszyło miejscową 
płeć piękną. Młode serca 19nęły do siebie wzajemnie i wiele 
zakochanych par stanęło na ślubnym kobiercu w kościele 
g
rnizonowym. 
Garnizon grudziądzki obejmował także wiele jednostek li- 
niowych, z których większość wchodziła w skład miejscowej 
16. Pomorskiej Dywizji Piechoty. Sztab tego związku mieścił
>>>
@] 


Jerzy Krzyś 


się w secesyjnym pałacyku przy ul. gen. Bema. Mieszkał tam 
też dowódca, zwykle w stopniu generała. Po drugiej stronie 
ulicy stacjonowała część 16. Pułku Artylerii Polowej w kosza- 
rach im. gen. Haller
Pozostała część tego pułku przebywała 
w koszarach Tadeusza Kościuszki (przy ul. Legionów 46). 
Trakcja wszystkich dział i jaszczy była konna, a wszystkie 
pojazdy miały stalowe obręcze na kołach. Z daleka więc było 
słychać charakterystyczny turkot dział na grudziądzkim bru- 
ku i stukot podków koni. Piechotę dywizyjną reprezentowały 
dwa pułki: 64. Pomorski Pułk Strzelców Murmańskich (poto- 
cznie zwany "Pułkiem Dzieci Grudziqdza'1 z koszar marsz. 
Piłsudskiego przy ul. Legionów oraz 65. Starogardzki Pułk 
Piechoty z koszar królów Jagiełły i Jagiellończyka (przy ulicach 
o tej samej nazwie). Pułki te rywalizowały ze sobą, co objawiało 
się np. współzawodnictwem orkiestr i głośnością śpiewu ma- 
szerujących ulicami pododdziałów. W Grudziądzu stacjonowa- 
ły ponadto inne elementy składowe dywizji, jak pododział 
łączności, batalion saperów, pluton żandarmerii itp. 
Nieco za miastem, w cytadeli Mestwina, kwaterował 18. Pułk 
Ułanów Pomorskich. Cały jego stan osobowy odznaczał się 
błękitnymi otokami rogatywek i biało-niebieskimi proporczy- 
kami na kołnierzach. Ułani byli ulubieńcami mieszkańców 
..stolicy polskiej kawalerii". Organizacyjnie pułk wchodził 
w skład Pomorskiej Brygady Kawalerii, ale ściśle współdziałał 
z Centrum Wyszkolenia Kawalerii. 
Bogato też była reprezentowana w Grudziądzu intendentura 
np. przez pokaźną składnicę prowiantową, piekarnię, pralnię 
z łaźnią, magazyny budowlane, duże zakłady stolarskie. Dla 
porządku wymienić trzeba jeszcze inne wojskowe instytucje, 
jak parafię z pięknym kościołem pod wezwaniem św. Stanisła- 
wa - biskupa, filię 8. Szpitala Okręgowego, Sąd Okręgowy 
i Garnizonowy, Areszt Śledczy, Dom Żołnierza im. marsz. 
Józefa Piłsudskiego, Powiatową Komendę Uzupełnień, Inspe- 
ktorat Przysposobienia Wojskowego i Wychowania Fizycznego 
na Pomorze. 
Nikt dzisiaj nie jest w stanie wyliczyć ilu oficerów, podofice- 
rów i szeregowców służyło w tych grudziądzkich jednostkach
>>>
GARNIZON GRUDZIĄDZKI W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM 


@] 


Nikt też nie zliczy ile godzin przećwiczono na placach w Tarpnie 
i na ..Saharze"; ile strzałów oddano na strzelnicach. Ówczesna 
prasa przeważnie donosiła tylko o uroczystościach wojsko- 
wych, a tych nie brakowało. Obchodzono nie tylko święta 
państwowe, Dzień Żołnierza czy Podchorążego, ale poświęce- 
nia sztandarów, święta pułkowe, promocje. przysięgi, rocznice, 
różne powitania i pożegnania przełożonych itp. Miasto repre- 
zentował zawsze prezydent Józef Włodek we fraku i cylindrze, 
a mieszkańcy mieli co oglądać i chętnie bawili się na organi- 
zowanych zabawach i festynach. Starsi grudziądzanie pamię- 
tają te czasy i nie raz wspominają je z sentymentem. 
Grudziądz bez wojska nie potrafił żyć. Kiedy zaraz po ostat- 
niej wojnie koszary stały puste, to władze i ludność starały się 
usilnie o skierowanie na stałe choćby jednej jednostki wojsko- 
wej. Tak wojsko wrosło w życie miasta. 


Grób Nieznanego Żołnierza przy placlI 23 Stycznia (1925 r.) 


ol
>>>
Karola Skowrońska 


FUNDACJA NA RZECZ TRADYCJI. 
JAZDY POLSKIEJ 
ul. Legionów 28,86-300 GRUDZIĄDZ 
tel. 202-01, 202-02, 216-32 
Pomorski Bank Kredytowy II Oddział Miejski Grudziądz 
nr konta: 11001555-3405-2101-111-0 


15 czerwca 1991 roku utworzono w Grudziądzu Fundację 
Na Rzecz Tradycji Jazdy Polskiej, której celem jest 
zorganizowanie i prowadzenie działalności związanej z historią 
jazdy polskiej, upowszechnianie jej dziejów oraz popularyzo- 
wanie tej tematyki. 
Grudziądz był w okresie międzywojennym stolicą polskiej 
kawalerii. Tutaj działało słynne Centrum Wyszkolenia Kawa- 
lerii, w którym szlify oficerskie zdobyło 1062 oficerów służby 
stałej i 3208 oficerów rezerwy. 
W Grupie Olimpijskiej ćwiczyli najlepsi polscy jeźdźcy, 
a w grudziądzkiej cytadeli stacjonował 18. Pułk Ułanów Pomor- 
skich. 
Fundacja: 

 Organizuje coroczne Zjazdy Kawalerzystów II RP. 

 Wydaje książki o tematyce kawaleryjskiej. 
Dotąd ukazały się: 
1992 - "Zarys historii Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii 
1926-39" (Stanisław Radomyski), 
1993 - "Pułk Ułanów Karpackich" (Emil Mentel, Stanisław 
Radomyski), 
1994 - ,,18. Pułk Ułanów Pomorskich. Pierwszy dzień wojny" 
(Jerzy Krzyś), 
1994 - "Wspomnienia o odrębnościach, zwyczajach
>>>
Karola Skowrońska 


i obyczajach kawaleryjskich II Rzeczypospolitej" 
(Stanisław Radomyski), 
1995 - "Żurawiejki" (Stanisław Radomyski). 
- Gromadzi środki finansowe pochodzące z darowizn 
i zapisów. 
- Pozyskuje zbiory muzealne (przekazywane do Sal 
Tradycji Jazdy Polskiej grudziądzkiego Muzeum), zbiory 
biblioteczne i archiwalne. 
- Prowadzi działalność informacyjną i popularyzatorską 
(odczyty, prelekcje). 
- Współpracuje z instytucjami, organizacjami i kołami 
pułkowymi w kraju i poza granicami. 
- Wydaje Komunikat Fundacji (2 razy w roku). 
- Organizuje konferencje, sympozja, konkursy. 


.. 


li'

\ · ł 41 
 · 
 
I I . t II I 
-
'. l 
 
1__ _ 


o", r 
, ..: .ił. 
- -- ..... 
 ..... 
. _ :..oJ;: 


J ' I 


.I- 


. .-...... 
'. .. 


.....,.t
. 


-J' 
" 


-: 'lo. -". OL 

' - 


., ..
. 
- :. ' . +. ' 


- 
,. 


", . 'j 


-'., .... 
-
,:' 
 
:":.
 -, :.
-::, 


'C 


, ", 


Wystawa "Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu" 
- fragment ekspozycji. (Fot. G. Szukny)
>>>
FUNDACJA NA RZECZ TRADYCJI JAZDY POLSKIEJ 


[ill 


Fundacja zainicjowała utworzenie w Grudziądzu Sal Trady- 
cji Jazdy Polskiej w Pałacu Opatek grudziądzkiego Muzeum, 
w których w 1994 roku zorganizowano wystawę stałą "Cen- 
tru.m Wyszkolenia Kawalerii w Grudziqdzu". Na wystawie pre- 
zentowane są m.in. dary kawalerzystów z kraju i z zagranicy 
ofiarowane Fundacji w minionych latach. 
Ze środków Fundacji zakupiono kopię obrazu Wojciećha 
Kossaka "Rapsodia ułańska", pędzla A. Bortowskiego oraz 
kopię zaginionego sztandaru Oficerskiej Szkoły Kawalerii 
z 1925 roku. 
Dzięki staraniom Fundacji, Stowarzyszenie Kombatantów - 
Duszpasterstwo Weteranów Kawalerii i Artylerii Konnej w War- 
szawie przekazało Muzeum w Grudziądzu cenny depozyt tj. 
zbiory kawaleryjskie eksponowane do 1994 roku w Sali Rycer- 
skiej w Warszawie. 
Ofiarowane przez kawalerzystów zbiory biblioteczne dały 
początek tworzonej w Grudziądzu "Biblioteczki kawaleryj- 
skięj". Książki te są skatalogowane i udostępniane w Bibliotece 
Miejskiej przy ul. Legionów 28. Na szczególną uwagę zasługują 
pozycje z księgozbioru gen. Stanisława Maczka oraz wiele 
unikalnych publikacji emigracyjnych z dedykacjami autorów, 
a także komplet "PrzeglqduKawalerii i Artylerii Konnej" wyda- 
wanego w Londynie. 
Fundację reprezentuje Rada, której przewodniczącym jest 
Andrzej Wiśniewski i Zarząd kierowany przez Karolę Skow- 
rońską.
>>>
MUZEUM W GRUDZIĄDZU 


ul. Wodna, skr. poczt. 36 
tel.: (O-51) 202-07,202-08, fax. (O-51) 258-12 


M uzeum w Grudziądzu eksponuje swoje zbiory w odrestau- 
rowanych i zaadaptowanych na cele muzealne zabudo- 
waniach XVIII -wiecznego klasztoru Benedyktynek - gmach 
główny, Pałacu Opatek oraz w zabytkowych spichrzach. 


II 


t
; I ;" , 
'.I.'
 .

' 
',ł_
'r i Ił: ;",;:

:_ 
' ł ..'. 
I . I;;: t · .--:"';" " '-""", ,': I . 
o 
 -,'" _
.. :__. / '_'\.
IL. I 
: · .

 . ..; ;

:,?:
'"
,L
;'

! '


;; "-':I,
 \ ,...." 
 :./:-
':f'" 
. .. ...' . 1'.' ...... .
\ " 
....', 
,
. " 
'i",(_'-';
:.' .:.....,. .
:.

::
l'.:}\. 


. 
.-":' 
IM' , . 1' al 
l' 


;fi,r \ i\ 
 " 
iłU 1ł
1, 


 ," II!., lila: łut 
 


n l! 

 


,,'1'1: 


,. 


"':." 


,. .l
_;;: . --' 


- ;-:..:....
' .
,_,."c'
"; t 
."'.:.
 '.,:, .. 
_ '
. -: 

- .-..,.. _.....;;/:!-- 
r..,.- --- 
. . .-

:. . r 
.. "_.'-.




:Ł:' . .
;-./'''
'''
' -. -c.. "-. 



, '. .-..", 


(Fot. R. Górecki) 


Wystawy stałe: 
l. Galeria Współczesnego Malarstwa Pomorskiego. 
Jest to największa galeria środowiskowa na Pomorzu. Od- 
zwierciedla wszystkie idee. tendencje i kierunki ważne dla 
rozwoju naszego malarstwa.
>>>
MUZEUM W GRUDZIĄDZU 


2. Historia Grudziądza. 
Wystawa przedstawiona jest w układzie chronologicznym 
i prezentuje dzieje miasta od jego początków po rok 1945. 
3. Pradzieje Ziemi Chełmińskiej. 
Ekspozycja prezentuje kulturę materialną, społeczną i du- 
chową północnej części ziemi chełmińskiej, od VIII tysiąclecia 
przed Chrystusem do początków XV wieku. 
4. Średniowieczny Gródek Rycerski w Plemiętach. 
Na wystawie zobaczyć można efekty badań archeologicz- 
nych unikatowego w skali europejskiej obiektu. Ukazuje ona 
społeczny i gospodarczy charakter życia mieszkańców gródka 
rycerskiego, stanowiącego jedno z ogniw w łańcuchu obron- 
nym państwa krzyżackiego w Prusach. 
5. Biżuteria Średniowieczna z Gruczna. 
Na ekspozycji zaprezentowano unikatową biżuterię, głównie 
kobiecą i dziecięcą z XI - I poło XIII w., będącą efektem 
długoletnich badań archeologicznych, prowadzonych na 
cmentarzysku w Grucznie, gmina Świecie n. Wisłą. 
6. Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu 
- Kolebka Kawalerii II Rzeczypospolitej. 
Wystawa ukazuje w skrócie najważniejsze przejawy działal- 
ności tej potężnej uczelni wojskowej. Znajdują się na niej 
przykłady umundurowania, oporządzenia i uzbrojenia kawa- 
lerii z lat międzywojennych. dokumenty, zdjęcia archiwalne, 
a także pamiątki, odznaki pułkowe i odznaczenia. 


Wystawy czasowe: 
- . 


,:.:
IIQ-....:
 :J..ę,.__
 .a.:.
 

 Styczeń - marzec 


.Q.

;i-

-'iE""".
;" .
 


"Fortyfikacje Prus Królewskich 
w dobie wojen polsko-szwedzkich". 
Wystawa ze zbiorów Muzeum Zamkowego w Malborku. Na
>>>
MUZEUM W GRUDZIĄDZU 


@] 


ekspozycji zaprezentowane zostaną widoki twierdz nadmor- 
skich i średniowiecznych zamków, mapy, starodruki, przykła- 
dy sztuki medalierskiej o tematyce fortyfikacyjnej i elementy 
uzbrojenia z epoki. 


( 4 6 k
 


:__l 


Otwarcie wystawy "Malarstwo Herwarda Tappe". 
Wystawa zorganizowana przy współpracy Związku Artystów 
Okręgu Giitersloh (miasto partnerskie). 



;.
 . 
l
:

 
ec - maj ' f
) 


"Historyczne Galerie Portretów Radziwiłłów zNieświeża 
i Tyszkiewiczów zŁohojska". 
Wystawa ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie. 
C-
=n 
"Siedziba Mikołaja z Ryńska". 
Wystawa zorganizowana z okazji założenia w 1397 r. opozy- 
cyjnego względem Zakonu Towarzystwa Jaszczurczego. Obra- 
zuje wyniki badań archeologicznych na średniowiecznym 
gródku rycerskim w Ryńsku, gmina Wąbrzeźno. Miejsce to bez 
wątpienia wiązać można z jedną z najbardziej znanych postaci 
wśród rycerstwa chełmińskiego doby Grunwaldu - Mikołajem. 


f.:" I , iI
 -- 
f maj - czerwiec ł 


..
"t.;'

 1 


"Kolor w grafice". 
Wystawa zorganizowana przy współpracy Państwowej Gale- 
rii Sztuki - Ośrodka Edukacji Plastycznej w Toruniu oraz 
Ministerstwa Kultury i Sztuki w Warszawie.
>>>
MUZEUM W GRUDZIĄDZU 


( cz 
r wiec - wrzesie 'ri ') 
J!l1 


"Sport konny kawalerii". 
Wystawa ze zbiorów Muzeum w Grudziądzu, Muzeum 
Jeździectwa w Warszawie oraz Muzeum Sportu i Turystyki 
w Warszawie. 


( czerwie
 
V Międzynarodowe Biennale Ekslibrisu 
"Zamki i zamczyska". 
( wrzesień - październik) 
"Grafika Marii Wąsowskiej". 
Wystawa pośmiertna prezentująca całokształt twórczości 
artystki. 


( 21 października] 
Otwarcie wystawy, ,Sport w numizmatyce, medalierstwie 
i rzeźbie kameralnej". Wystawa zorganizowana ze zbiorów 
własnych Muzeum oraz kolekcji prywatnej. 


"Kartografia Grudziądza". Wystawa przygotowana zosta- 
nie ze zbiorów Muzeum w Grudziądzu, Archiwum Toruńskiego 
Oddział w Grudziądzu i Biura Geodezji Urzędu Rejonowego 
w Grudziądzu. Termin realizacji powiązany jest z promocją 
"Atlasu Historycznego Miasta Grudziądza". 


Koncerty: 
l - 9 maja IV Festiwal Muzyki Kameralnej i Sztuki Krajów 
Bałtyckich.
>>>
MUZEUM W GRUDZIĄDZU 


@] 


Działalność edukacyjno-oświatowa: 


f . - 
't;c zeń '".:' luty 
\t"f '0-- 
:.._-- ;';'''Y''- ;.:..
 


"ł 
J 


Białe Wakacje: 
- Spotkania dla dzieci i młodzieży związane z historią Gru- 
dziądza i regionu. 



.. .. 
wrzesień 


"Europejskie Dni Dziedzictwa Kulturowego" - wycieczka 
autokarowa szlakiem zabytków kultury i obiektów przyrodni- 
czych okolic Grudziądza. II 


Aukcje: 


[ 7 grudnia] 
Aukcja Sztuki Współczesnej zorganizowana przy współ- 
pracy Fundacji Pomocy Samotnym Matkom w Toruniu. Całko- 
wity dochód z aukcji przeznaczony zostanie na zorganizowanie 
"Gwiazdki" dla dzieci z Grudziądza i Torunia. 


Godziny otwarcia Muzeum: 
wtorek 10.00 - 18.00 
środa 10.00 - 15.00 
czwartek 10.00 - 15.00 
piątek 13.00 - 18.00 
sobota 10.00 - 15.00 
niedziele i święta 10.00 - 14.00 
poniedziałek - nieczynne
>>>
BIBLIOTEKA MIEJSKA 
IM. WIKTORA KULERSKIEGO 
ul. Legionów 28, tel. {O-51} 202-01, 202-02, 216-32 


W Bibliotece Głównej i 10 filiach zgromadzono 230 tys. 
woluminów, 6,7 tys. roczników czasopism oraz 9,9 tys. zbiorów 
specjalnych (taśmy z , ,książką mówioną"). Ze zbiorów tych 
korzysta rocznie ok. 20 tys. czytelników, wypożyczając ponad 
500 tys. woluminów. 


..1" 


'" 
. 



".. ., 
:
. 
.,
 
:..
 -: 
'- 


."!-
 . 
'.- . 


.IIi;" r';. I 



, 
;. /. . 
, ?/ -, , 


''ih:' 
.: lil ii 
I 


11=..', :'1111, 
II II 
 '1111 


_ ....___.)0.. .;..... :'
"'" 


.: r' . 


',- 
..

-
.....;,.;o.- " ..'
_...... 

\_,
- " 

..:..;... .... 


-j
 
 ""I' 
, 
1 - . : t:il' 
.. ' - 
I -: . 



n.'_. 
'... 
... 
... 


,o -
 '. . 


. 


-- 


-.. 
 ' 
. -}'.
l-:.' 
1:1;,.' . 


ji 
1=1 ."II L 
n a ,j l! 
. L'\ II 
,I : i" 
"". 
. '1" 


,.. . 
. 
IIII' 


'!
 


--"-';"::;:
:..:.."-'-
-
'- .. 
 _.
 
?ł\;
 ;'- 
.' ..,. .-" 
....;, 


(Fot. G. Szukay)
>>>
BIBLIOTEKA MIEJSKA 


W Bibliotece Głównej znajdują się: Wypożyczalnia Główna, 
Czytelnia Naukowa, Czytelnia Regionalna im. A. Wolniko- 
wskiego, Czytelnia Czasopism oraz Oddział dla Dzieci. 


Sieć filii bibliotecznych: 
Filia nr 1 ul. Nauczycielska. . . . . . . . . . . . . . tel. 395-26 
Filia nr 3 ul. Korczaka 23 
Filia nr 4 ul. Tytoniowa 1 . . . . . . . . . . . . . . . .tel. 237-23 
Filia nr 7 ul. Chopina 33 . . . . . . . . . . . . . . . . tel. 259-18 
Filia nr 8 ul. Łęgi 2 ................... .tel. 347-08 
Filia nr 11 ul. Szpitalna 8 .............. .tel. 252-41 
Filia nr 13 ul. M. z Ryńska 1 ............ .tel. 220-72 
z punktem "książki mówionej" 
Filia nr 14 ul. Mazurska 2 . . . . . . . . . . . . . .tel. 651-596 
Filia nr 15 ul. Hallera 37 . . . . . . . . . . . . . . . .tel. 249-24 
Filia pedagogiczna ul. Chełmińska 104 ... .tel. 276-90 


Imprezy w 1997 roku: 


( 


STYCZEŃ 


) 


20 - 31 I Czytelnia Czasopism 
"Grudziądz 1920 roku" - ekspozycja fotografii archiwal- 
nych, medali i wydawnictw. 


( 


LUTY 


] 


1 11-31 III Czytelnia Czasopism 
"Ojcze Nasz" Krystyny Wiśniewskiej - prezentacja drzewo- 
rytów. 


3 - 14 II Oddziały Dziecięce wszystkich bibliotek 
"Białe wakacje". Kilkadziesiąt imprez (konkursy, wieczo- 
ry literackie, zabawy karnawałowe, projekcje filmów) dla naj- 
młodszych czytelników. Szczegółowy program podany będzie 
w lokalnej prasie.
>>>
BIBLIOTEKA MIEJSKA 


[EJ 


r- M ARZE C-1 



_.-'--o.:ą-,",
" 


27 III Filia nr 13 ul. Mikołaja z Ryńska 1 
Spotkanie z artystą rzeźbiarzem Cezarym Kopikiem 


,'3......
- -=-
-=

..... 
! KWIECIEŃ J 
\"", _
_ ;
==-.. ; ..c
,' 
1 IV - 31 IV Czytelnia Czasopism 
"Akwaforty i akwatinty Zofii Stankiewicz" - ekspozycja 


rMAJ ] 


1 - 31 V Wszystkie biblioteki 
"Dni przebaczenia" - zwrot zaległych wypożyczeń bez 
opłat karnych. 
Tradycyjnie przyjmowane będą wycieczki z przedszkoli i szkół. 
Przygotowano lekcje biblioteczne, prelekcje, pogadanki oraz 
prezentacje zbiorów specjalnych (rękopisy, starodruki, "książ- 
ka mówiona", regionalia). 


{t CZERWIEC] 
27 VI Oddział dla dzieci Biblioteki Głównej 
"Grudziądz w wierszu" - konkurs recytatorski utworów 
napisanych przez młodzież grudziądzkich szkół. 
1 - 30 VI Czytelnia Naukowa 
.. Wydawnictwa Magistratu Grudziądzkiego z lat 1642- 
1997 w zbiorach Biblioteki Miejskiej" - wystawa. 


(' L
I


J 

 I t _ 
___..- 


1 - 31 VII Czytelnia Czasopism 
.. Wzory haftu kaszubskiego ze szkoły borowiackiej 
i wejherowskiej" - pokaz.
>>>
BIBLIOTEKA MIEJSKA 


=--'
---


."---'::"__
,i;o_ 
ł! LIPIEC - SIERPIEŃ ! 


""..::
.:.wF.__ 


____ _;:,, ;ł.- 


Wakacje letnie 
Szereg imprez we wszystkich bibliotekach dla dzieci. Szcze- 
gółowy program podany będzie w lokalnej prasie. 


; WRZESIEŃ -i1\ŹDZIER
ł.K) 
18 IX Filia nr 13 ul. M. z Ryńska 1 
Spotkanie z artystą malarzem Józefem Mrotkiem. 
1 IX - 30 X Czytelnia Czasopism 
, ,Rysunki Stanisława Bohusz - Siestrzeńcewicza" - eks- 
pozycja. 


[ LISTOPAD] 
14 XI Filia nr 14 ul. Mazurska 2 
"Ja wiem, com dla Polski uczynił" - montaż słowno-mu- 
zyczny poświęcony marszałkowi Józefowi Piłsudskiemu. 
1 - 30 XI Czytelnia Czasopism 
"Wacław Szczeblewski i Pomorska Szkoła Sztuk Pięk- 
nych w Grudziądzu" - wystawa obrazów, dokumentów, foto- 
grafii i innych zbiorów z okazji 75 rocznicy otwarcia Szkoły 
(l.XI.1922 r.). 


...--:-
-- 

- 


.; 
!i
:.: ___ _
 

___
 


GRUDZIEŃ 


. .1 - 31 XII 
"Fotografia artystyczna Bożeny Malickiej - portrety"- 
ekspozycja. 
Do Kalendarza podano tylko ważniejsze przedsięwzięcia 
kulturalne Biblioteki Miejskiej. 
Biblioteka Główna czynna codziennie od godz. 9.00 - 19.00 
w czwartki i soboty od godz. 9.00 - 14.00
>>>
CENTRUM KULTURY TEATR 


Ul. Marsz. F. Focha 19, tel. (O-51) 234-76, 242-23, fax. 234-77 


Profesjonalnie wyposażona scena i widownia na 450 miejsc 
oraz szereg pomieszczeń pozwalają na prowadzenie szeroko 
zakrojonej działalności impresaryjnej oraz sprawowanie opieki 
nad amatorskim ruchem artystycznym w mieście. 


L 


ł 


.....- 
\ 




 'f
' . I 
,.-'
 
):.
t .

; L.. i i_ -', :; 
. 
 ,
_1IIio _....
 . . . 
. - n łI . :":f1.ł;fr". ;'j
;

":;"'. -... . .......,' '.

'. 
. _, o,". .-;''1,''rlł::'' ',"1.,." '
.ł..tr.---.ł.....
". - -. 

 "- lO : 
 


 
 "I
 'ł ::' II).: 
 
 ..1...... 
. ;, ł:......--.....--:::
 -......'..,
 . . .
 If 
4'i! .. 
. '. ./ ł"



''ł \. ,J 
. 't'.I--.o;" '"0\ 

l ---
..- ,II)' "'
 
"..' 
....;,..,.. ł:

t;ł;.'i_, .
ł ';;
:

'07C.. _ '. .' 
t. "':0' J . '_1
 


. ", ".1t:!
;:.. ",:r7''' w. 

,



,,, _:.


,- . 



'1

¥

,:?'-:'" . 
. . . . -" ". 1t
 
 " 1 


" ił 
,'
i. 
l.l' 


r 
1-. 


I "'.' .. 
. " 
\ił ',.'., 



 " 


,.." 


,,-11.t... 


(Fot. archiwum) 


Jako instytucja staramy się odpowiadać na zapotrzebowa- 
nie kulturalne mieszkańców i uczynić grudziądzki teatr miej- 
scem żywym i często odwiedzanym. 
W tym celu Prezydent Miasta oraz Dyrektor Centrum Kul- 
tury Teatr ogłosili ogólnopolski konkurs na zorganizowanie 
Grudziądzkiego Sezonu Te
tralnego 1997/98. 
Oprócz budynku teatralnego dysponujemy również Klubem
>>>
[EJ 


CENTRUM KULTURY TEATR 


Akcent przy ul. Wybickiego 38/40. Istnieje tam Galeria - Salon 
Wystawowy oraz mała scena koncertowa. 


Centrum Kultury Teatr w roku 1997 szczególnie poleca: 


L STY CZE
C'l 
..... "f'111I1 - 
4 I Teatr, godz. 19.00 
Uroczysty KONCERT NOWOROCZNY - kolędy i pastorałki 
oraz słynne arie operowe i operetkowe z udziałem chóru AHa 
Camera i zespołu Toruńskiej Orkiestry Kameralnej. 
Akcent 
Wystawa "Rodzina Pomorska" w ramach Wystawy Pomor- 
skiej - fotografie rodzinne. 



".".."",..,
 
. KWIECIEN I 


... 


Teatr 
II Wybory Miss Wiosny - konkurs na najpiękniejszą Gru- 
dziądzankę. 


19 IV Teatr, godz. 19.00 
Obchody lO-lecia działalności artystycznej chóru AHa Ca- ' 
mera. Koncert chóru dla zaproszonych gości, m.in. Ch. Gou- 
nod - Msza C-dur. 


t MAJ 
J 


3 V Błonia Nadwiślańskie 
Turniej Srebrnego Kr ążka"- konkurs n a prezentera dyskoteki. 

 
ER 
IEC J 
18 VI Teatr, Akcent, Błonia Nadwiślańskie 
Dni Grudziądza "Urodziny Miasta".
>>>
CENTRUM KULTURY TEATR 



 


i SiERPIEŃ
 
.
..__-=lE
...':' - RN - 


30 VIII Błonia Nadwiślańskie, godz. 17.00 
"Pożegnanie wakacji" - koncert zespołów rockowych. 


-
o..=

:1:.
w. . 
WRZESIEŃ 
 
:= 
.." - """", ,:-":.,- 


12 IX Teatr 
Uroczyste Otwarcie Roku Kulturalnego. 


1 O IX Teatr, Akcent 
V Poetyckie Okruchy Lata - przegląd poezji śpiewanej. 


Ponadto: comiesięczne spektakle teatralne, koncerty 
estradowe, występy kabaretowe oraz wystawy. 


;4
i'(' ,'Y7/-,A( -- . "ł--V, , ' 
, So.. .. ' .. ' "" ' " , . 
..'V 
 f 
 .-'- 

łbr t\ 


 


,
 
,


 

 
 
.:
' 

 y. 
 
Xt
" 


Teatr Miejski, róg ul. Solnej i Podgórnej (ok. 1910 r.)
>>>
IMPREZY SPORTOWE 


WYBRANE IMPREZY SPORTOWE 
I TURYSTYCZNE W 1997 ROKU 



 : STy 
 i£) 
Koło PTTK OSeSeK 
XV RAJD PIESZY "PAMIĘCI GEN. S. PRUS2YŃSKIEGO" 
f L

 71 
'\
..._
:..
3ł 


Rejonowa Komenda Państwowej Straży Pożarnej 
III MIĘD2YNARODOWE MISTRZOSlWA POLSKI W SPOR- 
CIE POŻARNIC2YM 



 ' ,..',., .','.".,..c,' ł 
i MARZEC 
 
_',.... ...,', 
""'." ,I 


MKS "Start" 
VII OGÓLNOPOLSKI TURNIEJ BOKSERSKI JUNIORÓW 
MIAST KOPERNIKOWSKICH 
Koło PTTK "Kalinka" 
KOLARSKI RAJD KSIĘŻYCOWY 
UKS "Ruch" 
WIOSENNE ZAWODY PŁYWACKIE 


( 

IECIEŃ") 


Koło PTTK "Elektron" 
KOLARSKI RAJD SZLAKIEM MARTIROLOGIl
>>>
IMPREZY SPORTOWE 


[ill 


,c:
.
 " 
i MAJ J 


 


ASK "Stal" 
IX MIĘDZYNARODOWY WYŚCIG KOLARSKI JUNIORÓW 
O PUCHAR PRE2YDENTA GRUDZIĄDZA 
Automobilklub Grudziądzki 
POKAZ MOTOCYLI ZABYTKOWYCH I CIĘŻKICH 
OKRĘGOWE MISTRZOSlWA KONKURSOWEJ JAZDY 
SPRAWNOŚCIOWEJ 


GKS "Olimpia" 
MIĘDZYNARODOWY TURNIEJ TENISA STOŁOWEGO 
O PUCHAR PRE2YDENTA GRUDZIĄDZA 
Koło PTTK Nr 27 "Zawrat" 
RAJD ŚWIĘTEGO WOJCIECHA 


Bractwo Wodniaków 


SPŁYW KAJAKOWY "OSA - 97" 
Wydział Kultury i Sportu UM, redakcja Ilustrowanego Ku- 
riera Polskiego i SP nr 20 - ZAWODY PŁYWACKIE SZKÓŁ 
PODSTAWOWYCH I PONADPODSTAWOWYCH (rewanż w li- 
stopadzie - grudniu). 


f 

 CZERWIEC 
" 


Redakcja IKP, TPD i UM 
DZIECIĘCY WYŚCIG KOLARSKI 
MKS "Start" 
MEMORIAŁ im. EDMUNDA BRYLIŃSKIEGO podnoszenie 
ciężarów 


Klub Sportowy Niepełnosprawnych "Start" 
MIĘDZYNARODOWE ZAWODY INTEGRACYJNE W L.A., 
PODNOSZENIU CIĘŻARÓW, STRZELEClWIE, TENISIE STO-
>>>
IMPREZY SPORTOWE 


ŁOWYM I SZACHACH Z UDZIAŁEM REPREZENTACJI MIAST 
PARTNERSKICH 


Ośrodek Jeździecki "Rywal" 
ZAWODY JEŹDZIECKIE - TURNIEJ RYCERSKI, ZAWODY 
W SKOKACH 


Bractwo Wodniaków 
SPŁYW KAJAKOWY CHEŁMNO - GRUDZIĄDZ 
Sekcja Żeglarska KS "Elektryk" 
MISTRZOSlWA OKRĘGU W ŻEGLARSlWIE 
Ognisko Pracy Pozaszkolnej 
VII MIĘD2YNARODOWY TURNIEJ SZACHOWY 
Koło PTTK "Ekoton" 
INDYWIDUALNE MISTRZOSlWA POLSKI W MARSZACH 
NA ORIENTACJĘ 


MKS "Wisła" 
REGAlY WIOŚLARSKIE NA WIŚLE 


PZW Koło Grudziądz 
ZAWODY WĘDKARSKIE O PUCHARPRE2YDENTAMIASTA 


( LIPIEC) 


Automobilklub Grudziądzki 
KRAJOWY ZLOT M OTOCYKLI ZAB YTKOWYCH I CIĘŻKICH 
[ 

ERPIEŃ ] 
Ośrodek Jeździecki "Rywal" 
ZAWODY W POWOŻENIU 


Aeroklub Grudziądzki 
S2YBOWCOWE MITRZOSlWA POLSKI KOBIET
>>>
IMPREZY SPORTOWE 



 


Aeroklub Grudziądzki 
ZAWODY NA CELNOŚĆ LĄDOWANIA 
Agencja PROSPORT 
I MISTRZOSTWA POLSKI KOBIET W SIATKÓWCE PLAŻO- 
WEJ - TURNIEJ FINAŁOWY 
Klub "Skala" 
V OlWARTE MISTRZOS1WA GRUDZIĄDZA W ROZGRYW- 
KACH BILARDOWYCH 


(WRźESIEŃ 
 
f" ,;!'"""""............ 

IIiIi:i . ...:w 


Koło PTTK "Elektron" 
KOLARSKI RAJD "PAMIĘCI WRZEŚNIA" 


KS "Elektryk" 
ŻEGLARSKI PUCHAR JESIENI 


-.- ...._'
 
r p AŹDZIERNIKj 

 
 
- 
 -- J": 


GKS "Olimpia" i TKKF 
BIEGI ULICZNE IM. BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO 



 
I5 ._- ..,;:. . !Iłdt _ 
, ... . ł -_ .:. 
 --:

'--'---"'.
-=iŁ 
ł. LISTOPAD - GRUDZIEŃ J 


 

 
 


Wydział Kultury i Sportu UM, redakcja Ilustrowanego Ku- 
riera Polskiego i SP nr 20 
TURNIEJ KOS2YKÓWKI AMATORÓW
>>>
Władysław Oejewski 


NASZ BRONEK 
(fragmenty książki) 


(...) "Z rodziny Malinowskich do sportu trafił najpieIW Robert, 
który od 1964r. trenował biegi długie w Grudziądzkim Klubie 
Sportowym "Olimpia", pod okiem Ryszarda Szczepańskiego (...). 
Początkowo zainteresowania Bronka sportem odnosiły się 
do gry w piłkę, jazdy na rowerze i biegania z kolegami. Potem 
brał udział w zawodach szkolnych. Zachęcony powodzeniem 
własnym oraz brata Roberta, dał się namówić na systematy- 
czny trening. (...) 
Stwierdzenie, że Bronek był tytanem pracy, nie nosi w sobie 
znamiona przesady czy wyolbrzymienia. Najlepszym tego do- 
wodem jest duża ilość i wysoka jakość pracy treningowej 
wykonanej indywidualnie i wraz z kolegami: w Grudziądzu, 
Warszawie, Cetniewie, Spale, Wałczu, Drzonkowie, Font Ro- 
meu, w Rumunii, Meksyku, Grecji, Algerii, na bezdrożach 
Australii i na Półwyspie Skandynawskim. Każdy trening, każda 
leśna przeszkoda, to litry wylanego potu. 
Były one miarą zaangażowania i wysiłku włożonego przez 
Bronka w przygotowanie do sezonu startowego. Swoją przygo- 
dę z wielkim sportem Malinowski rozpoczął na grudziądzkich 
ścieżkach, w Rulewie i Warlubiu - tu przygody tej nadszedł 
kres. (. u) 
Malinowski trenował i brał udział w zawodach na całym 
świecie. Po ścieżkach Warlubia i Grudziądza, po drogach 
i bezdrożach oraz stadionach całego kraju, a także: Włoch, 
Francji, Rumunii, Meksyku i Australii. Był także na "Czarnym 
Kontynencie". To on - Bronisław Malinowski wszędzie tam 
przemierzał setki i tysiące kilometrów, wykonywał mnóstwo 
ćwiczeń, budował formę. To właśnie w tych i innych jeszcze
>>>
1 102 1 


Władysław Dejewski 


miejscach mistrz olimpijski przebiegał swoje życie, a było tego 
wszystkiego więcej niż dwukrotne okrążenie kuli ziemskiej. (...J 
W dekadzie lat siedemdziesiątych zjawiskiem elektryzują- 
cym widownię sportową na różnych stadionach świata były 
niezapomniane i porywające pojedynki dwóch wielkich w ste- 
eplechase. Tylko nielicznych stać było na dotrzymanie im 
kroku. Inni stanowili tło ich sportowych poczynań. Z czasem 
obaj stali się świetnymi taktykami, natomiast zawsze byli 
twardzi i nieustępliwi na bieżni. Pełni szacunku wobec siebie 
i godni swej lekkoatletycznej wielkości poza bieżnią. Młody 
Malinowski najpierw, ,kąsał", potem także zwyciężał starszego 
o pięć wiosen Gaerderuda. Zawsze najtrudniejszą zagadką 
i problemem do rozstrzygnięcia dla Bronka i Jego trenera było 
poszukiwanie ..lekarstwa" na porażający finisz Szweda, połą- 
czony z niebywałą wytrzymałością na dystansie. Ich pojedynki 
- to jeden z ciekawszych fragmentów europejskiej i światowej 
lekkiej atletyki. (...J 
Przepiękna kariera sportowa została uwieńczona Złotym 
Medalem Olimpijskim. Zdarzenia na bieżni olimpijskiej wyka- 
zały, że w tym najważniejszym i niekonwencjonalnie rozegra- 
nym biegu życia Malinowski miał tylko jednego równego sobie 
konkurenta - nieobliczalnego czarnoskórego Filberta Baya 
z Tanzanii. Na sukces Polaka złożyło się między innymi Jego 
duże doświadczenie. Biegł własnym tempem i właściwie na ten 
czas przygotował największą formę. W biegu tym wykazał On 
także swój kunszt taktyka. 
Znawcy królowej sportu przed biegiem zastanawiali się, czy 
będzie stać Malinowskiego na wynik w granicach 8.10,0 - 
8.12,0 min, bo co najmniej taki wynik uznawano za konieczny 
do zdobycia złotego medalu. Kibice sportu i wielbiciele talentu 
Bronka długo będą pamiętać ostatnie okrążenie na Łużni- 
kach. Grudziądzanin wiedział, co robił i na co Go stać, a stać 
Go było na wielki bieg. 
Publiczność na stadionie skandowała " Bronek, Bronek..... 
Jakże bardzo spodobał się tym ludziom ten bieg. Znaczenie 
sukcesu grudziądzanina wzrasta jeżeli zauważyć, że Jego złoty
>>>
NASZ BRONEK 


1 1 031 


medal w Moskwie był jednym z trzech, jakie zdobyli polscy 
sportowcy. Kolejne dwa należały do Władysława Kozakiewicza 
(skok o tyczce) oraz Jana Kowalczyka (specjalista od skoków 
na koniu). (...) 
W niedzielny wieczór 27 września 1981 r. w Grudziądzu 
i okolicy nic szczególnego się nie działo. Miasto żyło swoim, od 
lat ukształtowanym. tempem. Ludzie w zdecydowanej większo- 
ści byli w swoich domach. Tak było do pewnego momentu. Po 
godzinie 19.20 wieloma ludźmi wstrząsnęła tragiczna wiado- 
mość: "Bronek nie żyje!". Wprost trudno było w to uwierzyć. 
Długo nie docierała ona do świadomości przyjaciół i znajo- 
mych, których Bronek miał dużo. Nie mogli się z tym pogodzić 
sympatycy sportu na całym świecie. Los obszedł się okrutnie 
z mistrzem olimpijskim. Nagła śmierć przedwcześnie przerwała 
życie trzydziestolatka. (...) 
Można bez wahania powtórzyć za dziennikarzem sporto- 
wym: "... jak godnie żył. tak godnie Go żegnano". (...) 
Uroczystości żałobne odbyły się w Grudziądzu 30 września 
1981 r. Na stadionie GKS " Olimpia" wystawiona została trum- 
na ze zwłokami zmarłego. Natomiast o godz. 11.00 w Kościele 
Świętego Krzyża odbyła się msza żałobna, po czym kondukt 
żałobny wyruszył na cmentarz przy ul. Cmentarnej w Grudzią- 
dzu, gdzie w południe odbył się ostatni akord uroczystości 
żałobnych. 
Minister Obrony Narodowej wydał rozkaz uczestniczenia 
w pogrzebie Bronisława Malinowskiego Kompanii Honorowej 
Wojska Polskiego. Wielu ludzi poszło do pracy na nocną zmia- 
nę, aby w ciągu dnia pożegnać swojego bohatera. (...) 
Mimo pełnych trybun nie było oklasków, lecz czarna roz- 
pacz. Wszyscy skupieni, połączeni w żalu i smutku z rodziną 
Bronka, z Jego narzeczoną. przyjaciółmi. koleżankami i kole- 
gami ze stadionów sportowych. 
Ceremonia żałobna miała podniosły i niezwykle uroczysty 
charakter. Z kostnicy szpitalnej zwłoki mistrza bieżni przewie- 
ziono na Jego macierzysty stadion. Ok. godz. 9.30 spiker 
wypowiedział drżącym głosem przez głośniki słowa: "Drodzy
>>>
1 104 1 


Władysław Dejewski 


państwo na stadion zajechał Bronisław Malinowski". Na wy- 
pełnionych trybunach zapanowała cisza i konsternacja. 
W niejednych oczach pojawiły się łzy. Gorycz tragedii przepeł- 
niła każdego. "Bruno" przyjechał na swój stadion po raz 
ostatni, a stadion po raz pierwszy w swej historii był głuchy 
i szlochający. Bliżsi i dalsi przyszli oraz przyjechali pożegnać 
naszego Bronka. Tego, który już nie zachwyci kolejnym okrą- 
żeniem, silnym tempem i zwycięstwem". (...) 


Książka Władysława Dejewskiego pl. "Nasz Bronek. Rzecz o 
Bronisławie Malinowskim" ukazała się w 1996 r. i wydana 
została przez PH "Ju-Wo" sp. z 0.0. w Grudziądzu. 


.-i.... 
a' 

1
. 
J: 
1:
 7 \', 
 ':.A 
. J - "
 J . 
... -: - - ..' 
'- .. . 
;:-;_. ." . 
(1= '- - - ------
-- ł ,..

...' 
-. ....
....._
... .-...J 
PAMI ĘCI 
BRONKA 
MALINOWSKIEGO 


Proj. graf G. Rygielski (wrzesie1z1996).
>>>
Eugeniusz Chmielewski, Zbigniew Kirejewski 


TRADYCJE PIWOW ARSKIE GRUDZIĄQZA 


B rowar przy ulicy gen. Władysława Sikorskiego jest naj star- 
szyrn w mieście zakładem prowadzącym nieprzerwanie tę 
samą działalność od około 1850 roku. Jego tradycje piwowar- 
skie sięgają co najmniej do pierwszej połowy XVIII wieku. 
O istnieniu na tym terenie, przy Trynce, browaru zamkowego 
informuje nas "Inwentarz Starostwa Grudziądzkiego" z 1739 
roku. Przeprowadzona wówczas lustracja zawiera opis stanu 
pomieszczeń browarniczych wraz z wyposażeniem. 



 to R O 
 A R 
L
 !'
 


w 
 R U D II Ą O l U!, 
,;. 
'C ',; ::
 
:
. c" 1 


Browar "Kunterszyn" spółka akcyjna - rys. sprzed 1914 r. 


(Fot. archiwum) 


Właścicielami browaru, prawie przez półwiecze, byli ziemia- 
nie Chales de Beaulier, do czasu utworzenia spółki akcyjnej 
w 1896r. Do nich należał również położony za kanałem Trynka 
majątek Kuntersztyn. Stąd w różnych okresach istnienia bro- 
waru w jego nazwie pojawia się słowo "Kuntersztyn".
>>>
1 106 1 


Eugeniusz Chmielewski, Zbigniew Kirejewski 


W 1875 roku powstają duże składnice piwa i lodu. Nieco 
później, w latach 1882-1883, następuje zasadnicza przebudo- 
wa. Wznosi się nowe obiekty z nowoczesnym, jak na owe czasy, 
wyposażeniem. Wprowadza się napęd parowy. Większość bu- 
dynków z tych lat, częściowo przebudowana, istnieje do dnia 
dzisiej szego. 
W pierwszych latach XX wieku wytwarzano rocznie około 
38 tys. hektolitrów piwa, przy zdolności produkcyjnej około 


:.lI 


.
 
 ._
«":'t
J 
. q 
 . _1,/_ ""--A\:.,-'
- :. :



, .:;. ":..: 
-.
: 
 _.
 
- -""'1.- p.,
... ._.. . . _ 
. "'

':

-
 :', :';;"
 

 I'
 i 
.. . -'--.
. 

 
t f?'
'.: , 
. 
3 \7 "T .".. 
f.
:
,_- _ . ,o:,. 
, . "" :
; .- 12:=; 
,. ;
 ' D
c. ,_, "*;
': 
.., t 


o" -L--I . . 
' , :,',.. ""," 
.f" "".... .'. J
;"''''"
 "- 

 ---.: 

t.
 oL '_:;;£,f';' II 


' . "
 ,- , 
...: 

' 
.. .... --
 
.. ' -?
.?. 
, ,; . ' 


'2 o' '. 

 "" ...., _ ;;
t1
"
'?:'
:'
-:: .'1 c: 
"

4R.
,

 
,- 

!



 .-'f 'C" . ' 
---.:- \lU 11-;- - - - 4-\" --,. 

 
 
-:, ! , ".I 
L . 
 . ' 
- . ,. ':'
 " 
 . -
 _ =- . * .;. = . - o: ,r-- 

 W,- I, 

 i: _ r 
- 
 -' -r -1.. 


t..:.'I' 
, , 


"',f' 


r 



 
n' J \ 
i, ',. ,: ," -"- 


.'- 


.:
 'o,',:' .
.. ,
,!,
.:., - 
! 
 


" 


,. 
.. .
-. 


,o' 
o",, 
 o . 
. , 
. ' 
:. - 
\ 


" 

 
-

. 
;-t., 



-..- 
. "". . 
. ' 


Fragment odrestaurowanej piwnicy w Browarze - klepisko nr 9. (Fot. G. Szukay) 


50 tys. hl. W 1933 roku browar grudziądzki nabył wszystkie 
udziały i został właścicielem browarów: Kobylepole koło Pozna- 
nia. w Tczewie i w Toruniu. Produkowano piwa o nazwach: 
"Bock", "Pilsner", "Monachijskie", "Bawarskie", ..Marszałek" 
i słodkie "Karmel". 
Obecnie Browar Grudziądz to jeden z zakładów wieloczłono- 
wej sp. z 0.0. ..KUJAWIAK - Browary Bydgoskie". Aktualny 
wygląd Browanl odbiega od znanego z ryciny. Zmieniła się 
również i to znacznie, oferta rynkowa. Postęp techniczny po-
>>>
TRADYCJE PIWOWARSKIE GRUDZIĄDZA 


1 107 1 


zwolił na podniesienie jakości piwa przy zachowaniu istotnych 
dla konsumentów, tradycyjnych cech i walorów smakowo 
-zapachowych. 
Dzisiejsze piwa Browanl Grudziądz: ..Kz.yawia1c", "Kuja- 
wiak Speedway", "Kuntersztyn" - to złociste trunki w niczym 
nie ustępujące wyrobom znanych i renomowanych browarów 
krajowych i zagranicznych. Unikatowy smak, delikatna gory- 
czka, odpowiednie nasycenie oraz trwała piana sprawiają, że 
piwa nasze są znane w szerokiej sieci handlowej i gastronomi- 
cznej od Wrocławia po Gdańsk, od Poznania po Siedlce, 
a zdolność produkcyjna na poziomie l 70 tys. hl/rok czasami 
okazuje się niewystarczająca. System dystrybucji wzmocniony 
mnogością oferowanych urządzeń rozlewniczych, pozwala na 
estetyczny i efektowny sposób podania napoju, latem odpowie- 
dnio schłodzonego, w interesującej scenerii pubów, pijalni, 
barów piwnych i restauracji. Zmienia się dzięki temu negatyw-
>>>
1 108 1 


Eugeniusz Chmielewski, Zbigniew Kirejewski 


na ocena szerokiej opinii publicznej o przysłowiowej budce 
z piwem. 
Ponad 120-osobowa załoga może więc z optymizmem pa- 
trzeć w przyszłość zakładając, że "tam. gdzie się piwo warzy, 
tam się dobrze darzy". A dokładając wysiłku w staranność 
wykonywanych czynności udowadniać, że piwa z "Kunterszty- 
na" to nie tylko tradycja, ale również gwarancja wysokiej 
jakości. 
W oparciu o wykorzystywane tylko naturalne surowce, 
własną, czerpaną z ujęć głębinowych, wodę oraz nowoczesną 
technikę, wprzęgniętą w tradycyjną technologię, z browaru "na 
Kuntersztynie" planują jeszcze niejedną piwną niespodziankę. 
A wszystko to ku chwale tradycji. 150 -letniej historii piwo- 
warstwa browaru i zadowoleniu współczesnych piwnych sma- 
koszy. 



 I

t{:j _: ,- ' 
.
J
.\
ł ,11 . "o '_ 


N 
l,
 
 
 .__ ,. 

.5
... 

:f .J :. 
""ł 
, ::L- 
i r
' :;,,
,;i 
 j. '/ . : .:, 
p, o"'
..
 ,,:j;;.. + 
 ..::---, '
 
"II ''\1' '
;;
; .... . I 
'I i I """.: 
;'f i:
fUtl

:' 
,,.' ;i
.:"i. c',- - 11;I'M1!
:f?m'.i
 tii ' 
:; _" ;A 
 , .:"
 , ' ! :: .;


_
: . __' ' .4.... ," . 
_ 
 'fr'::s:!t ,-
 _','-,._______ 
;;; ;';

U
 t., .Jer ; 1:,.:11 ;ay.pff (r:J

.!}.:}' ' 
,
t. 
 -li _.:I
 h .t-
-; . 
 ,-:;łf 111 . 


'\"", 
, ."

::
 . . 
'(11' 
 '" 
ł; .. 1 


Ulica Sifllkiewicza - most /la TrY/lce (ok. 1904 r.)
>>>
Jan Janusz (oprac.) 


GRUDZIĄDZ - fakty i liczby 


G rudziądz zajmuje powierzchnię 58,74 krn 2 . Około 16% 
gruntów miejskich to lasy komunalne, parki i zieleńce. 


! 


:. II 


,.. 


-
. '-::,;:-":
 
., 


łt".. 
.0 _. _. 
 


... 
 
, 


.
.""-........ 
 


, I.'.... ' '.,. 
.."IIl . . "r..-- 


., . 
 ". 


, I 

r-) '. 
, I JJ.,. " 



. 
.,' - 



.. - ,_. 


" '. 


(Fot. G. Szukay) 


- Z danych statystycznych wynika, że w listopadzie 1995 r. 
Grudziądz liczył 103,3 tys. mieszkańców; 
- gęstość zaludnienia wynosi 1759 osób/km 2 (średnia krajowa 
123/km 2 ); 
- współczynnik feminizacji, czyli liczba kobiet na 1000 mężczyzn, 
jest bardzo wysoki i wynosi 109,6 (dla porównania średnia 
w Polsce to 105,4); 
- ludność w wieku przedprodukcyjnym stanowi 26% ogółu
>>>
Jan Janusz 


populacji. Ludzi w wieku produkcyjnym jest 61%, a w wieku po 
produkcyjnym 13% ogółu mieszkańców miasta; 
- według danych Rejonowego Urzędu Pracy w IV kwartale 
1996 roku w Grudziądzu było 14.842 bezrobotnych, z czego 
63,1% stanowili bezrobotni z prawem do pobierania zasiłku. 

 W Grudziądzu jest pięć dworców, czterema kolejowymi 
zawiaduje PKP: Głównym, Grudziądz - Mniszek, 
Grudziądz - Przedmieście i Grudziądz - Owczarki; jeden 
autobusowy ma PKS. 


Dworzec kolejowy od strony peronów. Zdj{xie sprzed 1910 r. 


(Fot. archiwum) 



 Nauczanie w Grudziądzu odbywa się w 8 przedszkolach 
miejskich, w 18 szkołach podstawowych. w 12 szkołach 
ponadpodstawowych, w Centrum Kształcenia Ustawicz- 
nego, w 2 ośrodkach szkolno-wychowawczych i ośrodku 
szkolenia i wychowania OHP. Łącznie uczęszcza do nich 
prawie 28 tys. uczniów; 
- w ramach Zespołu Szkół funkcjonują także 4 szkoły policealne, 
- istnieje też Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia, gdzie 
pod okiem 46 nauczycieli uczy się 180 uczniów,
>>>
GRUDZIĄDZ - fakty i liczby 


[TITI 


- na terenie miasta działa 8 szkół języków obcych. 
- Na 10 tys. mieszkańców Grudziądza przypada 19,4 
lekarzy, 2.9 lekarzy dentystów oraz 53,2 pielęgniarki. 
Wskaźniki te oscylują poniżej średnich krajowych. 
- Grudziądz posiada Izbę Wytrzeźwień z 17 miejscami. 
Cena pobytu w ..hoteliku" przy ul. Chopina wynosi 
obecnie 150 zł. 
- W ciągu roku z miasta wywozi się na wysypisko śmieci 
około 200 tys. m 3 odpadów; 
- Przedsiębiorstwo Usług Miejskich, odpowiedzialne za porządek 
w Grudziądzu, miesięcznie zamiata 650 tys. m 2 ulic oraz 
polewa 760 km ulic. 
- Przez Grudziądz przebiega 146 dróg o łącznej długości 
190,4 km, 18 mostów o łącznej długości 321m oraz 
2 wiadukty; 
- oświetlenie ulic zapewnia 3793 latarni, 
- po drogach miejskich jeździ ponad 23 tys. pojazdów, w tym 
14,4 tys. osobowych, 
- w przeliczeniu na tysiąc mieszkańców w Grudziądzu jest 
140 samochodów osobowych (Toruń - 191,2; Bydgoszcz - 260,7; 
Włocławek - 217,2). 
- Obsługiwane przez MZK (firma w 101 roku swojego 
istnienia dysponuje 22 tramwajami i 70 autobusami) 
dwie linie tramwajowe mają łącznie 13 km, a 22 linie 
autobusowe 211 km. W mieście jest 37 przystanków 
tramwajowych i 230 autobusowych. 
- Długość sieci wodociągowej wynosi 177,4 km, 
gazowniczej - 140.6 km, kanalizacyjnej - 349,6 km, 
ciepłowniczej - 64,6 km, energetycznej: napowietrznej 
ogółem - 507,2 km, kablowej - 465,4 km.
>>>
INFORMACJE MIEJSKIE 


Instytucje i urzędy Grudziądza 


Urząd Miejski, ul. Ratuszowa 1 ....................... .tel. 230-51 
Przewodniczący Rady Miejskiej, pokój 212 .. teI.266-25, 230-51 w.126 
Prezydent Miasta, pokój 202 ............ tel. 228-56, 230-51 w. 177 
Wiceprezydent Miasta, pokój 202 ........ tel. 232-46, 230-51 w. 117 
Wiceprezydent Miasta, pokój 203 ........ tel. 250-81, 230-51 w. 271 
Sekretarz Miasta, pokój 206. . . . . . . . . . . . . tel. 247-35, 230-51 w. 116 
Skarbnik Miasta, pokój 216 ............. tel. 222-05, 230-51 w.251 
Urząd Stanu Cywilnego, ul. Mickiewicza 28/30 .... tel. 236-62, 236-22 
Kasa Podatkowa, pokój 105 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tel. 230-51 w. 153 
Kasa i ajencja PKO, pokój 207 . . . . . . . . . . . . . . . . . . tel. 230-51 w.221 
Wydział Gospodarki Miejskiej i Rolnictwa, pokój 311-313 . . . tel. 257-17 
Wydział Majątku Komunalnego, pokój 308-324 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
tel. 217-51, 230-51 w.266 
Wydział Techniczno-Inwestycyjny, pokój 220-226. . . . tel. 230-51 w.234 
Wydział Kultury i Sportu, pokój 330 . .. tel. 217-41,230-51 w. 114,207 
Wydział Oświaty i Wychowania, pokój 334 ........ tel. 320-51 w. 297 
Wydział Promocji i Rozwoju, pokój 331 .... tel. 233-38, 230-51 w.202 
Straż Miejska, pokój 106 ............... tel. 252-16, 230-51 w.250 
Wydział Spraw Obywatelskich, ul. Mickiewicza 28/30: 
- kierownik ................................. .tel. 221-01 
- ewidencja ludności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tel. 233-88 
- biuro dowodów osobistych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .tel. 233-01 
Polski Komitet Pomocy Społecznej, pokój 113 .......... .tel. 230-51 
Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej, ul. Kościelna, pokój 1-11 tel. 209-71 
Zarząd Miejski TPD, pokój 114 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .tel. 230-51 
Zakład Gospodarki Mieszkaniowej, ul. Mickiewicza 23 . tel. 225-31, 226-22 
Dział Gospodarki Lokalowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tel. 258-53 w. 36 
Sekcja Dodatków Mieszkaniowych ........ tel. 240-29, 258-53 w. 32 
Dział Windykacj i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tel. 258-53 w. 17, 18 
Urząd Rejonowy, ul. Małomłyńska 1 .................... tel. 244-22 
Urząd Gminy Grudziądz, ul. Wybickiego 38 ............. .tel. 238-81
>>>
INFORMACJE MIEJSKIE 


Komenda Policji, ul. Piłsudskiego 51 ..................... tel. 220-71 
Komenda Garnizonu Grudziądz, ul. Bema 2 ........ tel. 293-82 w. 2666 
Placówka Żandarmerii Wojskowej, ul. Bema 2 . . . . . . . tel. 293-82 w. 3334 
Spółdzielnia Mieszkaniowa, ul. Moniuszki 13 . . . . . . . . . . . . . . . tel. 220-41 
administracja nr 1, Śródmieście, ul. Moniuszki 13 . . . . . . . . . . . . . . . . . 
tel. 254-68, 220-41 w. 36 
administracja nr 2, os. Kopernik, ul. Bydgoska 26 . . tel. 273-96, 274-59 
administracja nr 3, os. Strzemięcin, ul. Korczaka 8 . tel. 305-94, 305-82 
administracja nr 4, os. Rządz, ul. Kulerskiego 11 .. tel. 326-38, 335-49 
- os. Mniszek, ul. Podhalańska 6 . . . . . . . . . . . . . . . . tel. 651-687 
administracja nr 5, os. Lotniskao, ul. Warszawska 11 .............. 
tel. 392-77, 398-40 
Przedsiębiorstwo Usług Miejskich, ul. Bema 39 ............. tel. 234-46 
Biuro Obsługi Mieszkańców 1, ul. Cegielniana 4 ............ tel. 224-12 
Biuro Obsługi Mieszkańców 2, ul. Mickiewicza 23 ........... tel. 229-23 
Biuro Obsługi Mieszkańców 3, ul. Legionów 79-81 .......... tel. 264-34 
Lokalne Zrzeszenie Właścicieli Nieruchomości, ul. Legionów 9 . tel. 249-29 
Szpital, ul. Szpitalna 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tel. 213-34 
Oddział Pomocy Doraźnej, ul. Sikorskiego 32 .............. tel. 252-41 
Przychodnia Lekarska nr 1, ul. Chełmińska 74....... tel. 281-05, 281-70 
Przychodnia Lekarska nr 2, ul. Dąbrówki 1 . . . . . . . . . . tel. 241-10, 247-93 
Przychodnia Lekarska nr 3, ul. Klasztorna 9/11 ..................... 
tel. 212-31, 212-32, 250-43 
Przychodnia Lekarska nr 4, ul. Korczaka 24 . . . . . . . . . . . . . . . . tel. 321-43 
Przychodnia Lekarska nr 5, ul. Łęgi 12 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tel. 325-02 
ul. Sportowców 1 .................................. tel. 234-21 
Przychodnia Wojskowa, ul. Legionów 57 ........... tel. 293-82 w. 3201 
Zakład Ubezpieczeń Społecznych, ul. Wybickiego 39 ........ tel. 240-81 
Kuratorium Oświaty, ul. Mickiewicza 28/30 . . . . . . . . . . . . . . . . . tel. 230-18 
Rejonowy Urząd Pracy, ul. Parkowa 22 ................... tel. 230-81 
Informacja PKP. . . .. ................................. tel. 245-41 
Informacja PKS, ul. Rapackiego 33 ...................... tel. 254-11 
Hotel "Pomorzanin", ul. Kwiatowa 28. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tel. 261-41 
Hotel "U Karola", ul. Toruńska 28 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tel. 260-37
>>>
INFORMACJE MIEJSKIE 



 


Zajazd "Pod Kasztanem", ul. Miłoleśna 4 . . . . . . . . . . . . . . . . . .tel. 260-36 
Posterunek Celny, ul. Piłsudskiego 14 ................... .tel. 231-10 
Prokuratura, ul. Sikorskiego 19/23 ...................... .tel. 202-71 
Sąd Rejonowy, ul. Sikorskiego 19/23 .................... .tel. 202-71 
Straż Pożarna, ul. Piłsudskiego 25/27 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .tel. 233-64 
Archiwum Państwowe, ul. Włodka 15 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .tel. 259-15 
Urząd Skarbowy, ul. Droga Łąkowa 23/25 ................. tel. 220-11 
Urząd Kontroli Skarbowej, ul. Słowackiego 27 ............. .tel. 257-64 
Biblioteka Miejska im. W. Kulerskiego, ul. Legionów 28, tel. 202-01, 202-02 
Muzeum, ul. Wodna 3/5 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tel. 202-07 
Redakcja "Gazety Grudziądzkiej", al. 23 Stycznia 26 ....... .tel. 222-22 
Redakcja "Gazety Pomorskiej", Rynek 3/5 ................ tel. 211-88 
Redakcja "Ilustrowanego Kuriera Polskiego" . . . . . . . . . . . . . . .tel. 270-61 
Redakcja "Nowości", ul. Małomłyńska 1 ................. .tel. 238-79 
Redakcja "Gazety Wyborczej", ul. Legionów 21 ........... .tel. 237-77 
"Grudziądzki Informator Gospodarczy", ul. Kalinkowa 56 . tel. 276-21 w. 4 
Kino "Helios", ul. Chełmińska 102 ...................... .tel. 226-72 
Kino "Tivoli", ul. Legionów 21/23 ....................... .tel. 258-19 
Księgarnia "EPOS GOTEX", al. 23 Stycznia 54. . . . . . . . . . . . .tel. 221-05 
Księgarnia Pomorski Dom Książki, ul. Wybickiego 17 ....... .tel. 259-41 
Księgarnia Pomorski Dom Książki, ul. Groblowa 2 . . . . . . . . . . .tel. 226-65 
Stadion Grudziądzkiego Klubu Sportowego "Olimpia", ul. Piłsudskiego .. 
tel. 223-64 
Stadion Grudziądzkiego Klubu Motorowego, ul. Hallera 4 .... .tel. 262-26 
Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, ul. Legionów 28 . . . . . . . . . .tel. 202-01 
Centrum Kultury TEATR, ul. Focha 19 ................... .tel. 234-76 
Miejski Ośrodek Rekreacji i Wypoczynku, ul. Za Basenem 2 .. . tel. 240-91 
Koło Miłośników Dziejów Grudziądza, ul. Moniuszki 13 ....... tel. 220-41 
Polskie Towarzystwo Turystyczno - Krajoznawcze, oddział, 
ul. Za Basenem 2 
Grudziądzkie Towarzystwo Turystyczno - Krajoznawcze, 
ul. Za Basenem 2 
Fundacja na Rzecz Tradycji Jazdy Polskiej, ul. Legionów 28 . . .tel. 202-01
>>>
INFORMACJE MIEJSKIE 


Klub Inteligencji Katolickiej, ul. Mickiewicza 43 . . . . . . . . . . . . . . tel. 254-56 
Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, al. 23 Stycznia 10 
Klub "Centrum" Spółdzielni Mieszkaniowej, ul. Moniuszki 13 .......... 
tel. 220-41 w. 28 
Klub "Kopernik" Spółdzielni Mieszkaniowej, ul. Bydgoska 26 .. tel. 273-96 
Klub "Epicentrum" Spółdzielni Mieszkaniowej, ul. Śniadeckich 26 ...... 
tel. 342-08 
Klub "Słońce" Spółdzielni Mieszkaniowej, ul. Kulerskiego 11 .. tel. 326-38 
Klub "Piwnica" Spółdzielni Mieszkaniowej, ul. Warszawska 85 
Klub w Mniszku Spółdzielni Mieszkaniowej, ul. Mazurska 8 . . . tel. 651-687 
Klub Garnizonowy, ul. 6 Marca 1 ........................ tel. 235-37 
Klub "Akcent", ul. Wybickiego 38 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tel. 249-72 
Biuro Turystyczne "Światowid", Rynek 20 .......... tel. 222-84, 288-81 


, 
KOSCIOŁ V GRUDZIĄDZA 


Kościoły rzymsko - katolickie 


Parafia św. Mikołaja, 
Kolegiata Kapituły Kolegiackiej Grudziądzkiej 
Grudziądz, ul. Kościelna l, tel. 228-53, 222-54 
Proboszcz: ks. Tadeusz Nowicki 
Msze św. w dni powszednie: 6.30, 7.00, 8.30, 18.00 
Msze św. w niedziele i święta: 6.00, 7.30, 9.00,10.15,11.30, 
13.00, 18.00 


Kościół rektorski św. Franciszka Ksawerego (k. pojezuicki) 
ul. Kościelna 9, tel. 243-94 
Rektor: ks. Zygmunt Stolarczyk, ul. Kościelna 10 
Msze św. w dni powszednie: 7.30, 17.30 
Msze św. w niedziele i święta: 8.00, 9.30, 11.00, 17.30
>>>
INFORMACJE MIEJSKIE 


[Dl] 


Parafia Apostołów Piotra i Pawła 
Grudziądz. ul. Ikara 4-6, tel. 206-82 
Proboszcz: ks. Piotr Neumann 
Msze św. w dni powszednie: 7.00. 18.00 
Msze św. w niedziele i święta: 7.00. 8.30, 10.00. 11.00. 
12.00. 13.15. 18.00 
Parafia Ducha Świętego 
Grudziądz, ul. Szkolna 
Proboszcz: ks. Jerzy Sobota, Grudziądz. al. 23 Stycznia 16, 
tel. 259-89 


Msze św. w dni powszednie: 7.00. 18.00 
Msze św. w niedziele i święta: 8.00, 9.30. 10.30. 11.30. 
12.30. 18.00 
Parafia św. Maksymiliana Kolbego 
Grudziądz. ul. Wyspiańskiego 1. tel. 264-28 
Proboszcz: ks. Henryk Kujaczyński 
Msze św. w dni powszednie: 7.00. 18.00 
Msze św. w niedziele i święta: 7.00. 8.00. 9.30. 11.00, 12.00. 
13.00, 15.00, 18.00 
Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa 
Grudziądz. ul. Paderewskiego 6/8. tel. 229-22 
Proboszcz: ks. Jan Bednarek 
Msze św. w dni powszednie: 6.30. 7.00, 8.00. 18.00 
Msze św. w niedziele i święta: 7.00. 8.00. 9.00.10.30.12.00, 
16.00, 18.00 
Parafia Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny 
Grudziądz. ul. Mickiewicza 43, tel. 254-56 
Proboszcz: ks. Eugeniusz Kamiński, MIC 
Msze św. w dni powszednie: 7.00, 8.30, 18.30 
Msze św. w niedziele i święta: 6.30.7.45,9.00, 10.30. 12.00, 
13.00, 18.30
>>>
INFORMACJE MIEJSKIE 


Parafia Podwyższenie Krzyża Świętego 
Grudziądz, ul. Bydgoska 7. tel. 237- 92 
Proboszcz: ks. Klemens Baumgart 
Msze św. w dni powszednie: 6.30. 7.00, 8.00. 18.00 
Msze św. w niedziele i święta: 7.00, 8.00, 9.00, 10.00. 11.00. 
12.00, 13.00. 15.00. 18.00 


Parafia św. Stanisława Biskupa i Męczennika 
Grudziądz. ul. Konstytucji 3 Maja 45. tel. 307-77 
Proboszcz: ks. Janusz Majewski 
Msze św. w dni powszednie: 8.00. 18.00 
Msze św. w niedziele i święta: 7.00. 8.00. 9.30, 11.00. 12.30, 
18.00 


Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny 
Grudziądz. ul. Moniuszki 8. tel. 222-75 
Proboszcz: ks. Zenon Grządka 
Msze św. w dni powszednie: 7.00, 8.00, 18.00 
Msze św. w niedziele i święta: 6.30, 8.00. 9.30. 11.00. 12.30. 
18.00 


Parafia św. Andrzeja Boboli 
Grudziądz Mniszek. Pieńki Królewskie. 86-303 Grudziądz. 
tel. 826-93 


Proboszcz: ks. Józef Lipski 
Msze św. w dni powszednie: 17.00 w środy i piątki 
Msze św. w niedziele i święta: 8.45. 12.30 


Kościół filialny św. Józefa 
Grudziądz. ul. Kaszubska 
Msze św. w dni powszednie: 7.00. 18.00 
Msze św. w niedziele i święta: 7.00, 10.00, 11.15. 18.00
>>>
INFORMACJE MIEJSKIE 



 


Kościół filialny Matki Bożej Różańcowej, 
Mały Rudnik 
Msze św. w dni powszednie: 17.00 w czwartki 
Msze św. w niedziele i święta: 8.45 


KOŚCIOŁY INNYCH WYZNAŃ 


Kościół Polskokatolicki 
Parafia p.w. Imienia Jezusa 
Grudziądz. ul. Pułaskiego 3/5, tel. 227-34 
Ksiądz: Henryk Nowaczyk 
Nabożeństwa: w niedziele i święta godz. 10.30 
oraz okolicznościowe 
Kuria Biskupia - Warszawa, ul. Szwoleżerów 4 


Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny 
Kaplica p.w. św. Mikołaja 
Grudziądz. ul. Legionów 51/3 
Ksiądz: Mikołaj Hajduczenia, Toruń. ul. Moniuszki 31/4. 
tel. 0-56248-30 
Nabożeństwa: w soboty. godz. 10.00 lub na życzenie 
Kościół Zborów Chrystusowych "Chrześcijańska Społeczność" 
Siedziba tymczasowa: Grudziądz, ul. Jackowskiego 4/2. 
Pastor: Jerzy Hara tel. 236-79 
Nabożeństwa: w niedziele godz. 11.00. NOT ul. Piłsudskiego 22 
w środy. godz. 18.00 ul. Kalinkowa 80 


Kościół Ewangelicko - Augsburski p.w. św. Jana 
Grudziądz, ul. Szkolna 10. tel. 236-40 
Pastor: ks. Jerzy Molin, Toruń. ul. Strumykowa 10, 
tel. (O-56) 231-54
>>>
/1201 


INFORMACJE MIEJSKIE 


Nabożeństwo: l raz w miesiącu - czwarta niedziela miesiąca, 
godz. 10.00 


Kościół Ewangelicko - Metodystyczny 
Parafia p.w. św. Pawła 
Grudziądz, ul. Kosynierów Gdyńskich 9. tel. 225-71 
Pastor: ks. Waldemar Eggert 
Nabożeństwa: w niedziele i święta. godz. 10.00 


Świecki Ruch Badania Pisma Świętego "EPIFANIA" 
ul. Kosynierów Gdyńskich 9 
Starszy Biskup: Zygmunt Leszczyński 
Wykłady Pisma Świętego: w piątki. godz. 16.00. w niedziele. 
godz. 9.00 


Kościół Adwentystów Dnia Siódmego 
Pastor: Piotr Samulak, Grudziądz. ul. Kalinkowa 26/ l. 
tel. 225-85 
Nabożeństwo: sobota godz. 9.30 


Świadkowie Jehowy 
8 zborów. 3 Sale Królestwa: ul. Nadgórna 19 
ul. Ceynowy 6 
ul. Zachodnia 2 (Strzemięcin)
>>>
WOJSKOWE ZAKŁADY UZBROJENIA NR 2 


86-304 Grudziądz. ul. Parkowa 42, tel. (O-51) 292-32, tlx 0552139, fax (O-51) 237-83 


Dla wojska i gospodarki 


36 lat temu. na podstawie rozkazu Ministra Obrony Naro- 
dowej. zostały utworzone Wojskowe Zakłady Uzbrojenia z za- 
daniem prowadzenia średnich i głównych remontów sprzętu 
radiolokacyjnego, rakietowego i elektrycznych źródeł zasilania. 
Zakłady zostały zlokalizowane w obiektach. których budowę 
rozpoczęli Niemcy w 1913 r. dla potrzeb Zapasowego Oddziału 
Lotniczego. Lotnisko. wraz ze znajdującymi się na nim obie- 
ktami. zostało wyzwolone przez Dywizję Pomorską dowodzoną \ 
przez gen. Józefa Hallera. Do II wojny światowej stacjonowały 
tu kolejno: 
- I Ruchomy Pułk Lotniczy, 
- Wyższa Szkoła Pilotów, 
- Oficerska Szkoła Lotnictwa, Lotnicza Szkoła Strzelania 
i Bombardowania, 
- Szkoła Pilotażu oraz Komenda Grupy Szkół Lotniczych. 
W czasie wojny Niemcy zorganizowali tu Lotnicze Zakłady 
Naprawcze. będące filią Zakładów w Hamburgu. 
Po wojnie w obiektach przy ul. Parkowej stacjonowała jed- 
nostka radziecka. a następnie l
. Samodzielna Brygada Ob- 
sługi Lotnisk i Wojskowe Zakłady Naprawcze. 
Zasadniczą działalność Wojskowe Zakłady Uzbrojenia nr 2 
rozpoczęły już w 1961r. od remontu stacji radiolokacyjnych. 
W kolejnych latach zwiększono asortyment remontowanych 
urządzeń wojskowych, zakład ulegał intensywnej przebudowie 
i modernizacji. 
Dbałość o potrzeby załogi wyrażała się budową ośrodka 
wypoczynkowego w miejscowości Małe Czarne. przygotowa- 
niem i zarejestrowaniem Pracowniczych Ogrodów Działko-
>>>
1 122 1 


WOJSKOWE ZAKŁADY UZBROJENIA 


wych, wybudowaniem hotelu robotniczego. patronatem nad 
Spółdzielnią Mieszkaniową WZU - 2, a w 1993r. zakupem Domu 
Profilaktyczno - Wypoczynkowego ..WianIs" w Muszynie - 
Złockiem. Z miejsc wczasowych, kolonijnych i sanatoryjnych 
w dużej mierze korzystają pracownicy zakładu i ich rodziny. 
Obok remontów dla potrzeb wojska zakład produkuje rów- 
nież na potrzeby gospodarki narodowej. 
Do podstawowych wyrobów należą: 
=: systemy osuszające powietrze do ochrony przed korozją 
i starzeniem się pojazdów, sprzętu i uzbrojenia 
wojskowego. 
=: urządzenia elektroniczne do kompleksowej obsługi 
akumulatorów lotniczych kadmowo-niklowych 
i ołowiowych. 
=: system elektroniczny do sygnalizacji włamania i napadu 
typu TRESOR dla różnego typu obiektów (banki. 
jednostki wojskowe. muzea. kościoły, wille. hurtownie. 
apteki itp), 
=: urządzenia elektrotechniczne dla potrzeb motoryzacji. 
Zakład świadczy również usługi dla ludności: 
=: projektowanie i wykonawstwo nietypowych urządzeń 
elektronicznych. 
=: projektowanie i wykonawstwo obwodów drukowanych 
jedno i dwustronnych z metalizowanymi otworami 
i soldermaską. 
=: powłoki galwaniczne elektrolityczne. 
=: powłoki malarskie. 
=: regeneracja podzespołów silników spalinowych, 
=: obróbka cieplna, 
=: spawanie. 
Dyrektorem Wojskowych Zakładów Uzbrojenia nr 2 jest 
inż. Zdzisław Juchacz. 


(tekst sponsorowany)
>>>
I" !!!O" 



. 


.. "..-- 
.-- 


. ... 
... 
... 
... 


. 


-
- 
'" 


, 
, 


I: 


... I JUŻ POSIADAM 
BEZPIECZEŃSTWO 
ORAZ PEWNOŚĆ ... 


.. 
.
>>>
... 


OPEC GRUDZIĄDZ sp. z 0.0. 
ul. Budowlanych 7. 86-300 Grudziądz 
tel. (O-51) 202-41; fax (0-51) 216-29 


--: 


-- 



 


.-:__ -'
J_ 


.. "11-. ..... _ I 

 .
; . ; ' : 
J 
 I I 
.':.-':'::-- 
. 1 1 
" 
1 


iI.. 
. . -
.. 


,..
J.l 


... 


f!:

 


...... 
... 



 


.. .-... 
'..I!I II.. ! 
- - .- .- 


.& ..I"!! 


'I, .... : : i: 
le j I.', 
JI
._ 
:: :
i 
I:
>>>
BIURO TURYSTYCZNE 
ŚWIATOWID 
JEST CZŁONKIEM 
POLSKIEJ IZBY 
TURYSTYKI 


Rynek 20 
86-300 Grudziądz 
tel. (051) 222-84. 288-81 
fax (051) 253-28 


BIORO TORYSTYCZłtE 
. 
ŚWIATOWID 


W ŚWIAT ZE "ŚWIATOWIDEM" 


Systematyczny obserwator współczesnego życia nie może 
nie zwrócić uwagi na przejawy interesującego zjawiska XX 
wieku - turystykę. Stanowi ona namiętność wielkich mas ludzi. 
Powszechność występowania tego zjawiska jest charakterysty- 
czna dla współczesnej cywilizacji. Również w Polsce turystyka 
staje się z roku na rok zjawiskiem masowym, powszechnym. 
Warto pamiętać. że człowiek był. jest i będzie istotą wędrującą. 
Nasi praprzodkowie wędrowali szukając pożywienia i lepszych 
warunków życia. Nasi przodkowie - żyjący w różnych forma- 
cjach cywilizacyjnych - podróżowali kierując się chęcią pozna- 
nia. Cywilizacja przemysłowa stworzyła natomiast materialne 
możliwości łatwego, szybkiego przenoszenia się z miejsca na 
miejsce. Do wzrostu ruchu turystycznego przyczyniły się nowe 
środki komunikacji - samochód i samolot. 
Ten fenomen społeczny. jakim stała się i nadal pozostaje 
turystyka. z naukowego punktu widzenia jest zjawiskiem mało 
zbadanym. Praktyka wyprzedza tu znacznie teorię. Jedno jest 
pewne. a mianowicie to. że rosnąca z roku na rok liczba 
turystów krajowych i zagranicznych powoduje narastanie po- 
trzeb i popytu na usługi turystyczne. bardzo różnorodne. 
W dobie obecnej każdy podróżny. każdy potencjalny turysta 
pragnie usług na wysokim poziomie. świadczonych z dużą 
kompetencją usługodawcy. Na czoło wysuwa się potrzeba kom- 
pleksowej obsługi podróżnego - turysty. Pragnie on w jednym 
miejscu załatwić wszystkie sprawy jakie wiążą się z jego wy- 
jazdem, czy to krajowym, czy zagranicznym.
>>>
1 126 1 


W ŚWIAT ZE ŚWIATOWIDEM 


Biuro turystyczne. ,ŚWIATOWID" w Grudziądzu czyni wszy- 
stko, aby sprostać tym potrzebom i posiada ambicję jak najle- 
pszej obsługi każdego Klienta. stale rozszerzając zakres świad- 
czonych usług. 
W roku 1997 bardzo dużo uwagi poświęcimy zaproszeniu 
jak największej liczby turystów krajowych i zagranicznych do 
Grudziądza. Służyć temu będzie nawiązana współpraca z 14 
biurami turystycznymi na terenie Niemiec oraz kilkoma we 
Francji, Szwajcarii i we Włoszech. Niezaprzeczalne walory 
turystyczne naszego miasta, a także okolicy. pozwoliły przygo- 
tować ciekawy program pobytu. Już istniejąca baza hotelowa 
i gastronomiczna w pełni na przyjęcie gości pozwalają. Jej 
poziom ulega stałej poprawie. Bursa Szkolna oraz Ośrodek 
w Lisich Kątach mogą przyjąć grupy młodzieży z kraju i zagrani- 
cy. Stare Miasto. Błonia Nadwiślańskie. Planetarium, baseny 
kąpielowe. Kluby Jazdy Konnej, wreszcie przygotowywana do 
zwiedzania Cytadela oraz inne atrakcje Grudziądza zapewniają 
wszystkim gościom naszego miasta ciekawe spędzenie czasu. 
Dobre wspomnienia pozwolą na ponowny przyjazd. zachęcą 
innycłl. 
Dla grudziądzan rozszerzamy znacznie zakres obsługi po- 
dróżniczej. W roku 1997 można w naszym Biurze nabywać 
bilety PROMOWE do Szwecji, Danii, Wielkiej Brytanii. Norwe- 
gii, Finlandii oraz do krajów leżących w basenie Morza Śród- 
ziemnego. Otrzymać też będzie można bilety lotnicze zarówno 
krajowe jak i na linie zagraniczne PLL LOT i innych 
przewoźników. Kontynuowana będzie sprzedaż biletów w ko- 
munikacji autobusowej zagranicznej do Francji, Niemiec. Nor- 
wegii. Wielkiej Brytanii, krajów Beneluxu. 
Dla turystów dysponujemy propozycjami wypoczynku wy- 
cieczkowego i na wczasach we wszystkich zakątkach Polski 
i dosłownie na prawie wszystkich kontynentach. 
N o w o Ś c i ą jest bardzo bogata oferta wypoczynku 
w domach letniskowych. willach i pensjonatach w Danii, 
Francji, Hiszpanii, Szwajcarii i we Włoszech za pośrednictwem 
światowej organizacji turystycznej INTERHOME. Bezpośred-
>>>
W ŚWIAT ZE ŚWIATOWIDEM 


1 127 1 


nia współpraca z biurem turystycznym prowadzonym przez 
naszą Rodaczkę pozwoli grudziądzanom spędzić czas na uro- 
czej greckiej wyspie CORFU. 
Zaproponujemy też mieszkańcom naszego miasta stosun- 
kowo korzystne cenowo wycieczki do Paryża. Londynu, Buda- 
pesztu. Bratysławy i Wiednia. 
Promować będziemy bardzo przyjemną i dostępną cenowo 
AGROTURYS1YKĘ. Dysponujemy kwaterami na polskiej wsi 
w różnych zakątkach kraju. Wybrany standard zapewni każ- 
demu realizację oczekiwań. 
Wartości wychowawcze i zdrowotne wycieczkowania skła- 
niały nas do zaproponowania bogatej oferty dla dzieci i mło- 
dzieży. Składają się na nią obozy stałe i wędrowne. kolonie nad 
morzem i w polskich górach. Jest też oferta zagraniczna. 
Niezapomnianych wrażeń dostarczą młodym wycieczki do 
HEIDE-PARKU w Niemczech, czy pobyt na południu Szwecji 
na wyspie OLAND. 
Koniec roku szkolnego upłynie pod znakiem wycieczek kla- 
sowych. Biuro przygotowało blisko 30 ciekawych tras krajo- 
wych. 
Godzi się zaznaczyć. że od niedawna Biuro nasze prowadzi 
MIEJSKIE CENTRUM INFORMACJI TURYS1YCZNEJ. Prag- 
nie ono zapewnić turyście wszechstronną informację. służyć 
pomocą w podjęciu decyzji co do formy i miejsca wypoczynku. 
a także ceny. 
Życząc grudziądzanom i gościom naszego miasta pomyślne- 
go Nowego Roku zapraszamy serdecznie do naszego Biura przy 
Rynku 20. w godz. 10-17. w soboty 10-13. 


, '...... 
d Biura Turystycznego 
(.\.e ......, k- 'e 0 , 
. Y" '. . ... "Swiatowid" 
. '::. G d . d 
;...łt: ' w ru Złą zu 
.
. 
I: 


(tekst sponsorowany)
>>>
Przedsiębiorstwo 
Wodociągów i Kanalizacji 
spółka z 0.0. 
86-300 Grudziądz 
ul. Mickiewicza 28/30 
tel.lfax 222-41 


8 ' d O " " 1 ' 
-' 'I ,-;s o ° --- 
--- ,,-...' .': o' L.ł.. · 
- .-
 
.... ' \ "'c=I ::to' - ,- .. ...' ': 
. 
' '
g
 o cl

o 
c;lą!, ' ' o {1ł
ł fi! i 
'
,j
"J!!ł",
,!!!I,,:,,1
ł I 
. =


:l

-'Ii
{t' .'I
ęg .- . : 
...... ...,.. 
'" 
'."''ł4' . ,... . 
-w.. ł. p-- . . ... '1' 
"

r-c-T
 97- . :
'\
f ." , 
. 
 C 
r 


.:. JlRODUKCJA I DYSTRYBUCJA WODY PITNEJ 
.:. ODJlROWADZANIE ŚCIEKÓW 
JlROWADZIMY: Hurtownię 'WODPOL" 
86-300 Grudziądz, ul. Hallera 79 
tel. 268-24 
.:. NASZE USł.UGI NAJWYŻSZEJ JAKOŚCI TO: 


.. czyszczenie instalacji wodociągowych w budynkach 
.. układanie sieci i przyłączy wodociągowych i kanalizacyjnych 
_ montaż wodomierzy domowych 
.. naprawa agregatów głębinowych 
.. naprawa i legalizacja wodomierzy 
.. usługi ślusarsko-spawalnicze 
- naprawa sprężarek typu WAN 
- badania laboratoryjne w zakresie wody i ścieków 
- zaopatrzenie materiałowe branży wodnokanalizacyjnej 
.. wywóz nieczystości ze zbiorników bezodpływowych
>>>
6,00
>>>
BIBLIOTEKA MIEJSKA 
w GRUDZIĄDZU 
. \A "" 

 V\ J. cli" 

 i G-n.Ad:;l.\:c:t-J.
 
-;. J.q
1- 

 » 
 



 
D D 
I, 1\ 
II . 
. 
. . 
. .. . 
. .. ..
>>>