Monografia Włocławka : (Włocławia)

-
>>>
.... 


')tb 


MONOGRAfjA WŁOCŁAWKA 
(WŁOCŁA WIA) 


. 


..
>>>
jlt 7 


1 S. D R. M I C H A l M O R A W S K I 
PROFESOR SEMINARJU M D UjCHO WNEOO WE WŁOCŁAWKU 


MONOORAF]A 
WŁOCŁA WKA 
«(WŁOClAWIA) 

 
_ 3'" 


W Ł O C Ł A W E K 1933 


N 
 K Ł 
 D E M A U T O R A
>>>
(ZA ZEZWOLENIEM WŁADZY DUCHOWNEJ). 


'.,1l1 O T e K
 
ONIWERSVT!!Chn 
,.. tUHIU 


CZCIONKAMI pRUKARNI DIECEZJALNEJ W WLOCLA WKU. UL. BRZESKA 4. 
I 


66199
 


ł 


'\C\ 
j 


-
>>>
JEGO EKSCELENCJI 
NAJDOSTOJNIEJSZEMU 


KSIĘDZU 
KAROLOWI- MIECZYSŁAWOWI RADOŃSKIEMU 


BISKUPOWI DIECEZJI WLOCLAWSKIEJ 


NASTĘPCY DAWNYCH DZIEDZICÓW 
MIASTA BISKUPIEGO-WLOCLAWKA 


PRACE.: TE.: POŚWIE.:CA 


AUTOR.
>>>
ł
>>>
PRZEDMOWA. 


Ponieważ Włocławek dotychczas nie posiadał swojej monografji, 
dlatego zabrałem się przed kilku laty do jej opracowania, głównie 
w oparciu o bogate zbiory rękopiśmienne miejscowego Archiwum 
Kapitulnego, jak również częściowo innych także archiwów eraz na 
wydawnictwach drukowanyach-źródłach czy też opracowaniach a nawet 
artykułach, zawierających jakiekolwiek przyczynki do dziejów Wło- 
cławka. 
Najwięcej źródeł i materjałów rękopiśmiennych do dziejów Wło- 
cławka kryje się w Archiwum Kapituły Katedralnej Włocławskiej, 
albowiem w całej swej przeszłości Włocławek był zawsze związany od 
czasów niepamiętnych poprzez całe wieki z dziejami biskupstwa Wło- 
cławskiego jako Miasto Biskupie (1255-1793). 
Materjał historyczny cały wykorzystany przezemnie podaję nietylko 
w przypiskach u dołu w tekście samej pracy, ale i w szczegółowym 
opisie źródeł i bibljografji Włocławka, umieszczonych na końcu tej 
Monografji. 
Monografję Włocławka, o ile to możliwe, doprowadzam do czasów 
naj nowszych. Et tylko zmiany zaszłe w ostatnich miesiącach już po 
przygotowaniu jej do druku. nie zostały w niej uwzględnione. 
Ogłaszając drukiem w 1000 egz. i własnem nakładem niniejszą 
Monografję Włocławka w b. roku, pragnę tem samem uczcić przypa- 
dające w nim jubileusze, a mianowicie: 365-lecie założenia naj starszego 
w Polsce Włocławskiego Seminarium Duchownego oraz 25-lecie istnie- 
jącego przy temże Seminarjum Liceum im. Piusa X, jak również 25-lecie 
wielce zasłużonej dla miasta działalności kulturalnej Oddziału Kujaw- 
skiego Pol. Towarzystwa Krajoznawczego w Włocławku. 
Poczuwam się też do obowiązku złożenia podziękowania: PP. Dy- 
rektorom Archiwów i Bibljotek, a zwłaszcza Ks. Stan. Maternowskiemu. 
Dyrektorowi Archiwum Kapitulnego w Włocławku-za udostępnienie 
mi korzystania z archiwaljów i zbiorów bibljotecznych, oraz Magi- 
stratowi m. Włocławka. Oddziałowi Kujawskiemu Pol. Tow. Krajoznaw- 
czego i Drukarni Diecezjalnej-za wypożyczone bezinteresownie klisze 
ilustracyjne.
>>>
- 


- """"" 


- 


. 


--- 



 ----- 


VIII 


W szczególności zaś Drukarni Diecezjalnej. której czcionkami 
niniejsza Monografja jest drukowana, dziękuje także za należyte wy- 
wiązanie się z tego zadania. 
Wreszcie dziękuje Panu Józefowi Kłodawskiemu, kustoszowi 
Muzeum Kujawskiego w Włocławku. za pierwszą podsuniętą mi myśl 
i zachętę do przygotowania niniejszej Monografji Włocławka i za ten 
serdeczny stosunek, z jakim odnosił się zawsze do wszystkich moich 
wysiłków, podejmowanych w ciągu kilku lat w czasie jej opracowywania, 
jak również za cenne rady przy ustalaniu jej żewnętrznej szaty wy- 
dawniczej. 
Pisałem w urorzystoAć św. Jana Kan tego. 
Ks. dr. Michal Morawski. 


Włocławek. dn. 20/X 1933.
>>>
SPIS RZECZY. 


Przedmowa I 
Spis ilustracyj XIV 
Wykaz skrótów XV 
I. P o c z ą t k i m i a s t a. 
1. Gród Książęcy i Targowisko. 1 
2. Stolica Biskupstwa. 4 
3. Miasto Biskupie. 7 
4. Lokacja miasta Włocławka na prawie niemieckiem. 11 
5. Herb i pieczęć miasta Włocławka 17 
6. Nazwa miasta. dawniejszego Włocławia, - a dzisiejszego Wło- 
cławka. 23 
II. R o z w Ó j t e r y t o r j a l n y m i a s t a. 
1. Obszar i granice. 27 
A. Przed rozbiorami s. 27. B. Po rozbiorach s. 29. C. W Polsce Nie- 
podległej s. 32. 
2. Zabudowanie miasta . 35 
A. Plan i kierunek stopniowego rozwoju miasta l. 3:. B. Cegielnie s. 38. 
C. Staty..tyka domów (nieruchomości) l. 39. D. Wainiejsze budowle: 
a) Zamek s. 4:-1; b) Ratusz s. 48; c) Okazalsze budowle kapitulne i wi- 
karjuszowskie s. 49; d) Dom "Kolegjum" s. 51; e) Najstarszy dom 
w Włocławku s. 52; f) Inne domy zabytkowe s. 52. 
3. Z 'ludnienie . 53 
aJ Gęstość zaludnienia s. 53; b) Charakter polski miasta s. 56: c) Charakter 
katolicki miasta s. 57; d) Ludność niemiecka ewangelicka s. 58; 
e) Ludność rosyjska prawolławna s. 58: f) Ludność iydowska s. 60: 


III. Urządzenia miejskie i wygląd miasta. 
1. Osobliwości miasta 63 
a) Mury i bramy miejskie s. 63; b) Wodociągi i kanalizacja s. 64; c) Ogrody 
s. 66; d) Oświetlenie miasta s. 68; e) Łaźnie s. 69; f) Apteki s. 69; 
2. Mosty włocławskie 71 
. a) Mosty na Załowiączce s. 71; b) Most na Wiśle l. 73; 
3. Wygląd miasta . 79 
a) Brukowanie ulic s. 79; b) Czystość i higjena miasta s. 81. 


IV. Rolniczy i przemysłowy i charakter miasta. 
1. Rolnictwo 87 
2. Przemysł w dawnych wiekach . 93
>>>
x 


A. Młynarstwo: a) Młyn Łęg s. 93: b) Młyn Rudny s. 94; c) Mlyn Sło- 
dowo s. 95; d) Młyn Lisek s. \i7: e) Młyn Świech s. 98: f) Młvn Czie- 
miega albo Lasek s. 99: g) Młyn Poraza s. 101; h} Przepisy o mły- 
nach II. 102. B. Piwowarstwo i gorzelnictwo s. 103. C. Olejnictwo 
i bartnictwo: a) Olejnictwo s. 106: b) Bartnictwo s. 106. 
3. Wielki przemysł XIX i XX w. . 108 
A. Fabryki papieru i celulozy s. 108. B. Fabryki cykorji s.109. C. Młyny 
motorowe i parowe s. 110. C. PrzemYlIł browarniczy i alkoholowy s. 111. 
E. Fabryki fajansu i ceramiki s. 112. F. Zakłady wytwórcze Związku 
Spółdzielni Spożywców Rzeczypospolitej Polskiej we Włocławku s. 112. 
G. Inne zakłady przemys'owe: a) Drukarnie włocławskie s. 113: b) Fa- 
bryki maszyn. drutu. gwotdzi i odlewnie s. 114; c) Fabryki instrumen- 
tów i aparatów fizycznych II. 114: d) Przemysł chemiczny s. 115; 
e) Różne zakłady przemysłowe s. 116. H. Ogólny rzut oka na stan 
obecny przemysłu włocławskiego II. 117. 
V. H a n d l o w y c h a rak t e r m i a s ta. 
1. Handel. jarmarki i targi 118 
a) Handel II. 118: b) Jarmarki i targi II. 119. 
2. Port handlowy 122 
a) Spichrze zbożowe s. 122; b) Magazyny i młyny solne s. 124: c) Ruch 
handlowy w porcie włocławskim s. 125: d) 2egluga na Wiśle i w por- 
cie włocławskim s. 126; et Flota albo marynarka handlowa Włocławka 
s. 128. 
3. Komora celna 130 
a) Zniesienie innych komór celnych i przybiczenie ich do włocławskiei 
II. ]30; b) Prawa kolegium wikarjullzy katedralnych do cła Wiślanego 
II. 131; c) Dekrety królewskie. regulujące pobór cła na Wiśle s. 131; 
d) Dochody z cła od soli przyznane kolegjum wikarjuszy katedralnych 
s. IH3; e) Przeniesienie komory celnej do Nieszawy i starania o jej 
przywrócenie do Włocławka I. 18:1; f) Zniesienie ceł prywatnych 
i ugoda z wikariuszami s. 134; g) Rola Włocławka dla poboru cła po 
przeniesieniu komory celnei do Nieszawy s. 134. 


VI. R z e m i e ś l n i c z y c h a rak t e r m i a s t a i c e c h y w ł o cł a w s k i er 
1. Organizacja rzemiosła włocławskiego w dawnych wiekach 135- 
2. Poszczególne rzemiosła i cechy włocławskie w dawnych wie- 
kach 13
 
1-0. Rybacy I. 13g; 2-0. Szewcy s. 144: 3-0. Krawcy s. 147; 4-0. Kuśnierze 
II. 149; a-o. Garncarze (zduni) s. 150; 6-0. Piekarze s. 15J; 7-0. Rzetnicy 
s. 153; 8-0. Kupcy s. 15ł; 9-0. Piwowarzy s. 15"; 10-0. Cech szynkowny. 
czyli mieszany s. 159. 
3. Stan obecny rzemiosł włocławskich 161 


VII. 
1. 


u s tr ó j m i a s t a. 
ZwierzchnoM Zamkowa nad 
rowych 


miastem w czasach przedrozbio- 


163
>>>
, 


XI 


A. Władza Księcia nad miastem s. 164. B. Władza Biskupa: a) Zakre. 
władzy biskupa nad miastem s. 1M; bł- Udział kapituły katedralnej 
w rządach biskupa nad miastem s. 169; c) Sądownictwo biskupie nad 
miastem 5.169; d) Starosta zamkowy s. 172; el Komisarz 7amkowy s. 174. 
2. Samorząd miasta w czasach przedrozbiorowych 176 
A. Przed reformą w 1787 r.: a) Urząd wójtowsko-ławniczy s. 176; b) Urząd 
burmistrzowsko-radziecki s. 180. B. Po reformie w r. 1787: a) Trzy 
Porządki l. 183; b) Sądy miejskie s. 185; ej Pisarz miejski II. 186. 
d) Instygator albo prokurator. czyli oskartyciel sądowy z urzędu s. 187. 
e) Woźny s 187; f) Obywatelstwo miejskie oraz prawa i obowiązki 
mieszczan s. 188. 
3. Rządy w mieście w czasach porozbiorowych 190 
a) Pod zaborem pruskim (\793-}806) s. 19. 1 ; b) Za Księstwa Warszaw- 
skiego (1806-181ł) s. 190; cI W Króleshde I\ongresowem (1814-I!H4) 
s. 190; d) W czasie wojny światowej 11914-1918) s. IQ I; cI W Polsce 
Odrodzonej II. 191. 
4. Inne urzędy włocławskie 192' 
al Kwatermistrzowie s. 192; bl Dekurjonowie-albo strat bezpieczeństwa 
miasta s. 19
; c) Poczta s. 19.!; d) Urząd powiatowy - starostwo wło- 
cławskie s. 194; e) Obecne urzędy włocławskie s. 195. 
5. Uposażenie miasta 196 



 


VIII. Koś ci o ł y w ł o c ła w s k i e. 
1. Katedra włocławska . 
A. Katedra pierwotna s. 201. B. ł\atedra obecna: a) Struktura i wnętrze 
s. 202; b) Kaplice s.209; c) Ołtarze s. 220; ,d) Inne części Katedry s.226. 
d) Zabytki Katedry włoclawskiej s. 2:12; el Kult i naboteństwa w Ka- 
tedrze włocławskiej s. 24'); fI Ubiór członków kapituły katedralnej pod- 
czas nabożeństw w Katedrze s. 24"; g) Katedra włocławska Bazyliką 
s. 249; h) Herb Kapituły i Katedry włocławskiej s. 250. 
2. Kościół parafjalny św. Jana Chrzciciela . 
A. Paraf ja św. Jana w przeszłości s. 252; B. Kościół św. Jana w prze- 
szłości s. 257; a) Struktura i wnętrze s. 257; b) Ołtarze. kaplice i bra- 
ctwa dawne s. 260; C. Uposażenie i fundusze s. 26H; al W czasach 
najdawniejszych s. 268; bl W świetle tródeł z końca XVI w. s. 268; 
c) W świetle aktu zajęcia - konfiskaty z dn. 12/VIII 1866 r. s. 271. 
D. Obecny stan kościoła św. Jana s. 273; a) Ołtarze i kaplice l. 274; 
b) Odpusty II. 274; c) Bractwa i stowarzyszenia s. 275; dl Zgrom,adze- 
nia zakonne w parafji s. 275; e) Skarbiec s. 275; f) Plebanja s. 276. 
3. Kościół św. Witalisa . 
4. Kościół i klasztor 00. Reformatów. 
5. Inne Kościoły włocławskie niegdyś istniejące . 
al Kościół św. Stanisława s. 288; b) Kościół Wszystkich Świętych s. 291; 
ci Kościół św. Wojciecha II. 291; d)lI Kościół św. Gotarda s. 293; 
el Kościół św. Jerzego s. 294. 
6. Cmentarze kościelne i grzebalne w Włocławku. 


201 


252: 


277 
284 
288 


296.
>>>
XII 


IX. S z koł y w ł o c ł a w s k i e. 
1. Włocławskie Seminarjum Duchowne. 297 
a) Załoienie. organizacia i rozwól naukowy 5.297; b) Liceum im. Piusa X 
(Seminarium Małe) s. 50:!; c) Zabudowania Seminarium s. 302; d) Dzieje 
uposaienia Seminarjum s. 304; el Biblioteka Włocławskiego Seminarjum 
Duchownego s 306; f) Muzeum Diecezjalne przy Seminarium Duchow- 
nem w Włocławku s. 307. 
2. Szkoła katedralna. 308 
a) Organizacja i rozwói szkoły s. !!08; b) Budynek szkolny s. 311. 
3. Inne szkoły włocławskie niegdyś istniejące 313 
a) Szkoła parafialna s.313; b) Wyisza Szkoła 4-klasowa s 314: c) Szkoła 
00. Reformałów s. 315; d) Szkoła 00. Piiarów s. 3'6; e) Szkoła 
Realna s. 317; f) Szkoła mieiska rzemieślnicza s. 318: g) Pensla i szkoły 
ieilskie średnie s. 318; h) Szkoły dokształcalące s.311): n Szkolnictwo 
początkowe s. 320: i) Charakterystyka szkolnictwa włocławskiego 
w czasach niewoli s. 320. 
4. Szkoły włocławskie obecnie istniejące 322 
1-0. Gimnazjum Ziemi Kujawskiel s. 322: 2-0. Gimnazjum (Liceum) im. 
Piusa X s. 323: 3-0. Gimnazjum Biskupie im. Długosza s. 323: 
4-0. Gimnazium Katolickie żeilskie p. Janiny Steinbokówny (dziś SS. 
Urszulanek) s. 323; 5-0. Gimnazium Pailstwowe ieilskie im. M. Ko- 
nopnickiei s. 324: 6-0 Gimnazium KoedukacYlne gminy Izraelickiej 
s. 324: 7-0. Komunalne Seminarium Nauczycielskie s. :ł24: 8-0. Pry- 
watne żeilskie katolickie Seminarium Nauczycielskie S.S. Urszulanek 
s. 3'
5; 9-0. Szkoła Techniczna s. 3'?5; 10-0. Szkoła Handlowa s. 3i5: 
11-0. Mielska Szkoła Zawodowa Dokształcająca s. 326; 12-0. Szkoły 
początkowe s. 326. 


X. Włocławskie instytucje dobroczynne i społeczne. 
1. Szpital katedralny św. Witali sa. 
2. Szpital- Dom XX. Emerytów 
3. Inne instytucje dobroczynne niegdyś istniejące w Włocławku. 
a) Szpital parafialny św Jana s. 339; b) Szpital oysterski św. Gotarda 
s. :i40: c) Bank Pobożny s. 341; d) Bractwo Literackie s. 342: e) Bra- 
ctwo św. Anny s. 343. 
4. Obecne instytucje dobroczyne w Włocławku . 
a) Szpital św. Abtoniego s. 344; b) Stan obecny organizacii sanitarnei 
miasta s. 346; c) Towarzystwo Dobroczynności s. 347; dl Włocławskie 
Towarzystwo Wspomagania Biednych s. 347; e) Inne Towarzystwa 
dobroczynne s. 347; f) Przytułki dla starców i kalek s. 348: g) Ochronki 
dla dzieci s. 34R. 
5. Bractwo strzeleckie. niegdyś istniejące w Włocławku 
6. Inne instytucje społeczne i sportowe w Włocławku. 
a) Resursy s. 354: b) Ochotnicza Straż Ogniowa s. 354: c) Towarzystwo 
Wioślarskie s. 355: d) Harcerstwo s. 355; e) Towarzystwo Gimnastyczne 
"Sokół" s. 
56: f) Mieiski Stadion Sportowy s. 357; gl Polska Macierz 


328 
332 
339 


344 


350 
354 



 
,
>>>
XIII 


Szkolna s.358; h) Towarzystwo Krajoznawcze i Muzem Kujawskie s. R!5; 
i) Włocławski Oddział Polskiego Czerwonego Krzy ta s. 360: jl Bibljo- 
teki s. 360; k) Muzyka. śpiew i teatr w Włocławku s. 361; l, Inne 
Stowarzyszenia włocławskie s. 36
. 
XI. W ł o c ł a wek n a t l e d z i e j ó w. 
1. Przynależność polityczna Włocławka. 364 
2. Układy polityczne oraz zjazdy królów osób znakomitych 
w Włocławku 367 
3. Wizytator Apostolski Achilles Ratti, dzisiejszy Ojciec św. 
Pius XI w Włocławku 1918 r. . 376 
4. Rola dziejowa Włocławka w czasie walk o Niepodległość 379 
a) Powstanie Kościuszkowskie s. 379; b) Powstanie Listopadowe s. 260; 
c) Powstanie Styczniowe s. 3
0; d) Walka o azkołę polską 1905 r. s. 383; 
e) Rozbrojenie niemców 10-11 liltopada 1918 r. w Włocławku s.384; 
f, Obrona Włocławka w 1920 r. przed najazdem bolszewickim s. a
5. 
5. Klęski nawiedzajace Włocławek w przeszłości. 387 
aj Niszczycielskie najazdy krzytackie s. 387; b) Najazdy Szwedów w 1657 r. 
oraz w pocz. XVIII w. s. 389; cI Najazdy wojsk moskiewskich i pru- 
skich s. 389: el Pożary s. 3
1; f, Morowe powietrze-epidemje s. 392; 
d) Krwawe rozruchy w Włocławku w lutym 1918 r. z powodu zabie' 
rania przez niemców dEwonów katedralnych l. 393; e. Pogląd ogólny 
na dzieje klęsk nawiedzających Włocławek s. 395, 


XII. Z n a c z e n i e o g ó l n o - d z i e j o w e W ł o c ł a w k a. 
Zakończenie 396 


M a t e r j a ł y d o d z i e j ó w W ł o c la w k a. 
I. Żródła rękopiśmienne do dziejów Włocławka. 401 
l. Archiwum I\apituły Katedralnej w Włocławku s. 402. a) Nadania i przy- 
wileje m. "łocławka s. 40'; b) Mandaty i ordynacje dla m. Wło- 
cławka s. 40ł; c) Przywileje nil młyny Włocławskie s' 406: dl Nada- 
nia i przywileje na poszczególne role i posiadłości w obrębie miasta 
Włocławka s. 407: e) Inwentarz Włocławka s. 412: f I Przywileje. 
erekcje. instytucje kanoniczne fundacje i upoldenie kościoła parafjal- 
nego św, Jana we Włocławku s, 412; gl R6źne wiadomości i wzmianki 
dotyczące Włocławka l. 4'5. 
2. Inne Archiwa s. 420. a) Archiwum miejskie m. Włocławka s. 420; 
b, Archiwum Akt Dawnych w Warszawie lJezuicka I) s 42('; Ci Archi- 
wum Skarbowe w Warszawie (Rymarska 5) 1.420; d, Archiwum i Bibljo- 
teka Uniwersytetu Warszawskiego w Warszawie s. 4
J; ej Archiwum 
i Bibljoteka im. Ossolińskich we Lwowie s. 421; fi Archiwum i Bibljo- 
teka im. Baworowskich we Lwowie l. 421. 


II. Bibljografja Włocławka 42' 
l. lródła s. 421. 2. Opracowania l, 422. 
Skorowidz osób i miejscowości 427
>>>
SPJS ILUSTRACYJ. 


I, 
I 

 


1. Qjciec św. Pius XI. bawiący w Włocławku jako Wizytator Ap. \!!I8 r. 
2. J. E. Ks. Karol-Mieczysław Radoński. Biskup \\ łocławski. 
3. Stanisław Karnkowski. Biskup Włocławski (1567-1581) i prymas (l58
-1603). 
4. Hieronim Rozdrażewski Biskup Włocławski (1582-1600). 
5. Katedra Włocławska przed ostatnią przebudową widok z Zazamcza (rys. N. Ordy). 
6. Katedra Włocławska przed ostatnią przebudową-z widokiem na Kolegjum i dzwon- 
nicę (rys. L. Boucharda z r. 1863'. 
7. Wnętrze Katedry włocławskiej. 
8. Katedra włocławska obecna po przebudowie ostatniej w końcu ub. wieku. 
9. Wnętrze kaplicy M. Boskiej w Ketedrze włocławskiej. 
]0. Krzyi Tumski w Katedrze włocławskiej. 
11. Drzwi renesansowe do Kapitularza w Katedrze włocławskiej. 
12. Sarkofag biskupa Piotra z Bnina Moszyńkiego (t Ił!);}) w Katedrze włocławskiej. 
13. Ko
ci6ł św. Witali sa z dawną wie:tą i widokiem na Seminarjum Duchowne. 
14. Kościół św. Witalisa z obecną wieżą i widokiem na Seminarjum Duchowne. 
15. Klasztor 00. Reformatów dawny. 
16. Klasztor 00. Reformatów obecny. 
17. Zamek-pałac biskupi obecny. 
18. Kościół parafjalny (farny' św. Jana. 
19. Zamek-pałac biskupi dawny. przed poiarem 1920 r. 
20. Kościół św. Wojciecha niegdyś istniejący. 
21. Dwie kamienice barokowe przy Starym Rynku. 
22. Trzy kamienice przy ul. Królewieckiej. 
23. Kościół parafjalny 
w. Jana-fotogr. J. Kłodawskiego. 
24. Cerkiew prawosławna. zniesiona w 1925 r. 
25. Czara Kujawska. 
26. Kościuszce w setną rocznicę zgonu-tablica wmurowana 15tX .1917 r. w kościele 
św. Jana. 
27. Kościół św. Witalisa z dawDą wi.dą kopulastą i widokiem na wie:te katedralne. 
28. Wygląd Włocławka dawnego z widokiem Da Wisłę i zamek. 
29. Muzeum Ziemi Kuj. oraz siedziba Oddziału Kuj. Pol. Tow. Krajozn. i Miejskiej 
Bibljoteki i Czytelni Publ 
30. Widok na ul. Szeroką (3 Maja) i na dawny ratusz pośrodku Starego Rynku. 
z połowy XIX wieku. 
31. Pomnik St. Bechi'ego. Włocha-Bohatera 1863 r w parku im. H. Sienkiewicza. 
32. Pomnik za Wisłą ku czci poległych w obronie Włocławka w 19
0 r. 
83. Kujawska Elektrownia Okręgowa i fabryka celulozy, 
34. Miejski Stadjon Sportowy. 
35. Park im. H. Sienkiewicza i widok na Katedrę. 
36. Siedziba Włocł. Tow. Wioślarskiego przy ujściu Zgłowiączki do Wisły. 
37. Bulwary im. Marszałka Józefa Piłsudskiego. 
38. Widok Włocławka z połowy XIX w. 



 
I
>>>
I 
I 

 


WYKAZ SKRÓTÓW. 



 


KDP. - Kodeks Dyplomatyczny Polski wyd. Muczkowskiego-Rzyszczewskiego. 
KDWKP.-Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski. 
Kronika (Kronika diecezji Kujawsko-Kaliskiej albo Włocławskiej-miesięcz- 
'nik urzędowy dla duchowieństwa). 
MHDWI.-Monumenta Historiea Dioecesis Wladislaviensis. wydawane dru- 
kiem w 25 zeszytach. z Akt. Kap. Włocł. przez XX. Zenona i Stanisława Chodyńskich. 
Włocławek. 1881-1912. 
Rozrządzenie-Rozrządzenie Komisji Dobrego porządku w mieście Włocławku 
roku 1787 uczynione. Z akt Kapituły Włocławskiej wydał Ks. Stan. Chodyński. Włoc- 
ławek. 1913. 
V. f.-Volumen. folium. czyli księga albo kodeks rękopiśmienny Archiwum Kapi- 
tuły Katedralnej Włocławskiej. 
Dla zaoszczędzenia cytat podaję te1 zgóry źródła najważniejsze. na które się 
często powołuję w ciągu pracy. a mianowicie: 
Inwentarze Włocławka: 
1534 r, (Inwentarz dóbr i dochodów Biskupstwa Włocławskie
o z roku 1534 
wydał Bolesław Ulanowski w Archiwum Komisji Histor. X). 
1663 (Borucki M. Ziemia Kujawska. Włocławek 1882 str. 297). 
1668 (MHDWl. XII.. 12). 
1682 (MHDWl. III. 9. 45). 
1683 (v. 139 f. 2). 
1698 (v. 140 i 141 peczątek) 
1604 (MHDWl. XXIV 8). 
1720 (v. 148 f. 1-7). 
1761 (v. 156 i 151. początek). 
1760 (v. 375 f. 249). 
1787 (Rozrządzenie 108-138). 
1820 (Czarnecki Paweł. Opis Włocławka z 1820 r. Zycie Włocławka. maj- 
sierpień 1929 r.) 
1866 i 1860 (Archiwum miejskie. Akta Magistratu m. Włocławka. dział sta- 
tystyk H 50). 
Przywilele: 
8.IX.1389 druga lokacja miasta (v. 21 f. 260; v. 107 f. 194) - przywilej bi- 
skupa Macieja Golanczewskiego. 
7.1.1677 (v. 96 f. 18; v. 135 f. 101: v. 218 f. 36) - przywilej biskupa St. Kam- 
kowskiego. 
16.VIII.J691 (v. 135 f. 103),-przywilej biskupa Hier. Rozdratewskiego.
>>>
j 
J 
I 
t 
I 
I 

 



 
I
>>>
j 

 


I 
POCZĄTKI 


MIASTA 


I 


1. 


Gród Książęc". i Targowisko. 


I 
, 
r 


W ŁOCŁAWEK, nazywany w dawnych wiekach Starym Wło- 
cławiem. należy do naj starszych osad w Polsce. które powstały 
jeszcze z pierwotnych grodów książęcych i targowisk nad 
brzegami rzek spławnych położonych. 
Pisanego aktu jego erekcji pierwszej jako miasta, podobnie jak 
i daty jego założenia jak również imienia samego założyciela nie znamy 
i z pewnością znać nie będziemy nigdy, gdyż miasta naj starsze tego typu 
i w ten sposób powstałe jak Włocławek aktu pisanego swojej erekcji czy 
fundacji nie posiadały. 
Twierdzenie zaś, głoszone przez niektórych przygodnych historyków. 
zwłaszcza dawniejszych. że założył Włocławek i nadał mu dzisiejszą nazwę 
od swego imienia książe Władysław Herman czy też Władysław II, naj star- 
szy syn Bolesława Krzywoustego. jest tylko zwykłem, w dodatku niepopar- 
tem żadnym przekonywującym dowodem przypuszczeniem. które dzisiaj 
z punktu widzenia krytyki naukowej musi być jako błąd historyczny sta- 
nowczo odrzucone. 
Nie mogli być założycielami Włocławka ani Władysław Herman 
ani Władysław II, gdyż Włocławek z nazwą Wladislavia, Wladislaw 
(Włocław) już na długo przed panowaniem tych książąt istniał. za- 
ludniony był jego teren jeszcze w czasach przedhistorycznych. jak 
świadczą wykopaliska liczne, zwłaszcza dokonane w r. 1925 1) i 19272): 
grób kloszowy z okresu przedrzymskiego i cmentarzysko łużyckie,-i na- 
leżał do znaczniejszych grodów już w zamierzchłych początkowych 
dziejach naszego bytu państwowego. czego dowodzą zachowane wiaro- 
godne świadectwa i źródła historyczne, które podają nam o grodzie 
włocławskim wiadomości z czasów bardzo dawnych, bo od samych po- 
czątków wieku XI. 



 



 


l) Płoński, Grób kloszowy we Włocławku z okresu przedrzymskiego. (La Time) 
:l:ycie Włocławka i Okolicy.l,marzec 1927. s. 14-15. 
2) N. Cmentarzysko łużyclcie na ul. Składowej. Tamże. pddz.-grudz. 1927. s. 21-2. 
Monografia m. \\'oclawka. 1
>>>
2 


Początki miasta. 


Pierwotnie Włocławek był grodem książęcym i ośrodkiem kaszte- 
lanji, która sięgała również i na prawy brzeg Wisły do dzisiejszego 
Szpetala, gdzie już w czasach przedhistorycznych mieszkała ludność, 
o czem świadczą odkopane tamże szczątki grodziska oraz nazwa istnie- 
jącej dziś w tej dzielnicy szpetalskiej osady Grodzkie. 
Prawy brzeg Wisły jednak nie sprzyjał rozwojowi osady z powodu 
częstych napadów pogańskich Prusów; więcej natomiast odpowiadał temu 
lewy brzeg u ujścia rzeki Zgłowiączki. w punkcie niezmiernie dogod- 
nym tak pod względ
m strategicznym. jak i handlowym. 
Tutaj to na terytorjum dzisi£jszego Włocławka w miejscu. gdzie 
ludne i żyzne Kujawy zwykle wymieniały swe płody rolnicze na produkty 
leśnego przemysłu pobliskich lesistych i błotnych obszarów. ciągnących 
się wzdłuż lewego brzegu Wisły od ujścia Bzury aż po ujście Zgłowiączki, 
rozwijał się od czasów nie pamiętnych pomyślnie i gród książęcy i tar- 
gowisko. 
Z powodu ożywionego ruchu na Wiśle w tem miejscu, powstała 
też wpobliżu Włocławka po lewej stronie Wisły wieś książęca, już 
w czasach zamierzchłych pierwotnej Polski Korabniki zwana. będąca 
naj widoczniej osadą, której ludność zajmowała się budową korabiów, 
czyli łodzi i statków. 
Gród książęcy we Włocławku pierwotnie spełniał rolę wojskową 
i strategiczną w dziele obrony państwa oraz pilnował targowiska i po- 
boru opłat od statków płynących Wisłą. 
Kronika Galla z początku XII w. oraz Kronika książąt polskich l) 
wspominają o Włocławku jako o grodzie książęcym, odgrywającym 
znaczniejszą rolę w dziele obrony Polski. Z niego bowiem już Bolesław 
Chrobry na wojnę z Niemcami wyprowadził rycerzy 800 pancernych 
i 2000 tarczowników, gdy jednocześnie na tę samą wojnę wyszło z Pozna- 
nia 1300 pancernych i 4000 tarczowników, z Gniezna 1500 pancernych 
i 5000 tarczowników. 
Krytyka naukowa historyczna wyjaśnia, że podane wyżej liczby 
są cyframi albo stale mieszkającego w warownych obozach rycerstwa, 
t. zw. "drużyny" książęcej, rozlokowanej po grodach i pozostającej 
na całkowitem utrzymaniu księcia, do czasu obdzielenia jej ziemią 
i rozsiedlenia w kraju. albo też rycerstwa luźnie zamieszkałego w swych 
dworach, które na wypadek wojny zbierało się w określonej liczbie 
w oznaczonych grodach. 
W każdym razie. niezależnie od tego, za jaką pójdziemy hipotezą. 
musimy stwie rdzić, że w świetle powyższych świedectw Włocławek już 
l) Gall, Kronika Polska. wyd. Grodeckiego R. Kraków 1923. 77 i przyp I; Mon. 
Pol. Historica m. 441. 


! 
1 


i 
ł 
I 


I 
1 
,
>>>
Gród książęcy i targowisko. 


3 


l 
1 


-około 1000-go roku istniał i należał do znaczniejszych grodów, obok 
Poznania i Gniezna. 
W grodzie włocławskim. podobnie jak we wszystkich ważniejszych 
osiedlach i grodach nadwiślańskich. do jakich bezsprzecznie należał 
Włocławek. istniał też może naj starszy w Włocławku kościół pod we- 
zwaniem św. Jerzego, patrona rycerzy. 
O istnieniu jego świadczyć zdaje się nazwa ul. Jurskiej, która była 
tu w dawnych wiekach, w pobliżu Kolegjum i Katedry, aż do r. 18
1. 
Ulica Jurska jeszcze istnieje na planie Włocławka z 1818 r.; sta- 
nowiła ona wąskie przejście jedyne z ul. Tumskiej. za ostatnią dziś 
kamienicą, do ul. Cyganki. gdyż dawniej między Katedrą a Kolegjum 
jeszcze nie było przeprowadzonej ulicy l). 


I 


I 
1 
, 


l, Arentowicz, Z dawnego Włocławka 18.
>>>
2. 


Stolica Biskupstwa. 


W ŁOCŁAWEK już istnieje jako gród znaczniejszy w pierwotnej 
Polsce, o czem świadczą też niektóre dane źródłowe, dotyczące 
projektowanej, czy też może nawet rzeczywistej fundacji biskup- 
stwa Włocławskiego ze stolicą we Włocławku jeszcze za czasów pano- 
wania Bolesława Chrobrego. 
Niemiecki kronikarz biskup merseburski Thietmar, opisując współ- 
czesny sobie zjazd gnieźnieński w 1.000-ym roku. wymienia wpośród 
uczestników tego zjazdu i biskupa włocławskiego 1). 
Inne źródła i Rocznik Świętokrzyski pod r. lp03-im podają nam 
wiadomość. że Bolesław Chrobry utworzył trzy biskupstwa. a wtem 
obok Poznańskiego i Lubuskiego nad Odrą, także i Włocławskie 2). 
Następnie spotykamy się w źródłach z wiadomością o nowem upo- 
sażeniu biskupstwa Włocławskiego przez Mieszka II (1025-1033) S) oraz 
o rozszerzeniu jego granic terytorjalnych za Bolesława Śmiałego w 1065 r. 1 ). 
Skoro więc Włocławek tak wcześnie jest upatrzony na stolicę 
biskupstwa, musiał przeto już w tym pierwszym okresie naszych dzie- 
jów odgrywać wybitną rolę w Polsce. jako gród o znaczniejszem za- 
ludnieniu. 
Zagadnienie początków biskupstwa Włocławskiego z powodu braku 
większej obfitości źródeł nie jest dotąd stanowczo rozstrzygnięte, 
a tylko panują w tym przedmiocie wśród historyków i w literaturze 
naukowej historycznej różne przypuszczenia. mniej lub więcej prawdo- 
podobne, przypisujące założenie tego biskupstwa królom polskim od 
Bolesława Chrobrego do Bolesława Krzywoustego włącznie, ale żadna 
z tych opinji nie może być przyjęta bez zastrzeżeń. Natomiast każdy 
z historyków uważa za pewnik to tylko, że biskupstwo Włocławskie 


1) Mon. Pol. Hist. I 260. 

) l. c. III. 62. 301.; III. 441. 
8) l. c. 62-3. 
4) K,. Kujot, Dzieje Prus Król. I. 359. 


T 


J 
, 
I 


I 


\ 


-l..
>>>
Stolica Biskupstwa. 


5 


ł 


ze stolicą we Włocławku mogło powstać najpóźniej za pobytu w Polsce 
legata papieskiego kardynała Idziego w latach 1123-1125 l). 
Mimo wszystko jednak nasuwa się przypuszczenie, że biskupstwo 
Włocławskie ,ze stolicą we Włocławku założył jeszcze Bolesław Chrobry. 
a hojniej uposażył je syn jego Mieszko II; upadło ono może zaraz po 
tegoż śmierci, w czasie zamieszek w kraju i reakcji pogańskiej oraz na- 
jazdów pobliskich Włocławkowi pogańskich Pomorzan i Prusaków oraz 
spustoszenia Polski przez Czechów 2). Wskrzesił je prawdopodobnie 
Kazimierz Odnowiciel lub Bolesław Śmiały, który, jak przypuszcza 
Ks. Kujot, znosząc biskupstwo Pomorskie ze stolicą w Kruszwicy,-do- 
kąd przeniósł je z Kołobrzega może jeszcze sam jego założyciel Bole- 
sław Chrobry,-utworzył dla Pomorza biskupstwo Włocławskie ze sto- 
licą w Włocławku 3). 
Przy reorganizacji zaś diecezyj w Polsce w latach 1123-5. za 
pobytu legata papieskiego kardynała Idziego i staraniem ówczesnego 
króla polskiego Bolesława Krzywoustego, biskupstwo ze stolicą we 
Włocławku otrzymało nowe granice terytorjalne, potwierdzone następ- 
nie bullą papieża Eugenjusza III z 1140 i 1148 r. a mianowicie: Kujawy 
i Pomorze Gdańskie, z końcową granicą nad dolną Łebą. z wyjątkiem 
południowej części po prawej stronie Brdy, należącej do archidjako- 
natu gnieźnieńskiego 4). 
Z temi granicami biskupstwo Włocławskie, nazywane Włocławskiem 
i Pomorskiem urzędowo od uchwały synodu prowincjonalnego piotrkow- 
skiego z 1551 r., dla zaznaczenia wyraźniejszego przynależności Pomorza 
do diecezji i do Polski, istnieje poprzez całe dzieje Rzeczypospolitej. 
a nawet jakiś czas jeszcze po rozbiorach, do r. 1818, t. j. do nowego 
podziału hierarchicznego ustroju Kościoła w Królestwie Pol. i utworze- 
nia diecezji Kujawsko-Kaliskiej ze stolicą również w Włocławku 
). 
Utworzona w 1818 r. nowa diecezja Kujawsko- Kaliska należała 
do największych diecezyj w Królestwie. a obejmowała tak odległe od 
Włocławka miasta jak Kalisz, Częstochowę. Piotrków... I pomimo, że 
Włocławek nie był miejscowością dogodną na stolicę tak rozległej die- 
cezji. został jednak nadal stolicą biskupstwa, litylko dla tej poważnej 
przyczyny, że od naj dawniej szych czasów był zawsze przez wieki całe 
stolicą biskupstwa. 


. 
, 


l) Ks. Fijałek J., Ustalenie chronologji biskupów włocławskich. Przewodnik 
Naukowy i Literacki 1894. I. 64-6. 
I) Gall, Kronika 88--9. 
S) Ks. Kujot. Dzieje Prus Król. I 266. 356-8. 
') l. c. 267; Długosz. Hist. Pol. I (Dzieła II) 102. 
5) Ohodyńlłki St. ]{s., Statuta synodalia dioec. Vlad. et Pomer. s. III-XIV.
>>>
6 


Początki miasta. 


Dzieje związały także ściśle Włocławek ze stolicą biskupstwa 
Włocławskiego. które tu zawsze miało główną swoją siedzibę, Katedrę, 
zamek i dwór biskupi w dawnych wiekach, chociaż posiadał też biskup 
włocławski swoje zamki i w innych częściach Rzeczypospolitej, nie 
tylko w swojej diecezji ale i poza jej granicami, jak np. w W olborzu. 
Mieszkańcy Włocławka i Kujaw zawsze dumni byli z tego, że mają 
w swoim grodzie i stolicy biskupa i zazdrośnie tego przywileju bronili. 
Kiedy zaś w pocz. XIX w. za czasów Księstwa Warsz. i Królestwa 
Kongr. przy projekcie nowego podziału diecezyj w Polsce wysuwano- 
plany utworzenia innej dogodniejszej organizacji hierarchicznej i prze- 
niesienia stolicy biskupiej z Włocławka do innego miasta. popłynęły 
ze wszystkich stron ziemi Kujawskiej stanowcze protesty tak, że osta- 
tecznie w 1818 r. tworząc nową diecezję Kujawsko-Kaliską Włocławek 
w niej zatrzymano nadal jako stolicę biskupią z Katedrą. 
A chociaż wtedy dekretem ówczesnego biskupa włocł. nominata 
arcbpa warsz. Fr. Malczewskiego, za zgodą kapituły kat. i w myśl wniosku 
Komisji Rządowej W. R. i O. P. pałac biskupi we Włocławku został 
oddany na szkoły publiczne. a biskupi kujawsko-kaliscy odtąd przez 
jakiś czas (1818-1861) nie rezydują przy swojej Katedrze we Wło- 
cławku, ale najpierw w W olborzu, a później w Kaliszu, to jednak stan 
ten jest tylko przejściowym i nie trwa długo, a przytem biskupi i w tym 
okresie czasu muszą często nawiedzać Włocławek, gdzie mają nadal 
i zawsze swoją Katedrę. A od r. 1861, t. j. od biskupa Michała Mar- 
szewskiego. który uzyskał u rządu rosyjskiego zwrot połowy zamku 
czyli pałacu biskupiego nad Wisłą, biskupi kujawsko-kaliscy stale już 
rezydują we Włocławku 1). 
Wreszcie przy ostatniej reorganizacji diecezyj w Polsce w 1925 r. 
bullą pap. "Vixdum Poloniae unitas" Włocławek znowu został wyróż- 
niony; wtedy bowiem zniesiono powstałą w czasach porozbiorowych 
od r. 1818 nazwę diecezji Kujawsko-Kaliskiej, tworząc o zmienionych 
granicach terytorjalnych diecezję Włocławską, tak nazwaną w myśl 
dawnej świetnej przeszłości i tradycjj, od stołecznego miasta jednego 
z naj starszych biskupstw w Polsce-Włocławka. 


J 


.....l
>>>
3. 


Miasto Biskupie. 


Z UTWORZENIEM bislmpstwa Włocławsldego, stolica jego Włocła. 
wek. starodawny gród książęcy z targowiskiem przechodzi na wła- 
sność Kościoła, biskupa i kapituły katedralnej, ale nie odrazu, 
lecz stopniowo. 
Najpierw z chwilą założenia stolicy biskupiej i Katedry we Wło- 
cławku, z pobożnych fundacyj i nadań książęcy
h na rzecz Kościoła 
tworzy się tutaj własność kościelna, nad którą jednak książe rozciąga 
jeszcze jakiś czas pewne prawa zwierzchnicze. pobiera z niej opłaty. 
nakłada powinności i ciężary na duchowieństwo i poddanych-mieszkań- 
ców dóbr kościelnych, wykonywuje nad nimi sądownictwo i t.p. 
W miarę jednak powiększania się wlasności kościeln
j i wzrostu 
powagi i wpływów w państwie biskupów, rozpoczyna się w Polsce walka 
o uniezależnienie Kościoła od władzy państwowej; walka ta rozpoczęła 
się już wcześniej na zachodzie. bo z końcem XI w.. a w Polsce później, 
bo dopiero z końcem XII w. . 
Również i we Włocławku na tem tle rozpoczyna się w tym cza- 
sie walka między księciem a biskupem i walka ta kończy się w po- 
łowie XIII w. zwycięstwem Kościoła: biskupa i kapituły katedralnej. 
Najpierw terytorjum około Katedry. dawny gród książęcy. zw. miastem 
katedralnem Włocławkiem, od niepamiętnych czasów nadany bisku- 
powi i kapitule, a później nieco i reszta własności książęcej, podgro- 
dzie z targowiskiem, zw. miastem niemieckicm. przechodzą na zupełną 
własność Kościoła włocł. 
Już w 1185 r. książe Leszek Biały nadaje kapitule katedralnej 
włocławskiej z terytorjum Włocławka pewne czynsze w pieniądzach 
i daniny w naturze, mianowicie: 10 grzywien srebrnych i 10 wiader 
miodu rocznie 2). 


l) Choclyńsh St. Ks., Szkoła 00. Pijarów w Radzieiowie i w Włocławku. str. 26; 
Teltle. Szkoła Katedralna w Włocławku. str. ]32-3. 
2) KOP. II. ]5.
>>>
8 


Początki miasta. 


A nieco pozme) dn. 6/X 1250 r. Kazimierz. książę kuj. i łęczycki 
kończąc spór i dłuższą walkę z biskupem włocławskim Michałem Go- 
dziembą, zawiera z nim układ, potwierdzony przywilejem książęcym na 
r Lecz biskupa i kapituły katedralnej włocławskiej, wydanym w obec- 
ności świadków: arcybiskupa gnieźń. Pełki i biskupa wrocł. Tomasza. 
Mocą tego przywileju książę zrzeka się na rzecz biskupa i kapituły 
części swoich uprawień dotychczasowych, wykonywanych przez niego 
nad terytorjum miasta katedralnego Włocławka ("civitas cathedralis 
Wladislavia)" . którego mieszkańców zwalnia odtąd od wszelkich cię- 
żarów prawa książęcego, jak: "powóz. prewod, wojskowe, podimne. 
pod wozowe, stróża" i t.p.. budowanii1 grodów książęcych, wyprawiania 
się na wojnę, z wyjątkiem wypadku obrony swojej ziemi Kujawskiej, 
w razie wtargnięcia w jej granice jakiego wojska nieprzyjacielskiego. 
Nadto książe zastrzega sobie prawo korzystania z usług ludności miej- 
scowej przy polowaniu na bobry w granicach terytorjum kościelnego 
oraz prawo sądzenia tejże ludności. Kanonikom zaś kościoła katedr. 
włocł. nadaje książ
 niniejszym przywilejem cło od przewożonych to- 
warów rzeką Zgłowiączką do Wisły, przez całą przestrzeń, którędy 
rzeka Zgłowiączka biegnie, oraz targowe z Włocławka wraz z cłem 
od łodzi, przechodzących Wisłą przez Włocławek l). 
Następnie po nowej walce o immunitet Kościoła włocł.. jaka na- 
stępnie toczy się jeszcze między księciem i biskupem, książe Kazimierz 
w r. 1255 godzi się na zawarcie z biskupem włocł. Wolimirem układów 
w obecności arcybiskupa gnieźn. Pełki. Mocą tych układów, potwier- 
dzonych przywilejem książęcym. książe do własności kościelnej "miasta 
katedralnego Włocławka" dodaje na własność biskupom włocł. przyle- 
gającą doń osadę "miasto niemieckie" wraz z młynem na rzece Zgło- 
wiączce tuż przy temże mieście wystawionym. zrzeka się również książe 
na rzecz biskupa bobrów na rzece Wiśle i Zgłowiączce w granicach 
wszystkich posiadłości kościelnych, t.j. "miasta katedralnego Włocławka" 
i "miasta niemieckiego", oraz zezwala biskupowi na lokowanie własną 
powagą całego tego terytorjum na prawie niemieckiem 2). 
Gdy jednak książe nadal rości sobie prawa i wł
dzę zwierzchnią 
nad miastem Włocławkiem usiłuje wykonywać, rozpoczyna się znowu 
dłuższa walka księcia z biskupem, po której książe Kazimierz pokonany, 
dn. 13 kwietnia 1266 r. wyrokiem opata klasztoru N.M.P. we Wrocławiu, 
sędziego delegowanego do tej sprawy przez legata papieskiego w Polsce 
kardynała Gwidona, podpisuje z biskupem Wolimi rem układy, potwier- 


J) Ulono!IJski. Dokum. Kuj. 76. 
2) Arch. Kap. Wł. - oryg. dyplom; druk. KDP. II. 56.
>>>
Miasto Biskupie. 


9 


dzone specjalnym nadaniem - przywilejem książęcym. którym książe 
przyznaje biskupowi prawo zupełnej własności nad Włocławkiem, do- 
dając jeszcze jeden młyn, znajdujący się wpobliżu młyna t. zw. wło- 
cławskiego. poprzednio już w 1255 r. nadanego biskupowi, a nadto przy- 
znając biskupowi całkowite prawo do obwarowania miasta rowami i wa- 
łami z kamienia, cegły lub drzewa. zobowiązuje się naprawić swoim 
kosztem uszkodzone przez siebie w ostatniej walce z biskupem mury 
miasta Włocławka i to pod groźbą kary 100 grzywien srebrnych, które 
ma wypłacić biskupowi na święto Trzech Króli, w razie nie wypełnienia 
tego warunku. Za wszystkie zaś inne szkody i straty wyrządzone Ko- 
ściołowi, książe godzi się złożyć biskupowi 200 grzywien srebrnych 
w trzech ratach: po 50 grzywien na Ziel. Św. i św. Jakób oraz 100 
grzywien na Boże Narodzenie. Wzamian za to biskup odstępuje księciu 
niektóre wsi: Sokołowo, Markowo, Guźlin l). 
Przywileje książęce. dotyczące nadania Włocławka na własność 
biskupów włocławskich, potwierdzone zostały przez synod prowincjo- 
na!ny w Sieradzu 1255 r. 2 ). przez papieża Aleksandra IV w 1259 r. 3 ) 
i przez legata pap. biskupa Firmana w 1281 r. 4 ). 
Tak więc Włocławek już w połowie XIII w. przestaje być grodem 
książęcym i ośrodkiem kasztelanji, a staje się w ścisłem słowa znacze- 
niu Miastem Biskupiem. nie tylko dlatego, że jest siedzibą biskupa, ale 
że biskup jest jego panem i zwierzchnikiem we wszystkich sprawach, 
tak duchownych, jak i świeckich z władzą najwyższą wykonawczą, 
ustawodawczą i 
ądowniczą. 
Po rozdrobnieniu Kujaw, ze śmiercię księcia kujawskiego i łęczyc- 
kiego Kazimierza Konradowica pod koniec XIII w., Włocławek pozostaje 
w granicach brzeskiej dzielnicy Łokietka i Kazimierza W. 
Już Władysław Łokietek, jako książę brzeski. siedzibę swoją stałą 
ma w Brześcia Kuj.. a nie w Włocławku. jakkolwiek ten ostatni znajdo- 
wał się w obrębie jego dzielnicy. 
Probował wprawdzie Łokietek odzyskać utracony wpływ na stary 
niegdyś książęcy gród włocławski i przynajmniej uczynić z niego 
ponownie ośrodek kasztelanji, ale tego do skutku trwałego nie zdołał 
doprowadzić. 
I tak w latach 1292/3 w otoczeniu księcia Łokietka znajduje się 
Przecław, kasztelan włocławski, ale wkrótce potem. jeszcze przed 


J) KDP. II iO .)Ii 89. 
2) Damalewicz, Vitae Wladisl. Episcoporum 190. 
B) KDP. II 613. 
ł) L. c. 72 NQ 90.
>>>
10 


Początki miasta. 


r. 1295, Przecław wraca na kasztelanję brzeską, którą był zarządzał 
poprzednio. przed osadzeniem go w Włocławku. . 
Widocznie próba ta obsadzenia kasztelanem grodu włocławskiego 
przez Łokietka była wywołana chwilową może tylko potrzebą. czy też, 
co jest prawdopodobniejsze, było to tylko pragnienie albo życzenie 
księcia. od którego jednak książe musiał odstąpić wskutek jakiego sta- 
nowczego sprzeciwu czy niezadowolenia biskupa miejscowego l) 
Tak więc Włocławek jest niepodzielną własnością biskupów 
kujawskich od r. 1255 poprzez całe dzieje Rzeczypospolitej, aż do dru- 
giego rozbioru Polski w 1793 r. kiedy to dopiero dekretem króla 
pruskiego przeszedł na własność rządu. 


1) KarwlIsitiska J.. W sprawie interpretacji terminu "Wladislawia". Poznań 1928., 
Roczniki Historyczne IV. z. II str. 122-123. 


..... 


......&..
>>>
4. 


Lokacja tniasta Włocławka na prawie 
nietnieckietn l). 


W ŁOCŁAWEK już w dokumentach z XII w. nazywany jest mia- 
stem-civitas. Nie znaczy to jednak, żeby każda miejscowość, 
która jest w źródłach historycznych średniowiecznych oznaczona 
nazwą civitas była temsamem w ścisłem tego słowa znaczeniu już zorga- 
nizowanem miastem. Wiemy bowiem. że nazwa civitas czyli miasto nada- 
wana była w średniowieczu znaczniejszym tylko miejscowościom, t.j. tym 
przedewszystkiem. w których znajdował się gród książęcy, targowisko, 
lub wreszcie stolica biskupstwa. Dlatego też i Włocławek, jako jeden 
z naj starszych grodów książęcych i od nie pamiętnych czasów stolica 
biskupstwa i sławne n'ł całą Polskę targowisko. oznaczany jest w źród- 
łach już bardzo wcześnie nazwą civitas, miasto. chociaż prawdziwej 
i zupełnej organizacji miejskiej może jeszcze wtedy nie posiadał. 
Organizacja miejska w Włocławku. podobnie jak i w innych mia- 
stach polskich. powstała nie odraw. ale po dłuższym procesie rozwo- 
jowym, którego zakończeniem jest zazwyczaj lokacja. czy też nadanie 
prawa niemieckiego. 
Ale i sama lokacja. czy nadanie prawa niemieckiego, nie jest 
chwilą przełomową w powstaniu miasta. jest bowiem tylko raczej 
sformułowaniem sytuacji prawnej miasta w postaci odrębnej orga- 
nizacji miejskiej. lub przyjęciem doskonalszej formy ustrojowej i or- 
ganizacyjnej przez miasto, które już przedtem mogło być miastem 
w znaczeniu gospodarczem. Albowiem powstawanie miast jest nie- 
tylko zjawiskiem prawnym. ale obok tego i to przedewszystkiem jest 
zjawiskiem gospodarczem, a dzieje gospodarcze każdego miasta rozpo- 
czynają się zwykle daleko wcześniej, jeszcze przed lokacją całkowitą 
lub częściową na prawie niemieckiem. I właśnie naj starsze miasta 
powstały przeważnie tam, gdzie istniały warunki i okoliczności sprzy- 
jające dla wytworzenia się gospodarczych podstaw istnienia i rozwoju 


I) Archiwum Kap. Wł. vol. 107 f. 194-5: 
o1. 21 f. 260.
>>>
12 


Początki miasta. 


miasta, jak: targowisko, gród, kościół, środowisko administracyjne pań- 
stwowe, czy kościelne. 
Do tego typu naj starszych miast polskich należy i Włocławek. 
który dla swego gospodarczego rozwoju posiadał te konieczne warunki: 
był bowiem staroźylnym grodem, targowiskiem i stolicą sławnego 
bis
 upstwa. 
W tym pierwszym początkowym okresie tworzenia się i rozwoju 
miasta w znaczeniu gospodarczem bierze udział przedewszystkiem lud- 
ność miejscowa, a nieco później dopiero również i napływowa niemiecka. 
tworząc sobie u stóp grodu czy katedry oddzielne osady t. zw. pod- 
grodzia i początkowo w skupieniu zwykle na niewielkiej przestrzeni. 
bez żadnego planu, spoistości i organizacji. zajmując przeważnie miej- 
sca wynioślejsze. wzgórza otaczające kościół, czy zamek. 
Z napływem żywiołu obcego niemieckiego do Polski. przyspie- 
sza się proces wydoskonalenia się organizacji miejskiej przez przyjęcie 
stopniowe wytworzonych na zachodzie. a mianowicie w Niemczech, go- 
towych już form ustrojowych. 
Tę ulepszoną organizację przyjmuje najpierw zwykle osada nie- 
miecka. która odtąd nazywana jest w dokumentach miastem niemiec- 
kiem-civitas teutonicalis, w odróżnieniu od innych pobliskich osad na 
podgrodziu czy przy Katedrze rozłożonych, które jeszcze nie przyjęły 
tej wyższej organizacji miejskiej. a która z czasem dopiero przez akt 
lokacji rozciągnięta zostaje na całe dane terytorjum. Tak więc przez 
lokację dopiero miasto. które już mogło istnieć na długo przedtem, 
otrzymuje prawo niemieckie, t. j. pewne wyższe formy organizacyjne 
na wzór Magdeburga czy innego miasta oraz nowe rozplanowanie te- 
rytorjum miejskiego 1). 
Dobrze zorganizowane osady-gminy albo miasta niemieckie w Polsce 
istnieją już niekiedy na kilkanaście a nawet kilkadziesiąt lat przed 
właściwą lokacją. Ten objaw spotykamy w miastach zwłaszcza naj- 
starszych. jak Wrocław, Sandomierz i Kraków 2). i co powtarza się 
także w dziejach tworzenia się i organizowania miasta Włocławka. 
Potwierdzeniem tego jest przywilej księcia kujawskiego i łę- 
czyckiego Kazimierza z 1255 rIO który nadaje na własność biskupów 
kujawskich t. zw. miasto niemieckie (civitas theuto.licalis). przylega- 
jące do miasta katedralnego Włocławka (civitas cathedralis Wladislavia), 


1 


l) Tymieniecki, Zagadnienie początków miast w Polsce. Przegl. Hist. 1917-1918 
s. 338 nst. Tente. Ze studjów nad dziejami osadnictwa i kultury średniowiecznej 
w Polsce. Kielce 1917. 
2) Zachorowski St. Kraków Biskupi. Rocznik Krakowski VIII. 103 -126.
>>>
Lokacja miasta Włocławka na prawie niemieckiem. 


13 


już dawniej biskupom nadanego. oraz zezwala biskupowi na lokowanie 
tego całego terytorjum na prawie niemieckiem l). 
Widzimy więc. że w połowie XIII w. wyodrębniają się na tere- 
nie dzisiejszego Włocławka dwie osady. gminy, miasta: miasto kate- 
dralne Włocławek, dawny gród książęcy. około Katedry i zamku roz- 
łożone, które było już wtedy miastem o charakterze gospodarczym, 
ale bez wyższej organizacji miejskiej, oraz miasto niemieckie przez 
ludnośc napływową niemiecką na podgrodziu położone. zwane tak dla- 
tego. że składało się z ludności napływowej niemieckiej i wcześniej 
już przyjęło w przeciwstawieniu do miasta katedralnego Włocławka 
pewne wyższe formy ustrojowe miejskie prawa niemieckiego. 
Tak więc. podobnie jak w najstarszych miastach polskich: Wro- 
cławiu. Sandomierzu i Krakowie, również i Włocławku na długo przed 
formalną lokacją na prawie nit:mieckiem całego miasta istnieje już dobrze 
zorganizowane na podgrodziu włocławskiem miasto niemieckie z pewną 
częściową przynajmniej organizacją miejską prawa niemieckiego. 
Pierwsza lokacja całego miasta Włocławka na prawie niemieckiem 
przeprowadzona była dosyć wcześnie jeszcze w XIII w., ale nie 
wcześniej jak po r. 1255. We wzmiankowanym bowiem przywileju 
księcia Kazimierza z 1255 r., nadającym całe miasto na własność bisku. 
pów włocławskich. książe m. i. zezwala biskupowi, by ten własną po- 
wagą lokował je na prawie niemieckiem. Że lokacja zaraz nastąpiła 
jeszcze w XIII w., nie ulega wątpliwości, najpierw dlatego. że Wło- 
cławek był, ważnym ośrodkiem handlowym i jako taki stosunkowo 
wcześniej. najpóźniej w końcu XIII w. musiał otrzymać prawo nie- 
mieckie 2), a następnie, jakkolwiek nie zachował się ten pierwotny 
przywilej lokacyjny. to jednak skądinąd wiadomo, że już w końcu XIII w. 
Włocławek posiada samorząd i urzędy, przewidziane prawem miejskiem 
niemieckiem. skoro pod r. 1301 jest wymieniony notarjusz czyli pisarz 
miejski w Włocławku S). 
Po spustoszeniach i najazdach krzyżackich na Włocławek w l. 
1329-1332 nastąpiła druga lokacja miasta w 1339 r., już bliżej nam 
znana z dochowanego do naszych czasów odpisu tego przywileju loka- 
cyjnego. 
Już przy pierwszej swej lokacji Włocławek zmienił swój wygląd 
przez rozsz
rzenie terytorjum miejskiego i planowe przeprowadzenie 


1) Oryginalny dyplom przywileju z 1255 r. w Arch. Kap.' Włocł. 
2) Karwasińska, Sąsiedztwo Kuiawsko-Krzyżackie. 154-5 i przyp. 7 na str. 155. 
81 Gu1ltowski .lI. Dr, Herb i pieczęć miasta Włocławka. Expres'i Kui.. Włocławek. 
z dn. 1 i 2 grudnIa 1932. 1'«11'«1 334-335.
>>>
r' 
I 
I 


T 


14 


Początki miasta. 


ulic; podobnie było i przy drugiej lokacji na mocy przywileju biskupa 
Macieja Golanczewskiego z dn. 8/IX 1339 r. 1) 
Oryginał tego przywileju dziś już nie istnieje, zachowała się tylko 
jego wierna kopja. spisana dn. 18 listopada 1501 r., ale nie jest to 
bezpośredni odpis z oryginalnego dyplomu, a tylko z urzędowego jego 
transsumptu, dokonanego z oryginału pergaminowego w 1417 r.. uro- 
czyście w obecności licznych świadków, przez biskupa Jana Pellę, na 
prośbę wdowy po zmarłym wójcie włocławskim Dobiesławie. 
Biskup Pella. mając sobie przedstawiony już podówczas podniszczony 
mocno oryginał dyplomu lokacji miasta Włocławka. wydany przez 
biskupa Macieja Golanczewskiego dn. 8. IX. 1339 r.. potwierdza go na 
nowo i na wieczną rzeczy pamiątkę sporządza z niego urzędowy 
transsumpt. nie chcąc dopuścić, by wiadomość o tym ważnym przywileju 
lokacyjnym miasta wraz ze zniszczeniem się oryginału nie przepadła 
i nie zniknęła zupełnie z pamięci przyszłych pokoleń. 
Jak dowiadujemy się z tego urzędowego transsumptu. oryginał 
przywileju lokacyjnego m. Włocławka był wydany uroczyście w Święto' 
Narodzenia M. B. dnia 8 września 1339 r. wobec licznych świadków 
duchownych i świeckich. zaopatrzony dwiema pieczęciami. biskupa 
i kapituły. z wosku zwykłego. na zielonych jedwanych sznureczkach 
przywieszone mi. 
Na pieczęci biskupiej pośrodku był wyryty wizerunek biskupa, 
w postawie stojącej wyprostowanej. trzymającego w lewem ręku pastorał, 
a prawą mając wyciągniętą do błogosławienia ludu, w otoku zaś pieczęci 
był wyryty napis: Sigillum Mathie Dei gratia Episcopi Vladisl. (Pieczęć 
Macieja z Bożej Łaski Biskupa Włocł.). 
Druga pieczęć kapituły kat. włocł. wyobrażała pośrodku Matkę 
Boską w postawie siedzącej. na ręku lewem trzymającą Dziecię. 
a w prawej jabłko. niżej zaś trzy postacie. środkową większą i dwie 
mniejsze klęczące. z rękoma podniesionemi do modlitwy. Napisu w otoku 
tej pieczęci już nie można było w 1417 roku odczytać. z powodu 
zatarcia się ze starości liter. Skądinąd jednak wiadomo, że był to napis 
następujący: Mater Misericordiae salva Capitulum Vladislaviensis Eccle- 
siae (Matko Miłosierdzia, ochraniaj Kapitułę Kościoła Włocławskiego) 2). 
Treść tego przywileju lukacyjnego jest następująca. 
Biskup Maciej Golanczewski, chcąc podnieść dochody z dóbr 
kościelnych. wydaje na ręce dwóch wójtów ze Starego Włocławka, 
Mikołaja i Bernarda przywilej lokacyjny, przenoszący miasto biskupie 


II 


11 v. 1(17 f. 194: v. 21 f. 260, 
2, Wiadomość tę zawdzięczam WP. Dr. M. Gumowskiemu. Dyrektorowi Muzeum 
'VI' ielkop. w Poznaniu. za co Mu na lem miejscu składam naj serdeczniejsze podziękowanie.
>>>
[, 


Lokacja miasta Włocławka na prawie niemieckiem. 


15 


, 


Stary Włocławek na prawo Magdeburskie na wzór m. Chełmna, lokując 
je na łanach miary flamandzkiej. chełmińskiej (łan mały chełmiński=30 
morgów) pod następującemi warunkami. 
Obydwaj wójci otrzymują w dziedziczne posiadanie 6 łanów pod 
miastem (na dzisiejszem przedmieściu Papieżka) i siódmy łan u granic 
Lubania na błotach Korabnickich (na Zazamczu na t. zw. Olędrach 
Zazameckich). wolne od czynszu i dziesięcin, nadto nadany im rów- 
nież na prawie dziedzicznem i wolny od wszelkich czynszów młyn na 
rzece Zgłowiączce. znajdujący się za młynem Rudnym. należącym do 
dziekana włocł., z tem jednak zastrzeżeniem. że młyn ten mają sobie 
sami swoim kosztem odbudować. 
Mieszczanie i osadnicy mają być wolni w ciągu 8 lat od wszelkich 
opłat. a po tym czasie obowiązani będą rocznie opłacać od 1 łanu 
6 szkojców (1 szkojec=2 grosze dawne polskie). od domu. placu, dwo- 
rzyszcza (area) 1/ 2 szkojca czynszu i 3 szkojce dziesięciny; dwa jednak 
place. domy. dworzyszcza wójtowskie w mieście mają być na zawsze 
wolne od wszelkich opłat. Opłaty te mają zbierać wójci na św. Mar- 
cin i dostarczyć całkowicie biskupowi. do zamku. Wójci mają też 
władzę sądowniczą w mieście nietylko nad mieszczanami, ale i nad lud- 
nością pod miastem i za miastem mieszkającą i nad wieśniakami aż do 
granic wsi Korabnik. Mają oni sądzić sprawy cywilne i kryminalne na 
sądach t. zw. generalnych. mających się odbywać trzy razy w roku 
w obecności biskupiego notarjusza. 
Dochody zaś z miasta niektóre mają być dzielone w następujący 
sposób: z k
r i opłat t. zw. win sądowych mają przynależeć biskupowi 
dwa denary (1 denar = llts grosza poL). a wójtom trzeci denar, z czyn- 
szów miejskich od jatek i t. p. jeden denar biskupowi. drugi miastu dla 
jego podniesienia i trzeci obydwu wójtom; wreszcie z łaźni połowę do- 
chodów mają brać dla siebie wójci. a drugą połowę miasto na swoje 
potrzeby. 
Wójci i mieszczanie otrzymują nadto 12 łanów wolnego od czyn- 
szów pastwiska (przy cegielni nad Zgłowiączką). z tem jednak zastrze- 
żeniem, że mają prawo wspólnie z niego korzystać nietylko mieszczanie. 
ale i wszyscy mieszkający przy kościele katedralnym, trudniący się pa- 
sterstwem. jak również i dwór biskupi dla swego inwentarza. Wójci 
nadto mają swobodę pasenia swoich owiec w 
ranicach miasta. 
Biskup nadal zatrzymuje prawo własności do starożytnej cegielni 
w mieście i przylegających do niej 8 morgów gruntu dla kopania gliny, 
w której w dalszym ciągu ma być wyrabiana cegła na potrzeby miasta 
i zamku. 


, 


.
>>>
16 


Poc7ątki miasta. 


Nadto obydwaj WOJCI otrzymują prawo posiadania wspólnie jed- 
nego rybaka do łowienia ryb mniejszych siecią na Wiśle, w granicach 
miasta i aż do granic wsi Korabnik. 
Wszyscy osadnicy mieszczanie jak również wójci, otrzymujący 
łany gruntu miejskiego, obowiązani są osobiście w mieście rezydować. 
przebywać i to pod groźbą kary utraty zarówno gruntów. jak i wszel- 
kiej nieruchomości i ruchomości. 
Również bez zgody biskupa nie mogą samowolnie nikomu sprze- 
dawać wójtostwo 
W razie jakiego sprzeniewierzenia się, popełnienia jdkkgo prze- 
stępstwa przez wójta. czy postawienia go w stan oskarżenia. wójt ma 
być pozywany przed sąd generalny biskupi do zamku biskupiego i ma 
odpowiadać w myśl przepisów prawa Magdeburskiego. 
Biskup zastrzega też, że we wszystkie dni targowe. każdy może 
sprzedawać w mieście mięso hurtownie i detalicznie. 
Wreszcie wójci i mieszczanie m. Włocławka obowiązani są w7ględem 
biskupa do tych wszystkich śwbdczcl1. jakie zwyczaj ziemi Kujawskiej 
i prawo Magdeburskie nakazują. 
Wszystkie prawa i posiadłości wójtów i mieszczan nadane są im 
na prawie dziedzicznem. 
Przywilej lokacyjny nie wspomina o liczbie łanów przeznaczonych 
na lokację miasta. widocznie miasto miało się rozszerzać, w miarę 
napływu większej liczby 05adników. Wiemy tylko z późniejszych 
inwentarzy, że Włocławek był lokowany na 42 łanach (włókach) cheł- 
mińskich, opró=z 7 łanów wójtowskich i 12-tu wolnego pastwiska. 1) 


J) Inwentarz z 1760 r. Arch. Kap. Wł. Vol. 375 f. 249-253. Chodyński St. Ks. 
Rozrządzenie Komisji Dobrego Porządku w mieście Włocławku roku 1787 uczynione. 
Włocławek 1913. str. 52-3. 121.
>>>
?'- 1 1 . 


'ł'. 1" 


__f', 


-; "
'- 


Ojciec św Pius XI, 
Tablica Damiatkowa w 
(at. 375J 


.-
 


" 


... 


,., 


, , 


'.. 


.- 



._... . 



 


'- 


bawiący W Włocławku jako Wizytator Apostolski w 1918 r. 
ścianie zewnętrznej Katedry od północy nad kruchtą boczną. 
wmurowana w 1929 r
>>>
. 
. ' 


r 


,I 
I 


, 
r' 


r 


r 
J:' 


-Ł
>>>
..., 


5. 


Herb i pieczęć tnie.ta Włocławka l). 


, 


W ŁOCŁA WEK. podobnie jak inne miasta, od wieków posiadał 
swoją pieczęć i herb. 
Najstarsza pieczęć i herb Włocławka sięga może jeszcze 
końca XIII w., gdy przy pierwszej lokacji na prawie niemieckiem 
Magdeburskiem miasto otrzymało swój samorząd, własną administrację. 
sądownictwo i urząd wójtowsko-ławniczy i zaczęło temsamem występo- 
wać samodzielnie na zewnątrz i wydawać w swojem imieniu różne do- 
kumenty i akta urzędowe miejskie. 
Każdy bowiem taki akt, przez miasto sporządzony. musiał mieć 
oprócz podpisu obywateli danego miasta także i pieczęć, która w wie- 
kach średnich była wyciskana zwykle na wosku i przywieszana na sznu- 
rze jedwabnym lub pasku pergaminowym do dokumentu, jak również 
musiała na sobie posiadać wyryty napis z nazwą miasta oraz jakieś 
godło czyli herb miejski. który już od drugiej połowy XIII w. miasto 
wybierało sobie samo, względnie jego wójt lub burmistrz. 
Pieczęcie i herby danego miasta zmieniały się w ciągu wieków. ale 
przeważnie tylko co do stylu, nie zaś co do istoty i zasadniczego ujęcia. 
Taką pieczęć z herbem posiadał Włocławek już niewątpliwie w po- 
czątku XIV w., a była ona umieszczona. jak źródła historyczne podają, 
wraz z podpisami obywateli miasta na traktacie kaliskim z 1343 r.. 
w sprawie zrzeczenia się przez Kazimierza W. Pomorza na rzecz Krzyżaków. 


, 
I 
I 


J) W niniejszym artykule opieram się głównie na owocach sumiennych badatJ 
Dyrektora Muz
um Wielkop.w Poznaniu. W.P. Dr. M. Gumowskiego (por.Tegoż: Herb i pie. 
częć miasta Włocławka. Ekspress Kujawski. Włocławek z dn. 1 i 2 grudnia 1932 r. Nr. 33-1: 
i 335). z tą jednak zmianą.. że wbrew twierdzeniu p. G.. nad środkową basztą w herbie 
Włocławka widzę nie daszek zwykły śpiczasty czy ,kopulasty. ale istotną infułę bisku- 
pią. opierając się na oplnji uczonego sfragisty. profesora Uniw. Jag. w Krakowie 
Dr. Wład. Semkowicza. który na moją prośbę w Muzeum Czapskich osobiście przejrzał 
pieczęcie Włocławka z 1553 i 1784 r. i łaskawie w listach do mnie z dn. 25 V i 5 VI 
1£33 r. wyraził swoje w tym względzie zdanie. za co jak najserdeczniejsze składam 
Mu na tem miejscu podziękowanie. 


Honograłja m. Wloclawka. 


2 


'II
U"'" 
Ut-!I'
>>>
18 


Początki miasta. 


J 


Była to może pierwotna naj starsza pieczęć z herbem m. Włocławka. 
pochodząca z końca XIII w., jednak. niestety, nie wiemy dokładnie jak 
ona wyglądała, gdyż oryginał dokumentu kaliskiego z 1343 r., na któ- 
rym była umieszczona pomieniona pieczęć i herb wraz z podpisami 
obywateli miasta Włocławka. nie dochował się. ale tylko późniejszy 
jego odpis dokładny. 
Zapewne najstarsza ta pieczęć z herbem Włocławka była podobna 
do późniejszych pieczęci włocławskich oraz do pieczęci i hE'rbów z pocz. 
XIV w. innych ówczesnych miast polskich, jak Krakowa, Poznania 
i Brześcia Kuj., które się dochowały, a wyobrażają bramę miejską 
o trzech basztach. 
Ponieważ jednak na późniejszych znanych nam pieczęciach 
miasta Włocławka. od wieku XV począwszy. w herbie włocław- 
skim. wyobrażanym zawsze w kształcie bramy miejskiej. czyli muru 
fortecznego z trzema basztami. największa środkowa baszta okryta jest 
zwykle od góry infułą biskupią. przypuszczać więc należy. że już w pier- 
wotnym herbie m. Włocławka w XIII-XIV w. infuła ta się znajdowała. 
co zresztą zgodne byłoby z charakterem miasta biskupiego. jakiem był 
Włocławek nietyll-o jako stolica biskupstwa od czasów nie pamiętnych. 
ale i jako własność biskupów włocławskich niepodzielna od r. 1255 
do 1793, t. j. do II-go rozbioru Polski. kiedy to dopiero rząd pruski 
przejął go na własność państwową. 
Infuła biskupia nad środkową basztą w herbie m. Włocławka, 
zgodnie ze swym procesem rozwojowym. jest wyobrażana początkowo 
w okresie gotyku i renensansu w kształcie niskiego trójkątnego daszka 
śpiczastego. a od XVII w. w epoce baroku w kształcie jakgdyby bani 
kopulastej. względnie modnej barokowej kopuły 2). 
Potwierdzeniem tego są również m. i. dwie pieczęcie włocławskie 
z 1553 i 1784 roku. przechowywane w Muzeum Czapskich w Krakowie. 
Na kwicie z 1553 r. jest renesansowa pieczęć z herbem m. Wło- 
cławka, przedstawiająca bramę miejską z trzem3. basztami, z których 
środkowa naj wyższa okryta jest od góry infułą biskupią w kształcie 
trójkątnego śpiczastego dachu. zaopatrzonego u góry krzyżykiem. któ- 
rego umieszczenie na dachu zwyczajnym byłoby niezrozumiałem. 
Na dokumencie z dn. 20. II. 1784 r. zatytułowanym: "Summarjusz 
przyjętych tranzakcy; do Akt kancellaryi Woytowskiey Miasta Wło- 
cławka" jest pieczęć z herbem miasta Włocławka, w postaci bramy 
miejskiej z trzema bas'dami, z których dwie boczne mni.ejsze zakoń- 


2) Braun Joscph S. .1.. Handbuch dcr Paramentik. Freiburg im Breisgau 1912. 
str. 189-199. 


. 


I 



 


........
>>>
Herb i pieczęć m. Włocławka. 


19 


czone są U szczytu blankami. a środkowa większa nie posiada blan- 
ków i jest okryta od góry infułą biskupią barokową, pozornie tylko 
podobną do kopuły. 
Że nie jest to bania kopulasta czy kopuła barokowa. ale praw- 
dziwa infuła biskupia. świadczy o tem zarówno sam kształt. jak i obla- 
mowanie tego nakrycia baszty środkowej oraz listwa pośrodku prze- 
prowadzona. 
Zresztą nie spotykamy nigdzie w herbach miast polskich (wydaw. 
przez Dr. M. Gumowskiego), ażeby tylko jedna, środkowa baszta była 
pokryta daszkiem, a inne go nie posiadały. lecz przeciwnie. albo 
wszystkie trzy baszty mają daszki śpiczaste, a nigdy baniaste czy ko- 
pulaste, albo są bez daszków i mają tylko same blanki. 
W'obydwóch zatem pieczęciach m. Włocławku z 1553 i 1784 r. 
dopatrywać się można i trzeba tylko infuły biskupiej w owem na- 
kryciu środkowej baszty bramy miejskiej. a nigdy daszka zwykłego czy 
to śpiczastego. czy też kopulastego. 
Od początku XV w. można już dokładnie śledzić proces rozwo- 
jowy w różnych okresach czasu pieczęci i herbu m. Włocławka. 
Pieczęć Włocławka z początku XV w. zachowana jest na dwóch 
dokumentach: z r. 1483 w Archiwum Mjejskiem w Toruniu i z 1553 r. 
w Archiwum Skarbowem w Warszawie. 
Obydwie te pieczęcie posiadają jedno i to samo wyobrażenie 
herbu. są stylu gotyckiego i w otoku mają napis gotycki, wskazujący, 
że jest to pieczęć i herb miasta Włocławka; napis ten na pierwszym 
. dukumencie (z 1483 r.) jest już tylko częściowo czytelny, a na drugim 
(1553 r.) zupełnie nieczytelny. 
Rozmiary pieczęci na dokumencie z 1553 r. wynoszą 31 mm. 
średnicy. a na drugim z 1483 r. są nieco mniejsze. 
Rysunkiem swoim pieczęć ta na obydwóch dokumentach przypomina 
współczesną pieczęć Brześcia Kuj., z tą tylko różnicą. że w wyobra- 
żeniu herbu nie posiada na podobieństwo tamtej między basztami muru 
miejskiego figur świętych Patronów Stanisława i Piotra. ale zato nad środ- 
kową basztą ma infułę biskupią. 
W szczegółach więc pieczęć z herbem Włocławka z początku XV 
wieku przedstawia: mur albo bramę miejską z wrotami bez odrzwi, na 
nim zaś 3 baszty. z których środkowa najwyższa i najszersza okryta 
jest infułą biskupią w kształcie trójkątnego śpiczastego dachu, na fron- 
cie muru jest tarcza z herbem kujawskim, wyobrażającym półczerwo- 
nego orła i półczarnego lwa, pod wspólną złotą koroną. wreszcie mur 
i baszty zakończone są blankami oraz mają okna.
>>>
20 


Początki miasta. 


W XVI w. Włocławek używa także jeszcze innej pieczęci, rene- 
sansowej. o średnicy 28 mm. Pieczęć ta zachowana na dokumencie 
z 1553 r, w Muzeum Czapskich w Krakowie, jest podobna do po- 
przednich. z tą tylko różnicą, że jej baszta środkowa najwięk
za nie po- 
siada blanków i okryta jest infułą biskupią w kształcie trójkątnego 
śpiczastego dachu z krzyżykiem u góry. na froncie zaś muru umiesz- 
czona tarcza z herbem kujawskim jest bardzo drobna i niewidoczna 
i raczej wyglądająca na okno, niż na tarczę. W otoku zaś na wstę- 
dze pieczęć ta posiada napis: S. C. (Sigillum Civitatis) Antique Vla- 
dislavie. 
W r. 1641 miasto Włocławek sprawiło sobie nową pieczęć. w stylu 
ówczesnym barokowym. z herbem. wyobrażającym bramę o trzech 
basztach, z których środkowa największa przykryta jest infułą. ale 
w kształcie już nie trójkątnego dachu śpiczastego, lecz modnej po- 
dówczas barokowej kopuły. 
Mur miejski i dwie boczne baszty zakończone są blankami. środ- 
kowa baszta nie posiada blanków. na basztach i w murze niema 
także ani okien ani tarczy kujawskiej, a są tylko wrota całkiem zam- 
knięte. Pieczęć ta zachowała się na dokumentach: z 1641 r. w Archi- 
wum Główn
m w Warszawie i z 1784 r. w Muzeum Czapskich w Kra- 
kowie. a była używana powszechnie aż do rozbiorów; średnicy ma 
40 mm. i posiada w otoku napis: Sigillum Civitatis Antiquae Vladi- 
slaviae A. D. 1641. 
Obok tej pieczęci barokowej była też w użyciu ale rzadko 
w w. XVII-XVIII pieczęć t. zw. wójtowska mniejsza od tamtej, o śred- 
nicy 34 mm., z herbem w kształcie bramy miejskiej o trzech basztach. 
z których środkowa największa przykryta jest infułą biskupią, niską 
trójkątną. śpiczasto zakończoną. Wszystkie trzy baszty zakończone są 
blankami, a mur jest bez blanków. Brama w murze, podobnie jak 
w herbie z 1641 r.. zamknięta jest na oba wrota. Dokoła herbu w otoku 
pieczęci umieszczony jest napis: Sigillum advocatiale civitatis Vladisla- 
viensis. 
Pieczęć ta zachowana jest przy dokumentach z 1780 r. w Mu- 
zeum Narodowem w Warszawie i z 1782 r. w Muzeum Czapskich 
w Krakowie. 
W czasach porozbiorowych Włocławek używał różnych pieczęci 
i herbów, przeważnie narzuconych z góry od władz państwowych. 
I tak: za Księstwa Warszawskiego (1808-1813) miasto pieczętowało 
się herbem państwowym sasko-polskim; w l. 1813-1820 z nakazu Rady 
Najwyższej Rządzącej wszystkie pieczęcie miejskie wyobrażały orła pol- 
skiego, od r.1820-1860-dwugłowego orła rosyjskiego z orłem polskim 


i 
l: 

 \ .... -
>>>
.., 


Herb i pieczęć m. Włocławka. 


21 


na piersiach, od 1860-18S0 r.-orła rosyjskiego ze św. Jerzym, zastą- 
pionego później herbem gubernji. 
Po wskrzeszeniu Polski w 1918 r. miasto przywróciło herb dawny 
polski. 
Herb Włocławka z czasów dawnej Rzeczypospolitej, jakkolwiek 
nie był używany w okresie porozbiorowym, to jednak był przechowy- 
wany w pamięci całych pokoleń i przez uczonych heraldyków został 
odtworzony i wymalowany w albumach heraldycznych: Wolskiego, w Ga- 
binecie Graficznym Bibljoteki Jagiellońskiej w Krakowie i Oczykowskiego, 
w Bibljotece Krasińskich w Warszawie. 
W Albumie Wolskiego herb Włocławka wyobraża czerwone mury 
i baszty z białą infułą biskupią na tle całem niebieskiem. 
Przy ostatniem malowaniu Katedry włocławskiej użyto herbu miasta, 
jako motywu dekoracyjnego. przedstawiającego na czarnem tle czer- 
wone mury i baszty ze złotemi wrotami zamkniętemi i złotą infułą. 
Nad bramą Magistratu m. Włocławka herb wyobraża na'tle czer- 
wonem mocno wyblakłe złote mury z basztami. złote wrota zamknięte 
i złotą infułę. a w sali Rady Miejskiej na tle czerwonem białe kamienne 
mury i baszty, złote wrota zamknięte i złotą infułę. 
Również opisali ten herb w drukowanych pracach i wydawni- 
ctwach historycznych: Borucki M. Ziemia Kujawska, Włocławek 1882, 
s. 297, Jung Kaz. Ks. Katedra Włocławska. Włocławek 1900, s. 12; 
Chodyński St. Ks. - Chlebowski Br. w Słowniku Geogr. Król. Pol. 
T. XIII, s. 700 (artykuł o Włocławku), z powołaniem się na pieczęcie 
Włocławka z 1582. 1641 i 1774 r. Wreszcie odtworzony jest herb 
Włocławka z 1641 r. na okładce książki p. t., "Rozrządzenie Komisji 
Dobrego Porządku w mieście Włocławku roku 1787 uczynione", wy- 
danej z akt kapituły włocławskiej przez Ks. St. Chodyńskiego, w Wło- 
cławku 1913 roku. 
Najbliższy prawdy i najlepiej odtwarzający tradycje historyczne 
Włocławka jest herb obecnie wiszący w sali Rady Miejskiej, a przed- 
stawiający na tle całem czerwonem białe kamienne mury miejskie 
i trzy baszty z oknami, w murze pośrodku złote wrota całkowicie zam- 
knięte i nad środkową basztą najwyższą złotą infułę biskupią. 
I herb taki z dodaniem na froncie baszty środkowej małej tarczy 
złotej z herbem kujawskim w kształcie półczerwonego orła i półczar- 
nego lwa, ostatnio wprowadzony przez Magistrat m. Włocławka i za- 
twierdzony przez władze państwowe. powinien być utrzymany na stałe. 
Ma on bowiem swoje uzasadnienie w przeszłości dziejowej Włó- 
cławka, który całe swoje znaczenie w ciągu wieków zawdzięczał temu. 
że był stolicą i siedzibą jednego z najstarszych i najznaczniejszych bi-
>>>
2 


Początki miasta. 


skupstw polskich t. zw. Włocławskiego i Pomorskiego, do którego 
oprócz Kujaw i części Mazowsza należało zawsze od czasów najdaw- 
niejszych aż po r. 1818 także i Pomorze z Gdańskiem, a nadto, że bę- 
dąc poprzez całe wieki (od 1255 do 1793 r.) własnością biskupów wło- 
cławskich. korzystał wiele z troskliwej ich opieki dla swego rozwoju 
nie tylko pod względem kościelnym, ale i politycznym, gospodarczym, 
społecznym i ustrojowym. 
Infuła biskupia w herbie Włocławka jest więc tem żywem świa- 
dectwem owej czcigodnej przeszłości tego sławnego grodu biskupiego. 
jest tym łącznikiem historycznym. przypominającym o świetnych dzie- 
jach tego miasta biskupiego. dawnego Włocławia, a dzisiejszego Wło- 
cławka. 


...
>>>
-, 


6. 


Nazwa tniaata. dawniejszego Włocławia. 
a dzisiejszego Włocławka. 


W tOCtA WEK już od czasów niepamiętnych. jako znaczniejsza 
osada targowa, gród książęcy i stolica biskupstwa. nazywany 
jest w najstarszych źródłach łacińskich historycznych od po- 
czątku XII w. "civitas". a nie "oppidum". t.j. miastem. a nie miastecz- 
kiem. Nadto w tychże źródłach Włocławek występuje już jako staro- 
żytny gród z nazwą "stary" (Vetus, Senis. Anti
\!a Wladislawia). wodróż- 
nieniu od Inowrocławia, który jako młodszy od Włocławka nazywany 
jest młodym Tub- nowym Włocławkiem (Juvenis Wladislawia. Novus 
Wladislaw. Juneladslaw. Inowrocław. L esslaw. Wladislawia). 
Ponieważ jednak często w źródł 
n ł acińskich na oznaczenie oby- 
dwu miast. Włocławka i Inowrocławia używany jest jeden i ten sam 
wyraz "Wladislavia" bez żadnego innego bliższego określenia. stąd też 
zachodzić może przy badaniach historycznych pewna trudność, o ja- 
kiem mieście, Włocławku czy Inowrocławiu jest mowa w danem źródle. 
Wtedy tylko z treści i różnych okoliczności, towarzyszących opisywa- 
nemu wydarzeniu. historyk może albo z całą pewnością. albo niekiedy 
zaledwie z pewne m mniejszem lub większem prawdopodobieństwem 
ustalić, do którego z tych dwóch miast dana wiadomość źródłowa należy. 
Tak więc np. wzmianki źródłowe z pocz. XII w. i póżniejsze 
o biskupie, kapitule i Katedrze włocławskiej będą niewątpliwie świad- 
czyć. że omawiany dokument dotyczy naszego Włocławka, który już 
od czasów niepamiętnych był zawsze siedzibą biskupstwa, gdy znowu 
przeciwnie, Inowrocław będzie najczęściej wzmiankowany w źródłach 
jako siedziba dworu książęcego i związanych z nią urzędów nadwor- 
nych i t. p. 
Mimo wszystko jednak może się zdarzyć wypadek. że historyk, 
badający dzieje Włocławka, znajdzie się w położeniu bezradnem wobec 
oznaczania w źródłach historycznych jedną i tą samą nazwą łaciń- 
ską "Wladislawia" tych dwóch różnych miast: Włocławka i Ino- 
wrocławia. przy jednoczesnym braku innych jakichkolwiek danych.
>>>
24 


Początki miasta. 


To też mając te wszystkie trudności na uwadze, historyk musi z całą 
ostrożnością korzystać z wydawnictw i źródeł historycznY..h. dotyczą- 
cych dziejów Włocławka l). 
Dzisiejsza nazwa polska miasta "Włocławek" pochodzj z czasów, 
późniejszych. natomiast dawniej nasze miasto nazywało się "Wło- 
cławiem". 
Trudno dziś określić dokładnie czas powstania jednej i drugiej 
nazwy polskiej naszego miasta, a to z tego powodu. że od czasów naj- 
dawniejszych aż prawie po wiek XVIII. z małemi tylko wyjątkami. ma- 
my przeważnie dokumenty dotyczące Włocławka po łacinie pisane, 
w których zawsze występuje nazwa "Wladislaw" lub "Wladislavia". 
Wielką pomocą tutaj mogłoby służyć archiwum miejskie. zwłasz- 
cza stare księgi radzieckie i wójtowskie, gdzie z pewnością były reda- 
gowane w polskim języku liczne dokumenty, na których moglibyśmy 
śledzić stopniowy rozwój i kształtowanie się nazwy polskiej naszego 
miasta w różnych okresach czasu. Niestety. archiwum to z powodu 
niedbalstwa władz miejskich. zwłaszcza w pierwszej połowie XIX w., 
zaginęło w przeważnej swej części i nie posiada starszych dokumentów 
z przed w. XIX 2), a jest to niepowetowaną szkodą i brakiem nieza- 
stąpionym dla historyka, opracowującego dzieje Włocławka. 
W świetle więc tylko dostępnego i zachowanego materjału źródło- 
wego, głównie Archiwum Kapitulnego w Włocławku, oraz materjału 
rozrzuconego po różnych innych archiwach czy też zawartego w opra- 
cowaniach historycznych, można podać następujące dane o kształto- 
waniu się nazwy polskiej dzisiejszego miasta Włocławka. a dawniej- 
szego Włocławia. 
Nazwę "Włocław" (Wloclaw, Wlodzlaw) podają następujące źródła: 
Djarjusz z czasów I bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta: 
..Actus interregni", pod dn. 6 lipca 1572 r. 3). 
Inwentarz dóbr biskupstwa Włocławskiego z 1582 r. przy opisie 
młynów, należących do zamku biskupiego 4). 
Dekret biskupa Hieronima Rozdrażewskiego z 1596 r. do Ma- 
gistratu m. Włocławka. w sprawie pieniędzy wypożyczonych miastu, 
z nagłówkiem: "Decretum J !go Mośczi stroni pieniendzy we Wlocla- 
wiu die 4 Januarii 1596" 5). 


" 


l) Karwasi/18ka J., W sprawie interpretacji terminu "Wladislavia u . Poznań 1928. 
Roczniki Historyczne IV. z. II str. 120-8. 
2/ KrzeW8ki St" Skrzynia przywilejów m. Włocławka. Zycie Włocławka i Oko- 
licy. Włocławek 1926. listopad, str. 13 nst. 
S) Rękf'pis Biblj. Baworowskich we Lwowie. Nr. 614. F. III 23 f. 39. 
ol: Monum. Hist. Dioec. Wladisl. XIII. 9. 
6) Arch. Kap. Włoci. vol. 30 f. 417.
>>>
Nazwa miasta. da\\-niejszel!o Włocławia. 8 dzisiejszego Włocławka 25 


Inwentarz z 1599 r. p. t. "Inwentarz rzeczy w Wlodzlaviu" l). 
Inwentarz, opis dóbr biskupstwa Włocławskiego w kluczu wło- 
cławskim z r. 1604, w którym po szczegółowym opisie za!Dku bisku- 
piego, następuje opis miasta. rozpoczynający się od nagłówka: "Miasto 
Włoczław l) 2). 
Dekret biskupa Macieja Łubieńskiego z dn. 19/V 1636 r. w spra- 
wie spornej między mieszczanami włocławskimi-oskarżycielami a szlach- 
cicem Studzińskim oskarżonym. o szkody wyrządzone w czasie wojny 
szwedzkiej. wymienia trzy razy nazwę "Włocław" 3). 
Pozatem nazwą Włocław oznaczają nasze miasto: biskup sufra- 
gan włocławski Baltazar Miaskowski (161g-1632). w tłumaczonem 
przez siebie i wydanem w Krakowie 1615-1619 r. dziełku Leonarda 
Lessiusza T. J. p. t. "Próba na obieranie wiary do zbawienia koniecz- 
nie potrzebnej" 4). 
Ks. Stefan Damalewicz, uczony historyk diec. Włocławskiej z pocz. 
XVII w., w dziełku swojem o biskupach włocławskich, po łacinie wy- 
danem w r. 1642 
). 
Biskup Adam Naruszewicz w swej Historji Narodu Polskiego, 
przy omawianiu traktatu kaliskiego z 1343 r. wśród podpisujących go 
miast wymienia i nasze miasto, oznaczając je nazwą "Włocław" Co). 
Tyle podają nam źródła historyczne o nazwie "Włocław'" na ozna- 
czenie obecnego Włocławkd. 
Nazwa "Włocławek" spotyka się najwcześniej dopiero w końcu 
XVII w. i to w jednym tylko dokumencie z 1679 r. 7 ). Ponieważ jest 
to odpis póżniejszy z oryginału. więc można przypuszczać, że kopista 
przerobił może autentyczną nazwę "Włocław" na współczesną sobie 
już nazwę Włocławek. tem bardziej. że nazwa ta jest tylko raz i to 
w końcu. w dacie dokumentu pomieszczona. 
Z początkiem XVIII w. już zamiast dawnej nazwy "Włocław" 
spotyka się tylko zdrobniałą nazwę "Włocławek". czy też "Wracławek", 
albo "Wrocławek" 
). a po kongresie Wiedeńskim (1814) Włocławek. 
gdy dostał się pod zabór rosyjski. w dokumentach rosyjskich. zwłaszcza 


I) Mon, Hilit. Dioec. Wladisl. m. '7 
2) l. c. XXIV, 8. 
8) Arch. Kap. Wł. vol. 40 f. 36
. 
4) Chod,l/ński St. Ks, Biskupi Sufragani Włocławscy 50. 
5) IJamalelVlcz. Vitae Vladislaviensium Episcoporum 144. 
ti) NaT1t8Zewicz, Historja Narodu Polskiego. Warszawa 1803. wyd. VI Tad. Mo- 
-stowskiego. Ks. II. str. 135. 
7) Arch. Kap. Włocł. vol. 47 str. 107. 
8) Pawińsk" Dzieje Ziemi Kuj. IV. 62. 


-
>>>
26 


Początki n.iasta. 


urzędowych, np. Komitetu Urządzającego Rosyjskiego z r. 1866, ozna- 
czany jest także nazwą "Włocławsk" I). 
Jakkolwiek nazwa Włocławek już od początku XVIII w. przyjęła 
się i do dziś dnia przetrwała w powszechnem użyciu na oznaczenie 
naszego miasta, to jednak istnieją nadal pewne trwałe ślady staro- 
dawnej nazwy "Włocław" nietylko w źródłach pisanych historycznych. 
ale i w mowie i języku. a mianowicie w wyrazach pochodnych; do 
dziś dnia bowiem powszechnie się mówi i wyprowadza od wyrazu Wło- 
cław, a nie Włodawek, słowa pochodne: włocławianin, włocławianie, 
włocławski..., a nie włocławkowianin. włocławkowianie. włocławkowski..., 
jak należałoby mówić. gdyby nazwa Włocławek a nie Włocław była 
dla nich źródłosłowem. 
Na podstawie wyżej przytoczonych świadectw można przeto 
wnioskować, iż nazwa dzisiejsza "Włocławek" przyjmuje się z końcem 
XVII w., t.j. w czasie największego upadku i zubożenia miast w Polsce. 
Być może, iż nowopowstała wtedy nazwa "Włocławek", na oznaczenie 
naszego miasta, miała świadczyć o jego zmniejs?eniu się i wyniszcze- 
niu w stosunku do dawnego wielkiego i zasobnego miasta "Włocławia". 
Albowiem nazwa Włocław wyraża pojęcie miasta większego. gdy tym- 
czasem "Włocławek", nazwa zdrobniała. raczej może oznaczać jakieś 
miasteczko drugiego rzędu. 
Sprawą przywrócenia naszemu miastu tej poważnej starodawnej 
nazwy "Włocław" powinny zająć się czynniki miarodajne. tem bar- 
dziej, że już dziś gród nasz rozrósł się w większe miasto i wciąż 
jeszcze ma widoki swego rozwoju na przyszłość. 


;. 


l) Borucki, Ziemia Kuj. 296. 


\
>>>
II 
R O Z \V 6J T E R Y T O R J A L N Y l'vI I A S T A 


1. 


o b s z a r i g r a n i c e. 


A. Przed rozbiorami. 


W ŁOCŁAWEK lokowany był na 42 włókach, oprócz wolnych od 
czynszu 7-miu włók wójtowskich i 12-tu włók gruntów, prze- 
znaczonych na pastwiska. 
Według Tabeli sporządzonej przez Komisję Dobr. Porz. w 1787 r.. 
z pośród gruntów wójtowskich sześć włók znajdowało się na t.zw. Pa- 
pieżce, dzisiejszem przedmieściu Włocławka, a siódma włóka była na 
jeziorach albo błotach Korabnickich za Zgłowiączką. na t.zw. Olędrach 
Zazameckich. Owe zaś dwanaście włók wolnego pastwiska rozciągały 
się ..począwszy od linji granicznej i wody na młyn Kapitułkę płynącej. 
w okrąg nad Bularką. polami. brodem, łąkami Królewiec zwanemi. 
drogą Glinkową, aż do jeziora Grzybno zwanego" l). 
Te wolne od czynszu włóki początkowo nie były zaliczone do te- 
rytorjum i obszaru właściwego miasta. ale zczasem dopiero do niego 
zostały włączone. Najpierw, te dwanaście włók wolnego pastwiska, 
jako leżące wpośród gruntów miejskich i nadane już przy lokacji do 
użytku mieszczan, najwcześniej przeszły wkrótce na całkowitą własność 
miasta, drogą zwykłego przedawnienia i na mocy użytkowania ich 
przez miasto. 
N astępnie miasto niedługo po lokacji przejęło na własność pierwszą 
połowę posiadłości wójtowskich na Papieżce, t.j. trzy włóki, o których 
biskup St. Karnkowski w przywileju z dn. 7.1.1577 r., przyznając je 
miastu, zaznacza, że są one już w pokojowem posiadaniu miasta od 
czasów starodawnych ("ab antiquo"l 
). 
Później zaś w końcu XVI w. pozostałe trzy włóki wraz z zabu- 
dowaniami i placami wójtowskie mi w mieście, jeziorem Rybno oraz 
siódmą włóką na jeziorach - błotach Korabnickich wykupione zostały 


1) Rozrządzenie 121. '126. 
2) v. 135 f. 10!-3.
>>>
I 


28 


Rozwój terytorjalny lJliasta. 


. 
od wójta włocławskiego przez miasto za zgodą i urzędową aprobatą 
biskupa Hieronima Rozdrażewskiego. mocą przywileju z dnia 16 ,VIII. 
1591 r. 1). 
Prócz tego w granicach miasta i pod miastem były posiadłości 
użytku kościelnego: cmentarze, place. ogrody, lasy i grunta, które były 
własnością Kościoła, biskupa. kapituły. wikarjuszy kat. i t. p. 
Z tych to obszarów niektóre drogą nadań przechodziły także 
w ciągu wieków na własność miasta.,' I tak np. przywilejem z dn. 
7.1.1577 r. biskup Stanislaw Karnkowski nadaje miastu. oprócz wyżej 
wspomnianych 3 włók gruntów na Papieżce z połowy wójtostwa. nadto 
jeszcze i cegielnię wpobliżu Zgłowiączki. ogród przy ogrodzie Kokoszka 
oraz przedmieście zw. Nowe Miasto, w okolicach dzisiejszego klasztoru 2). 
Komisja zaś Dobrego Porządku w r, 1787 do tego przedmieścia 
dodała nadto jeszcze na własność miastu przylegające doń 4 włóki 
gruntów oraz plac starej cegielni za Grzybnem leżący 3). 
Inwentarz dóbr biskupstwa Włocławskiego z 1534 r. podaje. że 
w borach włocławskich znajdują się liczne łąki, zwłaszcza między wsią 
lęgiem a m. Włocławkiem. które oznaczono następującemi nazwami: Ja- 
roszkowska za stawami, Junek. Lypiny, Mielcze, Przestharz, Radiszina. 
Goląmbkowska, Thrynk. Nadto inne jeszcze były łąki przy jeziorach: 
Rybne i Dziemyenie 4). 
Według inwentarza z 1598 r. na gruntach Włocławka znajdowały 
się również jeziora: Radzissimo, Czarne Małe, ląkie. Rybno. Dziemio- 
nek, Czarne Wielkie, lomno. Płociczno. Okuniowo, Ostowo, Kempiste. 
stawy z młynami: Poraza, Rudny, Swiech. Słodowo. Lisek zw. Mikołaj; 
bory rozciągające się z jednej strony do granic dóbr szlacheckich 
Brzezie oraz dóbr kapituły włocławskiej 
). 
Bez jezior i stawów z osadami młyńskiemi, terytorjum miasta pod 
koniec XVIII w. wynosiło około 66 włók. 
Według Tabeli, sporządzonej w Włocławku w 1787 r. przez Ko- 
misję Dobrego Porządku. znajdowało się w mieście gruntów: pod placami 
i zabudowaniami 1 wł. 9 m. 260 2 / 3 pr., pod polami i ogrodami 38 wł. 
17 m. 104 pr., pod borami 24 wł. 28 m.. pod placem "cegielni dwor- 
skiej" z gruntami, ciągnące mi się do rzeki Zgłowiączki od "Drogi 
Młyńskiej" do Ogrodu Seminaryjskiego (dawniej zw. ks. ks. Misjona- 
rzy) - 7 m. 279 pr. 


. 


1 


1) v. 135 f. 103-5. 
2) v. 135 f. 101-3. 
8) Rozrządzenie 53. 127. 
') Ulano1Vskl. Inwentarz 1534 r. 
&) lnw. 1598 r.. v. 140 i 141 pocz.
>>>
Obszar i granice. 


29 


P07atem nie zostały w 1787 r. poddam
 pomiarom, choć znajdo- 
wały się w granicach miasta, następujące jeszcze place, zabudowania, 
ogrody i grunta i nadany miastu w r. 1787 plac "starej cegielni" za Grzy- 
bnem. kurja między szpitalem św. Witali sa i ogrodem Seminaryjskim, 
kościół św. Witalisa, rezydencja ks.ks. Misjonarzy l) z ogrodami przy- 
ległem i zw. Bratkowszczyzną. obok tej kurja 2). około katedry probostwo 
i wikarjat. czternaście kuryj z penitencjarją, znajdujących się bliżej 
Wisły. kościół św. Stanisława z domem dla inwalidów (ks.ks. Emerytów) 
i szkołą dla dzieci, wreszcie nad Wisłą i Zgłowiączką zamek biskupi S). 
Komisja Dobrego Porządku w 1787 r., dokonaw3zy pomiarów grun- 
tów miasta. jednocześnie sporządziła mapę, (która jednak. niestety 
później zaginęła) oraz opisała granice terytorjum miejskiego. 
W świetle tego opisu terytorjum miasta Włocławka leży w po- 
środku gruntów biskupich, składa się z pól uprawnych i lasów, 
które są piaszczyste, odgraniczone od gruntów dworskich (biskupich) 
z jednej strony Wisłą na przestrzeni między ujściem do niej rzeki 
Zgłowiączki i Ry'bnicy przy Lasicach. z drugiej strony od wsi biskupiej 
Lęgu rzeczką Rybnicą ku jeziorowi Rybnica aż do miejsca nakształt wa- 
lika wysypanego i starej przy nim drożyny, z trzeciej strony od tegoż 
walika i słupa, "w brzegu rzeki wkopanego. drożyną ponad jeziorami 
Rybnicą i Dziemionkiem idącą aż do miejsca starej cegielni, od tej zaś 
prostą linją słupami oznaczoną brzegiem błot Dziewin ciągnącą się. 
w tychże błQtach ku strumykowi, z nich na młyn Kapitułkę bieżącemu, 
schylającą się nakoniec tym strumykiem aż do rzeki Zgłowiączki, 
z czwartej strony od wpadku tegoż strumyka w Zgłowiączkę, tąż 
Zgłowiączką aż do Wisły" t). 


B. Po rozbiorach. 


Po II rozbiorze (1793) miasto i otaczające je grunta i lasy bi- 
skupie przechodzą na własność rządu i przestaje już odtąd być wła- 
snością biskupa. Terytorjum miasta w tym czasie jak również i wła- 
sność miasta się powiększa zarówno wskutek zabudowywania się no- 
wych obszarów, jak i dzięki dobroczynnym skutkom zarządzeń ..Komisji 
Dobrego Porządku" z 1787 r. oraz z powodu pewnych zysków jakie 
miasto osiągnęło przy konfiskowaniu przez rząd pruski na rzecz Skarbu 
Publicznego placów i gruntów poduchownych z budowlami. w mieście 
pod miastem. 


l) X.X. Misjonarze od pocz. XVlIl w. do 1863 r. prowadzili Sem. Duch. w Włocławku. 
Z) Kurjami nazywano domy kanoników i prałatów. członków kapituły kat. 
8) Rozrządzenie 110-127. 
.) L. c. 108-9. 


-
>>>
r ' 
I 


30 


Rozwój terytorjalny miasta. 


Według planu i regestru pomiarowego miasta z 1818 roku 
sporządzonego przez geometrę przysięgłego Wańkowskiego na ca- 
łem terytorjum Włocławka znajdowało się (miary magdeburskiej) ob- 
szarów zajętych: pod kościołami 7 morgów 82 pręty, pod zabudowa- 
niami i podwórzami 3 włóki 28 m. 124 pręty, pod gruntami ornemi 
63 wł. 8 m. 101 prętów. pod łąkami 16 wł. 26 m. 60 prętów, pod la- 
sami 60 wł. 3 m. 160 prętów. pod błotami i pastwiskami 21 wł. 29 m. 
16 pr., pod JezioJ.'ami. stawami i rowami 1 wł. 15 m. 63 pr.. pod dro- 
gami i piaskami nieużytecznemi 8 wł. 23 m. 118 3 / 4 pr. - razem włók 
181 morgów 26 prętów 27, czyli na miarę chełmińską wł. 75 m. 23. 
pr. 118 H-
, a nowopolską trzystuprętową - 82 wł. 28 m. 61}-b- pr. 1). 
Inwentarz. opis m. Włocławka, w 1820 r. sporządzony przez pre- 
zydenta Nejgarta. podaje. że miasto Włocławek graniczy od wschodu 
i południa z wsią narodową (dawniej biskupią) "Łęgiem" i borami rzą- 
do we mi (dawniej biskupiemi). od zachodu zaś i północy z rzekami 
L.głowiączką i Wisłą 2). 
Kiedy po rozbiorach lasy dotąd biskupie, otaczające miasto prze- 
szły na własność rządową. dozór nad niemi przejął urząd państwowy 
leśny. z siedzibą najpierw w Kowalu. a następnie od r. 1820 w Wło- 
cławku. 
Otóż urząd ten za granicę między lasami miejskiemi i rządowemi 
(dawniejszemi biskupiemi) nie chciał uznać tej jedynie prawnej 
i właściwej granicy, jaką ongiś w r. 1787 wytknęła między niemi Kom. 
Dobr. Porządku. mianowicie w kształcie linji prostej przecinającej. ale 
uznawał inną. nieprawnie w międzyczasie wydeptaną i ujeżdżoną 
w kształcie ścieżki. drogi zygzakowatej. odrywając w ten sposób z krzy- 
wdą dla miasta kilka morgów lasu miejskiego. a przyłączając je do 
lasów rządowych. 
Wobec tego gmina m. Włocławka wystąpiła ze skargą o to przeciwko 
Skarbowi Publicznemu Królestwa Polskiego w 1820 r. kiedy właśnie 
po ukończeniu rozpoczętej w 1818 r. nowej regulacji miasta, władze 
miejskie przystąpiły do nowego pomiaru siedzib i całego terytorjum 
m. Włocławka. usiłując jednocześnie przywrócić w myśl pomiarów 
i mapy z 1787 r.. granicę jedynie słuszną w kształcie linji prostej, 
przecinającej i rozgraniczającej lasy rzą...lowe od mi2jskich. Sprzeciwił 
się jednak temu stanowczo miejscowy urząd leśny lasów państwowych 
"który za tę granicę uznawał jedynie ową zygzakowatą dróżkę samo- 
wolnie po r. 1787 wydeptaną i ujeżdżoną". 



 
l 


l) Inwentarz Włocławka z dn. 5/V 181\0. Arch. m. Włocł. Akta Magistratu. 
dział statystyk N 50. 
2, OZ/Jrnecki, Opis Włocławka z 1820 r. Zycie Włocł.. mai 1929. 2.
>>>
Obszar i granice. 


31 


Gdy Z urzędem leśnym gmina miasta Włocławka nie mogła dojść 
do porozumienia. po kilku latach dn. 31 lipca 1828 r. sporządzony został 
przez władze miejskie szczegółowo uzasadniony protokół wynikłego 
sporu i wniesiona skarga od Gminy Miasta Włocławka. naprzeciwko 
Skarbowi Publicznemu Królestwa Polskiego o niewłaściwe zabranie 
części boru miejskiego" l). 
W skardze tej adjunkt dozorca miast wspólnie z Magistratem 
m. Włocławka, opierając się na postanowieniu Księcia Namiestnika 
Królestwa Polskiego z dnia 18 lipca 1818 r. występuje z oskarżeniem 
przeciwko Skarbowi Publicznemu i domaga się: zwrotu miastu Włoc- 
ławkowi części boru nieprawnie mu zabranej oraz przywrócenia gra- 
nicy z r. 1787. ustanowionej przez Komisję Dobrego Porządku za po- 
wagą biskupa Józefa Rybińskiego działającej i przez tegoż zatwierdzo- 
nej. aby mogły powrócić do miasta i do Skarbu Publicznego te części 
gruntów (lasów), które przez ową zygzakowatą dróżkę, samowolnie wy- 
deptaną i ujeżdżoną. jednej lub drugiej stronie zostały zabrane. 
Do skargi jako dowody załączono Księgę p. t. "Rozrządzenie Komisji 
Dobrego Porządku w mieście Włocławku w 1787 roku. uczynione" 2), z in- 
strukcją biskupa Rybińskiego i szczegółowem opisaniem położenia i gra- 
nic miasta Włocławka. dostatecznie objaśniającem, "że od miejsca starej 
cegielni granica boru prostą linj ą jest oznaczona". 
Następnie do skargi załączono też mapę która w roku 1787 została 
sporządzona. celem uzupełnienia działań Komisji Dobrego Porządku. 
a "która dostatecznie przekonywa, że granicd borów miejskich. dawniej 
biskupich. teraz zaś Rządowych oznaczona jest linją prostą, i w której 
miejsce sporne ołówkiem od A do a jest nakreślone. również urzeczywistnia 
taż Mappa, iż przy linji granicznej żadna wówczas dróżka nie egzysto- 
wała, a przeto że później ujeżdżona, granicy stanowić nie może. Na- 
koniec załącza się protokół sprawdzenia pod d. 15 kwietnia 1823 r. 
przez Assesora Ekonomicznego wspólnie z Adjunktem Dozorcą Nad- 
leśnym Rządowym. Prezydentem Miasta i Budowniczym Obwodu spo- 
rządzony, który pod literą h wykazuje, iż linja graniczna dopiero za 
jeziorem Grzybnem aż do punktu załamku, ku Cegielni Starej jest ze- 
psutą i ku stronie miasta Włocławka wklęsłą". 
Spór ten nie został sądownie rozstrzygnięty nigdy i skarga ta nie 
była nawet w sądzie rozpatrywana urzędowo. a to na skutek tajemni- . 
czego zaginięcia mapy pomiarowej gruntów m. Włocławka z 1787 r. S ). 


11 Arch. Akt D. w Warszawie. Akta Kom. Rząd. Spraw Wewn.. vol. 2050 (cały). 
2) Drukowane w Włocławku 1913 r. pod tymże tytułem w książce ks. St. Cho- 
dyńskiego. cytowanej często, w niniejszej pracy skrótem; "Rozrządzenie". 
8) Arch. Akt. D. w Warszawie. Akta Kom. Rząd. Spraw Wewn. Vol. 2050 (cały). 


-
>>>
r 


32 


Rozwój terytorjalny miasta. 


W ten sposób zabrane nieprawnie miastu obszary jti2 nie wróciły do niego. 
Na ile został uszczuplony obszar posiadłości miasta na korzyść 
Skarbu Publicznego dokładnie nie określono. nie chcąc zresztą uprze- 
dzać wyroku sądu. który miał przez ekspertów na miejscu to ustalić, 
do czego jednak nie doszło. 
Możemy jednak to z pewne m przybliżeniem określić z opisów 
statystycznych i pomiarowych m. Włocławka późniejszych. Wiadomo 
napewno, że od r. 1818 do 1850 nie powiększało się miasto Włocławek 
w żadne nowe obszary. W r. 1850 dopjero z rozporządzenia Władzy 
przyłączono do Włocławka dzielnicę za Zgłowiączką, przedmieście 
i folwark zw. Zazamcze 1), ale tylko część rozciągającą się na wschód 
do dzisiejszego targowiska miejskiego, a na północ do osady Słodowo. 
Cały zaś obszar miasta wraz z lasami miejskiemi według statystyki 
z r. 1851 wynosił: miary magdeburskiej włók 181 mórg 26, albo miary 
nowopolskiej włók 82 morgów 16. Do terytorjum Włocławka. oprócz ulic 
i placów właściwego miasta, należały wtedy następujące przedmieścia 
i osady podmiejskie: Zazamcze z folwarkiem. lanieszczyzna, Glinki, 
Grady [Grandy), Żelazna. Kempiny, Kolanoszczyzna. Kokoszka. Ce- 
gielnia, Papieżka. Syberja 2). 
W drugiej połowie XIX w.. zwłaszcza po r. 1862. gdy przepro- 
wadzono linję kolei żelaznej Warszawsko-Bydgoskiej. Włocławek po- 
większał swój obszar i granice przez coraz dalej postępującą rozbu- 
dowę. 


C. W Polsce Niepodległej. 
W świetle danych statystycznych z r. 1921 oraz planu regulacji 
miasta Włocławka, opracowanego przez architekta Kazimierza Saskiego. 
na obszar miasta, oprócz 383 ha lasów miejskich składają się na- 
stępujące dzielnice: 1-0. Śródmieście, którego krańce stanowią: tor 
kolejowy, Zgłowiączka. Wisła., fabryka celu luzy oraz ulice: Płocka, 
lęgska. Składowa. Stodólna, św. Antoniego, Aleje Szopena i Starodęb- 
ska,-obejmuje 175 ha; 2-0 dawne przedmieści'l o charakterze miejskim: 
Zazamcze, Bularka i Kokoszka, - o powierzchni 125 ha; 3-0 dawne 
przedmieścia o charakterze wiejskim: Papieżka, Grandy, Kępiny, Kę- 
pinki. Syberyjka, Kamionka, Glinki. Czerwonka, Rakutówek i Kola- 
noszczyzna, - o powi
rzchni 747 ha. 
Razem więc obszar miasta w 1921 r. z lasami miejskiemi wynosił 
1430 ha 3). 


J) Borucki. Ziemia Kujawska 298. 
2) L. c. 296. 298. 
aj Rozwój Samorządu m. Włocławka 1926. 163.
>>>
- 



 


'. 


" 


" 
'. 


". 


..-. . 


.", 
_- ;
ł 


ol 


( 


'
' 


",. 


J. E. Ks. KAROL MIECZYSLA W RAD OŃ SKI 
Biskup W łocławski (obecny). 


. 


"
>>>
f 


ł 


. 
,. 


. 


t
>>>
........ 


Obszar i granice. 


33 


. 
Po 


Obszar ten został powiększony o nowe 1770 ha dopiero rozpo- 
rządzeniem Rady Ministrów z dn. 28 stycznia 1927 r., potwierdzającem 
odpowiednią w tym względzie uchwałą Rady m. Włocławka. 
Mocą tego rozporządzenia znacznie zostały rozszerzone dawne 
przedmieścia: Papieżka i Zazamcze oraz świeżo zostały przyłączone 
do miasta nowe dzielnice: folwark Kapitułka, Słodowo. Lisek. Świech 
na lewym brzegu Wisły i osady: Grodzkie, Walewskie, Zofijka. Szpe- 
tal Dolny, Suszyce, Psia Górka. Ignackowo i część dóbr Szpetal-Górny 
na prawym brzegu Wisły. 
W ten sposób terytorjum m. Włocławka wzrosło do 3200 ha 
czyli 32 klm. 2 powierzchni t.j. około 190 włók l). 
Najwięcej rozszerzył się w r. 1927 obszar miasta od strony pół- 
nocnej, za Wisłą. na prawym jej brzegu, przez przyłączenie t.zw. przed- 
mieścia szpetalskiego, t.j. pasa ziemi, ciągnącego się od wsi Grodzkie 
do folwarku Kulin włącznie. o szerokości 1 kilometra, a długości około 
8-miu kilometrów, powierzchni 647 ha. 
Od zachodu zaś obszar miasta powiększył się wzdłuż lewego 
brzegu Wisły, obejmując wieś Zazamcze aż do granic Korabnik. Dalej 
granice miasta opasują lasy państwowe w widłach linji kolejowej i traktu 
wienieckiego i przecinają tor na odległości około 2 1 / 2 klm. a trakt - 
na 1 1 / 2 klm.. zbliżając się do zdroju "Wieniec". Od strony południowo- 
zachodniej przyłączone zostały nowe grunta przy rzece Zgłowiączce. 
rozciągające się końcowym swoim punktem na wieś Rudę i osadę Krzywe 
Błoto. Na wschodzie do terytorjum miasta zostało włączone urocze 
jezioro Rybnica oraz wieś i folwark Lęg. Najmniej miasto się powięk- 
szyło od strony południowej. 
Przedmieście szpetalskie ze względu na swoją zdrowotność i ma- 
lowniczość ma widoki na przyszłość do rozbudowania się w miasto - 
ogród, a przedmieście Zazamcze dzięki dogodnemu położeniu w bli- 
skości Wisły i kolei. jak również sprzyjającym warunkom dla urzą- 
dzenia portu rzecznego, ma pomyślne dane do przyszłego rozwinięcia 
się w dzielnicę przemysłową w dole Wisły 2). 
Przedmieście Szpetal. zajmujące powierzchni 647 ha, może być 
podzielone na trzy części: 1-0 wschodnią część przy folwarku Kulinie- 
grunta orne Dóbr Szpetal; 2-0 urwiste brzegi Wisły od Kulina do Su- 
szyc i zbocza gór szpetalskich do Witoszyna - lasy i krzewy; 3-0 od 
wsi Suszyce na zachód do końca wsi Grodzkie, obszar 200 - 300 


1) Sprawozdanie Magistr. m. Włocławka 1927 1928. str. 1 J. 

) S. N. Znaczenie rozszcrzenia granic Włocławka. Życie Włocławka. kwiecieiI. 
1927. str. 9. 


)(ollo
rafJa w., Włocławka' 


3
>>>
34 


Rozwój terytorjalny miasta. 


metrów szerokości. ciągnący się wzdłuż Wisły-to zabudowane ściślej 
od wschodu niż od zachodu typowe małe osady miasteczkowe: Grodzkie. 
Walewskie. Zofijka, Ignackowe. Suszyce l). 
Tak się przedstawiają granice miasta Włocławka od czasów naj- 
dawniejszych aż po dzień dzisiejszy. Na obszar ten składają się naj- 
pierw grunta nadane w dziedziczne posiadanie mieszczan przy lokacji 
miasta (42 włóki chełmińskie), następnie nadawane w ciągu wieków 
różnemj przywilejami i inne jeszcze przylegające do tamtych grunta 
bądź na własność prywatną poszczególnych mieszczan. bądź też na 
własność gminy miasta, czy wreszcie tylko poddawane pod jurysdykcję 
miejską. ale bez zmiany tytułu własności. Nie wszystkie jednak grunta. 
włączane w różnych okresach czasu do terytorjum Włocławka, podle- 
gają jurysdykcji i administracji miejskiej i niektóremi tylko z pośród nich 
gmina miejska nadto rozporządza jako swoją własnością, ale obok tego 
również na terytorjum miasta a nawet w śródmieściu znajdują się po- 
siadłości, należące do kościoła i duchowieństwa. wyjęte z pod samorządu 
miejskiego. 
Powyżej przedstawiony obszar Włocławka nie jest też równoznaczny 
i nie pokrywa się bynajmniej całkowicie z rozbudową i zaludnieniem 
miasta jako takiego; tylko bowiem część tego obszaru i to mniejsza 
i znikoma jest zabudowana i zaludniona, reszta to przeważnie ogrody, 
pola uprawne, łąki, lasy i t. p., które dopiero stopniowo się zabudowują 
i zaludniają. stosownie do zmieniających się na lepsze z biegiem czasu 
warunków rozwojowych miasta. 


J) Sokołowski E., Regulacja przedmieścia Szpetal. Życie Włocł.. czerwiec-lipiec 
1928. 15-20. 


T 
I 


I 


. 
. 
I 
t 
., 


j 
/ 
ł
>>>
2. 


Zabudowanie tniasta. 


A. Plan i KieruneK stopniowego rozwoju miasta. 


I 
f' 
t 
, 


P IERWOTNIE Włocławek jako miasto zabudowane rozciągał się 
tylko nad brzegiem Wisły i przy ujściu Zgłowiączki, a głównemi 
ośrodkami, około których najpierw ludność się osiedlała i miasto 
się rozbudowywało był gród książęcy i targowisko, a nieco później za- 
mek i pałac biskupi, Katedra. początkowo znajdująca się nad samą Wisłą 
wpobliżu zamku biskupiego, wreszcie kościół parafjalny św. Jana, któ- 
rego początki prawdopodobnie sięgają czasów bardzo bliskich przyjęcia 
przez Polskę Chrześcijaństwa 1). 
Początkowo na terytorjum Włocławka wyodrębniają się dwie osady, 
jakby części miasta, zrazu ściśle ze sobą niepołączone. jedna ześrodkowana 
około Katedry pierwotnej nad Wisłą w obrębie starożytnego grodu ksią- 
żęcego od niepamiętnych czasów Włocławkiem (Wladislavia) jak rów- 
nież "miastem katedra]nem" nazywana. gdyż wcześnie bardzo nadana 
była na własność i uposażenie biskupa i kapituły; druga to osada 
książęca. położona przy dawnem targowisku. przez ludność częściowo 
napływową niemiecką zamieszkana i ta już w połowie XIII w. "miastem 
niemieckiem" jest nazywana. 
Po nadaniu i tej części miasta w 1255 r. 2) na własność biskupa 
i kapituły kat. włocł., miasto zrazu z dwóch luźnych. żyjących odręb- 
nem życiem części składające się, zespala się w jedną całość, do czego 
przedewszystkiem przyczynia się lokacja planowa całego miasta na 
prawie niemieckie m, pierwsza jeszcze w XIII w., a druga w 1339 roku, 
po zniszczeniu i spaleniu doszczętnem miasta przez Krzyżaków 
w 1329/1332 roku. 
Jakkolwiek w drugim przywileju lokacyjnym środkowym punktem 
mającego się na nowo zabudowywać spalonego niedawno miasta, miała 


I 


I 


I) Zob. niżej o kościołach włocławskich oraz: Ks. Kujot, Prusy Królewskie I 
360: KDP. 10M3: Chodyński, Wikarjusze kat. włocł. ]]7-119. 
2) Zob wyżej: Lokacja miasta.
>>>
r 


36 


Rozwój terytorjalny miasta. 


być nowa dzisiejsza Katedra, której budowa nieco dalej od Wisły na 
wzgórzu w tym właśnie czasie została rozpoczęta (1340 r.) i miasto 
miało się rozwijać po obydwu stronach tej wspaniałej świątyni, 
to jednak najpierw miasto planowo się zabudowuje i zaludnia prze- 
ważnie wzdłuż Wiślanego brzegu, co widać zarówno z planu, jak 
i z typowego dla średniowiecza połączenia ulic Starego Włocławka: 
z jednej strony Zamczej a Maślanej. z drugiej zaś ul. Świętojańskiej 
a Śpichlernej ze Starym Rynkiem l). 
Pewnym też dowodem i świadectwem na to, że miasto było naj- 
pierw od strony północnej Katedry nad Wisłą zabudowane i nludnione. 
może byt i ta okoliczność. że po wystawieniu dzisiejszej Katedry 
(1340-1411) zegar dla użytku ludności miejscowej zawieszono na wieży 
od Wisły, czyli od strony północnej Katedry, a dopiero z początkiem 
XVII w. około r. 1639 z polecenia ówczesnego biskupa Macieja Łubień- 
skiego zegar ten został przeniesiony na wieżę południową i, jak świad- 
czy współczesna wzmianka źródłowa. wyjaśniająca tę zmianę. zostało 
to uczynione dla tego. że z tej strony miasto już wtedy więcej się roz- 
szerzyło i zaludniło. gdy było dotąd przeważnie nad samą Wisłą zabu- 
dowane 2). 
Nie znaczy to jednak. żeby część miasta od strony południowej 
Katedry nie była długo wcale zabudowana. Przeciwnie
 już w czasach 
naj dawniejszych są tu liczne budowle. należące do biskupa i kapituły 
katedralnej. 
W r. 1330 wystawiony tu został dzisiejszy kościół św. Witalisa 
w pośród zabudowań szpitala katedralnego pod wezwaniem tegoż 
Świętego. 
A w XV wieku już dużo musi być w tej części miasta różnych 
budowli, skoro żyjący w połowie tegoż wieku uczony historyk Ks. 
Jan Długosz, mówiąc o dzisiejszej Katedrze włocł., której fundamenty 
położył i kamień węgielny poświęcił dn. 25 marca 1340 r. pierwszy 
jej fundator biskup Maciej Golanczewski,-powiada o niej, że znajduje 
się w Starym Włocławku, na gorze i w samym środku miasta S). 
. Mimo wszystko jednak rozbudowa miasta od strony południowej Ka- 
tedry bardzo wolno postępuje naprzód. Kościół św. Witalisa jeszcze w po- 
łowie XV w. jest wzmiankowany jako leżący za miastem 4), a dzisiejszy 


1. 


.. 
I 


... 
" 


ł 
. 


I) Nerębski Stefan. Uwagi nad rozwojem planu i nad regulacją Włocławka. 
1:ycie Włocławka. stycze6 1927. 9-10. 
2) Chodyński St. 11s. Bazylika Katedralna w Włocławku. Kronik.a diec. Kuj.- 
Kal. 1918. str. 111. 
M) Długosz. Hist. Pol. 111 (Dzieła l V) 185). 
J) KOP. II 568-509. 


.. 


n 

 
....
>>>
t 


Zabudowanie miasta. 


37 


-4., 


kościół i klasztor 00. Reformatów. wystawiony już r. 1642. znajdował 
się długo zupełnie za miastem. nawet jeszcze w źródłach z 1707 r. 1 ) 
i późniejszych niemal do końca XVIII w. ta dzielnica klasztorna nazy- 
wana jest przedmieściem, a zabudowuje się więcej dopiero od nowej 
regulacji miasta w r. 1818-1820. zwłaszcza zaś od roku 1862. t. j. od 
przeprowadzenia przez Włocławek ze stacją od strony południowej 
miasta linji kolei Warszawsko-Bydgoskiej. 
Z dawnych dzielnic i ulic miasta Włocławka. o których wspomi- 
nają stare źródła historyczne, na uwagę zasługują niektóre następujące. 
W r. 1430 już występuje w źródłach dzielnica Kokoszka, jako 
częściowo zabudowana i zamieszkana 2). W r. 1511 ul. Cyganka ("Czi- 
gany") znajduje się poza miastem ("extra civitatem") S). Ulice św. Jana 
i Rybakowska, obok siebie biegnące w kierunku Wisły, wzmiank'Jwane 
są w dokumencie z dn. 9/XI 1551r., 4) a idąca od kościoła św. Witalisa 
w kierunku wsi Łęg ul. św. Witalisa. wspomniana jest pod r. 1556 
), 
dzielnica zaś Włocławka "Stricharskie" w r. 1564 znajduje się przy szosie 
Kowalskiej 1). Przywilejem biskupa St. Karnkowskiego z dn. 7/1 1577r. 6 ) 
nadane zostało miastu przedmieście już wtedy zwane Nowe Miasto 
w okolicy dzisiejszych ulic Królewieckiej. Przedmiejskiej, Zduńskiej. 
Piekarskiej. Inwentarze z 1534 r. 8) i 1583 r. 9) mówią o rynku miej- 
skim i ul. Piekarskiej. a inwentarz z 1583 r. nadto o ulicy Pieczyrogo- 
skiej i bramie Kowalski
j, zapewne z ulicą tejże nazwy, gdzie dziś 
ul. Królewiecka, dawniej zwana Kowalska od starej szosy, tędy wio- 
dącej do Kowala. Uliczka Wójtowska zajmowała wąski pasek dzi- 
siejszej ul. 3-go Maja między Starym Rynkiem a Cyganką i już w przy- 
wileju biskupa Hieronima Rozdrażewskiego z dn. 16. VIII 1591 r. na- 
zwana jest starą ulicą Wójtowską 10). Pozatem w Włocławku istnieją 
jeszcze w różnych czasach następujące ulice: w r. 1578-ul. Cyganka, 
w 1617 - ul. Ciasna. w 1619 - ul. Błotna. w 1620 - ul. św. Witalisa. 
w 1621-ur. ŁęgskalI). Według Tabeli Kom. Dobr. Porz. w r. 1787 12 ) spo- 




 


I 
. 


I) v. 230 f. 52. 
2) v. 106 f. 130. 
8) v. 135 f. 103. 
ł) v. 114 f. 59. 
b) v. 114 f. 65. 
6) v. 115 f. 42. 
7) v. 135 f. 101. 
8) UlanolVsk., Inw. 1534 r. 
B) v. 139 f. 2. 
10) v. 135 f. 103. 
11) (Jlłod!lń.
ki, Wikarjusze ]06-108. 
12, Rozrządzenie 11l'. 


.. 


----......
>>>
.... 


38 


Rozwój terytorjalny miasta. 


rządzonej, we Włocławku są następujące ulice: Rynek, uliczka Wójtowska. 
Tumska, Szyperska. Matebudy, Wiślna, Szeroka, Ś-to Jańska. Rybacka, 
Szpichlerna, Łęgska, Browarska. Kowalska, Rybnicka, Stodólna. Cyganka, 
Żabia. Zapiecek. Piekarska. Królewiecka, Przedmiejska, Brzeska i uliczka 
(bez nazwy), Wszystkie te ulice należą przeważnie do starych bardzo ulic. 
W XIX w. zabudowanie miasta rozszerza się. 
Według mapy z 1818 r., przekopjowanej w 1824 r., Włocławek ograni- 
czały ulice: Królewiecka, Zduńska, nazywana też wtedy Cmentarną. Nowy 
Rynek, nie zabudowany jeszcze podówczas od strony południowej. Brzeska 
i Gęsia, świeżo utworzona dopiero, dziś zw. ul. Arcyb. Karnkowskiego l), 
a w r. 1860 kosztem kasy miejskiej powstaje 27 osad na gruntach po 
wyciętym lesie do miasta należącym. Włocławek posiada już wtedy 
place i ulice znaczniejsze. ozdobniejszemi budowlami odznaczające się, 
jak: Stary Rynek, Nowy Rynek. ul. Nowa. (3-go Maja). Tumska, Łęg- 
ska. Cyganka oraz "ulice boczne pomniejsze": Żabia. Zapiecek, Pie- 
karska, Przedmiejska, Zduńska, Królewiecka, Kowalska, Brzeska, Gęsia, 
Gdańska. Bednarska, Matebudy, Wiślna, Szeroka, Świętojańska. Bro- A NN, 
warowa, Przechodnia. Seminaryjska. 'X'ars;awska i Przedmieście Zazam- 
cze, którego regulacja z urządzeniem ulic już wtedy była w planie 
i projekcie 2). 


..
 



 


4.. 


B. Cegielnie. 
Dla pomyślnego rozwoju zabudowy miasta wielkie mają znaczenie 
istniejące w pobliżu cegielnie. Włocławek był wtem szczęśliwem położeniu, 
że od czasów niepamiętnych posiadał na swojem terytorjum cegielnie. 
O jednej takiej cegielni wspomina już przywilej lokacyjny Włocławka 
z r. 1339 i nazywa ją starożytną. a dla kopania gliny potrzebnej do wyra- 
biania cegieł było przy niej wydzielone z gruntów miasta 7 morgów S). 
W XVI w. źródła historyczne mówią nam o dwóch starych ce- 
gielniach w Włocławku. z których jedna jako własność kapitulna uchwałą 
kapituły z dnia 23/IX 1540 r. zostaje zniesiona, dlatego że już była 
podówczas w ruinie i że odbudowywanie jej było niepotrzebne, ponie- 
waż druga cegielnia również stara i nad rzeką Zgłowiączką się znaj- 
dująca została świeżo naprawiona i oddana do użytku 4). 
Około r. 1577 za zgodą biskupa St. KarnkowskieJ;!o mieszczanie 
włocławscy wybudowali sobie cegielnię, którą biskup nadał im na wła- 
sność wraz z wolnym wrębem drzewa na potrzeby tejże cegielni w po- 


I 


4 


l) Arentowicz, Z dawno Włocł. 10-11. 
:I) Inw. 1860. 
l) V. 107 f. 194. 
ł) V. 217 f. 37. 


ł 
...
>>>
"" 


..
 


-4. 


I 


4 


\ 


Zabudowanie miasta. 


39 


bliskich lasach biskupich. Nadanie to, umocnione przywilejem z dn. 
7/1 1577 r., czyni biskup imieniem swojem i swoich następców na czasy 
wieczyste w tym celu: ..ażeby zabudowania publiczne jako też pry- 
watne mogły być wznoszone z cegły" 1). Cegielnia ta znajdowała się 
w bliskości rzeki Zgłowiączki w pobliżu młyna Słodowego i długo 
bo aż do początku XIX w. zaopatrywała miasto w cegłę. Wspo- 
mina jeszcze o niej jako o czynnej cegielni inw'entarz 1760 r. 2). 
Obok tej istniała jeszcze i druga cegielnia. W Tabeli Komisji 
Dobrego Porządku z 1787 roku jest zaznaczone, że jecina cegielnia 
t. zw. ..Dworska" znajduje się "nad Zgłowiączką od drogi Młyńskiej", 
a druga t. zw. "Stara Cegielnia" jest za jeziorem Grzybnem. W mię- 
dzyczasie nastąpiła jakaś zamiana. że "Cegielnia Dworska". o po- 
wierzchni 7 morgów 279 prętów, należąca do miasta i na gruntach miej- 
skich się znajdująca. przeszła na własność biskupa, czyli dworu bisku- 
piego, za co dwór miastu płacił przez jakiś czas 5 złotych rocznie. 
a od r. 1787 zamiast owego czynszu Komisja Dobr. Porz. nadała mia- 
stu plac "Starej Cegielni". za jeziorem Grzybnem leżący poza grani- 
cami miasta ("extra lineam granicialem") 3). 
Z początkiem XIX w. cegielnie Włocławskie dawno JUZ są nie- 
czynne. natomiast powstają nowe cegielnie, których według inw. z roku 
1860 jest w Włocławku już cztery. a z biegiem czasu powstaje ich więcej 
ci jeszcze. m. i. około r. 1870 powstaje pierwsza parowa cegielnia Leona Bo- 
I janczyla. istniejąca do r. 1903, a od r.1919j1920 wpobliżu cmentarza grze- 
j balnego m. szosą Kowalską. ul. Leśną i lasem miejskim uruchomiona zo- 
stała Cegielnia Miejska. Oprócz tej istnieją nadto w mieście: Cegielnia 
Zazamcze, Heide. Bracia Szulc i S-ka, zał. 1909,'10 r.. Cegielnia Parowa 
M. Ł- Opatowski, zał. w 1913 r.. Cegielnia "Borowo", zał. w 1916 r. i Ce- 
gielnia Falbanka K. Moszczyński i W. Zimowski. zał. w 1927 r. 4 ). 


t 


C. StatystyKa dOUl6w (nieruchoUlości). 
. 


Korzystając z istniejących cegielni, ludność Włocławka zwłaszcza 
w dawnych wiekach do początku XVII w. dużo wznosiła w mieście 
budowli murowanych z cegły ..czerwonej" tak, że zdaleka czerwienił 
się Włocławek, jak mówi poeta z końca XVI w. Sebastjan Klonowicz 
w swoim "Flisie" oraz żyjący w początkach XVII w. historyk biskupów 
włocł. Ks. Damalewicz 
). 


l) \'. 135 f. 101. 
2) Inw. 1760 v. 37:'1 f. 249. 
3) Rozrządzenie 110. 
i) Szeliga, Przemysł. włocł. 41-45. 
5) Damalcwicz, Vitae Ylad. Episcopmum 35.
>>>
40 


Zabudowanie miasta. 


Murowanemi były przedewszystkiem budowle kościelnego użytku, 
a więc kościoły, kurje prałackie i kanonickie, domy wikarjuszów kat., 
następnie spichrze, przeważnie nad Wisłą stojące, oraz inne kamienice. 
należące do zamożniejszych mieszczan czy też gmiay miejskiej. Mimo 
wszystko jednak Włocławek pod względem budowlanym nie rozwinął j 
się należycie i nie może dziś poszczycić się poza kościołami żadnemi 
starszemi zabytkami budownictwa. Przyczyną tego były częste najazdy . 
niszczycielskie, oraz pożary l). 
Według inwentarzy Włocławka 2) domów mieszczańskich opłaca- 
jących pewien czynsz biskupowi było w Włocławku w XVI w. prze- 
ciętnie od 150-250. i tak: w 1534 było domów w mieście c,koło 144; 
w 1583 r. - 217 zamieszkałych domów i 64 spalonych. w 1598 r.-245 
domów, 5 młynów, 28 śpichrzów, wtem 11 murowanych i 17 drewnia- 
nych, a nadto 8 domów i placów w ruinie i opustoszałych, w 1604 r.- 
około 250 domów i 5 młynów. 
Do tej statystyki musimy dołączyć jeszcze budowle nieobjęte in- 
wentarzami, wolne od czynszów na rzecz zamku biskupiego, których 
w dawnych wiekach mogło być w Włocławku zgórą sto, jeżeli zwa- 
żvmy, że sami wikarjusze katedralni posiadali wiele domów i nieru- 
chomości swoich rozrzuconych po całem mieście, bo w jednej tylko 
dzielnicy Cygance mieli ich w roku 1578 - 20. a w 1587- 
23 domy :1); więcej jeszcze posiadała ich kapituła 4). gmina miejska oraz 
inni właściciele nieruchomości. zwolnieni od czynszów mocą specjalnych 
przywilejów. \ 
Przeciętna więc liczba zabudowanych nieruchomości mieszkalnych 
w Włocławku w wieku XVI będzie dochodziła od 300 do 400. 
Jaki zaś był stan zabudowania w mieście w dawniejszych wiekach 
nie można bliżej określić. gdyż brak jest inwentarzy z tamtych czasów. / 
Sądząc jednak z tych danych. że Włocławek w w. XIV i XV był tra- 
piony niszczycielskiemi częstemi najazdami. zwłaszcza krzyżackie mi 
w 1328 i 1431 r., które zostawiały po sobie zgliszcza, trzeba przyjąć 
że stan miasta pod względem zabudowania w tych czasach był o wiQle 
gorszy. niż w XVI w. 
Wiek XVI. okres ożywionego ruchu, handlowego zbożem. jest 
jednocześnie dla Włocławka okresem największego rozwoju i rozkwitu 


I.. 


J 
1 


4 


J) O tem mówię niżej w osobnym rozdziale. 
2) S7.cze
ółowe cytaty inwentarzy podałem wyżej we wstępie. 
U) Ghodyńl1ki Sl. X. Wikarjusze 106-8. 
4) Archiwum Skarbowe w Warszawie rkp. f\lr. 1669. str. 1 - 38. Nr. 2145 str. 
1-2. Nr
 1. 4. 105. 110.
>>>
l 


41 I 
miasta, gdy potem już z początkiem XVII w. rozpoczyna się jego upa- 
dek, który trwa aż do końca XVIII w. 
W r. 1620 wielki pożar obrócił w zgliszcza przeważną część bu- 
dowli w mieście i dwie czy trzy bramy miejskie 1). 
Po tej klęsce. gdy zaledwie w części miasto się odbudowało. już za- 
raz w 1657 r. nowe nieszczęście spadło na Włocławek. mianowicie na- 
jazd Szwedów. Wszystkie prawie domy lepsze w mieście zostały wtedy 
Sj:' alGne i z ziemią zrównane, a z liczby kilkudziesięciu poprzednio po- 
siadanych przez wikarjuszy kat. domów okazałych i przeważnie mu- 
rowanych zaledwie dwa tylko ocalały i zdatne były do zamieszkania. 
Po wojnach szwedzkich Włocławek wprawdzie odbudowuje się, 
ale nONe te domy. ze względu na zubożenie mieszczan. jak również na 
ciągłe obawy przed grożącemi nowemi wojnami i najazdami. są bardzo 
skromne. drewniane i nie mogą iść w żadne porównanie z okazałemi, 
przeważnie murowan
mi, budowlami z poprzednich czasów. W tych 
bowiem czasach kryzysu i wielce niespokojnych nie chciano budować 
kosztownych domów, które mogły być w każdej chwili pożogą wo- 
jenną obrócone w zgliszcza 2). Miasto teraz z dawnego okazałego i mu- ) 
rowanego Włocławia przeobraża się w ubogie i opuszczone małe mia- 
steczko Włocławek, o drewnianych przeważnie budowlach. 
Według inwentarza z 1760 r. zamieszkałych' domów w mieście 
i na przedmieściach jest wszystkich tylko 155, placów pustych 33, pół- 
placów 14, browarów i miekuchów 8, śpichrz miejski 1. szlachecki 1. 
placów śpichrzowych (pustych) 11. Pozctem jeszcze X.X. Misjonarze 
(Sem. Duch.) mają jeden browar, jeden śpichrz, inni duchowni pre- 
bendarze mają swoje domki i folwarki, place, role i ogrody w różnych 
miej!cach miasta 3). 
Według zaś Tabeli Komisji Dobrego Porządku z r. 1787 w Włoc- 
ławku jest 282 nieruchomości, wtem 58 niezabudowanych pustych 
placów i półplaców oraz ogrodów. a pozostałe 224 domów, z których 
214 było drewnianych t. zw. "domostw" i 10 tylko było murowanych 
t. zw. "kamienic", a mianowicie: na Starym P,ynku 6 kamienic i ratusz, 
przy ul. Wójtowskiej jedna i przy ul. Tumskiej dwie t). 
Domy należące do kościelnej własności są już w tym okresie sto- 
sunkowo nieliczne, jest ich zaledwie kilkanaście i są przeważnie w ru- 
inie, z powodu ogólnego zubożenia duchowieństwa i braku środków 
potrzebnych na ich odbudowanie i utrzymanie w należytym stanie. 


Zabudowanie miasta. 


I. 


l 


4 


t) V. 37. f. i59. 
2) ClwdY7fskl, Wikariusze "JO -,11 J. 
II) \. 375 f. 949. 
4) Rozrządzenie JW.
>>>
.... 


42 


Rozwój terytorjalny miasta. 


Także w roku 1787 Komisja Dobrego Porządku zarządziła l), aby 
domy w mieście budowano według oznaczonej linji i po uprzedniem 
powiadomieniu prezydenta miasta. 
Za czasów pruskich (1793-1806) Włocławek ma wszystkich do- 
mów tylko 188. wtem 10 tylko murowanych. a 178 drewnianych. 
a w r. 1820 już w czasach Król. Kongr. na liczbę 345 wszystkich za- 
budowań w mieście jest tylko 44 murowanych. a 30 drewnianych, ase- 
kurowanych od pożaru w Tow. Ogniowem na rs. 265.975 2 ). 
W połowie XIX w. stan zabudowania Włocławka już się znaczóie 
polepsza. Pomimo że przyłączone do miasta w r. 1850 przedmieście 
Zazamcze ma jeszcze podówczas prawie wszystkie domy drewniane. z wy- 
jątkiem budynków użyteczności publicznej. jak szpital św. Antonie
o, 
magazyny solne. śpichrze. Włocławek w świetle statystyki inwentarza 
z 1860 r. posiada na liczbę wszystkich w mieście 471 domów, drew- 
nianych 348 i murowanych 123. a mianowicie dwupiętrowych 6. jedno- 
piętrowych 66 i parterowych 51; ozdobniejszemi budowlami odznaczały 
się wtedy ulice: Stary Rynek, Tumska. Łęgska, Cyganka i Nowa-dziś 
3-go Maja. świeżo w 1823 r. wytknięta. 
W r. 1875 wszystkich domów w Włocławku jest 836. wtem 286 
murowanych i 550 drewnianych ,I), a w r. 1882 jest w mieście domów 
murowanych 410 i drewnianych 250 4 ). 
,Według statystyki z 1921 r. było we Włocławku w tym czasie 
nieruchomości zabudowanych 1441, a budynków o przeznaczeniu miesz. 
kainem 2450, wtem 1820 murowanych, 573 drewnianych i reszta innej 
konstrukcji. W r. 1925 liczba wszystkich domów mieszkalnych w gra- 
nicach miasta dochodzi do 2740. w roku zaś 1927, z powodu rozsze- 
rzenia grani
 Włocławka. przybyło nowych zabudowań mieszkalnych 
600. Obecnie na 3200 ha czyli 32 klm. 2 całej powierzchni miasta za- 
budowane jest tylko około 160 ha. Od r. 1925 miasto zabudowuje się 
już planowo, według planu regulacyjnego. zatwierdzon

o ostatecznie 
w 1929 roku. Dla spraw ogólno-budowlanych i pOiJierania prywatnej 
inicjatywy budowlanej istnieje w Włocławku Komisja Sanitarno - Bu-. 
dowlana 
). 


. 


.
 


] ) L, c. 93. 
2) Ozarnecki 1., Opis 'V: łocławka z 1820 r 
H, Warszawskija gubernskija Wiedomosti 1877 Nr. 19. 
4) Borucki, Ziemia Kuj. 298. 
II, Rozwój Samorządu m. Włocławka 1926.163 i Sprawozdanie Magistratu 
m. Włocławka 1927/19.8. 11: S. N. Znaczenie rozszerzenia gIBnie Włocławka. Zycie 
Włocławka. k,\'iecień 19?7. 9; Głód mie
7kanil}wy we Włocławku. DzieT'lnik Kuj 
23:XI-3:l Nr. 270. 


..
>>>
Zabudowanie miasta. 


43 


D. Watniejsze budo'Wle. 


Poza kościołami. o których jest niżej mowa w osobnej CZęSCI niniej- 
szej pracy, zasługują na uwagę następujące budowle włocławskie: 


.. 


a) Z a m e ki). 


.
 


Zamek włocławski znajdował się od czasów niepamiętnych przy 
ujściu Zgłowiączki do Wisły, t.j. w tem samem miejscu, gdzie jest obec- 
nie pałac biskupi. Był on jak każdy gród obronny oblany naokoło 
wodą, z jednej strony Wisłą. a z drugiej Zgłowiączką. Wejście do zamku 
początkowo aż do czasów objęcia Włocławskiej stolicy przez bisklJpa 
St. Karnkowskiego (1567-1581) było tylko od strony zachodniej, a do- 
jazd doń prowadził ul. Zamczą, która dawniej była dłuższa i szła dalej 
obok zamku do mostu na Zgłowiączce. za którą znajdowały się bu- 
dynki gospodarcze zamku, stąd t. zw. Zazamcze. 
Jak w szczegółach wyglądał zamek biskupi z przed r. 1582 nie 
wiemy. Wiadomo tylko że wielkie zasługi dla podniesienia i umocnie- 
nia zamku włocławskiego położył w XIV w. biskup Zbilut Golanczewski 
(1383) 2) i w XV w. bp. Jakób Sieniński (1464-1473) :ł), ale o wyglą- 
dzie zamku w tych czasach nic szczegółowego nie wiemy. 
Szczegółowsze dane dotyczące zamku włocławskiego mamy dopiero 
z czasów biskupa St. Karnkowskiego (1567-1581), który gruntownie kazał 
go przebudować, corocznie umacniać tamę. groblę i wał w celu ochrony od 
gwałtownych wylewów, otworzył wejście do zamku od strony wschod- 
niej. gdzie na miejsce dawnego mostu, jako zbyt niskiego i dlatego 
często dotychczas zalewanego wodą, wzniósł wyższy i okazalszy most 
na kamiennych filarach; nadto prawie wszystkie budynki, z wyjątkiem 
głównej kamienicy zamkowej już z dawniejszych czasów murowanej, 
nowe wybudował jak również i wieżę, której dotąd zamek nie posiadał. 
od fundamentów całą wystawił murowaną z wewnętrznemi schodami l). 
Dzięki tej przebudowie zamek włocławski stał się więcej okazalszy 
na zewnątrz i bardziej do zamieszkania nadający się, jak mówi Marcin 
Kromer 5). 


.. 


1) Niektóre wiad:;mości o zamku czerpię z opisu ks. Chodyńskiego St., 
MHOWI. XXIV. 68-8f. 
2) Mon. Pol. Hist. II 744. 
sI Sprawozd. Kom. Hist. szt. n. 95. 
4) MHDWl X. 17- 
6) MHDWl. XXIV. 73
>>>
+ 
I 


44 


Rozwój terytorjalny miasta. 


Jak wyglądał po tej przebudowie zamek włocławski opisują nam 
inwentarze z 1582 l) i 1604 r. 2). 
Do zamku prowadził most na filarach kamiennych do głównego 
wejścia. czyli frontu, który był od strony Katedry tak jak dziś, po 
odbuwaniu pałacu w r. 1925. 
Były dwie bramy-jedna drewniana przed mostem, a druga muro- 
wana za mostem. obydwie były jednopiętrowemi budynkami z miesz- 
kaniami dla wrotnego czyli oddźwiernego oraz z innemi pokojami, 
izbami, w których stały sprzęty drewniane: stoły, stoliki i ławki. Wejście 
przez każdą bramę zamkową było podwójne: wjazdowe duże, t. zw. 
wrota i boczne mniejsze. t. zw. furtka. Właściwy zamek był cały muro- 
wany, składał się z wieży i dwóch kamienic jednopiętrowych, starej 
i nowej. Umeblowanie zamku było podobne jak w bramach: drew- 
niane stoły i ławki, ale ozdobą były tu już piece kaflowe. często pole- 
wane, malowane na zielono, okna przeważnie były zabezpieczone kra- 
tami, w niektórych były nawet szyby szklane, lub błony z ołowiu. 
Z zamkiem łączyły się zabudowania gospodarcze, jak: browar zamkowy, 
śpichrz. piekarnia i t. p., a część tych zabudowań zamkowych. mianowicie 
spichrze i stajnie znajdowały się za rzeką Zgłowiączką, które jako t. zw. 
Zazamcze były połączone z właściwym zamkiem przy pomocy mostu 
drewnianego. Taki wygląd zamku przetrwał do pocz. XVIII w. 
W początkach XVIII w biskup Szaniawski (1705-1720) przeważnie 
nakładem własnych funduszów i swoim staraniem jedną połowę zamku 
na nowo odbudował. a zabudowania gospodarcze oraz mosty i całą 
drugą połowę zamku kazał naprawić. 
Następca zaś jego biskup Krzysztof Szembek (1720-1738) pod- 
wyższył o piętro częsć zamku od strony Wisły, która jako zbyt niska 
dotąd nie harmonizowała z całym zamkiem, jak również wewnętrzne 
urządzenie tej części mieszkań zamkowych do lepszego przyprowadził 
porządku. Nadto na potrzeby utrzymania zabudowań zamkowych 
w należytym stanie utworzył stały fundusz, przeznaczając na ten cel 
300 tynfów rocznego czynszu ze wsi Ostrowo oraz dołączając do tego 
jeszcze inne niektóre dochody stołu biskupiego. Dochody te zamkowi 
przysługujące miał zbierać w swoim czasie prokurator zamkowy i za 
zgodą biskupa obracać je na potrzeby naglące w naprawie i utrzy- 
maniu w porządku zamku. Zapis ten zrobiony został przez biskupa 
i przyjęty przez kapitułę katedralną pod koniec 1728 r. Czy był za- 
twierdzony przez StoI. Ap., jak tego wymagały przepisy prawa kano- 


"'
 


II MHDWI. XIII 3-9. 
2) MHDWI. XXIV. 4-8.
>>>
ł 


'l abudowanie miasta. 


45 


I 
. 


nicznego. niewiadomo, gdyż O wysłaniu tego aktu zapisu do zatwier- 
dzenia 
tolicy Ap. nie zachowały się w. ź
ódłach 
adne wiadomości 1)' 1 
OpiS zamku w XVIII w. przedstawiają nam mwentarze z 1720 2 ) 
i 1751 S) roku. Przed mostem od strony Katedry już niema bramy. 
Most jest drewniany, tarcicami świeżo wyłożony, oparty na filarach 
murowanych, Za mostem jest brama do zamku prowadząca, muro- 
wana z wielkiemi podwójnemi wrotami i furtką podwójną. Po prawej 
ręce bramy jest bramka. prowadtąca na schody do górnych mieszkań 
zamkowych, t. zw. ..pokoi pańskich". w których okna podzielone na 
dwie kwatery są albo oszklone albo w błonę ołowianą oprawione, 
sufity i podłogi są z tarcic fugowanych, piece z drzwiczkami żelaznemi 
z kafli na brunatno. biało lub zielono malowanych, kominy murowane, 
kapiaste lub szafiaste wielkie w filary. W zamku są dwie kaplice 
stara i nowa, w nich podłoga z tarcic. a sufit sklepiony. Pokoje dolne 
zamku podobne mają naogół urządzenie. tylko piece kaflowe są prze- 
ważnie na zielono malowane, a obok - podłogi z tarcic fugowanych; 
spotyka się tu w niektórych izbach także posadzka ceglana i popowa 
z tarcic fugowanych. Znajduje się tutaj także skarbiec zamykany na 
drzwi żelazne z potężnym kluczem, z oknem zabezpieczonem kratą 
żelazną; sufit sklepiony, posadzka ceglana. Oddzielne jest w zamku 
pomieszczenie na kuchnię z odpowiedniemi mieszkaniami na potrzeby 
kuchenne. Pod zamkiem są piwnice; w obrębie zabudowań zamko- 
wych znajduje się: browar zamkowy, śpichrz, stajnie. Ponieważ biskupi 
rzadko wtedy mieszkają na zamku włocł" przebywając najcześciej poza 
Włccławkiem, dlatego umeblowanie zamku jest skromne: 4 tapczany. 
6 stołów kuchennych i 6 pokojowych, 9 krzeseł z po krowami. 6 sta- 
rych różnego gatunku, 2 krzesła z poręczami stare, 2 krzesła poł:lmane, 
4 zydle prostej roboty, 2 zydle przybite u schodów. 
Zamek cały otoczony jest murem z dwiema basztami, Mur roz- 
poczyna się od bramy przy moście i ciągnie się po drugiej strony dzie- 
dzińca do drugiej bramy. Baszty są murowane, nie wysokie, pokryte 
dachówką. W pierwszej baszcie (od mostu) na dole jest więzienie 
cien:ne surowsze, a na górze drugie więzienie (carceres) na ..księży 
exorbitujących". Wszystkie budynki zamkowe pokryte dachówką, dzie- 
dziniec jest cały dobrze wybrukowany kamieniami. Wiele jednak rzeczy 
w zamku domaga się rychłej naprawy i odbudowy. 
Za biskupa Dembowskiego (1751-1762) zamek stoi pustkami 
i już jest w takiej ruinie. że nie nadaje się na rezydencję biskupa. 
l) MHDWL. XXIV 74. 93-5. 
2) v. i48 f. J-7. 
3) v. ]56 i 151 pocz. 


"'
 


I 
I 


4
>>>
46 


Rozwój terytorjalny miasta 


który teraz stale przebywa na zamku Wolborskim. Wprawdzie biskup 
ten myślał o restauracji zamku. ale zamierzeń swoich w tym względzie 
nie doprowadził do należytego skutku. 
W r. 1752 powzięto też projekt wybudowania nowego mostu. 
prowadzącego do zamku od strony Katedry, a kapituła przeznaczyła na 
to ze swoich dochodów 1000 tynfów oraz zezwoliła na zajęcie przy 
tych robotach poddanych, mieszkańców dóbr kapitulnych. Z upoważ- 
nienia biskupa i kapituły budową tego mostu zajmował się starosta 
zamkowy oraz ekonom kujawski, czyli zarządca dóbr biskupstwa Wło- 
cławskiego 1). 
Biskup Dembowski zamierzał też zamek włocławski własnym 
kosztem przebudować i odpowiednio go urządzić i tak przystosować, 
żeby mógł być wykorzystany jednocześnie na pałac biskupi i na dom 
księży emerytów diecezjalnych. T ego jednak nie dokonał biskup Dem- 
bowski za swojego życia, ale zato myśl tę podjął jego następca biskup 
Ostrowski (1762-1776). który zamek włocławski gruntownie odrestau- 
rował i odpowiednio przebudował 2). 
Zamek w tej konstrukcji przetrwał aż do roku 1861. Wtedy 
zamek już nie miał ani bram ani murów z basztami. 
Na zamku mieszkał zwykle w dawnych czasach biskup ze swoim 
orszakiem. służba zamkowa, a także urzędnicy: starosta zamkowy i jego 
zastąpca podstarości oraz urzędnik król. poborca cła wodnego, ponie- 
waż komora celna dla poboru cła wodnego Wiślanego była we Wło- 
cławku S). 
Pod koniec XVIII w. biskupi coraz rzadziej rezydują na zamku. 
gdzie teraz oprócz starosty mieszkają też i postronni ludzie. a zamek 
wskutek braku stałej i troskliwej opieki pustoszeje. ulega coraz większej 
ruinie. 
Gdy po II rozbiorze (1793) Włocławek dostaje się pod zabór 
pruski, kamera poznańska pismem z dn 15jV 180
 r. wynajęła od 
kapituły kat. za opłatą 100 talarów rocznego czynszu dzierżawnego 
prawe skrzydło zamku pałacu biskupiego na archivum państwowe. 
Wprawdzie w r. 1806 zamek został opróżniony po wyjściu wojsk 
· pruskich z Włocławka. ale już w 1812 r. został zajęty przez wojska 
napoleońskie na szpital wojenny. 
Wkrótce zamek zostaje znowu oprozmony, ale stan jego był już 
wtedy bardzo opłakany i domagał się kosztownej naprawy. czego, z po- 


l) v. 237 f. 1M. 
2) MHDWL. XXII 74 5. 
II) Zob. niżej o komorze celnej w Włocławku. 


I 
l 


.t 


4 


\ 


1 


..
>>>
-----.---- 


l 


Zabudowanie miasta. 


47 



 


wodu uszczuplenia się dochodów i konfiskaty dóbr kościelnych. biskup 
nie był w stanie własnym kosztem przeprowadzić. Dlatego też korzy- 
stając z przedstawionej sobie w r. 1817 na ręce oficjała przez Komi- 
sarza Obwodu Kuj. Kaz. Sokołowskiego prośby w sprawie oddania 
zamku włocławskiego na szkoły publiczne. ówczesny biskup włocław- 
ski Malczewski. już wtedy nomi'1at - arcybiskup warszawski, porozu- 
miawszy się z kapitułą katedralną. przychylił się do tej prośby i zamek 
biskupi w Włocławku ofiarował na szkoły publiczne, zostawiając dla 
biskupów na rezydencję zamek w Wolborzu, który przy odbywającej się 
już wtedy reorganizacji k.ościelnej w Królestwie miał też wejść w granice 
nowej diec. Kujawsko-Kaliskiej ze stolicą w Włocławku. Dekret od- 
stąpienia zamku włocł. na pomieszczenie szkoły publicznej został pod- 
pisany przez biskupa Malczewskiego w dn. 10 stycznia 1818 r., a za- 
twierdzony przez kapitułę dn. 20 t. m., ale nie został on w myśl 
wymagań prawa kanonicznego przesłany do zatwierdzenia StoI. Ap. 1). 
Od r. 1818 cały zamek zajęty jest przez szkołę wydziałową i przez 
jej kierowników 00. Pijarów. A chociaż kierownictwo szkoły w roku 
1832 przechodzi w ręce świeckich nauczycieli. to jednak 00. Pijarzy 
mieszkają jeszcze na zamku do r. 1846. 
Tymczasem jednak biskupi, którzy musieli przyjeżdżać na ważniej- 
sze uroczystości do Katedry włocławskiej, zaczęli dotkliwie odczuwać 
brak własnej stałej rezydencji w mieście Włocławku, dlatego wkrótce 
wszczęli starania o odzyskanie zamku. 
Już biskup Tomaszewski (1831-1850) powziął taki zamiar przy 
gorliwe m poparciu kapituły, projektując przytem 00. Pijarów z po- 
wrotem osadzić na probostwie w Radziejowie, skąd w 1818 r. przybyli 
do Włocławka. 
Dopiero jednak następca biskupa Tomaszewskiego biskup Michał 
Marszewski (1856 - 1867) zdołał przeprowadzić ten zamiar do po- 
myślnego końca. uzyskując po dwuletnich energicznych staraniach 
(1856-1858) połowę zamku frontową od mostu dzisiejszego na rezy- 
dencję biskupią. przy zatrzymaniu drugiej połowy na użytek szkoły. 
Jednocześnie kosztem rządu za sumę rs. 15.493 w 1861 r. odpowiednio 
przebudowano zamek. zrobiono fronton z filarami i głównem wejściem 
od strony miasta, t. j. dzisiejszego mostu na Wiśle; z części zaś ulicy 
Zamczej, idącej dawniej obok zamku do mostku na rzece Zgłowiączce. 
zrobiono podwórze (obecnie od r. 1925 ogród biskupi). 
Od r. 1864 Konsystorz (Kucja Bislmpia), który dotychczas mieścił 
się w Kolegjum. przeniesiony został również do zamku, zajmując dwie 


.., 


4 


l) MHDWL. XXI\". 75.
>>>
48 


Rozwój terytorjalny miasta. 


małe izby na dole po lewej stronie od sieni wchodowej, a w r. 1894 
staraniem biskupa Bereśniewicza przybudowany został na koszt rządu 
do części frontowej pawilon, przeznaczony wyłącznie na Konsystorz. 
Zamek był restaurowany jeszcze w r. 1886. 1
94 i 1902 1 ). 
W czasie wojny od 1916-1920 r. mieściło się w części zamku 
Gimn. Biskupie Długosza. 
W r. 1920 zamek został doszczętnie spalony, odbudowano go 
w 1925 r. przeznaczając go już tylko na rezydencję biskupa i siedzibę 
Kurji Biskupiej. 


b) Ratusz. 
Włocławek, podobnie jak wszyslkie dawne mia;ta średniowieczne. 
miał też swój ratuc;z. Ratusz ten znajdował się pośrodku Starego 
Rynku. O starym ratuszu nie mamy żadnych szczegółowych wiado- 
mości. Wiadomo tylko, że po drugim rozbiorze, gdy Włocławek znaj- 
dował się pod zaborem pruskim (1793-1806). stary ów ratusz już był 
w zupełnej ruinie i "dla starości opustoszał" tak. że nowy ratusz został 
na jego miejscu wtedy pobudowany C). 
Ten nowy ratusz był nie wysokim jednopiętrowym budynkiem 
murowanym. Główne wejście do niego prowadziło po schodach od 
strony dzisiejszego Sądu Okręgowego. drugie zaś było od strony wschod- 
niej. Kancelarja mieściła się na parterze, areszt zaś miejski mieścił się 
w ratlJszu od strony dzisiejszej ul. 3-go Maja, dawniej Nowej lub 
Szerokiej. W pobliżu ratusza stały dwie studnie. a naokoło niego przez 
cały rok od rana do wieczora stały stragany z chlebem, mąką i innemi 
towarami 3). 
Ralusz ten nie był zbudowany solidnie i trwale. już bowiem za- 
raz w początku XIX w" a więc w kilkanaście lat po wystawieniu go, 
musiał być z wielkim nakładem kosztów przerobiony i naprawiony. 
O smutnym stCinie ratusza już około r. 1815 świadczy i ta oko- 
liczność, że kiedy zaraz po Kongresie Wiedeńskim przewieziono z Prus, 
z Bydgoszczy. księgi i akta hipoteczne Obwodu Kujawskiego do Wło- 
cławka i pomieszczono je w miejscowym ratuszu, to pisarz aktowy Fr- 
Gościmski. który miał powierzoną sobie pieczę nad temi ważnemi do. 
kumentami i z upoważnienia Komisji Rządowej Sprawiedliwości miał 
prawo wydawać osobom zainteresowanym odpisy z tych akt. - przy- 
bywszy na miejsce, przekonał się, że ratusz włocławski ze względu na 
zniszczenie wielkie i niebezpieczeństwo całkowiteg(l zawalenia się. nie 


I 


. 


l) MHDWL. XXIV. 77-80. ArentQwicz, Z dawno Włocł. 14-15, 23. 
2) Czarnel'ki, Opis Włocławka z 18,0 r.; Warsz. gub. wiedomosH. 1877. JIr! 18. 
9) ArentOllJlcz, Z dawno Włocł. ' 16.
>>>
----
-----. 


.. . 


. 


. , '.., 
 \ 
,', 



 ...
 


\, 


l' 



 . 


.. 


.. 


ST ANISŁA W KARNKOWSKI 
Biskup Włocławski (1567 - 1581) 
późniejszy;prymas (1581-1603)
>>>
j 


. ,I 
t.I 
I,: 


, I 


u' 
t- 


... 


'I 

 


'J,
>>>
Zabudowanie miasta. 


49 



 
( 

. 
łO' 
"I 
,I 


nadaje się dla przechowywania tak ważnego Archiwum i dlatego wprost 
oświadczył Komisji Rządowej i Magistratowi m. Włocławka, że nie 
może się odważyć rozpakować tak cennych dokumentów, dopóki nie 
znajdzie miejsca bezpiecznego dla ich pomieszczenia, a dopóki znajdo- 
wać się będą one na ratuszu włocławskim, on za ich całość odpowie- 
dzialności nie bierze. 
Po trzech latach władze rządowe i samorządowe uznały słuszność 
tych obaw i zarządziły przeniesienie Archiwum do sali refektarzowej 
Kolegjum. wydzierżawionej od Kapituły aktem rejentalnym z dn. 
15;VII 1819 r. za opłatą roczną 50 talarów 1). 
Próbowano ratusz podnieść z ruiny tem bardziej, że z braku in- 
nego pomieszczenia mieściły się w nim nadal biura magistrackie. Ale 
ruina postępowała coraz dalej tak. że już w r. 1871 nie nadawał się 
na mieszkanie, a biura magistrackie musiały go opuścić i początkowo 
mieściły się w domach wynajętych, najpierw na rogu ul. Żabiej i 3-go 
Maja w domu ."NQ 22. następnie po wielu latach przeniosły się do na- 
rożnego domu oM 27 przy ul. 3-go Maja i Piekarskiej, stąd zaś wkrótce 
do stojącego naprzeciwko-gmachu starostwa. wreszcie w 1898 r. do 
własnego domu zakupionego przez gminę miasta przy ul. Kościuszki. 
Ratusz zaś z powodu całkowitej ruiny został w 1872 r. zupełnie 
rozebrany; z gruzów zaś i cegieł po nim wystawiono domy .N'2 5 przy 
ul. Wiślanej i NQ 18 przy ul. Piekarskiej 2). Fotograf ja tego ratusza 
z daru zasłużonego włocławianina. sławnego artysty-malarza St. Noa- 
kowskiego, zmarłego przed kilku laty, znajduje się w Munum Kuj. 
w Włocławku 
). 


i 
.! 


u' 
t- 


c) Okazalsze !budowle kapitulne i wikarjuszowskie. 
Do okazalszych budowli w Włocławku należały kurje kanonickie 
prałackie i domy wikarjuszowslde. Budowle te z końcem XVII w. 
i w XVIlI w. ulegały ruinie, o czem świadczą opisy ich stanu materjal- 
nego sporządzane przez Komisję w składzie trzech czy czterech co- 
rocznie w dawnych wiekach w tym celu powoływaną 
). 
Kurje były przeważnie około Katedry rozmieszczone. było ich 
w dawniejszych czasach kilkadziesiąt. Później zmniejszała się ich liczba. 


'I 

 


l) Chodyński St Ks., Wikarjusze 114-115. 
2) 
rentowlCz. Z dawno Włocł. 16-17. 69-72. 
3) Fotograf ja ta przedstawiająca ul. Szeroką (dziś 3-go Maja) z połowy XIX w. 
z widokiem na ratusz znajdujący się na środku Starego Rynku. a dziś już nieisłniejący 
została również pomieszczona w regjonalnem czasopiśmie włocławskiem "Zycie Wło- 
cławka i Okolicy" w zesz. sierpniowym ]928 r. str. 9. 
4) ('''odyński, Wikarjusze. 106-111. 


.... 

 


MOllografja m. "'oclawka. 


4 


'J,
>>>
III" 


50 


Rozwój terytorjalny miasta. 


Jeszcze Tabela Komisji Dobr. Porz. w 1787 r. wylicza ich "czternaście 
ku Wiśle" 1). Ukazem cara z dn. 26/XII 1865 uległy one przeważnie 
konfiskacie na rzecz Skarbu Publicznego. Najpierw rząd wypuszczał 
je w dzierżawę wieczystą, a zczasem przeszły one na własność pry- 
watną. 
Według Akt Arch. Skarbowego w Warszawie skonfiskowane nie- 
ruchomości kapitulne w mieście Włocławku oznaczone były ,N'2,N'2 170, 
353,357,361. 367. 368. Czynsz c1zierżawy rocznej od każdej z nich wynosił 
przeciętnie po jakieś 60 rs. Do najokazalszych należały dwie kurje: ,N'!! 367 
przy ul. Tumskiej na rogu Gdańskiej,-czynsz dzierżawny roczny z niej 
wynosił rs. 113-180 i .M 368 na rogu ul. Tumskiej i Bednarskiej na- 
wprost ul. Zamczej, z rocznym czynszem dzierżawnym rs. 171 2). 
Kucja.N2 367 na rogu ul. Tumskiej i Gdańskiej była od r. 1819 sufra- 
ganją, t.j. służyła za mieszkanie biskupom-sufrąganom włocławskim. Był to 
dom parterowy z podwójnym dachem mansardowym. Po r. 1865. prze- 
szedłszy na rzecz Skarbu Publ., a następnie na prywatną własność, 
został gruntownie przebudowany i podwyższony o jedno piętro z do- 
daniem oficyny 3). Dom ten istnieje do dziś. od r. 1920-1928 mieściło 
się w nim Gimn. Biskupie im. Długosza, a od r. 1928 stał się własnością 
Zakł. Wych. św. Józefa, który prowadzi w nim niektóre swoje war- 
sztaty rzemieślnicze. 
Domy wikarjuszowskie, których było kilkadziesiąt w dawnych 
wiekach, głównie na Cygance, a także i po innych dzielnicach miasta, 
co do wyglądu podobne były do kuryj, tylko w odróżnieniu od tam- 
tych nazywano je nie kurjami ale domami. Na ul. Cygance znajdowało 
się w r. 1578 dwadzieścia. a w 1583 dwadzieścia trzy domy wikarju- 
szowskie; pozatem źródła wspominają o pojedyńczych domach wikar- 
juszowskich w r. 1617 na ul. Ciasnej, w 1619 na ul. Błotnej, w 1(,20 
na ul. św. Witalisa i w 1621 na ul. Łęgskiej. Pozatem jeszcze mieli 
wikarjusze kilka domów przy innych ulicach miasta, a nadto w r. 1714 
posiadają nad rzeką Zgłowiączką duży dom zwany opactwem I). 
Z końcem XVII w. domy te ulegały stopniowej ruinie, wreszcie 
skonfiskowane zostały na rzecz Skarbu Pl1bl. ukazem cara z dnia 26/XII 
1865 r. i podobnie jak inne dobra poduchowne były wypuszczone w dzier- 
żawę wieczystą. a zczasem przeszły na własność prywatną. 


o- 
, 


1\ Rozrządzenie 127. 
II) Archiwum Skarb. w Warszawie rkp. Nr. 1669. sh. 1-38. 8J. Nr. 2145 s. 1-2 
Nr. 8442. f. 1. 4. 105. 110. 
8) ArelltlJwicz, Z dawno Włocł. 21-2 
4) Clwdyński, Wikarjusze 106. 111.
>>>
'l. 


I 


Zabudowanie miasta. 


51 


d) Dom "Kolegjum". 



 


Konfiskacie jednak nie uległ jeden dom wikarjuszowski. do dziś 
istniejący tuż przy Katedrze od jej wschodniej strony, znany ogólnie 
pod nazwą "Kolegjum". Wystawiony on został w latach 1732-1736 
staraniem biskupa Krzysztofa Szembeka, który przeznaczył go na uży- 
tek i zamieszkanie pod wspólną regułą wikarjuszom katedralnym, któ- 
rych było w Włocławku niegdyś około 30-tu. Po długich wahaniach wikar- 
jusze zamieszkali w Kolegjum dopiero od dnia 16 lipca 1747 r.. a od 
1804 r. zaprowadzili w niem klauzurę, t. zn. że drzwi większe i mniej- 
sze Kolegjum odtąd były zawsze zamykane. Opiekę nad Kolegjum roz- 
taczała kapituła katedralna. 
Na utrzymanie i naprawę domu "Kolegjum" przeznaczone były 
odsetki od zapisu 2.000 tynfów na dobrach w Toruniu, zostawionych 
przez biskupa Krzysztofa Szembeka. Prócz tego i wikarjusze sami 
musieli dokładać do tego część swoich dochodów z innych źródeł, 
zwłaszcza gdy odsetki z zapisu fundacyjnego regularnie nie dochodziły. 
i gdy biskupi Ostrowski w 1760 i Rybiński w 1788 t. specjalnemi roz- 
porządzeniami ich do tego zobowiązali; również na tenże cel był obra- 
cany czynsz za część parterową Kolegjum. wypuszczoną w dzierżawę. Dom 
"Kolegjum" jest murowany i początkowo miał jedno piętro, a w 1908 r. 
zostało dobudowane i drugie jeszcze piętro w połowie. 
Przy Kolegjum jest ogród. który pierwotnie rozciągał się na ulicę 
Tumską. Gdy w 1819 r. na rozszerzenie ul. Tumskiej zabrano kawałek 
tego ogrodu. wzamian za to plac za Kolegjum po zlikwidowanej tamże 
ul. Napoleona, krótko tylko od czasów Księstwa Warszawskiego istnie- 
jącej, zamieniono na ogród kolegjalny. który znowu od ul. Tumskiej 
został uszczuplony w 1854 r.. przez wybudowanie na jego części dzwon- 
nicy katedralnej. do dziś tam stojącej. 
Dom "Kolegjum" przechodził różne koleje. Oprócz mieszkań wikar- 
juszy od pocz. XIX w. także mieściło się w nim Archiwum Obwodu Kuj.. 
Szkoła Kat., Seminarjum duch. i Konsystorz Biskupi (aż do r. 1864). 
W czasie powstania Styczniowego był używany przez zaborców na 
śledztwa i katusze podejrzanych o udział w powstaniu patrjotów. 
W r. 1865. kiedy inne dobra i majątki kościelne uległy konfiskacie. 
dom "Kolegjum" ocalał jako własność kościelna z przeznaczeniem na 
pomieszczenie wikarjuszy katedralnych i 8-miu kanoników kapituły, 
gdy czterej prałaci, pozostali członkowie kapituły, mieli zastrzeżone 
do swojego użytku cztery domy - kurje prałackie l). 



 


I 
i 
J 


l) l. c. 112-117; MHDWI. XXIV. 79. 


..
>>>
,.- 


I 


52 


Rozwój terytorjalny mia.sta. 


e) N a j s t a r s z y d o m w W ł o c ł a w k u. 
Do naj starszych domów mieszkalnych, jakie z dawnych czasów 
zachowały się w Włocławku. należy bezwątpienia dom przy ul. Gdań- 
skiej (N!! 8), następny zaraz za kurją prałacką w stronę mostu Wi- 
ślanego. Jest to dom murowany, jednopiętrowy, własność niegdyś ka- 
pitulna. a od r. 1865 rządowa. Po zburzeniu pałacu biskupiego w cza- 
sie najazdu bolszewickiego (1920 r.) mieściły się w nim przez jakiś 
czas biura Kurji Biskupiej. Obecnie zaś jest tam od paru lat Gene- 
ralny Sekretarjat Diecezjalnego Związku Stowarzyszeń Młodzieży 
Polskiej. Wystawiony został w r. 1649 z fundacji kanonika włocławskiego 
i Doktora św. Teologji, ks. Stanisława Orłowskiego, o czem świadczy 
wmurowana w sieni tego domu staraniem tegoż fundatora tablica 
z odpowiednim napisem łacińskim: "Deo ut refunderet quae a Deo 
tulit Matris Virginis Patrociniis adiutus Dei Gloriae Honori Deiparae 
suo ac successorum usui posuit hoc Domicilium in terris Stanislaus 
Orłowski Can. Vladislaviensis S. T. D. Quisquis spectas Aeternum in 
coelis Mortuo apprecare A-o Christi MDCXLIX. 
Jak widzimy z tego napisu. dom ten. do dziś zachowany w swej 
pierwotnej strukturze, wystawiony został w 1649 r. dla kapituły ka- 
tedralnej. kosztem i staraniem jej członka kanonika Stan. Orłowskiego. 
f) I n n e d o m y z a b y t k o w e, 
Do budowlanych zabytków dawnych wieków należą również sto- 
jące do dziś po lewej stronie Starego Rynku dwie kamienice ze szczy- 
tami barokowemi. pochodzące z w. XVIII 
Trzy kamienice, tak dziś nazywane, przy ul. Królewieckiej N!! 12, 
14, 16 nie tyle są ważne dla dziejów Włocławka ze względu na swoją 
dawność. bo właściwie początki ich sięgają już czasów nowszych, 
pierwszych lat XIX czy też końca XVIII w., ile raczej znane są one 
z tego, że w jednej z nich, a mianowicie środkowej mieściła się w po- 
czątkach XIX wieku siedziba włocławskiej loży masońskiej "Dosko- 
nałe Zjednoczenie na Wschodzie Włocławka pracującej". W kamieni- 
cy tej loża masońska miała swoje pomieszczenie niedługo. bo zaledwie 
od dn. 19 listopada 1821 r. do października 1822 r.. kiedy to ukazem 
cara zlikwidowane zostały wszystkie loże w Królestwie Polskiem. Loża 
masońska jednak była w Włocławhu już wcześniej, mając wtedy jakiś inny 
bliżej nam nieznany dom w mieście ze swoją siedzibą. skoro w spisie 
masonów z 1811 r. jest wzmiankowany jako brat deputowany loży, 
"Doskonałe Zjednoczenie z Włocławka". Eljasz Aloy. dawny sekretarz 
poselstwa po lskiego w Berlinie w r. 1789-1791 1). 
l) Arentowlcz. Z dawnego Włocławka 77--84. 


1 



 


, 


...
>>>
.. 


1 


2. 


Zaludnienie. 


a) G ę s t ość z a l u d n ie n i a. 


l 


W ŁOCŁAWEK, już zaraz przy swej lokacji musiał należeć do 
miast znaczniejszych i o większe m zaludnieniu, skoro był loko- 
wany na 42 włókach i dwóch wójtostwach (7 włók). t.j. otrzy- 
mał dwóch wójtów dla sprawowania sądownictwa i administracji nad 
mieszczanami. 
Jeżeli przyjmiemy. że pierwotnie Włocławek miał charakter rol- 
niczy, zresztą jak wszystkie miasta w początkowym stadjum swojego 
rozwoju w okresie lokacji na prawie niemieckiem. i że każdy osadnik 
(gospodarz, ojciec rodziny) otrzymał przeciętnie po jednej . włóce czyli 
łanie gruntu. stąd wnioskować można w przybliżeniu, że w tym po- 
czątkowym okresie swojego rozwoju po pierwszej lokacji na prawie 
niemieckiem jeszcze w końcu XIII wieku względnie po drugiej lokacji 
w 1339 r. Włocławek miał co najmniej czterdzieści dwie rodziny osia- 
dłe na swoich gruntach. Przyjąwszy zaś ustaloną w nauce normę 
przeciętną 4. 5, 6 osób na każdą rodzinę, otrzymamy przybliżoną tyirę 
210 osób, zamieszkujących grunta lokacyjne miejskie w Włocławku 
w połowie XIV wieku. Jeżeli wreszcie dodamy do tego dwie rodziny 
wójtowskie, które otrzymały razem 7 włók gruntu poza wyżej wspo- 
mnianemi gruntami lokacyjnemi miasta. a nadto dołączymy do tego 
jeszcze kilkudziesięciu duchownych, mieszkających przy Katedrze i ko- 
ściołach włocławskich 1). tyluż alumnów Sem. Duch.. służby kościelnej, 
służby dworskiej. zamkowej, wyrobników. czyli komorników i komornic. 
nie mających swojej własności, a mieszkających w mieście na komor- 
nem i t. p.. to liczba ludności, zamieszkującej Włocławek na przełomie 
XIII i XIV w. mogła wynosić około 500 osób. Cyfra ta nie będzie da- 


.1' 


l) Samych kanoników i prałatów było 28. wikarjuszy kat. 26. po kilku mansjo- 
n8rzy. psalterzystów. 4 penitencjarzy (Damalewicz. Vitae Vlad. Ep.38-9; Chodyński. Wi- 
tkarjusze. passim). W r. 1860 jeszcze jest w Włocławku 80 duchownych rzymsko-ka- 
ołickich (Inwentarz \\ łocławka z 1860 r.). ale razem z alumnami Sem. Duch. 


...
>>>
54 


Rozwój terytorjalny miasta. 


leka od prawdy, skoro zważymy, że w tym czasie, t. j. w połowie' 
XIV w. całe Kujawy, które były z pośród wszystkich ziem polskich ) 
najwięcej zaludnione obok Pomorn, posiadały ludności tylko 96.228. 
Diecezja Włocł. w połowie XIV w. miała ludności 191.268 na 18.305 km. :I' j 
a na świętopietrze w r. 1337 zebrała 28 grzywien, licząc każdą grzy- 
wnę po 36 gr. 1). 
Nie ulega jednak wątpliwości. że zaludnienie Włocławka zmieniało 
się zależnie od różnych okoliczności, że np. lata 1329 -1332 i 1431 
były szczególnie ciężkie i wręcz nieprzyjazne dla rozwoju i wzrostu 
ludności miasta, owszem nawet wyludnienie częściowe nastąpiło wtedy, 
z powodu niszczycielskich najazdów krzyżackich na Włocławek, kiedy 
to miasto zostało doszczętnie spalone. a duża część ludności jego wy- 
mordowana. lub wzięta do niewoli. W połowie XV w. istotnie było 
tak wielkie wyludnienie Włocławka, że na wojnę trzynastoletnią z Krzy- 
żakami w 1454 r.2) wyruszyło z niego tylko 6-ciu ludzi. gdy tymcza- 
sem z sąsiedniego Brześcia Kuj. 30-tu. Były też inne jeszcze najazdy 
i klęski, jak morowe powietrze i t. p., które dość często nawiedzały 
Włocławek w dawnych wiekach i ludność jego przerzedzały 3). 
Od pocz. wieku XVI możemy już śledzić stopniowy rozwój zalud- 
nienia Włocławka na podstawie zachowanych inwentarzy ze spisami 
opłacanych czynszów oraz nazwisk właścicieli nieruchomości w mieście. 
placów, domów. czy też gospodarstw rolnych. 
Przy korzystaniu jednak z tych inwentarzy musimy pamiętać 
zawsze o tem. że podają nam one tylko wykazy częściowe, t. j. tylko 
spisy nieruchomości oczynszowanych. pomijają zaś wszelkie nierucho- 
mości kościelne. należące do duchowieństwa, których było wiele 
w mieście (kilkadziesiąt) oraz inne zwolnione od czynszów na podsta- 
wie różnych przywilejów czy też nadań miastu lub prywatnym osobom 
czy instytucjom. jak również rodziny mieszkające na komornem. nie 
posiadające ani swoich domów ani gruntów. 
Możemy więc tylko w przybliżeniu przedstawić stan zaludnienia 
całego miasta, mniej lub więcej bliski rzeczywistości. dodając do sta- 
tystyki inwentarzowej i te przybliżone dane, które zostały pominięte 
w inwentarzach, przytem liczbę właścicieli nieruchomości podawanych 
w inwentarzach należy uważać za liczbę rodzin. z których każda prze- 
ciętnie składa się z 4-5 osób i czynszu rocznego od domu czy placu 


1) Ladenberger T. Zaludnienie Polski na początku panowania Kazimierza W. 
Lwów 1931) (Badania z dziejów społecznych i gospodarczych Nr. 9), str. 24-32. 
2) Warsz. gub. wiedomosti Nr. 18. str. 122-3. 
S) O tych najazdach i klęskach zob. niżej osobny rozdział. 


l 
I 


# 
ł 


\ 


j 


I 
J 


+
>>>
Zaludnienie. 


# 


płaci po 3 grosze. a od jednej włóki roli po 24 gr. Nadto doliczyć 
trzeba jeszcze do tego oprócz rodzin. posiadających w mieście nieru- 
chomości. także i rodziny mieszkające na komornem. również pomi- 
nięte inwentarzami. Wreszcie przy sporządzaniu statystyki ludnościo- 
wej Włocławka na podstawie jego inwentarzy należy pamiętać i o tem, 
że liczba placów czy włók miejskich osiadłych nie jest już od pocz. 
XVI w. równoznaczna z liczbą rodzin, jak to było przeważnie w pierw- 
szem stadjum rozwoju miasta Włocławka bezpośrednio po jego lokacji 
na prawie niemieckiem w w. XIV-XV, gdyż odtąd zdarza się często, 
że jedna rodzina zajmuje pół placu czy pół włóki roli. a wyjątkowo 
tylko więc
j od ustalonego jednego placu czy jednej włóki. lub mniej 
od połowy placu czy połowy włóki 1). 
Według inw. z 1534 r. jest w mieście około 100 rodzin mieszczań- 
skich osiadłych na placach miejskich i 46 gospodarzy rolnych na przed- 
mieściu Włocławka. 
Inwentarz z 1583 r. podaje nazwiska 19 rodzin w Rynku,40-przy 
ul. Piekarskiej. 25-przy ul. Pieczyrogowskiej. 24-przy bramie Kowalskiej 
oraz 64 właścicieli. których domy są spalone. Wyliczeni wyżej właściciele 
nieruchomości w mieście zajmowali się rzemiosłem, ogrodnictwem, handlem 
it.p. Pozatem w mieście byli gospodarze rolni. a więc: uprawiających rolę 
w mieście było 45. a na przedmieściu 17. którzy mieli conajmniej po 1/ 2 \ 
włóki, najczęściej po 1 włóce, czasem, ale rzadko 1 1 / 2 luh 2 włóki każdy. 
Rybaków było 16. I 
Inwentarz z 1598 r.. oprócz właścicieli nieruchomości i gruntów, 
których jest wtedy 255, podaje kupców zbożowych 12 oraz rzem'f;śl
i: 
ków różnych zawodów 117. 
Inwentarz z 1604 r. podaje ogólnie, że placów osiadłych w mie- 
ści
 jest 110, a włók osiadłych 40 1 / 2 , Wpośród ludności jest rybaków: 13, 
wielu rzemieślników różnego rodzaju, a do naj przedniejszej ludności 
miasta zaliczeni są kupcy, którzy się zajmują handlem zboża. szypru- 
jąc i spuszczając do Gdańska. 
Inwentarz z 1604 r. podaje tylko zajętych w rzemiośle i prze- 
myśle 69. 
Według Tabeli Kom. Dobr. Porz. 1787 r. zapisanych w cechach 
włocł. rzemieślników jest razem 189. 
W r. 1860 we Włocławku zarejestrowano: rzemieślników 
17, ro- 
botników fabrycznych 167. kupców 52, kramarzy 30, urzędników 48. 
nauczycieli rządowych 13, nauczycieli pryw. 1. duchownych kat. 80. 
duch. ewang.-augsb. 1, wyzn. Mojżeszowego 1. 
c 
l) Dokładne cytaty inwentarzy Włocławka podane są wyżej na początku. we 
wstępie. 


't 


t 


" 


55
>>>
r 


56 


Rozwój terytorjalny miasta. 


Ludność miasta Włocławka zaczęła wzrastać szybko w pocz. XIX w.. 
gdy rząd Królestwa zaczął popierać przemysł i handel. biorąc jedno- 
cześnie miasta pod swoją protekcję; również niemało przyczyniło się 
do powiększenia ludności m. Włocławka przeniesienie tu w r. 1836 
z Brześcia Kuj. siedziby powiatu, dzisiejszego starostwa. a przede- 
wszystkiem znaczenie przełomowe i decydujące dla szybkiego rozrostu 
miasta miało przeprowadzenie przez Włocławek w r. 1862 kolei War- 
szawsko-Bydgoskiej. We Włocławku teraz. mającym dogodną komuni- 
kację nietylko wodną (Wisłą). ale i lądową (koleją). powstają wielkie 
fabryki, największe w kraju, zatrudniające całe rzesze robotników. 
Stopniowy zatem wzrost ludności m. Włocławka w ciągu wieków 
i w ostatnich dziesiątkach lat statystycznie przedstawia'się w liczbach na- 
stępujących: ww. XIV-XV-około 500 osób, w w. XVI i początkach XVII 
w. tj. w okresie największego rozkwitu miasta było ludności 1500 - 2COO, 
w XVII-XVIII w. następuje spadek zaludnienia, w r. 1787 jest 1325 
osób, z początkiem XIX w. ludność się powiększa: 1815 r. - 2444. 
1819--3132, 1820--3278. 1827--3644, 1846--6085, 1857--6930, 1860-- 
7053, 1877-12815. 1880-17633, 1890-21853. 1900-22971. 1910- 
33764, 1927-43824, 1928-52173, 1929-56703, 1930-59271 1). 
b) C h a rak t e r p o l s k i m i a s t a. 
Przy tworzeniu się miasta Włocławka brała udział ludność nie- 
tylko polska ale także i napływowa niemiecka 2), czego dowodem m. i. 
jest też przywil
j Kazimierza, księcia kujawskiego i łęczyckiego z 1255 r., 
nadającego na własność biskupów włocławskich "miasto niemieckie", 
znajdujące się przy "mieście katedralnem Włocławku" S). 
W późniejszych jednak źródłach Włocławek występuje zawsze 
jako jedno miasto z jednolitą ludnością polską. Skoro bowiem jeszcze 
w końcu XIII w. całe miasto zostało przeniesione na prawo niemieckie, 
ludność dotąd niemiecka odrębnej osady niemieckiej, która była zawsze 
w mniejszości. teraz na podstawie wspólnego prawa mieszała się z prze- 
ważającą zawsze i liczniejszą ludnością polską miasta i szybko polszczyła 
się. zatracając wkrótce świadomość swego dawnego niemieckiego pocho- 
dzenia. Kiedy ten proces asymilacyjny się dokonał. nie wiemy z całą 
ścisłością, bo nie posiadamy z czasów najdawniejszych spisów nazwisk 
tych najstarszych mieszkańców Włocławka i dlatego nie możemy śle- 


I 



 
I 


I) Zob. wyżej we wstępie cytaty szczegółowe: In"-entarze Włocł.. oraz niżej 
rozdz. Roll'ictwo; Przegl. statysto m. Włocławka 1928/9 str. 7 - 8i Sprawozd. z gosp. 
m. Włoci. 
 930/31 str. 42. J927i28. S. 11; Loga B. \\ łocławek w świetle statystyki wyborczej. 
Zycie \\ łocł. styczeń 1931. 3-8; Borucki. Ziemia Kuj. 297-8; Szeliga. Przemysł. Włoci. 9. 
2, [(arwaBlńska, Sąsiedztwo kujawsko-krzyżackie, str. 154-5 i przyp. 1 na Itr. 155. 
II) Zob. wytej "Miasto Biskupie" i "Lokacja miasta na prawie niemieclciem". 


1
>>>
. 


Zaludnienie. 


57 



 
I 


dzić stopniowego zaniku śladów niemieckiego pochodzenia części przy- 
najmniej pierwotnego zaludnienia naszego miasta. Dopiero pewne dane 
źródłowe i wykazy ludności Włocławka mamy od początku XVI wieku. 
z inwentarzy pochodzących z tych czasów. Odtąd już zawsze wystę- 
puje Włocławek jako miasto z jednolitą ludnością polską, z nazwiskami 
i imionami polskie mi. jeżeli zaś spotka się wyjątkowo w spisach lud- 
ności włocławskiej jakie nazwisko niepolskie. to ma ono dodany za- 
zwyczaj jeszcze przydomek czysto polskiego pochodzenia. Tak np. 
w 1565 r. występuje burmistrz Włocławka Wojciech Canthelbergh 
z przydomkiem Kokoszka I). 


j 


c) C h a rak t e r k a t o l i c k i m i a s t a. 
Ludność Włocławka. jako miasta biskupiego, była w dawnych 
wiekach także jednolitą i pod względem religijnym, t. j. chrześcijańską 
i katolicką, gdyż biskup, który był panem miasta, nie dopuszczał do 
tego, aby różnowiercy czy żydzi w jego mieście przebywali. a zresztą 
ordynacje i zarządzenia biskupie wydawane dla miasta obejmowały 
sprawy nietylko doczesne i materjalne mieszczan. ale także i duchowe, 
religijne, zobowiązujące ich pod groźbą usunięcia z miasta oraz innych 
kar do wypełnienia sumiennego przepisów i praktyk religji katolickiej. 
Zwyczaj ten przestrzegany był przez całe wieki. Różnowiercy 
i żydzi mogli tylko przybywać do miasta jako wędrowni i przejeżdża- 
jący kupcy i handlarze. / 
Gdyby który z tych wędrownych Impców. handlarzy chciał na 
stałe osiedlić się w mieście Włocławku, to. o ile był różnowiercą, lub 
żydem. jeszcze przed uzyskaniem obywatelstwa musiał najpierw na- 
wrócić się, względnie przyjąć chrzest i wypełniać sumiennie wszystkie 
,obowiązki katolika. bo w przeciwnym razie wypędzany był z miasta. 
W r. 1597. gdy próbowali osiedlić się w Włocławku na stałe: 
protestant ("Luther") i żyd ("Loth Cahoin"), biskup Rozdrażewski, do- 
wiedziawszy się o tem, ordynacją z dn. lO.IV.15
7 r. poleca Magistra- 
towi niezwłocznie usunąć ich z miasta "precz", chyba, że się nawrócą 
do wiary katolickiej. nauczą się pacierza i przystępować będą do spo- 
wiedzi i Komunji św. Wielkanocnej; jednocześnie biskup upomina Ma- 
gistrat. aby przestrzegał obowiązujących ordynacyj, zarządzeń i nie 
ważył się przetrzymywać w mieście osób nie dopełn.iających praktyk 
i przepisów religji katolickiej 2). 
Dopiero pod koniec XVIII w. a zwłaszcza po II rozbiorze (1793 r.), 
;gdy Włocław ek z miasta biskupiego zamieniony został na własność rzą- 
l} v. 30 f. 50. 
,2, v. 32 f. J 11-113. 


. 


ą
>>>
. 


58 


Rozwój terytorjalny miasta. 


dową. przybywają doń i na stałe się w nim osiedlają innowiercy: Niemcy- 
ewangelicy, Rosjanie prawosławni i żydzi. 
W r. 1920 na całkowitą liczbę ludności Włocławka 43136 jest ka- 
tolików 30508, a reszta różnowiercy: żydów 106b4, innych wyznań 1944., 
d) L u d n ość n i e m i e c k a e w a n g e l i c k a. 
Najpierw przybywa tu z sąsiednich Prus wielu Niemców-ewange-, 
lików, którzy już w końcu XVIII i w początkach XIX w. tak wzrośli 
liczebnie w mieście, że wszczęli starania u rządu o oddanie im' do od- 
prawiania ich nabożeństw jednego z miejscowych kościołów katolickich, 
mianowicie kościoła św. Wojciecha. Rząd Królestwa w 1818 r. poparł 
te ich żądania, a naczelnik powiatu brzeskiego, w granicach którego 
leżał Włocławek, zwrócił się z tem do kapituły katedralnej, która od- 
powiedziała, że sprawa oddania kościoła św. Wojciecha protestantom 
przerasta jej uprawnienia i kompetencję. a jedynie może być załatwiona 
przez miejscowego biskupa-ordynarjusza, któremu też powinna być do, 
ostatecznej decyzji przedstawiona. 
Ostatecznie reskryptem Komisji Rządowej Wyznania i Oświecenia 
Publicznego z dnia 24 czerwca 1820 roku i rozporządzeniem wykonaw- 
czem z dnia 24.11.1821 roku kościół św. Wojciecha oddany został 
czasowo na użytek 'Niemców protestantów. należących do miejsco- 
wej gminy wyznania ewangelicko - augsburskiego, którzy zatrzymali go 
już na zawsze. Kościół ten drewniany i niewielkich rozmiarów prze-, 
trwał w używaniu gminy ewangelicki
j aż do roku 1881. kiedy to do- 
piero tę zniszczoną już przez lata świątynię rozebrano, a na jej miejscu 
wybudowano dzisiejszy kościół ewangelicki, murowany. okazały) z wy- 
niosłą wieżycą l). 
Około r. 1834 jest też we Włocławku szkoła elementarna ewangelicka. 
Ludność wyznania ewangelickiego we Włocławku jest przeważnie 
niemiecka, liczebnośc jej w mieście wzrasta z roku na rok. W r. 1821 
było 209, w 1860-645, a w 1921-1467 osób, t. j. 3% całej ludności 
miasta, która w tym czasie dosięgała liczby 40.281 2 ). 
e) L u d n ość r o s y j s k a p r a w o s ł a w n a. 
Rosjanie prawosławni przybywają do Włocławka już w końcu 
XVIII w. Jeszcze bowiem przed rozbiorami. zwłaszcza w okresie kon- 
federacji barskiej (1767-1772) wojska rosyjskie gospodarują po wsiach 


t 


l) Zob. niżej o kościele św. Wojciecha. 
2 , Boruck" Ziemia Kuj. 2gB: Inwentarz Włocł. z 1860 r.; Sprawozdanie MaJ!istr. 
m. Włoci. - Prze gl. Statyst. 1928i9 str. 7-8; LOJ!a. Włocławek w świetle statystyki 
wyborczej do Rady M. 16/X 1927. (Zycie Włocł. styczeń 1931. 3-8).
>>>
(, 


Zaludnienie. 


59 


.;, 


i miastach polskich. Do tego stopnia zuchwalstwo swoje posuwają ci 
pierwsi przybysze prawosławni, że już w r. 1778, a wifc wtedy kiedy 
Włocławek jeszcze nie był objęty rozbiorami i leżał w granicach Polski 
Niepodległej. usiłowali zabrać na swój użytek i zamienić na cerkiew 
prawosławną jeden z kościołów włocławskich: św. Wojciecha. św. Wi- 
talisa czy św. Stanisława 2). Na szczęście jedak niebezpieczeństwo to 
minęło tym razem dla Włocławka, a Rosjanie musieli na jakiś czas 
opuścić miasto. 
Wkrótce atoli, gdy po kongresie wiedeńskim (1814) Włocławek 
znalazł się w 
ranicach zaboru rosyjskiego na dłuższy bo wiekowy 
okres czasu. staje już całkowicie otworem dla napływającej doń lud- 
ności prawosławnej rosyjskiej, zwłaszcza w miarę coraz większego 
ograniczenia i znoszenia Konstytucji Królestwa Pol., swobód i wolności, 
oraz postępu rusyfikacji ziem polskich. 
Najpierw tę ludność rosyjską i prawosławną w Włocławku stano- 
wią wyłącznie żołnierze i urzędnicy: 100 żołnierzy, 10 oficerów i zło- 
żona z 5 osób prawosławnych rodzina nauczyciela języka rosyjskiego 
Włocławskiej Szkoły Wydziałowej., Od r. 1836 z przeniesieniem z Brze- 
ścia Kuj. do Włocławka bil1ra powiatowego, komendy żandarmerji 
i policji powiatowej oraz innych urzędów, liczba Rosjan prawosławnych 
zwiększa się w mieście tak, że około r. 1850 we Włocławku i naj- 
bliższej okolicy było razem prawosławnych do tysiąca. a liczba ta 
jeszcze się wkrótce powiększyła. gdy od r. 1859 stacjonują we Wło- 
cławku dwa pułki wojska rosyjskiego, jeden piechoty i drugi kawa- 
lerji, sztab straży pogranicmej Aleksandrowskiej. komenda żandarmerji 
i policji miejskiej. 
Dla potrzeb religijnych tych dusz prawosławnych początkowo 
przed r. 1850 urządzony był prowizoryczny prawosławny dom modli- 
twy v
 domu przy ul. Przedmiejskiej .NI! 12 w salce na I-em piętrze. 
W latach 1850-1860 przy Kolegjum. gdzie dziś Gimn. SS. Urszulanek 
powstaje pierwsza cerkiew prawosławna. niewielka i przerobiona z domu, 
nabytego od prywatnego właściciela 1). Już jednak z początkiem 1870 r. 
rozpoczynają się starania władz duchownych prawosławnych w Polsce 
o wybudowananie w Włocławku nowej obszerniejszej cerkwi. Pismem 
z dnia 17 stycznia 1870 r. wysłano za pośrednictwem generał-gu- 
bernatora warszawskiego podanie w tej sprawie do namiestnika cesar- 
skiego w Król. Pol. w Warszawie. który pismem z dnia 22/1 1870 r. 


I) Rękopis Arch. nap. Włocł Relacja oficjała M. Sulif1skiego z dnia 26/VU 
1778 r. luźnie załączona przy v. 512. 
2) Arentowicz. Z dawno \Vłocł. 22. 3J. 93; Inwentarz Włocł. z J860 r.
>>>
60 


Rozwój terytorjalny mialta. 


przychylił się do tej prośby i zawiadomił strony zainteresowane o swej 
zgodzie na budowę cerkwi nowej w Włocławku. 
Utworzony zaraz komitet budowy cerkwi, w skład którego weszli: 
kapelan prawosławny stacjonującego we Włocławku 5 pulku Iłańsko- 
Litewskiego. naczelnik powiatu Włocławskiego, prezydent m. Włoc- 
ławka oraz inżynier powiatowy, sporządzonym przez siebie protokółem 
dnia 31 marca 1870 r. wyznaczył na nową cerkiew połowę istniejącego 
podówczas ogrodu saskiego. dzisiejszego Placu Wolności. 
Obszerność cerkwi przewidywana była na pomieszczenie 400-500 
osób, a plany jej sporządził architekt gubernjalny z Warszawy. Konstanty 
Wojciechowski. obliczając kosztorys tej budowy na 24 tys. rubli ros. 
Budowę cel kwi rozpoczęto w 1894 r.. a ukończono w 1905 r. 1), kiedy 
też jednocześnie zniesiono małą cerkiewkę przy Kolegjum. 
Nowa ta cerkiew została rozebrana w 1925 r.. a do użytku pra- 
wosławnych. których jest obecnie bardzo mało w Włocławku, odtąd 
służy mała cerkiewka na cmentarzu grzebalnym. 
f) L u d n ość, Ż y d o w ska. 
W dawnych wiekach żydom nie było wolno na stale osiedlać się 
w Włocławku jako mieście biskupiem. Przyb)'wali jednak do miasta 
w charakterze kupców i handlarzy. Żydzi przybywający do Włocław- 
ka uprawiali tu głównie handel skórami. W 1660 roku biskup Florjan 
Czartoryski wydał zarządzenie, aby przybywający do Włocławka na 
jarmarki żydzi handlarze sprzedawali skóry naprzód miejscowym szew- 
com, a biskup Madaliński. przywilejem dla cechu szewckiego z 27.1.1690 
roku nakazał. aby od wędrownych handlarzy żydowskich, przybywa- 
jących z innych miast w celu skupywania i wywożenia skór z Włocław- 
ka, cech ściągał opłatę 4 gr. od każdej większej skóry, a 2 gr. od mniej- 
szej, chcąc w ten sposób zmusić handlarzy do sprzedawania skór na 
miejscu i po tańszej cenie szewcom włocławskim; gdy zaś to nie po- 
skutkowało, biskup Dąbski przywilejem z dn. 22. VIII. 1695 r. zakazał 
wogóle rzeźnikom włocławskim pod karą 6 groszy sprzedawać skór 
obcym kupcom bez wiedzy miejscowego cechu szewckiego 2). 
W ślad za Niemcami-ewangielikami rząd pruski po II rozbiorze 
(1793) otworzył też do Włocławka wstęp i żydom, zezwalając w r. 1803 
na osiedlenie się w mieście pierwszym czterem rodzinom żydowskim, 
przybyłym z Prus. 
J) Arch. Akt Dawnych w Warsz. ręko Nr. 24240: "Akta z r. 1870 dotyczące: bu- 
dowy cerkwi Włoci." 
2, Oryginalny dyplom przywileju dla szewców włocł. z J
IO r. w Arch. "ap. 
\\ ł. na grzbiecie posiada spisane przywileje z 1660 i 1690 r.; Rozrządzenie 23-:; 
Słownik G£ogr. Król. Pol. III. 701.
>>>
Zaludnienie. 


61 



 
\ 


Mieszczanie włocławscy, Polacy odrazu usilnie opierali się przy- 
jęciu Żydów do miasta, tem bardziej. że ci pierwsi Żydzi byli to prze- 
ważnie handlarze i kupcy, którzy zaczęli brać w swoje ręce handel 
zwłaszcza zbożem. z krzywdą dla miejscowych kupców. To też zagro- 
żona tem współz:awodnictwem w handlu ze strony Żydów ludność pol- 
ska Włocławka czyni starania i zabie
i najpierw u rządu pruskiego. 
następnie Księstwa Warsz. wreszcie Król. Pol. i powołuje się na sta- 
rodawny zwyczaj, nie dopuszczający osiedlania się Żydów w Włoc- 
ławku. jako mieście biskupiem. i na tej podstawie domaga się usunię- 
cia Żydów z miasta, 
Wszystko to jednak okazało się bezskuteczne, a wszelkie stara- 
nia podejmowane w tym względzie skazane były zgóry na niepowo- 
dzenie. wobec braku jakiegokolwie przywileju pisanego. którego posia- 
daniem miasto mogłoby się wykazać i w tem sposób poprzeć swoje 
żądania. 
Prośba więc nie została uwzględniona. a tylko Komisja Wojewódz- 
ka w myśl zamiarów rządu Królestwa Pol. odłączenia Żydów od Chrze- 
ścijan. przeprowadziła wysunięty przez siebie wniosek o utworzeniu 
oddzielnego rewiru na siedziby żydowskie, który istotnie istniał we 
Włocławku jeszcze przed rokiem 1818 i oznaczony jest na planie mia- 
sta z tego roku pod nazwą "Stary Rewir Żydowski", obejmując w gra- 
nicach od ul. 3-go Maja do ul. Brzeskiej 
ulicę Zapiecek i odcinek 
ul. Żabiej. zwanej też wtedy ul. Żydowską. 
Ponieważ jednak nadal jeszcze mieszczanie włocławscy zabraniali 
niejednokrotnie Żydom zakładania swoich siedzib w mieście. powołując 
się na starodawny zwyczaj. dlateg.: w r. 1823 książe Namiestnik Kró- 
lestwa Zajączek wydał ostateczne i całkowicie rozstrzygające w tej 
sprawie zarządzenie. iż: "od czasu ustanowienia w mieście Włocławku 
rewiru (żydowskiego) dawniejsze prawo zostaje uchylone i odtąd prze- 
siedlanie się żydów do tego miasta wzbronione być nie może". 
W r.' 1862 mocą ukazu carskiego Żydzi otrzymali równoupraw- ( 
nienie w całem Królestwie. co więcej jeszcze umocniło ich pozycje 
w Włocławku. 
Po r. 1803 ludność żydowska w Włocławku wzrasta w następu- 
jącym stosunku. 
W r. 1815 było Żydów 158, w 1819 -218, 1821-248. 1860-1569, 
1878-2515; 1882-3074. 1921-9595, czyli 22% całej ludności miasta 
(40281), a w 1930 r. było ich już 22.4 %. W ostatnich czasach przy- 
rost roczny Żydów wynosi 158 osób. 
Dom modlitwy mieli Żydzi początkowo do r. 1854 przy ul. Za- 
piecek, dopóki nie została wybudowana w 1. 1847-1854 dzisiejsza
>>>
62 


Rozwój terytorjalny miasta. 


synagoga przy ul. Żabiej. w stylu gotyck-maurytańskim. podług planu 
budowniczego gubernjalnego Franciszka Tournelle'go; na wewnątrz 
synagoga ta ozdobiona jest malowidłami symbolicznemi, a na zewnątrz 
czterema narożnemi basztami. W r. 1910 wystawiona została przy 
ul. Królewieckiej druga synagoga żydowska. kosztem kupca Józefa 
Golda. Już w r. 1859 Żydzi mieli w Włocławku swoją dwuklasową 
szkołę żydowską koedukacyjną, a od r. 1917 posiadają też swoje gim- 
. nazjum, oraz przedszkola. ochrony i t. p. 1) 


4' 


l) Ozarnecki. Opis \Vłocł. z 1820 r. Tenle. Z dziejów Żydów Włocł. Życie 
\\łocł. marzec-kwiecień 1930. 12: Borucki, Ziemia Kuj. 236: Warszawskija gubernskija 
. wiedomosti 1877 r. Nr. 19: Tyg. lIlustr. 1864. IX. 41, 1872 X 226: Arentowicz, Z dawn, 
Włocł. 30-31. 


.
>>>
j 
I 


-, 


l 


URZĄDZENIA 11IEJSKIE I WYGLĄD MIASTA 


l 


1. 


o s o b l i w o ś c i tn i a s t a. 


a) M u r y i b r a m y m i e j s k i e. 


", 


N AJSTARSZE miasta zwykle były obwarowane murem. opasane 
palisadą. lub okopem i rowem. I Włocławek również posiadał j 
kiedyś mury obronne i obwarowania. jako znaczniejszy ongiś gród 
książęcy. \ 
Książe kujawski i łęczycki Kazimierz w przywileju z 1266 roku l) 
mówi o takich murach w Włocławku. które musiały istnieć już na długo 
przedtem, skoro tenże książe 
pomina, iż zobowiązuje się do naprawy 
tych murów względnie do pewnego odszkodowania za zniszczone przez 
siebie pewne części tegQ muru w ostatniej walce z biskupem, a nadto 
zrzekając się wszystkich praw do Włocławka i potwierdzając swoje 
poprzednie nadania z 1250 i 1255 roku na rzecz biskupa, zezwala na 
przyszłość na odpowiednie obwarowanie miasta i umocnienie go silniej- 
szym murem. Więcej szczegółów i danych o murach Włocławka. jako 
warownego grodu i twierdzy, nie mamy z póżniejszych czasów. 
Relacja krzyżacka z 1421 r. mówi, że Włocławek jest pozbawiony. 
murów obronnych 2). 
Owszem. nawet żyjący w połowie XV w. historyk ks. Jan Długosz 
opisuje Włocławek jako "miasto zewsząd otwarte. żadną nie umocnione 
twierdzą ani murem. na łup każdemu nieprzyjacielowi jest wystawione"S). 
Świadectwa Długosza nie można jednak brać w tem znaczeniu. 
jakoby Włocławek ani w XV w.. ani później już żadnych murów miejskich 
nie posiadał wcale. Można się tylko zgodzić z tem, źe w połowie w. XV. 
w czasach. kiedy Długosz źyje. Włocławek murów obronnych miejskich 
nie posiada. a to dlatego, że już nie był warownym grodem książęcym, 
ale miastem biskupi
m od połowy w. XIII i że niszczycielskie najazdy 
Krzyżaków zwłaszcza: w 1326-1332 i 1431 roku, które w gruzy obró- 


..,. 


J) lob. wyżej rozdz. Miasto Biskupie 
2) ](8. Bieszk, ]{. l(.
. \\ alka Zakonu KTzyżackiego z Polską o przynależność 
kościelną archidj. pomor. Rocz. Tow. Tor. 1927. t. 34. s' 
2. 
B) Długosz, Hist. Pol. I. 42. 


.
>>>
64 


Urządzenia miejskie i wygląd miasta. 


ciły miasto, zburzyły też doszczętnie i dawne mury grodu włocławskiego 
Zresztą sami też Krzyżacy, którzy przez jakiś czas gospodarowali 
w mieście, przeszkadzali i nie dopuszczali do umocnienia miasta murem 
warownem 1). 
Mimo wszystko jednak trzeba przyjąć. że Włocławek, jako miasto 
o licznej ludności rzemieślniczej i kupieckiej. objętej przytem od cza- 
sów niepamiętnych samorządową or
anizacją cechową ,), na wzór innych 
miast średniowiecznych posiadał też swoje mury miejskie. Mury te 
jednak nie miały charakteru obwarowań. otaczających całe miasto, jakie 
spotykamy przeważnie po starych miastach - grodach książęcych czy l 
królewskich, ali? były to t. zw. bramy miejskie w kształcie muru 
z basztami. takie. jakie spotykamy wyryte na zachowanych pieczęciach 
i herbach miasta Włocławka z wieku XV i w późniejszych czasach 6} 
i o jakich wspominają nam źródła historyczne oraz inwentarze, doty- I 
czące Włocławka. I 
O jednej takiej bramie wspomina inwentarz z 1583 r. i nazywa ją 
bramą Kowalską 1). a była ona zapewne przy dawnej szosie Kowalskiej, 
gdzie dziś ul. Królewiecka. 
Inna znowu zapiska źródłowa o wielkim pożarze Włocławka dn. 
1 kwietnia 1620 r. podaje, że wraz z przeważną częścią zabudowań I 
miasta także i dwie czy trzy bramy miejskie' zostały wtedy obrócone I 
w zgliszcza 8). 
Pozatem nie mamy już wiadomości więcej o murach, względnie 
bramach miejskich, które prawdopodobnie już w wieku XVII, po po- 
żarze wielkim miasta w 1620 r. i po najeździe Szwedów 1657 r., zostały 
doszczętnie zrujnowane tak. że po nich żadnego śladu nie pozostało. 


b) W od o ci ą g i i k a n a li z a c j a. 
Włocławek stosunkowo też wcześnie posiadał już wodociągi. Już \ 
w 1565 r. na potrzeby i koszta utrzymania i naprawiania wodociągów 
w mieście miejscowy burmistrz Wojciech Canthelbergh zw. Kokoszka 
uczynił zapis dla gminy m. Włocławka na sumę 200 zł. l). 
Wodociągi te były pierwotnie własnością biskupa, a w r. 1576/7 
już były bardzo stare i przyniszczone i dlatego zostały wtedy napra- 


l) Zob. o tem niżej w rozdz. o najazdach niszczycielskich na Włocławek. 
2) Zob. nitej rozdz. o rzemiośle i cechach, 
H) GU1I/owski .,1,1., artykuł p. t. "Herb i pieczęcie miasta Włocławka" "Express 
Kujawski" z dn. 1.XII 1932 r. .Ni! 334. dn. 2.All .Ni 335. 
.) V. 139 f. 2. 
b) V. 37. f. 159. 
6) v. 30 r. 50. 


.... 


) 
I 


.. 



' 
\ 


1
>>>
, 
ł 


('I 


. ' 



t 
'...: 
 

. 


,
 


i; 
, 


'. 'I , " .. ....- 
;1 , " I .\ ,1'1 r 
, 'j 1 " 
. I I , . I , '1 
I ;ł 
., 


HIERONIM ROZDRAZEWSKI 
Biskup Włocławski l1582 - 1600)
>>>
. 
I 



 


. 


,,..
>>>
Osobliwości miasta. 


65 


I 


... 


wione niemałym kosztem i staraniem ówczesnego biskupa St. Karnkow- 
skiego i mieszczan; po odnowieniu zaś i uruchomieniu ich. tenże biskup 
Stan. Karnkowski przywilejem z dn. 7.1. 1577 r. nadał je na własność 
miastu, zezwalając jednocześnie do naprawy tychże rur wodociągowych 
na wolny wyręb sośniny z lasów biskupich. za wiedzą starosty wło- 
cławskiego l). Wodociągi te były przeprowadzone w ulicach starego 
Włocławka. 
Przed kilku laty przy robotach ziemnych na ul. Bulwarowej, Ma- 
tebudy oraz kilku innych punktach starego miasta odkopano te drew- 
niane rury wodociągowe. pochodzące z XVI w. Nie jest wykluczonem 
że pierwotnie owe wodociągi wprost czerpały wodę ze źródeł lub 
z rzeki Wisły i rozprowadzały ją po ulicach, do warsztatów, instytucyj 
publicznych, a nawet do domów prywatnych, podobnie jak to było 
w dawnych wiekach w innych miastach. 

 
Później od r. 1790 woda była doprowadzona drewnianemi rurami 
wodociągowemi o długości 420 metrów ze źrodeł przy ul. Łęgskiej 
i Towarowej do dwóch studzien drewnianych umieszczonych na środku 
Starego Rynku. 
W r. 1872 inżynier powiatowy Fijałkowski zamienił dawne rury 
drewniane na żelazne, oraz zniósł stare studnie drewniane. stawiając 
na ich miejsce jedną studnię żelazną oraz zdroik, do którego ze źródeł 
przy ul. Łęgskiej i Towarowej, dzięki naturalnemu spadkowi woda wy- 
pływała samoczynnie. Po kilku latach zdroik ów zniesiono, a studnię 
żelazną czerpiącą wodę kanałem wodociągowym zamieniono na studnię 
artezyjską. która była pierwszą tego rodzaju studnią miejską. do użytku 
publicznego przeznaczoną, obok takiejże drugiej studni, ale o charak- 
terze prywatnej własności, istniejącej już daleko wcześniej, bo od r. 1847. 
przy fabryce cykorji Bohma. 
W ostatnich czasach źródła wody na ul. Łęgskiej i Towarowej 
zanikły, wskutek przeprowadzenia w tem miejscu kolektora do fabryki 
celulozy poza rzeźnią miejską. 
Obecnie zaopatrywanie mieszkańców miasta w wodę odbywa się 
za pomocą 10 studzien publicznych z pompami, 2-ch kopanych i 8-miu 
wierconych oraz 1152 studzien prywatnych na ogólną liczbę 3982 nie- 
ruchomości. Prywatnych studzien artezyjskich znajduje się w mieście 
170. t. zn. że tylko 6% nieruchomości korzysta z własnej dobrej wody. 
a pozatem ludność musi używać wody zaskórnej 2). 


. 
I 



 


l) v. 135 d. 101. 
2) S. N. Z notatnika Krajoznawcy. Zycie Włocławka. lipiec-sierpieil 1927. str. 19; 
Arentowicz. Z dawno Włocławka 16. 19-20. 64--67. Loga. Jak wygląda wielki Włoc- 
lIonografJa m. Włocławka. 5
>>>
66 


Urządzenia miejskie i wygl
d miasta. 


I 
I 
I 
! 

 


o skanalizowaniu miasta Włocławka zaczęto już myśleć na dobre 
po raz pierwszy w połowie XIX w. Według inwentarza z 1860 r.l) 
Magistrat m. Włocławka przedstawił w tym czasie władzom rządowym 
projekt przeprowadzenia podziemnych kanałów w ul. Nadwiślańskiej, 
Browarnej, Matebudy, Nowej (dziś 3-go Maja), Starym Rynku, i Bul- 
warku, niedawno (1846 r.) urządzonego ze spadkiem do Wisły. 
Projekt tej kanalizacji nie został jednak wtedy przez wladze 
rządowe zatwierdzony z tego powodu, że miasto nie mogło okazać 
się potrzebnym funduszem na pokrycie kosztorysu. zwłaszcza wobec 
prowadzenia podówczas na rachunek kasy miejskiej budowy mostu na 
rzece Zgłowią:zce. 
Właściwie na dobre kanalizacja miejska w Włocławku została 
zapoczątkowana dopiero w 1912 roku według projektu inż. Lindley'a. 
który to projekt właściwie w przeważnej swej części został przepro- 
wadzony dopiero po wojnie już w Polsce Niepodległej. 
Do r. 1918 było w Włocławku sip.ci kanalizacyjnej zaledwie 5 klm., 
a obecnie 14.7 klm. 
Na ogólną liczbę 2603 nieruchomości dotychczas zaledwie 364. 
t. j. 14 % jest skanalizowanych i to przeważnie w śródmieściu a reszta 
miasta jeszcze naogół wcale niema ani kanalizacji ani wodociągów. 
Dla posunięcia tej sprawy naprzód utworzony został we Włoc- 
ławku w 1929 r. Zarząd budowy wodociągów i kanalizacji i w tymże 
roku staraniem Magistratu zatwierdzony został dla Włocławka przez 
Min. Rob. Publ. projekt wodociągów miejskich na podstawie długo- 
trwałych i gruntownych studjów prof. Pomianowskiego, sporządzony 
przez inżyniera Stułkowskiego 2). 


., 


c) O g r o d y. 


I 


W świetle dawnych dokumentów. przywilejów oraz inwentarzy 
Włocławek, jako miasto o charakterze rolniczym, miał także od wie- 
ków dużo w swoich granicach ogrodów. 
Według Tabeli Komisji Dobrego Porz. z 1787 r. we Włocławku I 
oprócz wielu ogrodów. należących do poszczególoych mieszczan, insty- l 


.
 


ławek. Dziennik Kuj. z dn. 27 XI. 32 M 274. Sprawozd. Magistr. m. Włoci. 1929/1930. 
str. 31-4 i Słownik Geogr. Król. Pols. XIII. 702. 
1) Archiwum miejskie. 
IJ Sprawozdanie Magistratu m. Włoci. za rok 1929 1930 str. 31 -4; Loga, Jak 
wygląda wielki Włocławek. Dziennik Kuj. z dn. 27/XI-32 1'i 274.
>>>
! 

 


., 


I 


Osobliwości miasta. 


67 


. 


tucyj, różnych stowarzyszeń i cechów, były także liczne ogrody miej- 
skie, a mianowicie: na ul. Łęgskiej, Kowalskiej. Rybnickiej, Żabiej, 
Zapiecek. Piekarskiej, a nadto od rowu do błot Królewiec zwanych 
było "miasto z ogródkami u brodu" (8 morgów 192 prętów), a na ul. 
Łęgskiej był folwark miejski oraz były jeszcze ogrody miejskie w in- 
nych dzielnicach miasta 1). 
Pozatem Włocławek od czasów naj dawniejszych otoczony był ze 
wszystkich stron lasami, leżał jakgdyby w puszczy jakiej pośród bo- 
rów, nietylko w dawnych wiekach, jak to nam już opisują go Krzy- 
żacy w pocz. XV w. 2 ), ale i później, czego dowodzą jeszcze ostatnie 
inwentarze z 1820 i 1860 r. 
Miało więc miasto poddostatkiem świeżego powietrza i zadrze- 
wienia. 
Gdy jednak z końcem XVIII w. i pocz. XIX puste dotychczas place 
i miejsca w śródmieściu, zajęte dotąd przez warzywne i owocowe 
ogrody, czy role uprawne i łąki, czy też zarośla, lasy i różnego ro- 
dzaju drzewostany. zaczęły znikać z powierzchni miasta, zaludniać się 
i zabudowywać coraz więcej. wyłoniła się potrzeba dla wzrastającej 
z dniem każdym w midcie ludności tworzenia osobnych miejsc dla 
rozrywek i zabaw, t. zw. ogrodów publicznych. 
Początkowo służyły temu celowi dwa niewielkie ogródki pod- 
miejskie na Glinkach i na Lisku, a gdy te nie wystarczały, w r. 1824 
powstaje na terenie dzisiejszej ul. Słowackiego (dawniej Ogrodowej) 
oraz przyległych placach pierwszy ogród publiczny, który jednak ze 
względów na grunt piaszczysty już w 1834 r. został zniesiony. 
Drugim ogrodem publicznym w Włocławku był założony w latach 
1841-1845 ogród t. zw. saski, który istniał dosyć długo; w r. 1905 
został uszczuplony przez wystawienie na jego części cerkwi prawo- 
sławnej, a w 1925 r. po zburzeniu cerkwi został zamieniony na dzi- 
siejszy plac Wolności. 
Około r. 1870 przystąpiono do urządzenia dzisiejszego parku 
im Sienkiewicza najpierw po lewej stronie Zgłowiączki, a od r. 1918 
również i po prawej stronie tej rzeki; obydwie części parku w 1923 r. 
połączono mostkiem, w części zaś parku, przylegającej do placu kate- 
dralnego. postawiono w 1924 r. pomnik ku czci bohaterskiego Wło- 


] 


l) Rozrządzenie 110... 
2) Bieszk Ks.. Walka Zakonu Krzy!. z Polską o przynaleino'ć kościelną 
-archidiak. Pomor. Rocz. Tow. N. w Toruniu T. 34. Toruil J927. I. 32.
>>>
68 


Urządzenia miejskie i wygląd miasta. 


cha St. Bechiego, uczestnika powstania Styczniowego w 1863 r., roz- 
strzelanego przez moskali we Włocławku. Cały ten park po obu stro- 
nach Zgłowiączki między Wisłą i mostem kolejowym wraz z przyle- 
gającym doń parkiem botanicznym zajmuje powierzchni około 124.000 m 2 . 
Nadto są we Włocławku dwa parki kolejowe przy dworcu: jeden 
mniejszy o pow. 3650 m. 2. stale otwarty dla użytku publicznego, a drugi 
większy o pow. 7200 m 2, otwierany tylko na zamówienie dla zabaw. 
Ogrody prywatne w mieście z drzewami i warzywami zajmują 
razem 96,23 ha powierzchni, lasy miejskie 383.09 ha, państwowe 
191 ha. prywatne 363.56 ha, szkółki drzewne i zakład ogrodów miej- 
skich 29000 m. 2 . skwery i zieleńce 48.487 m. 2. zadrzewionych ulic 
12.700 mb. na ogólną długość wszystkich ulic w mieście 84.847 mb. 
W r. 1932 przystąpiono do tworzenia w mieście "Ogródków dział- 
kowych" na placach przy ul. Barskiej i Żytniej, gdzie na powierzchni 
4 ha zaprojektowano 80 ogródków po 300 m. 2 . oraz ogródek jorda- 
nowski dla dzieci bezrobotnych. Dalsze tereny pod "Ogródki działko- 
we" są w opracowaniu. Działki te otrzymują bezrobotni na wniosek 
Państwowego Urzędu Pośrednictwa Pracy w miejscu i sami na nich 
prowadzą roboty pod kierunkiem fachowych ogrodników miejskich 
i powiatowego inżyniera rolniczego I). 


. 


, 


d) O ś w i e t l e n i e m i a s t a. 
Oświetlenie miejskie pojawia się w Włocławku dopiero z pocz. ' 
XIX w. Od r. 1819 ulice miasta są już oświetlone przy pomocy 15 latarń 
t. zw. rewerberowych, czyli z rewerberami. t. j. z blachami odbijają- 
cemi światło; lampy w latarniach opalane były olejem. Lamp z bie- 
giem czasu przybywało więcej; wisiały początkowo na słupach drew- 
nianych, a od 1863 r. na żelaznych, rozstawione przeważnie wzdłuż 
głównych ulic i obydwóch rynków Starego t Nowego; gaszono je najpóź- 
niej około godz. lO-tej. 
Z pocz. XX. w. miasto otrzymuje oświetlenie elektryczne, powstają 
w mieście elektrownie, najpierw na użytek prywatny, a w r. 1913 po- 
wstaje pierwsza elektrownia na użytek mieszkańców całego miasta, od 
roku zaś 1916 przy ul. Biskupiej uruchomiona zostaje pierwsza elek- 
trownia miejska, która lepiej zaczęła się rozwijać dopiero po wojnie 
światowej od r. 1919. 


u 


l) Arentowicz, Z dawno Włocławka 54: Czarnecki, Zadrzewienie Włocł. 10-16; 
Ten1e, Przewodnik po Włocławku. 33-4; Dziennik Kuj. z dn. 25. XI - 32 M 272. 
artykuł ..Zadrzewienie Włocławka.... 


...
>>>
Osobliwości miasta. 


69 


Elektrownia ta. jako już nie wystarczająca dla potrzeb miasta, zo- 
stała w r. 1928 zniesiona, a jednocześnie uruchomiona została nad Wi- 
słą przy ul. Płockiej nowa Kujawska Elektrownia Okręgowa, produku- 
jąca rocznie przeszło 4.341.000 kwh. energji elektrycznej. z czego sam 
Włocławek na rok zużywa 2.916.000 kwh. a resztę zabierają sąsiednie 
powiaty. Nowa Kuj. Elektr. Okr. została poświęcona dn. 17 czerwca 
1928 r. przez Ks. Biskupa Owczarka, oraz o dziejach jej budowy, na 
uroczystość jej otwarcia, Magistrat m. Włocławka wydał drukiem 
specjalną broszurę w opracowaniu p. Józefa Kłodawskiego. Obecnie 
Włocławek posiada doskonałe oświetlenie elektryczne miasta i najbardziej 
odległych jego krańców. W 1930/31 r. było rozstawionych 297 lamp 
całonocnych, t.j. gaszonych rano o brzasku, i 149 nocnych, t.j. gaszonych 
w nocy o godz. 12-ej l). 


.; 


e) L a ź n i e. 
Oprócz wodociągów w dawnych wiekach posiadał też Włocławek 
stosunkowo bardzo wcześnie i łaźnie. które tak często w miastach 
średniowiecznych spotykamy. 
Już w przywileju lokacyjnym (drugim) miasta z 1339 roku jest 
wzmiankowana łaźnia miejska. jako oddawna w Włocławku istniejąca 2). 
W r. 1544 kosztem kapituły kat. powstaje druga łaźnia we Wło- 
-cławku 8). 
O łaźni miejskiej w Włocławku wspominają także przywileje bi- 
skupów St. Kacnkowskiego z dn. 7. I. 1577 r. 4) i Hier. Rozdrażew- 
skiego z dn. 16. VIII 1591 r. 
), oraz inwentarze dóbr biskupstwa Wło- 
-cławskiego z lat 1534 6) 1563 7) i 1598 r. 8). 


f) A p t e k i. 
Również były we Włocławku w dawnych wiekach apteki, i to ) 
nie jedna, ale często kilka jednocześnie; wspominają o nich źródła już 
od XVI w., od r. 1547. 


I; 


l) Arentowic.r, Z dawn, Włocł. 95-107; Sprawozd. Magistr. m. Włocł. 1927.28 
8. 281: 1929/80 s. 31-4; 1930/31 r. 29; Sieć komunikacyjna. Jak wyaląda wielki Włocławek. 
Dziennik Kuj. z dn. 24'XI 32 1ł 271; Szeliga, Przemysł włocławski 88-95. 
2) V. 107 f. 194. 
B) Archiwum miejskie. luine wyciągi ze iródeł. 
') v. 135 f. 101-3. 
61 v. 135 103.-105 
8) Ulanowski, Inwentarz dóbr biskupstwa włocł. z 1534 r. 
'l) Borucki, Ziemia Kuj. 297. 
8) v. 140 i 141 pocz. 


u 


l,
>>>
r 


I 


70 


Urządzenia miejskie i wygląd miasta. 


Inwentarz z 1563 r. wylicza dwóch aptekarzy, mieszkających 
w Włocławku l). 
W r. 1583 mieszka w Włocławku przy ul. Piekarskiej (Pistorum). 
aptekarz Adam, który opłaca do zamku biskupiego rocznego czynszu 
3 grosze. a przy Starym Rynku aptekarz Matys. który płaci 2 grosze 2). 
Dn. 12 stycznia 1586 r. szlachcic Wojciech Tupalski wypłacił 
należność 100 zł. aptekarzowi Maciejowi, obywatelowi m. Włocławka 3). 
W 1588 r. mieszka w Włocławku aptekarz Maciej 4), a w 1598 r. 
aptekarz Adam 
). 
Pod koniec XVI w. musiało być więcej aptek we Włocławku.. 
skoro biskup Hieronim Rozdrażewski dn. 31 marca 1598 r. wydaje po- 
lecenie, aby corocznie przeprowadzano rewizje aptek włocławskich. 
W 1607 r. jest w Włocławku aptekarz Jędrzej Kupicz, a w 1615 
Wojciech Skórzewski. 
W r. 1684. chcąc świeżo sprowadzonego do Włocławka aptekarza 
ściślej związać z miastem, biskup nadał mu prawa obywatelstwa miej- 
skiego, a kapituła wyznaczyła mu roczną pensję 60 zł. i 1 bochenek 
chleba tygodniowo 6). 
W r. 1860 są we Włocławku dwie apteki i). 


1) Borucki, Ziemia Kuj. 297. 
2) v. 139 f. 2. 
II) Ohodyński, Wikarjusze 324. 
4) v. 27 f. 247. 
r.) Inv. 1598 r. v. 140 i 141 pocz. 
6) Archiwum m. Włocławka. luźne wypisy ze zródeł: Słownik Geogr. Kr61. Pol. 
XIII. 703. 
7) Inw. 1860 r. Archiwum miejskie m. Włocławka.
>>>
--. 


2. 


Most,... włocławskie. 


aj M o s t y n a Z g ł o w i ą c z c e. 


I 
I 


W ŁOCŁAWEK leży nad dwiema rzekami: nad Wisłą i jej dopły- 
wem Zgłowiączką. Ponieważ miasto najpierw zaczęło się roz- \ 
wijać i zabudowywać po obu stronach Zgłowiączki, stąd też 
naj wcześniej ujawniła się potrzeba wystawienia mostu na tej rzece. 
Najstarszym mostem włocł
wskim na rzece Zgłowiączce był most 
łączący zamek biskupi z t. zw. Zazamczem, t. j. resztą zamku i zabu- 
dowaniami gospodarczemi. znajdującemi się już po drugiej stronie Zgło- 
wiączki. 
Most ten, zbudowany na drewnianych palach, był przerzucony 
przez rzekę Zgłowiączkę, przy ujściu tejże do Wisły. 
Był to most jedyny w Włocławku do r. 1824, dojazd do niego 
prowadził prze2: ulicę Zamczą, która dawniej przecinała dzisiejszą 
ul. Gdańską i szła dalej obok zamku. Most ten mocą przywileju bi- 
skupa St. Karnkowskiego z dn. 7/1 1577 r. oraz przywilejów innych r 
biskupów utrzymywany był kosztem mieszczan włocł., którzy korzystali 
z prawa przechowywania zimą swoich statków na rzece Zgłowiączce l).' 
I 
W r. 1824 powstaje drugi most na rzece Zgłowiączce nieco dale j \ 
od Wisły na głównym trakcie, wiodącym z Włocławka do Nieszawy 
i Torunia, na ul. Toruńskiej. łączącej miasto z dzielnicą Zazamczem. 
podówczas jeszcze wsią, ale niebawem od r. 1850 przedmieściem 
Włocławka. 
Most ten był drewniany i nietrwały tak, że wskutek częstego 
psucia się musiał być wielokrotnie naprawiany na koszt Skarbu Kró- 
lestwa i kasy miasta Włocławka, aż wreszcie z powodu zupełnego 
zniszczenia pokładu i pali drewnianych uległ zupełnej ruinie, nie na- 
dając się już więcej do żadnej naprawy i odbudowy. 


l) v. 135. f. 101; Rozrządzenie 13-15: Borucki, Ziemia Kuj. 300.
>>>
.' 
.. 


72 


Urządzenia miejskie i wygląd miasta. 


Już więc około r. 1853 zaszła potrzeba wybudowania na tem sa- 
mem miejscu nowego i więcej trwałego mostu. tem bardziej że w tym 
czasie (1850 r.) Zazamcze, dotąd wieś. już tak się zabudowało i za- 
ludniło, że stało się przedmieściem i zostało wcielone do m. Włocławka. 
Wtedy to Magistrat m. Włocławka wspólnie z inżynierem powiato- 
wym sporządzili projekt mostu murowanego na arkadzie. 
Według tego projektu-nowy most miał odpowiadać następującym 
warunkom: 1-0. miał być trwałym, a więc dlatego murowanym. aby 
zabezpieczyć na długie lata kasę miejską od częstych wydatków na 
jego naprawę; 2-0. miał być wygodą dla miasta, t.j. dla mieszczan, po 
obu stronach rzeki Zgłowiączki mieszkających; 3-0. wreszcie miał być 
ozdobą miasta, jako znajdujący się na głównej ulicy i na linji traktu 
bitego Toruńskiego oraz niedaleko wspaniałej Katedry. 
Projekt ten wraz z kosztorysem został przesłany do Rządu 
Gub. Wydz. Admin., skąd już dnia 18 marca 1853 r. z poprawkami 
inżyniera gub. Gierschoffa został odesłany do zatwierdzenia Komisji 
Rządowej Spr. Wewn. z odpowiednim przychylnym wnioskiem Rządu 
Gubernjalnego. 
Ostatecznie zatwierdzony został przez Komisję Rządową projekt 
mostu murowanego o jednej arkadzie, który drogą licytacji, odbytej 
dnia 7/XI 1853 r., za sumę rb. 14.605 podjęła się wykonać firma ży- 
dowska "Wolf Kamiński i Ludwik Lewenstam". 
Roboty zaraz rozpoczęte natrafiły niebawem na pewne trudności 
i przeszkody z następujących powodów: 1 o zaraz na wstępie przy roz- 
poczynaniu robót zaszła potrzeba dokonania pewnego dodatku w kon- 
strukcji mostu, t. zw: "anszlagu". dotyczącego fundamentów, a raczej 
rusztu pod takowe. co pociągnęło za sobą pewne opóźnienie prac nad 
budową samego mostu. z powodu dość długiego czekania na potwier- 
dzenie przez Komisję Rządową tej zmiany w ustalonym już poprzednio 
projekcie i kosztorysie mostu; 2° w czasie trwania budowy mostu, 
w okresie 1854-1855. było pięć nadzwyczajnych powodzi. które unie- 
możliwiały prace, zwłaszcza przy fundamentach mostowych; 3 0 wreszcie. 
gdy w grudniu 1855 r. most został ukończony i grobla usypana, ale 
jeszcze niezabrukowana, zawaliły się dwa boczne skrzydła świeżo wy- 
stawionego mostu. skutkiem parcia nasypu ziemnego. a to z tego po- 
wodu, że trochę za wcześnie otworzono przejazd przez groblę i most. 
Po przezwyciężeniu więc i usunięciu tych wszystkich przeszkód 
most ukończony został ostatecznie w 1856 r. 
Przed ukończeniem mostu komunikacja dla ludności, po obydwu 
stronach rzeki Zgłowiączki mieszkającej, była umożliwiona przez młyn 
Słodowy. oraz promem przy nowym moście przez wąskie koryto rzeki. 


( 



 


t. 
ł 


.. 
I 


--
>>>
.... 


. 


Mosty włocławskie. 


73 


( 


Most ten został wystawiony całkowicie kosztem kasy miejskiej; 
kierował budową inżynier Zarządu Komunikacji Król. Pol. Stanisław 
Bakka. a roboty prowadził inżynier powiatu włocł. Nynkowski. 
Most był podniesiony na wysokości 40 stóp nad poziomem rzeki, 
długości miał stóp 26. nadto prowadziła do niego wysoka grobla, która 
jednak jako zbudowand na gruncie gliniastym i źródlistym, dosy
 często 
obsuwała się na boki. Przejazd przez most był i jest bezpłatny l). 
W 1914 r. dnia 21 września w początkach wojny światowej zbu- 
rzony został przez uciekających z miasta moskali. ale wnet odbudowali 
go niemcy w 1916 r., umieszczając na nim tablicę z dokładną datą zbu- 
rzenia mostu przez moskali i odbudowania go przez niemców, oraz na 
rogu po obydwu stronach dwie latarnie. W r. 1931 latarnie te zostały 
usunięte. jako zbyt obciążające most. a tablica została tak zacemento- 
wana, że niewiadomo jaka była na niej dokładna data wyryta. Na pół- 
nocnej stronie rno
tu jest tablica z herbem Kujaw, wyobrażające m na 
żółtem (złotem) polu pół lwa i pół orła 2), a od strony południowej herb 
m. Włoch.wka. 
W r. 1862 dla użytku przeprowadzanej wtedy przez Włocławek 
)inji kolei Warszawsko-Bydgoskiej powstał na Zgłowiączce most kole- 
jowy, który również w 1914 r. dnia 21/IX podczas wojny został zbu- 
rzony przez wojska rosyjskie. a niebawem naprawiony przez niemców. 
Inny most na Zgłowiączce, żal betonowy z drewnianą estakadą przy 
ul. Kilińskiego, łączący śródmieście z terenami za ul. Szpitalną, został 
-otwarty w lecie 1932 r., jakkolwiek już był zaprojektowany za okupacji 
niemieckiej w czasie wojny (1914-1918), ale roboty przy budowie tego 
mostu na dobre rozpoczęte zostały dopiero w 1926 r. 3). 
Mostek w parku im. Sienkiewicza. również na rzece Zgłowiączce 
został pobudowany w 1924 r. według projektu inżyniera J. Stułkow- 
skiego i architekta miejskiego Wł. Kwapiszewskiego 4). 


... 


ł 

 


b) M o s t n a W i śle. 
Pierwsze starania o most na rzece Wiśle w Włocławku rozpoczęły 
się dopiero na dobre w r. 1843. 


.. 


l, Archiwum Akt Dawnych w Warszawie. rkp. N! 2501. Akta Komisji Rządowej 
Spr. Wewn. i Duch.. lata: 1853- 1855: Inwentarz Włocł. z 1860 r.. Arch. miejskie; 
Borucki, Ziemia Kuj. 329. 
2) Jaen8z B.. Herb ziemi Kujawskiej. Życie Włocławka 19
8. luty 1-3. 
II) Sieć komunikacyjna. Jak wygląda wielki Włocławek? Dziennik Kuj. 
24.XI. :J2 .Ni :!71: Rozwój samorządu m. Włocławka. 1926. s. 153. 
.) Rozwój Samorz. m. Włocł. 1926. 159.
>>>
'" 


74 


Urządzenia miejskie i wygląd miasta. 


Główną przyczyną i pobudką do wszczęcia tych starań było umożli-, 
WIC wieśniakom z pobliskich wsi zawiślańskich dostarczanie do miasta 
artykułów żywnościowych. Sprawa ta o tyle była ważna, że Włocławek 
był zdala od innych osad, otoczony był przytem pierścieniem gęstego 
lasu. co wszystko utrudniało wielce sprowadzanie do miasta żywności 
z innych okolic, a jednocześnie podnosiło drożyznę. 
Również i dla rozwinięcia handlu, zwłaszcza zbożowego, w porcie 
włocławskim był bardzo pożądany most na Wiśle, gdyż wiele tran- 
sportów zboża z za Wisły przybywało do Włocławka, które jednak 
z braku mostu z wielką trudnością i nie małym nakładem kosztów prze- 
prawiały się przez rzekę i dlatego niektórzy zamiast do Włocławka 
do Płocka lub do innych miejscowości się udawali ze swoim zbożem. 
lub też składali je w śpichrzach za Wisłą. w Szpetalu, za większą 
opłatą. aniżeli w Włocławku. 
Te i tym podobne powody przedstawił Magistrat włocławski już 
w piśmie swem z dn. 2.m. 1843 r. do Komisji Rządowej w Warszawie. 
w sprawie budowy mostu na rzece Wiśle w Włocławku. wiążąc z tern 
wielkie na przyszłość nadzieje powiększenia się zamożności mieszczan 
oraz pomnożenia się dochodów miejskich, przez wpływy z mostowego. 
które będą mogły być użyte na pokrycie kosztów dopieroco rozpo- 
czętych robót przy bulwarku l). 
W roku następnym 1844 znakomitsi kupcy włocławscy w poro- 
zumieniu z naczelnikiem powiatu włocławskiego wnieśli przez pośred- 
nictwo Rządu Gubernjalnego z przychylną tegoż opinją do Rady Admini- 
stracyjnej i Komisji Rządowej w Warszawie podanie. że podejmują się 
własnym kosztem wybudować most na Wiśle w Włocławku, o ile do- 
zwolonem im będzie dla zebrania funduszu wypuścić akcje pod firmą 
jednego ze znakomitszych domów handlowych w Polsce. akcjonarjusze 
otrzymają na lat 35 dochód oz mostowego, podług takiej taryfy, jaką 
posiada most płocki, poczem dopiero most przeszedłby na własność 
miasta. A na pierwsze wydatki związane z budową mostu akcjonar- 
jusze otrzymają od Rządu pożyczkę rb. 12.000, której zwrot byłby 
poręczony przez mieszczan funduszem propinacyjnym. t. j. dochodami 
z podatku od trunków, dzierżawionego przez miasto. Wzamian za to 
akcjonarjusze gotowi są w ciągu lat 35 uiszczać Skarbowi Publicznemu 
rocznie rb. 425, t. j. tyle, ile dotąd Skarb Państwa miał dochodu rocz- 
nego z istniejącego pod Włocławkiem przewozu na Wiśle 2). 


, 



 


i 


l) Arentowicz, Z dawno Włocł. 111-1J4. 
2) Arch. Akt. Dawnych w Warszawie. Akta Rady Admin. rkp. 1-ł 5898. oraz 
Akta Kom. Rząd. Spraw Wewo. i Duch. rkp. JIi 2049. 


-
>>>
"""" 


. 


Mosty włocławskie. 


75 



 


Most miał być wystawiony na palach na wzór toruńskiego; wa- 
runki miejscowe były dogodne na budowę takiego mostu, bo Wisła 
pod Włocławkiem ma stały kierunek i koryto o normalnej szerokości, 
z gruntem i brzegiem dogodnym i przystępnym tak. że nie było potrzeba 
sypać kosztownych grobli. 
Powyższa sprawa budowy mostu na Wiśle w Włocławku. poparta 
przychylną opinją Komisji Rządowej, Wydz. Admin. Sekcji Miast, ode- 
słana została dn. l/VI 1844 r. do decyzji Księcia Namiestnika Kró- 
lestwa. który przyjął i zatwierdził przedstawiony projekt mostu dnia 
28/VI 1844 r., o czem Sekretarz Stanu przy Radzie Administracyjnej 
już pismem z dn. 16 lipca zawiadomił Dyrektora Głównego Spr. Wewn.. 
a pismem z dn. 7 sierpnia t. r. Wydział Administracyjny, Sekcja Miast. 
powiadomił o tem Województwo Mazowieckie, żądając przed rozpoczę- 
ciem robót przysłania do potwierdzenia Komisji Rządowej szczegóło- 
wego projektu mostu wraz z kosztorysem. 
Projekt ten, chociaż przyjęty przez Komisję Rządową, nie został 
jednak wykonany. 
Powody tego, według wyjaśnień Komisji Rządowej z dn. 27/1 
1846 r.. były następujące. 
Kapitał na to potrzebny nie mógł być przez akcje zebrany, na- 
stępnie i sam projekt, nie opracowany odraz u we wszystkich szcze- 
gółach, później przy bliższem zbadaniu okazał się niemożliwym do 
wprowadzenia w życie, wreszcie i sam Rząd nie chciał udzielić za- 
siłku na budowę mostu, wychodząc z założenia, że zobowiązali się 
budować go swoim kosztem przedsiębiorcy prywatni. zamożniejsi kupcy. 
obywatele miasta Włocławka. 
Sprawa zatem budowy mostu się przeciągała. Jeszcze dn. 5/VIII 
1864 r. Komisja Rządowa do Rządu Gub. Warsz. pismem zwraca się 
o jej wyjaśnienie, względnie poruszenie z martwego punktu, ale bez- 
skutecznie. 
Tymczasem widząc, że projekt dawny mostu na Wiśle już nie da 
się urzeczywistnić, gmina m. Włocławka przygotował
 inny projekt mostu, 
przesyłając go do zatwierdzenia wraz z dołączonem pismem z dn. 19/V 
1864 r. wprost do Namiestnika Król. i Naczelnika Zarządu Komuni- 
kacji. Naczelnik Zarządu 
omunikacji. do którego odwołał się po 
opinję w tej sprawie i Namiestnik Królestwa. powstrzymał się od 
szczegółowego rozpatrywania projektu, z uwagi na to, że już dawniej 
w r. 1844 projekt mostu na Wiśle był przychylnie zaopinjowany, 
a ostateczna zgoda na rozpoczęcie tej budowy zależy już teraz tylko 
od zarządzenia Rady Administracyjnej. 


. 
..' 


 



 
I
>>>
76 


Urządzenia miejskie i wygląd miasta. 


Wobec tego miasto dn. 22jVI 1864 r. zawarło umowę na budowę 
mostu z b. inżynierem rządowym Uszyńskim i dn. 2 lipca t. r. prze- 
słało ją wraz z dołączonym podaniem do Rady Administracyjnej do 
zatwierdzenia. Warunki umowy były następujące. 
Inżynier Uszyński wybuduje most łyżwowy własnym kosztem albo 
całkowicie nowy za rs.154.264 k. 5. lub za rs.131.000, o ile użyje do 
tego starego mostu łyżwowego warszawskiego. który byłby naprawiony 
przez niego za rs. 15.000, ale jeżeli mu go Rząd sprzeda za cenę rs. 
20.000. Zobowiązuje się pod kaucją 15.000 rs. po roku otworzyć już 
komunikację na moście, a w ciągu dwóch lat budowę zupełnie ukoń- 
czyć. Dochody jednak z mostu z opłaty mostowego i podmostowego 
przez lat 60 mają należeć do inżyniera Uszyńskiego, który zobowią- 
zuje się po upływie lat 60-ciu oddać most w dobrym stanie, albo 
w razie zgody miasta nadal dzierżawić most za opłatą roczną 6000 rs. 
Wreszcie miasto łącznie z tem podaniem prosi, by Rząd zrzekł się na 
przyszłość dotychczasowego rocznego dochodu pobieranego od miasta 
600 rs. za prawo przewozu na Wiśle l). 
Z polecenia Namiestnika Królestwa sprawa budowy mostu na 
Wiśle w Włocławku miała być jeszcze rozpatrzona przez Naczelnika 
Zarządu Komunikacji i wyznaczonych do tego inżynierów wojskowych. 
którzy mieli orzec, czy przeciwko budowaniu tego mostu nie zachodzi 
jaka przeszkoda pod względem wojskowym, strategicznym 2). 
Władze rządowe uznały potrzebę budowy mostu na Wiśle w Wło- 
-cławku, jednak taryfa, kosztorys i warunki postawione przez inż. 
Uszyńskiego zostały jako niedogodne odrzucone. 
Jednocześnie z rozporządzenia Namiestnika Królestwa hr. Berga 
utworzony został Komitet techniczny budowy mostu na Wiśle w Wło- 
cławku, który ułożył nowy projekt mostu na łyżwach żelaznych. 
Kosztorys mostu przewidywał wydatków związanych z tą budową 
na rs. 160 tysięcy. 
Projekt ten został zatwierdzony decyzją Namiestnika Król. z dn. 
30 grudnia 1864 r.. a Komitet przystąpił niezwłocznie do jego wyko- 
nania i. zapewniwszy sobie naprzód już wcześniej nieco pod pewnemi 
warunkami pożyczkę amortyzacyjną w Banku Polskim, zawarł kontrakt 
budowy mostu z przedsiebiorcami. 
Bank Polski zgodził się udzielić Komitetowi pożyczki 160 tys. rs. 
pod następującemi warunkami: "o ile budowa powierzona będzie jednej 


l) Arch. Akt. D. w Warszawie. Kom. Spr. Wewn. Akta Rady Adm. rkp. 
.N 5898. i oN! 2049. 
2) Tamte, rkp. Nil 5898. 


. 


.
>>>
Mosty włocławskie. 


77 


" 


z fabryk krajowych i za poręczeniem Rządu za pewność opłaty rat, 
na procent i amortyzację w stosunku najmniej 10% rocznie uiszczać 
się powinnych. Zaliczenia będą miały miejsce częściowo w miarę po- 
stępu robót, za assygnacjami Komitetu, a od chwili wypłaty każdej 
szczegółowej summy Bank liczyć będzie procent w stosunku 6% 
. "1 ) 
rocz me . 
Zgodnie z powyższe mi warunkami przyjętemi przez Komitet po- 
wierzono budowę mostu dwu fjrmom krajowym: fabryki machin An- 
drzeja hr. Zamojskiego i Spółki w Warszawie oraz fabryk żelaznych 
Adolfa barona Krygera w Porębie gub. Radomskiej. 
Kontrakt z przedstawicielami obydwóch fabryk został jednocześnie 
podpisany dn. 28 stycznia 1865 roku. w Gmachu Zarządu Komunikacji 
w Królestwie w Warszawie. 
Obydwie firmy zobowiązały się pod odpowiedzialnością całym 
posiadanym majątkiem i pod złożoną przez siebie kaucją rs. 14.500 
zbudować most łyżwowy za cenę ryczałtową rs. 143.499. roboty nie- 
zwłocznie rozpocząć tak, aby najpóźniej z dn. 13 lipca 1865 r. most 
mógł być otwarty już do użytku publicznego. a do dn. 13 września 
tegoż roku ostatecznie wykończony. "jeżeli ku temu nie stanie na prze- 
szkodzie długotrwały stan wody... lub inne... gdyż w takim razie przed- 
siębiorcom oznaczony będzie dłuższy termin" 2). 
Fabryka machin hr. Andrzeja Zamojskiego i Spółki jednocześnie 
poczyniła kroki u Rządu o zezwolenie na urządzenie we Włocławku 
warsztatów, w których by dopełniane były wszelkie naprawy zarówno 
mostu łyżwowego na Wiśle. jak i statków żeglugi parowej. jak również 
o powierzenie Spółce Żeglugi parowej, założonej również przez hr. An- 
drzeja Zamojskiego, "przedsiębiorstwa utrzymywania rzeczonego mostu 
w dobrym stanie przez lat 10. z dostawą ludzi do otwierania go, dla 
przepuszczania statków do przewozu, gdy most usunięty będzie z linji, 
z urządzeniem izbic i t. p." S). 
Koszta budowy mostu na Wiśle w Włocławku wyniosły mniej. niż 
przewidywano, bo zamiast 160 tys. rs. tylko rs. 152.324 k. 7 3 / 4 , z tego 
też powodu wyraził swoje zadowolenie i zarazem uznanie Namiestnik 
Królestwa dla Naczelnika Zarządu Komunikacji w Królestwie. przedkła- 
dając mu budowę mostu pod Aleksandrowem 4). Dług zaś zaciągnięty 
w Banku Polskim na sumę 160 tys. rs. w ciągu lat kilkunastu ratami. 
roczne mi miał być amortyzowany. 


ł 


1) Tamle. rkp. 1& 2049. 
2) Tamle, 
9) Tamle, rkp. Nil 5898. 
.ł) TamIe.
>>>
78 


Urządzenia miejskie i wygląd miasta. 


Budowa mostu rozpoczęta dn. 17 marca 1865. ukończona została 
dn. 17 października tegoż roku. Uroczyste poświęcenie i otwarcie 
mostu odbyło się dn. 29 października przy udziale biskupa Michała 
Marszewskiego oraz Namiestnika Król. hr. Berga, Naczelnika Zarządu 
Komunikacji w Król. Pol. generał lejtenanta Szuberskiego oraz wielu 
innych osobistości. 
Konstruktorem mostu był inspektor, członek Zarządu Komunikacji 
Król. Pol. inżynier Czerniawski. a roboty i budowę mostu prowadził 
inżynier Ostaszewski. 
Kostrukcja mostu była następująca. Długość mostu między przy- 
czółkami wynosiła 299 2/7 saż. ros., szerokość - 3 saż.; most zbudo- 
wany był na 82 łyżwach, z których każda miała długości 49 stóp, sze- 
rokości 13 stóp i wysokości 3 1 / 4 stopy ros. Łyżwy były z blachy że- 
laznej o grubości dna 4 milimetry. ścian 3 mm. Łyżwy związane były 
w 40 tafli mostowych, utrzymywanych na kotwicach i łańcuchach; 
przyczółki z obydwu stron mostu były drewniane, przy moście z pra- 
wej strony urządzono groblę o długości 80 saż. ros,. ponitej motławę 
na stanc,wisko zimowe dla łodzi. 
Początkowo most był wypuszczany w dzierżawę wraz z docho- 
dami z opłat mostowego, przewozowego i spławnego, pobieranych przez 
dzierżawcę według zatwierdzonej przez Rząd Królestwa taryfy, która 
nawet wkrótce około r. 1867 została zniżona za otwieranie mostów 
od statków i tratew, należących do obywateli austrjackich. 
Na spłacenie długu w Banku Polskim ratami amortyzacyjnemi 
szły dwie dziesiąte całej sumy dzierżawnej, nadwyżka zaś dochodów 
szła na pokrycie w¥datków złączonych z konserwacją mostu oraz na 
koszta utrzymywania przy nim odpowiedniej służby. 
W r. 1871 ukazem cara ros. most przeszedł pod zarząd Min. Ko- 
munikacji, a dług w Banku Polskim został spłacony z funduszów pań- 
stwowych. Dochody z taryfy mostowej od r. 1871 wpływają do kasy 
państwowej i podniosły się z 25000 do 40000 rs. rocznie, a wy- 
puszczane są w dzierżawę drogą licytacji 1). 
Most ten został zniszczony przez moskali w początkach wojny 
światowej w 1914 r. na jego miejsce niemcy pobudowali w 1915-1916 r. 
most systemu obecnego. Ostatnio już został zatwierdzony przez Wła- 
dze Państwowe projekt nowego mostu. który ma być w innem miejscu 
tak, aby na linji frostej łączył włocławski trakt kolejowy po jednej 
stronie z szosą lipnowską, po drugiej stronie Wisły. 


. 



 


J 



 


l) Tyg. Ulustr. 1865. XII. str. 197-8. artyk. p. t. "Most łyżwowy we Włocławku. 
Borucki Ziemia Kuj. 334.
>>>
.. 



 


. 


3. 


W".gll,d tniasta. 


a) B r u k o w a n i e u l i c. 



 


B RUKOWANIE ulic w dawnych wiekach niemal do końca XVIII w. 
należało do rzadkości w miastach nietylko w Polsce ale i na za- 
chodzie. Mimo wszystko jednak spotykamy się stosunkowo do- 
syć wcześnie z wiadomością o brukowaniu ulic w Włocła wku. 
Już bowiem biskup Hieronim Rozdrażewski w przywileju z dnia 
16/VIII 1591 r.. czyniąc pewne nadania w gruntach i dochodach na 
potrzeby miasta, upomina i zachęca Magistrat, by postarał się o wy- 
brukowanie ulic miasta i dróg publicznych l). 
Bruki już wtedy były w Włocławku częściowo. obecnie zaś bi- 
skup upomina Magistrat, by ten sto!ał się o utrzymanie ich w porządku 
i naprawianie istniejących już bruków, jak również o wybrukowanie 
pozostałych dotąd niebrukowanych ulic i dzielnic miasta. 
Ordynacja biskupa Rozdrażewskiego z dnia 10/IV 1597 r. naka- 
zuje Magistratowi przywieźć 10 łodzi kamieni na bruki w mieście, za 
karę, że wbrew zakazowi biskupa z 1591 r. karczmy w mieście były 
otwarte po zachodzie słońca z muzyką i wyszynkiem 2). 
Brukowanych ulic nie było wiele podówczas w Włocławku. a przy- J 
najmniej jeżeli bruki jakie istniały, to były one naogół w złym stanie. 
zwłaszcza pod koniec w. XVII i w XVIII w. 
Według inwentarza z 1760 r.. powołującego się na wyżej wzmian- 
kowany przywilej biskupa Rozdrażewskiego z 1591 r., Magistrat miał 
obowiązek kosztem kasy miejskiej starać się o naprawienie bruków 
na drogach publicznych i rynku, a w ulicach każdy właściciel nieru- 
chomości był obowiązany przed swym domem czy placem własnym 
kosztem naprawiać i utrzymywać bruk w dobrym stanie 3). 



 


1) v. 135 f. 103: v. !J75 f. 249-253. 
2) v. 32 f. 111-113. 
8) v. 375 f. 249.
>>>
80 


Urządzenia miejskie i wygląd miasta. 


W r. 1619 około kościoła św. Witalisa i swoich kuryj, wpobliżu 
się znajdujących. kapituła dala bruki choć niecałkowicie 1). 
Komisja Dobrego Porządku w 1787 r., celem podniesienia stanu 
zabrukowania miasta. ustanowiła podatek t. zw. opłatę brukowego i na- 
kazała Magistratowi, ażeby z dochodów tego nowego podatku oraz 
z innych dochodów kasy miejskiej starał się o utrzymanie w porządku 
dróg i bruków. o zabudowanie wszystkich ulic w mieście i o przepro- 
wadzenie dobrych i jak najporządniejszych dróg przez grunta miejskie. 
a duchowni, mający w mieście swoje place i nieruchomości, byli obo- 
wiązani do przeprowadzenia i utrzymania w należytym stanie dróg na 
swoich gruntach. Nad sumienne m wykonaniem tego zarządzenia miał 
czuwać staro..ta biskupi 2). 
Jeszcze w XVIII w. zapewne był zabrukowany już Stary Rynek 
i śródmieście Włocławka. 
Do uregulowania ul. Brzeskiej przystąpiono dopiero w 1803 r.. 
a w r. 1818 zabrukowano ją już od kościoła św. Witalisa do kościoła 
św. Wojciecha. który stał wtedy na miejscu dzisiejszego kościoła ewan- 
gelickiego. 
Z początkiem XIX w. zwłaszcza od nowej regulacji miasta, w 1818 r. 
rozpoczętej: przybywa jeszcze więcej brukowanych ulic tak, że według 
inwentarza z 1820 r. Włocławek już w większości ulic jest zabru- 
kowany 3). 
A nieco póżniej w r. 1860 mIasto już w całości jest zabrukowane. 
z wyjątkiem świeżo przyłączonego w 1850 r. do miasta przedmieścia 

 Zazamcze, gdzie był tylko położony bruk na głównej szosie, prowa- 
dzącej do Nieszawy, a inne ulice w tej dzielnicy, ponieważ dopiero 
były wtedy zaprojektowane i przedstawione do zatwierdzenia Władzy 
Wyższej, dlatego zostały zabrukowane dopiero nieco później. po prze- 
prowadzonej regulacji miasta 4). 
W tymże czasie Włocławek otrzymuje chodniki czyli trotoary 
asfaltowe przed domami, których dotychczas w mieście nie było wcale. 
Właściciele domów i placów mają obowiązek robić własnym ko- 
sztem chodniki asfaltowe przy swoich nieruchomościach, w myśl rozp. 
Namiestnika Królestwa z dn. 8/X 1820 r. Na większą skalę roboty te 
w mieście przeprowadzone zostały około r. 1869. 
Przy domach i nieruchomościach poduchownych czy pokapitul- 
nych. skonfiskowanych na rzecz Skarbu Publ. ukazem cara z d. 26/XII 


.. 


4. 


4 


l. Słownik Geogr. Król. Pol. XlII. 703. 
2) Rozrządzenie 100. 
8\ Czarn/'.('ki, Opis Włocł. z 1820 r.i Słownik GeOl!r. XIII. 70'ł-4. 
.) Inwentarz Włocławka z 1860 r. 


---
>>>
.. 


4. 


4 


...". \ 


o' 


I 
I
 



'! 


.1-::\ 


:t ... ..........' 


a...."". 


" 


'" 


no 


+ 


'1 
I 


'-,..- 


ar 
U 
"j5 
lO: 
O 

 
N 
'"C 


e 
:I 
.
 
QI 
o 
::'::M 
01.0 
1::1 00 
e :I 
QI..\oI 
:.w e 
O 
'"C N 
"
 Ol 
'"C 
N 
 
..,...c 

 
 
'"C O 
:l CC 

,.j 
N 
... . 
p,
 
III' ... 
1::1 
:3 
II) 
O 
'"C 
CI 
N 
o. 
Ol 
... 
'"C 
QI 
-.; 
::.:: 



 
i 


:: 
Ol 
...
>>>
.' 


II 


"
>>>
Wygląd miasta. 


81 


1865 r., urządzone zostały chodniki asfaltowe na koszt Skarbu przez 
firmę Gąsiorowskiego. Ćwierciakiewicza i Spółkę I). 
Obecny stan zabrukowania ulic i dróg miejskich jest następujący: 
na ogólną powierzchnię jezdni (ulic i dróg miejskich) 607. 921 m 2 jest 
powierzchni zabrukowanej 282.148 m 2 a reszta jezdni niezabrukowanej 
stanowi przeważnie drogi na przedmieściach 2). 


! 
I 
I 
, 
, 

 


b) C z y s t ość i h i g j e n a m i a s ta. 
Pod względem czystości i porządku Włocławek w dawnych wie- 
kach przedstawiał się nieszczególnie, pomimo że znajdował się pod 
troskliwą opieką biskupów i kapituły, którzy, jak tego dowodzą liczne \ 
nadania i przywileje, zwłaszcza biskupów St. Karnkowskiego z dnia 7/1 
1577 roku S) i Hieronima Rozdrażewskiego z dnia 16/VIII 1591 roku 4). 
przez odpowiednie uposażenie gminy miejskiej w źródła stałego do- 
chodu na potrzeby miasta. starali się usilnie o jego podniesienie i upię- 
kszenie w ozdobne budowle, o zaradzenie zubożeniu mieszczan, nie- 
porządkom i zanieczyszczeniu ulic i dzielnic miejskich. 
Były bowiem pewne przyczyny zanieczyszczenia miasta. 
Włocławek od czasów najdawniejszych miał też charakter miasta 
rolniczego 
). Przeważna część jego ludności to ludność zajmująca się 
obok rzemiosła czy handlu także i rolnictwem, nietylko na przedmie- 
ściach. ale i w samem mieście. Rolnicy hodowali w mieście bydło, trzodę 
chlewną i wszelkiego rodzaju inwentarz. O tym charakterze rolniczym 
Włocławka, obok rzemieślniczego i handlowego, świadczy sam już przy- 
wilej lokacji miasta z 1339 r. G) jak również późniejsze przywileje oraz 
inwentarze. które mówią nam o nadanych mieszczanom 12-tu włókach 
wolnego pastwiska, wydzielonych w gruntach miejskich, o uprawianych 
przez mieszczan rolach i t. p. Nic więc dziwnego, że, przy takim sta- 
nie zajęcia ludności, trudno było o zachowanie należytego porządku 
i czystości w ulicach miasta, któremi chodziły swobodnie: konie, krowy, 
świnie, owce i t. p. 
Drugą przyczyną nieporządków w mieście, to były częste w daw- 
nych wiekach wojny, najazdy niszczycielskie i pożary, a także i róż- 
nego rodzaju choroby epidemiczne, znane pod nazwą ogólną zarazy 


/I 



I 
',I 


I) Archiwum Skarbowe w Warszawie, rkp. 1-2 844). 
2) Sieć Komunikacyjna. Jak wygląda wielki Włocławek? Dziennik Kuj. z dnia 
24 XI J9:i2 oM ?71. 
R) v. 135 f. 101. 
') v. 135 f. 10 ł. 
6, O charakterze rolniczym m. Włocławka zob. niżej osobny rozdział. 
S) v. 107 f. 194: zob. "Lokacja miasta" wyżej. 
łfonoj;{ralja m. \\' łoclawka, 


6
>>>
.,- 
ł 


82 


Urządzenia miejskie i wygląd miasta. 


morowego powietrza. Te wszystkie nieszczęścia i klęski, tak często 
nawiedzające Włocławek, zostawiały po sobie zgliszcza, ruiny. puste 
place, ogólne zubożenie i wyludnienie, a ł!dy miasto zaledwie zdążyło 
się częściowo podnieść z jednej klęski i zniszczenia. już zaraz nawiedzały 
je następne l). 
Inwentarze podają nam w statystyce nieruchomości mieszczan 
liczne puste place, ruiny i zgliszcza, których daleko więcej jeszcze było 
w mieście, jeżeli dołączymy pominięte w inwen. i te liczne w Włocławku 
zniszczone budowle kościelne czy też nieruchomości, wolne od czynszu 
na rzecz zamku biskupiego. 
W r. 1583 jest przy ul. Pieczyrogoskiej spalonych domów 64, 
a przy różnych ulicach kilkanaście domów opustoszałych, niezamieszka- 
nych 2). 
W r. 1593 jest 6 domów zrujnowanych i dwa opustoszałe, bez 
mieszkańców S). 
Szczególnie zaś smutny obraz zgliszcz i ruin przedstawiało miasto 
po najazdach krzyżackich w 1329 i 1431 r., po wielkim pożarze w 1620 
roku i po napadzie Szwedów w 1657 r. 
A i te domy, które ocalały w czasie tych klęsk, wskutek zubo- 
żenia ogólnego miasta, były także opuszczone i zaniedbane. Nawet 
i domy, należące do duchowieństwa. jak kapituły i wikarjuszy kate- 
dralnych. które zawsze swoją okazałością, wyglądem i czystością wy- 
różniały się z pośród innych domów w mieście,-pod koniec XVII wieku 
były w opłakanym stanie i tak zaniedbane, że zgorszenie wywoływały 
u ludzi świeckich, pomimo, że dla polepszania ich stanu materjalnego 
odbywały się roczne rewizje i opisy tych domów, przez delegatów ka- 
pituły czy wikarjuszy 4). 
W r. 1710 Włocławek tak był opuszczony, zaniedbany i zanieczy- 
szczony, że z tego tylko powodu w Boże Ciało nie urządzono procesji 
po mieście. jak zwykle to czyniono. ale tylko naokoło Katedry. sta- 
wiając ołtarze przy najbliższych kurjach kapitulnych; podobnie zro- 
biono i w 1807 r. 
). 
Po mieście nie można było przejść suchą nogą, z powodu błota 
i rozlewającej się wody. przechodzono po mostkach i kładkach drew- 
nianych, które często były popsute i wymagały naprawy. W l. 1516, 
1517 i 1529 kapituła kat. własnym kosztem naprawia drogę obok ko- 


11 Zob. niżE'j osobny rozdział o tern. 
2) v. 139 f. 2. 
II) v. 140 i 141 pocz. 
41 ClIOdyński, Wikarjusze 106-111. 
5) Olwnyńskl, Z dziejów diec. \\ łocł. l-:ronika diec. Kuj. Kał. 1908. 17-18. 


. 
, 
J
>>>
'I(- 


Wygląd miasta. 


83 


/ 


ścioła św. Witalisa. a w 1530 poleca doły, znajdujące się na meJ, za- 
rzucić gałęziami dębowemi z lasów kapitulnych w Lubaniu. Wkrótce 
potem dla wygody przechodniów położono na tej drodze bale drew- 
niane i tarcice, które często się psuły i musiały być naprawiane w l. 
1744, 1745, 1747, 1763 i 1796. W 1744 r. kapituła katedralna poleca 
kanonikowi Kosowi zmusić poddanych mieszkańców nieruchomości ka- 
pitulnych w mieście do zwózki drzewa i materjałów, potrzebnych do 
tej naprawy. Ul. Brzeska jeszcze do roku 1802 była trudna do prze- 
bycia, dopiero w 1802 dla ułatwienia przejścia zakonnikowi z klasztoru 
00. Reformatów, pełniącemu obowiązki pentencjarza w Katedrze. po- 
łożono na niej belki i tarcice 1). Co więcej, ulice mi
sta były często 
i na dłuższy czas zawalone kupami śmieci. nawozu i różnych nieczy- 
stości. wyrzucanych wprost z obór. stajni i śmietnisk podwórzowych. 
W r. 1765 prefekt Sem. Duch wniósł do kapituły prośbę, aby ta 
wydała polecenie oczyszczenia ulicy, idącej od kościoła św. Witalisa 
do rzeki Zgłowiączki, dziś zwanej Seminaryjską. która podówczas po- 
dobnie jak i ul. Cyganka zawalona była kupami śmieci. Pewne wy- 
obrażenie o tych nieporządkach w mieście daje nam również uchwała 
kapituły katedralnej z 1767 roku, przypominająca wszystkim duchow- 
nym posiadaczom kuryj kanonickich i prałackich, czy też domów przy 
ul. "Cygańskiej", ażeby naj dłużej w ciągu miesiąca uprzątnęli z ulic 
przed swojemi nieruchomościami kupy śmieci i nawozu. wyrzucanych 
wprost na ulice ze stajni i podwórz 2). 
Opłakany' ten stan miasta był szczególnie dotkliwy i przykry dla 
przechodniów. wędrujących po ulicach miasta o zachodzie słońca, kiedy 
miasto tonęło w ciemnościach, gdyż oświetlenia miejskiego jeszcze wtedy 
,nie było aż do pocz. XIX w. Wyruszający więc na miasto wieczorem 
i nocą, chcąc uniknąć przykrych niespodzianek i niemiłych przygód, 
musiał się zaopatrzyć w latarnię, pochodnię. czy płonące łuczywo. I 
. Włocławek jednak co do oświetlenia nie stał niżej od innych miast. I 
lecz przeciwnie, może od niejednego wyróżniał się pod tym względem, 
zwłaszcza jeżeli zważymy, że już w XVI w. posiada niektóre okna 
w domach oszklone i ma nawet wpośród ludności miejscowej zawodo- 
wych szklarzy, jak np. według inwentarzy w r. 1583 3) jest jeden. 
w 1598 4) dwóch. a w 1760
) jeden szklarz. Szyby okienne miały też 
znaczenie dla pewnego częściowego przynajmniej oświetlenia miasta. 


.! 


I) v. 237 f. lO. Słownik Geogr. XIII. 703. 
II) v. 239 f. 376. Słownik Geogr. XIII. 703. 
B) v. 139 f. 2. 
4) v. 140 i 141 pocz. 
li) v. 375 f. 249. 


,t, 
, 
J
>>>
ł-, 
\ 


84 


Urządzenia miejskie i wygląd miasta. 


albowiem wieczorami oszklone okna odbijały na zewnątrz światło od 
płonącego ogniska czy lampy w domu. rozświetlając ciemne ulice. 
Z drugiej też strony wcześnie stosunkowo mieszkańcy Włocławka 
mają możność oświetlania ciemności nocnych. zarówno przebywając 
w swoich domach. jak i chodząc po ulicach miasta, zapomocą rzad- 
kich jeszcze po innych miastach na owe czasy lamp olejnych, które ( 
już są znane w Włocławku i wyrabiane w XVI w. Według bowiem 
inwentarzy w 1563 r. we Włocławku jest 8-miu fabrykantów oleju do 
lamp 1), w 1760 r. jeden 2) a w 1820 r. jest istniejąca oddawna jedna 
fabryka oleju S). I I 
Dla podniesienia miasta Wlocławka z tej ruiny, zaniedbania i za- 
nieczyszczenia, 
ielkie położyła zasługi Komisja DobreJ!o Porządku,l f 
która, powołana do życia przez biskupa Józefa Rybińskiego w 1787 r.J 
wydała wiele pożytecznych dla rozwoju miasta zarządzeń. Poniewaz 
między innemi przyczynami ruiny domów w mieście było także lenistwo 
oraz niedbalstwo samyc.h mieszczan, którzy ociągali się z odbudowa- 
niem i naprawianiem zrujnowanych swoich zabudowań. dlatego Komisja 
poleciła Magistratowi, aby niezwłocznie wydał nakaz urzędowy tym 
mieszczanom dopełnienia potrzebnych napraw przy swoich nierucho- 
mościach; gdyby zaś w ciągu roku tego nie dopełnili, to posiadłości ich 
miały być przez urząd radziecki miejski otaksowane i wyshwione na 
sprzedaż przez licytację, ogłoszoną na ośm tygodni naprzód, a kupcy 
i nowi nabywcy tych domów zrujnowanych czy pustych placów w mie- 
ście mieli być przez władze miejskie przynagleni do niezwłocznego ich 
naprawienia i zabudowania 1). 
Jeszcze jednak długo Włocławek pod względem czystości i po- 
rządku pozostawia wiele do życzenia, niemal do końca XIX wieku; 
niektóre ulice, zwłaszcza ul. Gęsia (dziś Karnkowskiego). Cyganka, Kró- 
lewiecka, zawalone były drzewem, wozami. kupami kamieni, nie brakło 
też na nich dołów. z których kopano piasek :'). 
Szczególnie na dzisiejszym bulwarku, z powodu nieuregulowania 
brzegów Wisły, woda, rozlewająca się na pobliskie ulice, a nawet nie- 
kiedy wdzierająca się do samego kościoła parafj. św. Jana. podrywała 
grunt. robiła kałuże. błoto, a wreszcie podmywając fundamenty znajdują- 
cych się bliżej Wisły budowli, zwłaszcza kościoła św. Jana. groziła 
ich zawaleniem. 


... 


1) Borucki, Ziemia Kuj. 297. 
2) v. 375 f. 249. 
3) Czarnecki, Opis Włocławka 1820 r. 
4) Rozrządzenie 93. 
6) Arentowll'z, Z dawno Włocł. 40.
>>>
Wygląd miasta. 


85 


" 


Proboszczowie włocławscy niejednokrotnie już dawniej domagali 
się od Magistratu m. Włocławka zabezpieczenia kościoła od tych wy- 
lewów. a nawet wnosili skargi na Magistrat za niedbalstwo w tym 
względzie, do wyższej instancji. mianowicie do biskupa. jako pana mia- 
sta. Tak np. w 170J r. proboszcz świętojański ks. Tomasz Woydowicz 
oskarżał Magistrat przed biskupem o szkody, wyrządzone kościołowi 
wylewami rzeki Wisły, i domagał się naprawienia kosztem kasy miej- 
skiej rynsztoków i kanałów, któremi mogłaby rozlewająca się woda 
należycie być odprowadzana. Wyrok zapadł. aby Magistrat w ciągu 
5 miesięcy naprawił rynsztoki i wynagrodził szkody. wyrządzone ko- 
ściołowi św. Jana 1). 
Jednak sprawa uregulowania Wisły i zabezpieczenia od jej wylewów 
nie była odrazu należycie załatwiona. \ 
Dopiero Komisja Dobrego Porządku w 1787 r., ale tylko częściowo, 
temu zaradziła. zarządzając bicie główki czyli tamy na Wiśle u brzegu 
wpobliżu kościoła św. Jana, dla ochrony lądu, polecając jednocześnie 
Magistratowi na pokrycie związanych z tem kosztów nałożyć na mie- 
szczan podatek nadzwyczajny i proporcjonalny 2). 
Nie było to jednak trwałe zabezpieczenie brzegów.i kościoła od 
wylewów Wisły. W początkach XIX w. stan podrywanego brzegu wi- 
ślanego przy kościele św. Jana tak dalece się pogorszył, że nawet za- 
grażało z tego powodu niebezpieczeństwo zapadnięcia się tegoż kościoła 
w nurty Wisły. To też w r. 1825, korzystając z pobytu cara Aleksan- 
dra w Włocławku. proboszcz świętojański i obywatele miasta wnieśli 
do niego prośbę o uregulowanie brzegu Wisły 3). 
Sprawa ta, jakkolwiek przychylnie została przez cara przyjęta, 
do skutku jednak dopiero została doprowadzona w latach 1843-1846 
i to dzięki ponawianym usilnym staraniom u władz rządowych przez 
Magistrat m. Włocławka. który już w 1828 r. miał gotowy plan i pro- 
jekt zabezpieczenia brzegów Wisły przez wystawienie drewnianego bul- 
warku "od punktu pierwszej tamy czyli główki aż do Zamku Biskupiego", 
a który następnie w 1839 r.. uzasadniając potrzebę zatwierdzenia tego 
projektu, zaznaczał. że "br
egi Wisły tak dalece przez bieg wody są 
podrywane, iż zabudowania tej rzeki najbliższe, coraz bardziej na nie- 
bezpieczeństwo są narażone" 4). 


. , 


! : 

 


1) v. 41 f. 47. 
II) Rozrządzenie 93. 
8) Opis Kościoła par. św. Jana w Włocławku z dn. 14/X 1851 r. przez pro- 
boszua włocł. Ks. Nowakowskiego. Arch. Kap. Kat. rękopis luźny. oryg. dołączony 
do vol. 512. 
łl .Arentowil'., Z dawnego Włocławka 107-110.
>>>
., 
. 


86 


Urządzenia miejskie i wygląd miasta. 


Nietylko jednak nieuregulowane brzegi Wisły były przyczyną nie- 
porządków nadwiślańskiej dzielnicy miasta, ale nadto liczne w dawnych 
wiekach jatki czyli sklepy rzeźnicze, głównie przy Starym Rynku się 
znajdujące, oraz rzeźnia miejska. która niegdyś znajdowała się w śród- 
mieściu nad Wisłą u wylotu ul. Towarowej. t. j. u początku dzisiej- 
szego bulwarku. Rzeźnia ta bardzo zanieczyszczała miasto, formując 
na ulicach miasta "kałuże i wyziewy zdrowiu ludzkiemu szkodliwe" l). 
Mimo że Komisja Rządowa już w 1848 r. powzięła projekt prze- 
niesienia jej za miasto nad Zgłowiączkę, to jednak przetrwała ona 
jeszcze na swojem dawnem miejscu do końca niemal XIX w. Jeszcze 
inwentarz z 1860 r. opisuje ją jako dom drewniany, parterowy, usta- 
wiony na wiązaniu okrągłych słupów 2). 
Dopiero w r. 1897 wystawiona została dzisiejsza murowana rzeź- 
nia miejska na krańcu miasta, za szpitalem św. Antoniego przy ul. 
Toruńskiej, nad Wisłą. Przed wojną rzeźnię tę wydzierżawiali pry- 
watni przedsiębiorcy, a dopiero od r. 1918 prowadzona jest przez 
miasto na własny rachunek kasy miejskiej. W r. 1919 założono przy 
rzeźni motor elektryczny do pompowania wody, zamiast dotychczaso- 
wego ręcznego pompowania przez robotników S). 
Po przeniesieniu ze śródmieścia na kraniec miasta rzeźni miejskiej 
podniósł się też niebawem i stan miasta pod względem wyglądu, zdro- 
wotności i czystości. 
Obecnie nad porządkiem i czystością miasta czuwają od r. 1930 
Miejski Zakład Oczyszczania miasta, przy jednocześnie obowiązującym 
wszystkich przymusie oczyszczania miasta, oraz istniejąca przy Magi- 
stracie od r. 1929 Inspekcja Budowlana, która rozciąga nadzór nad 
prywatnem budownictwem i również przy pomocy stosowania przy- 
musu remontów czy też kwalifikowania do rozbiórki domów zniszczo- 
nych i zagrożonych, troszczy się o podniesienie zabudowań miasta 
pod względem wyglądu, czystości i zdrowotności ł). 


.} 


I 
1 


s 


- j - 

 


J) L. c. 
2, Archiwum miejskie. 
8) Sprawozdanie Samorządu 1JI. Włocławka za rok 1926. str. 127: Sprawozd. 
Magistr. m. Włocławka za r. 1929/30. str. 31-4. 
4) Sprawozdanie Magistr. m. Włocławka za rok 1929/30. s. 31-4; Głód miesz- 
kaniowy w Włocławku "Dziennik Kuj." z dn. 23/XI 32. 
 270. 


1
>>>
- 


IV 
ROLNICZY I PRZE1\1YSŁOWY CHARAKTER 
lVIIAST A 


1. 


Rolnictwo 1). 


ł 


W LOCLA WEK w dawnych wiekach miał również charakter miasta 
rolniczego. Już w przywileju lokacyjnym ten charakter rolniczy 
miasta przebija, a również i zachowane od pocz. XVI w. \ 
inwentarze to samo potwierdzają. 
Dla zobrazowania stanu rolniczego Włocławka w dawnych czasach 
wiele szczegółów podają inwentarze miasta. Inwentarze te sporządzane 
bywały przez zarząd dóbr biskupich. w których skład wchodził również 
i Włocławek, i obejmują tych tylko posiadaczy ról miejskich czy pod- 
miejskich. którzy obowiązani byli do pewnych świadczeń, danin i czyn- 
szów względem zamku biskupiego, pomijają zaś wszystkich tych. którzy I 
byli od wszelkiego rodzaju powinności zwolnieni mocą różnych nadań 
czy p!'zywilejów, jak np. kapituła katedralna, kolegjum wikarjuszy 
katedralnych, . wójci, gmina miejska i t. p. 
Według przywileju lokacji było wolnych w mieście od czynszów 
i świadczeń 12 włók wspólnego dworskiego i mieszczańskiego pastwiska 
nad Zgłowiączką od drogi Młyńskiej, i 7 włók gruntów wójtowskich. 
w tern 6 włók ról uprawnych na Papieżce. a 1 włóka łąk na Olendrach 
Zazameckich. 
Według inwentarzy, miasto lokowane było początkowo na 42 włó- 
kach, z których znikoma część tylko, przeciętnie od 1/ 2 -1 włóki. była 
pod zabudowaniami, reszta zaś stanowiła puste place. ogrody. uprawne 
pola i lasy. 
W miarę rozbudowy miasta, powiększał się też jednocześnie jego 
obszar terytorjalny, który w końcu XVIII w. według Tabeli Komisji 
Dobrego Porządku z 1787 r. wynosi w całości 64 włók. 24 morgi. 
64 1 / 3 prętów, w [lem pod zabudowaniami tylko 1 włóka 9 morgów 


,t 
I 
\ 


l) Na podstawie inwentarzy m. Włocławka z lat: 1534 (Ulanowski. Inwentarz dobr 
biskupstwa włocł. z 1534 r. Akta Historica T. X). 1568 (MHDWL. XII. 72). 1582 i 1583 
(v. 139 f. 45.2).1598 (v. 140 i 141 pocz.), 1604 (MHDWL. XXIV. 4).1790 (v. 148 f. 1-7). 
1751 (v. 156 i 157 pocz.). 1760 tv. 375 f. 249). 


l
>>>
.. 


88 


Rolniczy i przemysłowy charakter miasta. 


260 2 / s prętów, boru 24 włóki 28 morgów, pól uprawnych z ogrodami 
reszta. t. j. 38 włók 17 morgów 104 pręty. 
Włóki te czyli łany są wymierzone na miarę chełmińską. t. j. po 
30 morgów każda. gdy 1 mórg=300 prętów, a 1 pręt=7 1 / 2 bkci. Cza- 
sami jednak w inwentarzach włocławskich przy opisie rój kmiecych 
albo podmiejskich. uprawianych na przedmieściach. nazywany jest łan 
albo włóka t. zw. kmieca. prawie o połowę od tamtej mniejsza. 
Każdy mieszczanin-rolnik, początkowo ma pod uprawą przeciętnie 
1 włókę, później często spotykają się rolnicy siedzący tylko na pewnej 
części włóki, chociaż jest nadal wiele gospodarstw całowłókowych, 
a wyjątkowo spotykają się i parowłókowe. 
Dworzyszcze zaś, czyli plac z zabudowaniem. jakie miał sobie 
wyznaczone każdy mieszczanin poza rolą uprawianą, zajmowało prze- 
ciętnie około 42 pręty kwadratowe powierzchni. chociaż zdarzały się 
też czasami mniejsze lub większe place w mieście, a więc półplace, 
podwójne place i t. p. 
Początkowo inwentarze włocławskie rozrozmaJą role miejskie 
t. zw. civiles. czyli należące do mieszczan, mieszkających w samem 
właściwem mieście czy śródmieściu, oraz role przedmieszczan czyli 
włościańskie t. zw. cmethonales, t.j. te, które na przedmieściu tuż pod 
miastem się znajdowały i do terytorjum jak również jurysdykcji miasta 
były także zaliczane. a w miarę jak miasto się więcej zabudowywało 
i rozwijało, były włączane do miasta w ścisłem znaczeniu. 
O ile w dawniejszych wiekach liczba rolników, uprawiających łany 
kmiece podmiejskie. jest większa, to później w miarę rozwoju i rozbu- 
dowania się miasta zmniejsza się. a zato powiększa się liczba łanów 
miejskich, aż wreszcie z początkiem XVIII w. już w inwentarzach 
miasta niema rozróżnienia między łanami mieszczan i przedmieszczan, 
ale już tylko jednakowo wszystkie łany czy role nazywane są miej- 
skiemi albo mieszczańskiemi. 
Każdy mieszczanin osiadły. mając oddzielne w mieście, poza rolą 
uprawianą, wyznaczone sobie dworzyszcze, czyli plac z domostwem, 
odmienne też z jednego i drugiego. t. j. z roli i placu płacił czynsze. 
czy pełnił różne świadczenia panu miasta-biskupowi, względnie kasie 
miejskiej. na rzecz której biskup zrzekał się niejednokrotnie części 
swoich dochodów miejskich. Od dworzyszcza z placem czynsz roczny 
wynosił początkowo do r. 1530 po 1/ 2 szkojca monety t. zw. kujawskiej, 
a od włóki roli uprawnej po 9 szkojców. Czynsz ten w r. 1530. po 
zniesieniu monety kujawskiej, zamieniony został na grosze i od rlacu- 
dworzyszcza wynosił po 4 grosze. a od włóki roli uprawnej 24 grosze 
= 1/ 2 grzywny kuj.. lub 2 fertony. 


\
>>>
-- 


ro. 


Rolnictwo. 


89 


l_ 


W r. 1534 cały czynsz z wszystkich placów-dworzyszcz i ról 
uprawnych w mieście i na przedmieściach wyniósł razem zł. 47 gr. 11. 
a powinien wynosić normalnie zł. 48 gr. 7. gdyż niektóre place-dwo- 
rzyszcza nie opłacały czynszu. bo były w tym czasie opustoszałe, bez 
mieszkańców. Ponieważ różnica ta wynosi gr. 36. przeto wynikałoby 
stąd, że '} placów było opuszczonych. z których czynsz. licząc 4 gr. 
od placu każdego, w tym roku nie dochodził. Następnie ponieważ in- 
wentarz z 1534 r. wylicza wszystkiego 44 włóki roli w Włocławku 
i to tylko na przedmieściu (in suburbio). uprawianej przez 46 rolników, 
z których 2 ma po 2 włóki. 1 ma 1 1 / 2 , 9 po 1/ 2 i 34 po 1 włóce, przeto 
sam czynsz rolny za rok 1534 wynosi (44 
 24 gr.) zł. 35 gr. 6. 
Pozostałość zatem czynszu (zł. 47 gr. 11 - zł. 35 gr. 6) zł. 12 gr. 5 
wpłynęła od placów - dworzyszcz (domostw) w mieście zamieszka- 
nych przez mieszczan, których, licząc po 4 grosze czynszu od każdego. 
powinno być conajmniej sto, jeżeli się doliczy i te wyżej wspomniane 
9 placów opustoszałych. z których czynsz w r. 1534 nie wpłynął. I ta- 
ka liczba placów miejskich zgadza się mniej więcej z inwentarzem 
z 1534 r.. owszem. nawet pozwala nam odtworzyć uszkodzone jego 
części. Bo jakkolwiek inwentarz ten podaje tylko 81 placów miejskich. 
to jednak sam wydawca jego we wstępie zaznacza, że jest w nim 
brak jednej karty ze spisem właścicieli placów miejskich. na której to 
właśnie ta reszta w przybliżeniu 20 placów musiała być wymieniona. 
Według inwentarza z 1568 r. rolnicy włocławscy pła.cą czynszu 
od jednej włóki pół grzywny kujawskiej czyli 24 gr., a od połowy 
włóki 1 fertona czyli 12 gr. rocznie i mają obowiązek pracować je- 
den dzień w miesiącu dla dworu. 
W r. 1582 dwór otrzymał czynszu z miasta i placów zł 12/26i9, 
z ról miejskich zł. 32 gr. 24. gajowego z miasta zł. 87 gr. 26. 
W r. 1583 po raz pierwszy w inwentarzu wyróżnieni są rolnicy 
miejscy w mieście od podmiejskich, na przedmieściu uprawiających 
role. W mieście na włókach 4tt/ 2 jest 45 rolników. z których 1 ma 
3 włóki. 2 po 2, 2 po 1 1 / 2 , 22 po 1. z tych 1 jest wolny od czynszu. 
wreszcie 17 po 1/ 2 włóki. Z tych wszystki.ch pól uprawnych w mieście 
czynsz roczny, licząc po 24 gr. od każdej włóki. przyniósł zł. 32 gr. 24. 
Prócz tego inwentarz ten podaje nadto. że na przedmieściu jest 16 ro- 
botników, z których 11 uprawia po 1 włóce i 5 po 1/ 2 włóki roli. Rol- 
nicy ci przedmiejscy wszyscy opłacają czynsz po 24 gr. z włóki. czyli 
razem (24 X 13 1 / 2 ) płacą rocznie zł. 10 gr. 24. a dwóch z pośród nich 
ponadto obowiązanych jest do pewnej robocizny. Razem zatem rolnicy 
włocławscy w mieście i na przedmieściu uprawiają roli w r. 1583 
włók 55.
>>>
op 
I 


90 


Rolniczy i przemysłowy charakter miasta. 


Inwentarz z 1598 wykazuje roczny czynsz od 194 domów czyli 
placów w mieście i 61 w Nowem Mieście (Włocławku) oraz dwóch 
przedmieściach flor. (albo zł.) 26/18, z czego wynika. że niektóre z tych 
osiedli nie opłacały czynszu, widocznie z powodu nędzy wyjątkowej 
lub spalenia się. a takich musiało być przynajmniej 55. licząc 24 gr. 
obowiązującego czynszu do każdego placu - domostwa. Czynsz zaś 
roczny od uprawianych przez rolników 30 włók miejskich wynosił flor. 
24, a od t. zw. 12 włók kmiecych (przedmieszczan) flor. 9/18. czyli 
razem flor. 33 gr. 18. 
W r. 1604 inwentarz Włocławka już tylko podaje 110 placów 
osiadłych w mieście oraz wszystkie włóki roli uprawnej jako miejskie. 
bez rozróżnienia miejskich od wiejskich. w liczbie 40 1 / 2 włók, na któ- 
rych osiadli rolnicy płacą czynszu rocznego z każdej włóki po gr. 24. 
co razem na rok czyni flor. 32 gr. 12. } 
Od początku XVIII w. od ordynacji biskupa Konstantego Sza- 
niawskiego i później według inwentarza z 1720 r. czynsze z całego 
miasta, z placów - domostw i ról uprawnych ustalono na ogólną su- 
mę zł. 30 rocznie. Czynsz taki płacą mieszczanie po koniec XVIII w. 
jak wykazują inwentarzt: późniejsze z 1751 i 1760 r. 
Oprócz dawania czynszu w pieniądzach rolnicy włocławscy byli t 
też obowiązani do pewnej robocizn v, chociaż w małem bardzo stopniu. 
I tak w świetle inwentarzy z 1534 i 1568 r. obowiązani są do 
pracy w dworze z zaprzęgiem. względnie pługiem jeden dzień w mie- 
siącu z każdej włóki. 
W r. 1583 już niema robocizny z zaprzęgiem czy pługiem, tylko 
rolnicy na przedmieściu uprawiający role, i to nie wszyscy. bo na \ 
16-tu tylko 14-tu obowiązanych jest do pańszczyzny i to w zmienionej 
już od poprzednich czasów postaci, mianowicie powinnością ich jest 
przywieźć do zamku 4 wozy drzewa na miesiąc z każdej włóki, zwol- 
nieni zaś są od tej robocizny wszyscy rolnicy miejscy. których była 
wtedy przeważająca liczba, bo 45 na 41 1/ 2 włókach oraz 2 rolników 
podmiejskich na 2 włókach osiadłych. 
Inwentarz wprawdzie z 1598 r. mówi nam jeszcze o tej samej 
robociznie, że mianowicie wszyscy rolnicy włocławscy obowiązani są 
z każdej włóki uprawianej roli przywieźć do zamku 1 wóz drzewa na 
tydzień (względnie 4 wozy na miesiąc). ale jednocześnie dodaje, że nie- 
którzy zwolnieni są od tego obowiązku przez starostę zamkowego. 
Drogą jakiej zamiany zwalniani byli od tej robocizny doskonale 
wyjaśnia następny inwentarz z 1604 r" który zaznacza, że na całość 
40 1 / 2 włók ról miejskich osiadłych, tylko niektóre włóki są "zaciężne", 
t. j. obowiązani są ich posiadacze do pewnej robocizny. ale odmienne)
>>>
Rolnictwo. 


91, 


od dotychczasowej, mianowicie: "łąki sprzątać w boru i do zamku po 
wozie drew na rok oddawać. które kilka lat jako odkupują i miast 
drew każdy z nich daje per gr. 48". 
Z tego wynika, że już w końcu XVI w. dawna robocizna, obo- 
wiązująca rolników włocławskich do przywiezienia na potrzeby dworu I 
4 wozów drzewa na miesiąc, względnie 1 wozu na tydzień z każdej 
włóki uprawianej roli, została ograniczona tylko do niektórych włók., 
t. zw. zaciężnych oraz zmniejszona do 1 wozu na rok. ale i od tego 
ciężaru każdy także mógł być uwolniony za opłatą roczną 48 gr. 
Jednak w tym czasie wprowadzona została nowa robocizna: sprzą- 
tanie łąk w boru biskupim, nie zaś innych łąk, których dużo miał 
dwór biskupi. 
Według inwentarza z 1534 r. są liczne łąki dworskie w bo- 
rach, a przedewszystkie między wsią Łęgiem a m. Włocławkiem, które 
noszą nazwy następujące: Jaroszkowska za stawami. Junek, Lypiny. 
Mielcze, Przertharz. Radziszyna, Goląmbkowska, Thrynki oprócz tych 
do zamku włocławskiego należały nadto inne jeszcze łąki przy jezio- 
rach Rybne i Dziemyenie. 
W początkach XVIII w. biskup Szaniawski określił dokładniej 
czynsze i powinności mieszczan włocławskich osiadłych. 
Odtąd według inwentarzy z 1720 r. i 1751 r. .wszyscy mieszcza- 
nie osiadli na gruntach miejskich mają corocznie na św. Marcin wpła- J 
cać do zamku razem zł. 30. a ci którzy role sieją. czyli rolnicy nadto 
jeszcze "powiimi raz w rok wszyscy z kosami posłać na tłuki także.' 
...Drew na przyjazd Pański i zawsze kiedy potrzeba powinni z miasta \ 
przywozić do zamku... siec, trząść i zgrabić siano. Komornice ile jest 
w mieście powinny wychodzić z sierpami przez całe żniwa, za co im 
należy za każdy dzień po groszy sześć". 
W następnych latach mieszczanie włocławscy uzyskują od biskupa 
dalsze złagodzenie i zmniejszenie ciężarów. 
Już według inwentarza z 1760 r. poza czynszem rocznym wspól- 
nym od całego miasta zł 30, płacą nadto jeszcze 30 tynfów czyli jakie 
15 zł. na rok wzamian za uwolnienie od iobowiązku robocizny przy 
sprzęcie łąk dworskich. 
Odnośnie zaś do roboty przy żniwach dworskich za opłatą, inwen- 
tarz ten powtarza tę powinność za dawnemi inwentarzami z 1720 
1751 r. w zmienionej nieco formie. mianowicie, że nietylko komornice 
ale i komornicy, t.j. wszyscy mieszkający w mieście na komornem i nie 
posiadający swojej nieruchomości, byli obowiązani za opłatą 6 gr. za 
każdy dzień pracy pracować przy żniwach zamkowych tylko raz na ty- 
dzień, a nie jak dotychczas przez całe żniwa. Obowiązani są wpraw-
>>>
92 


Rolniczy i przemysłowy charakter mia.ta. 


dzie jeszcze do przywożenia drzewa do zamku biskupiego na każde 
zapotrzebowanie w czasie bytności biskupa, ale już w tym czasie. jak 
stwierdza tenże inwentarz. mieszczanie wnoszą prośbę do biskupa 
o złagodzenie tej robocizny i bliższe określenie liczby fur drzewa na 
kwartał czy też na rok. Biskup. jak zwykle. przychylał się do próśb 
mieszczan i zmniejszał robociznę tak. że wkrótce mieszczanie rolnicy 
zwolnieni byli od wszelkiej robocizny, do czego też Komisja Dobrego Po- 
rządku w 1787 r. przychyliła się, zobowiązując ich tylko do opłaty pe- 
wnego czynszu. 
Widzimy więc. że ludność rolnicza Włocławka pod względem ma- 
terjalnym stała daleko lepiej od ludności innych miast i wsi szlachec- 
kich. gdzie w ciągu wieków aż po sam koniec XVIII w. ciężary na 
ludność nakładane wciąż się powiększały. gdy przeciwnie w mieście 
biskupie m - Włocławku były one w tym samym czasie łagodzone. 
zmniejszane i już od XVI w. zamiast robocizny - pańs
czyzny było 
wprowadzane oczynszowanie gospodarstw-rzecz niesłychana. a przy- 
najmniej rzadko spotykana podówczas w innych dobrach. aż niemal po 
koniec XVIII w. 


f 


} 


; 
, 


J
>>>
2. 


Przetnysł w dawnych wiekach. 


A. Mł:ynarshIVo. 


W WŁOCŁA WKD. stolicy urodzajnych i rolniczych Kujaw, najpierw I 
rozwijał się przemysł rolniczy. jak młynarstwo i piwowarstwo, 
a później dopiero także i inne gałęzie przemysłu tu powstają. 
Ponieważ łatwy był dowóz do Włocławka z bliższych i dalszych okolic 
zboża, dlatego znajdowało się tu od czasów niepamiętnych wiele młynów 
wodnych. będących własnością biskupa lub kapituły. a wypuszczane 
one były mocą specjalnych przywilejów w dzierżawę długoletnią na 
prawie dziedzicznem i na określonych warunkach tak co do czynszu, 
jak i wszelkich innych świadczeń i danin na rzecz zamku biskupiego, 
do jakich się zobowiązywali dzierżawcy. Młynarz nie mógł bez zgody 
biskupa i kapituły młyna nikomu odstępować i biskup zwykle zastrze- 
gał sobie. że jeżeli młynarz i jego spadkobiercy okażą się nieudolni do 
utrzymywania Vi należytym stanie młyna. to zawsze i w każdej chwili 
wolno będzie biskupowi wykupić ten młyn za pewną zgóry oznaczoną 
w akcie dzierżawy sumę z rąk dzierżawców. ale jednocześnie też bi- 
skup i kapituła zobowiązywali się młyna z rąk dzierżawców - młyna- 
rzy bez poważnej przyczyny nie wykupywać. 
W r. 1582 zamek biskupi miał z młynów włocławskich dochodu 
za otrzymane miary 66'/2 korcy żyta (1 korzec po 11 gr.) wartości zł. 
16/18/9 I). 
Młyny włocławskie zmieniały swoje nazwy w ciągu wieków, bio- I 
rąc je zarówno od miejscowości czy też charakteru i właściwości topo- ( 
graficznych swego położenia. jak i od zmieniających się w różnych 
czasach imion i nazwisk ich dzierżawców - młynarzy poszczególnych. l 
a) M ł y n Łęg. 
Młyn Łęg należy do naj starszych młynów w kluczu włocławskim. 
Już w 1277 roku biskup Wojciech za zgodą kapituły katedralnej na- 


l) V. 1 :
9 f. 45.
>>>
1 


94 


Rolniczy i przemysłowy charakter miasta. 


daje go w dziedziczne posiadanie młynarzowi Hingonowi, który zobo- 
wiązuje się płacić na św. Marcin każdego roku do zamku biskupiego 
16 grzywien srebra, dokonywać swoim kosztem wszelkich napraw 
młyna, na potrzeby dworu biskupiego tuczyć w młynie stale i zawsze 
trzy wieprze na rok oraz mleć bezpłatnie wszystko zboże zamkowe 1). 
W połowie XVI w. z polecenia biskupa Jakóba Uchańskiego młyn 
Łęg zostaje nadany młynarzowi, który nazywał się Piotr Zgłobiony, 
i wtedy zostały wybudowane dwa nowe młyny. jeden mączny, drugi 
tartak. Młynarz ten obowiązany był dawać biskupowi z młyna dwie 
miary zboża. a sobie zostawić trzecią, z tartaku zaś dwie belki i dwie 
deski czyli tarcice biskupowi. trzecią zaś belkę z tarcicą dla siebie 
zostawić, nadto powinnością młynarza było naprawiać i utrzymywać 
w porządku młyny, na co biskup dwa denary, a młynarz jednego de- 
nara rocznie mieli dawać, drzewo potrzebne na deski i na tę naprawę 
młynarz ma sam ścinać sobie w lasach biskupich, a do zwiezienia ich 
na samo miejsce biskup daje mu zaprzęg wołów. W razie wykupu 
obydwóch młynów biskup zobowiązuje się wypłacić młynarzowi całe 
odszkodowanie za wszystkie wkłady przezeń włożone 2). 
Pozatem nie mamy zachowanych żadnych przywilejów na młyn 
i tartak Łęg, jeden tylko inwentarz z r. 1720 wspomina o nim, źe do 
zamku "powinien dawać na rok czynszu złotych trzydzieści, ale w prze- 
szłym czasie nie dawał dlatego. że piła ustawicznie tarła co potrzeba 
było do zamku i tak ten czynsz opuszczany był na czeladnika". Dalej 
inwentarz ten wspomina, że młynarz w Łęgu obowiązany był odrabiać, 
w dworze biskupim na rok dni 12-cie i to robotą ciesielską, do czego 
powinien młynarczyka umiejętnego posyłać do zamku. Od r. 1793 
młyn i tartak na Łęgu przeszły na własność rządu S). 
b) M ł y n R u d n y. 
Młyn Rudny, Ruda albo Żelazny, nazywany jest tak od rzeki Że- 
laznE'j albo raczej wody żelaznej. t. j. strugi. odprowadzającej do Wisły 
wody łąk, błot i mokradeł wschodnio - południowych krańców miasta 
Włocławka. Młyn ten z nazwą Rudny wzmiankowany już jest w przy- 
wileju lokacyjnym miasta z dn. 8/IX 1339 roku. jako młyn znajdujący 
się w Włocławku na rzece Zgłowiączce i należący do dziekana wło- 
cławskiego, prałata miejscowej kapituły katedralnej. 
Istniał więc on już nit długo przedtem. kiedy przywilejem z dn. 
23/V 1541 r. biskup Łukasz Górka nadaje go w dzierżawę M'lciejowi 


1 


l 
t 
. 


J) V. 1 f. 70: v. 2 f. U3. 
2) v. 96 f. 29. 
B) Szeliga. Przemysł włoci. 18-19.
>>>
" 


Przemysł w dawnych wiekach. 


95 


. 


Kokoszce, obywatelowi m. Włocławka, z prawem łowienia ryb małą 
siecią w jeziorze Grzybnie oraz z obowiązkiem dawania do zamku bi- 
skupiego corocznie na św. Marcin 30 korcy żyta i bezpłatnego mielenia 
zboża na potrzeby tegoż zamku; wreszcie przywilej zastrzega, że młyn 
ten może być każdej chwili przez biskupa odebrany, za zwrotem kosz- 
tów i pieniędzy weń włożonych przez dzierżawcę 1). 
Następnym przywilejem biskupa Jana Drohojewskiego z dn. 20/IX 
1553 r. młyn "Żelazny" został nadany młynarzowi Marcinowi Prusza- 
kowi, radnemu m. Włocławka za czterdzieści grzywien monety polskiej, 
pod warunkiem dawania dwóch miar zboża do dworu biskupiego oraz 
swobodnego mielenia zboża w tym młynie przez wszystkich piekarzy 
i poddanych dóbr biskupich; biskup ze swej strony przyrzekł pokrywać 
dwie trzecie kosztów na utrzymanie w porządku i naprawę zabudowań 
młyńskich, a w razie odbioru młyna wypłacić młynarzowi Marcinowi 
Pruszakowi. względnie jego spadkobiercom, 50 grzywien 2), która to 
suma została późniel powiększona o 170 florenów mocą przywileju 
biskupa Stanisława Karnkowskiego z dn. 15/III 1573 r., wydanego dla 
Jakóba Pruszaka S). 
Poza krótkiemi wzmiankami w inwentarzach z 1582 i 1598 r., 
nieco szczegółowiej opisuje nam ten młyn inwentarz z 1604 r.. z któ- 
rego dowiadujemy się. że należą do niego dość obszerne grunta orne 
i staw zarybiony, ale budynki młyńskie są podni3zczone i młyn wsku- 
tek niesumienności i niedbalstwa młynarza nie daje zamkowi żadnych 
dochodów. wolny też jest od tuczenia wieprzów na potrzeby zamku. 
Upadł z końcem XVIII w. 
c) M ł y n S ł o d o w o. 
Młyn Słodowo na rzece Zgłowiączce należy do starszych młynów. 
znajdujących się od wieków nie tylko na terenie dzisiejszego ale i daw- 
nego już miasta Włocławka. 
Przywilejem wydanym przez biskupa Zbiluta Golanczewskiego 
w 1377 r. młyn Słodowo. należący do dóbr stołu biskupiego. położony 
w pobliżu Starego Włocławka na rzece Zgłowiączce nadany zostaje 
Piotrowi Bagoszy na prawie dziedzicznem. pod warunkami następującemi. 
Biskup otrzymywać będzie dwie miary zboża, a trzecią zatrzyma 
młynarz dla siebie, przy naprawie grobli i urządzeń młyńskich biskup 
ponosić będzie dwie trzecie kosztów, a trzecią część młynarz, jak rów- 
nież przyrzeka biskup w razie potrzeby dodania do pomocy przy tych 


I) Rozrządzenie II. 
2) Tamże 12. 
8) v. 96 f. 22: :v. 135 f. 114.
>>>
96 


Rolniczy i przemysłowy charakter miasta. 


robotach swoich ludzi. Brzeg rzeki przy młynie i w górze aż do stru- 
myka nadany jest młynarzowi. ale bez pól przylegających doń, a na 
wybrzeżu tem może sobie młynarz urządzić ogród na obszarze jednego 
morga. 'Biskup zastrzega też sobie, że stosownie do swego uznania 
może każdej chwili nałożyć okowią-zek tuczenia w młynie na potrzeby 
zamku dwóch wieprzów, gdy trzeciego sam młynarz dla siebie będzie 
mógł tuczyć. Młynarz uwolniony jest od cięższych robót w zamku, 
z wyjątkiem lekkich, w razie jakiej pilnej k0nieczności. Młynarz i jego 
spadkobiercy na młynie mają odpowiadać przed wójtem ze Starego 
Włocławka. lub przed tym sędzią. którego biskup wyznaczy. w myśl 
prawa niemieckiego. Mieszczanie zaś włocławscy wszyscy nie mogą 
gdzieindziej słodów mleć jak tylko w młynie Słodowym I). 
Oprócz powyższego zachowały się nadto na młyn Słodowo przy- 
wileje biskupów: Czapskiego z 1745 r.. Ostrowskiego z 1765 r. i Ry- 
bińskiego 'Z 1777. 1781 i 1783 r. Wspominają też o nim inwentarze 
m. Włocławka z 1534, 1568. 1582. 1604. 1720 i 1751 r. 
Zarówno przywileje wszystkie. jak i inwentarze opisują młyn ten 
jako znajdujący się najbliżej miasta, tuż przy mieście względnie w sa- 
mym mieście starym Włocławku. 
Młyn ten był o dwóch kołach, mącznem i słodowem. z trzech 
miar zbożowych pobieranych od mielenia jedną zatrzymywał młynarz 
a dwie zamek biskupi. Dochód roczny z niego był mniejszy. aniżeli 
z innych młynów. w r. 1598 wynosi zaledwie 10 flor.. a w r. 1604- 
15 flor. za sprzedane 30 korcy żyta miary włocławskiej. licząc każdy 
korzec po 15 groszy. Czynsz ten pierwotnie młynarz uiszczał do dworu 
biskupiego pieniędzmi. a później już według inwentarza z 1720 r. tylko 
w naturze - zbożem, dając żyta 30 korcy miary włocławskiej. Z innych 
świadczeń zwolniony jest wtedy od tuczenia wieprzów na potrzeby 
zamku. ale obowiązany jest nadal do mielenia zboża darmo dla zamku 
przez 12 dni w roku oraz kolejno w razie potrzeby do roboty ciesiel- 
skiej. gdzie zamek każe posyłać umiejętnych młynarczyków. pełnić straż 
w nocy i w dzień na zamku oraz biegnąć z listami. bez opła ty i gdzie 
potrzeba. 
Polepszył się znacznie stan młyna Słodowo w XVIII w.. gdy bi- 
skup Czapski przywilejem z dn. 7 marca 1745 r. nadał go Szymonowi 
Bieleckiemu 2), o którym inw. z 1751 r. bardzo pochlebnie się wyraża 
i z wielkim uznaniem za jego gospodarność i utrzymanie w należytym 
porządku zabudowań młyńskich oraz wystawienie przy młynie nowych 
budynków. 
I) v. 96 f. 22-3. 

) v. 158 f. 24. 


'. . 
'14 



I 


4- 
I 
,. 


'f 
f 
..
>>>
j 


l 
4: 


f 
! 
.. 


" 


A, . 
,- 


t \ 
, 


'. 
......... I" 


",- ,
 


.. 


.. 


l , " 
 
.... -'--- 
.. 


- 
. 


- 


- 


'. , 


, ..... 
,. . 


'-/. 


'1, 


-. j- 
I lot" _ 



 ." 
""., 
.
.!
 


.... 


J!III- 


'I. 


." 



Jo ", .1 
.. 


, t" 


"...-
 


"1-. 


-łt 


" 


t 

. 


-...... . 
....1 
, 


I
 * 


.. 


:. 


\' 
-- 
.-' 


,. 


". 

" 
ftc,'--ł! 
'I 

, . 


, 


1;4 
"o, 


" 

. , 


:o 


r 


I: 


' 
,- 


" .. 


'.
 
. , 


,+ 
" ',. 
(o. 


'
 


), 


:""';' ( 
"
' 
" , 
.,.' I
, 
I I .,
 


'p . 
 
, ' 


-' I 
'I 


'" 
N 
LI 
e 
'" 
N 
'" 
N 
"'O 
o 

 
o 
"'O 
"i 


." 
rt..... 
, , 


tU- 
ił.-, 
o - 
--g
 

o 
N 

c5 
..,.g. 
'Ez 
Oj " 

 E- 
"'ON 
QI
 
N 
.. 
1:10 
'" 

 
Ol) 
ił 
oS 
LI 
o 
'i 
'" 
.. 
"'O 
.!! 
. 

 


I 
. 
:..

. 


,- 


.:t 


o 
'"
>>>
, 


,. 


t- 
. 


ł
>>>
Przemysł w dawnych wiekach. 


97 


,. 


d) M ł y n L i s e k. 
Młyn Lisek, zwany też Liskowski, Mikołaj. Żur l). należy do star- 
szych młynów włocławskich i znajdował się w granicach m. Włocławka 
na rzece Zgłowiączce. Już przed r. 1470 z nadania biskupa dzierżawi 
go Paweł Lisek, dla którego w tymże roku nowy przywilej wydaje bi- 
skup Jakób z Sjeny, zabezpieczając lepiej zamkowe prawa i dochody 
z tego młyna, nazwanego tutaj Włocławskim. Młyn nadany jest na 
prawie dziedzicznem, młynarz obowiązany jest, - zamiast dawania do 
dworu miar zbożowych,-płacić w każde suche dni co kwartał 1 grzywnę. 
zwolniony jest od tuczenia wieprzów na potrzeby zamku. ale zato 
swoim kosztem obowiązany jest utrzymywać w porządku i naprawiać 
wszelkie urządzenia młyńskie. a tylko dla naprawy grobli przy młynie 
zobowiązuje się biskup przysłać dwóch ludzi lub dwa wozy, stosownie 
do zapotrzebowania; może też młynarz ścinać drzewo w lasach bisku- 
pich na potrzeby młyna, które będzie miał zwiezione na miejsce wozem 
przysłanym z dworu Biskup włącza do posiadłości młyńskich łąkę. 
zw. pospolicie Łonicmcza. oraz dwa ogrody przy młynie się znajdujące. 
a dla przysporzenia młynarzowi źródeł dochodu. nadany mu zostaje 
chojnik, zagajnik. zw .Hieczeczka, w stronę Korabnik oraz łąki biskupie 
i kapitulne przy rzece Zgłowiączce, rozciągające się tak, że grunta te 
będą mogły być według uznania młynarza wykorzystane, wykarczo- 
wane i zamienione na pola uprawne. Pozatem młynarz obowiązany 
jest przysyłać sługę swego do pewnych lżejszych robót w dworze i do 
naprawy budynków zamkowych. Biskup zastrzega sobie, fe młynarz 
nie może zadłużać się ani też sprzedawać częściowo czy całkowicie 
młyna bez zgody biskupa. biskup zaś może każdej chwili stosownie 
do uznania wykupić od niego ten młyn za sumę najwyżej 20 grzywien 2). 
Warunki tej dzierżawy młyńskiej jeszcze później w ciągu wieków 
się zmieniały. 
Młyn ten wzmiankowany jest również w inw. z 1534 r. jako: "fa- 
rinarium" (mączny), "liskowski" w górę rzeki Zgłowiączki tuż przy 
mieście Włocławku położony. o dwóch kołach; młynarz obowiązany 
jest dawać do zamku trzy miary zboża każdego mielonego w młynie 
oraz utuczyć trzy wieprze na rok. 
Już jednak według inwentarza z 1568 r. obowiązany jest młynarz 
do utuczenia dla dworu tylko dwóch wieprzów na rok. 
Według inw
ntarza w 1598 r. młyn daje dochodu rocznego zam- 
kowi 50 flor., a od 1604 r. miar żyta 3 łaszty, wartości 120 flor., licząc 
każdy łaszt po 40 flor. 


, 


J) Inw. z 1760 r. 
Monografja m. Włocławka, 


Z) v. 96 f. 23. 


7 


-
>>>
98 


Rolniczy i przemysłowy charakter miasta. 


W inwentarzach w 1598 i 1604 r. młyn Lisek występuje pod zmie- 
nioną nazwą Mikołaj; że jest to ten sam młyn Liskowski. mamy na to 
dowód w dekrecie sądu konsystorskiego z 1657 r., gdzie jest wyrażenie: 
"młyn Lisek albo Mikołaj" 1) 
, W inwentarzu zaś z 1760 r. młyn ten jest nazwany też Mi- 
kołaj albo Żur. 
e) M ł y n Ś w i e c h. 
Młyn Świec h jest to ten sam młyn. który w świetle inwentarza 
z 1534 roku został niemałym nakładem kosztów urządzony w samem 
mieście Włocławku w początkach XVI w. przez biskupa Wincentego 
Przerembskiego (1503-1513). Do tego młyna była doprowadzana woda 
przy pomocy rury wodociągowej na odległość 500 kroków mierniczych. 
Młyn ten. z powodu nie dostatecznej ilości dochodzącej wody, jak rów- 
nież z powodu zepsucia się rury i całej struktury kół młyńskich. był 
często nieczynny. np. na szereg lat przed r. 1534, kiedy to biskup Jan 
Karnkowski dopiero poleca go naprawić radnemu m. Włocławka Ma- 
ciejowi Kokoszce. Naprawiony. a właściwie odbudowany z niemałym 
trudem i kosztem, młyn ten niedługo potem znowu w r. 1568, z powodu 
braku wody, stoi nieczynny. 
W XVI w. już nazywa się młynem Świech, Świechowski, od na- 
zwiska osadzonych na nim młynarzy. 
W r. 1542 biskup Łukasz Górka, przychylając się do prośby ka- 
pituły kat., dla powiększenia jej dochodów nadał aż do odwołania ka- 
pitule prawo wolnego i bezpłatnego w tym młynie przemiału zboża na 
swoje potrzeby, a nadto trzecią miarę każdego mielonego zboża w mły- 
nie, z tych trzech miar. jakie dotychczas pobierał dwór biskupi 2). 
Było to przywrócenie kapituły do tych praw, które kapituła 
kiedyś posiadała do tego młyna, nadanego już jej przez biskupa Win- 
centego Przen'mbskiego w pocz. XVI w., za co kapituła zobowiązała 
się już wtedy odprawiać jedną Mszę św. na rok w intencji tegoż biskupaS). 
W XVII w. młyn ten obok nazwy Świech, Świechowski ma też 
przydaną sobie nazwę drugą "Piaseczny" 4). 
W r. 1577 młyn został nadany przez biskupa St. Karnkowskiego 
Andrzejowi Lasskowi na prawie dziedzicznem. ze wszystkiemi przy- 
ległemi polami. łąkami. pastwiskami i wszelkiemi przynależnościami, 
z prawem łowienia na swoje potrzeby. a nie na sprzedaż, ryb małą sie- 


) 


l) v. 124 f. 28-30. 
2) Oryltinalny dyplom w Arch. Kap. Włocł. oraz C'dpisy: v. 21 f. 267. 
8) Damalewicz, Vitae 357-8. 
4) Tamże. 


...
>>>
'\ 


Przemysł w dawnych wiekach. 


99 


cią W przylegającym do tegoż młyna stawie. Biskup zaznacza, że wszyst- 
kie szczegółowe warunki tego nadania są zawarte w oryginalnym przy- 
wileju, gdzie też zastrzeżone są wszystkie prawa biskupa do tego młyna, 
który również w każdej chwili może byc przezeń wykupiony z rąk 
młynarza za sumę 200 flor. pol. 1). 
Następnie wydawali przywileje na młyn 8wiech biskupi: Bona- 
wentura Madaliński dnia 27/11I 1685 r. 2) i Józef Rybiński dnia 12 stycz- 
nia 1778 r. S). 
Tym ostatnim przywilejem młyn nadany jest rodzinie Świechowi- 
czów na lat 40; młynarz obowiązany jest corocznie na św. Marcin Bp. 
i W. 600 zł. dawać do zamku, darmo i bez wymiaru mleć zboże na 
potrzeby kapituły kat. i Sem. Duch., utrzymywać swoim kosztem 
w porządku budynki i urządzenia młyńskie; biskup zaś ze swej strony 
przyrzeka pomoc w razie wyrządzenia młynowi jakiej szkody przez 
powódź. w razie zaś wykupu młyna, wypłacić młynarzowi 300 zł.. na 
jaką to sumę młyn został ubezpieczony już przywilejem biskupa Ma- 
dalińskiego w 1685 r., jako też zwrócić trzy czwarte kosztów włożo- 
nych w naprawianie budynków i utrzymanie w porządku młyna. 
Według inwentarzy w 1583 r. młyn Świech miał trzy koła. a czwarte 
koło jagielne. w 1598 r. daje zamkowi rocznego dochodu 40 flor., 
a w r. 1604 z młyna dwie miary zboża należą się biskupowi. trzecia 
zaś kapitule. za które młynarz płaci pieniędzmi biskupowi 40 flor., 
a kapitule 20 flor. rocznie. Przy młynie jest staw zarybiony oraz do- 
statek roli, a młynarz z tego płaci dziesięcinę do stołu biskupiego. 
Od początku XVIII w. według inwentarzy z 1720 i 1751 r. mły- 
narz obowiązany jest dawać zamkowi rocznie czynszu 40 tynfów, utu- 
czyć dwóch wieprzów oraz na podobieństwo innych młynarzy odrobić 
dwanaście dni roboty ciesielskiej tam. gdzie zamek każe, mleć zboże 
pańskie i słody przez dwanaście dni w roku. a także. ile razy zajdzie 
tego potrzeba, i zboże kapitulne do Bularni i to bez wymiaru, czyli 
darmo i bez żadnej opłaty. 
Już w połowie XVIII w. młyn Świech był w ruinie, naprawiany 
potem jeszcze. jakiś czas jest czynny. po II rozbiorze (1793 r.) uległ kon- 
fiskacie i stał się własnością rządu. który wypuszczał go w dzierżawę 4). 
f) Młyn Cziemiega albo Lasek. 
U samego ujścia rzeki Zgłowiączki do Wisły tuż niedaleko zamku 
biskupiego znajdował się niegdyś młyn zwany Cziemiega. a później także 
Lasek. 


J) v. 96 f. 21. 2) v. 156 i 157 pocz. 
4) Szeliga, Przemysł Włocł. 18. 


H) v. 158 f. 92.
>>>
100 


Rolniczy i przemysłowy charakter miasta. 


Młyn ten znany nam jest z przywilejów biskupa St. Karnkow- 
skiego z dn. 20NIII 1571 r. I). Znajdował się on niegdyś pod zam- 
kiem przy ujściu rzeki Zgłowiączki do Wisły. Wystawiony został od 
samych fundamentów w połowił:: XVI w. przez Błażeja zw. Cziemiegą 
i nadany na prawie dziedzicznem jemu i jego spadkobiercom przywi- 
lejami biskupów włocławskich. 
Wkrótce jednak już w czasie rządów diecezją biskupa Stanisł. 
Karnkowskiego w r. 1571 umarł Błażej Cziemiega, a ponieważ pozo- 
stała po nim wdowa nie była zdolna utrzymać w nalefytym porządku 
młyna i naprawić szkód już młynowi wyrządzonych gwałtownemi wy- 
lewami rzeki. dlatego biskup. wykupiwszy ten młyn z rąk owej wdowy. 
nadaje go przywilejem z dn. 20/VIII 1571 r. Pawłowi Rogali w dzie- 
dziczne wieczyste posiadanie na warunkach następujących. Z każdego 
gatunku zboża w młynie mielonego dwie miary (metrety) młynarz ma 
dawać biskupowi. a trzecią brać dla siebie. ale tylko za ten czas, gdy 
młyn będzie czynny. Aby jednak wyrównać szkody wyrządzane mły- 
nowi przez częste wylewy, biskup nadaje młynarzowi pole nad Zgło- 
wiączką, przylegające do zabudowań młyńskich, a ciągnące się w stronę 
Korabnik do pobliskiego lasu, nadaje mu prawo łowienia ryb w Zgło- 
wiączce siecią t. zw. Zabrodnią oraz zobowiązuje się biskup w swojem 
i swoich następców imieniu pospieszyć młynarzowi z pomocą w razie 
niebezpieczeństwa, grożącego młynowi ze strony niszczących wylewów 
i powodzi. Młynarz nie może młyna bez zgody biskupa nikomu odstę- 
pować, ani w całości ani w części sprzedawać, biskup zaś może w każ- 
dej chwili młyn od niego wykupić, za wypłaceniem młynarzowi ubezpie- 
czonej sumy 100 zł. 
Wkrótce po latach kilkunastu młyn Cziemiega został nadany Andrze- 
jowi Lasskowi. który widocznie należał w mieście do zamożniejszych 
mieszczan, skoro podówczas był także właścicielem jednego śpichrza 
zbożowego w Włocławku, według inwentarza z 1598 r. Od nazwiska 
nowego młynarza młyn ten odtąd nazywany jest niekiedy Lasskiem 
obok starej nazwy Cziemiega. 
Po niewielu latach okazało się. że młynarz Andrzej Lassek spu- 
stoszył młyn tak, że już dn. 14/IV 1594 r. biskup Hieronim Rozdra- 
żewski wyznacza specjalną Komisję do zbadania tych szkód i strat. 
Do Komisji zostali powołani mieszczanie włocławscy: Stanisław Ro- 
matowski, Maciej Konopnicki, Jan Gosławski i Maciej Sarnowski, którzy 
otrzymali pełnomocnictwa, aby w całym komplecie. lub gdyby nie mogli 
wszyscy, to w gronie trzech lub conajmniej dwóch w oznaczonym dniu 


l) V. 30 f. 222.
>>>
Przemysł w dawnych wiekach. 


101 


wezwali przed siebie oskarżonego Andrzeja Lasska i przesłuchali go 
i, gdyby przekonali się o jego winie i działaniu na szkodę własności bi- 
skupa, mieli go usunąć z młyna, za odpowiedniem wynagrodzeniem, 
jeżeliby tego sprawiedliwość się domagała. 
Biskup dlatego sam tej sprawy nie sądzi, ale oddaje ją pod sąd 
komisarzy. gdyż, jako osobiście bezpośrednio zainteresowany, nie chce we 
własnej sprawie być sędzią i wogól
 poleca. by komisarze - sędziowie 
kierowali się jedynie sprawiedliwością, a co oni zawyrokują biskup przy- 
rzeka niezwłocznie przyjąć i potwierdzić I). 
Badania stwierdziły, że młyn doszczętnie spalił się tak, że śladu 
po nim nie zostało już w r. 1594. a na jego miejscu, przywłaszczywszy 
sobie grunta młyńskie. ówczesny młynarz Andrzej Lassek bez zgody 
biskupa pobudował sobie na nich nie młyn ale folwark. Folwark ten 
został wyrokiem sądu komisarskiego zwrócony biskupowi i już odtąd 
nie jako młyn. a tylko jako folwark (praedium) Cziemiega, albo Lasek 
jest podawany w inwentarzach z 1598 i 1604 r. W r. 1598 folwark 
ten jeszcze nie przynosi zamkowi żadnych dochodów. 
W r. 1604 mamy już szczegółowsze sprawozdanie i zarazem ostat- 
nią wiadomość źródłową o tym folwarku. Dowiadujemy się więc, że 
folwark Cziemiega. zw. Laskiem. znajduje się tuż pod zamkiem biskupim, 
że kiedyś był młynem. ale młyn ten jeszcze za ś.p. biskupa Hieronima 
Rozdrażewskiego przez ogień spustoszał tak, że został z niego tylko 
dom gospodarski. Dom ten obrócono na folwark wraz z rolą przyległą, 
która po dobrej uprawie wydaje rocznie około sto kóp żyta, czyli 5 łasz- 
tów, z czego można sprzedać 3 łaszty po flor. 40. co przynosi zamkowi 
dochodu rocznego z tego folwarku flor. 120. 


g) M ł y n P o r a z a. 
Młyn Poraza na rzece Zgłowiączce wystawiony został dopiero za 
biskupa St. Karnkowskiego, który nadał go na prawie dziedzicznem Bła- 
żejowi Skibie, przywilejem z dn. 10/X 1577 r., wraz z przyległościami- 
polami, rozciągającemi się z jednej strony od gruntów młyna Rudny. 
a z drugiej do drogi dalszej z Wieńca do Włocławka prowadzącej. 
Biskup zezwala młynarzowi na całkowite korzystanie z tych pól. łąk, 
borów. na wyręb drzewa, karczowanie, uprawę roli, sprzątanie siana. 
a także urządzanie pasieki z pszczołami. czyli uli. Młynarz ma swoim 
kosztem młyn utrzymywać w porządku, naprawiać go, przeprowadzić 
kanał wodny zw. śloza, sprawić jeden nowy kamień młyński. gdy dwa 
inne kamienie biskup swoim kosztem zobowiązał się dostarczyć, jak 


J) V. 30 f. 171.
>>>
102 


Rolniczy i przemysłowy charakter miasta. 


rówmez przy pomocy swoich ludzi naprawić groble przy młynie w razie 
jej podmycia i zniszczenia. Młynarz obowiązany jest dawać do zamku 
dwie miary zboża, a trzecią zatrzymać dla siebie, wolny jest od wszel- 
kiej robocizny dla zamku. może łowić ryby w stawie młyńskim małą 
siecią. ale tylko na swój użytek domowy 1). 
Według inwentarzy z 1582. 1598 i 1604 r. młyn Poraza jest nowy. 
o dwóch kołach, przynosi z miar zbożowych dochodu zamkowi od 
2-3 łaszt zboża wartości 100 - 120 florenów rocznie; młynarz zwol- 
niony jest od powinności tuczenia wieprzów dla zamku, ale obowiązany 
był narówni z innymi młynarzami da robót przy naprawie budynków 
zamku włocławskiego. Pozatem o tym młynie źródła nie podają więcej 
wiadomości. 


h) P r z e p i s y o m ł y n a c h. 


Pierwotnie młynarze włocławscy mieli swobodę przy ściąganiu 
opłat. wybieraniu miar i t. p. od zboża mielonego w młynie. Ponieważ 
jednak działy się na tem tle nadużycia, dlatego Komisja Dobrego Po- 
rządku w 1787. przychylając się do próśb i skarg mieszczan, krzywdzonych 
przez dwa podówczas istniejące tylko i czynne we Włocławku młyny- 
Świech i Słodowo. ustaliła raz na zawsze przepisy. których odtąd mły- 
narze włocławscy mieli się trzymać, oraz określiła wymiar i opłaty. 
które od mielenia zboża mieli pobierać, a mianowicie: "od korca zboża 
każdego miary warszawskiej na raz zmielonego, garncy warszawskich 
trzy; od korca zboża każdego na pytel mielonego. groszy cztery; od 
korca kaszy jęczmiennej i tatarczanej garncy trzy; od półtora korca 
jagieł garncy trzy; od pytlowania korca kaszy groszy dwa; od sztuki 
słodu korcy trzydzieści w sobie zawierającej, ze wszystkiem złotych 
cztery. Miarą od zboża sam właściciel miarą ustanowioną odsypać 
powinien. Wolno będzie każdemu przed zmieleniem i po mieleniu ka- 
mień i jagielnik sobie omiatać i miękiny sobie od jagieł zabierać; py_ 
tlówki od zboża na raz mielonego nikt płacić nie powinien. Gdyby zaś 
kiedy młynarz miarę i opłatę teraz ustanowioną powiększać, lub szkody 
przez jakiekolwiek podejścia czynić ważył się. do sądu starościńskiego 
zapozwany, dwadzieścia talarów strafu (kary) do kasy miejskiej zapła- 
cić będzie powinien. Rozrządzenia takow
, ażeby we wszystkich punk- 
tach swoją odbierały egzekucję, baczność na to jurysdykcji starościń- 
skiej dawać zalecamy" 2). 


I) v. 96 f. 21-2
. 
2) Rozporzdzenie 107-108.
>>>
, 


Przemysł w dawnych wiekach. 


103 


B. PhlVo'Warst'Wo i gorzelnict'Wo. 


W związku Z obfitością zboża i płodów rolniczych. w Włocławku 
od czasów niepamiętnych rozwijało się także browarnictwo, wyrób piwa 
i gorzałki, którą dawniej piwem także nazywano. Sławne też było 
w całej Polsce ongiś piwo. t. zw. włocławskie, a poeta nasz z końca 
XVI w. St:bastjan Klonowicz (1599 r.) w swoim "Flisie" nazywa Wło- 
cławek "księżmi i piwem sławnym". 
, Już w XIV w. istnieje w samem mieście Starym Włocławku młyn 
Słodowo zwany 1), który obok jednego koła t. zw. mącznego do prze- 
miału zboża na mąkę posiada też koło t. zw. słodowe do mielenia 
słodów piwnych czy gorzałczanych; wspominają też o nim inwentarze 
Włocławka. zachowane od 1534 r. i wszystkie późniejsze. Były również 
w Włocławku liczne browary czyli wytwórnie piwa i gorzałki. 
W r. 1556 przy ul. św. Witalisa "ku Łęgowi", znajdował się browar 
wójtowski, t. j. należący do wójta włocławskiego 2). 
W przywileju zaś wydanym dla miasta dn. 7. I. 1577 r. przez 
biskupa St. Karnkowskiego. wspomniany jest browar zamkowy. istniejący 
w obrębie zabudowań zamkowych nad rzeką Zgłowiączką, tuż przy 
moście, łączącym zabudowania gospodarcze zamkowe za rzeką. t. zw. 
Zazamcze z właściwym zamkiem. 
Według inwentarzy: w 1582 r. browar zamkowy wywarzył piwa 
z 22 słudów jęczmiennych. przynosząc zysku zł. 12 gr. B i t. zw. "piwa 
pszennego włocławskiego" za zł. 70 gr. 26; w roku zaś 1598, tenże 
browar zamkowy wywarzył 240 beczek piwa. którego wartość dosięgała 
florenów, czyli złotych 350. 
Według inwentarza z 1604 r. we Włocławku było wielu piwo- 
warów, którzy dawali do zamku wymiar zboża, psz.enicy i jęczmienia 
od każdego słodu "miarą wierzchowatą"; wymiaru pszennego od tych 
słodów miejskich zamek otrzymywał rocznie korcy około 750. wartości 
900 florenów, licząc korzec po 1 flor. 6 gr., a wymiaru od słodów 
jęczmiennych korcy około 60, wartości n. 48, licząc korzec po 24 gr. 
Cenę na piwo i trunki wyznaczał biskup, względnie kapituła 
w czasie nieobecności biskupa, albo starosta zamkowy, później od pocz. 
XVIII w. urząd radziecki w obecności starosty zamkowego S). 
W r, 1610 cena jednej beczki piwa była oznaczona 2 floreny. 
licząc każdy floren po 30 groszy 4). 


l) Zob. o nim wyżej. 
II) v. 114 f. 605. 
3) v. 375 f. 249-253: Rozrządzenie 
O. 
4) v. 220 f. 280.
>>>
104 


Rolniczy i przemysłowy charakter miasta. 


Od drugiej połowy XV w. był także nakładany na piwo i trunki 
podatek państwowy t. zw. czopowe, który od połowy XVII w. przeszedł 
na sejmiki i uchwalany był razem z poborem, a od r. 1673 uzupełniany 
był nadto nowym podatkiem akcyzą, t. zw. szelężnem. Rozkład tego 
podatku zależał całkowicie od biskupa. albo kapituły. 
W r. 1610 kapituła, sprawująca rządy podówczas wakującej stolicy 
biskupiej w Włocławku, wyznaczyła czopowego po 2 floreny od każdej 
zaprawy piwnej, zawierającej zwykle 30 korcy słodu 1). 
Początkowo podatek czopowe był wybierany z miasta przez sta- 
rostę zamkowego za powagą biskupa czy kapituły, a następnie odsyłany 
wprost do Skarbu Państwa. Z końcem wieku XVII podatek ten wy- 
dzieżawiało od Skarbu miasto. Uchwała sejmiku województw Radziejow- 
skiego. Brzesko-Kuj. i Inowrocławskiego dn. 15. XII. 1671 r. postanawia, 
przychylając się do tyczeń biskupa włocławskiego, aby Magistrat 
mi. Włocławka miał pierwszeństwo do wydzierżawiania czopowego. 
Uchwała ta brzmi:.. ..więc i Włocławkowi. miastu książęcia jmści bi- 
skupa kujawskiego, pasterza naszego, tenż
 pokazujemy fawor. aby do 
arendowania czopowego, magistrat tameczny był zawsze bliższy in 
quantum to, co kto inny arendy daje i oni dadzą 2). 
Miasto istotnie zaraz otrzymało od Skarbu propinację czyli dzier- 
żawę czopowego albo szelężnego t. j. podatku od wyrobienia i sprze- 
dawania piwa i wszelkiego rodzaju napojów alkoholowych, a ponieważ 
niektórzy obchodzili w mieście to prawo i nie opłaciwszy do kasy miej- 
skiej podatku, potajemnie wyrabiali w mieście piwo i gorzałkę, dlatego 
wkrótce zaraz na prośby Magistratu włocławskiego sejmik Radziejowski 
uchwałą z dn. 16. VI. 1683 r. zakazał surowo pokątnego i potajemnego 
wyrabiania trunków S). 
Z pod prawa propinacji i podatków wyjęte były w mieście trzy 
browary: zamkowy, XX. Misjonarzy czyli Seminarjum Duchownego 
i 00. Reformatów, które mogły wyrabiać piwo dla swoich potrzeb. 
W XVIII w., z powodu ogólnego zubożenia, miasto otrzymywało pewne 
ulgi w płaceniu czopowego, zarówno od warunków kontraktu Jzier- 
żawnego, jak i od taryfy przepisanej w r. 1681 4). 
Inwentarz z 1760 r. podaje. że Włocławek płaci czopowego i sze- 
lężnego województwu zł. 700 rocznie, według ugody na komisji. która 
bywa po Nowym Roku w Radziejowie. 


, 


J) Tamłe. 
2) Paw.ńlJki, Dzieje Ziemi Kuj. II. 3ł:!. 
8) Tamłe III. 82. 
') Tamłe, III. 6. L16. IV. 14. 109, 204. 361. V. 27. 236-7.
>>>
I 


Przemysł w dawnych wiekach. 


105 


Wedłul! inwentarzy z 1720, 1751 i 1760 r. mieszczanie piwowarzy 
włocławscy na każdy słód piwny czyli zaprawę nie mogli więcej za- 
lewać jęczmienia, jak korcy 30 i od każdego słodu piwnego czy go- 
rzałczanego mieli dawać do zamku miarę równą mierze do zboża w Brze- 
ściu Kuj. używanej. wymiaru korzec jeden jęczmienia lub żyta, a sło- 
dów pod karą konfiskaty nie mogli nigdzie mleć jak tylko w młynie 
słodowym zamkowym i to za kwitem pisarza zamkowego i po zapła- 
ceniu od sztuki młynarzowi według zwyczaju. Nie mogli też mieszcza- 
nie - piwowarzy pod karą konfiskaty kupować za miastem zboża 
i słodów mielonych, ale tylko na rynku miejskim i to nie pierwej. aż 
dopóki zamek biskupi nie nabył dla siebie, co potrzeba. Ustalenie cen 
na zboże należy do zamku. Jeżeli kto kupił słód gotowy, to go nie 
mógł sam bez pisarza zamkowego mierzyć. dla odebrania wymiaru. Pod 
karą konfiskaty nie wolno też było nikomu do domu swojego sprowa- 
dzać ani kupować gorzałki gotowej bez wiedzy pisarza zamkowego. 
Od kupionej zaś beczki gorzałki gotowej obowiązany był każdy wpła- 
cić do zamku 4 floreny. 
Po rozbiorach w czasach Król. Pol. uchwałą Rady Miejskiej 
z dn. 15/X 1816 r. podwojone zostały pobory od trunków, sprowadza- 
nych do Włocławka z innych miejscowości, a wkrótce potem z pole- 
cenia księcia Namiestnika płacono po 1 gr. 1 szelągu od 1 garnca piwa lub 
porteru angielskiego l). Dochód od trunków. piwa i gorzałki pod na- 
zwą garnc0we albo wiadrowe miasto jeszcze pobierało w latach 
1844-1856, przeznaczając go na koszta budowy i utrzymania dzisiej- 
szego gmachu starostwa, wystawionego w 1653 r. 2). 
Według inwentarza z 1855 r. we Włocławku są 4 browary, wy- 
rabiające piwo: oprócz 00. Reformatów i XX. Misjonarzy czyli Semi- 
narjum Duch., są nadto dwa browary prywatnej własności mieszczan, 
jeden starszy i drugi nowy. obydwa wyrabiające piwo na użytek 
miasta. ro::znie wiader 15.000, wartości rubli ros. 4.500. 
Były też w dawnych wiekach w Włocławku liczne karczmy dla 
wyszynku i sprzedaży trunków. piwa czy gorzałki. 
Według inwen. z 1751 r. były 4 karczmy: 1) na "Wydmuchowie". 
w okolicach klasztoru 0.0. Reformatów, na Nowym Rynku. istniejąca 
do r. 1840; 2) w ogrodzie zamvowym nad Zgłowiączką; 3) nad Wisłą 
t. zw. "Gdańska piwniczka". wpobliżu zamku biskupiego. u początku 
dzisiejszego mostu Wiślanego; 4) "Karczemka" na Olendrach Zaza- 
meckich nad Wisłą. gdzie głównie flisowie kupowali piwo. 


1) ('zumecki. Opis Wlocławka z 1820 r. 
II) Arch. Akt. D. w Warsz. ręko M 6459. 6457 I. 123; 6458 I. 213. 215; Inwen- 
tarz Włoci. z 1860 r.
>>>
106 


Rolniczy i przemysłowy charakter miasta. 


W połowie XIX w. było jeszcze więcej karczem w Włocławku. 
około 50. 


C. Olejnictwo i bartnictwo. 
a) O l e j n i c t w o. 
Włocławek też słynął w dawnych wiekach z wyrobu oleju. czego 
dowodem są wzmianki inwentarzy miasta. według których jest w mie- 
ście w r. 1563 ośmiu fabrykantów oleju. w 1760 - jeden, a w 1820 
istnieje stara fabryka oleju. 
b) B a rt n i c t w o. 
Włocławek miał także sprzyjające warunki do rozwoju bartnictwa. 
zwłaszcza w tak licznych, otaczających go ze wszystkich stron borach 
i lasach. Miód i wosk był szczególniejszym w dawnych wiekach pro- 
duktem, mającym szerokie zastosowanie w calem życiu i stosunkach 
ludzkich, tak prywatnych. jak i publicznych: miód jako naj pospolitszy 
artykuł spożywczy, wosk zaś - jako niezbędny na świece do ołtarzy 
w kościele, na pogrzebach, do wyciskania pieczęci i t. p. Szczególnie 
w życiu cechów wszystkich. a także i włocławskich. wosk odgrywał 
zawsze poważną rolę; w wosku bowiem były określane opłaty człon- 
kowskie. winy i kary sądowe i t. d. 
Że już w czasach zamierzchłych bartnictwo było rozwinięte na 
terytorjum dzisiejszego miasta Włocławka, dowodem może być przy- 
wilej z 1185 r.. którym Leszek Biały nadaje kapitule katedralnej wło- 
cławskiej z terytorjum Starego Włocławka pewne czynsze w pienią- 
dzach i naturze, a między innemi 10 wiader miodu rocznie l). 
W Włocławku i calym kluczu włocławskim było wiele barci i bart- 
ników - pszczelarzy, którzy mieli swoje prawa' i obowiązki, określo..e 
przywilejami biskupiemi, i podlegali władzy starosty zamkowego na- 
równi z innymi mieszczanami. 
Szczegóły tej organizacji bartnictwa włocławskiego podaje nam 
przywilej biskupa St. Karnkowskiego z 1575 r., wydany dla pszczela- 
rza Wita z Łęgu. który mocą tego przvwileju dopuszczony zostaje do 
praw i wolności narówni z innymi pszczdarzami dóbr biskupich i klu- 
cza włocławskiego, otrzymuje na prawie dziedzicznem półtora łana 
pola, zw. pospolicie Barczniskie. na gruntach wsi biskupiej Łęg wraz 
ze wszystkiemi. t. zw. przydatkami młyńskiemi, zwolniony zostaje od 
wszelkiej służebności, robocizny, czynszów. pod tym jednak warunkiem, 
że ma urządzić ule w borach i lasach klucza włocławskiego, opieko- 
wać się niemi. powiększać je, w miarę możności nowe tworzyć, stare 


l) KDP. II. 15.
>>>
Przemysł w dawnych wiekach. 


107 


naprawIac, owszem, nawet mocą odrębnej umowy obowiązany jest 
w borach biskupich corocznie dwadzieścia nowych uli utworzyć, zapeł- 
nić je pszczołami oraz pokazać je staroście włocławskiemu. 
Miód obowiązany jest w swoim czasie zebrać i w całości dorę- 
czyć staroście, który dopiero trzecią część odda pszczelarzowi, a dwie 
części zostawi dla zamku. Gdyby zaś, z powodu niedbalstwa, niektóre 
ule nie dawały miodu i zostały spustoszone, to wtedy za karę pozba- 
wiony zostaje swojej trzeciej części miodu na rzecz zamku oraz swoim 
kosztem musi ule opustoszałe naprawić i napełnić je pszczołami. W na- 
grodę zaś za pracę nad budowaniem uli, naprawę ich. zapełnienie 
pszczołami, zbieranie miodu i t. p. pszczelarz korzysta z prawa wol- 
nego łowienia na swój użytek ryb małą siecią w strumykach, a nie 
w stawach i jeziorach lasów biskupich, z tem jednak zastrzeżeniem, 
że na każde żądanie starosty ma z nim wyruszyć na połów ryb sie- 
ćmi zamkowemi i służyć mu swoją pomocą 1). 
Według inwentarza z 1598 r, w Włocławku jest 1/ 2 włóki (łanu) 
boru zajęte pod ule, których jest 90, ale tylko 18 z nich zapełnione 
jest poszczołami, a wartość roczna wytwarzanego w nich miodu i wo- 
· sku dochodzi do 10 florenów. 
Tyle źródła historyczne mówią nam o pszczelarstwie - bartni- 
ctwie w Włocławku, względnie w kluczu włocławskim. 


.. 


l) v. 135 f. 107 - 8.
>>>
3. 
Wielki przetn".sł XIX i XX w. 1 ) 
Z początkiem XIX wieku rozwija się na wielką skalę przemysł 
we Włocławku. dzięki dogodnemu położeniu miasta nad Wisłą. 


A. Fabr:,yki papieru i celuloz:,y. 
W roku 1799. gdy po drugim rozbiorze, Włocławek znajdował się 
pod zaborem pruskim. staraniem rządu powstaje pod Włocławkiem we 
wsi poduchownej Łęg, znajdującej się dziś w granicach miasta, pierw- 
sza w Polsce fabryka papieru, na małym lecz bystrym strumieniu 
Rybnica. biorącym początek z jeziora tejże nazwy. Fabrykę tę założył 
przybyły z Brandenburgji Godfryd Gross, który kontraktem, sporzą- . 
dzonym i potwierdzonym przez kamerę poznańską dn. 2 grudnia 1799 r., 
nabył w dzierżawę wieczystą od Skarbu Publ. 11 morgów magdebur- 
skich ziemi we wsi Łęg, pod warunkiem wystawienia na tem miejscu 
w ciągu najbliższych trzech lat papierni. Papiernia istotnie wkrótce 
tam stanęła i była czynna przez lat z górą 40. Od r. 1821. gdy prze- 
szła na własność rodziny Rauszrów. zaczęła upadać, aż wreszcie w r. 
1848 została zupełnie zniesiona. wszystkie zaś po niej zabudowania 
i urządzenia sprzedano przez publiczną licytację 2). W pocz. XX w. 
powstaje w Włocławku parę fabryk papieru. z których obecnie istnie- 
ją dwie i pomyślnie się rozwijają: Spółka Akcyjna Pabjanickiej Fabryki 
Papieru Robert Saenger. założona przez Salomona Altmana w 1906 r., 
i Włocławska Fabryka Papieru Spółka Akcyjna, założona przez Samuela 
Luidora w 1906 r. 
W r. 1895 została założona we Włocławku przez braci Cassierów 
fabryka celulozy, która od r. 1920 przeszła na własność Spółki Akcyj- 
nej Pabjanickiej Fabryki Papieru Rob. Saenger i jest obecnie najwięk- 
szą fabryką tej gałęzi w całej Polsce. Poza Włocławkiem istnieją tyl- 
ko trzy mniejsze fabryki celulozy w Czułowie. Kaletach w wojew. 
Śląskiem oraz ostatnia nowa w Kluczach 3). 


I 
ł 


l) Szeliga Fr. Dr Przemysł Włocławski. Włocławek 1928. 
2) Borucki, Ziemia Kuj. 308-9. 
B) Szeliga, Przemysł Włocł. 66 - 8: Ostaszewski. Celuloza jako produkt i jei 
fabryka we Włocławku. Zycie \\ łocławka. luty-marzec 1931. str. 15-18.
>>>
Wielki przemysł XIX i XX w. 


109 


B. FabrS"IU c:S"korji. 
Już W początkach XIX w. powstało w Włocławku parę fabryk 
cykorji, których według inwentarza w 1860 r. jest cztery. trzy mniejsze 
i jedna znaczniejsza pod firmą Ferdynanda Bohma et Co. do których 
surowiec-cykoria w korzeniach, z braku jego w okolicy, sprowadzany 
bywa za pozwoleniem rządu z zagranicy. 
Trzy mniejsze fabryki cykorji zatrudniają majstrów 3. czeladzi 7, 
innych robotników 45. razem osób 55, wytwarzają rocznie 18500 pudów 
cykorji. wartości 50000 rubli ros. przy wartości urządzeń fabrycznych 
r. 2100. Dziś są we Włocławku 3 fabryki cykorji, których dzieje są 
następujące. 
Na Zazamczu w r. 1816 na gruntach wydzielonych przez Rząd 
Królestwa z placu Skarbowego, na obszarze skonfiskowanym już po- 
przednio za czasów pruskich dóbr poduchownych, powstała w Włocławku 
do dziś tam istniejąca, jedyna w Polsce znaczniejsza i najstarsza fabryka 
cykorji. założona przez braci Ferdynanda i Wilhelma Bohmów z Byd- 
goszczy. W r. 1838 fabryka ta przeszła na własność Ferdynanda Bohma 
i jego żony Augustyny, a w r. 1881 na ich spadkobierców, jako spółka 
pod firmą Ferd. Bohm et Co. 
Według inwentarza z 1860 r. fabryka cykorji pod firmą Ferdynanda 
Bohma et Co jest znaczniejszą i utrzymywaną przez pozostałą przy 
życiu wdowę Augustę Bohm. W fabryce tej znajduje się podówczas 
machina parowa "do przyspasabiania i ulepszania". a zatrudnionych 
razem jest 40 osób, wtem 1 majster, 4 czeladników i 35 różnych 
innych robotników. Wytwarza rocznie 15000 pudów cykorji, wartości 
42000 rs., przy ogólnej wartości machin i różnych urządzeń fabrycz- 
nych 15300 rs. 
Początkowo surowiec, t. j. suszone korzenie cykorji sprowadzano 
z zagranicy. wkrótce jednak rolnicy okoliczni z Kujaw i sąsiedniego 
Mazowsza zaczęli u siebie na swoich gruntach zaprowadzać plantacje 
cykorji.. a nawet i sama firma fabryki Bohmów zaczęła prowadzić własne 
plantacje cykorji i suszarnię w Brześciu Kuj. 
Fabryka Bohma początkowo na małą skalę prowadzona. z biegiem 
lat się rozwija coraz bardziej i otrzymuje nowe ulepszenia tak dla samej 
fabrykacji cykorji, jak i pod względem innych urządzeń technicznych. 
społecznych, i kulturalno-oświatowych. 
Już niemal od samych początków swego istnienia fabryka Bohma 
posiadała własny oddzielny młyn wodny dla mielenia suszonej cykorji, 
a w ostatnich latach już przed samą wojną posiadała nawet własne 
warsztaty: bednarskie. stolarskie i ślusarskie, piekarnię, która po cenie,
>>>
r 


110 


Rolniczy i przemysłowy charakter miasta. 


niższej kosztów sprzedawała chleb rodzinom robotników fabryki. dru- 
karnię, instytucje społeczne. szkołę elementarną dla 60 dzieci i t. p. 1). 
Około r. 1853 założyli w Włocławku niewielką fabrykę cykorji 
Bernard i Ludwik Lewenstamowie. która w r. 1890 przeszła na własnośc 
Henryka Lipskiego. wreszcie w r. 1923 została przekształcona na spółkę 
akcyjną "Stella". Zatrudnia około 100 rob., wartość jej produkcji rocznej 
wynosi około 1 miljona złotych 2). 
W l. 1899-1900 Ryszard Bohne, obywatel Rzeszy Niemieckiej 
założył w Włocławku fabrykę cykorji pod firmą "R. Bohne i S-ka". 
zatrudniającą około 80 robotników, o produkcji 150 wagonów cykorji 
rocznie. 
Po wojnie (1918) fabryka przeszła na własność Spółki pod firmą: 
"Gleba", Spółka Ziemiańska Producentów Cykorji, Rutkowski, Pruski, 
Lissowski i S-ka. Z biegiem czasu fabryka zyskuje nowych udziałowców 
z pośród ziemian okolicznych. Udziałowcy obowiązani są stosownie do 
wysokości posiadanych udziałów dostarczyć fabryce odpowiednią ilość 
suszonej cykorji. Wartość produkcji rocznej tej fabryki dochodzi do 
1 miljona złotych S). 


C. Młyny snotoro'W'e i paro'W'e. 
Obecnie istnieją w Włocławku następujące młyny z urządzeniami 
nowoczesnemi. 
Młyny wodno-motorowe na Kapitułce, własność dawna kapitulna. 
Od początku XIX wieku były w wieczystej dzierżawie Ferd. i Lu- 
dwika Bohmów i służyły do przemiału korzeni cykoryjnych. W r. 
1885 młyny te przeszły na własność Aleksandra Górskiego. a w 1922 
Franciszka Korniejewskiego. który przebudował je zupełnie w 1923 r. 
Produkcja w tych młynach od dziesiątków lat idzie na zaopa- 
trzenie w mąkę mieszkańców m. Włocławka oraz na wywóz zagranicę. 
Młyny wodno-parowe Słodowo i Przysłodowo. na rzece Zgłowiączce, 
od początku XIX w. własność miasta. wypuszczane były od r. 1827 
w dzierżawę wieczystą. od r. 1878 stały się własnością Karola Lucjana 
Haacka. wreszcie od r. 1926-Lucjana Karola Wernera, który wypuścił je 
w dzierżawę kupcom. . 
Młyny wodno-motorowe na Świechu. które w ciągu XIX w. prze- 
chodziły do rąk różnych właścicieli na prawach wieczystej dzierżawy 


1) Tygodnik IlIustr. 1908. n. 20. s. 40H; Szellga, Przemysł włocławski 10-12; 
Arentowicz, Z dawno Włocł. 50-51. 
2) Szeligo, Przemysł Włoci. ]3. 
'j l. c. 14-]6. 


..
>>>
II 


Wielki przemysł XIX i XX w. 


111 


od Skarbu Państwa, obecnie od r. 1927 posiada Dawid Jakub. kupiec 
z Włocławka. Produkują rocznie około 2.000.000 klg. mąki przy zatrud- 
nieniu 8-10 robotników. 
Młyny wodno-motorowe na Łęgu, na strugach, wypływającYl.h 
z okolicznych jezior: Rybnickiego, Wikaryjskiego i Radyszyna. Składają 
się z dwóch młynów poduchownych. Należą one do mniejszych mły- 
nów o produkcji ogólnej rocznej 236.000 klg. Młyny te dopiero w ostat- 
nich latach zostały zaopatrzone w motory, z powodu niedostatecznego 
dopływu wody. 
Młyny powyższe obecnie mniejszą odgrywają rolę w przemyśle 
młynarskim Włocławka. zwłaszcza gdy z początkiem b. wieku zaczęły 
powstawać w mieście młyny parowe, a mianowicie istniejące obecnie: 
Włocławski Młyn Parowy L. Stern i Synowie Sp. Akc., zał. w 1907-1909. 
Młyn Motorowy "Suszyce" w Szpetalu Dolnym, zał. w 1923 r. i Młyn 
Motorowy Zakładu Rzemieślniczo-Wychowawczego pod wezw. św. Jó- 
zefa w Nowem Mieście nad Pilicą, Oddział w Włocławku l). 


D. Przemysł broW'arniczy i alkoholoW'y 2). 
W pierwszej połowie XIX w. było w Włocławku 14 browarów. 
wyrabiających piwo domowym sposobem. Pierwszy większy browar 
o nowoczesnem urządzeniu założył Kazimierz Bojańczyk w 1832 r. przy 
ul. Łęgskiej NI! 137, przekształcony od 1921 r. na spółkę akcyjną pod 
firmą "Browar i Słodownia Spółka Akcyjna", Przy browarze jest insta- 
lacja chłodnicza. umożliwiająca bez lodu utrzymanie niskiej tempera- 
tury w piwnicach składowych i wyrób sztucznego lodu, oraz słodownia, 
wyrabiająca rocznie 3.000-4.000 kwintali słodu, z czego 1.500-2.000 
kwintali idzie na sprzedaż, 
W r. 1878, Ludwik Bauer założył przy ul. Brzeskiej .N2 1 rekty- 
fikację spirytusu. dystylarnię wódek oraz octownię, która od r. 1890-7, 
przeniesiona na ul. Starodębską, prowadzona była pod firmą "Rektyfi- 
kacja Włocławska Ludwik Bauer", poczem przeniesiona została na dawne 
miejsce i, z powodu wprowadzenia w r. 1897 monopolu spirytusowego, 
zamieniona została na fabrykę wódek słodkich. która od r. 1927 jest 
prowadzona jako spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. 
Po wprowadzeniu monopolu spirytusowego powstała państwowa 
wytwórnia wódek, która najpierw mieściła się przy ul. Starodębskiej 
w budynkach po dystylarni parowej Ludwika Bauera. a w 1908 roku 
przeniosła się do własnych zabudowań przy ul. Gęsiej (dziś Arcyb. 
Karnkowskiego). gdzie też po wprowadzeniu polskiego monopolu od 
r. 1926 istnieje nadal. zatrudniając około 118 robotników. 


l) l. c. 16-2J. 


2) l. c. 21-5. 


. 


-- 


.......
>>>
112 


Rolniczy i przemysłowy charakter miasta. 


E. Fabr3"IU fajansu i cerAmiki l). 
W r. 1873 powstała we Włocławku pierwsza fabryka fajansu przy 
ul. Żelaznej (dziś Kościuszki). założona przez Zygmunta Kuhfelda, Da- 
wida Czamańskiego, Izydora 'Szrejera i Bernarda Boasa. W r. 1874 fa- 
bryka przeszła na własność Z. Kuhfelda i Ludwika Cohna, a od r. 1882 
przekształcona została na firmę "Włocławska Fabryka Fajansu Teich- 
feld i Ludwik Asterblum", od r. 1902 jest wyłączną własnością Józefa 
Teichfelda, a od 1918 r. spółki "Majer Nieszawski i S-ka". Fabryka 
ta zatrudnia około 400 robotników. 
W r. 1880 powstała we Włocławku w sąsiedztwie pierwszej druga 
fabryka fajansu pod firmą: "Nowa Włocławska Fabryka Fajansu Engel- 
man i Szrejer". która od r. 1888 przeszła na własność Leopolda Cza- 
mańskiego, a w r. 1923 przekształciła się na spółkę akcyjną. Zatrudnia 
około 250 robotników. 
W r. 1922 założona została przy ul. Brackiej N!! 4 trzecia w Włoc- 
ławku fabryka fajansu Bracia Cohn i S-ka, zatrudniająca około 300 ro- 
botników. 
Pozatem do fabryk ceramicznych należą istniejące w Włocławku: 
Włocławska Fabryka Kafli i Wyrobów Kamionkowych. Spółka z ogra- 
niczoną odpowiedzialnością. zał. w 1922 r. oraz dwie mniejsze fabryki 
kafli Władysława Skiermańskiego i Józefa Cichockiego. wreszcie me- 
chaniczna fabryka doniczek Franciszka Oleradzkiego. 


F. ZaKlad3" W'3"łW'6rcze ZW'ięzku Sp61dzielni Spo:ł3"W'c6W' 
RzeCZ3"pOBpolitej PolsKiej W'e Wlocla'WKu 2 ). 
Dnia 21 maja 1917 r. we Włocławku powstał Oddział Handlowy 
Zakładów Wytwórczych Związku Spółdzielni Spożywców przy ul. Ka- 
liskiej N2 37. a od r. 1920 we własnych już zabudowaniach przy ul. Sta- 
rodębskiej N!! 39/41. Pierwszym organizatorem Oddziału Związku 
w Włocławku był z ramienia Dyrekcji Związku w Warszawie p. W. Ja- 
kubowski, pod kierunkiem którego Oddział Włocławski prowadził dzia- 
łalność gospodarczą, lustracyjną i społeczno-wychowawczą, nietylko 
starał się o zaopatrywanie Spółdzielni w artykuły SPożywcze. ale nadto 
urządzał kursy, odczyty. założył 32 kooperatywy szkolne. gimnazjum filo- 
logiczne żeńskie, później przekształcone na państwowe Gimnazjum im. 
Konopnickiej, wydawał czasopisma w istniejących spółdzielniach, orga- 
nizował nowe oddziały wytwórcze oraz zakładał nowe spółdzielnie spo- 
żywcze. 


l) l. c. 45-51. 

) l. c. :!4 - 25; Zakłady wytwórcze Związku Spółdzielni Spoiywców Rzeczy- 
pospolitej Polskiej w Włocławku. 2ycie Włocławka. czerwiec-lipiec 19'!8. 12-14.
>>>
, 
, 
r. 


. ' , A'''' 
. '.;
 _ ł- ! 
I ił. 1 Ir' 
,,', ,,
 { .( 
'

_.ł' 
, " --' '1"1 . 
--...: 
.. 
 
 ."......... . 


., 
.. . 


L' 
l.- 
I;- 


f .f 


l' 
I 


.' 


I ' 


II r 
, \."t, 
,
 
., ' 
,:
 ,:h -:..
 
l, f!1 'T I" 
 
'
 h" t ,. 
"........... I ," 1 
-- ..-- ..t " 
, ' --ł. 
t :'II
. ; 
 ': ; t. 
,,;q , , - ;.
l t 
, , j 
) , '_ .. 'I. I 
f.., ' II 
I . 
').,: / t. ' 
- t' ! 
-- 

 " t 
., 
-- 


:' :', 
JI .: ' 
jl 
. ł 
j I 
11 




 


II"' 


(otr. 201) 


Wnętrze Katedry Włocławskiej 


l 


......
>>>
Wielki przemysł XIX i XX w. 


113 


W latach 1922-4 Oddział prowadził trzepalnię lnu włókna, oczysz- 
czalnię koniczyny i sortownię owoców. eksportując te towary do Anglji 
i zatrudniając w tych działach z górą 200 robotników. 
W r. 1926 utworzona została "Wytwórnia Cukrów Związku Spół- 
dzielni Spożywców", zatrudniająca stale 100 robotników na trzy zmiany. 
Wytwórnia ta wyrabia 30 gatunków cukierków, dostarczając ich wy- 
łącznie zrzeszonym w Związku Spółdzielniom. 
Zakłady "Wytwórni Cukrów Związku Spółdzielni Spożywców 
w Włocławku" posiadają też własne obszerne składy towarowe. bocz- 
nicę kolejową z rozgałęzieniem kolejki wewn. i wolnym dwumorgowym 
placem przy kolei, dwa domy mieszkalne dla pracowników i dom biura 
Wytwórni l). 


G. Inne zaklad;y przesn;y_lo'We. 


a) D r u kar n i e w ł o c ł a w s k i e 2). 
Najstarszą i pierwszą drukarnią w Włocławku była drukarnia 
Buchholtza, istniejąca tu przy ul. Łęgskiej 77 już w pierwszej połowie 
XIX w.; zaspakajała ona potrzeby mieszczan i władz miejskich. Po 
roku 1850 wkrótce drukarnia ta upadła. 
W r. 1868 przy ul. Nowej (3 Maja) .N2 8 założył drukarnię Her- 
man Neuman. która od r. 1882 została rozszerzona, a od r. 1924/5 
istnieje przy ul, Cygance pod zmienioną firmą "Neuman i Tomaszew- 
ski". Przy drukarni tej jest introligatornia i księgarnia. 
Około r. 1870 przy ul. Szerokiej (3 Maja) założył drukarnię Ste- 
fan Błędowski, przekształconą od r.191O na firmę "Bracia Piotrowscy"; 
od r. 1918 jest wyłączną własnością Stefana Piotrowskiego, który w r. 
1922 przeniósł ją do własnego nowego gmachu na rogu ul. Przedmiej- 
skiej i Brzeskiej. 
W r. 1875 założona została przy ul. Szerokiej (dziś 3-go Maja) 
przez Markusa Wołkowicza drukarnia i introligatornia, która od r. 1926 
istnieje pod firmą M. Wołkowicz i S-ka. 
W r. 1907 założona została w Włocławku przez kapitułę kate- 
dralną i duchowieństwo diec. Włocławskiej "Drukarnia Diecezjalna" 
wraz z "Księgarnią Powszechną" i introligatornią. Początkowo mieściła 
się w kurji prałackiej na rogu ul. Tumskiej i Bednarskiej, a od r. 1909 
mieści się we własnym gmachu przy ul. Brzeskiej Nr. 4. 


l) Zakłady wytwórcze Związku Spółdzielni Spoiywców Rzeczypospolitej Pol. 
skiej we Włocławku. :Zycie Włocł. czerwiec -lipiec 1928. 12 -14: Szeliga, Przemysł 
Włocł. 24-5. 
III Arentowicz, Z dawno Włocł. 16; Szeliga, Przemysł włocławski 71-73. 


Monografia m. \\ łocławka. 


8
>>>
114 


Rolniczy i przemysłowy charakter miasta. 


Pozatem W Włocławku jest jeszcze parę mniejszych drukarń: 
"Lassota", "Drukarnia Kujawska", "Grafikon". "Ekspress" i in. 


b) F a b ryk i m a s z y n, d r u t u. g woź d z i i o d l e w n i e l). 
W r. 1850 Wilhelm Haake założył na Zazamczu fabrykę maszyn 
rolniczych, która przechodziła do rąk różnych właścicieli. W r. 1921 
przeszła w ręce firmy "Amerykańska Spółka Akcyjna" (The American 
Engineczing Co. New Britain), której akcjonarjuszami byli wyłącznie 
Polacy. obywatele Stanów Zjednocz. Wreszcie od r. 1926 fabryka ta 
jest własnością Wojciecha i Zofji Podlasek. 
W r. 1883 H. Mfihsam założył w Włocławku Dom Rolniczy z fa- 
bryką maszyn i odlewnią żelaza. Fabryka ta produkuje: mło-::karnie. 
maneże, sieczkarnie, maszyny torfowe, maszyny dla suszarń i fabryk 
cykorji. W r. 1928 powstał oddział tej fabryki w Warszawie. 
W r. 1886 Ignacy Kochanowicz założył w Włocławku przy ul. 
Piekarskiej ręczny warsztat reparacyjny maszyn i narzędzi rolniczych, 
który w 1891 r. zamieniony został na Fabrykę Maszyn Rolniczych 
Ignacy Kochanowicz, z pomieszczeniem w nowych zabudowaniach fa- 
brycznych przy ul. Stodólnej Nr. 292, a od r. 1903 przy ul. Litew- 
skiej i Stod6lnej. Od r. 1919 fabryka jest własnością firmy Kujawska 
Fabryka Maszyn i Odlewnia, Spółka Akcyjna, której członkami są 
okoliczni ziemianie. 
W r. 1895 Karol Klauke, obywatel Rzeszy Niem. założył w Wło- 
cławku przedsiębiorstwo pod firmą "Fabryka wyrobów drucianych 
C. Klauke " , którą w 1900 r. rozszerzono i nazwano "Wlocławską Fa- 
bryką Drutu C. Klauke", a w r. 1923 przekształcono ją na spółkę akc. 
W r. 1922 powstała w Włocławku fabryka gwoździ i drutów 
"Clavis", właśc. Leon Bądźzdrów. 
W ostatnich zaś latach założone zostały w Włocławku niewielkie 
odlewnie żelaza, przez Antoniego Gajewskiego i Jana Rachwała. Po- 
zatem istnieje w Włocławku od r. 1908 fabryka "Włocławskie l\-ilo- 
townie Parowe" J. Szwarc spadkobiercy, a w latach 1900-1925 istniała 
też "Włocławska fabryka lokomobil i młocarń parowych". 


c) F a b ryk i i n s tr u m e n t ó w i a p a nd ó w fi z y c z n y c h 2). 
W r. 1860 Henryk Neuman przeniósł z Konina do Włocławka 
pierwszą fabrykę krajową instrumentów i aparatów fizycznych, zało- 
żoną przez jego ojca Marcina Neumana. Od r. 1898 fabryka ta mieści 


II Szeliga. Przemysł włocł. 27-37. 95-6. 
2) l. c. 37-40. 


-
>>>
Wielki przemysł XIX i XX w. 


115 


.się we własnych zabudowaniach przy ul. Kaliskiej. W r. 1885 odzna- 
-czona została nagrodą przemysłowo-rolniczą w Warszawie. Wyrabia: 
manometry, talpotasimetry, liczniki, ciągomierze. skorowskazy, wagi che- 
miczne. termografy, barografy, używane na okrętach i stacjach meteoro- 
logicznych, jak również rozmaite przyrządy do kontroli technicznej: 
polarymetry. pirometry rtęciowo-szklane, wyrabiane dotychczas tylko 
w trzech fabrykach w Europie: Paryżu, Berlinie i Pradze Czeskiej. 
Fabryka miała zamówienia na te przedmioty nawet uniwersytetów za- 
granicznych, jak z Drezna, Kijowa oraz innych, a uczeni-profesorowie 
'światowej sławy wyrażali się z wielkiem uznaniem o precyzyjności 
przyrządów wyrabianych przez tę fabrykę. W r. 1914-1918 fabryka 
była zamknięta przez Niemców, którzy obawiali się jej konkurencji na 
rynkach wschodniej Europy, Po wojnie fabryka znowu jest czynną. 
W r. 1915 powstała w Włocławku druga podobna fabryka o mniej- 
szym jednak zakresie, założona przy ul. Stodólnej przez Ignacego Cie- 
.churskiego, b. pracownika fabryki przyrządów fizycznych H. Neumana 
w Włocławku. Fabryka ta początkowo głównie naprawiała manometry 
dla okolicznych fabryk, a częściowo tylko wyrabiała nowe przyrządy 
fizyczne, a ostatnio zaczęła wyrabiać wakuumetry, manowakuumetry. 
termometry. pirometry szklane, rtęciowo-stalowe, grafitowe, talpotasi- 
metry, ciągomierze, manometry i t. p. 


d) P r z e m y s ł c h e m i c z n y 1). 
We Włocławku istnieją także następujące fabryki i zakłady prze- 
mysłu chemicznego: 1° Fabryka chemiczna "Bengal", założona w 1894 r. 
przez chemika z Quedlinburga Antoniego Gausepohla; początkowo wy- 
rabiała tylko suche atramenty, a zczasem dopiero produkcja jej objęła 
wszelkie gatunki atramentów płynnych i suchych. tusze, kleje, masę 
walcową i hektograficzną, farby dla przemysłu włókienniczego i t. p.; 
2° Fabryka lakierów i farb Towarzystwo "Nobiles", Kochanowicz, Sach- 
nowski, Co Spółka Akcyjna, zał. w 1897 r.; 3° Laboratorjum techniczno- 
chemiczne inżyniera Mirosława Górnikiewicza, zał. w 1922 r.. jako pierwsza 
w Polsce wytwórnia żywic syntetycznych (szellaku), głównie na po- 
trzeby wojska, do ochrony przedmiotów metalowych i amunicji armat- 
niej w czasie pokoju; pozatem laboratorjum to wytwarza: politury, la- 
kiery spirytusowe, mydła w płynach, zaprawy do podłóg, bejce meblar- 
skie, laki oraz inne pokrewne artykuły. 
W r. 1922 grono polskich przemysłowców na czele z Michałem 
Bojańczykiem zawiązało spółkę akcyjną pod firmą: "Superfosfaty Ku- 


l) l. c. 52-8. 64-5.
>>>
116 


Rolniczy i przemysłowy charakter miasta. 


jawskie, Fabryka przetworów chemicznych i nawozów sztucznych. 
W ostatnich latach wskutek kryzysu gospodarczego fabryka ta przeszła 
na własność firmy "Dr. Roman May, chemiczna fabryka. towarzystwo 
akcyjne w Poznaniu", jako jej oddział w Włocławku. Odbiorcami jej są 
nietylko rolnicy okoliczni, ale i zagraniczne firmy z Rosji, Rumunji, Cze- 
chosłowacji i Węgier. 
e) Róż n e z a kła d y p r z e m y s ł o w e l). 
Na uwagę zasługują nadto istniejące w Włocławku następujące 
zakłady przemysłowe: 
1) Pierwsza Kujawska Garbarnia, zał. w 1920 r. przez Jakóba 
Jabłonkę, 2) fabryka kafli i taśm, zał. w 1917 r., pierwsza podówczas 
tego rodzaju fabryka na całą Rosję i Król. Pol., 3) fabryka organów 
"Dominik Biernacki", zał. w połowie XIX w. przez Hugona Biernackiego 
w Osieku n/Wisłą. przeniesiona następnie do Dobrzynia i wreszcie 
w 1914 r. do Włocławka, 4) fabryka mydła, zał. w 1825 r. przez Ka- 
rola Vaedtkego. a od r. 1890 przekształcona na firmę "A. Mirewicz". 
5) fabryka mydła. zał. w 1848 r. przez Wilhelma Vaedtkego. od r. 1914 
własność Icka Herszteina, 6) "Kujawianka" ,fabryka mydła, zał. w 1927 r. 
przez Braci Lubowskich. 7) fabryka przetworów smołowcowych, zał. 
w 1883 r. przez Adolfa Iwańczyka. przekształcona w 1916 r. na firmę 
"S. Lux", 8) fabryka przetworów smołowcowych "Kocent i Goździewicz". 
zał. w 1909 r., 9) fabryka kamieni młyńskich, zał. w 1880 r. przez Józefa 
Lewińskiego, 10) fabryka sztucznego marmuru "Lawinit" , zał. w t 924 r. 
przez Krupke'go i Perlicza, 11) szlifiernia luster "Lustropol", zał. w 1927 r. 
przez Dawida Kaufmana, 12) fabryka tektur smołowcowych i wyrobów 
cementowych "D. Reich", zał. w 1900 r. pod firmą "B. Golde", 12} 
włocławskie przedsiębiorstwo asfaltowe, przetwory chemiczne i fabryka 
tektur smołowcowych, zał. w 1906 r. przez Ludwika Dystyliera, 13) 
fabryka wyrobów betonowych "L. Cohn", zał. w 1910 r., 14) przedsię- 
biorstwo budowlane "B. Silber", zał. w 1903 r., 15) przedsiębiorstwo 
budowlane, mechaniczna stolarnia i fabryka mebli "L. Hanuszkiewicz" ł- 
zał. w 1909 r., 16) włocławska fabryka przetworów drzewnych "M. L 
Opatowski", zał. w 1913 r., 17) przemysł drzewny "Odbudowa" J. Zausz. 
nica. zał. w 1916 r., 18) przedsiębiorstwo budowlane "Popławski i Fur- 
stenwald", zał. w 1918 r., 19) parowa fabryka skrzyń "Ch. i J. Blu- 
menthalowie", zał. w 1920 r., 20) wytwórnia mebli giętych i wyrobów 
drzewnych "Polars", zał. w 1927 r., 21) kilka tartaków parowych: "Trak" 
Bracia Szymańscy, zał. w 1924 r., "Maurycy Poznański", zał. w 1890 r... 


]) l. c. 37-40. 56-64. 7-1-79. 80. 82-88. 


...
>>>
Wielki przemysł XIX i XX w. 


117 


.,Budulec " , zał. W 1915 r., "M. Żółty", zał. w 1910 r., "Kujawski tartak 
parowy", zał. w 1923 r., 22) miejska fabryka wyrobów cementowych (Miej- 
ski Park Budowlany). zał. w ostatnich latach, oraz inne zakłady. 


H. Og61ny rzut oKa na stan obecny przesnysiu 
_locla_sIUego 1). 
Porównując stan obecny przemysłu włocławskiego z dawniejszym 
przedwojennym (do r. 1914), dochodzimy do następujących wniosków. 
W r. 1914 było zatrudnionych w przemyśle w Włocławku wszy- 
stkich 3354 robotników, w tem: w przemyśle spożywczym 436 rob., 
metalowym 445. ceramicznym 798, chemicznym 186, papierniczym i gra- 
ficznym 99
, drzewnym 126, mineralnym 15, budowlanym (wykwalifiko- 
wanych robotników) 350, w roku zaś 1927 statystyka wykazuje zajętych 
w przemyśle włocławskiem wszystkich robotników 4620, w tem zajętych 
było: w przemyśle spożywczym 608 rob.. metalowym 524. ceramicznym 
1072. chemicznym 210. papierniczym i graficznym 1672, drzewnym 113, 
mineralnym 44, budowlanym 240. oraz w innych działach przemysłu 173. 
W ostatnich latach fabryki włocławskie zatrudniały z górą 5000 
robotników. Ogólnie przemysł włocławski powojenny jest lepiej roz- 
winięty od przedwojennego, z wyjątkiem tylko dwóch działów, a mia- 
nowicie przemysłu drzewnego i budowlanego, w których zaznaczył się 
pewien zastój i cofnięcie się. 
W r. 1930/31 zakładów przemysłowych, wykupujących świadectwa 
przemysłowe, czyli mniejszych było w Włocławku około 600, zakładów 
zaś przemysłowych większych 150. Szczegółowa statystyka przemysłu 
włocławskiego z tegoż roku wykazuje w poszczególnych działach liczbę 
.zakładów i robotników następującą: w przemyśle drzewnym 18 zakł. 
240 rob.. papierniczym-3 zakł. 890 rob.. chemicznym-4 zakł. 725 rob., 
garbarskim i skórzanym 1 zakł. 35 rob.. spożywczym 20 zakł. 520 rob., 
maszynowym 19 zakł. 485 rob. oraoz różnych 95 zakł. 2240 rob. 
Wreszcie dowodem bujnego rozwoju przemysłu włocławskiego są 
także istniejące na miejscu liczne banki oraz instytucje kredytowe, 
a mianowicie: Bank Polski, Bank Handlowy, Bank Kujawski, Bank 
Gospodarstwa Krajowego. Bank Spółdzielczy, Bank Rzemieślników 
i Drobnych Kupców, Bank Handlowo-Przl::mysłowy, Komunalna Kasa 
Oszczędności m. Włocławka w gmachu Magistratu, Komunalna Kasa 
Oszczędności pow. Włocławskiego w gmachu Starostwa. Pocztowa Kasa 
Oszczędności. 


l) l. c. 99: Sprawozdanie z gosp. m. Włocławka 1927/8. str. 11: Loga, Włocławek 
w świetle statystyki wyborczej. Zycie Włocławka. styczeń 131. 3-8: Oearnecki. Prze- 
wodnik po Włocławku 35-66.
>>>
v 


HANDLOWY CHARAKTER MIASTA_ 


1. 
Handel. Jarmarki i targi. 


a) H a n d e l. 


W WŁOCŁAWKU. dzięki dogodnemu położeniu nad spławną Wisłą. 
rozwija się wybitnie handel zwłdszcza zbożem, sprowadzanem 
z okolicy i wywożonem stąd w dół Wisły przez Gdańsk do- 
innych krajów. 
Kupcy włocławscy należeli do najzamożniejszych mieszczan. po- 
siadali oni zazwyczaj w mieście swoje śpichrze. okazalsze domy, mieli 
do swego rozporządzenia łodzie większe i mniejsze, któremi spławiali 
swój towar. 
Włocławek, który był ożywionym portem handlowym i zarazem 
komorą celną. jedyną przez całe wieki dla wszystkich statków, w górę 
i w dół rzeki Wisły płynących, dla pobrania cła wodnego od przewo- 
żonych niemi towarów,-dawał też zajęcie licznym szyprom i t. zw. rot- 
manom, utrzymującym tutaj swoje łodzie i statki, a których kupcy 
miejscowi byli obowiązani wynajmować przed obcymi, do spławiania 
swoich towarów, czy też do posługi na swoich statkach i łodziach. 
Ceny w mieście wyznaczał starosta zamkowy biskupi w porozu- 
mieniu z burmistrzem i radnymi miasta. Ponieważ Magistrat nie stosował 
się niejednokrotnie do tego i samowolnie wyznaczał nieraz wygórowane 
ceny na towary sprzedawane w mieście. dlatego biskup, względnie 
w zastępstwie tegoż, kapituła katedralna wydawali odpowiednie za- 
rządzenia i upomnienia dla Magistratu, jak w 1577 r. 1). 1608 2 ), 1716 S). 
1753 4). 
Zarówno od l miejscowych kupców i handlarzy, jak i od przejezdnych 
pobierano podatek t. zw. targowe. opłacany do zamku biskupiego, lub- 
do kasy miejskiej. Ponieważ i tutaj działy się nieraz nadużycia, a miasto 
samowolnie nakładało wygórowane często opłaty nietylko na miejscowych. 
ale i na przyjezdnych kupców i handlarzy, dlatego też i w tym względzie, 


l) v. 135 f. 101. 
3) 
. 220 f. 245. 
8) Rozrzlłdzeaie 20. 
4) v. 52 f. 9. 


li..
>>>
Handel. jarmarki i targi. 


119 


biskup i kapituła niejednokrotnie interwenjują przez odpowiednie zakazy 
i rozporządzenia, nie chcąc dopuścić do wzrostu cen i drożyzny 
w mieście na artykuły pierwszej potrzeby. 
Wreszcie w r. 1787 Komisja Dobrego Porządku, działająca z upo- 
ważnienia biskupa Rybińskiego. ustaliła targowe od towarów sprzeda- 
wanych w mieście. które miało być wpłacane już odtąd tylko do kasy 
miejskiej. 
I poza tą ustaloną opłatą nie mógł już nikt żądać od kupców 
innej opłaty. ani dwór biskupi. ani żaden z urzędników miejskich. 
Pozatem kupcy miejscowi, mieszczanie jakimkolwiek zajmujący się 
handlem. obowiązani byli. każdy do kasy miejskiej wpłacać rocznie 
zł. 18, który to podatek w przyszłości miał być przez starostę bisku- 
piego jeszcze powiększony. w miarę jak handel w mieście wzmagać się 
będzie: również miasto pobierało od kupców opłatę za najęcie ratusza 
na składy towarów kupieckich, jak również opłaty, jakie dotąd zamek 
biskupi pobierał. a który teraz zrzeka się ich na rzecz miasta, miano- 
wicie od rzeźników przyjezdnych i miejscowych, przywożących do miasta 
mięso, lub sprzedających je w lidach czyli jatkach rzeźniczych. 
Jednocześnie taż Komisja Dobrego Porządku w 1787 r. dla 
ożywienia handlu w mieście artykułami żywnościowemi oraz w celu 
zapobieżenia wzrastającej drożyżnie. ogłosiła t. zw. wolnicę, t. j. zwol- 
nienie od niektórych opłat targowych, mianowicie wolny dowóz i sprzedaż 
bez żadnej opłaty w mieście wszelkiego rodzaju ryb. mąk i legumin; 
przywożący zaś do miasta mięso. obowiązani byli tylko do kasy miejskiej 
płacić: od wołu 1 zł.. od krowy 24 gr., od cieląt, baranów, wieprzów 
po 6 gr.; nadto co do mięsa wieprzowego. to mogło być ono dowożone 
i sprzedawane w mieście tylko w miesiącach: lutym, maju i czerwcu l). 
Dla ożywienia handlu w Włocławku miało znaczenie również i to. 
że staraniem biskupów, od czasów niepamiętnych mieszczanie włocławscy 
przywilejami królewskiemi zwolnieni byli od opłaty cła wodnego, mo- 
stowego i groblowego od wywożonych i przywożonych towarów, z wy- 
jątkiem cła pogranicznego 2). 
b) Jar m ark i i t a r g i S). 
Włocławek już od zarania początkowych swych dziejów i swego 
powstania wiąże się ściśle z istniejącem i rozwijającem się tu od c:za- 


J) Rozrządzenie 97-102. 
8) Oryginalny przywilej Zygm. Aug. z M9 r. w Arch. Kap. Wł. v. 37:'1 f. 249-2S3 
v. 135 f. 15-16; Rozrządzenie 11. 16. 18. Zob. niżej. Ustr6j miasta: Władza Biskupa. 
S) Rozrządzenie 10.17-18: Inwentarze Włocł. z 1604 r. (MHDWC. (XXIV. 8-10)' 
1760 (v. 375 f. 249-2531. 1820. Czarnecki, Opis Włocł. z 1820 r. (2ycie Włocł. CZCI-
>>>
r 


120 


Handlowy charakter miasta. 


sów niepamiętnych na jego terytorjum, przy ujściu Zgłowiączki do 
Wisły, targowiskiem. 
Od wieków też, na podobieństwo innych miast posiadał Włocła- 
wek wyznaczone sobie przywilejami książąt i królów polskich pewne 
określone dni w tygodniu i w roku na jarmarki. 
Najstarsze te przywileje zaginęły, a znane są nam tylko później- 
sze, wydawane przez królów polskich: Zygmunta I Starego w (23/1 1520). 
Zygmunta III (28/11I 1615), Augusta II (16/X 1713) i Augusta III 
1733-1764). 
Do naj starszych jarmarków odbywanych w Włocławku. należą 
jarmarki odbywane na Zwiastowanie i Wniebowzięcie. 
Pozatem przysługiwało Włocławkowi prawo odbywania jarmar- 
ków w inne jeszcze dni, jak: Trzy Króle, św. Wojciech św. Jan Chrzci- 
ciel, św. Lukasz, św. Marcin, św. Mikołaj, Przemienienie Pańskie. 
św. Walenty, Wszystkich Świętych, Niedziela Przewodnia. 
Nie wszystkie jednak te jarmarki były odbywane w oznaczone 
wyżej dni, wiele z nich zupełnie poszło w niepamięć w ciągu wieków. 
W pocz. XIX w. za czasów Królestwa Kongresowego około roku 
1820 Komisja Wojewódzka ograniczyła liczbę jarmarków odbywanych 
we Włocławku do sześciu w roku i jednocześnie zniosła pra 1 dykowa- 
ny dotąd niestosowny zwyczaj odbywania jarmarków w same dni 
świąteczne. 
Odtąd jarmarki odbywały się w czwartki po Trzech Królach, po 
św. Janie Bożym. po św. Dominiku, po Narodzeniu N.M.P., po św. Le- 
onardzie oraz we wtorek po św. Stanisławie Biskupie. 
Co do targów odbywanych w Włocławku, to mniej mamy danych 
o nich wiadomości. aniżeli o jarmarkach. bo przywileje królewskie 
o nich wcale nie wspominają. prawdopodobnie były one wprowadzo- 
ne drogą zwyczaju. 
Pewne ale stosunkowo szczupłe wiadomości o targach włocław- 
skich podają nam inwentarze Włocławka z lat: 1604. 1760, 1820 i 1860. 
Inwentarz z 1604 r. wspomina. że targi odbywały się we Wło- 
cławku raz na tydzień i to w soboty. 
Inwentarz z 1760 r. mówi znowu, że przedtem odbywały się targi 
w poniedziałki. ale już wyszły obecnie one z życia, nie wspomina zaś 
czybyły w tym czasie odbywane w Włocławku targi w inne dni i ja- 
kie każdego tygodnia. 


o 


wiec-sierpień 1929). 1855 i 1860 (Archiwum miasta Włocł. Akta Magistratu dział sta- 
tystyk M 50). Sprawozdanie Magistr. m. Włoci. 1927/1928 l. :li7. i 19291\930 s. 31-4. 
Arentowicz, Z dawno Włocł. 64-65.
>>>
-, 


Handel. jarmarki i targi. 


121 


Inwentarz z 1820 r. podaje, że w Włocławku odbywają się raz 
tylko tygodniowo targi na "wiktuały", nie określa jednak bliżej dnia 
tygodnia, w którym odbywały się owe targi. 
Wreszcie dopiero inwentarz z 1860 r. podaje nam szczegółowe 
dane, że w Włocławku odbywają się targi dwa razy tygodniowo, w pią- 
tek i niedzielę. 
W tym też czasie robione są przez katolickich mieszczan starania 
-o przełożenie targów z niedzieli na inny jaki dzień tygodnia, co wresz- 
cie w r. 1881 uwieńczone zostaje pomyślnym skutkiem i odtąd targi 
tygodniowe w Włocławku odbywają się tylko we wtorki i piątki. 
Na targi dostarczane były przeważnie artykuły spożywcze i ży- 
wnościowe, na jarmarki zaś obok tych także i inne jeszcze towary. wy- 
twory rzemieślnicze i przemysłowe. a również szczególniejszym przed- 
miotem handlu na jarmarkach były konie. bydło, trzoda chlewna. 
Jarmarki i targi odbywały się przy obu rynkach. Starym i Nowym. 
Na Starym Rynku mieli swoje towary rzemieślnicy, którzy na czas 
targu czy jarmarku roz
tawiali swoje kramy wokół ratusza, znajdującego 
się ongiś pośrodku rynku. obok stojących tam stale od rana do nocy 
straganów z żywnością, oraz sklepów z różnego rodzaju suknami (su- 
kiennice). zajmujących dolne pomieszczenia ratusza. 
Na Nowym Rynku było wystawiane na sprzedaż przeważnie zboże. 
bydło i częściowo nierogacizna. stąd też rynek ten był nazywany także 
"Końskim Rynkiem", który w r. 1927 został zamieniony na skwer i plac 
im. Staszica, o powierzchni 2.446 m 2 , gdy jednocześnie targowisko zwie- 
rzęce urządzono za szpitalem św. Antoniego przy ul. Toruńskiej na- 
wprost rzeźni miejskiej. 
Wcześniej nieco. bo w r. 1922, zostały pobudowane we Włocławku 
-nowe hale targowe. 


.. 


-
>>>
,.-- 
I 


- 


2. 
Port handlow7. 
W ŁOCŁA WEK ze względu na swoje dogodne położenie nad spławną 
Wisłą od wieków pełnił w Polsce rolę portu handlowego i ko- 
mory celnej dla całej Polsld. 
Przez Włocławek jako port: handlowy oprócz handlu zbożem, bę- 
dącego główną dźwignią i podstawą dobrobytu mieszczan włocławskich. 
uprawiano także handel różnego rodzaju innemi towarami, zarówno na- 
turalnemi płodami rolniczemi i leśnemi. jak i wszelkie mi przetworami 
rzemieślnicze mi i przemysłowemi. 
Wszystkie te towary, a najwięcej zboża. dowożono do Włocławka. 
jako do portu wodnego. z okolic sąsiednich. zwłaszcza ziemi Łęczyckiej 
i przyległej części Kujaw. 
Towary dowożone do Włocławka, jako portu Wiślanego, które na- 
stępnie były spławiane w dół i w górę rzeki Wisły, były najpierw skła- 
dane w miejscowych magazynach i śpichrzach, z pośród których na 
szczególniejszą zasługują uwagę t.zw. śpichrze zbożowe i magazyny solne. 
a) Ś p i c h r z e z b o ż o w e. 
Spichrze zbożowe były to przeważnie większe i okazalsze muro- 
wane budowle, które w liczbie kilkudziesięciu rozrzucone były w da- 
wnych wiekach po całe m mieście, a najwięcej ich było nad samą Wisłą. 
Śpichrze te należały najczęściej do zamożniejszych mieszczan. 
Kupców. szlachty czy też duchownych nietylko miejscowych, ale i obcych. 
Tak np. m. i. od r, 1584 posiadała w Włocławku swój śpichrz muro- 
wany kapituła krakowska I). 
Śpichrze zbożowe mogły być wystawiane na terytorjum miasta 
tylko za zgodą biskupa, który w tym celu. zwykle w porozumieniu 
z kapitułą katedralną wydawał odpowiedni przywilej na wybudowa- 
nie śpichrza w mieście temu, który o to się starał i umawiał. a Magi- 
strat miasta wprowadzał w jego posiadanie nabywcę. 
Zwykle biskup oddawał na place pod śpichrze grunta - nieu- 
żytki dla uprawy rolnej i określał dokładnie ich obszar, jak również 


r 
t 
I 


l) v. 30 f. 283.
>>>
.. 


i 


.., 


Port handlowy. 


123' 


zastrzegał. że mógł być na nich wystawiony tylko jeden śpichrz na 
zboże, a nie inne budowle. Nabywca śpichrza był obowiązany. opła- 
cać do zamku biskupiego pewien czynsz roczny na św. Marcin. Bi- 
skup zatrzymywał nadal prawo do gruntów - placów, na których 
'stały śpichrze, a nawet w razie naruszenia jakiego warunku umowy 
czy popełnionego innego nadużycia lub przekroczenia praw biskupich 
przez właściciela śpichrza, biskup mógł go tego placu i śpichrza po- 
zbawić. 
Zazwyczaj place pod śpichrze były nadawane na prawie dzie- 
dzicznem, lub na wieczystą dzierżawę. najczęściej na lat czterdzieści 
za opłatą roczną czynszu 12 florenów czy złotych l). 
Według inwentarza w 1598 r. we Włocławku jest 27 śpichrzów. 
murowanych i drewnianych. wtem 20 należało do mieszczan, miano-, 
wicie: 5 murowanych i 15 drewnianych, oraz do szlachty 6 murowa- 
nych i do kapituły krakowskiej 1 murowany 2). 
W XVII i XVIII w. śpichrze włocławskie były przeważnie drew-' 
niane i dlatego ulegały częstym pożarom. 
W r. 1760 jest już tylko 1 śpichrz miejski, 1 szlachecki i 11 pla- 
ców śpichrzowych S), zapewne po spalonych śpichrzach. 
Wkrótce jednak powiększyła się liczba śpichrzów i według Ta- 
beli z 1788 r. 4) jest ich już 16, wtem 9 przy ul. Rybackiej, 3 przy 
ul. Szyperskiej czyli Śpichlernej. 1 przy ul. Stodólnej i 1 przy ul. W ój- 
towskiej. Jest też wymieniony w tejże Tabeli 1 śpichrz widocznie 
większy, nazwany ogólnie "śpichrzyska", zapewne na jednym obszer- 
niejszym placu znajdował się i składał się nie z jednego, ,"ale z kilku 
budynków śpichrzowych. 
Wreszcie w 1787 r. istnieje również 1 śpichrz nad Wisłą, który 
z !darowizny kanonika Aleksandra Magnuskiego należał od 23/IX 
1688 r. do wikarjuszy katedralnych i wydzierżawiony był aż do r. 
1820 już to obywatelom i kupcom włocławskim na skład zboża, już 
to Magistratowi na skład rzeczy publicznych 
). 
W r. 1803 na Zazamczu, za dzisiejszym szpitalem św. Antoniego 
został wystawiony wielki śpichrz murowany, pięciopiętrowy mogący po- 
mieścić około 70 tys. korcy zboża; śpichrz ten w r. 1840 przeszedł na 
własność Banku Polskiego, a w r. 1884 spalił się. 


1) licznI: przywileje na śpichrze: v. 61 f. 150. v. 158 f. 16. 110. v. 61 f. 110.. 
215. v. 316 f. 128. 169. 346. 20. Chodyński St. Ks. Wikarjusze 117. 
2) v. 140 i 141 pocz. 
s) v. 375 f. 249-253. 
.) Rozrzedzenie 110-127. 
6) Ohodynski. Wikarjulze 117.
>>>
r- 


- 


124 


Handlowy charakter miasta. 


w pocz. XIX w. było we Włocławku około 30 śpichrzów, mogących 
pomieścić razem jakieś 250 tysięcy korcy zboża. 
Śpichrze te głównie znajdowały się na Zazamczu i przy ul. Śpich- 
lernej. a również stały rozrzucone tu i ówdzie po mieście, np. kiedyś 
stał śpichrz naprzeciwko dzisiejszego hotelu ..Victoria", a drugi przy 
moście wpobliżu pałacu biskupiego. zniesiony w 1916 r. 
W dobie powstania Styczniowego (1863-1865) w śpichrzach 
katowano i więziono patrjotów podejrzanych o udział w powstaniu, 
jak np. w starym bardzo, dotąd zachowanym śpichrzu na rogu ul. 
Rybackiej. 
Znajdujący się jeszcze dziś na rogu ul. Bednarskiej śpichrz został 
wystawiony w 1819 r. na części placu po rozebranym w pocz XIX w. 
zrujnowanym kościele św. Stanisława, wystawionym tu ongiś w XV w. 
na gruzach pierwotnej Katedry, sterczących tu od r. 1329. po spaleniu 
Włocławka przez Krzyżaków. 
W drugiej połowie XIX w. spaliło się we Włocławku kilkanaście 
,śpichrzów. 1 ). 


b) M a g a z y n y i m ł y n y s o l n e. 
Oprócz licznych śpichrzów na zboże we Włocławku jako porcie 
handlowym były też liczne od czasów bardzo dawnych składy albo 
magazyny solne. na sól sprowadzaną tu Wisłą z Małopolski z salin 
t. zw. ruskich lub samborskich. t. j. z Wieliczki i Bochni. 
Sól przeważnie była tu dowożona galarami, które po wyładowaniu 
soli. na miejscu zostawiano, rozbierano i sprzedawano jako budulec. 
Sól ta była w postaci brył solnych, które dopiero w magazynach 
i młynach solnych włocławskich były zamieniane na sól sypką i zdatną 
do użytku i jako taka stąd wreszcie była ona rozwożona po całym 
kraju. po uprzedniem pobraniu cła i podatku przez urzędników skar- 
bowych. przebywających w tym celu w Włocławku. 
Po drugim rozbiorze (1793), gdy Włocławek dostał się pod zabór 
pruski. za Zgłowiączką na Zazamczu pobudowano nowe magazyny solne 
z domem mieszkalnym dla urzędników skarbowych. poborców cła 
i podatku od soli 2). 
Według inwentarza z dn. 5. V. 1860 r. 2 ). magazyn solny we Wło- 
cławku składał się z czterech wielkich szop, do składania soli prze- 
znaczonych, oraz z trzech domów mieszkalnych, dla urzędników magazy- 
nowych. 


l) Ozarnecki P., Opis Włocławka z 1820 r. Zycie Włocławka. maj 1929. 3; 
...Arentowicz, Z dawnego Włocławka 12 nst. 
l) Ozarnecki, Opis Włocławka z 1820 r.. Zycie Włocławka. maj 1929. 3. 


..
>>>
.... 


Port handlowy. 


125 


Po rozbiorach, a zwłaszcza po kongresie wiedeńskim. gdy żupy, 
skąd sól dotychczas sprowadzano. znalazły się pod zaborem austrjackim. 
a Włocławek dostał się pod zabór rosyjski, zaczęto tu składać w ma- 
gazynach miejscowych sól sprowadzaną z Rosji a później i z Ciechocinka. 
Sól z Rosji sprowadzana była również w postaci brył solnych, 
które były mielone we włocławskich młynach solnych, stanowiących 
nieodłączne części magazynów solnych. 
W końcu XIX w. powstają już w Włocławku młyny solne z nowo- 
czesne mi urządzeniami. 
W r. 1890 założony został we Włocławku młyn solny J. P. Bała- 
szewa, o produkcji rocznej 6000 tonn. przy zatrudnieniu 25 robotników. 
Młyn ten był czynny do r. 1916. 
Drugi młyn solny L. Sterna założony został w Włocławku w 1902 r. 
z 
rodukcją dzienną 2 wagonów. t. j. 30000 klg. soli, przy zatrudnieniu 
kilkunastu robotników. Młyn ten był czynny do r. 1914. 
O upadku obydwóch wyżej opisanych młynów solnych zadecydował 
ostatecznie zaprowadzony w tym czasie monopol solny S). 


c) R u c h h a n d l o w y w p o r c i e w ł o c ł a w s kim. 
Szczególnie ożywiony handel zbożem w porcie włocławskim jest 
w XVI w. Część zboża wywożono z portu włocławskiego na potrzeby 
kraju, ale najwięcej zagranicę. Statystyka roczna wywożonego w tym 
czasie z Włocławka samego zboża w dół rzeki do Gdańska, a stąd do 
innych krajów przez samych tylko mieszczan i kupców włocławskich.- 
z pominięciem duchownych, szlachty i kupców obcych, którzy również ko- 
rzystali z portu włocławskiego do wywozu swojego zboża-na 6-10 tys. 
łasztów wszystkiego zboża. przewożonego Wisłą na 1000-2000 różnych 
statkach. wynosi przeciętnie 1500 łasztów (1 łaszt = 6C korcy). 
Po chwilowem załamaniu się i osłabieniu tego ruchu handlowego 
w XVII-XVIII w., na nowo ruch ten się ożywia w Włocławku z po- 
czątkiem XIX w., zwłaszcza z rozwojem wielkiego przemysłu. a miał 
on widoki jeszcze większego rozkwitu od zaprowadzenia na Wiśle żeglugi 
parowej w 1853 r, dopóki jeszcze nie było kolei żelaznej z Łowicza 
do Torunia, a Wisła z portem wodnym w Włocławku była wykorzystywana. 
jako naj tańsza droga handlowa w tej połaci kraju, t. j. na Kujawach. 
Już jednak wkrótce po roku 1853 ruch handlowy w porcie 
włocławskim się osłabia, z powodu obrócenia wywozu zboża do miast 
fabrycznych oraz do Warszawy, przy pomocy dogodniejszej komunikacji 


l) Archiwum m. Włocławka. Akta Magistratu. dział statystyk Ni 50. 
2) Szel'ga, Przemysł włocławski 93-4. 


.. 


........
>>>
r- 
I 


- 


'126 


Handlowy charakter miasta. 


koleją żelazną, jak również z powodu utworzonego świeżo spławu na 
rzece Warcie 1). 
Utworzenie zaś w r. 1862 linji kolei Warszawsko-Bydgoskiej przez 
Włocławek, przyczyniło się do rozwoju przemysłu w Włocławku, a tem- 
samem i do pewnego ożywienia ruchu handlowego na Wiśle w porcie 
włocławskim. 
Przed zbudowaniem pierwszego w Włocławku mostu łyżwowego 
na Wiśle w 1865 r" który w 1916 r. ustąpił miejsca dzisiejszemu, 
przewóz ładunkowy. czyli przystań towarowa statków mieściła się na- 
wprost ul. Gdańskiej, u początku obecnego mostu, potem od r. 1865 
przewóz ten został urządzony nieco dalej w stronę kościoła parafjalnego 
św. Jana, gdzie też po dziś dzień się znajduje 2 ). 
Co do przyszłości swej Włocławek, jako port handlowy, ze względu 
na swoje dogodne położenie nad środkową Wisłą nadawałby się znako- 
micie na port wewnętrzny, jako punkt przeładunkowy na linji Zagłębie 
węglowe-morze, z nową przystanią poniżej Zazamcza, gdzie ogległość 
linji kolejowej od brzegu Wisły wynosi zaledwie 400 metrów i dlatego 
połączenie kolejowe z przystanią dla zajeżdżających pociągów węglowych 
nie pociągnęłoby stosunkowo wielkich kosztów S). 


d) Ż e g l u g a n a W i ś l e w p o r ci e w ł o cł a w s kim. 
Statki, jakie na Wiśle kursowały i przechodziły przez Włocławek. 
czy też z niego wychodziły lub w nim się zatrzymywały, jako w porcie 
handlowym i komorze celnej, były liczne, różnego rodzaju i rozmaitej 
wielkości. 
Jedne statki były większe i dłuższe odbywające drogi, drugie 
mniejsze i wszystkie one oznaczone były swojemi odrębne mi nazwami. 
Do większych zaliczone były następujące statki: 1) szkuta (scapha), 
z obciążeniem przeciętnem 20 łasztów=60 korcy, lub 16 beczek, z 7-10 
wiosłami, przy obsłudze 16-20 ludzi. 2) komiega. o przeciętnem obcią- 
żeniu 15 łasztów. a najmniej 5 2 / 5 łaszta (mała komiega albo komiaska), 
z 7-9 wiosłami, 3) dubas (dlubas, dłubas). z obciążeniem 12-15 łasz- 
tów. a rzadko 20 łasztów, przy obsłudze wioślarskiej 8-14 ludzi, był 


l) Kutrzeba St. i Duda Fr, Regestra Thelonei Aquatici Wladislaviensis saeculi XVI 
Kraków 1915: Stawiski Ed.. Handel w Polsce. Encyklopedja Rolnicza. T. III. War- 
szawa 1876. str. J98-
00. 
2) Arentowicz, Z dawnego Włocławka 12-12.63: Czarneck,. Opis \J;łocławka 
z 1820 r. Zycie Włocławka czerwiec-lipiec )9?9. I-
; Inwentarze z 1855 i 1860 r. 
Arch. m. Włocł. Akta Ma
istr. dział statystyk Nil 50. 
8) Klejnot-Turski J. Włocławek portem wewn.. Zycie Włocławka. grudzieil 1926 
8 - 10. 


.......
>>>
Port handlowy. 


127 


używany jako samoistny statek. albo jako uzupełniający dla szkut lub 
komieg. 
Pozatem jako pomocnicze do tamtych większych statków były uży- 
wane następujące mniejsze statki i łodzie: 1) lich tan (ci mb a) z obcią- 
żeniem około 3 łasztów, o ile samoistnie wyjątkowo odbywał podróż. 
zwykle zaś szedł próżny razem ze szkutami. komiegami lub dubasami, 
służąc do przeładowywania ciężarów z większego statku, gdy ten utknął 
na jakiej przeszkodzie, co się nazywało lichtowaniem; 2) navis, mała 
łódź z obciążeniem przeciętnem 1 łaszt, a z mniejszem obciążeniem 
łodzie tego rodzaju nazywały się: naviculae, carbones, bacik (polska 
nazwa z 1555 r.) - były to prawdopodobnie łodzie żaglowe (od car- 
bara= żagle); 3) tafle. tratfy. płty, glery - łodzie do wywozu drzewa 
z obciążeniem przeciętnem 8.8 setek (centa) drzewa, lub 2-3 pręty 
(każdy pręt= 16 sztuk) l). 
We Włocławku. jako przez długie wieki jedynej komorze celnej 
Wiślanej dla całego państwa musiały zatrzymywać się wszystkie statki 
płynące w dół czy w górę rzeki Wisły. a to w celu zapłacenia podatku- 
cła. względnie dla wylegitymowania się listami królewskiemi, zwalnia- 
jącemi od cła. Wr.dług regestrów komory celnej włocławskiej przez 
port włocławski przewieziono do Gdańska: w r. 1537 zboża 6.279 1 / 2 
łasztów na 206 szkutach, 3 komiegach, 166 dubasach, 38 lichtanach, 
36 naves, 37 naviculae, 4 tratfach i 103 bliżej nieoznaczonych żadną 
nazwą: w roku zaś 1555 przewieziono zboża 6408 1 / 2 łaszta na 407 szku- 
tach. 730 komiegach, 30 komiaskach. 306 dubasach, 90 dubaskach, 45 
lich tanach, 3 lichtanikach. 7 naves, 10 naviculae (w tem 1 bacik), 7 dm- 
bae, 4 carbarae i 1 łodzi nieznaczonej nazwą, oraz innych towarów: 
-wosku 730 kamieni (t kamień = 1/160 centnara), produktów leśnych, 
czambru (cembrowiny) kóp 8. kłodziny i dylów 31 
/2 wanczosów i klepek 
22 1 / 2 , łat 2 1 / 2 , popiołu łasztów 169 1 / 2 i smoły beczek 292 1 / 2 (t beczka= 
1/16 łaszta) - na 5 szkutach, 98 komie gach, 2 dubasach, 5 naviculae 
(w tem 3 gleny), 193 taflach. 10 tafelkach (płtach) i 20 tratfach. 
Pomijając szczegółowe przedstawianie rejestrów przewiezionych 
towarów przez komorę celną włocławską za inne lata, stwierdzić tylko 
należy, że ruch ten szczególnie był ożywiony w XVI w. i statystyczne 
dane o nim podają dwie źródłowe prace historyczne: Kutrzeba St. i Duda 
Fr. "Regestra Thelonei Aquatici Wladislaviensis saeculi XVI. Kraków 
1915 oraz Stawiski Edm. "Handel w Polsce" (Encyklopedja Rolnictwa 
t. III. Warszawa 1876, str. 198-200). 


l) Kutlzeba-Duda, Regestra Thelonei Aquatici '.\'ladislaviensis 'sBeculi XVI. 
Kraków 1915. str. XXXIV-XLV.
>>>
128 


Handlowy charakter miasta. 


e) F lot a a l b o m a r y n ark a h a n d l o w a W ł o c ł a w k a. 
Jakkolwiek duża część statków, płynących Wisłą przez Włocławek. 
pochodziła z różnych miast i dzielnic Polski. to jednak Włocławek, jako 
miasto portowe, posiadał i swoją własną jakgdyby flotę czyli marynarkę 
handlową i miał wcale pokaźną liczbę różnego rodzaju statków i łodzi. 
Przedewszystkiem posiadali je biskup, kapituła katedralna i wikar- 
jusze katedralni, następnie kupcy, którzy należeli do zamożniejszych 
mieszkańców miasta. właściciele śpichrzów, rybacy oraz inni mieszczanie. 
zazwyczaj należący także do cechu rybaków. 
Inwentarz z 1598 r. wymienia 12 kupców włocławskich, którzy 
posiadają swoje własne łodzie czy statki. dosięgające ogólnej liczby 19-tu. 
a mianowicie: Andrzej Bujak 2 szkuty, Romatowski 1 szkutę i llichtan. 
Adam Białkowski 1 szkutę i 1 lichtan. Hanus 1 szkutę. 1 dubas i 1 lich- 
tan, Poletheli 1 &zkutę, Witkowski 1 dubas, Bartłomiej Jarząmbek 
1 szkutę, Aleksy Konkurs 1 dubas i 1 lichtan, Szymon Owsik 1 szkutę. 
Postrzygacz 1 dubas. Tyray 1 dubas i 1 lichtan, Kokoszka 1 szkutę 1). 
Rybacy, których było we Włocławku według inwentarzy zwykle 
przeciętnie 13 - 20. na mocy przywileju biskupa St. Karnkowskiego 
z dn. 9/X 1577 r.. potwierdzającego stare konstytucje cechu rybaków 
włocławskich 2), byli obowiązani mieć swoje małe czółna t. zw. navi- 
culae lub cimbae oraz inne łodzie większe i mniejsze. 
Ich także obowiązkiem było na każde zawołanie i zapotrzebowa- 
nie biskupa płynąć mniejszemi czółnami w dół Wisły do Torunia i w górę 
do Płocka, biorąc od 1 mili po 1 groszu zapłaty, a w razie przepra- 
wiania się biskupa na drugi brzeg, powinnością ich było przewieźć swo- 
jemi łodziami cały dobytek i orszak biskupi. z wozami. końmi i t. p. 
Było także starodawne, od wieków przysługujące miastu Włocław- 
kowi prawo. że do ładowania zboża ze śpichrzy włocławskich przed 
innymi obcymi mieli pierwszeństwo obywatele miejscowi, posiadacze 
statków. i tylko w tym wypadku, gdyby zabrakło miejscowych statków, 
na statki obce mogło być wtedy dopiero ładowane zboże. 
Nadto właściciele śpichrzów i handlujący zbożem w Włocławku 
nietylko mieli obowiązek wynajmować galary pod zboże. wysyłane do 
Gdańska, u miejscowych rybaków zrLeszonych w cechu. ale i z pośród 
nich obowiązani byli brać rotmanów i sterników, a obcych tylko za 
zgodą cechu rybackiego mogli przyjmować. Przepis ten obowiązywał 
pod karą 6 florenów, a nad sumiennem wykonywaniem jego czuwać 
miał starosta zamkowy. 


l) v. 140 i 14\ pocz. 
2) v. 218 f. 736; v. 135 f. 101-103; v. 96 f. 18-20. Zob. takie niżej o cechu rybaków. 


........
>>>
/ 



 


I 


t. 
..... 
I 
 
I IUJ 
l. 
- 
[ 
f( ; 
ł 

 U
 (- " f'- f 
j L 
. fi' 
I, , ' . II II, r' 
... 
" 1 Ił 1"1'1. 
---- I, 
,'. -r- ..,'. 
- .- 
I 


, - 


- 


'1.. 


Katedra włocł. obecna po ostatniej przebudowic 
w kotku ub. wieku 


(ot,. 201) 


\ 


---
>>>
I 


.......
>>>
- - 
, 


Port handlowy. 


129 


Dla większego jeszcze zabezpieczenia tych praw właścicieli stat- 
ków, obywateli miasta Włocławka. przywilejem biskupa Sarnowskiego 
14/1 1679 r. wprowadzono podatek, t. z. ryzne, na rzecz cechu rybac- 
kiego od każdego statku z Włocławka do Gdańska, prowadzonego przez 
lobcego sternika. po 1 zł., a od miejscowego tylko po 15 groszy 1). 
Niezawsze jednak prawo to było przestrzegane i z tego powodu 
niejednokrotnie uskarżają się mieszczanie przed swoim biskupem na tę 
krzywdę im wyrządzaną przez kupców, jak np. w r. 1604: "że prz
- 
szłych lat dzierżawcy świeccy włocławscy w handlach przeszkodę im 
czynili. zboże na swój zysk zakupując i szkut swoich z frachtem najmu- 
jąc. skąd oni szkodę i praeiudicium w prawach swoich odnosili" 2). 
Wszystkie łodzie i statki. należące zarówno do duchownych, jak i do 
świeckich obywateli m. Włocławka, miały swoją przystań zimową na 
rzece Zgłowiączce pod zamkiem biskupim. ale tu pierwszeństwo miały 
szkuty, będące własnością duchowieństwa. Wszyscy zaś właściciele tych 
statków wzamian za korzystanie z tej przystani obowiązani byli ponosić 
wspólnie i proporcjonalnie koszta, związane z naprawą czy odbudową 
mostku pod zamkiem przy browarze zamkowym, znajdującego się wtem 
miejscu. którędy szkuty dobijały do rzeki Zgłowiączki, jak również po- 
winnością ich było w miarę potrzeby oczyszczanie i poszerzanie rzeki. 
dla dogodniejszego postoju statków i wszelkiego rodzaju łodzi. 
. 
Pierwszy statek paTOWY ..Włocławek" został poświęcony w Wło- 
cławku dn. l lipca 1853 r.. w obecności hr. Andrzeja Zamojskiego, pio- 
niera żeglugi parowej w Polsce. 
Włocławek był więc miastem portowem w ścisłem znaczeniu; miał 
nietylko u siebie składy i magazyny solne i śpichrze zbażowe. ale nadto 
posiadał swoją jakgdyby flotę czyli marynarkę handlową, liczne statki 
i łodzie, i to nietylko mniejsze (naviculae), ale i większe t.zw. szkuty. 
które najczęściej są wzmiankowane w inwentarzach i przywilejach, do- 
tyczących Włocławka. 


1) v. 47 f. 100-102. 107. 
2) Inwentarz Włocławka z ]60-1 r.. MHDWl. XXIV. 9. 
Monografja m. Włocławka. 


9
>>>
3. 


Kotnora celna 1). 


W ŁOCŁAWEK był nietylko portem handlowym, ale zarazem i ko- 
morą celną od czasów niepamiętnych poprzez całe wieki, do 
pobierania od towarów cła wodnego, t. zw. królewskh.go, tak, 
że wszelkie statki, z towarami płynące w dół czy z górę Wisły, musiały 
się tu zatrzymywać i płacić podatek cłowy specjalnemu urzędnikowi, 
poborcy cła królewskiego, mieszkającemu zazwyczaj na zamku bi- 
skupim. 
O tem zatrzymywaniu w Włocławku statków, płynących Wisłą, 
celem pobrania od nich i od przewożonych niemi towarów podatku, 
czyli cła wodnego. wspomina też w swoim "Flisie" poeta polski z koń- 
ca XVI i pocz. XVII w. Sebastjan Klonowicz. 


a) Z n i e s i e n i e i n n y c h k o mór c e l n y c h p r z y_ 
ł ą c z e n i e i c h d o w ł o c ł a w s k i e j. 
Początkowo więcej było tych komór celnych w Polsce do pobie- 
rania podatku - cła wodnego od przewożonych Wisłą towarów, oprócz 
Włocławka, w którym pierwotnie było pobierane tylko cło, t. zw. ku- 
jawskie. także i Dobrzyń, Bobrowniki. Przypust i Słońsk były komo- 
rami celnemi. gdzie urzędujący poborca cła królewskiego zatrzymywał 
wszelkie statki, płynące Wisłą, dla pobrania od nich należnego podatku. 
Ponieważ było to wielce niedogodne dla kupców i utrudniające 
stosunki handlowe, a przytem kłopotliwe niezmiernie i jednocześnie 
kosztowne, wobec konieczności utrzymywania większej liczby urzędni- 
ków. celem zatrzymywania w kilku miejscach statków, płynących Wi- 
słą, dla pobrania od nich cła należnego, dlatego już od czasów nie pa- 
miętnych zniesiono najpierw trzy komory celne: w Bobrownikach, 
Przypuście i Słońsku. łącząc je z komorą celną włocławską, z siedzibą 
w Włocławku, a później z początkiem XVI w., dekretem króla Zygmun- 


1) Kutrzeba-/Juda. Regestra. Stawis"i, Handel w Polsce: Ohodynski, Wikariusze 
57-76. 196. 226-229. 238-240. 248-262. 275-6. 281-288. 297-309. 311-313. 
3:?4-331.
>>>
Komora celna. 


131 


ta I Starego z dn. 14;VI 1520 r. zniesiono także i cło dobrzyńskie 
z komorą celną w Dobrzyniu, przenosząc je również do komory celnej 
włocła wskiej. 
Odtąd przez długi czas do XVIII w. Włocławek jest jedyną ko- 
morą celną na Wiśle dla całej Polski. w której zatrzymywać się mu- 
szą wszystkie statki, przewożące towary zarówno w dół, jak i w górę 
rzeki Wisły. których liczba w ciągu roku, zwłaszcza w XVI w., okresie 
największego handlu. dosięgała do 2.000. 


b] Prawa kolegjum wikarjuszy katedralnych 
d o c ł a W i ś l a n e g o. 
Niewątpliwie, niemały wpływ na to połączenie wszystkich komór 
celnych na Wiśle w jedną włocławską z siedzibą w Włocławku mieli 
także wikarjusze Katedry włocławskiej, którzy w dawnych wiekach 
stanowili liczne kolegjum. dochodzące do liczby 26 osób, a którzy od 
czasów niepamiętnych na mocy nadań królewskich, oprócz wolnego 
przewozu i żeglugi po obu stronach Wisły w granicach Włocławka 
i Szpetala, przyznanego im urzędowo dn. 25/VI 1430 i 9/11I 1519 r., 
jako oddawna przysługującego im przywileju, posiadali nadto prawo 
pobierania cła od towarów, przewożonych Wisłą przez Włocławek w dół 
rzeki, na Toruń i Prusy, jak również połowę cła królewskiego z ko- 
mory celnej w Dobrzyniu. 
W interesie więc wikarjuszy kat. leżało, ażeby mieli na miejscu 
w Włocławku jedną komorę celna dla poboru cła królewskiego, gdzieby 
mogli łatwiej przy pomocy egzekucji urzędników królewskich i oso- 
bistej czujności regularnie wybierać cło, prawnie im przysługujące. 


c) D e k r e t y k ról e w s k i e, r e g u l u j ą c e p o bór c ł a 
n a W i ś l e l). 
Początkowo wikarjusze sami układali się z kupcami o cło należne 
im od przewożonych Wisłą towarów i na swoją rękę je ściągali, ale 
jednak wynikały z tego częste zatargi i niestosowności. 
Najpierw sami kupcy, mimo surowych nakazów, pod groźbą kary 
aresztu, jak np. wydane w tym względzie rozporządzenie króla Aleksan- 
dra z dn. 4/IV 1504 r., nie chcieli zatrzymywać się i opłacać żądanego 
przez wikarjuszy podatku. 
Były teź nadużycia niekiedy ze strony samych wikarjuszy. a zwła- 
szcza szlachty okolicznej, która korzystając z postoju i zatrzymywa- 


l) Ohodyński. Wikarjusze 57-59. 226 nst. 


- -
>>>
, . 


132 


Handlowy charakter miasta. 


nia się statków w Włocławku, czyniła na Wiśle zastawy i napastowała 
przechodzące statki. wymuszając od nich bezprawnie dla siebie opłatę. 
Starał się zaradzić tym nieporządkom król Zygmunt I, który roz- 
porządzeniem z dn. 19jX 1514 r. zakazał stawiania prywatnych ko- 
mór celnych, a dn. 14/VI 1520 r., znosząc komorę celną dobrzyńską, 
aby odtąd jedno tylko cło królewskie pobierane było na Wiśle i to 
tylko w Włocławku,-jednocześnie sprawę cła. przyznanego oddawna 
wikarjuszom Katedry włocławskiej. król na przyszłość tąk uregulował, 
że nie prywatnie i osobiście od kupców mają wikarjusze tę część cła 
królewskiego wybierać dla siebie, ale poborca królewski, rezydujący 
we Włocławku. odtąd tylko sam całe to cło ma pobierać, z czego do- 
piero ósmą część będzie oddawać wikarjuszom. Kupcy zaś wszyscy. 
przewożący swój towar Wisłą. mieli pod groźbą kary więzienia zatrzy- 
mywać się w Włocławku, dla opłacenia cła. 
Rozporządzenie to jeszcze ponawiane było przez samego Zygm. I 
d. 31/11I 1522 i 14/11 1525 oraz przez Zygm. II Augusta 1549, 1552 
i 1559 r,. Król Zygmunt I nadto przywilejem z dn. 4/IV 1521 r. nadał 
wikarjuszom kat. z cła król., oprócz ósmej części także jeszcze 40 zł. 
rocznie, które miał im wypłacać na miejscu w Włocławku poborca 
królewski. wzamian za wypożyczone królowi przez nich 800 zł.. po- 
chodzące ze sprzedaży sreber, przez biskupa Krzesława im ofiaro- 
wanych. 
Jakkolwiek suma ta została potem zwrócona wikarjuszom. to 
jednak ów dodatek roczny 40 zł. z cła królewskiego był im nadal 
przez całe wieki wypłacany, a to na mocy przywilejów. ponawianych 
przez następnych królów, a mianowicie: Stefana Batorego (1577), Zyg- 
munta III (1588), Władysława IV (1635). Jana Kazimierza, Michała 
Korybuta Wiśniowieckiego (1669). Jana III Sobieskiego (1676), Augu- 
sta II (1698), Augusta III (1735). 
Wikarjusze mieli przy urzędzie poborcy cła królewskiego w Wło- 
cławku swojego prokuratora, którego obowiązkiem było czuwać, aby 
wszyscy kupcy cło wpłacali, by snać, przez uszczuplenie cła królew- 
skiego, ich ósma część się nie zmniejszyła. 
Mimo to, dochód z cła nie dochodził regularnie do rąk wikarju- 
SZYł zwłaszcza z.powodu upadku handlu w XVII w., zmniejszył się bardzo. 
W tym czasie wikarjusze wypuszczają to cło swoje w dzierżawę 
za 60 zł. przeciętnie na rok.
>>>
r 


I 
I 
j 


,\ 


Komora celna. 


133 


d) D O C h O d y Z c ł a o d s o l i p r z y z n a n e k o l e g j u m 
w i kar j u s z y k a t e d r a l n y c h l). 
Pozatem od początku XVII w., czy nawet wcześniej. najpierw mocą 
zwyczaju, potwierdzonego następnie przywilejami królów polskich Augu- 
sta II z 1701 r. i Augusta III z dn. 30jVII 1735 r., oblatowanego w aktach 
grodzkich grodu kowalskiego dn. 26 kwietnia 1739 r., jak stwierdza 
wizyta biskupa Ostrowskiego z 1760 r., wikarjusze pobierali nadto tYł 
t m cła 12 beczek soli rocznie na ów, Jan Cbrzciciel każdegn rokn,' 
za co mieli obowiązek modlić się o pomyślność żyjących i o pokój 
. eczny zmarłych królów polskich. Składy soli, przywożonej Wisłą z żup 
wielickich i samborskich. znajdowały się w Włocławku. Owe 12 beczek 
soli, przynależne wikarjuszom. również nie dochodziły do ich rąk re- 
gularnie. 
e) p r z e n i e s i e n i e k o m o r y c e l n e j d o N i e s z a w y 
i s t a r a n i a o jej p r z y w r ó c e n i e d o W ł o c ł a w k a 2). 
Szczególnie zagrożone zostały prawa kolegjum wikarjuszy do cła. 
z chwilą przeniesienia komory celnej z Włocławka do Nieszawy w 1652 r. 
Chcąc ratować swoje prawa do cła, wikarjusze starają się o przywró- 
cenie komory celnej do Włocławka. 
W latach 1722, 1726, 1728. 1729 i 1730 w obronie zagrożonych 
praw wikarjuszy występuje kapituła i biskup na sejmach i u króla, do- 
magając się przywrócenia wikarjuszom 1/4 części cła od statków, idą- 
cych Wisłą w dół ze zbożem i wszelkiemi towarami. oraz przeniesienia 
zpowrotem do Włocławka komory celnej tak "jako już powrócono 
wart wiślany do portu pod Włocławkiem", tak i cło koronne, żeby tu 
powrócono S). 
Wszystkie te starania jednak spełzły na niczem. Ostatecznie w 1730 r. 
-sprawę wyjaśniono, że pewną część winy za to ponoszą sami wikar- 
jusze, którzy się dopuszczali niektórych nadużyć i krzywd na kupcach 
przy pobieraniu od nich cła w Włocławku i sami w swoim czasie od- 
razu przy przenoszeniu komory celnej do Nieszawy (1652) nie upom- 
nieli się o swoje prawa i o zatrzymanie urzędu celnego w Włocławku. 
Następnie wyjaśniono, że komora celna została przeniesiona z Włoc- 
ławka do Nieszawy również z powodu nie uregulowanych brzegów Wi- 
ślanych pod Włocławkiem, "że Wisła odsypała i że stabilitatem loci 
nie miała" i że wobec wzmagania się zuchwalstwa pruskich miast ko- 


l) l. c. 59. 63. 309: Pawiń8ki. Dzieje Ziemi Kuj. II. 95. 
2) Chodytl8ki. Wikarjusze 58-76. 196: Patviń8ki, Dzieje Ziemi Kuj. IV. 412; v. 230 
f. 398. v. 230 (t. 11). f. 198. 
II) Ohodyń8ki, Wikarjusze 58 nit.. 196. zob. przyp. 2.
>>>
II' 



 --ł'" - 


134 


Handlowy charakter miasta. 


nieczną było rzeczą przenieść komorę celną bliżej Prus "aby crescente 
contumacia pruskich miast, zbliżyła się ku nim powaga i potęga 
skarbowa" l). 
f) Zniesienie ceł prywatnych i ugoda z wikarjuszami 
k a t e d r a l n y m i 2). 
Sprawa zaś cła należnego wikarjuszom została ostatecznie na no- 
wych podstawach załatwiona mocą wydanej konstytucji z dn. 27/XI 
1764 r.. znoszącej wszelkie cła prywatne, a zachowującej tylko królew- 
skie i państwowe. 
W myśl tej konstytucji wikarjusze na mocy zawartej następnie 
ugody. potwierdzonej przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego 
dn. l/III 1765 r., wzamian za zrzeczenie się dochodów z cła otrzymali 
wynagrodzenie roczne w sumie 5 tys. zł. dobrej monety polskiej = 
10.555 tynfów 16 gr. 2 szel.. które miała im wypłacać komora celna 
w Nieszawie; oprócz tego wikarjusze nadal otrzymywali rocznie 12 
beczek soli ze składów i magazynów włocławskich. Ostatecznie do- 
chody te przepadają wikarjuszom w r. 1865, po konfiskacie dóbr ko- 
ścielnych przez rząd rosyjski przeprowadzonej. 
g) Rola Włocławka dla poboru cła po przeniesieniu 
k o m o r y c e l n e j d o N i e s z a w y 3). 
Jakkolwiek już od r. 1652 Włocławek nie był w ścisłem słowa 
znaczeniu komorą celną, bo ta już była wtedy w Nieszawie, to jednak 
odgrywał on jeszcze długo potem jeszcze rolę częściowej komory celnej. 
Tu bowiem jako w mieście portowe m nadal od czasów niepa- 
miętnych aż do w. XIX, z małemi tylko może przerwami, sól przywo- 
żoną Wisłą galarami wyładowywano do miejscowych składów i magazy- 
nów solnych i od niej. jak to stwierdzają uchwały sejmiku radzie- 
jowskiego z XVII i XVIII w., ściągano tutaj podatek i cło. Nadto 
Włocławek, jako miasto o dogodnej komunikacji Wiślanej, był ośrod- 
kiem do którego przywożono z całych Kujaw i okolicznych miast. 
miasteczek i wsi różne towary i produkty żywnościowe na potrzeby 
wojska i ludności kraju. od których także tutaj pobierano pewne opłaty. 
o czem wspominają m. i. uchwały wspomnianego wyżej sejmiku radzie- 
jowskiego. W związku zaś z załatwianiem tych wszystkich spraw. 
w Włocławku. jakgdyby przy komorze celnej, mieszkają i urzędują na- 
dal stale lub czasowo niemal do końca XVIII w. komisarze, poborcy 
podatków państwowych i sędziowie, którzy pobierają tu różne opłaty. 
czy też odbywają sądy i karzą różne nadużycia podatkowe i t. p. 
-.--- 
I) l. c. 66-8. 2) l. c. 72. '15-76. 313-316. 
3) Patoiński, Dzieje Ziemi Kuj. II. 66. 72. 75-76. 81. 83. 95. 


i 
, 
f 
ł
>>>
VI 
RZEl\lIESLNICZY CHARAKTER l\1IAST A I CECHY 
WŁOCŁA \VSKIE 


ł 
, 
ł 
ł 
I 
I 


1. 
Organizacla rzemiosła włocławskiego w daw- 
n".ch wieKach l). 
O PRÓCZ rolnictwa, przemysłu i handlu ludność Włocławka od 
czasów najdawniejszych zajmowała się także wszelkiego rodzaju 
rzemiosłem. 
Rzemiosła w dawnych wiekach organizowały się w cechy lub 
bractwa, które albo były odrębne dla każdego zawodu. albo też wspólne 
czyli mies'Zane dla kilku. lub nawet więcej zawodów. 
Każdy rzemieślnik musiał należeć do określonego cechu tego 
zawodu i rzemiosła, którem chciał się w mieście zajmować. 
W cechy łączyli się nietylko w ścisłe m znaczeniu rękodzielnicy- ' 
rzemieślnicy, ale także zajmujący się rolnictwem, przemysłem, piwo- 
warstwem, kupiectwem i t. p. 
Cechy miały na celu przedewszystkiem obronę interesów dam
go 
rzemiosła, jednego czy więcej; miały one również charakter religijny. 
posiadały swego patrona, swój ołtarz i nabożeństwa okresowe w kościele 
parafjalnym św. Jana, członkowie-bracia obowiązani byli. w myśl daw- 
nych zwyczajów i zarządzeń biskupich, do pewnych posług i świadczeń. 
Jeszcze niemal do połowy XIX w. cechy, czyli bractwa rzemieśl- 
nicze cieszyły się w Włocławku wielką powagą, jak również posiadały 
pierwszorzędne znaczenie nietylko dla rozwoju samych rzemiosł. ale 
i dla życia społeczno-kulturalnego rzemieślników. 
Początki cechów włocławskich przeważnie są nieznane, gdyż 
pierwotne ich przywileje erekcyjne w większości zaginęły. 
W dawnych wiekach istniały w Włocławku następujące cechy 
albo bractwa rzemieślnicze: rybaków, szewców, krawców, piekarzy, 
kuśnierzy, garncarzy. rzeźników, kupców, piwowarów i cech t. zw. 
szynkowny czyli mieszany dla tych zawodów, które nie posiadały swoich 
odrębnych cechów. 
W myśl dawniej obowiązujących przepisów cechowych, nikomu 
nie było wolno w mieście zajmować się rzemiosłem. dopóki nie należał 


l) Rozrządzenie 94-98.
>>>
,.. 


-..........--- 


136 


Rzemieślniczy charakter miasta i cechy włocławskie. 


do cechu. Władze cechowe składały się z dwóch starszych: cechmistrza 
i podcechmistrza. wybieranych z pośród majstrów każdego posżczegól- 
nego cechu "w kunszcie swoim wydoskonalonych. trzeźwych, poczciwość 
i sumienie mających, posesjonatów koniecznie". t.j. takich, którzy mają 
w mieście swoją nieruchomość. 
Wybory władz cechowych w każdym cechu oddzielnie odbywały 
się jednocześnie w jednym dniu, t. j. w tydzień po obiorze prezydenta 
miasta. Celem dokonania wyboru władz cechowych w dniu oznaczonym 
po wysłuchaniu Mszy św. z rana wszyscy członkowie danego cechu 
zbierali się w gospodzie swojej, "trzeźwo zszedłszy się i w porządku 
pierwszeństwa swego do cechu wstąpienia spokojnie zasiadłszy". Gło- 
sowanie odbywało się przy pomocy kartek, z wyborów wychodził ten 
kandydat, który otrzymał większość głosów. Obrani starsi cechu, cech- 
mistrz i podcechmistrz musieli być następnie potwierdzeni przez Magi- 
strat miasta. Odbywało się to uroczyście: prezydent miasta zwoływał 
sąd potoczny 1), w obecności którego potwierdzał nowowybrane władze 
cechu. cechmistrza i podcechmistrza. odbierając on nich oddzielnie od 
każdego przysięgę według następującej lOty: 
"Ja N. przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu. w Trójcy Świętej 
Jedynemu, iż na tym urzędzie sumiennie, sprawiedliwie, wiernie i uczciwie 
sprawować się będę. pieniędzy cechowych na swój użytek nie obrócę, 
robót braci cechowych, aby dobrze robili, wiernie dopilnuję. Podatek 
do kasy miejskiej od braci cechowych rzetelnie wybierać i one wraz 
z regestrem braci tychże, rzetelnie wypisanym do kasy miejskiej oddawać 
będę, magistratowi posłusznym będę. tak mi Boże dopomóż i niewinna 
Męko Syna Jego". 
Potwierdzenie przez Magistrat elekcji władz cechowych, odebranie 
przysięgi. jak również sporządzenie z polecenia prezydenta miasta 
protokółu elekcji przez pisarza miejskiego odbywało się bez pobrania 
najmniejszej opłaty. 
Starsi cechowi jednocześnie pełnili urząd podskarbich cechowych. 
Obowiązkiem ich było zbierać dochody cechowe, sumiennie zapisywać 
w t. zw. regestrach wydatki i wpływy, załatwiać i rozstrzygać bez- 
apelacyjnie różne sprawy i zatargi. wynikłe między majstrem i czelad- 
nikiem. lub między czeladzią samą, o przestąpienie artykułów cecho- 
wych; od wyroków zaś ich w sprawach między samymi majstrami przy- 
sługuje stronom zainteresowanym apelacja do sądów radzieckich. Po- 
nieważ zaś dotąd znaczna część docho..aów cechowych była wydawana 
na poczęstunek dla współbraci, dlatego Kom. Dobr. Porz. w r. 1787 


l) O sądzie potocznym zob. nitei: Ustrój miasta.
>>>
Organizacja rzemiosła włocławskiego w dawnych wiekach. 137 


zarządziła, aby odtąd pieniądze i wszelkie dochody cechowe były uży- 
wane "na same tylko istotne potrzeby cechu", a więc: na utrzymanie 
w porządku ołtarzy cechowych w kościele par. św. Jana, na światło 
do tychże ołtarzy, na zapomogi dla majstrów - członków cechu po- 
dupadłych. wskutek pożaru lub innego jakiego nieszczęścia. na udzie- 
lanie pomocy młodym. do wydoskonalenia się w swojem rzemiośle, za 
poprzedniem jednak o tem urzędu radzieckiego czyli Magistratu po- 
wiadomieniem. Na światło zaś. na pogrzebach braci używane, mógł 
być obracany tylko dochód. wpływający do kasy cechowej ze składek 
pogrzebowych. Na żałobne nabożeństwo z wigiljami. za zmarłych braci 
odprawiane cztery razy w roku w każde suche dni, były przeznaczone 
tylko składki kwartalne. po 12 groszy od każdego z braci pobierane, 
oraz prowizje czyli odsetki od zapisów. na tem cel przez różne osoby 
pobożne zostawionych. 
Ze wszystkich dochodów i wydatków cechmistrze obowiązani 
byli na trzy dni przed ukończeniem swego rocznego urzędowania zdać 
sprawozdanie zaprzysiężone przed Radą Miejską. Rada Miejska przed- 
stawione swoje regestra. czyli sprawozdanie budżetowe cechu dokład- 
nie badała i w razie wykrycia jakich wydatków nie prawnych. polecała, 
bv je cechmistrze kasie cechowej powrócili. 
Gdyby zaś który cechmistrz cechowi się zadłużył. miał być na- 
tychmiast sekwestrowanym jego majątek i w sekwestrze dotąd miał 
być trzymanym, dopóki nie uści długu; o ile zaś w kasie cechowej zo- 
stawił remanent w gotowiznie, to w nagrodę za tę sumieność i oszczę- 
dność cechmistrz otrzymywał dziesiątą część tego remanentu. 
Pozostałość remanentu, po odjęciu tej dziesiątej części, miała być 
zapieczętowana przez cechmistrza i prezydenta miasta pieczęcią miej- 
ską i przechowywana w kasie miejskiej, a ruszona mogła być tylko na 
potrzeby nadzwyczajne i nie inaczej, jak za wiedzą i zezwoleniem Ma- 
gistratu. 
Kapitał cechowy w gotówce powinien być za dozwoleniem Rady 
Miejskiej corocznie z rąk do rąk przenoszony, aby w ten sposób 
każdy z braci z niego korzystał; jednak ten tylko mógł otrzymać tę 
pożyczkę bezprocentową z kasy cechowej. kto okazał bezpieczny do- 
wód ulokowania jej na swoim majątku. 
Cechmistrzom nie było wolno nakładać bez wiedzy Magistratu żad- 
nych podatków ani składek na braci cechowych, a to pod groźbą za- 
pozwania ich o to przez instygatora czyli prokuratora przed sąd i uka- 
rania tygodniem wieży i dwudziestu grzywnami. 
Komisja Dobr. Porz. w r. 1787 znosząc wszelkie dawniejsze. bez- 
prawnie przez cechy pobierane podatki, nakazała, ażeby odtąd, od wstę-
>>>
138 


Rzemieślniczy charakter miasta i cechy włocławskie. 


pujących do cechu każdego, nie więcej nad złotych dwanaście, od 
wpisania ucznia w regestr uczniów nad złoty jeden, a od wpisania 
w regestr czeladników nad złotych dwa nie wymagano". W razie wy- 
magania większych opłat i utrudniania komu wstępu do cechu, starsi 
za to odpowiadali przed sądem potocznym miejskim i odpowiednio 
przez tenże sąd byli karani. Sąd potoczny również rozpatrywał skargi 
na trudności stawiane komu w przyjęciu do cechu i w miarę możno- 
ści obowiązany był te trudności usunąć i przyjęcie ułatwić. Wszyst- 
kie rzemiosła, t.j. każdy rzemieślnik z warsztatu swego, czyli każdy 
majster samodzielnie rzemiosło w mieście robiący, również wdowy po 
majstrach, utrzymujące czeladź, mieli wpłacać do kasy miejskiej roczny 
podatek: szewc 2 zł., piekarz 6 zł., rybak 5 zł.. krawiec 3 zł., kuś- 
nierz 3 zł, garncarz 1 zł.. z cechu szynkownego każdy rzemieślnik 
osobnego cechu nie mający 3 zł. Podatek ten zbierał cechmistrz z ce- 
chu swego na św. Jan Chrzciciel.. który wraz z regestrem czyli spi- 
sem członków cechu odnosił do kasy miejskiej. 


f
>>>
2. 
Poszczególne rzemiosła i cech". włocławskie' 
w dawn7ch wiekach. 


f 


1-0. R y b a c y. 
R YBOŁÓWSTWO we Włocławku uprawiane było od wieków ry- 
bacy włocławscy wcześnie już mieli swój cech, podlegali pew-' 
nym obowiązującym przepisom. pełnili niektóre powinności wzglę- 
dem zamku. Kiedy były początki tej organizacji cechowej rybaków 
w Włocławku. nie wiemy, gdyż nie zachowały się z tych czasów daw- 
niejszych żadne dokumenty. 
Najwcześniejszą wiadomość o rybakach włocławskich. jako już 
związanych oddawna, od starożytności. pewnemi przepisami prawnemi, 
podaje nam inwentarz dóbr biskupstwa Włocławskiego i samego miasta 
Włocławka z 1534 r. 1). 
Rybacy już wtedy rządzą się starodawnym prawem, w myśl prze-' 
pisów którego obowiązani są za łowienie ryb płacić t. zw. dietę albo. 
obrok do zamku tygodniowo od mniejszej sieci po groszu, od większej 
zaś sieci t. zw. Wierzchowniki po trzy grosze; zgodnie jednak ze sta- 
rodawnym zwyczajem, zostawione jest do uznania starosty pobierać 
grosze czy też ryby od poszczególnych rybaków za "obroczne". Ryby 
zaś mogły być przez rybaków sprzedawane tylko w miejscu wyzna- 
czonem przy kościele św. Stanisława nad Wisłą 2) wpobliżu zamku bisku- 
piego i żadnych ryb, zwłaszcza większych nie mogli rybacy wystawiaĆ' 
na sprzedaż, dopóki nie pokazali ich uprzednio staroście biskupiemu. 
w przeciwnym zaś razie starosta wymierzał na winnych odpowied-, 
nią karę. 
Zamek miał też pierwszeństwo przed innnymi w nabywaniu ryb 
od rybaków, płacąc po 8 gr. za pstrąga, po 1 solidzie za płotwę i po- 
cenach rynkowych za jesiotra oraz inne ryby. 


l) manotvskl, Inwentarz dóbr biskupstwa włocł. z 1534 r. 
2) O tym kościele zob. nitej.
>>>
140 


Rzemieślniczy charakter miasta i cechy włocławskie. 


To samo potwierdza o rybakach inwentarz z 1568 r. J). Obydwa 
powyższe inwentarze mówią także o zarybieniu paru sadzawek zam- 
kowych w dobrach i borach biskupich w Włocławku. 
Dn. 9/X 1577 biskup SI. Karnkowski na prośb
 rybaków włocł. 
wydaje im przywilej, który ogłoszony na kapitule generalnej w obec- 
ności dwóch przedstawicieli rybaków. którzy imieniem swojem i ca- 
łego cechu przyjęli go, po uprzedniem sumiennem przeczytaniu i zba- 
daniu treści jego. 
Przywilej ten jest zatwierdzeniem dawnych obowiązujących prze- 
pisów oraz nowych artykułów. które sami rybacy niedawno. najpierw 
między sobą jednomyślnie uchwalili, a następnie biskupowi obecnie do 
aprobaty przedstawili. Biskup dodał jeszcze od siebie nieliczne po- 
prawki i uzupełnienia. 
W ten sposób cech rybaków otrzymał nową ustawę, która miała na 
celu podniesienie organizacji cechu rybaków oraz zrównanie go z innemi 
,cechami włocławskiemi, tak pod względem obowiązków. jak i przywilejów. 
Na mocy tej ustawy cech rybaków, podobnie jak i inne cechy 
w Włocławku, ma w kościele par. św. Jana śwój ołtarz pod wezw. 
Św. Barbary, przy którym swoim kosztem utrzymuje kapelana do od- 
prawiania w pewne dni roku Mszy św. za żywych i umarłych braci, 
członków cechu. 
Dla lepszego zarządu cechem, rybacy wybierają corocznie z pośród 
siebie dwóch starszych t. zw. senjorów. których wszyscy członkowie 
bowiązani są słuchać, pod groźbą kary 24 groszy. wypłacanej do 
kasy brackiej. 
Tylko członkowie cechu rybackiego korzystają z prawa wolnego 
rybołówstwa po obydwu brzegach Wisły pod Włocławkiem. z tem tylko 
zastrzeżeniem. że mają stosować się do starodawnego zwyczaju, po- 
twierdzonego świeżo miastu przywilejem, iż ryb nie będą sprzedawać 
po kątach. lecz tylko na miejscu publicznem wyznaczonem wpobliżu 
kościoła św. Stanisława niedaleko zamku biskupiego, gdzie jest urzą- 
dzony specjalny amfiteatr z ławek, tamże odpowiednio ustawionych dla 
rozkładania ryb. 
Czasu rybobrania rybacy zgodnie z dawnym zwyczajem płacą 
biskupowi od małych sieci t. zw. obrocznego po jednym groszu, a od 
większych sieci, zw. wierzchowniki. po trzy gro&ze, ilekroć niemi łowią 
ryby. Nadto cech obowiązany jest na zapotrzebowanie biskupa do- 
starczyc do zamku do łowienia ryb jednej małej sieci i to natychmiast 
i o własnym chlebie, jak również dostarczyć odpowiedniej liczby czółen 
łodzi. więks zych i mniejszych, na podróż biskupa w stronę Torunia 
l) MHDWL. XII. 72-3.
>>>
Poszczególne rzemiosła i cechy włocławskie w dawnych wiekach. 141 


lub Płocka. za ophtą 1 grosza od mili. czyli za całą drogę 7 groszy. 
a ilekroć biskup wraz ze swoim pocztem, wozami i końmi zechce prze- 
dostać się na drugi brzeg Wisły, rybacy również obowiązani są jak- 
najwygodniej przewieść cały ten orszak biskupi, za co za każdy raz 
mają otrzymywać z browaru zamkowego beczkę piwa. 
Nadto rybacy mają prawo używać drzewa na swoje potrzeby na 
opał z lasów biskupich pobliskich, znajdujących się nad samą Wisłą 
i na wyspach. 
Członkowie cechu pod groźbą kary jednego florena na rzecz 
kasy brackiej, nie mogą si.; wzajemnie krzywdzić, przez nieprawne 
zabieranie sobie miejsca dla łowienia ryb na Wiśle. jakie wyznacza 
każdemu starosta biskupi. Podobnie też nie może jeden drugiemu 
przeszkadzać w zarobkowaniu wiosłowaniem, a to pod karą 3 florenów. 
które mają starsi cechu ściągać z winnych. Wszyscy mieszczanie 
i kupcy, właściciele śpichrzów i zbożem handlujący mają nakazane pod 
karą 6 florenów. bv brali rotmanów i sterników do prowadzenia 
statków oraz galary pod zboże, wysyłane do Gdańska, tylko z cechu 
rybackiego, a obcych aby bez zgody tegoż cechu nie najmowali. Sta- 
rosta zamkowy udzielać ma pomocy rybakom. w razie naruszenia przez 
kogo tego przepisu. Nowowstępujący do cechu wpłacają do kasy 
brackiej 1 krąg wosku i 40 groszy l). 
W ciągu wieków obowiązki i uprawnienia rybaków zmieniały się. 
Następne przywileje biskupów potwierdzały zazwyczaj przywilej biskupa 
Karnkowskiego z 1577 r. z pewnemi tylko uzupełnieniami. Biskup 
Hier. Rozdrażewski przywilejem z dn. 11/1 1597 roku wprowadził na- 
stępujące uzupełnienia: że rybacy obowiązani są najpierw sprzedawać 
ryby na potrzeby kuchni zamku biskupiego, a resztę dopiero mogą 
sprzedawać na rynku i ławach publicznych, zgodnie z obowiązującem 
w mieście prawem targowem. Odnośnie zaś do korzystania z drzewa 
z lasów biskupich, mogą tylko zbierać uschłe i upadłe drzewa. a nigdy 
nie wolno im ścinać rosnących drzew, i to pod surową odpowiedzial- 
nością 2). 
W celu podniesienia dochodów cechu. potrzebnych zwłaszcza na 
pokrycie dosyć dużych kosztów, związanych z utrzymywaniem kapelana 
i urządzaniem nabożeństw brackich. łącznie z wydatkami na wosk 
i wino oraz inne potrzeby ołtarzowe, biskup Stan. Sarnowski przywi- 
lejem z dn. 14/1 1679 roku udzielił pozwolenia na pobieranie przez 
cechmistrzów podatku. zw. "ryzne" , a mianowicie od każdego 


. 


1) v. 3 f. 4J4; v. 13
 f. 101; v. 96 f. 18: Rozrządzenie 26-7. 
a) v. 47 f. 100-2; Y. 30 f. 208.
>>>
r . 


142 


Rzemieślniczy charakter miasta i cechy włocławskie. 


-ryzowania, czyli prowadzenia statku z Włocławka do Gdańska, po 1 zł. 
od obcych sterników, a po 6 groszy od członków cechu rybackiego. 
W razie potrzeby starosta biskupi ma spieszyś z. pomocą cechmistrzom 
przy ściąganiu tej należności. Dochody z tego źródła pochodzące, nie 
mogą być na inny cel obracane, jak tylko na potrzeby ołtarza cechu 
rybackiego 1). 
Pozatem cech rybacki w Włocławku miał wydane dla siebie przy- 
wileje biskupów: Łubieńskiego z dn. 28/XII 1630 r.. Szembeka z 12/VIII 
1733 r., Czapskiego z 14/XI 1743 r. i Rybińskiego z 1777 r. Przywi- 
leje te były zazwyczaj potwierdzeniem poprzednich przywilejów. Były 
też wydawane w międzyczasie różne zarządzenia biskupa czy starosty 
biskupiego. określające bliżej powinności rybaków względem zamku. 
Nie znamy wprawdzie bliżej wszystkich tych przywilejów i zarządzeń 
biskupich, ale zastępują nam je w części inwentarze. odzwierciedlające 
tl::n stopniowy rozwój uprawnień i przepisów cechowych. 
W r. 1583 jeszcze od 16-tu rybaków zamek pobrał czynszu zł. 
17 gr. 9. w tem dwóch rybaków było zwolnionych od czynszu. inni 
płacili w czasie łowienia ryb na Wiśle na tydzień obrocznego 1 grosz 
i od każdej wielkiej sieci, ilekrot
 nią łowią - 3 gr. Wszyscy rybacy 
z każdą złowioną większą rybą łososiem, jesiotrem. karpiem muszą się 
opowiedzieć w zamku. zanim ją wystawią na sprzedaż za słuszną cenę. 
Obowiązani są też też na każde zapotrzebowanie biskupa jeździć do 
Torunia, Płocka, Nieszawy, Raciążka, za opłatą 1 gr. od mili 2). Poza- 
tem obowiązują rybaków przepisy poprzednich przywilejów. 
W r. 1604 S) jest 13-tu rybaków a było ich niedawno 15-tu. bo 
dwóch umarło na zarazę. Rybacy ci zamiast dotychczasowej opłaty do 
zamku po 3 grosze od większej. a po 1 gr. od mniejszej sieci na tydzień 
w czasie łowienia ryb. płacą na tydzień po 1 groszu aż "do zawarcia 
zimy", r-8zem na rok flor. 17 gr. 15. a nadto, "kiedy przywłokę robią, 
powinni dawać na obrok ryby do zamku". 
W XVIII w. według inwentarzy z 1751 i 1760 r. 4 ) rybacy już od 
r. 1743 na mocy umowy ze starostą biskupim Wyczechowskim, zamiast 
dawnego czynszu w pieniądzach i w naturze dają już do zamku tylko 
ogólną sumę czynszu na rok flor. 30; do Płocka lub do Torunia. za 
opłatą 7 groszy od jednego czółna. obowiązani są już tylko raz na rok 
jeździć na zawołanie biskupa; ryby mają po tańszej "dyskretniejszej" 


1) v. 47 f. 107. 
2) v. l:-!9 f. 1-11. 
8) Inwentarz z 1604 r. MHDWl. XXIV. 4. 
4, Inwentarze: z 1751 i 176D: v. 156 i 157 pocz.; v 375. f. 249-253.
>>>
Poszczególne rzemiosła i cechy włocławskie w dawnych wiekach. 143 


-cenie najpierw na potrzeby zamku dostarczać i nie mogą ich sprze- 
dawać gdzieindziej, jak tylko przed zamkiem przy kościele św. Sta- 
nisława, wprzód opowiedziawszy się w zamku. jakie ryby mają; siecią 
pańską, ile razy tego potrzeba, o swoim chlebie obowiązani są ryby ło- 
wić dla zamku, także siecią małą własną na stawach i jeziorkach ma- 
łych zamkowych. do niewodu zamkowego, pójść. kiedy każą, przewieźć 
orszak biskupa przez Wisłę, kiedy tego zajdzie potrzeba. 
Pozatem inne przepisy cechu rybaków, objęte przywilejami bisku- 
pów, jak Karnkowskiego. Rozdrażewskiego. Sarnowskiego, trwają nadal 
w swej mocy. 
Komisja Dobrego Porządku z 1787 r. zaprowadziła pewne zmiany 
w dotychczas obowiązujących przepisach. Zatwierdzone zostało nadal 
Z nowem obostrzeniem zarządzenie, wprowadzone w 1577 r. przywile- 
jem biskupa Karnkowskiego, ażeby ryby były sprzedawane nie na brze- 
gach Wisły lub po kątach. ale "w rynku na ławach", pod groźbą kon- 
fiskaty ryb przez instygatora, pozwania przez tegoż przed Sąd Po- 
toczny i nałożenia kary 15 grzywien. 
W 
prawie zaś "ryznego od rotmanów", wprowadzonego przywi- 
lejem biskupa Sarnowskiego w 1679 r., Komisja nakazała, by cech ry- 
backi zbytnio nie obciążał tym podatkiem rotmanów. czyli prowadzą- 
cych statki sterników i odtąd pod nadzorem Magistratu cech może 
pobierać tylko ryznego po 1 złotym od sternika obcego, a po 15 gr. 
od mieszczanina wiocławskiego 1). 
Nadto Komisja zniosła podatek t. zw. targowe, pobierany dotąd 
przez cech rybacki bezprawnie 2), jak również ustaliła na nowych pod- 
stawach powinności rybaków. Odtąd każdy rybak w mieście był obo- 
wiązany do kasy miejskiej płacić rocznie 5 złotych S). a względem zamku 
biskupiego: ..każdy rybak za wolne łowienie ryb na Wiśle od św. Woj- 
ciecha do św. Marcina. płacić powinien od sieci jednej groszy cztery. 
'oprócz tego powinnością ich jest za interesem skarbowym do Płocka 
i Torunia pływać. po groszu tylko jednym od mili biorąc" 4). 
Ilu było rybaków w mieście, możemy sądzić tylko z zachowanych 
późniejszych inwentarzy. a więc: w 1563 r. było 13 ó), 1583 - 16 6 ). 
w 1598') - 20. 16048) -15. (z których w tymże roku umarło dwóch). 
i w 17879) r. było ich 20. 


J) Rozrządzenie 96-7. 
2) l. c. 96. 8) l c. Ol. 
') l. c. 136-7. 
III Borucki, Ziemia Kuj. 297. 
8) v. 139, f. 1-3. 7J v. J40 i 141. 
8) MHDWl. XXIV. 9. ej Rozrządzenie 130.
>>>
144 


Rzemieślniczy charakter miasta i cechy włocławskie. 


Fundusz cechowy. pochodzący z różnych zapisów i na dobrach 
nieruchomych w mieście ulokowany, w r. 1787 r. wynosił 945 zł. Po- 
nieważ jednak dochody czyli odsetki od tych sum dotychczas nieregu- 
larnie do kasy cechowej wpływały, dlatego Komisja Dobr. Porz. pole- 
ciła dochodzić na dłużnikach tych sum, a nawet odebrać im wszystkie 
i ulokować je w miejscu najbezpieczniejszem i u takich osób. na które 
można liczyć. iż będą sumiennie odsetki wypłacali 1). 
2-0. S z e w c y. 
Cech szewców został erygowany w Włocławku przez biskupa Jana 
Gruszczyńskiego przywilejem z dnia 3/XI 1452 r. Przywilej ten został 
w 1510 r. ze zniszczonego już oryginału transsumowany i urzędowo na 
pergaminowym dyplomie potwierdzony przez biskupa Wincentego Prze- 
rembskiego; dyplom ten jest zachowany w Arch. Kap. Włocł. 
Cech ten miał swój ołtarz Zwiastowania N. M. P. wspólny z bra- 
ctwem Szkaplerza św. w kościele św. Jana. 
Każdy wstępujący do cechu wpłacał do kasy bractwa 14 groszy. 
O ile już był szewcem, a 6 groszy. o ile nie był wcale jeszcze w za- 
wodzie szewckim wyćwiczony; wszyscy nowicjusze musieli przez dwa 
lata dawać rocznie 1 kręg wosku. 
Tylko członkowie cechu mieli prawo sprzedawać obuwie w mie- 
ście zawsze, a wszyscy inni szewcy. nie należący do cechu, mogli sprze- 
dawać je tylko w czasie odbywających się jarmarków. 
Biskup Wincenty Przerembski. potwierdnjąc ten przywilej w 1510 r. 2 ). 
już wtedy mocno zniszczony i nieczytelny, zobowiązał nadto szewców 
do płacenia zamkowi "groszów kwartalnych" oraz nakazał im, by wy- 
rabiali obuwie dobre i w dostatecznej ilości tak. by wystarczyło na po- 
trzeby miejscowe, jak również by sprzedawali je po cenach "ustano- 
wionych" S). 
W r. 1516 potwierdził przywileje cechu biskup Maciej Drzewicki. 
Wkrótce jednak kapituła wystąpiła ze skargą do biskupa na szewców 
włocł. w 1517 r. i domagała się odebrania im dotychczasowych przy- 
wilejów, z powodu niezachowywania obowiązujących przepisów. 
Cech odtąd przestał istnieć jako organizacja samorządowa. a w r. 1519 
kapituła wydała taksę na obuwie. 
Wskrzeszony został cech szewców dopiero w 1600 r. przez bi- 
skupa Jana Tarnowskiego. który potwierdził dawne przywileje cechu. 
postanawiając, że odtąd wpisowe ma stanowić: 10 zł. oraz beczka piwa 
na poczęstunek dla braci. 


11 l. c. 131. 
2) Oryg. dyplom z 1510 r. w Arch. Kap. Włocł. S) Rozrządzenie 23-5. 


I 


.J...
>>>
,. 
 .. 
 
, 
\ { , ,. 
" 
.. . 
 


._
. -'0 _ 



 


,. 
\' 


... 
 "I 


. . 
\,'A 
-r-: 


"
 


'., 
.'.1 _ 



 


,........!'. , 

- l 
:--- 
-=- 
'-
 


, 
.:'1- 
 
. -' . 
-.-...---.-1 
-,...-- --- 
------ - 


.. 


-=::::"--::.::.::::.. 


........ - 


... 
I 
.t; 
 


tJ 


'. 


:\' .
":: . 


4, 


-: .:- 


 


r- 


. 


::r 


-
-- 


-::;. 
--

..r 
--
..r 
::.=..
 - 


-- 
-- 


(str. 1109) 


k . . W Katedrze Włocł. 
1" M Bo
 leJ 
Wnętrze kap ICY 


I 


..J...
>>>
r 


r 
I 
i 



 

 



 


I 
f' 
I 


I
>>>
Poszczeg61ne rzemiosła i cechy włocławskie w dawnych wiekach. 145 


( 


Biskup Florjan Czartoryski przywilejem z dnia 17 sierpnia 1660 r.. 
sporządzonym na grzbiecie oryg. przywileju z 1510 r.. powiększył do- 
chody cechu w ten sposób, że nakazał wszystkim szewcom wpłacać 
do kasy brackiej od kupionej w mieście skóry większej 1 grosz. a od 
mniejszej 1/ 2 grosza; nieposłuszni zaś bracia, zaniedbujący się w zapa- 
laniu świec w kościele, mieli za karę wpłacać 6 gr. na wosk. 
Z polecenia tegoż biskupa wyszło zarządzenie w 1660 r., by przv- 
bywający do miasta na jarmarki, żydzi handlarze, sprzedawali skóry 
naprzód miejscowym szewcom. 
Biskup Sarnowski przywilejem z dnia 17/XII 1678 r. zarządził. 
by nowowstępujący do cechu wpłacali wpisowego 20 zł., o ile ich ojciec 
nie należy do cechu, a w przeciwnym razie 10 zł. 
Przywilejem z dnia 27/1 1690 r., spisanym, podobnie jak przy- 
wilej z dn. 17/VIII 1660 r. biskupa Czartoryskiego, na grzbiecie oryg. 
przywileju z 1510 r., biskup Bonawentura Madaliński, potwierdzając 
poprzednie przywileje, nadto w celu obrony szewców włocławskich na- 
kazał, aby od wędrownych handlarzy żydowskich, przybywających 
z innych miast w celu skupywania i wywożenia skór z Włocławka. 
cech ściągał opłatę 4 gr. od każdej większej skóry, a 2 gr. od mniej- 
szej. Opłata pomieniona miała być bezwzględnie zawsze pobieraną i to 
pod groźbą zatrzymania skór i nie wypuszczenia ich z miasta. Biskup 
chciał w ten sposób zmusić handlarzy skór do sprzedawania ich na 
miejscu po tańszej cenie szeWCom włocławskim. Przywilej ten był 
szewcom wydany naskutek ich skarg, że nie mogą wyrobić dostatecz- 
nej ilości obuwia na potrzeby miejscowe, z powodu braku skór. 
Gdy i to nie wystarczało biskup Dąbski przywilejem z dn. 22/VIII 
1695 r. zakazał rzeźnikom włocławskim pod karą 6 gr. sprzedawać skór 
obcym kupcom bez wiedzy miejscowego cechu szewckiego. Nadto przy- 
wilejem tym biskup przypomina o obowiązku cechu szewckiego na- 
równi z innemi cechami przedstawiania biskupowi i zwierzchności mia- 
sta do zatwierdzenia obranych władz cechowych, t. j. starszych, czyli 
cechmistrza i podcechmistrza l). 
Potwierdzali jeszcze następnie przywilej cechu szewckiego biskupi: 
Czapski (14/XI 1743), Dębowski (22/IV 1754) i Rybiński (23/X 1777). 
Szewcy włocławscy obowiązani też byli do pewnych powinności 
względem zamku biskupiego, a mianowicie mieli obowiązek dostarczać 
dla czeladzi dworskiej na św. Jan butów parę i trzewików parę i na 
św. Marcin trzewików parę, ale za to otrzymywali zapłatę: jeden złoty 



 


1) Oryg. dyplom z 1510 r.. w Arch. Kap. Włocł.; Rozrządzenie 23-5; 
MODografJa m. Włocławka. 


10
>>>
146 


Rzemieślniczy charakter miasta i cechy włocławskie. 


polski za parę butów i 15 groszy za parę trzewików. Takąż zapłatę 
otrzymywali za obuwie robione dla zamku ze skór zamkowych l). 
Komisja Dobrego Porz. w 1787 r, zatwierdzając dawne powinności, 
nadto zarządziła. by każdy szewc wpłacał rocznie podatku 2 złote polskie 
do kasy miejskiej 2). 
Cech szewcki cieszył się w mieście wielkie m poważaniem. Zapi- 
sywali się w poczet jego członków honorowych i duchowni. kanonicy 
i prałaci, którzy, umierając. polecali się nawet pamięci tego cechu, 
zostawiając dlań pobożne legaty. 
Tak np. dn. 24 września 1755 r. sporządzony został urzędowy 
protokół z podpisami własnoręczne mi cechmistrza Jana Kołacińskiego 
i podcechmistrza Mateusza Warząchowicza, stwierdzający odbiór za- 
pisanej na cech przez proboszcza kościoła św. Witalisa ks. Szymona 
Malinowskiego sumy 100 tynfów oraz 8 tynfów na wosk i drugich 8 na 
konsolację czyli poczęstunek dla braci. Cech sumę tę 100 tynfów 
ulokował na dobrach nieruchomych. a z czynszu od niej corocznie, na- 
zajutrz po św. Janie Chrzcicielu lub w innym najbliższym i odpowiednim 
dniu. miała być odprawiana Msza św. za duszę ś. p. pomienionego 
ks. Sz. Malinowskiego, przed ołtarzem Zw. N. M. P., należącym do 
cechu szewckiego, w kościele par. św. Jana. a również zobowiązał się 
cały cech pamiętać o tej intencji i podczas swoich zwykłych nabożeństw 
kwartalnych. 
Pod tymże rokiem 1755 w regestrze cechu szewckiego są zapisani 
jako członkowie cechu wikarjusze i plebani Katedry włocł.: Tomasz 
Wojdowicż, pleban włocł., Jan Kietner. Łukasz Bonawentura Tuliński, 
Jan Paczkowski, Andrzej Grylewicz. Jakób Suchodebski, Kazimierz Ko- 
piński. Jan Kwietniewicz. 
Pod dn. 10 stycznia 1752 r. wicekustosz kat. ks. Stanisław Pie- 
niecki. członek bractwa szewckiego. zapisuje dla bractwa 5 czerwonych 
złotych. za które ma być grunt kupiony, z tym warunkiem. że 
bractwo corocznie w dzień św. Piotra i Pawła za dusze jego rodziców 
i jego samego będzie zamawiało Mszę św. czytaną, która ma być od- 
prawiana przed ołtarzem N.M.P. Zwiastowania, w kościele par. św. Jana 3). 
Wszyscy szewcy w Włocławku musieli należeć do cechu, gdyż 
w przeciwnym razie nie mogli zajmować się tem rzemiosłem. Zachowane 
inwentarze wykazują. że w Włocławku było szewców w 1563 r. 4 )-10, 


J) Inwentarze z 1720 r.. 1751. 1760 i 1787 r. v. 148 f. 1-7; v. 156 i 157 pocz.; 
v. 375 f. 249-253; Rozrządzenie 136. 
2) Rozrządzenie JOL 
B) v. 516 (blitej początku). 
tI) Borucki, Ziemia Kuj. 297.
>>>
Poszczególne rzemiosła i cechy włocławskie w dawnych wiekach. 147 


w 15981)-16, w r. 1760 inwentarz wpośród wyliczonych rzemieślników 
-o szewcach nie czyni żadnej wzmianki 2) i w r. 1787 jest szewców 39. 
wtem 3 wdowy po zmarłych szewcach i 7 majstrów. którzy dla słabości 
nie zajmują się już szewctwem S). 
3-0. Kra w c y. 
Cech krawców ustanowiony został we Włocławku przez biskupa 
Łukasza Górkę, przywilejem z dn. 21 czerwca 1542 r., potwierdzonym 
przez następnych biskupów: Pstrokońskiego (4. VI. 1609), Gembickiego 
(19. VIII, 1615), Święcickiego (16. VIII 1660), Sarnowskiego (17. I. 1679), 
Madalińskiego (4. VI. 1682), Czapskiego (14. XI. 1743), Dębowskiego 
(22. IV. 1754) i Rybińskiego (22. X. 1777). ' 
Krawcy włocławscy corocznie na święto Bożego Ciała wybierali 
dwóch cechmistrzów (cechmistrza i podcechmistrza). Przyjmowano do 
cechu z każdego stanu ("każdej kondycji"), nawet nie zajmujących się 
krawiectwem, ale tylko katolików oraz z prawego łoża i z uczciwych 
rodziców pochodzących. Starsi nie krawcy, wstępujący do cechu, wpłacali 
wpisowego 60 groszy, cztery kręgi (wręby) wosku. oraz na poczęstunek 
dla braci beczkę piwa, za dwanaście groszy. Ci zaś, co ukończyli trzech- 
letni termin u jakiego majstra krawieckiego, chcąc się wyzwolić, musieli 
uprzednio zapisać się do cechu, wnosząc do kasy brackiej wpisowego 
8 groszy, dwa funty wosku i beczkę piwa dla współbraci. Na mocy zaś 
przywileju z 19. VIII. 1615 r. wszyscy nowowstępujący do cechu. bez 
różnicy, obowiązani byli do wpisowego: 6 złp., 6 funtów wosku i 2 beczki 
piwa. Przy wyzwolinach uczniowie publicznie dziękowali majstrowi za 
naukę. Czeladnik. w myśl ustawy cechowej, otrzymywał od majstra za 
robotę całkowite utrzymanie, jedzenie, spanie i opranie, oraz 1 grosz 
tygodniowej zapłaty, a nadto 2 grosze od naprawy starej szaty. Majster, 
który źle wykonał swoje dzieło odpowiadał przed cechem. Dla uniknięcia 
kosztów sądowych, cech sam sądził takiego, skazując go na wynagro- 
dzenie szkody, wyrządzonej klijentowi, i to pod groźbą kary wykluczenia 
z cechu. Cechmistrz zakazywał mu podejmować się roboty krawieckiej 
w mieście. dopóki szkody nie wynagrodził. a nawet w razie oporu 
odbierał mu zamówioną robotę i oddawał właścicielowi, a nadto nakładał 
nań karę pieniężną w takiej wysokości. ile wart był materjał. czy 
sukno przez klijenta do roboty oddane. Po wynagrodzeniu krzywdy. 
czy naprawieniu złej roboty, musiał złożyć jeszcze 2 wręby wosku 
i 1 beczkę piwa za 8 gr. W razie większego oporu mógł być taki 


l) v. 149 i 141 pocz. 
2) v. 375 f. 2-19-253; 
8) Rozrządzenie 128-134.
>>>
148 


Rzemieślniczy charakter miaeta i cechy włocławskie. 


nieuczciwy krawiec przez cechmistrza zupełnie z cechu wyłączony 
i oddany pod sąd wójtowski. 
Zabronione też było surowo krawcom przyjmowanie do roboty 
sukna nie strzyżonego, które najczęściej było kradzione. Zakaz ten 
obowiązywał pod groźbą surowych kar, jak: utraty prawa zajmowania 
się krawiectwem w mieście i oddania pod sąd starosty włocławskiego 
t. j. biskupiego, który odpowiednio karał takiego krawca, za uczestnictwo 
w kradzieży. Obcym krawcom, nie należącym do cechu, zabronione 
było zajmowanie się na zarobek rzemiosłem krawieckie m w samem 
mieście Włocławku i o milę poza miastem. 
Cech krawców miał swojej pieczy powierzony ołtarz Aniołów 
Stróżów w kościele parafjalnym św. Jana. wyposażony w grunta, po- 
chodzące z pobożnych zapisów i legatów; grunta te cech wypuszczał 
w dzierżawę. Przed tym ołtarzem corocznie cztery razy do roku 
w każde suche dni cech krawiecki miał swoje nabożeństwa żałobne 
z wiljami i Mszą św. za zmarłych współbraci, podczas których każdy 
z członków był obowiązany złożyć w ofierze pieniążek. w intencji 
wybawienia zmarłych braci z mąk czyścowych. Oprócz tego cech dawać 
był obowiązany do kościoła parafjalnego św. Jana na rok dwie świece, 
a w każde święto, gdy się Msza św. odprawiała ku czci Trójcy Najśw. 
i uczczeniu Patronów świętych tego kościoła, młodsi bracia-członkowie 
cechu krawieckiego mieli owe dwie świece, ofiarowane przez cech. 
zapalać i je gasić, pod karą trzech grzywien I). 
Powinności żadnych względem zamku biskupiego krawcy włocławscy 
nie pełnili, ani też nie dawali czynszów. Dopiero Komisja Dobrego Po- 
rządku w 1787 roku nakazała, by każdy krawiec dawał rocznie 3 złp. 
do kasy miejskiej na św. Jan Chrzciciel 2). 
W r. 1563 było we Włocławku 4 krawców S); w 1598 - 114); 
W r. 1760 niema w inwentarzu zapisanego żadnego krawca. jakkolwiek 
są tam w spisie podani inni rzemieślnicy 
); w 1787 r. w cechu krawiec- 
kim jest 21 członków 6). ale w tem jest parę osób z cechu kuśnierskiego. 
który narazie z powodu małej liczby członków, nie dosięgającej sześciu, 
został zniesiony i połączony z krawieckim, do czasu powiększenia się 
liczby kuśnierzy i). 


1 


J) Fragment odpisu przywileju z 1542 r. w Arch. m. Włocł. Akta Magistratu. 
dział statystyk 1'& 50: Rozrządzenie 25: Inwentarz Włocł. 1760 r. v. 375 f. 249 - 253., 

 Rozrządzenie 10. 
B) Borucki, Ziemia Kuj. 297. 
4) v. 140 i 141 poc,z. 
5) v. 375 f. 249. 
6) Rozrządzenie 130. 7) l. c. 97. 


......
>>>
POllzczególne rzemiosła i cectły włocławskie w dawnych wiekach. 149 



 


4-0. Kuś n i e r z e. 
Cech kuśnierzy już został erygowany w Włocławku w końcu XVI w. 
przez biskupa Rozdrażewskiego, a przywilejem bisKupa Macieja Łubień- 
skiego z dn. 9 maja 1639 roku został zreorganizowany i otrzymał nowy 
statut. Tylko członkowie cechu mieli prawo sprzedawać w mieście 
skóry i kożuchy zawsze, a inni tylko w dni jarmarczne. Za oszustwo 
w rzemiośle kuśnierskiem cech karał swoich członków trzydniowem 
więzieniem w wieży, za spóźnienie się na zebranie cechowe pienięfną 
karą półgroszka, za niedzielną piiatykę i z tego powodu opuszczenie 
pracy w poniedziałek czeladnik karany był pozbawieniem pracy i płacy 
przez cały tydzień. 
Za pracę w niedzielę i święto czeladnik dawał za karę do kasy 
miejskiej jeden wręb wosku, o ile bez wiedzy maistra pracował. w prze- 
:iwnym razie majster dawał dwa wręby wosku, a czeladnik był wolny 
cd kary. 
Majster oprócz uczniów mógł mieć w swoim warsztacie tylko czte- 
rech czeladników za pieniądze pracujących i piątego garbarza; jeżeli 
zaś więcej trzymał pracowników ponad liczbę ustawowo przepisaną. 
wpłacał za to do kasy bractwa rocznie 6 wrębów czyli funtów wosku. 
Za ubliżenie. wyrządzone przez jednego drugiemu wśród członków 
. cechu, ubliżający obowiązany był za karę dać do kasy cechowej 2 wręby 
wosku i kłodę czyli beczkę piwa. 
Towar potrzebny dla rzemiosła kuśnierskiego t.j. na kożuchy człon- 
kowie cechu wspólnie kupowali. dzieląc się nim między sobą. 
Obcy z innego miasta majster kuśnierski. przybywający na stały 
pobyt do Włocławka, ażeby mógł być przyjęty do cechu, musiał wpierw 
u miejscowego majstra pracować jeden rok i sześć tygodni; tyleż czasu 
musiał terminować chłopiec, przyjęty na naukę rzemiosła kuśnierskiego. 
Każdy wstępujący do cechu wnosił wpisowego zł. 10 i wystawiał 
kolację dla majstrów. lub na nią składał 5 zł. 1). 
Do żadnych powinności względem zamku biskupiego w czynszach 
pieniężnych czy w naturze lub robociźnie nie byli obowiązani. Dopiero 
()d r. 178'7 w myśl zarządzenia Kom. Dobr. Porz. byli obowiązani do 
wpłacania rocznie 3 zł. na rzecz miasta 2). W tymże roku cech kuśnier- 
ski został zniesiony, z powodu braku dostatecznej liczby członków, 
których jest wtedy mniej niż sześciu i dlatego, dopóki się nie powiększy 
ich liczba. złączeni są z cechem krawieckim S). 


J) l. c. 26. 
I) l. c. 101. 
'I!) l. c. 97 "Kuśnierze teraz z krawcami w jeden cech złączeni. lubo swój osobny 


lro...
>>>
..--- 


150 


Rzemieślniczy charakter miasta i cechy włocławskie. 


5-0. Garncarze (zduni). 
Pierwotny przywilej erekcyjny cechu garncarzy albo zdunów włocł. 
nie zachował się. Wiadomo tylko, że już oddawna cech taki istniał 
we Włocławku, a według inwentarza z 1534 r. garncarze już mieli swoje 
przywileje, prawa i obowiązki. Korzystali bowiem z prawa kopania 
gliny na gruntach biskupich. a wzamian za to, każdy z nich obowią- 
zany był do zamku dawać raz na tydzień w sobotę po 8 garnków 
(naczyń glinianych). a nadto na każdy przyjazd do miasta biskupa po 
sześć wielkich garnków. chociaż zostawione to było do uznania sta- 
rosty zamkowego, który mógł tę powinność zmieniać, lub nawet od niej 
zupełnie uwalniać I). 
Widocznie z biegiem czasu cech ten zagubił swoje przywileje. 
skoro iJiskup Konstanty Szaniawski dnia 22 września 1713 roku wydaje 
przywilej "cech garncarski nowoerygujący" 2). Przywilej ten został po- 
twierdzony przez następnych biskupów: Czapskiego (14/XI. 1743) i Dem- 
bowskiego (22/IV 1754). Nowa ta ustawa cechowa przepisała regulamin 
cechu: porządek nabożeństw, sposób zachowania się na zebraniach 
(sesjach), obierania starszych, pobierania opłat wpisowego od nowowstę- 
pujących do cechu, kar od nieposłusznych obowiązkom cechowym it.p. 
Obcym garncarzom wolno było sprzedawać w mieście swój towar 
tylko w dni jarmarczne i to około godzin wieczornych. "Wisłą zaś pły- 
nącym każdego czasu. za poprzedzającem jednak starszym cechowym 
opowiedzeniem się i 24 groszy do ołtarza bractwa zapłaceniem" 3). 
Zakazane też było kopanie gliny bez pozwolenia miasta na gruncie 
ornym, chociażby pustującym. Garncarze mieli swój ołtarz Pięciu Ran 
w kościele parafji św. Jana. ale z powodu braku fundacji nie dawali 
światła do niego. Komisja Dobr. Porz. w 1787 r. również nie podaje 
żadnego funduszu i uposażenia tego cechu. 
Pełnili też niektóre powinności garncarze względem zamku bisku- 
piego, a mianowicie na święta Bożego Narodzenia. Wielkiejnocy i Zie- 
lonych Świątek każdy majsh.r gar:1carz (zdun) był obowiązany dawać 
do zamku po 15 garnków polewanych i drugie 15-cie niepolewanych. 
Nadto byli obowiązani tyle razy, ile potrzeba będzie. bez zapłaty 


mają przywilej. nie prędzej jednak od krawców odłączyć się i swój cech osobny for- 
mować mogą. dopóki w komplecie najmniej osób sześciu nie znajdą się. A po rozłą- 
czeniu jedni drugim w nemiośle przeszkadzać nie mają. lecz każdy swego używać 
powinien" . 
,) Ulanowski, Inwentarz dóbr biskupstwa włocł. z 1534 r. 
2, Rozrządzenie 29-30. Jest tu błędnie wydrukowane "Magistratowi" gdy po- 
winno być Majstrowi. 
8) l. c. 


--
>>>
Poszczególne rzemiosła i cechy włocławskie w dawnych wiekach. 151 


w zamku naprawiać piece. podlepiać i nowe stawiać, otrzymując za- 
płatę tylko. i to mniejszą ceną, za kafle. 
Gdyby który z majstrów nie dawał zamkowi przepisanej ilości 
garnków, to musiał uiścić tą powinność w pieniądzach, licząc za każdy 
garnek polewany po 3 gr.. a za niepolewany 2 grosze. Powinności te 
pełnili garncarze jeszcze przez cały wiek XVIII, jak świadczą inwen- 
tarze z 1720 l). 1751 2) i 17603) r. Również Komisja Dobrego Porządku 
w 1788 r. tę powinność garncarzy względem zamku bez zmian zatwier- 
dziła, nakazując jednecześnie, by każdy garncarz ponadto do kasy 
miejskiej wpłacał rocznie złoty jeden 4). W r. 1598 było we Włocławku 
garncarzy 7 
), w 1760- 12-tu. 6 ). w 1787 - 14-tu i). 


6-0. P i e kar z e 8). 
Cech piekarzy w Włocławku erygowany został w 1544 r. przywi- 
lejem biskupa Mikołaja Dzierzgowskiego, potwierdzonym następnie przez 
biskupów: Rozdrażewskiego (1581-1600), Tarnowskiego (1600-1603), 
Czartoryskiego (17/VIII 1660), Madalińskiego (25/1 1684), Czapskiego 
(14/XI 1743), Dębowskiego (22/IV 1754) i
Rybińskiego (22/X 1777). 
Przywilej ten oryginanalny erekcyjny cechu z 1544 r. oglądała 
jeszcze Komisja Dobrego porządku w 1787 r.. stwierdzając. że na nim 
widnieją podpisy i pieczęcie biskupów: Dzierzgowskiego. Rozdrażew- 
skiego. Tarnowskiego i kapitulna. 
Mocą tego przywileju piekarze włocławscy korzystali z prawa 
wolnego przemiału zboża w młynie zamkowym Lisek, a mieszczanie- 
kupcy zbożowi. mający swoje śpichrze ze zbożem w Włocławku. obo- 
wiązani byli sprzedawać im zboże na mąkę i pieczenie chleba. po 
tańszej cenie, po jakiej kupowali je sami. 
Wszyscy członkowie-bracia wpłacali do kasy brackiej jeden grosz 
na kwartał, a nowowstępujący nadto dawali jednorazowo wpisowego 
6 gr. i kręg wosku. 
Cech miał pod swoją opieką w kościele parafjalnym św. Jana 
ołtarz św. Mikołaja. przed którym odprawiały się nabożeństwa brackie. 
Przyjętymi do bractwa mogli
być tylko piekarze uczciwi i dobrze się 


1) v. 148 f. 1-7. 
2) v. 156 i 157 pocz. 
3) v. 375 f. 249-253. 

) Rozrządzenie 137. 101. 
5) v. 140-141 pocz. 
8) v. 375 f. 249-253. 
7) Rozrządzenie 133. 
8) l. c. 28-29. 97. 101: Inwentarz m. Włocł. z 1760 r. v. 375 f. 249-253. 


--
>>>
152 


Rzemieślniczy charakter miasta i cechy włocławskie. 


prowadzący. Za nieobecność na zebraniu cechu, czyli sesji, na którą 
byli wezwani, podlegali karze 1 grosza. a za podchodzenie się wzajemne 
przy kupnie zboża na mąkę i wypiek chleba. uiszczali karę 6 gr. 
Ną rocznej głównej sesji przedstawiano sprawozdanie z dzialności 
całorocznej cechu, rachunki i obierano dwóch starszych cechu t. j. 
cechmistrza i jego zastępcę podcechmistrza. 
Piekarze mieli swoje kramy w mieście do sprzedawania chleba, 
płacąc od każdego kramu podatku miejskiego Magistratowi 15 gr. na 
kwartał, a od roku 1787, w myśl zarządzenia Komisji Dobrego Po- 
rządku, 6 złotych na rok. Pozatem do żadnych powinności ani czyn- 
szów w pieniądzach czy w naturze względem zamku biskupiego nie 
byli obowiązani. 
Komisja Dobr. Porz. w 1787 r. nadto zarządziła, by chleb wypie- 
kali czysto i podług ustanowionej przez prezydenta miasta wagi i ceny, 
wartości zboża odpowiadającej, go sprzedawali. nie w domach pry- 
watnych, ale w jatkach; w razie wypiekania zaś nie podług przepiso- 
wej wagi. chleb taki miał być konfiskowany i oddawany na potrzeby 
szpitali miejscowych 1). 
W r. 1598 było we Włocławku 38 piekarzy 2); inwentarz z 1760 
w spisie podanych rzemieślników nie wylicza żadnego piekarza. bo wtedy 
też i mlyn Lisek, zw. też inaczej Żur, w którym mieli piekarze prawo 
mleć swoje zboże, stał nie czynny od lat kilkudziesięciu 3); w r. 1787 
w statystyce inwentarzy jest znowu zapisanych 16 piekarzy 4). 
Co do uposażenia i stanu materjalnego tego cechu, to Komisja 
Dobr. Porz. w r. 1787 tak je opisuje: 
"Sumy cechu tego z powstałych od ekspensy cechowej pieniędzy 
zebrane, są dwie: pierwsza złotych 225 groszy 7 1 / 2 przez sławetnego 
Nowodworskiego, roku 1779 wzięta. Druga złotych 213 groszy 16, przy 
sławetnym Jakóbie Szudzikowskim, na wystawienie nowych jatek, zo- 
staje. Prowizja od pierwszej zaległa. przez sławetnych cechmistrzów 
windykowana być powinna" 
). 


J) "Piekarze. aleby chleb podług ustanowionej od prezydenta oYagi i ceny war- 
tości zboża ozpowiadającej. czysto. ochędożnie wypiekali i one w jatkach koniecznie. 
nie w domach. przedawali. pod wolnym chleba nie podług wagi wypiekanego zabie- 
raniem. i do szpita16w oddawaniem przykazajemy". Rozrządzenie 97. 
2) v. 140 i 141 pocz. 
8) v. 375 f. 2-19-253. 
.) Rozrządzenie 131. 
5) l. c. 13]-2.
>>>
Poszczególne rzemiosła i cechy włocławskie w dawnych wiekach. 153 


7-0. R z e ź n i c y. 
Nie mamy żadnego dokumentu, któryby ustanawiał we Włocławku 
cech rzeźników. Musieli jednak rzeźnicy włocławscy mlec pewną or- 

anizację, skoro w różnych dokumentach występują, jako zrzeszenie, 
mające pewne wspólne uprawnienia czy obowiązki. 
Rzeźnicy już są w Włocławku od czasów naj dawniejszych, mają 
w mieście swoje jatki, z których dochód czerpie zamek biskupi, wójt 
i kasa miejska. 
W przywileju powtórnej lokacji miasta w 1339 r. biskup Maciej 
Golanczewski zezwala wszystkim rzeźnikom na sprzedaż dowolną, hur- 
towną i detaliuną mięsa w mieście 1). 
Od czasów nie pamiętnych pobierany był w mieście podatek od 
rzeźników w pieniądzach, t. zw. targowe i w mięsie, t. zw. iopatkowe 
.albo w łoju, t. zw. smalcowane, pobierany od każdej jatki rzeźniczej, 
Jatki te znajdowały się dawniej wpobliżu domu "Kolegjum", a w r. 1760 
zostały przeniesione na inne miejsce 2). 
Według inwentarza z 1534 r. rzeźnicy obowiązani są w razie po- 
trzeby dla zamku biskupiego zabijać większe sztuki bydła i świń, od 
każdej zaś jatki na św, Marcin dają do rąk wójta i radnych po 1 ka- 
mieniu łoju. z czego trzecia część oddawana jest zamkowi. a reszta 
wójtowi i Radzie Miejskiej S). 
W r. 1568 wójt z Radą Miejską zebrali 5 kamieni łoju, a z tego 
dali do zamku 4 kamienie 4). 
Mięso sprzedawane jest w mieście codziennie. z wyjątkiem W. 
Postu i Adwentu. Podatek targowe. pobrany od mięsa. wynosił w r. 1598 
£lor. 100. W tymże roku co tydzień przybywa do Włocławka zwykle 
5 rzeźników z mięsem na targi i od każdego z nich pobiera zamek 
łopatkowego - 5 łopatek tygodniowo; łopatek baranich i cielęcych nie 
pobiera się wcale 
). 
Dla przyciągnięcia więcej rzeżników do miasta biskup Łukasz 
Górka przywilejem z 1542 r. wszystkich rzeźników, zarówno mających 
jatki w mieście, jak i wszystkich przyjezdnych handlarzy mięsa i wszel- 
kich artykułów spożywczych zwalnia od opłaty podatków, z wyjątkiem 
tylko opłaty 1 gr. od zabitego wołu czy krowy, 1 solida od cielęcia 
i 1 trojaka (ternarium) od barana. 


J) v. 107 f. 194. 
2) Słownik Geogr. Król. Pol. XIII; 701. 
8) Ulanowski, Inwentarz dóbr biskupstwa włocł. z 1534 r. 
4. MHD\\"1. XII. 72. 
6) v. 140 i 141 pocz.
>>>
154 


Rzemieślniczy charakter miasta i cechy włocławskie. 


Odtąd podatek w naturze, t. zw. łopatkowe, nie miał już być wię- 
cej od rzeźników ściągany. Jednak podczas jarmarków, odbywanych 
w Włocławku na Zwiast. i Wniebowzięcie, wolno było ściągać targowe 
zwyczajem innych miast, ale tylko w określonej sumie pieniężnej 1). 
Wielce o ulgi dla rzeźników włocł. zabiegała u biskupa kapituła kat.. 
pragnąc przez to mieć dostatek większy tańszego mięsa. Jeszcze biskup 
Gruszczyński przywilejem z dn. 22/VIII, 1544 r. uwalnia rzeźników od 
dawania łopatkowego do zamku 2). 
Według inwentarzy 1720 i 1751 r. rzeźnicy włocławscy wszyscy 
razem płacą do zamku rocznie targowego zł. dwieście 3). 
Inwentarz zaś z 1760 r. określa powinności rzeźników włocław- 
skich w sposób następujący: "Rzeźnicy zamiast łopatek bydlęcych, lub 
łoju dają według dawnego zwyczaju w targowym od wołu gr. 30, od 
krowy gr. 24. od jałowicy gr. 18. od mniejszej gr. 12. od cielęcia, skopu, 
wieprza po gr. 6. Teraz to od zamku arendują za zł. 180" 4). 
W r, 1764 kapituła katedralna zabiegała u biskupa Ostrowskiego- 
o zezwolenie na posiadanie dla swej wygody w mieście rzeźnika, któ- 
ryby nie opłacał ani podatków miejskich, ani akcyzy, ale starania te 
spełzły na niczem 
). 
Pod koniec XVIII w., rozporządzeniem Komisji Dobrego Porządku 
w 1787 r. rzeźnicy włocławscy są już zwolnienni od podatku targo- 
wego na rzecz zamku. a obowiązani są tylko uiszczać do kasy miej- 
skiej wprowadzony i pobierany już dawniej przez miasto podatek 
i akcyzę. Taż Komisja wreszcie przyrzekła rzeźnikom w Włocławku 
dać większe jeszcze przywileje, o ile zawiążą cech rzeźniczy 6). 


r 


8-0. K u p c y. 


Dość wcześnie też zawiązało się w Włocławku bractwo czy cech 
kupców. Włocławek bowiem miał charakter miasta wybitnie handlo- 
wego, gdzie od wieków część ludności zajmowała się kupiectwem. 
W r. 1563 i) inwentarz podaje tu 10 kupców zbożowych i 2 han- 
dlarzy win, a w 1598 r. 8)-12 kupców. Według zaś inwentarza z 1604 r. 9) 


J) Dyplom oryg. przywileju z 1542 r. w Arch. Kap. Wł. 
2) v. 217 f. 138. 49. 103. J41. J55. 192. 
8) v. 148 f. 1-7; v. 156 i 157 pocz. 
4) v. 375 f. 249-253. 
5) Słownik Geogr. Król. Pol. XIII. 701. 
II) Rozrządzenie 100. 
7) Borucki, Ziemia Kuj. 297. 
8) v. 140 i 141 pocz. 
II) MHDWl. XXIV. 9. 


L 


--
>>>
Poszczególne rzemiosła i cechy włocławskie w dawnych wiekach. 155 


najprzedniejsza i najzamożniejsza ludność w Włocławku trudni się ku- 
piectwem .szyprując i spuszczając (zboże) do Gdańska". 
Są pewne dane źródłowe, że na długo jeszcze przed początkiem 
wieku XVII istniało we Włocławku bractwo czy cech kupców. Albo- 
wiem według pewnej zapiski źródłowej biskup Mikołaj Wojciech Gnie- 
wosz potwierdza w lutym 1645 r. "artykuły bractwa kupców" w Włoc- 
ławku. spisane dla wygody i pożytku publicznego oraz lepszego porządku I). 
Nie ulega przeto wątpliwości, że bractwo kupieckie istniało we- 
Włocławku w dawnych wiekach i że już w r. 1645, z powodu zniszcze- 
nia się czy zaginięcia przywilejów oryginalnych bractwo to uzyskuje 
od biskupa ich potwierdzenie. 
Ponieważ już w XVIII w. niema żadnych śladów istnienia jego 
w Włocławku, widocznie upadło ono w tym czasie już zupełnie. może jesz- 
cze w XVII w., po niszczycielskich wojnach szwedzkich i kozackich. któ- 
re pociągnęły za sobą upadek miast i handlu w Polsce. Dopiero w r. 1787 
Komisja Dobr. Porz. zachęca mieszczan włocławskich, zajmujących się 
kupiectwem. ażeby idąc za wzorem innych miast założyli swoje zgro- 
madzenie czyli kompanję kupiecką, postarawszy się u biskupa o odpo- 
wiedni w tym względzie przywilej. 
Jednocześnie taż Komisja nakazuje: ażeby każdy mieszczanin, jakim- 
kolwiek towarem handlujący. złotych ośmnaście do kasy miejskiej co-, 
rocznie płacił. którego to podatku powiększenie na potem. gdy za usta- 
nowieniem kompanji handel wzmagać się będzie, jurysdykcji starościń- 
skiej powierzamy" 2). 
Do utworzenia takiej kompanji czyli bractwa czy cechu kupców 
w Włocławku po roku 1787 istotnie doszło. skoro inwentarz Włocławka 
z 1860 r. 3) podaje "Zgromadzenie Kupieckie Okręgu Włocławskiego". 
które widocznie obejmowało kupców nie tylko Włocławka ale i okolicy. 


9-0. P i w o w a r z y. 
Cech czy bractwo piwowarów istniało we Włocławku od wieków. 
Na mocy pierwotnych przywilejów, które, niestety, do naszych czasów 
się nie dochowały, piwowarzy mieli swojej opiece powierzony w. ołtarz. 
w kościele parafjalnym św. Jana. a proboszcz tego kościoła był zara- 
zem ich kapelanem. 
W XVII w., zwłaszcza po wojnach szwedzkich, pierwotne przywileje 
te wraz z upadkiem i zubożeniem miasta poszły w zapomnienie, a na- 


l) v. 8 f. 8. 

) Rozrządzenie 97-98. 
3) Archiwum m. Włocławka. Akta Magistratu. dział statystyk M 50.
>>>
156 


Rzemipślniczy charakter miasta i cechy włocławskie. 


I 
I 


wet zaginęły tak, że dziś niewiadomo kiedy cech piwowarów po raz 
pierwszy został zawiązany. 
Wiemy tylko, że w początkach XVIII w. biskup Konstanty Sza- 
niawski nie ustanawia. ale wznawia, wskrzesza ten cech jako już 
dawniej istniejący i nowym, przez siebie wydanym przywilejem z dn. 
5 lipca 1716 roku przepisuje mu ordynację 1) w tym celu, aby z jednej 
strony ująć w pewne ściślejsze karby prawne rozluźnioną już w ciągu 
wieków organizację cechu piwowarskiego, który już w tym czasie nie 
może okazać się żadnemi staremi przywilejami pisanemi, a tylko po- 
wołuje się na zwyczaj i tradycję dowodzące istnienia w przeszłości 
takich przywilejów,- z drugiej zaś strony. aby usunąć niektóre nad- 
użycia. jakie się z biegiem czasu zakradły do życia cechu, jak również 
zabezpieczyć prawa biskupie, określić bliżej i dokładniej powinności 
piwowarów względem zamku włocławskiego. 
Piwowarzy zrzeszeni w cech czy bractwo mieli wyłącznie od wie- 
ków prawo propinacji. t. j. wyrabiania piwa w mieście. Ci. którzy do 
cechu nie należeli, nie mogli wyrabiać piwa, wyjątek stanowiły tu tylko 
trzy browary duchowne: biskupi albo zamkowy, XX. Misjonarzy czyli 
Seminarjum Duchownego i 00. Reformatów. 
Swojego prawa propinacji piwowarzy włocławscy zazdrośnie bro- 
nili, wnosząc skargi 2) do biskupa jako do pana i najwyższej instancji 
sądowej miasta. na tych, którzy nie należeli do cechu piwowarów, 
a jednak pokątnie i niepraw nie wyrabiali i sprzedawali w mieście 
piwo czy gorzałkę, które w dawnych wiekach piwem również na- 
zywano. 
W tym celu nawet piwowarzy włocławscy wyjednali sobie dekret 
z dn. 3 maja 1777 r., wydany przez biskupa sufragana Ostrowskiego. 
zakazujący wszystkim mieszczanom i rzemieślnikom, nie należącym do 
cechu piwowarskiego, "robienia piwa i szynkowania trunków, pod karą 
sta złotych polskich i innemi przez zwierzchność na każdy raz zuchwa- 
łego usiłowania wskazać się mianemi. tudzież tym wszystkim, którzy 
na placach ku ojcom reformatom leżących jako tylko do wygody miasta 
pozwolonych, znajdują się zabroniono" S). 
W połowie XVIII w. już do bractwa piwowarów zakradły się 
pewne nieporządki, przyjmowano na członków ludzi nieodpowiednich, 
którzy nie chcieli zachowywać obowiązujących przepisów bractewnych, 
zwłaszcza ordynacji biskupa Szaniawskiego z 6 lipca 1716 r, a nie 


J) Rozrządzenie 20; v. 375 f. 249-253. 
2J v. 58 f. 179-181. 
8 J Rozrządzenie 23. 


L 


-
>>>
-...I 


Poszczególne rzemiosła i cechy włocławskie w dawnych wiekach. 157 


mogąc się okazać żadnemi inne mi przywilejami odrębnemi, podszywali 
się pod bractwo strzeleckie I). 
Już w 1751 r, zaradzając tym nadużyciom. ówczesny administra- 
tor diecezji ks. Andrzej Bajer zredukował bractwo piwowarów z trzy- 
dziestu kilku członków do dwudziestu czterech oraz przyznał prawo 
wolnego wyrobu piwa wdowom po zmarłych piwowarach, dopóki za- 
mąż nie wyjdą 
). 
W r. 1753 biskup Dembowski ograniczył liczbę członków bractwa 
do dwudziestu pięciu S). Wkrótce jednak po paru latach, widząc nie- 
posłuszeństwo piwowarów i nieporządki w ich bractwie, dekretem 
z dn. 4jVI 1756 r. zawiesił działalność bractwa aż do ostatecznego 
rozpatrzenia i rozstrzygnięcia całej sprawy. 
Wreszcie biskup Ostrowski przywilejem z dnia 19/XII 1764 roku 
przyłączył piwowarów do bractwa strzeleckiego i literackiego 4), złą- 
czonych odtąd w jedno bractwo, którego członkowie związani nowemi 
przepisami wspólnemi wszyscy mają prawo wyrabiania piwa, a oprócz 
tego również pełnią przepisy swoich dawnych bractw, strzeleckiego. 
i literackiego. 
Przywilej ten, zatwierdzony przez biskupa Rybińskiego dn. 6/X 
1777 r" jest nową ordynacją cechu piwowarów, potwierdzającą dawne 
jego przywile i wolności, jak również jest odtąd prawną podstawą 
jego działalności na przyszłość. 
Pierwszeństwo przy zapisywaniu się na członków bractwa mają sy- 
nowie piwowarów i mężowie córek lub wdów po zmarłych piwowa- 
rach, za opłatą wpisowego do kasy brackiej 50 złp. 
O przyjęciu zaś do bractwa obcych i przychodnich rozstrzyga 
zwierzchność zamkowa t.j. biskup, względnie starosta biskupi i gdy ci 
uznają kogo z kandydatów za odpowiedniego do przyjęcia w poczet 
członków bractwa. ten ma zaraz po pierwszem zrobieniu piwa wpłacić 
do kasy brackiej 100 złp. 
Wdowy po zmarłych piwowarach, dopóki nie wyjdą zamąż. ko- 
rzystają z prawa wyrobu piwa, o ile w tym czasie nie udowodniony 
im zostanie jaki występek. 
Na członków bractwa mają być powoływani zawsze tylko ludzie 
uczciwi. uczeni i w prawie cośkowlek wykształceni oraz do piastowania 
urzędów miejskich zdatni. 
Na sesjach mają zasiadać według urzędu czyli godności oraz we- 
dług starszeństwa powołania do bractwa. 
. Ceny zboża nie mogą być przez piwowarów podnoszone ponad 


1) O bractwie strzeleckiem zob. niiej. I) Rozrządzenie 23. 
a) v. 5:! f. 9. 4) O bractwie literackiem zob. niżej.
>>>
158 


Rzemieślniczy charakter miasta i cechy włocławskie. 


ustaloną taksę. jak również nie mogą oni robić piwa bez okazania 
kwitu z oddanego do zamku wymiaru trzydziestego korca. t.j. jednego 
korca od trzydziestu korcy słodu. tudzież bez wiedzy starosty zamko- 
wego i bez uiszczenia podatku czopowego. Na wszystkich przekracza- 
jących te przepisy starosta nakładać ma odpowiednie kary. 
Ażeby zaś na przyszłość nie powtórzyło się to, co było w prze- 
szłości. że piwowarzy zebrawszy wiele zysków z wyrobu piwa w mie- 
ście w czasach spokojnych. w czasie publicznych klęsk opuszczali 
miasto i uchylali się od opłaty ciężarów, a potem za czasów swobod- 
niejszych powracali znowu do miasta i do bractwa piwowarów,- 
takim członkom, którzyby miasto i prawo robienia piwa chociażby raz 
opuścili, ponowny wstęp do bractwa jest zakazany. Również, jeśliby 
który z członków opuścił z własnej winy przypadającą na siebie ko- 
lejkę robienia piwa. nie może ani sam ani też za zgodą drugiego 
-członka zajmować kolejki następnej. 
Wreszcie przywilej niniejszy zatwierdza rozporządzenie biskupa 
Rozdrażewskiego z końca XVI w., odnoszące się do zwykłej posługi 
piwowarów w kościele parafjalnym św. Jana, gdzie mieli powierzony 
swojej opiece wielki ołtarz l). 
Co do liczby członków bractwa nic w tym przywileju nie zazna- 
{;zono, wiemy tylko z późniejszych danych. że w roku 1787 zrzeszo- 
nych piwowarów było trzydziestu siedmiu i że Komisja Dobr. Porz. 
(w 1787 r.) za aprobatą biskupa Rybińskiego, potwierdzając ordynacje 
biskupie z dn. 19/XII 1764 r. i z 6/X 1777 r., ograniczyła liczbę członków 
bractwa piwowarów do trzydziestu. zezwalając tylko, by owych ponad- 
liczbowych siedmiu członków aż do wygaśnięcia ich prawa nadal 
w bractwie zatrzymano; nowych zaś ponad przepisaną liczbę trzydziestu 
nie wolno było odtąd do bractwa przyjmować, a to pod karą 200 grzy- 
wien "przez urząd radziecki na bractwo wskazać się mianą. i skaso- 
waniem przyjętemu nad komplet prawa robienia piwa" 2). 
Komisja jednocześnie potwierdziła dawne przywileje bractwa strze- 
leckiego i literackiego. których członkowie odtąd byli jednocześnie 
członkami bractwa piwowarów. PFawo propinacji czyli wyrabiania piwa 
przyznane zostało członkom bractwa jako od wieków im przynależne. 
Określono też ściślej i na nowych podstawach wszelkie opłaty i powin- 
ności braci. 
Wpisowe od nowowstępujących do bractwa ma odtąd wynosić 
najwyżej 50 złp.. za zwolnienie zaś od usług młodszeństwa, wymaganego 
od naj młodszych powołaniem braci, nie wolno więcej pobierać do kasy 
brackiej jak złotych sto, z tem obostrzeniem, że gdyby "bractwo więcej 
--- 
J) Rozrządzenie 2 i -
2. I!) l. c. 98. 


t 


-ł---
>>>
Poszczególne rzemiosła i cechy włocławskie w dawnych wiekach. 159 


nad opis niniejszy wymagać ważyło się. takową sumą. jaką nad tą wy- 
może, ukarane być przez urząd radziecki, i wymożone nad opis pie- 
niądze powrócić powinno". 
Do kasy zaś miejskiej wnosić mają opłatę: "Każdy piwowar od 
każdego waru piwa z trzydziestu korcy warszawskich słodu zrobionego. 
złotych dwadzieścia cztery i od beczki wódki garncy pięćdziesiąt 
w sobie zawierającej po złotych dwa do kasy miejskiej płacić będzie 
powinien" 1). 
Powinności zaś piwowarów względem zamku biskupiego. ustalone 
przez Kom. Dobr. Porz. w 1787 r. są następujące: "Zgromadzenie piwo- 
warów każdy od każdej sztuki słodu piwnego korcy królewskich trzy- 
dzieści w sobie zawierającej. dać powinien do skarbu (zamkowego) 
słodu korzec jeden. od beczki gorzałki garncy królewskich pięćdziesiąt 
w sobie zawierającej, z obcej gorzelni kupionej płacić pc,winien złotych 
cztery. Gdyby zaś swoją gorzelnię mieli, korzec surowcu od sztuki 
korcy trzydzieści w sobie mającej. dawać powinien" 2). 
Według Tabeli Komisji Dobr. Porz. z 1787 r. jeden browar, nale- 
żący do bractwa piwowarskiego o powierzchni placu 14 1 / 2 prętów. znaj- 
dował się przy ul. Browarskiej S). 
W pocz. XIX w. bractwo piwowarów już nie istnieje w Włocławku; 
według inwentarza Włocławka z 1820 r. dwa pozostałe po nim bro- 
wary stały nieczynne i ofiarowane były na własność świeżo wtedy 
powstającego szpitala św. Antoniego 4). 


10-0 C e c h s z y n k o w n y, c z y l i m i e s z a n y. 
Cech t. zw. "szynkowny" utworzony został we Włocławku przy- 
wilejem biskupa Pawła Wołuckiego z dn. 26/X 1619 r. 
). na prośbę 
mieszczan różnych zawodów i rzemiosł. którzy cechu swojego nie posia- 
dali. Transsumpt tego przywileju sporządzony był z oryginału pergami- 
nowego w 16276) roku oraz z ksiąg biskupa Pawła Wołuckiegow 1727 
roku i), a potwierdzany był ten przywilej przez następnych biskupów: 
Czapskiego (14/XI 1743) i Dembowskiego (22/IV 1754). 
W myśl obowiązującej ustawy, cech szynkowny miał dwóch star- 
szych cechmistrzów, z których jedneJ!o sami bracia wybierali, a dru- 
giego Magistrat wyznaczał z pośród siebie. Wpisujący się do bractwa 
zaraz na wstępie dawał wpisowego 2 grosze, a po dwóch tygodniach 
jeszcze dodawał 6 zł., 4 funty wosku oraz na poczęstunek braci mięso 
i beczkę piw a za 24 grosze. 
J) l. c. 2) J. c. 1 H6. R) l. c. 114. 
4) Czarnecki, Opis Włocławka z 1820 r. Zycie Włocławka. maj. 1929. 
fi) v. 37 f. 288-290. 
6) Dyplom oryg. z 1627 r. w Arch. Kap. Włocł. 7) v. 
32 f. 95-6.
>>>
. 


160 


Rzemieślniczy charakter miasta i cechy włocławskie. 


. 


Cech ten miał swój ołtarz Wniebowzięcia N.M.P. w kościele 
par. św. Jana. przed którym odbywały się jego kwartalne nabożeństwa 
za zmarłych braci. 
Członkowie byli obowiązani uczestniczyć ze świecami w proces- 
jach miesięcznych i wielkich z Najśw. Sakramentem oraz inne czynili 
posługi kościelne w święta i uroczystości. do odprawianych nabożeństw 
dostarczać byli obowiązani świec woskowych, i t.p. Wezwani na sesję 
obowiązani byli wszyscy się stawić, w razie nieusprawiedliwionej nie- 
obecności płacili stosowne kary do kasy brackiej. 
Miejsce na zebraniu każdy miał sobie wyznaczone. w razie zaję- 
cia cudzego miejsca płacił kary 3 grosze, za obrazę starszego t. j.cech 
mistrza czy podcechmistrza 4 złote, za obrazę zwykłego członka2 złote. 
Chcący się nauczyć' sztuki jakiego rzemiosła, objętego cechem 
szynkownym, musiał wpłacić wkupnego 12 groszy, względnie 6 groszy. 
o ile był synem majstra. Nie należący do cechu 'nie mogli w mieście 
sprzedawać swoich towarów. jak tylko w dni jarmarczne, i to pod karą 
konfiskaty tychże towarów. w razie przekroczenia tego przepisu.. 
Kupcy zaś przybywający do Włocławka z towarami potrzebnemi 
dla rzemieślników cechu szynkownego, mogą je sprzedawać wszystkim 
bez wyjątku tylko w czasie jarmarków, a poza tym czasem - tylko 
majstrom członkom cechu szynkownego; przepis ten obowiązywał pod 
karą konfiskaty towaru nieprawnie sprzedawanego. 
Zakupiony materjał musiał być podzielony sprawiedliwie między 
członków cechu, pod karą dwóch funtów wosku; skonfiskowany zaś 
towar. naskutek nieprawnego sprzedawania go w mieście. w jednej po- 
łowie przypadał cechowi, a w drugiej Magistratowi miasta. 
Cech szynkowny obejmował rzemieślników następujących: kowali. 
ślusarzy, stelmachów, stolarzy. bednarzy, kołodziejów. cieśli. siodlarzy. 
rymarzy, powroźników, płócienników czyli tkaczy, złotników, kotlarzy 
hafciarzy (iglarzy), kapeluszników. W r. 1787 było wszystkich człon- 
ków 2t. 
Ponieważ cech szynkowny nieprawnie pobierał t. zw. agnuskowe. 
Komisja Dobr. Porz. w r. 1787 zniosła ten podatek, a jednocześnie na- 
kazała, by każdy członek płacił do kasy miejskiej na św. Jan Chrzci- 
ciel 3 złote. 
Fundusz tego cechu. pochodzący z zapisów. ulokowanych na do- 
brach nieruchomych, w r. 1787 wynosił 400 tynfów l). 


. 


I 
,t 


J) Rozrządzenie 29. 96. 101. J32; Inwentarz z 1760 r. v. 375 f. 249-253. 


) 


l
>>>
r 


- 
, "7- r- 
. " 
, 
o- J J 
o" -
J 
;
 .......... . P- 

' r 
..

' , 
1 


" I . 
I 
li 
I 
' ,:,1 ',
 I 

 ,[:, 
, r ' 

 ,
: 
 - ;' I ',. ,- 
, 
 " . !' 1;114' ' _ o 
. ' :. r.. - ''fi': oT I 


. 


, , 


"I" " 


, " 
"&.. ,.,-..ł 
1.....,U;.""

\..y:.. 


..-. 


Krzyż Tumski w Katedrze Włocł. 
(otr. 224)
>>>
, 
'I{'
>>>
,.. 


3. 


Stan obecn". rzetniosł włocławskich. 


1{' 


S TATYSTYKA z 1860 r.l) wykazuje w Włocławku 517 rzemieślników, 
w czem było poszczególnych zawodów: bednarzy 20. blacharzy 9, 
brukarzy 3, bronzowników 2, cieśli 18, czapników to, cukierników 8, 
gwoździarzy to, introligatorów 4, kołodziejów 2, kominiarzy 4, ko- 
walów 18, krawców 60, koszykarzy 4. modniarek 10, młynarzy 9. 
malarzy 8, murarzy 46. mosiężników 3. organmistrzów 2. powroźników 4. 
piekarzy 46, piernikarzy 5, puszkarzy 2. rękawiczników 3, rymarzy 8. 
rzeźników 30, ślusarzy 12, stolarzy 36, szewców 76, szklarzy 6. szmu- 
klerzy 2, sitarz t, szwaczek 16. sztelmachów 8, zdunów 18, zegarmi- 
strzów 3, złotnik t. 
W r. 1930 liczba rzemieślników w Włocławku podniosła się do 
1267, wtem-chrześcijan 645 i żydów 622. Na poszczególne zaś zawody 
przypada: bednarzy 7, blacharzy 18. bronzownik t, cieśli 21, cholew- 
karzy t8. cukierników 24, grawerzy 4, czapników 25, dekarzy 3. foto- 
grafów 3, fryzjerów 51. introligatorów 3, jubilerów 6, kamieniarzy 4. 
kapeluszników 22, kołodziejów 20. koszykarzy 9. kotlarzy 3, kowali 34. 
krawców 198, kuchmistrzów 7. kuśnierzy 12, lakierników 4. malarzy 
42, mosiężnik 1, murarzy 44, perukarz 1, piekarzy 53, piernikarz 1. 
pilnikarzy 2, powroźników 6, rymarzy 18, rzeźbiarzy w drzewie 2. 
rzeźników 124, siodlarzy 2. ślusarzy 59, stolarzy 97, studniarzy 1. 
szczotkarzy 4, szewców 182, szklarzy 5. szmuklerz t, sztukater 1. 
tapicerzy 17, tokarzy 4. wytwórca narzędzi optycznych 1. zegarmi- 
strzów 21. zdunów 24. 
Zrzeszonych rzemieślników w 27 cechach jest około 1000. Kupcy 
włocławscy są zrzeszeni w trzy stowarzyszenia. Świadectw handlowych 
w 1930/31 wykupiło miejscowych kupców w Włocławku około 1700 2 ). 


1) Inwentarz Włocł. z 1860 r. 
2, Sprawozdanie z gosp. m. Włocławka 1930/31. s. 53-4; Ozarnecki. Przewodnik 
po Włocławku. 35. 


Ilonografja m. Włocławka. 


11
>>>
- 


162 


.- 


Poszczególne rzemiosła i cechy włocławskie w dawnych wiekacn. 


Że obecnie Włocławek stanowi ważny ośrodek rzemieślniczy 
w kraju. świadczy też i ta okoliczność, że od lat kilku. od r. 1928 jest 
siedzibą wojewódzkiej Izby Rzemieślniczej. 
Dzisiejsze cechy-organizacje rzemieślnicze nie są już jak dawniej 
przymusowemi, nie mają też tak wyraźnego charakteru religijnego i nie 
uczestniczą w samorządzie miejskim. 
Cechy ustępują dziś miejsca nowym organizacjom robotniczym. 
Obok cechów bowiem tworzą się obecnie wspólne dla rzemieślników 
i robotników przemysłowych organizacje nowoczesne, t. zw. stowarzy. 
szenia zawodowe. Takie stowarzyszenie dla formiarzy, malarzy i tokarzy 
powstało we Włocławku już w 1845 r., jako najpierwsze podówczas 
'w całem Królestwie Pol. 1). 


1) Arentowicz, Z dawn. Włocł. 49-50.
>>>
.' 


VII 


u 


s 


T 


R 


ó 


J 


IVI 


I 


A 


s 


T 


A 


1. 


Zwierzchność Zamhowa nad miastem w czasach 
przedrozbiorow7ch. 


A. Wladza Księcia nad UliasteUl. 


W CZASACH naj dawniejszych, kiedy Włocławek był grodem ksią- 
żęcym, władzę nad miastem sprawował książę, a pierwszem 
prawem obowiązującem mieszkańców jego było prawo, t.zw, tar- 
gowe, w myśl przepisów którego poddani składali księciu pewne opłaty 
w naturze czy też w pieniądzach. 
Wykonawcą woli księcia nad poddaną ludnością targowiska i grodu 
włocła wskiego był urzędnik książęcy-kasztelan, który w tych czasach 
pierwotnych miał swoją siedzibę w Włocławku, a władza jego sięgała 
jeszcze i na drugi, prawy brzeg Wisły, na dzisiejsze przedmieście Włoc- 
ła wka-Szpetał. 
Niedługo jednak stosunkowo książe sprawuje władzę nad miastem, 
Już wcześnie, bo z końcem XII wieku, w r. 1185 książe Leszek zrzeka 
się części swoich uprawnień do niego na rzecz miejscowego biskupa 
i kapituły katedralnej. przyznając im pewne nadania w gruntach. do- 
brach. czynszach i daninach w naturze z terytorjum miasta. 
W 1250 r. książe kuj. i łęcz. Kazimierz zwalnia poddanych po- 
siadłości kościelnych, otaczających Katedrę włocławską. od świadczeń 
i ciężarów prawa książęcego, a w 1255 r. tenże książe całkowicie na- 
daje Włocławek na własność biskupów włocławskich 1). 
Jakkolwiek, już w połowie XIII w. władza książęca nad Włoc- 
ławkiem ustaje. którą odtąd sprawuje biskup, to jednak w jednej tylko 
dziedzinie książe. względnie król sprawuje nadal władzę nad miastem 
poprzez całe wieki, a mianowicie on tylko, a nie biskup, nadaje miastu 
liczne przywileje handlowe, zwalniające zwłaszcza od cła, i na jar- 
marki, które wielką odgrywały rolę szczególnie w Włocławku, jako 
mieście o charakterze wybitnie handlowym, z dogodnem niezmiernie 
położeniem nad Wisłą i Zgłowiączką. 


J) Zob. wytej rozdz.: Miasto Biskupie.
>>>
r 


- 


164 


Ustr6j miasta. 


B. Wladza Biskupa. 
a) Z akr e s w la d z y b i s k u p a n a d m i a s t e m. 
W okresie 1255-1793 biskup włocławski pełni władzę zwierzch- 
nią nad miastem Włocławkiem. Dopiero w r. 1793 po II rozbiorze rząd 
pruski, konfiskując niektóre dobra kościelne, zabrał też biskupom włoc- 
ławskim ich własność-stolicę biskupstwa, Włocławek, przekształcając 
go odtąd z miasta biskupiego na miasto rządowe. 
Jako pan i dziedzic Włocławka biskup własną powagą lokuje 
go na prawie niemieckie m, pierwszy raz jeszcze w końcu XIII w.. 
a drugi raz w 1339 1), wydaje dla miasta ordynacje, ustanawia władze 
samorządowe miejskie, mianuje i zatwierdza urzędników, czyni różne 
nadania i wydaje przywileje na rzecz miasta, rozporządzając placami. 
gruntami i nieruchomościami w mieście jak swoją własnością. 
Także, jako najwyższy sędzia, biskup rozstrzyga i sądzi ostatecz- 
nie i bezapelacyjnie wszystkie sprawy wynikłe w mieście, zarówno te. 
które drogą apelacji od sądów niższych do niego z prawa przechodzą, 
jak i te, które sam do sądu swego odwoła. 
Biskup jako pan miasta również według swej woli rozkładał na 
mieszczan włocławskich podatki państwowe, nakładane pod różnemi 
postaciami i nazwami przez skarb państwa, a więc: podymne. od domu 
pogłówne, od głowy.-wprowadzone w końcu XVII w. zamiast dawnego 
podymnego,-hibernę, czyli chleb zimowy na wojsko,-wprowadzoną 
od r. 1649 zamiast dawania stacji wojsku Rzeczypospolitej,-czopowe 
i szelężne z akcyzą, od piwa i trunków. 
Biskup mógł zwolnić od płacenia tych podatków niektórych mie- 
szkańców miasta według swego uznania. A więc początkowo na mocy 
przywilejów biskupich nie płacili podatku pogłównego mieszczanie, upra- 
wiający role kościelne w mieście i mieszkający w kurjach prałackich 
i kanonickich oraz w domach wikarjuszowskich; już jednak w począt- 
kach XVIII w. kapituła zrzeka się tego przywileju na życzenie biskupa 
i naskutek starań mieszczan, a pogłówne odtąd proporcjonalnie zostaje 
nakładane na wszystkich bez wyjątku mieszczan, kor
ystających z do- 
brodziejstw miasta przez to, że się zajmują jakiemś rzemiosłem, lub 
uprawiają i obsiewają grunta w mieście 2). 
Na mocy zaś przywileju biskupa St. Karnkowskiego z dn. 
7. I. 1577 r. S ) i Ostrowskiego z dn. 19. XII. 1764 r. 4 ), zwolniony był 


I 
f 
r 


J) Zob. wyżej rozdz.: Lokacja miasta Włocławka na prawie niemieckiem. 
21 v. 230 f. 20. 
S) V. 135 f. IOJ-3. 
4) Rozrządzenie 21-2.
>>>
Zwierzchność Zamkowa Dad miastem w czasach przedrozbiorowych. 165 


t 


od podatku czopowego aż po sam koniec XVIII w. król kurkowy bractwa 
strzeleckiego. 
Aby ulżyć doli wyniszczonej i zubożałej ludności miasta, biskup 
'starał się niejednokrotnie u władz państwowych o zmniejszenie nakła-- 
.danych na nią podatków, zwłaszcza w XVIII w.. w okresie największego 
wyniszczenia miasta, bardzo częstemi podówczas pożarami oraz kon- 
trybucjami wojsk stacjonujących l). Tak np. naskutek starań biskupa 
uchwałą sejmiku Radziejowskiego z dn. 14. IX. 1722 r. zmniejszony 
został podatek na wojsko z sumy 2137 zł. 20 gr.. na 900 zł. 2). W świetle 
zaś inwentarza Włocławka z 1760 r. miasto płaciło pogłówntgo na jedną 
ratę zł. 374 gr. 20, pieniążków 12, hiberny na rok zł. 500, czopowego 
i szelężnego województwu zł. 700, według ugody na Komisji w Ra- 
,dziejowie 3). 
Dzięki także staraniom i zabiegom biskupa uchwałą sejmiku 
'z dn. 15. XII. 1671 r. Magistrat m. Włocławka otrzymał prawo pierw- 
'szeństwa wydzierżawiania od paóstwa podatku czopowego, jak również 
zwolnione zostało miasto od płacenia podatku: "z pustych chałup. które 
ab antiquo pustkami leZą... praevio także juramento na te pustki" 4). 
Starali się też biskupi włocławscy o podniesienie materjalnego 
bytu ludności Włocławka przez wydawane własną powagą przywileje 
dla miasta. mocą których powiększała się własność miejska i dochody 
kasy miejskiej, jak również pomnażała się w mieście liczba posiadłości 
zwolnionych częściowo lub całkowicie od świadczeń względem zamku 
biskupiego, powinności i czynszów. 
Następnie dzięki staraniom i wpływom biskupów korzystali także 
mieszczanie włocławscy z rozległych przywilejów królewskich. A więc 
m. i. przy sprowadzaniu czy wywożeniu Wisłą swoich towarów, wolni 
byli od opłaty cła wodnego. lądowego, mostowego i targowego; kiedy 
zaś urzędnicy królewscy-poborcy cła nie chcieli zawsze przestrzegać 
tego uprawnienia, przyznanego Włocławkowi już od czasów niepa- 
miętnych, to na nowo potwierdzali miastu to prawo na prośby biskupów 
włocławskich królowie polscy, jak: Zygmunt I. Zygmunt August, Stefan 
Batory, Władysław IV, Jan Kazimiełz i inni 5). 


1) Pawiński, Dzieje Ziemi Kuj. IV. 362-3. 109. 245. 361; V. 27. 2.'ł6-7. 
II) l. c. IV. 362-3. 
8) v. 375 f. 2-ł9-:?5J. 
.) Pawiński, Dzieje Ziemi Kuj. II. 
42. 
li) Oryg. dypl. przywileju z r. 1540 jest w Arch. Kapit. Włocł., ale już bardzo 
zniszczony i nieczytelny. Pozatem znane są odpisy przywilejów: z dn. 27. III. 1530, 
,31. I. 1532. 1. III. /544. 
2. I. 15..9. 8. \'1. 1555. 1
. XI. 1576. 17. III. 1
78. 1632, 
23. I. 1669. zob. Rozrządzenie lO-I? 16. 18; v. 135 f. 15-16; v. 375 f. 249-253. 


I 
I 
r 
....
>>>
166 


Ustrój miasta. 


Bronili też biskupi poddanych swoich mieszczan włocławskich 
przed wszelkiego rodzaju wyzyskiem i krzywdą. 
W celu zabezpieczenia ludności przed drożyzną na artykuły pierw- 
szej potrzeby biskup czuwa nad miarami, wagą i ceną sprzedawanych 
w mieście towarów, zwalnia od opłat i podatków ludność okoliczną, 
przybywającą do Włocławka z produktami żywnościowemi. 
Biskup St. Karnkowski przywilejem z dn. 7/1 1577 r. nakazał. aby 
ceny w mieście ustanawiał starosta zamkowy czyli biskupi. w porozu- 
mieniu z burmistrzem i radnymi miasta 1), co potwierdził jeszcze później 
w swojej ordynacji dla m. Włocławka dn. 5 lipca 1716 roku biskup 
Konstanty Szaniawski 2); biskup zaś Dembowski w r. 1753 zniósł nie- 
prawnie przez miasto wprowadzoną akcyzę od kur, prosiąt, jaj. warzyw, 
jak również psałterzystom - wikarjuszom katedralnym. korzystającym 
z prawa własności cła od przewozu na Wiśle w granicach między Włoc- 
ławkiem a Szpetalem, zabronił na przyszłość pobierania akcyzy od prze- 
wożonych z tamtej strony rzeki do miasta różnych towarów i artykułów 
spożywczych 3). 
Ponieważ zagrażało niebezpieczeństwo dla miasta ze strony miesz- 
czan, którzy się uchylali od pewnych obowiązków i ciężarów miejskich 
jedynie dlatego, że czasowo nie rezydowali przy swoich nieruchomoś- 
ciach. ale przebywali poza miastem, jak również ze strony tych z po- 
śród szlachty okolicznej. którzy wypożyczali pieniądze zubożałym miesz- 
czanom, biorąc od nich wysokie czynsze. oraz zabierając w zastaw 
ich domy i wszystkie posiadłości. których najczęściej już nie oddawali 
swym zadłużonym klijentom, jakkolwiek, niejednokrotnie daleko więcej.. 
niż pożyczyli. wybrali dla siebie w dochodach i czynszach od zajętych 
i zastawionych majątków.-dlatego. aby zaradzić tym nieporządkom 
i wziąć w obronę krzywdzonych zubożałych mieszczan, biskupi wyda- 
wali surowe i obostrzone sankcjami zarządzenia, nakazujące mieszcza- 
nom pod karą konfiskaty ich majątku rezydować stale w mieście przy 
swoich posiadłościach, oraz zabraniRjące im bez zgody biskupa osadza- 
nia kogokolwiek z obcych na swoich pjacach i nieruchomościach w mieście. 
jak również zadłużania się u nich i zastawiania im swojego mienia, 
domów i gruntów za długi, a to pod karą nieważności takiego aktu 4). 
Niejednokrotnie w obronie zubożałych i zadłużonych mieszczan 
biskupi posuwali się do energiczniejszych zarządzeń, a nawet, gdy za- 


r 



 


I) v. 135 f. 101-3. 
2) v. 375 f. 249-253; Rozrządzenie 20. 
a) v. 52 f 9. 
4) v. lO7 f. 194; v. 135 f. 101-5; v. 60 (a) f. :17-9; v. 29 f. 369; v. 32 f. 109; 
Rozrządzenie 11. 23.
>>>
-ł-- 


Zwierzchność Zamkowa nad miastem w czasach przedrozbiorowych. 167 


1 
J 


-chodziła tego potrzeba, znosili i likwidowali w mieście. wszelkie długi" 
pozbawiali wierzycieli - lichwiarzy prawa domagania się od dłużników 
zwrotu wypożyczonej sumy. 
Biskup Hieronim Rozdrażewski dekretem z r. 1597 zabronił su- 
rowo lichwy i nakazał, aby wierzyciele-lichwiarze oddali swoim dłużni- 
kom nieprawnie zajęte i zastawione dobra, a to pod karą 20 grzywien 
i bez prawa domagania się zwrotu długu. Zakaz ten ponowiła Komisja 
Dobr. Porz. w 1787 r., działająca w mieści
 z upoważnienia biskupa 
Rybińskiego 1). 
Pod koniec XVIII w., kiedy zubożenie miasta jeszcze dalej postą"" 
piło, dekretem biskupa Ostrowskiego z dn. 19 lutego 1777 r. zostały 
zlikwidowane wszystkie długi. obarczające mieszczan 2). 
Jeżeli troszczyli się wielce biskupi o potrzeby materjalne mieszczan. 
to tem bardziej zabiegali oni o utrwalenie wśród nich porządku publicz- 
· nego, sprawiedliwości i moralności. Aby skuteczniej wykorzeniać sze- 
rzące się zło, pijaństwo i niemoralność, zakazują biskupi pod surowemi 
karami otwierać w mieście karczmy po zachodzie słońca. szynkować 
i przetrzymywać w nich na muzyce i pijatyce kogokolwiek 3). 
Również biskupi i kapituła katedralna upominają często Magistrat, 
aby ten większą roztaczał pieczę nad miastem, starał się pilniej o zacho- 
wanie porządku i dobrych obyczajów w mieście, by włóczęgów i po- 
dejrzane kobiety natychmiast usuwał z miasta. a za wszelkie przestęp- 
stwa, by niezwłocznie wszystkich surowo karał i ażeby obcych ludzi 
na stałe osiedlenie się w mieście nie przyjmował bez pozwolenia biskupa 4 ). 
A nietylko ogólne upomnienia, lecz i szczegółowe zarządzenia 
w sprawach wiary i moralności wydawali biskupi dla mieszkańców 
Włocławka. których wszyscy musieli przestrzegać narówni z innemi 
obowiązującemi prawami miejskiemi. pod karą wyrzucenia z miasta. 
W pierwszvm rzędzie przeto każdy mieszczanin osiadły musiał być ka- 
tolikiem praktykującym; żydzi i różnowiercy, o ile się nie nawrócili do 
Wiary Rzymsko - Katolickiej, nie mogli na stałe osiedlić się w mieście 
i zyskać obywatelstwa miejskiego. Jeżeli zaś były niekiedy próby, że 
c'lciał jaki żyd czy różnowierca zamieszkać na stałe w mieście, to bi- 
skupi energicznie przeciw temu występowali. 
Biskup Hieronim Rozdrażewski w swej ordynacji z dn. 10 kwietnia 
1597 r. nakazuje żydowi Lotowi Cahoinowi i sukiennikowi Lutrowi 


r 


1) v. 29 I. 369; v. 32 I. 109. 111-113; Rozrządzenie 9'? 

) Rozrządzenie 22-23. 
H) v. 32 1.'111-113. 
4) v. 220 l. 287; v. 64 l. J (str. odwr.): v. 84 I. 99; v. 32 I. 111. 


......
>>>
168 


U.trój miasta. 


"precz" uchodzić z Włocławka, zaznaczając. że jeżeli chcą w mieście zo- 
stać na stałe. to muszą szczerze się nawrócić i uczęszczać do spowiedzi 
i Komunji św. Wielkanocnej, a w przeciwnym razie mają być natych- 
miast z miasta usunięci. Gospodarze zaś i majstrzy pod karą kopy 
groszy obowiązani są dopilnować. ażeby do Zielonych Świątek ich do- 
mownicy i czeladź nauczyli się pacierza, Ojcze nasz, Zdrowaś Marja, 
Wierzę w Boga i Dziesięcioro Przykazań. Wszyscy oni, w mieście prze- 
bywający, mają obowiązek na nabożeństwie wysłuchać całego kazania, 
a ponieważ dotychczas uciekali niektórzy z kazania, dlatego osobni 
urzędnicy. t.zw. kwatermistrzowie mają z urzędu czuwać nad tem. aby 
nikt nie wychodził z kościoła przed zakończeniem kazania 1). 
Rozporządzenia biskupa odnośnie do mieszkańców Włocławka do- 
tyczyły również ich prywatnego życia, ubierania się, jedzenia. uczto- 
wania, Miały one na celu wykorzeniać zbytek i przepych życia ponad 
stan, szerzące się zwłaszcza w końcu XVI w., szczeJ.!ólnie wśród za- 
możniejszyąch mieszczan, a mianowicie kupców, czerpiących niemałe 
zyski z ożywionego podówczas niezmiernie ruchu handlowego na Wiśle. 
Mocą wzmiankowanej wyżej ordynacji biskupa Rozdrażewskiego 
z dn. 10 kwietnia 1597 r. zabroniono pod karą 10 grzywien używać 
w mieście: "jedwabnych szat, łańcuszków... także i półmisków na wese- 
lach okrom 4 mis po miejsku" 2). 
Władzy biskupa i jego rozporządzeniom podlegali wszyscy mie- 
szczanie, a nawet i szlachta, posiadająca w mieście swoje nieruchomości, 
nietylko stali obywatele miasta, ale i czasowo zatrzymujący się w mie- 
ście kupcy w sprawach handlowych i t. p. 
Zdarzało się, źe niektórzy z pośród mieszkańców miasta stanu 
szlacheckiego nie chcieli uznawać nad sobą władzy biskupa i podle- 
gać jego zarządzeniom tak, że biskupi niejednokrotnie zmuszeni byli, 
w celu przynaglenia ich do posłuchu, udawać się o pomoc do władzy 
świeckiej. 
Biskup Stanisław Karnkowski wyjednał nawet odpowiednie w tym 
względzie rozporządzenie króla Stefana Batorego z dn. 17/11 1578 r., 
potwierdzające wszystkie dawne przywileje królewskie i biskupie dla 
miasta, jak również n
kazujące: "by wszyscy stanu szlacheckiego lu- 
dzie, cokolwiek na miejskiem posiadający, również do opłaty wszelkich 
ciężarów. czynszów ustanowionych i ustanowić się mających należeli" 3). 


I 
l 

 
t 


I) v. 32 f. 111. 1° i 20. 
2) I. c. go. 
B} Rozrządzenie 16.
>>>
Zwierzchność Zamkowa nad miastem w czasach przedrozbiorowych. 169 


l 
l 
t 


b) U d Z i a łka p i t u łyk a t e d r a l n e j w r z ą d a c h b i s k u p a 
n a d m i a s t e m. 
W tej rozległej władzy nad miastem mają z biskupem także pe- 
wien udział kanonicy i prałaci miejscowej kapituły katedralnej, któ- 
rzy w aktach biskupich i zarządzeniach ważniejszych dla miasta 
uczestniczą, dają na nie swoją zgodę. a nawet podpis i pieczęć, 
,oni też są najbliższymi powiernikami i doradcami biskupa w sprawach 
miejskich i najczęściej za zgodą kapituły podczas posiedzeó kapitul- 
nych generalnych, odbywanych dwa razy w roku po Wniebowzięciu 
i Trzech Królach, oraz partykularnych tygodniowych biskup wydaje 
różne dekrety dla miasta i przywileje. 
Kapituła także zastępuje często biskupa w sprawowaniu władzy 
zwierzchniej nad miastem i w swojem imieniu wydaje polecenia i za- 
rządzenia. obowiązujące mieszczan. W czasie zawakowania stolicy bi- 
skupstwa władza zwierzchnia nad miastem przechodzi całkowicie do 
kapituły; wtedy to najstarszy prałat dziekan kapituły. lub wybrany 
przez członków kapitulnych wikarjusz kapitulny albo administrator 
diecezji wzywał zwykle przed siebie lub przed gremium kapituły całą 
municypalność miasta: burmistrza, wójta, radę, ławników, cechmistrzów 
-i przedstawicieli pospólstwa, którym oznajmiał, że odtąd władza zwierzch- 
nia nad miastem przeszła na kapitułę katedralną, której cały Magi- 
strat i wszysc.y mieszczanie mają podlegać i polecenia jej wypełniać l). 


c) S ą d o w n i c t w o b i s k u p i e n a d m i a s t e m. 
Władzę sądowniczą nad miastem sprawuje biskup albo osobiście. 
zasiadając w tym celu na zamku w miarę potrzeby w gronie zwykle 
dwóch lub trzech członków kapituły kat., kanoników czy prałatów oraz 
notarjusza sądu, albo przez sąd konsystorski, urzędujący stale na zamku 
i wydający wyroki w imieniu biskupa. a składający się z oficjała, trzech 
sędziów duchownych i notarjusza, albo też wreszcie przez sąd t. zw. 
komisarski, jako sąd nadzwyczajny, w składzie z naznaczonych przez 
biskupa w liczbie trzech. a najmniej dwóch komisarzy dla załatwienia 
jakiej ważniejszej sprawy. domagającej się bliższego zbadania,-sąd ten 
jest też nazywany często sądem delegowanym. 
Członkami sądu biskupiego, względnie konsystorskiego, lub komi- 
sarskiego są zazwyczaj członkowie miejscowej kapituły katedralnej. 
Sądem biskupim był przedewszystkiem sąd konsystorski, który sta- 
nowił wyższą instancję w mieście, nie tylko dla duchownych ale i świec- 
kich; do nieg o więc idą apelację od niższych instancyj sądów miejskich. 
I) v. 64 l. 2; v. 2:10 l. 245. 28()-1. 287; v. 84 l. 99.
>>>
- 


.... 



 


170 


Ustrój miasta. 


zwłaszcza w czasie nieobecności biskupa w mieście lub zawakowania 
stolicy. Sąd ten nawet pozywał niekiedy pr7ed swój trybunał w I in- 
stancji całą municypalność miasta: burmistrza z radnymi. wójta z ław- 
nikami oraz cechmistrzów i innych przedstawicieli mieszczan 1). 
Zdarzało się jednak i tak, że biskup niekiedy odwoływał sprawę 
już wprowadzoną do sądu konsystorskiego i sam osobiście ją rozpatry- 
wał i rozstrzygał. Miało to miejsce zwykle wtedy, gdy który z członków 
sądu konsystorskiego shonniczo się do jakiej sprawy odnosił, lub gdy 
nieprawnie została jaka sprawa, którą wyraźnie zastrzegł sobie biskup. 
pozwana do konsystorza. 
Tak np. biskup Dembowski dn. 27/X 1755 r. odwołał z sądu kon- 
systorskiego sprawę wójta Sadkowskiego, 03karżonego o lichwę przez 
niejakiego Wleklińskiego. który się uciekł pod opiekę sędziego-surogata 
członka sądu kons. ks. Lachowicza. Jakkolwiek sprawy o lichwę zwykle 
rozpatrywał sąd konsystorski. to jednak w tym wypadku biskup odwołał 
ją przed swój sąd. jako nieprawnie pozwaną przed sąd konsystorski 2), 
nietylko dlatego. że jeden z sędziów był stronniczo ustosunkowany do 
sprawy, ale nadto, że oskarżonym był tutaj nie miesz.czanin zwykły. ale 
sam wójt. 
Nie można dokładnego i ścisłego przeprowadzić rozgraniczenia, 
które sprawy sądził konsystorz. a które sam biskup. zależało to bowiem 
zawsze od woli biskupa, który nietylko zastrzegał sobie prawo rozstrzy- 
gania osobistego niektórych spraw ważniejszych. ale nadto mógł i mniej 
ważne sprawy rozstrzygać osobiście. z pominięciem nawet prawem prze- 
widzianych niższych iDstar.cyj 3). 
Do sądu więc biskupiego czy konsystorskiego należą wszystkie 
sprawy apelacyjne od sądów' niższych instancyj. oraz w pierwszej in- 
stancji sprawy. w których jedną ze stron jest duchowny. czy jaki urzędnik 
miejski, Magistrat. burmistrz. wójt. szlachcic, jak również sprawy o lichwę 
i t.p. oraz wszystkie te. które biskup odwoła do swojego sądu. 
Sąd konsystorski był też urzędem dla uwierzytelnienia testamen- 
tów, co było dokonywane w ten sposób, że wobec członków te
o sądu 
przez dotknięcie ręką piersi zaświadczali o autentyczności testamentu 
tak strony zainteresowane, jak i burmistrz z dwoma ławnikami, względ- 
nie radnymi, którzy podpisami swojemi poprzednio już musieli nadać 
moc prawną testamentowi 1). 


t 
I 


I) v. a2 l. 6: v. 124 str. 34. 
2) v. 40 I. 546-8. 
a) v. 32 I. ,i22. ł26. 434. 1'10. HI!!. 9. 433; v. tO I. 1:1'!-4. 260. 263. 327-9
 
546--8; v. M f. 7
: v. 30 l. :119: v. 1
4 I. 118. 
I) v. : 24 I. 28-32. 


A-
>>>
Zwierzchność Zamkowa nad miastem w czasach przedrozbiorowych. 171 


t 


Oskarża albo wnosi sprawę do sądu biskupiego czy też konsy- 
storskiego osobny urzędnik t.zw. instygator o££icii lub promotor fiscalisi). 
Jest też niekiedy w sądzie biskupim dodawany oskarżonemu 
obrońca sądowy. Np. dn. 3/1 1635 r. biskup Maciej Łubieński. przyj- 
mując do swojego rozpatrzenia apelację w sprawie o pewne długi 
między mieszczanami. wyznaczył z urzędu obrońcę Pawła Sasina 2). 
W sprawach więcej zawiłych, lub ważniejszych i domagających 
się dodatkowego śledztwa, czy zbadania na miejscu, biskup powołuje 
z grona kapituły sędziów komisarzy, których jest zazwyczaj trzech. 
czasem pięciu, a najmniej dwóch. Wyznaczani oni są albo do rozpo- 
częcia sprawy. czy też do dalszego jej prowadzenia i zakończenia. 
Komisarze tacy najpierw wysyłają pozew do stron zainteresowa- 
nych. obierają sobie miejsce. gdzie zasiadają i odbierają zaprzysiężone 
zeznania świadków. Cały ten materjał. t. zw. akt komisji. opatrzony 
podpisami komisarzy i opieczętowany. przesyłany był biskupowi. który 
na podstawie jego wydawał dopiero ostateczny wyrok. Niekiedy w ra- 
zach wyjątkowych tacy sędziowie-komisarze otrzymują szerokie pełno- 
mocnictwa do wydania własną powagą wyroku ostatecznego. 
Komisarze - sędziowie byli wyznaczani również dla przeprowa- 
dzenia kontroli gospodarki miejskiej, usunięcia nadużyć, wydania ordy- 
nacji dla miasta i t.p. Zazwyczaj wzywają oni przed siebie w ozna- 
czonym czasie burmistrza i wójta. radnych, ławników. cechmistrzów, 
niektórych mieszczan zaprzysiężonych oraz innych, których uważają 
za stosowne pozwać i wysłuchują ich wszystkich zażaleń, skarg, pole- 
cają przedstawić sobie przywileje miasta. badają je, w razie potrze- 
by dla dobra miasta zatY'ieldzają stare, lub wydają nowe ordynacje. 
reformują cechy. przyjmują sprawf)zdanie z 
ospodarki miejskiej od 
burmistrza i innych prefektów kasy miejskiei; wszystkie jednak za- 
rządzenia takiej komisji muszą być przedstawiane do zatwierdzenia 
biskupowi. Komisje takie dla przeprowadzenia reformy w mieście Włoc- 
ławku były powoływane przez biskupów zwłaszcza w XVIII w.. jak np. 
w 1722 r., 3). 1729 4) 1774;') 1776 ';) i 1787 1). 


l I v. 32 f. 433; v. ] 24 str. 34. 
2. v. -10 f. 160-'. 
H) v. 4-1 f. 4-1. 
4 v. -15 f. 117. 
") v. 58 f. 60. 
6) Art;hiwum miejskie m. Włocławka - fragment rękopisu. 
7) ChodYILlkl St. [lS. Rozrządzenie Komisji Dobrego Porządku w mieście Wło- 
cławku w roku 1787 uczynione. Włocławek 1913.
>>>
.....- 


172 


Ustrój miasta. 


d) S t a r o s t a z a m k o wy. 
Stałym wykonawcą woli biskupa w pełnieniu rządów nad miastem 
jest starosta włocławski albo zamkowy, który ma swego zastępcę pod- 
$łarościego i pisarza; wszyscy oni rezydują na zamku i razem stano- 
wią t. zw. jurysdykcję zamkową. Starosta nazywany jest też w źródłach 
niekiedy burgrabią. był on zarazem dzierżawcą dóbr całego klucza 
włocławskiego. a niekiedy nawet kilku kluczy; władza jego sięgała na 
miasto i na włościan, należących do danego klucza dóbr. Stanowisko 
to zajmowali 'zwykle, krewni i spowinowaceni z biskupami,-byli to 
zazwyczaj świeccy, ale zawsze z pośród stanu szlacheckie go wywodzą- 
cy się, niekiedy zaś byli i duchowni, piastujący urząd starosty. 
Każdy starosta. obejmujący swój urząd, przysięgał przed bisku- 
pem lub kapitułą, że pilnie będzie strzec zamku włocł. i bronić jego 
praw, a po śmierci biskupa odda go kapitule katedralnej, względnie 
wybranemu przez nią administratorowi diecezji. na którego prawnie 
wtedy przechodziła władza zwierzchnia nad miastem i dobrami bi- 
skupstwa. 
W czasie zawakowania stolicy biskupstwa władza starostów była 
więcej ograniczona; nie mógł on wtedy wydawać sam żadnych naka- 
zów czy rozporządzeń, ale tylko administrator diecezji to czynił, 
również nie mógł w tym czasie starosta nazywać się zarządcą. czyli 
administratorem dóbr biskupstwa, gdyż jeden tylko tak się nazywał 
administrator wybrany przez kapitułę dla całej diecezji 1). 
O obowiązku składania przez starostów przysięgi na wierność 
biskupowi i kapitule przypomina z naciskiem statut kapitulny z 1548 r., 
powołujący się na dawniejsze już w tym względzie istniejące przepisy 
w ustawodawstwie diecezjalnem 2). 
Starosta prowadził na zamku swoją kancelarję, akta i jurysdykcję 
własną; niekiedy mieszczanie wnosili do akt tych swoje przywileje i do- 
kumenty 3). Starosta czuwa nad wprowadzeniem w życie zarządzeń 
biskupa, ogłasza je, mianuje urzędników miejskich. potwierdza 
yniki 
elekcji, ustala początkowo sam, a od 1577 r. 4) z burmistrzem i Radą 
Miejską ceny na towary sprzedawane w mieście, odbiera od wójta 
i starszego ławnika na św. Marcin każdego roku czynsze z miasta 
należne biskupowi, sprawozdanie roczne z gospodarki miejskiej od Ma- 


t 
! 


I) Chody/iski St. [(s. - Fłjalek J. Ks. Statuty kapituły włocł. Kraków 1915. 
.str. 45-7; 205. MHDWL. XXIV. 68-9. 
2) ChodYliski-Fijalek, Statuty Kap. Wł. 166 (1781. 
8) MHDWL XXIV. n. 
') Przywilej biskupa St. KarnkowskieQo z dn. 7. I. 1577 r. v. 135 f. 101.
>>>
....-- 



 


Zwierzchność Zamkowa nad miastem w czasach przedrozbiorowych. 


173 


1 
! 


gistratu W piętnaście dni po św. Michale, gdy nowoobrany burmistrz 
j Rada Miejska przejmowała 
ządy nad miastem od ustępujących swoich 
poprzedników, wreszcie sądzi pewne ważniejsze sprawy w pierwszej, 
instancji oraz przyjmuje wszystkie apelacje od niższych sądów miej- 
skich; ale nie jest on początkowo najwyższą instancją w sprawach 
mieszczan i nie wydaje wyroków ostatecznych, gdyż od wyroków jego 
można jeszcze apelować do biskupa. Zczasem dopiero, gdy starosta 
sam nie mógł podołać obowiązkom sędziowskim w mieście, mając i tak 
dużo do osądzenia innych spraw. dotyczących włościan dóbr klucza 
włocławskiego, powstają na zamku przy urzędzie starościńskim nowe 
jurysdykcje. 
W r. 1774 Komisja Biskupia ustanawia przy staroście zamkowym 
urząd sędziego z tytułem podstarościego, z władzą sądowniczą i wy- 
konawczą odnośnie wprowadzania w życie statutów miejskich 1). 
Od r. 1778-1787 starosta zamku włocławskh::go pełni tylko wła- 
dzę sądowniczą nad włościanami dóbr klucza włocławskiego, gdy nad 
mieszczanami sprawuje sądy i wydaje wyroki ostateczne specjalny ko- 
misarz zamkowy. 
Wreszcie od Rozrządzenia Komisji Dobr. Porz. w 1787 r. starosta 
zamku włocławskiego jest już instancją najwyższą dla wszystkich spraw 
miejskich z rozległą władzą wydawania wyroków ostatecznych 2). 
Starostowie włocławscy wzmiankowani w aktach kapitulnych: 
Roku 1430-Klemens z K, 1451-Dobiesław z Wrześni. 1471-Jan 
z Muskarzewa, 1480-Paweł Wilkocki (Wyłkoczki). 1492-Jan z Pawli
 
kowic. 1503 - Piotr Strychowski. 1507 - Ks. Wojciech Czyrnikowski, 
1511-Stanisław Zbyrchowski, 1518 - Bartłomiej BZLwski, 1535-Piotr 
Zagajowski - starosta generalny włocł., j jednocześnie Stanisław Sza- 
durski - burgrabia włocł., IS37-Ks. Jan Ostrowski, kanonik, 1540- 
Ks, Szymon Wysocki, kanonik poznański, 1545-Jan Krołowski, 1547- 
Ks. Jan zWitkowa Korzbok (Cordsbogk). dziekan gnieźń. i kan. krak.. 
IS49-Piotr Otha, 1556 - Andrzej Dąbrowski, chorąży łęczycki. dzier- 
żawca dóbr klucza włocł. i raciążskiego, 1562 - Stanisław Krassowski. 
IS64-Piotr Tarnowski, IS66-Marcin Jankowski, IS78-Stanisław Cheł- 
micki, 1582-1600 za biskupa Hier. Rozdrażewskiego starostami włocł. 
byli kolejno Mateusz de Kościec Kościeski, a po nim Kacper Rozdra- 
żewski de Nowe Miasto Nowomiejski, kasztelan Szremski, 1601-Michał 
Sokołowski, starosta brzeski i włocł., 1604-Andrzej Mokronowski. 1610- 
Adam Cielsk i, 1613-Krzysztof Cielecki, 1614-Mikołaj Brudziński, 1625- 


l) v. 58 l. 60. 
2) Rozrządzenie 77-8.
>>>
r"'"' 
I 


174 


Ustrój miasta. 


. 


Wacław Lipski. 1627 - Melchjor z Kownat Kownecki, 1645 - Szczepan 
Olęcki. 16SS-Stanisław Gniewosz, 1683-Jakób Pęczalski. 1686-Michał 
Madaliński. 1694-Jan Korzeniowsl-i. a po nim w tymże roku Konstanty 
Wittan, 1699-Stanisław Stefan Moszczyński. 1702-Franciszek Twor- 
jański. 1704-Jakób Lenczewski. 1706-Aleksander Proszewski. 1710- 
Fr. Tworjański (ponownie), 1711-Stanisław Lubartowski, 1712-Antoni 
W roński, 1728 - Szymon I wiński. 1762 - Tomasz Dziergielewski, a po 
nim Jan Skrzeszewski. 
Pisarze zamkowi: 
1696-Maciej Watkowski, 1704-Stanisław Paweł Bielawski (zmarły 
1704 r.). 1764-Mateusz Dębicki. zw. czasem i burgrabią, 1776-Piotr 
Tchórzewski I). 


e) K o m i s a r z z a m k o w y. 
W r. 1778 dn 3 grudnia biskup Józef Rybiński na jakiś czas wy- 
łączył miasto Włocławek z pod władzy sądowniczej starosty zamkowego, 
zostawiając mu władzę sądowniczą tylko nad włościanami z dóbr klucza 
włocławskiego oraz władzę czysto administracyjną w mieście, dla miasta 
zaś ustanowił nadzwyczajną jurysdykcję własną. mianując t. zw. komi- 
sarza zamkowego z władzą rozległą wydawania wyroków ostatecznych 
we wszystkich sprawach miejskich, bez możności apelacji i odwoływa- 
nia się do biskupa. 
Pierwszym takim komisarzem zamkowym został mianowany de- 
kretem z dn. 3 grudnia 1778 r., wydanym przez biskupa Rybińskiego, 
prałat oficjał Marcin Chyczewski. z prawem dobrania sobie z pośród 
członków kapituły katedralnej zastępcy na tym urzędzie komisarskim. 
Stosownie do brzmienia dekretu nominacyjnego biskup udziela mu: 
"zupełnej mocy i pozwolenia sprawy i kontrowersje wszelkiego rodzaju 
sądowi swojemu komisarskiemu przyzwoite, między osobami jurysdykcji 
sobie powierzonej podległem i zachodzące, drogą czy to zwyczajną, czy 
apelacyjną do sądu swego wytoczone. rozstrząsania. dekreta jurysdykcji 
miejskiej uchylania, kasowania, lub potwierdzania i do egzekucji przy- 
prowadzania, słowem, ostatecznie, według prawa i dawniejszego zwy- 
czaju. bez dopuszczania do nas apelacji rozsądzania. prawa i chwalebne 
ordynacje JJWW. Poprzedników Naszych, aby zachowane były. jak 
najskuteczniej przestrzegania. oficjalistów do utrzymania funkcji swojej 
potrzebnych postanawiania; zgoła cokolwiek się do dokładnego spra- 
wowania jurysdykcji z obowiązków komisarza wynikającej ściąga. czy- 
nienia i wykonywania. Nadto ażeby temuż WJX. Oficjałowi i Komisa- 


l) MHDWI. XXIV 68 -72.
>>>
T
 


Zwierzchność Zamkowa nad miastem w czasach przedrozbiorowych. 175 


rzowi naszemu wolno zawsze było na miejsce swoje do sprawowania 
jurysdykcji komisarskiej osobę zdatną w gronie Prześwietnej Kapituły 
Naszej katedralnej umieszczoną wybrać i uprosić pozwalamy" 1). 
W r. 1778, po dobrowolnem ustąpieniu Ks. Chyczewskiego, był 
mianowany z podobnemi pełnomocnictwami komisarz Feliks Lewiński 2). 
W r. 1787 zniesiono urząd Komisarza zamkowego, powierzając 
odtąd całkowitą władzę sądowniczą najwyższą w mieście staroście bi- 
skupiemu, czyli zamkowemu. 


. 


l) MHDWI. XXIV. 72-3, 
2) v. 61 l. 286-9.
>>>
i 
ł 


2. 


Samorząd miasta w czasach przedrozbiorow7ch.. 


J UZ zaraz przy swej pierwszej lokacji na prawie niemieckiem, jeszcze 
w końcu XIII w., Włocławek otrzymał samorząd miejski 1). potwier- 
dzony następnie przy drugiej lokacji w 1339 r. 2). 
Dla przedstawienia dziejów samorządu m. Włocławka w czasach 
przedrozbiorowych mają podstawowe znaczenie przywilej powtórnej 
lokacji miasta biskupa Macieja Golanczewskiego z dn. 8 września 
1339 r. S) oraz przywileje biskupa St. Karnkowskiego z dn. 7/1 1577 r. 4), 
biskupa Hieronima Rozdrażewskiego z dn. 16 sierpnia 1591 r. 5 ), oraz 
biskupa J. Rybińskiego "Rozrządzenie Komisji Dobrego Porządku 
w mieście Włocławku roku 1787 uczynione" 6) 
Ponieważ Komisja Dobrego Porządku w 1787 r., powołana do życia 
przez biskupa Rybińskiego. za tegoż aprobatą przeprowadziła grun- 
towniejszą reformę samorządu miejskiego w Włocławku, dlatego naj- 
pierw przedstawię dzieje samorządu m. Włocławka przed r. 1787, a na- 
stępnie dopiero omówię samorząd miasta już zreformywany przez Ko- 
misję Dobrego Porządku w r. 1787. · 


.,.. 


A. Przed refornu
 "" 1787 r. 


a) Urząd wójtowsko-ławniczy. 
Na czele pierwszego samorządu m. Włocławka stał wójt z ławni- 
kami. 
Początkowo. w mtśl przywileju lokacji miasta, Włocławek posiadał 
dwa wójtowstwa z dwoma wójtami, którzy jako uposażenie mają sobie 
wspólnie wyznaczone wolnych od czynszów i dziesięcin 6 włók roli 


l) G-umowBki, Herb i pieczęć m. Włocławka. Ekspres8 Kujawski. Włocławek 
z dn. 1 i 2 grudnia 19-\2 r. noN! 334 i 335. 
2) v. 107 f. 194. 
ul l. c. 
4) v, J35 f. 101. 
5) V. 135 f. 103. 
ti) Wyd. drukiem w Włocławku w 1913 r. przez Ks. St. Ghodynslciego, cytowane 
w pracy skrótem: Rozrząd7enie.
>>>
II IBl I 
11IIII11.... 
'\-, 
!':
f 


,-. .. II -' 
II -. 
. .. II l 
...., &I 



.. 


- 



 1-[....'. 
"'l o 
J.
)'

' '
.,,?,
 
, ą 
 
 
 !) 
 ; L 
, . . ' 
 
, '-!_ .' _I 
.. r '1'",1'",ł--,ł-,r.,("'.,..,r, Ił ,.,-,,-r-'r - i . . 
o.. ,..,,,,,,,,.,,,,,,,,,,,,.,,,.,.",..,._H.,......_ k 
,. '( , , i..ł.-.' ',' - + -:,;,. 
-:- 
- &. I 4_ 
J_ 
, 



- 


. l 


I 
li 
_' I' 
.-r : 


I 
-. 


,', 
I. 
,. 

 


.... . 
':,. VA,Y
:'Y' 



 t YA,YA, 


.\. 


-
- . 
 -: 
 


!.. . 
A 


-' 
.....;:
 


"-' 


(sir. 
26 Drzwi renesansowe do Kapitularza w Katedrze Włocł. 



 


...... 


! -,-, -.- 


" 


;.;'t -. 


"7,- 


6" 
. 
:,--'", 


; 
, 


------- 


.. 


"" 


\.. ,1,""1 

.. 


" 


:
- 


" l 
-.. .":
,., ł.... 


(str. 322) Sarkofag 
pa Piotra z Bnina Moszyńskiel!o (t 1493) w Katedrze Wł.
>>>
.
 
i 



 
ł
>>>
Samorząd miasta w czasach przedrozbiorowych. 


177 


. 


uprawnej na Papieżce i l włókę łąk za Zgłowiączką na jeziorach Ko- 
rabnickich u granic Lubańskich, na t. zw. Olędrach Zazameckich. 
Pozatem obydwaj wójci mają w mieście place i domy, również 
wolne od czynszów, oraz pewne dochody, a mianowicie: trzecią część 
opłat z kar albo win sądowych. z jatek z mięsem. chlebem, suknem 
i obuwiem i połowę dochodów z łaźni miejskich. Nadto korzystają te! 
wójci z wolnych 12-tu włók pastwiska miejskiego, mogą także wspól- 
nie utrzymywać jednego rybaka do łowienia ryb na Wiśle aż do granic 
wsi Korabnik oraz wystawić na swój użytek jeden młyn na rzece Zgło- 
wiączce pod Włocławkiem wpobliżu młyna Rudnego. Był też później 
w mieście przy uł. św. Witalisa w kierunku wsi Łęg browar wójtowski 1). 
Obowiązkiem wójtów jest: zbierać z osiadłych placów i ról miej- 
skich i włościańskich czynsze roczne dla zamku. Czynsze te obowią- 
zani są dostarczać do zamku biskupiego na św. Marcin każdego roku. 
W ójci obowiązani są przebywać stale w mieście na swoich nierucho- 
mościach, nie mogą bez zgody biskupa odstępować qikomu czy sprze- 
dawać wójtostwa wraz z jego wszystkiemi uprawnieniami, a to pod 
groźbą surowych kar. nieważnością takiego aktu i utratą wójtowstwa 
ze wszystkiemi uprawnieniami. Obydwaj wójci w myśl przywileju 
lokacji są dziedzicznymi. 
Jak długo było dwóch wójtów w Włocławku, niewiadomo. To 
jednak nie ulega wątpliwości, że krótki musiał być okres rządów 
równoczesnych dwóch wójtów w mieście, gdyż poza przywilejem po- 
wtórnej lokacji miasta. wydanym przez biskupa Macieja Golanczewskiego 
dn. 8/IX 1339 r., żaden już z późniejszych dokumentów nie wspo- 
mina o dwóch wójtach w Włocławku. ale zawsze tylko o jednym wójcie. 
W r. 1417 przy sporządzaniu transsumptu z orginalnego dyplomu 
lokacji m. z 1339 r. wzmiankowany' jest już tylko jeden wójt, jako nie- 
dawno zmarły, Dobiesław. 
Widocznie drugi wójt wcześnie utracił swe uprawnienia i upo- 
sażenie na rzecz rozwijającego się stopniowo niedługo zaraz po lokacji 
drugiego organu samorządowego. t. j. urzędu burmistrzowsko-radziec- 
kiego, który już w połowie XV w. ustala się w mieście, a w XVI w. 
zyskuje nawet zupełną przewagę nad urzędem wójtowsko-ławniczym. 
Tak więc jedna połowa wójtowstwa z uprawnieniami i uposażeniem już 
w początkach XV w. przechodzi na własność miasta, czyli do ustala- 
jącej się wtedy w mieście rady miejskiej z burmistrzem na czele. 
Według bowiem przywileju biskupa St. Karnkowskiego z dn. 7/1 1577 r. 
jedna połowa wójtowstwa należy do własności miasta już od st.arożytno- 


.
 



 
ł 


I 
l 


l) V. 114 f. 605. 
MonografIa m. Wlocl4wka. 


12
>>>
r 


r 


178 


Ustrój miasta. 


ści (ab antiquo). a biskup obecnie tylko potwierdza i przyznaje ją mia- 
stu na czasy wieczyste. 
Urząd wójtowski początkowo dziedziczny, z czasem przeobraził się 
w dożywotni. a wreszcie w obieralny. Ponieważ już w połowie XVI w. 
miasto zaczęło ograniczać urząd wójtowski i odmawiać prawa posia- 
dania wójtowstwa ówczesnemu wójtowi Wojciechowi Jaraczewskiemu, 
który wszedł w te prawa przez zuślubienie Anny, córki zmarłego wójta 
Pancza, dlatego biskup Jan Drohojowski. aby usunąć te wątpliwości, 
przywilejem z dn. 19 grudnia 1555 r. 1) nadał wójtowstwo Wojciechowi 
i Annie oraz ich synowi Florjanowi Jaraczewskim. ale już tylko na 
prawie dożywotniem. a nie, jak dawniej, dziedzicznem. 
Wkrótce potem na skutek usilnych starań miasta, miasto. uzy- 
skawszy zgodę i przywilej biskupa Hier. Rozdrażewskiego z dn. 16/VIII 
1591 r., odkupuje drugą połowę wójtowstwa z rąk Florjana Jaraczew- 
skiego za 200 florenów. Wójt zaś Florjan Jaraczewski jeszcze do 
śmierci swojej peJni urząd wójtowski w mieście za odpowiednił::m wy- 
nagrodzeniem z kasy miejskiej; po śmierci zaś jego wójt był odtąd 
corocznie wybierany w ten sposób, że całe pospólstwo miasta na święto 
św. Piotra Katedry Antjocheńskiej zbierało się na ratuszu, gdzie przez 
głosowanie tajne na kartkach większością głosów wybierało dwóch 
kandydatów z pośród radnych miasta, wyróżniających się zacnością 
charakteru. prawością. znajomością rzeczy i prawa sądowego. 
Z pośród dwóch. przez pospólstwo obranych. kandydatów starosta 
zamkowy mianował wójtem jednego odpowiedniejszego, zazwyczaj tego, 
który największą otrzymał liczbę głosów. Starosta mógł też przed 
upływem roku usunąć wójta, w razie jakiego popełnionego przez tegoż 
wójta nadużycia. co jednak musiało być uprzednio sumiennie zbadane. 
Ponieważ uposażenie wójta całkowicie już od r. 1591 przeszło na 
własność miasta, dlatego teraz miasto obowiązane jest z kasy miejskiej 
dawać wójtowi pensję, narazie bliżej jeszcze nieokreśloną, jako wyna- 
grodzenie za pracę. 
Wójt miał do pomocy ławników. zwykle pięciu. a najwyżej sześciu, 
również corocznie przez całe pospólstwo na ratuszu obieranych, oraz 
jednego pisarza, podobnie. ale na dłuższy okres czasu obieranego. Jeden 
z ławników, t. zw. starszy ławnik albo arcyławnik, czy archiscabinus, 
nazywany także niekiedy podwójcim. zastępuje wójta i pomaga mu 
zbierać z miasta czynsze dla zamku. 
Wójt pełni również władzę sądowniczą w mieście w sprawach 
małych i dużych, cywilnych i kryminalnych. Początkowo sąd wójtowski 


1- 
.h 


l) Rozrządzenie 12: v. 218 l. 402-404. 


i
>>>
" 


I 


Samorząd miasta w czasach przedrozbiorowych. 


179 


f, 


jest jedynym sądem miejskim. Wójt sądzi na t. zw. sądach generalnych, 
odbywanych trzy razy w roku w obecności notarjusza biskupiego 
generalnego. Nieco później dopiero z powstaniem ławy i urzędu burmi- 
strzowsko-radzieckiego zmienia się sposób i zakres odbywania sądów 
wójtowskich. 
Wójt na sądach występuje zawsze w otoczeniu ławników, w większym 
lub mniejszym ich gronie, w zależności od ważności sprawy załatwianej. 
Sąd wójtowski przeprowadza egzekucje wszystkich wyroków 
sądowych 1), sądzi w pierwszej instancji sprawy spadkowe mieszczan, 
przyjmuje do swoich akt zapisy i fundacje. różne kontrakty kupna 
i sprzedaży 2). Sądy wójtowskie, uroczyście odbywane, zwłaszcza przy 
wciąganiu do akt urzędowych różnych zapisów i fundacyj, nazywały się 
gajonemi i miały rÓżne na'lwy: ludicium Magnum Bannitum, ludicium 
Bannitum Expositum, ludicium Bannitum Necessarium i ludicium Ban- 
nitum Opportunum. 
Zwykle sądy wójtowskie odbywały się na ratuszu i w określonych 
terminach. Niekiedy jednak sąd gajony odbywał się na zamku, zwłaszcza 
gdy zwierzchność zamkowa tego wyraźnie zażądała s. 
Ławników w sądach wójtowskich niekiedy zastępowali starzy 
ławnicy, czyli z poprzedniej kadencji, albo cechmistrze 4). 
Również na sądach gajonych może uczestniczyć opiekun z urzędu 
w imieniu małoletnich 5). 
Skład urzędu i sądu wójtowsko-ławniczego był następujący, 
w świetle niektórych zachowanych źródeł. 
W r. 1584: "Iudicium Bannitum Opportunum", sąd ten odbył się w pią- 
tek po Trzech Królach. dla przyjęcia do akt urzędowych kontraktu kupna 
w Włocławku śpichrza przez kapitułę kaderalną krakowską. za zgodą 
biskupa i kapituły włocławskiej. Skład sądu: wójt Florjan Jaraczewski, 
szlachcic, i ławnicy - mieszczanie zaprzysiężeni: Tomasz Tuzyreński, 
Wojciech Tyraj. Andrzej Rogala, Jan Jarząbek, Paweł Pawłowski, 
w zastępstwie Leonarda Krzyskiego 6). 
W r. 1627: "Iudicium Bannitum Necessariaum", we wtorek po 
niedzieli "Oculi" W. Postu, sąd odbyty dla wciągnięcia do akt urzędo- 
wych zapisu fundacji Białkowskiej dla ołtarza św. Anny w kościele 
parafji św. Jana w Włocławku. Skład sądu: wójt Mateusz Czurłowski 
z ławnikami (bez podania liczby i nazwisk 7). 
W r. 1628: "Iudicium Magnum Bannitum", w piątek po św. Bartło- 
mieju, sąd odbyty dla wciągnięcia legatu Jakóba Rogali 100 flor. dla 


ij. 
" I 


J) v. 32 I. 680. 2) v. 40 I. 188 
27-9. 
4, l. c. 5) v. 512 l. 4-5. 
e} v. 512 I. 1. 7) v. 512 l. 185-.90. 


a) v. 30 I. 285. 


.1-
>>>
r""" 


YJ 


180 


Ustrój mialIta. 


kościoła par, św, Jana. Skład sądu: wójt Melchjor Zawicki i 6 ławników: 
Adam Markows.ki, Kacper Złotnik, Tomasz Szyperst, Bartłomiej Po- 
ponezak, Marcin R.okicki. Wojciech Chasno 1). 
W r. 1630: "Iudieiwn Bannitum Expositum". sąd odbyty w piątek 
po św. Bartłomieju, na którym opiekun z urzędu Jan Złomany w imieniu 
małoletnich dzieci Barbary i Agnieszki Wawrzynkównych zrobił zapis 
50 flor. dla altarzysty kościoła par. św. Jana. Skład sądu: wójt Paweł 
Sasin i 5 ławników: Madej Zuchowski, Kacper Maderowski, Łukasz 
Owsik, Szymon Łączek i Tomasz Piątkowicz 2). 
W r. 1637: "Iudicium Bannitum Necessarium". sąd odbyty w piątek 
po Niepokal. Pocz. N. M. P.. dla wciągnięcia do akt urzędowych 
zapisu 300 florenów dla kościoła parafji św. Jana. Skład sądu: wójt 
Paweł Sasin i 4 ławników: Kacper Maderowski, Wojciech Godziszewski, 
Tomasz Kozielkiewicz i Jan Bielski 3). 
W r. 1650: .Iudicium Bannitum Expositum " , odbyty w piątek po 
św. Walentym, dla wciągnięcia do akt urzędowych zapisu 500 flor. dla 
ołtarza Wniebowzięcia N. M. P. w kościele par. św. Jana w Włocławku, 
Skład sądu: wójt Paweł Sasin i 5 ławników: Tomasz Piątkowicz, Wojcier.h 
Witowski, Stanisław Markowski, Paweł Kopenka i Jan Krakowczyk 4). 
W r. 1654: "Iudicium Bannitum Opportunum", sąd odbyty w pią- 
tek po św. Annie. dla wciągnięcia do akt urzędowych zapisu 100 flor
 
dla szpitala parafjalnego św. Jana, zostawionego przez kanonika Niebo- 
rowskiego na dobrach burmistrza Franciszka Wierhi. Skład sądu: wójt 
Kacper Maderowski i 6 ławników: Wojciech Godziszewski, Adam Strzy- 
ski, Paweł Koponka, Mateusz Goliński, Jan Łukowski. Mateusz Wroński 5). 
Z powyższych spisów widać, że niektóre nazwiska powtarzają 
się wpośród ławników i wójtów; znaczy to. że godność wójtowska i ław- 
nicza była przywilejem pewnych nielicznych rodzin patrycjuszowskich 
miasta, z których także, jak się niżej przekonamy, najczęściej powoły- 
wano i na członków następnego urzędu w mieście, burmistrzowsko-ra- 
dzieckiego. 


b) U r z ą d b u r m i s t r z o w s k o - r a d z i e c k i. 
Już zaraz przy lokacji miasta Włocławka na prawie niemieckim 
występuje obok urzędu wójtowskiego jeszcze druga instytucja samorzą- 
dowa-kasa miejska, która narazie ma ograniczony zakres swej działal- 
ności do przyjmowania pewnych dochodów przeznaczonych na potrzeby 
całego miasta. jego rozbudowę, upiększenie i t. p. 


1 


. 


lIv. 512 l. 1, 2) v. 512 l. 4-5. 
81 v. 512 l. 10-12. 4) v. 65 l. 276. 



) v, 512 f. 33-5. 


-
>>>
. 


Samorząd miasta w cniach przedrozbiorowych. 


181 


Niewątpliwie ten pierwotny zarząd kasy miejskiej początkowo pod- 
legał wójtowi, który jest głównym naczelnikiem aamorziłdu w tym 
pierwszym okresie rozwoju miaata zaraz po lokacji. 
Niedługo jednak. w miarę wzrostu zamotności i uświadomienia 
mieszczan, rozpoczyna się walka o wpływy i władzę w mieście między 
urzędem wójtowskim a tym podległym mu dotąd zarziłdem kasy miej- 
skiej, który przeobraża się wkrótce w urząd burmistrzowsko-radziecki. 
który na podobieństwo innych miast występuje w Włocławku na wi- 
downię już w początkach XV w., a uzyskuje przewagę nad urzędem 
wójtowsko-ławniczym w XVI w, ' przejąwszy jednocześnie na swoją 
własność całe jego uposażenie w nieruchomościach i czynszach, co zo- 
stało potwierdzone przywilejami biskupów: St, Karnkowskiego z dnia 
7/1 1577 r. i Hier. Rozdrażewskiego z dnia IO/VIII 1591 r. 
Odtąd na czoło zarządu miasta wysuwa się urząd burmistrzowsko- 
radziecki, składający się z burmistrza i czterech lub pięciu (najwyżej) 
radnych i pisarza. Jeden radny pełni urząd starszego radnego albo wice- 
burmistrza. 
Również i cechmistrze czyli starsi cechów włocławskich wystę- 
stępują obok burmistrza i rady w niektórych sprawach, a niekiedy 
zastępują nieobecnych radnych. 
Co więcej, obok radnych, którzy aktualnie sprawują swój urząd, 
występują także nieraz, zwłaszcza przy ważniejszych i więcej uroczy- 
stych aktach, także i radni dawni z poprzedniej kadencji (antiqui). 
Burmistrza i radnych wybiera corocznie całe pospólstwo, które 
w tym celu zbiera się na ratuszu w dniu piętnastym po św. Michale. 
Również i pisarza miejskiego podobnie wybierało pospólstwo, ale na 
dłuższy zwykle okres czasu. Wszystkich urzędników, wybieranych w gło- 
sowaniu tajnem i większością głosów. zatwierdzał i mianował biskup. 
względnie jego zastępca, starosta zamkowy. 
Biskup St. Karnkowski przywilejem z dnia 1/1 1577 r. potwier- 
dził starodawny zwyczaj wybierania urzędników miejskich z tą zmianą, 
że odtąd pospólstwo wybierało czterech kandydatów na burmistrza. 
z tych zaś jednego, zwykle tego, który wyszedł z wyboru z najwię- 
kszą liczbą głosów. biskup mianował burmistrzem oraz sam od siebie 
wyznaczał dwóch radnych, mężów zdolnych i znających prawo, z po- 
śród dawnych ławników, lub z całego pospólstwa, gdy drugich dwóch 
radnych, zgodnie ze starodawnym zwyczajem, wybierało pospólstwo 
bezpośrednio lub pośrednio przez swoich deputowanych. 
Burmistrz i radni w porozumieniu zt: starostą zamkowym ustalali 
ceny w mieście i czuwali, by ludność miasta nie była uciskana dro- 


-
>>>
r 


. 


182 


Ustrój miasta. 


gością produktów spożywczych. Urząd burmistrzowsko-radziecki obo- 
wiązany był także starać się o czystość miasta i jego rozbudowę. 
Urząd burmistrzowsko-radzi
cki wraz z urzędem wójtowsko-ław- 
niczym stanowią dwa Magistraty miasta, między któremi długo niema 
ścisłego rozgraniczenia władzy i kompetencji, obydwa niejednokrotnie za- 
łatwiają jednego rodzaju sprawy, a więc sądzą w pierwszej instancji sprawy 
spadkowe, przyjmują do swoich akt urzędowych zapisy, testamenty. 
lub też niekiedy obydwa te urzędy łączą się wspólnie dla odebrania 
np. przysięgi od świadków. Co więcej, do ważności testamentu wyma- 
gany jest podpis burmistrza z dwoma ławnikami 1) Do rady powoły- 
wani są często dawni ławnicy i odwrotnie do ławy dawni radni 2). 
Ustępujący burmistrz i radni pod koniec rolm bezpośrednio po' 
wyborze nowego urzędu burmistrzowsko-radzieckiego w dniu 15-tym 
po św. Michale, lub gdyby dzień ten był niedzielą. to następnego dnia 
byli obowiązani wobec starosty, nowego urzędu burmistrzowsko-ra- 
dzieckiego oraz całego pospólstwa zdać szczegółowe sprawozdanie ra- 
chunkowe, poczem wypłacano im pensję roczną zgóry oznaczoną: bur- 
mistrzowi 5 flor., radnym po 3 flor. każdemu i pisarzowi 2 floreny 3). 
Burmistrz zaraz po swym wyborze i zatwierdzeniu przez zwierzch- 
ność zamkową składał przysięgę na wierność bi&kupowi i miastu 4). 
Radni oraz pisarz miejski również składali przysięgę na wierność 
biskupowi i miastu. 
Pisarz zazwyczaj na swoim urzędzie przebywał dłużej, np. w ł. 
1732-1755 pisarzem jest Antoni Wlekliński 5). 
Zdarzało się niekiedy, zwłaszcza w XVIII w., że pospólstwo na- 
ruszało obowiązujące przepisy i prawa, wybierało samodzielnie urzędni- 
ków miejskich, lub też zatwierdzonych już i naznaczonych przez 
zwierzchność zamkową nie chciało uznać, nie dopuszczało ich do zło- 
żenia przysięgi, albo też zupełnie pozbawiało ich piastowanego urzędu. 
Tak np. w r, 1755 biskup Dembowski zawiesza w urzędowaniu 
nowego pisarza miejskiego Zarębę, nieprawnie wybranego przez po- 
spólstwo. bez wiedzy biskupa, na polecenie samego tylko burmistrza, 
po uprzedniem samowolnem usunięciu starego pisarza Antoniego Wle- 
klińskiego. 
W tymże roku również zbuntowani mieszczanie włocławscy nie 
chcieli uznać i dopuścić do złożenia przysięgi burmistrza Balewskiego. 


" 


I) 
2) 
]88 - 9 
8) 


v. 124 f. 31-2. 
v. 30 f. 49-52; v. 124 f. 31-2; v. :)1
 f. 205-8; 1')9-160. v, 40 f. 327-9, 


v. 135 f. 101. 


4) v. 5'! f. 54. 


&) v. 52 f. :!O.
>>>
Samorząd miasta w czasach przedrozbiorowych. 


183 


wazme obranego przez pospólstwo większością głosów zatwierdzo- 
nego przez zwierzchność zamkową I). 
Jakie sprawy załatwiał sąd burmistrzowsko - radziecki w ja- 
kim składzie, mówią nam niektóre zapiski źródłowe. 
W r. 1546 w obecności burmistrza i radnych wciągnięty zostaje 
do akt urzędowych przez pisarza miejskiego Macieja Sarnowsldego 
zapis 40 flor., zostawiony przez Jana Suszyckiego dla miasta na po- 
życzki potrzebującym mieszczanom. Przyjmując ten zapis. Rada Miejska 
zobowiązuje się czuwać, by z procentów od tej sumy corocznie zama- 
wiać Msze św. w kościele parafji św. Jana w intencji ofiarodawcy 2). 
W r. 1565 urząd burmistrzowsko - radziecki: burmistrz Wojciech 
Canthelbergh zw. Kokoszka, wice-burmistrz Piotr Modzelewski i czte- 
rech radnych: Stanisław Bendowski, Paweł Rogala, Stanisław Arcie- 
chowski i Mikołaj Rogala, w obecności czterech radnych dawniejszych 
(antiqui): Marcina Pruszaka, Szymona Kramarza. Andrzeja Piszczka 
i Stanisława Grendy, oraz ławników i cechmistrzów przyjmuje zapis 
200 florenów, uczyniony na rzecz miasta przez burmistrza 3). 
W r. 1576 burmistrz, rada i czterech cechmistrzów. przyjmują za- 
pisy na rzecz miasta: 200:flor. od ks. Franc. Ostrowskiego i 100 flor. 
od ks. Marcina Kaniewskiego ł). 
W r. 1596 z polecenia biskupa Hieronima Rozdrażewskiego urząd 
burmistrzowsko-radziecki bierze w sekwestr, zajęcie dom pewnego 
mieszczanina na tak długi czas, dopóki tenże nie wypłaci miastu wy- 
pożyczonych z kasy miejskiej 100 flor. 5). 
Dekretem biskupa z dn. 19/V 1636 r. urząd burmistrzowsko-radziecki 
ma oszacować szkody, wyrządzone mieszczaI1om?przez pewnego szlachci- 
ca Studzińskiego, z czasu wojny szwedzkiej i wydać w tej sprawie wyrok, 
ale nie ostateczny, lecz z prawem odwołania się od niego do biskupa 6 ). 
Pozatem spotykamy się 
 często w źródłach ze wzmiankami. że 
urząd burmistrzowsko-radziecki w Włocławku sądzi i rozstrzyga różne 
spory i skargi, wynikłe między mieszczanami 7). 


B. Po reformie 'W r. 17878). 
a) T r z y P o r z ą d k i. 
W końcu XVIII w. łącznie z pracami podjętemi przez zwierzchność 
zamkową nad podniesieniem miasta z upadku, uległ także reformie grun- 
townej i samorząd Włocławka. 


1) v. 52 l. 20. 45. 54. 
'
fi 2) v. 30 l. 49-50. 
B) v, 512 l. 159-160: v. :10 l. 5'J. ') v. 
12 l. 205-8; v. 30 l. 51-2. 
rt, v. 3
 l. 9. 8, v. 40 l. 362-3. 
7) v. 32 l. 680: v. 40 l. 259-262. fJ46-8. 8) Rozrządzenie 69....
>>>
r 


184 


Ustrój miasta. 


Komisja Dobrego Porządku w 1787 r., powołana przez biskupa 
J. Rybińskiego, przeprowadziła gruntowną reorganizację samorządu 
miejskiego. rozgraniczyła ściśle kompetencje obydwóch Magistratów, 
zniosła szkodliwy dla bezpieczeństwa miasta dotychczasowy starodawny 
zwyczaj zbierania się całego pospólstwa w ratuszu na wybory urzęd- 
ników, a cały samorząd miejski na czele z prezydentem miasta podzieliła 
na trzy części, t,zw, porządki, z dożywotnimi członkami, pierwszy raz 
mianowanymi przez Komisję, a później wybieranymi: 10 rada miejska, 
czyli magistrat radziecki, składający się z sześciu osób. 2° wójt z ośmiu 
ławnikami i 3° koło gminnych, złożone z czternastu osób. 
Wybory prezydenta miasta, tak teraz nazywanego zamiast daw- 
nego burmistrza, odbywają się jak dawniej, z tą tylko różnicą, że nie 
przez całe pospólstwo, ale przez dwa niższe porządki razem złączone, 
t. j. wójta, ośmiu ławników i czternastu członków koła gminnego; po- 
dobnie wyborów wójta w oznaczonym jak dawniej czasie dokonywują 
złączone porządki pierwszy i trzeci, a mianowicie: sześciu radnych 
i czternastu z koła gminnego. Kandydaci jednak czterej na prezy- 
denta i dwaj na wójta mogą być tylko wybierani z pośród sześciu 
radnych. 
Nazajutrz po wyborze prezydenta i wójta. mianowanych i zatwier- 
dzanych przez starostę biskupiego, rada miejska wybiera z pośród 

iebie jednego starszego radnego czyli wiceprezyd,enta. a ława starszego 
ławnika. zw. archiskabinem albo arcyławnikiem. Koło gminnych 
również wybiera z pośród siebie starszego czyli trybuna. 
W razie opróżnienia się jakiego miejsca w radzie, ławie i kole 
gminnem przez śmierć jakiego członka lub z innego powodu, naj dalej 
w trzy dni powinny nastąpić wybory nowego członka, i to w sposób 
nast-:pujący: do rady wybierają pozostali radni i koło gminnych z ław- 
ników. do ławy rada i pozostali ławnicy z gminnych. do koła zaś gmin- 
nego radni i ławnicy z pospólstwa. 
Dla spraw dotyczących całego miasta zbierały się trzy po- 
rządki razem: rada z prezydentem, ława z wójtem i koło gminnych. 
Do ważności takiego zgromadzenia wymagana była obecność conaj- 
mniej dwunastu osób razem z trzech porządków, t. j. po trzy osoby 
z pierwszego i drugiego, a sześciu z trzeciego porządku, t. j. koła 
gminnego. Sesje pełne w razie każd
j potrzeby zwołuje prezydent 
miasta. a w jego zastępstwie wiceprezydent czyli starszy radny; naj- 
pierw powiadomieni zostają przez woźnego starsi każdego porządku, 
a ci następnie zawiadamiają swoich współtowarzyszy. 
Po wysłuchaniu Mszy św. w kościele parafjalnym św. Jana, rano 
zbierali się wszyscy na głos dzwonka w ratuszu, gdzie zasiadali po-
>>>
Samorząd miasta w czasach przedrozbiorowych. 


165 


rządkami: najpierw rada, następnie ława, wreszcie koło gminne. W ra- 
dzie pierwsze miejsce zajmował prezydent. a po nim wiceprezydent, 
w ławie wójt, względnie starszy ławnik, w kole gminnem starszy gminny 
czyli trybun; pozostali członkowie zasiadali według starszeństwa po- 
wołania do porządku. Przewodniczył zebraniu prezydent miasta, 
w razie jego nieobecności wójt. a w razie nieobecności na zebraniu 
-obydwóch. - starszy radny czyli wiceprezydent. Uchwały przecho- 
dziły większością głosów, w razie równości głosów przewodniczący 
przeważał szalę swoim podwójnym głosem. Gdyby ktoś wezwany na 
sesję umyślnie się nie stawił, aby zerwać komplet wymagany do waż- 
ności uchwał. taki bywał pozywany przed sąd starosty. wyłączany 
z urzędu czyli porządku, do którego dotąd należał, oraz karany dwu- 
.dziestu grzywnami na rzecz kasy miejskiej. 
Gdyby dopuszczono się jakiegokolwiek nadużycia podczas elekcji 
urzędników, to taka elekcja mogła być uznana za nie prawną, a każdy 
mieszczanin mógł ją zaskarżyć przed starostą i uchylenia jej się do- 
magać; sąd zaś starościński ściągał odpowiednie kary z winnych. 
Urzędy wszystkie. z wyboru miasta pochodzące, zatwierdzał po 
.dawnemu starosta biskupi. Oprócz prezydenta i wójta, wspólni dla 
wszystkich trzech porządków. t. j. dla całego miasta byli urzędnicy: 
pisarz miejski. instygator czyli prokurator sądowy i wotny." 
Pensję roczną pobierali urzędnicy z kasy miejskiej. a mianowicie: 
'prezydent 200 zł., wójt 150 zł.. pisarz i instygator (prokurator) po 
100 zł. i woźny 80 zł.; pisarz i woźny mieli nadto dochody kancela- 
ryjne i sądowe. 
Wszyscy urzędnicy, a także starsi i członkowie porządków składali 
przy obejmowaniu swego urzędu przysięgę na wierność biskupowi 
" . t 
l mIastu, 
Prezydent kierował całokształtem spraw miejskich, wójt czuwał 
nad moralnością, bezpieczeństwem i porządkiem publicznym. 


b) S ą d y m i e j s k i e. 


Sądy w mieście odbywały się zawsze przed południem od 8-ej 
do II-ej i były trojakie: 
10 Sąd potoczny - w sprawach mniejszych, z samego tylko do- 
niesienia ustnego czy zapozwu, uczynionego przez wożnego, sądził sam 
prezydent z pisarzem w dni jarmarczne i targowe. Apelacja od tego 
sądu szła do sądu radzieckiego. 
2 0 Sąd radziecki, złożony z prezydenta, trzech radnych i pisarza, 
urzędował trzy razy w tygodniu: w poniedziałek, środę i piątek. Do
>>>
'. 



 


186 


Ustrój miasta. 


tego sądu należały sprawy apelacyjne od sądu potocznego, oraz cy- 
wilne i te, które sądowi radzieckiemu były zastrzeżone, jak o niepo- 
słuszeństwo uchwałom trzech porządków. o obelgę sądowi radzieckiemu 
w sądzie i t. p. W sprawach nie przenoszących 30 zł. sąd ten nie 
dopuszczał apelacji. w innych apelacja od niego szła do sądu starosty. 
3° Sąd wójtowski. złożony z wójta, czterech ławników i pisarza 
odbywał się dwa razy w tygodniu: we wtorek i czwartek; należały dO' 
niego sprawy kryminalne i te, które prawem były mu zastrzeżone. 
Apelacje od niego szły do sądu starosty biskupiego. 
Zarówno w sądzie radzieckim, jak i wójtowskim, wyrok zapadał 
większością głosów, w razie zaś równości głosów przeważał sząlę po- 
dwójnym głosem przewodniczący sądu, którym mógł być także w razie 
nieobecności prezydenta czy wójta, starszy radny czyli wiceprezydent 
w sądzie radzieckim. a starszy ławnik w sądzie wójtowskim. Pozwy 
w obydwóch sądach musiały być wydane conajmniej na trzy dni przed 
rozpoczęciem sprawy, piśmiennie, pod pieczęcią miejską i z podpisami 
członków odnośnego sądu. 


c) P i s a r z m i e j ski. 
Do r. .1787 było dwóch pisarzy, radziecki i wójtowski; odtąd' 
z rozporządzenia Komisji Dobr, Porz. i ze wzgl
du na uszczuplenieIsię 
dochodów miasta, był tylko jeden pisarz wspólny dla całego miasta.. 
Obieraly go na czas nie ograniczony większością głosów trzy porządki 
zebrane na ratuszu; tak obrany pisarz był następnie potwierdzany przez 
starostę biskupiego, poczem przed prezydentem miasta przysi ę-gał.U że 
wiernie. sumiennie i bezstronnie spełniać będzie obowiązki swego urzędu. 
Obowiązany zaś był stawić się na każde zawołanie prezydenta i wójta, 
porządnie prowadzić akta miejskie, wpisywać wszystkie tranzakcje. 
sporządzać protokóły elekcyj i uchwał trzech porządków, legalów
 
zapisów wieczystych, testamentów, manifestów, pozwów i t. p., wyroków 
radzieckich i wójtowskich. Za niedbalstwo i niewciągnięcie d01ksiąg 
miejskich jakiego aktu miał być pozywany przez instygatora:przed 
sąd radziecki i ukarany tygodniem wieży (więzieniem w ratuszu) in;;;: 
dziestu grzywnami. 
Corocznie była przeprowadzana n,wizja tych ksiąg przez prezy- 
denta, wójta. starszych porządków i pełnomocnika starosty, którzy przy 
rewizji podpisywali protokóły i serjarze różnych tranzakcyj. jakie w ciągu 
całego roku do akt miejskich zostały przyjęte, 
Pisarzowi nie wolno było chodzić z księgami miejskiemi po domach 
prywatnych, w celu zapisywania różnych tranzakcyj, chyba. że wezwany 


-
>>>
Samorząd miasta w czasach przedrozbiorowych, 


187 


został do chorego dla spisania testamentu. czy jakiego innego aktu; 
ale wtedy czynić mu to było wolno tylko w przytomności sądu wójtow- 
skiego w takim komplecie, jak chory sobie będzie życzył. 
Na wszystkich sądach i sesjach miejskich pisarz obowiązany był 
uczestniczyć, ale tylko z głosem doradczym; mógł też być obrany 
radnym lub ławnikiem, ale wtedy już przestawał być pisarzem. Mógł 
też być usunięty za jakie nadużycie. Pisarz miał również pod swoją 
pieczą akta starościńskie, które z zamku do kancelarji miejskiej na 
ratuszu były przeniesione z rozporz. Komisji Dobr. Porz. 1787 r. 


d) I n s t y g a t o r a l b o p rok u r a t o r, c z y l i o s kar ż y c i e l 
s ą d o w y z u r z ę d u. 
Instygator był to urzędnik, który sporządzał inwentarze rzeczy 
pozostałych po zmarłych mieszczanach; opiekuni sierot i niepełnoletnich 
zdawali przed nim corocznie sprawozdanie i rachunki z opieki; on także 
czuwał nad porządkiem, bezpieczeństwem i czystością m
asta, winnych 
pozywał do sądów miejskich, a także urzędników miejskich. zaniedbu- 
jących się w swoich obowiązkach. lub przychodzących do urzędu i na 
zebrania w nietrzeźwym stanie, pozywał przed sąd starosty zamkowego. 
Obierany był z pospólstwa, t. j. z ogółu mieszczan przez radę 
i ławę. Pozostawał na tym urzędzie dożywotnio, lub do czasu postą- 
pienia na urząd ławnika; również mógł być usunięty za jakie nadużycie. 
Każdy nowoobrany instygator. czyli prokurator, albo oskarżyciel sądowy 
z urzędu. składał w obecności prezydenta przysięgę, że wiernie swoje 
obowiązki wypełniać będzie. 


e) Woź n y. 
Woźny, wybierany przez trzy porządki. musiał być zatwierdzony 
na swym urzędzie nietylko przez starostę biskupiego. ale i przez króla 
oraz woźnym sądowym urzędowo obwołanym w którymkolwiek grodzie. 
Obowiązkiem jego było roznosić pozwy do sądu. ogłaszać z polecenia. 
prezydenta sesje publiczne, uczestniczyć we wszystkich sądach, relacje 
z pozwów zeznawać w kancelarji przed pisarzem miejskim, uczestniczyć 
z ławnikami lub gminnymi z rozkazu wójta lub prezydenta w różnych 
komisjach, przeprowadzających na miejscu pomiary gruntowe, ob- 
dukcje i t. p. 
Woźny, podobnie jak i pisarz oraz instygator, mogł być z urzędu 
usunięty za jakie nadużycie, zwykle w ten sposób, że najpierw bywał 
przez prezydenta upomniany, poczem. gdyby się nie poprawił, prezy- 
dent usuwał go z urzędu, powiadomiwszy przedtem o tym kroku trzy 
porządki. 


-
>>>
168 Ustr6J miasta. 


f) O b y wat e l s t w o m i e j s k i e o r a z pr a w a 
i o b o w i ą z k i m i e s z c z a n. 


Każdy chcący uzyskać obywatelstwo m. Włocławka musiał przed- 
stawić korzystne o swe m prowadzeniu $ię świadectwo moralne od po- 
przedniej swojej zwierzchności, opłacić wpisowe, najwyżej 30 zł. i zło- 
ży.ć przysięgę na wierność i uległość biskupowi i zwierzchności miej- 
skiej. Również synowie mieszczan, o ile chcieli samodzielnie zajmować 
się w mieście handlem, rzemiosłem, czy jakimkolwiek zawodem mu- 
sieli przedtem złożyć tę przysięgę i zapisanymi zostać w regestr miesz- 
czan, gdyż w przeciwnym razie nie mogli korzystać z pełni praw oby- 
watelskich miasta. 
Testamenty swoje zarówno zdrowi, jak i chorzy mieszczanie musieli 
sporządzać początkowo przed burmistrzem i dwoma ławnikami, a od 
r. li87 przed sądem wójtowskim. składającym się z wójta i trzech 
ławników lub delegowanych przez wójta. Testament musiał być pod- 
pisany przez testatora i sąd i niezwłocznie być wciągnięty w akta miej- 
skie. Mieszczanin, mający jaką sprawę z całością miasta, powinien ją 
na piśmie zredagowaną podać trzem porządkom do załatwienia i roz- 
strzygnięcia. W razie zaś nieuzyskania pomyślnej uchwały mógł za- 
skarżyć i pozwać o to trzy porządki do sądu starościńskiego. 
W royśl dawnych przepisów obowiązujących, mieszczanin nie mógł 
zastawiać u nikogo za długi swoich nieruchomości, ani sprzedawać ich, 
lub czynić na nich zapisy i legaty, wypuszczać je w dzierżawę oso- 
bo
 obcym, nie należącym do stanu miejskiego i do obywateli miasta. 
Ponieważ było to naruszane, dlatego Komisja Dobr. Porz. z 1787 r., 
ponownie przypomniała i obostrzyła ten zakaz. zabraniając "aby żaden 
obywatel dóbr swoich nikomu. prócz tylko osobom stanu miejskiego, 
miastu przysięgłym i prawom jego podłegłym, przedawać, arendować. 
długów od szlachty i duchownych nd dobra zaciągać, legacji i zapisów 
czynić, pod karą stu grzywien i nieważnością tranzakcji nie ważył się". 
Również za sporządzanie takich nieprawnych akt wszystkie urzędy 
i kancelarje miały być karane karą abiudicationis, czyli pozbawieniem 
praw. Ktoby zaś z mieszczan włocławskich podobne akty polecał spo- 
rządzać w obcych urzędach miejskich po innych miastach, taki miał 
być karany siedzeniem w wieży przez dwa tygodnie i zapłaceniem 50 
grzywien, a wszystkie te akty miały być unieważnione. 
Mieszczanie mogli budować domy tylko za uprzedniem powiado- 
mieniem prezydenta miasta i według linji wyznaczonej; mieli też obo- 
wiązek utrzymać w porządku swój dom i bruk przy nim. Puste i za- 
niedbane place i domy mieszczan, o ile w ciągu roku, po upamnie- 


. 
! 


-
>>>
......, 


Samorząd mialita w czasach przedrozbiorowych. 


189 


niach właścicieli przez urząd radziecki nie zostały uporządkowane. 
wtedy uchwałą trzech porządków razem złączonych były one sprze- 
dawane miejscowym obywatelom drogą licytacji, na ośm tygodni na- 
przód ogłoszoną, z tem zastrzeżeniem, że nowi nabywcy mieli je nie- 
zwłocznie uporządkować, naprawić i zabudować, czego dopilnować 
miał urząd radziecki. 
Wszystkie nieruchomości w mieście bez właścicieli, dotychczaso- 
wem prawem t. zw. Kaduka należące do skarbu biskupiego, od r. 1787 
z rozporz. Kom. Dobr. Porz. przechodziły na własność miasta. 


. 


-
>>>
3. 


Rząd". w mieście w czasach porozbiorow".ch 1). 


a) P o d z a b o r e m p r u s k i m (1793-1806). 


U STRÓJ Włocławka po rozbiorach przechodził różne okresy swych 
zmian i rozwoju. Zasadnicza jednak różnica pomiędzy ustrojem 
jego w czasach dawniejszych przedrozbiorowych a późniejszych 
porozbiorowych jest ta, że przedtem był miastem biskupiem, a od dru- 
giego rozbioru utracił już ten swój charakter dawny i przeszedł na 
własność rządową, dekretem króla pruskiego. 
Po drugim rozbiorze Włocławek, znajdując się pod zabOl em pru- 
skim (1793-1806), administracyjnie wchodził w skład rejencji Bydgo- 
skiej. W tym okresie czasu nie posiadał żadnego samorządu, ale cał- 
kowicie i niepodzielnie podlegał władzom państwowym pruskim i za- 
rządowi biurokratycznemu. 


b) Z a K s i ę s t w a War s z a w s k i e g o (1806-1814). 
Za czasów Księstwa Warszawskiego (1806-1814) częściowo przy- 
wrócony został Włocławkowi samorząd miejski, przez utworzenie na 
wzór francuski urzędu i rady municypalnej. ale o bardzo ograniczonym 
zakresie działalnośd. Ustrój ten miasta był czemś pośredniem między 
samorządem a biurokracją państwową. 



, 


ł 


c) W K ról e s t w i e K o n g r e s o w e m (1814-1914). 
Po kongresie wiedeńskim (1814) Włocławek wszedł w granice Kró
 
lestwa Polskiego i odtąd przez całe sto lat znajdował się pod zaborem 
rosyjskim. Ustrój miasta jakiś czas. do r. 1818. był taki sam jak za 
Księstwa Warszawskiego, z tym częściowym samorządem. 
W r. 1818 Włocławek traci tę resztę samorządu i zostaje całkowicie 
. poddany pod zależność od władz centralnych państwowych narazie pol- 


l, Rozwój Somorządu m. Włocławka w 1926 r.. str. 3-5. 
l, Borucki, Ziemia Kuj. 193-194.
>>>
Rządy w mieście w czasach porozbiorowych. 


191 



, 


skich, a wkrótce rosyjskich, w miarę coraz większego ograniczania 
swobód i zupełnego zniesienia Konstytucji Królestwa. 
Od r. 1819 na czele miasta stoi prezydent a nie burmistrz. 
Reformy Wielopolskiego w 1861 r. zmieniły nieco ten ustrój miasta 
w tem znaczeniu, że władze państwowe centralne (Królestwa Polskiego), 
które pełniły nadal całkowity zarząd i rozciągały nadzór nad miastem, 
przybierały sobie odtąd do pomocy w tym zarządzie doradców miesz- 
czan. t. zw. ratmanów, ale bez prawa głosu decydującego, a powoływa- 
nych na zasadzie przepisów niektórych, mających w pewnym tylko stop- 
niu zastąpić wybory. 
Taki ustrój m. Włocławka przetrwał do wybuchu wojny światowej, 
t. j. do r. 1914. 
d) W czasie wojny światowej 1914-1918). 
Po wybuchu wojny i opuszczeniu miasta przez wojska i władze ro- 
syjskie. od sierpnia do września 1914 r., czyli do okupacji niemieckiej. 
w Włocławku. podobnie jak w innych miastach Królestwa. rządy spra- 
wowały t.zw. Komitety Obywatelskie. 
Za czasów okupacji niemieckiej (1914-1918) w Włocławku była 
siedziba gubernatora wojennego. który rozciągał władzę i nad miastem, 
mianował prezydenta, zazwyczaj z pośród swoich urzędników, i powo- 
ływał radę miejską, początkowo z nominacji. a od roku 1916 z wyboru, 
na podstawie ordynacji wyborczej, ogłoszonej wtedy przez generał-gu- 
bernatora warszawskiego Beselera. opartej na zasadach kurjalnych, czyli 
że pewne zgóry określone stany i zawody miały prawo wybrać swo- 
jego przedstawiciela do rady miejskiej. 
Na podstawie powyższej ordynacji po raz pierwszy w r. 1917 zo- 
stała obrana nowa rada miejska, która jednak nie ziściła pokładanych 
w niej nadziei i nie dawała miastu pełnego samorządu, bo krępowana 
była w swojem działaniu przez okupacyjne władze niemieckie. 


.. 
.J- 


· e) W P o l s c e O d r o d z o n e j. 
Po rozbrojeniu Niemców dn. 11 listopada 1918 r. i uwolnieniu 
Włocławka z okupacji niemieckiej, chwilowo władzę nad miastem peł- 
niła Milicja Obywatelska oraz Magistrat i Rada Miejska. pozostała 
jeszcze z poprzednich czasów w niezmienionym składzie. 
Wreszcie dekretem Rządu już Odrodzonej Polski, z dn. 4 lutego 
1919 r. o samorządzie miejskim, został przywrócony we wszystkich mia- 
stach. a więc także i w Włocławku. samorząd miejski drogą wyborów 
pięcioprzymiotnikowych: powszechnych. równych. stosunkowych, taj- 
nych i bezpośrednich.
>>>
4. 


Inne urzęd7 wlocławsłUe. 


a) K wat e r m i s t r z o w i e 1). 


B YŁY też w mieście Włocławku w dawnych wiekach inne jeszcze urzędy. 
Dla czuwania nad wypełnieniem sumiennem obowiązków religij- 
nych przez mieszczan był urząd tak zw. kwatermistrzów. Ilu ich 
było nie wiemy, ale musiało ich być kilku, skoro w źródłach są wzmianko- 
wani w liczbie mnogiej "Kwatermistrzowie". Obowiązkiem ich było 
czuwać, by czeladź miejska w niedzielę i święta była na kazaniu od 
początku do końca i nie uciekała z kościoła przed ukończeniem na- 
bożeństwa. a także do urzędu ich należało ściąganie kary po l grzyw- 
nie od tych gospodarzy, których czeladź nie umiała pacierza i nie do- 
pełniała obowiązków religijnych katolika. 


b) D e kur j o n o w i e - a l b o s t r a ż b e z p i e c z e ń s t w a 
m i a s t a 2). 
Był też w dawnych wiekach w Włocławku urząd, który zastę- 
pował poniekąd dzisiejszą policję i straż ogniową. Byli to t. zw. de- 
kurjonowie, których obowiązkiem było czuwać nad porządkiem i bez- 
pieczeństwem odbywających się w mieście zebrań oraz w czasie pożaru 
śpieszyć z narzędziami niezbędnemi do gaszenia ognia. Według inwenta- 
w 1598 r. było w Włocławku 12-tu takich dekurjonów, 8-miu. w mieś- 
cie samem, a 4-ech na przedmieściach. 


r 


c) P o c z t a. 
W Włocławku dawniej. podobnie jak i w innych miastach, nie było 
przez długi czas odrębnego urzędu pocztowego, listy zaś, przesyłki 
i wszelkie korespondecje załatwiano przez posłańców, używając do 
tego domowników, czy też służbę folwarczną, poddanych wieśniaków. 


l, v. 32 f. 111-113. 
2) Inwentarz Włocławka z 1598 r.. v. 140 i Ul pocz. 


......
>>>
l 
I 



 '''':T'I 


..... 


,., 


'\ 
Ili 
 
,., ' 
/:
\\ , 
Jh ' 


I 
I 
ł 
I 
I 
I 


" 


. 


.. 


'-,"- -, 
i"J.__ 


.'," 



 
j- 


o,"; 


Iii 

"il; 
li \ 


:" J 
,:i 


:ail 


,..,.:. 


I,.. 


a 
'I 


-.--==-
-.. --
 


Kościół św. Witalisa z dawną wieżą i widokiem na Seminarium Duch. 
(etr 211) 



 \ 


r 
I 


.
 
- - 
. 
:.:7. 
.T'- 
-- 
I I 
 re 
I 



. . 


tl n 


., 
,'. 
.,,(1!', 
11/1.' 
': r.. " . i 
II'?II..'I' 


"qł _ 


1- G 


" iJ 


.- 


----,.- - 



 


Kościół św. Witalisa z obecną wieżą i widokiem na Seminarium Duch. 
(str. 277)
>>>
'ł.
 
..... 


I 
l 


-
>>>
.... 


Inne urzędy włocławskie. 


193 


pracujących na roli. wreszcie lokatorów-komorników, mieszkających 
w domach wynajętych za opłatą pewnego czynszu. Wśród powinności 
nakładanych na tę ludność poddańczą był m. in. także często nakła- 
dany i obowiązek chodzenia z listami na każde zapotrzebowanie. 
Źródła podają. że w r. 1584 wikarjusze Katedry włocławskiej na- 
łożyli na mieszkańców lokatorów swoich domów wikarjuszowskich 
obowiązek chodzenia darmo na każde ich żądanie z listami do Ino- 
wrocławia, Brześcia i Gostynina I). a inwentarz dóbr biskupstwa Włocł. 
i samego miasta Włocławka z 1720 r. wzmiankuje, że poddani biskupa, 
pod miastem na Podzamczu i we wsi Łęg na roli pracujący, między 
świadczeniami. do jakich są obowiązani względem zamku włocławskiego, 
mają i powinność roznoszenia listów dworu biskupiego, a mianowicie 
mają obowiązek "na usłudze być. z listami także. gdzie potrzeba, bez 
zaciągu bieżyc" 2). 
Oprócz tego jednak już dosyć wcześnie istnieje we Włocławku 
odrębny i w ścisłem słowa znaczeniu urząd pocztowy, utrzymywany 
kosztem kapituły katedralnej. Urząd ten składał się z naczelnika 
poczty i kilku listonoszy. jego podwładnych urzędników; poczta miała 
do swego rozporządzenia konie i karetki. Był też posłaniec konny. 
który odwoził przesyłki do następnej poczty i stamtąd je przywoził. 
Kapituła nietylko ustalała i wypłacała przez swego prokuratora 
pensję naczelnikowi poczty i jego podwładnym urzędnikom. ale nadto 
wydawała przepisy i określała porządek oraz sposób załatwiania spraw. 
związanych z urzędem pocztowym. 
Tak np. obowiązywał urząd pocztowy w Włocławku przepis, że 
listy, przychodzące pod adresem całej kapituły. musiały być najpierw do- 
ręczone do przeczytania prezydentowi kapituły, a następnie kolejno 
innym członkom kapitulnym według starszeństwa. Ktokolwiekby zaś 
przypadkiem w prywatnem posiadaniu zatrzymał listy adresowane do 
kapituły, miał być karany grzywną pieniężną jednego czwartaka. Takie 
to zarządzenia wydała kapituła katedralna włocławska już na swe m 
zebraniu, t. zw. kapitule generalnej dn. 18/VIII 1717 r. 3 ), a świadczy 
ono wymownie, że urząd pocztowy w Włocławku utrzymywany i nadzo- 
rowany przez kapitułę istniał już od dawna, i że widocznie w urzędzie 
tym działy się już niekiedy pewne nadużycia, które trzeba było odpo- 
wiedniemi zarządzeniami i obostrzeniami karnemi usuwać. 


II Choclyński. \\"ikarjusze J 10." 
2) v. 148 f. 1-7. 
8, v 2ZiO f. 288. 


Monografja m. Wloclawka 


13
>>>
194 


Ustrój miasta. 


Na innem zaś swojem zebraniu tygodniowem, na t. zw. kapitule 
partykularnej dn. 18/III 1723 r. 1) taż kapituła katedralna włocławska 
powzięła jeszcze inną uchwałę i zarządzenie w sprawie poczty w Wło- 
cławku, że mianowicie: do odbioru korespondencji kapitulnej od za- 
rządu pocztowego, jak również do wysyłania wszelkich przesyłek 
pocztowych. należących do członków kapituły, w jednej kopercie, 
z urzędową pieczęcią kapitulną, jak również do porozumiewania się 
listownego z naczelnikami, czyli urzędami pocztowe mi w Warszawie 
i Toruniu, upoważniony jest jedynie wybrany i wyznaczony przez ka- 
pitułę z pośród członków kapitulnych pełnomocnik, którym ma być na 
przyszłość zwykle albo dziekan t. j. najstarszy prałat, albo prokurator 
kapituły. 
Kapituła otrzymywała swoim kosztem pocztę we Włocławku do 
roku 1794, t. j. do tego czasu, kiedy po II rozbiorze (1793) Włocławek 
dostał się pod panowanie rządu pruskiego, który w następnym zaraz 
roku (1794) utworzył w Włocławku pierwszą pocztę państwową,a wtedy 
kapituła katedralna zwolniła z obowiązków ostatniego naczelnika urzędu 
pocztowego kapitulnego w mieście Włocławku, Macieja Łąckiego 2). 


d) Urząd powiatowy-starostwo włocławsk;e 3). 
W czasach pierwotnych Włocławek był siedzibą kasztelanji, grodu 
książęcego, który pod względem administracyjnym pokrywał się z póź- 
niejszym urzędem powiatowym, czy starostwem. Kiedy jednak w po- 
łowie XIII w. (1255) Włocławek przeszedł na wyłączną własność bisku- 
pów włocławskich. siedziba kasztelanji włocławskiej, zwanej od pocz. 
XIV w. starostwem, z Włocławka przeniesiona została do sąsiedniego 
Brześcia Kuj., gdzie odtąd się znajdowała poprzez całe dzieje Rzeczy- 
pospolitej przedrozbiorowej, a nawet jeszcze jakiś czas w okresie po- 
rozbiorowym, do roku 1836. Dopiero staraniem mieszczan włocławskich 
i ze względu na to, że Włocławek był większym miastem od Brześcia 
Kuj, i posiadał lepsze warunki komunikacyjne, ukazem cara rosyj- 
skiego z dn. 17 sierpnia 1836 r., siedziba powiatu włocławskiego 
została przeniesiona z Brześcia Kuj. do Włocławka. Narazie miasto 
wynajęło swoim kosztem dom na pomieszczenie biura powiatowego, 


11 V. 2 'O l. 422, 
2) v. 24'i l. ns. 
8) Archiwum Akt Dawnych w 'Varazawie. Akta Komisji RządoweJ Spr. Wewn.: 
"Opis technic"zny gmachu Biura Naczelnika powiatu twłocławskiego. sporządzony na 
podstawie Akt telito Biura dn. 7 kwietnia 186
 r, Rękopisy JIi 64
7 I. 123. JIi 6458 
l. 213, 215 i NI 6459 cały.
>>>
Inne urzędy włocławskie. 


195 


a w r. 1853 wystawiło nowy dom. dzisiejszy gmach starostwa, który 
został przekazany wkrótce (1856) dobrowolnie przez miasto na własność 
rządową. 


e) O b e c n e u r z ę d y w ł o c ł a w s k i e. 
Po przeniesieniu z Brześcia Kuj. do Włocławka dn. 17 sierpnia 
1836 r. biura powiatu włocławskiego, jednocześnie miasto otrzymało 
cały szereg innych władz i urzędów zarówno państwowych, jak i sa- 
morządowych. W r. 1860 już oprócz urzędów kościelnego charakteru, 
jak: biskup, kapituła kat., konsystorz generalny kuj. (dziś zw. Kurja 
Biskupia), we Włocławku mają nadto swoją siedzibę następujące urzędy: 
Magistrat miejscowy, naczelnik powiatu włocł., rewizor skarbowy 
powiatowy i jego zastępca, urząd skarbowy miejski, magazyn solny, 
inspektor magazynu zbożowego i banku polskiego, Rada Opiekuńcza 
zakładów dobroczynnych pow. włocł., inspektor szkoły realnej powia- 
towej 1). 
W czasie okupacji niemieckiej wojennej 1915 - 1918 Włocławek 
był siedzibą gebernjum, 
Według statystyki z 1927/1928 r. we Włocławku urzędują nastę- 
pujące władze. urzędy i instytucje państwowe i samorządowe: sąd 
okręgowy, dwa sądy pokoju (grodzkie). wydział hipoteczny, dwa no- 
tarjaty, starostwo włocławskie, komenda powiatowa policji państwowej, 
Komisarjat PP. na m. Włocławek. Powiatowa Komenda Uzupełnień, 
urząd skarbowy podatków i opłat skarbowych, Ka
a Skarbowa, urząd 
skarbowy Akcyz i Monopolów Państwowych, Państwowy Urząd Po- 
średnictwa Pracy. Zarząd Obwodowy Funduszu Bezrobocia, Obwodowy 
Inspektorat pracy, Urząd poczt i telegrafów, zarząd techniczny tele- 
grafów i telefonów, inspektorat szkolny, powiatowy urząd ziemski, 
Zarząd Lasów Państwowych, Powiatowy Zarząd Drogowy, Urząd Miar, 
państwowa wytwórnia wódek, więzienie, nadto dworzec kolejowy i urząd 
zawiadowcy 2). 


l) Inwentarz z 1860 r, 
2) Sprawozdanie Samorządu Magistr. m. Włocł. 1927/1928. str. 12.
>>>
s. 


Uposazenie miasta. 


N A uposażenie miasta składały się różne nadania zapisy. 
Już w przywileju lokacji m. Włocławka na prawie nie- 
mieckiem z dn, 8/IX 1339 r. I) biskup Maciej Golanczewski nadał 
miastu po l denarze czynszu rocznego od każdej jatki mięsnej i kramów, 
należących do krawców i szewców. z postrzygalni płótna. połowę do- 
chodów z łaźni miejskiej i wolne od czynszów 12 włók pastwiska, 
wspólnie użytkowanego z dworem i wójtami włocławskimi. 
Przywilejem Z!łŚ biskupa St. Karnkowskiego z dn. 7/1 1577 r.2) 
miasto otrzymało na wieczyste posiad'inie grunta, już od starożytności 
w posiadaniu miejskiem będące. mianowicie 3 włóki wójtowskie na 
Papieżce, do których od siebie biskup jeszcze dodał na własność miasta: 
przedmieście Nowe Miasto (dziś uł. Przedmiejska), przyznał również 
miastu dochody przysługujące wójtowi z nadanej połowy wójtowstwa. 
1/2 denara z win sądowych i 1/4 dochodów z łaźni miejskiej, jak również 
ogród wpobliżu ogrodu Kokoszka, cegielnię z wolnym wrębem do 
sąsiednich lasów biskupich za wiedzą starosty zamkowego, czynsz 
roczny od jatek z mięsem i ze wszystkich placów, ogrodów, domów, 
śpichrzy miejskich, nawet szlacheckich. na całem terytorjum miasta 
i na przedmieściach się znajdujących. jakoteż wszystkie dochody z ce- 
gielni, postrzygalni, od wagi, z win. czyli kar wszelkiego rodzaju 
i w jakikolwiek sposób przez miasto nakładanych i ściąganych. 
Następnie przywilejem biskupa Hier. Rozdrażewskł?go z dn. 
16/VIII 1591 r. 3 ) na wła!nośc miasta przeszła reszta uposażenia wójta, 
t. j. cała druga połowa wójtowstwa. czyli pozostałe 3 włóki roli uprawnej 
na Papieżce i l włóka łąk na Olędrach Zazameckich. u granic Lubań- 
skich, na błotach Korabnickich, wraz z placem, domem i wszelkiemi 
zabudowaniami wójtowskiemi w mieście na uł. W ójtowskiej oraz 
z wszystkiemi czynszdmi i dochodami, przywiązanemi od wieków 



 

 


l) v. 107 f. 194. 
2) v. 13'1 l. 101. 
8) v. 135 l. 103. 


L 


.1-
>>>
Uposażenie miasta. 


197 



 

I 


do wójtowstwa tak, że już teraz łącznie z poprzednie mi nadania- 
mi miasto pobiera dla siebie całkowity dochód z łaźni, jatek i kra- 
mów i wszelkich opłat z kar, t. zw. win sądowych oraz czynszów od 
nieruchomości wszystkich w mieście i na przedmieściach: z placów 
ogrodów, domów i śpichrzy, z wyjątkiem wolnej od opłat kościelnej 
własności, należącej do kapituły czy też wikarjuszy katedralnych. Były 
też w ciągu wieków i inne jeszcze nadania na rzecz miasta. 
Wszystkie dochody, opłaty i czynsze, przysługujące miastu. obra- 
cane być miały na potrzeby rozbudowy i upiększania miasta, a były 
początkowo dowolnie nakładane przez miasto na ludność. Ponieważ 
działy się niejednokrotnie nadużycia pod tym względem, dlatego bi- 
skupi, względn!e ich zastępcy, kapituła kat., lub administratorzy die- 
cezji często musieli upominać Magistrat i władze miejskie, by bied- 
niejszych nie obciążali zbytnio podatkami i ciężarami publicznemi" 1), 
a nawet w niejednym wypadku unieważniali krzywdzące ludność za- 
rządzenia podatkowe. wydawane przez miasto 2). 
Ażeby usunąć te nadużycia, Komisja Dobrego Porządku, działa- 
jąca z upoważnienia biskupa Józefa Rybińskiego w 1787 r. S), ustaliła 
zgóry całość dochodów z miasta, określając ściśle i szczegółowo wszel- 
kie opłaty i podatki. 
Na uposażenie miasta miały składać się zatem: opłaty różne od 
każdego rodzaju sklepu kupieckiego, od rzemiosła. od przywożonego 
mięsa i z lidów (jatek) rzeźniczych, od przyjęcia do obywatelstwa, spła- 
cenia szafarstwa, z win sądowych, dochody z cegielni, z czynszu dzier- 
żawnego od wypuszczanych w dzierżawę ról i ogrodów miejskich, z pro- 
pinacji. wreszcie podatek pobierany od mieszczan z gruntów, placów, 
ogrodów, zapłotni, spichrzy. 
Określono, że: ..każdy mieszkaniec powinien zapłacić do kasy 
miejskiej na rok od każdego pręta, półósma łokcia w sobie zawierają- 
cego, w kwadrat wymierzonego, w placu w mieście sytuowanego po 
groszy polskich trzy, na przedmieściu po groszy dwa, z ogrodów i za- 
płotni po groszu jednym. z roli zaś, gdziekolwiek leżącej, pół szeląga 
polskiego, z spiklerzów, jako znaczny właścicielom użytek przynoszą- 
cych, z stojących bliżej Wisły po złotych sześ
, z stojących zaś w uli- 
cach Stodólnej, Cygance, Wójtowskiej, jako od Wisły odleglejszych. po 
złotych trzy na rok. Opłata ta, jak jest w inwentarzu poniższym na 
grunt każdy geometrycznie wymierzony rozłożona, regularnie przez 
każdego obywatela na św. Marek do kasy miejskiej oddawana być ma" 4). 


l) v. 84 f. 99. 2)v. 5
 f. 9. 
B) Rozrzlłdzenie. 94-103. .} I. c. 101. 


J.
>>>
r 


-.-- 


198 


Ustrój miasta. 


Rzemiosła zaś miały dawać określone następujące opłaty: "każdy 
magister (majster) aktualnie rzemiosło robiący, tudzież wdowy, czeladź 
do roboty utrzymujące, jako to szewc każdy złotych dwa, piekarz zło- 
tych sześć. rybak złotych pięć. krawiec złotych trzy, kuśnierz złotych 
trzy, garncarz złoty jeden, z cechu szynkownego, w którym wszyscy 
rzemieślnicy, osobnych cechów nie mający, mieszczą się, każdy po zło- 
tych trzy. corocznie na św. Jan Chrzciciel. do kasy miejskiej płacić 
będzie powinien. Opłatę takową każdy cechmistrz z cechu swego wy- 
brać i wraz z regestrem braci cechowych, ile ich naówczas w aktual- 
nem rzemiosła robieniu będzie, do kasy miejskiej importować ma" 1). 
Komisja Dobr. Porz. w 1787 r. zniosła też dotychczasowy poda- 
tek miejski, t. zw. brukowy, a od przyjeżdżających na jarmarki z towa- 
rami określiła następującą opłatę: "od kupca sukna w dobrym gatunku 
mającego na cały jarmark z jednego sklepu zł. 6, od kupca sukna 
ordynaryjne mającego zł. 4, od kupca materjalny sklep mającego zł. 6, 
od futer różnych zł. 6, od kuśnierzów z kożuchami ordynaryjnemi zł. 2. 
od każdej taksy kupieckiej zł. 3, od sklepu norembergskiego zł. 6. od 
kramiku małego zł. l, od czapników z czapkami przedniejszemi zł. 3, 
od czapników z czapkami ordynaryjnemi zł. 1, od fury anyżu zł. 2, od 
fury chmielu gr. 24. od przyjeżdżających w każdym czasie z jakim- 
kolwiek towarem i onen przedających. od konia gr. 15" 2). 
Dochody stałe miasta, a mianowicie: podatek gruntowy, od rze- 
mieślników. dochody z propinacji i czynsz dzierżawny z gruntów miej- 
skich, były wybierane za kwitem przez prezydenta miasta i natychmiast 
składane do kasy publicznej miejskiej, zamykanej na trzy klucze: pre- 
zydenta, wójta i starszego gminnego. 
Wszystkie zaś dochody niestałe, przypadkowe, zbierał do swoich 
rąk prezydent miasta i z nich własną powagą wydawał na potoczne 
rozchody miasta, nie przewyższające zł. 20; w razie zaś większych wy- 
datków, prezydent musiał mieć na to zezwalającą uchwałę trzech po- 
rządków, a nawet w niektórych ważniejszych wypadkach obowiązany 
był nadto jeszcze zawiadomić o tem starostę zamkowego. 
Według dawnego miasta zwyczaju prezydent obierał sobie dwóch 
szafarzów. "ludzi do mieszczaństwa jeszcze nie przypuszczonych, któ- 
rzy, obrani po wysłużonym roku szafarstwa, bez opłaty w regestr oby- 
watelów, to jest in album civile, wpisani być powinni" 3). 
Ze wszystkich dochodów miasta prezydent zdawał pod przysięgą 
szczegółowe sprawozdanie zaraz bezpośrednio po obraniu nowego pre- 
zydenta, na zebraniu wspólnem trzech porządków. Sprawozdanie ra-. 


\ . 
" 


.f ł 
,1 4 
J 


1) I. c. 


2) I, c. 100. 


8. I. c. 103.
>>>
.........---- 


, 
.. 


,i' 
,1 


Uposażenie miasta. 


199 


- 


chunkowe przyjęte za wydaniem kwitu dla prezydenta, musiało być 
podpisane przez prezydenta, wójta i starszego gminnego, oraz przed- 
stawione do obejrzenia staroście zamkowemu. 
Gdyby zaś sprawozdanie rachunkowe nie zgadzało się ze stanem 
kasy, to ..wtenczas prezydent za siebie i szafarzów, jako przez siebie 
obieranych. z dóbr swych, nieodwłocznie satysfakcję uczynić ma, a w przy- 
padku nie uczynienia, dobra jego zasekwestrowane, i ad plenariam sa- 
tisfactionem, przez magistrat trzymane być mają" l). 
Po rozbiorach miasto nadal czerpie dochody z rybołówstwa na 
jeziorze Grzybnie, z 2 folwarków: Papieżka (6 włók) i Rumunka (4 włóki), 
l włóki łąk na Olendrach Zazameckich oraz z innych gruntów miejskich. 
wypuszczanych w dzierżawę, lasów miejskich, podatku gruntowego od 
mieszczan, t. zw. prętowego (w uł. głównych po 3 gr. od pręta, od ogro- 
du ornego 1/ 2 szeląga=I/ 6 grosza i t. d.) i z innych podatków świeżo 
w pocz. XIX w, wprowadzonych 2). Podatki nowe miejskie, wprowa- 
dzone w pocz. XIX w. były następujące: 
lU Zaprowadzone uchwałą Rady M. w 1817 r. opłaty lądowe 
od statków, przybijających do brzegów Wisły po towary, głównie zboże. 
były pobierane odpowiednio do pojemności statków. Statki największe 
od 20-25 łasztów pojemności płaciły po zł. 8 za każdorazowe przy- 
bicie do lądu, a 1-5 łasztowe płaciły po l zł. Opłata pomieniona jed- 
nak, jako tamująca handel. została wkrótce po r. 1820 na wniosek Wo- 
jewództwa zniesiona. 
2-0. Od trunków sprowad'lanych z innych miejscowości podwo- 
iło miasto pobory-podatki, uchwałą Rady M. z dn. IS/X 1816 r., a z po- 
lecenia Księcia Namiestnika miasto pobierało po l gr. 1 szelągu od garnca 
piwa lub porteru angielskiego. 
3-0, W r. 1820 wprowadziło miasto na wniosek Komisji Woje- 
wódzkiej podatek brukowe. którego dotąd nie było. 
4-0, W tymże roku (1820) miasto wprowadziło podatek t. zw. 
miarowe, t. j. opłatę od miar zbożowych, pobieraną w ten sposób, że 
miasto za pewną sumę wypuszczało w dzierżawę miary zbożowe, spro- 
wadzone i ostemplowane. a kupiec każdy zgłaszał się do dzierżawcy 
po owe miary, płacąc mu za półkorzec na godzinę po 8 gr. 
5-0. Od r. 1844-1856 miasto otrzymało od Rządu Królestwa po- 
zwolenie na pobieranie od mieszczan podatku, t. zw. garncowego albo 
wiadrowego od trunków wyrabianych i sprzedawanych w mieście. Docho- 
dy z tego szły na pokrycie kosztów budowy dzisiejszego gmachu staro- 
stwa. Podate k ten również był wypuszczany przez miasto w dzierżawę'). 
l) I. c. I) Czarnecki, Inwentarz m. Włocławka z 1820 r. 
8) Rękopis Arch. Akt D, w Warszawie. Akta Komisji Rządowej 1'łM 6451 
f, 123; 6458 I. 213. 64
8 l. 213, 215 i 6459 (cały).
>>>
200 


U.trój miasta. 


Z lasów miejskich (dzie
iatin 1095 saż. 345 stóp 11) w połowie 
XIX w. miasto nietylko nie miało żadnych korzyści, ale nadto ponosiło 
musiało bowiem opłacać z innych funduszów dwóch strażników leśnych 
i administrację. 
Wogóle w tym czasie lasy miejskie nie miały należytej nad sobą opieki 
i "w zarządzaniu niemi nie trzymano się żadnego prawidła". Już 
około r. 1820 zarząd nad lasami miejskiemi objęła Komisja Wojewódzka, 
która donosiła do Komisji Rządowej w swym raporcie, iż "objąwszy 
administrację w celu zapewnienia dochodu Kasie Miejskiej oraz przy- 
szłego uregulowania boru naprzód wszelką sprzedaż drzewa wzbroniła, 
następnie pomiar boru i podzielenia go na pręty geometrze uskutecz- 
nić poleciła" l). W wykonaniu tego planu Komisji Wojewódzkiej po- 
stanowiono las spieniężyć, sprzedać drzewo na opał. na wyciętem zaś 
terytorjum pobudować osady. Przewidywany stąd dochód 30,000 rubli 
postanowiono obrócić na budowę mostu na Wiśle 2). Projekt ten został 
tylko częściowo w życie wprowadzony. ' 
W r. 1806 dochody miasta wynosiły zł. 990 gr. 21. a w r. 1819 
wzrosły do zł 16048 gr. 19 3 ). 
W r. 1853 miasto ma remamentu w Banku Polskim rs. 10.781. 
pomimo że w tym czasie swoim kosztem przeprowadziło drogę bitą 
z Włocławka do Kowala 4). 
Według zaś inwentarza z 1860 r. miasto ma dochodów rocznych 
z gruntów wieczyście wypuszczonych w dzierżawę rs. 456 kop. 4, 
a z prętowego rs. 376 kop. 51. 
W r. 1927/8 Włocławek miał dochodów zwyczajnych zł. 2.326.876.52, 
danin samorządowych zł. 1.886,793.76, % %: 81.23, mieszkańców 
43.752, obciążenie podatkowe na głowę mieszkańców: 42,1 
). 
Obecnie lasów miejskich Włocławek posiada 383.09 ha. a wogóle 
nieruchomość miejska w mieście, czyli własność gminy miasta wynosi 
631 ha. 
Lasy miejskie zostały zapisane w Tabeli likwidacyjnej na imię 
gminy m. Włocławka w r. 1870. a od r. 1927 przekształcone zostały 
na przedsiębiorstwo miejskie 6). 


\ 
, 
t 


l) Czarnecki, Inw. Włocławka z 1820 r. 
2) Inwentarze Włocł. z 1855 i U!60 r. 
8) CzarneckI, (IIW. Włoci. z 1820 r. 
4) Arch. Akt. D. w Warsz Akta Kom. Rząd, rkp. Nil 2051. 
CI) Stefan PachnOlCski. Ciężary podatkowe na terenie m. Włocławka oraz miast 
i gmin powiatu włoci. Życie Włocł. marzec-kwiecień 1929. str. 10-13. 
I) Sprawozd. Magistr. m. Włocł. 1927/8. s. 11; Sprawozd. Samorz.. m. Włocł. 
1929/1930. s. 31-4.
>>>
. 


VIII. 
KOŚCIOŁY WŁOCŁA\VSKIE 


1. 


Katedra wloclawska 1). 


A. Katedra pierW'otna 2). 


P OCZĄTKI Katedry włocławskiej giną w pomroce dziejów i są nie- 
. znane, podobnie jak nieznaną jest data dokładna założenia 
biskupstwa ze stolicą we Włocławku. Ale nie ulega wątpliwości, 
że najpóźniej od r. 1122-1124, Włocławek jest już siedzibą biskupstwa 
stałą i posiada Katedrę. 
Pierwotna Katedra włocławska stała nad samą Wisłą, wpobliżu 
pałacu biskupiego, u początków dzisiejszego bulwaru, w miejscu, gdzie 
obecnie znajduje się dom-kamienica NI! 21. oraz śpichrz zbożowy, róg 
uł. Bednarskiej i Matebudy przy uł. Bulwarnej. 
Była ona drewniana i od samego założenia, tak jak i dzisiaj pod 
wezw. Wniebowzięcia N. M. P., przytem niewielkich rozmiarów i prawdo- 
podobnie przerobiona była z istniejącego tu może od samych początków 
chrześcijaństwa w Polsce kościołka pod wezw. św. Jerzego, Patrona 
rycerzy, dla zaspokojenia potrzeb religijnych załogi grodu włocławskiego, 
który należał już około r. 1000 do znaczniejszych grodów książęcych. 
Nietrwała ta budowla, niszczona częste mi wylewami Wisły, jak 
również pożarami i wojnami, zczasem uległa ruinie całkowitej i za- 
stąpiona została nową wspanialszą świątynią murowaną, którą na 
miejscu poprzedniej wystawił biskup Michał Godziemba (1222 -1252). 
Był to kościół romański, na co wskazuje czas jego budowy, i naj- 
prawdopodobniej posiadał 3 nawy oraz drewniany pułap nad nawą 
główną. srodkową i dlatego już w 1329 r.. w czasie najazdu Krzyżaków 
na Włocławek, uległ pożarowi. chociaż potężne jego mury romańskie. 


l) Chodyńskl Stan Ks. Kościół Kat
dralny we Włocławku, Przegląd Katolicki 1896. 
str. 371 nst.; Tenłe, Bazylika Katedralna w Włocławku, Kronika diec. Kuj.-Kal. lWłoc- 
ławskiej) od r. 1918 inst. (niedokoilczone). Baluiifki-Lipiński, Starożytna Polska I. 
349-356; Kłosy r. 1868 VI 2łO; Tygodnik 1I1ustr. 1863 VIII 32ł; Jung Kaz. KB. Katedra 
włocławska. Włocławek 1900. 
I) ChodyńBkl St. Ks. Dawna Katedra i kościół św. Stanisława we Włocławku. 
Kwartalnik Teologiczny 1903. I-II. z. 1-2, str. XII - XXii S. N. h"atedra Biskupa 
Michała Godziemby i jej ślady. Zycie Włocławka. maj 1927. 1-3.
>>>
r- 


. 


202 


Kościoły włocławskie. 


wykonane całkowicie lub w znacznej części z bloków kamiennych. 
długo się opierały działaniu czasu, dopóki nie zostały dopiero w połowie 
XV w. usunięte, gdy na opróżnionem po nich miejscu miał stanąć 
kościół św. Stanisława Biskupa i Męczennika. 
Niektóre zabytki po dawnej Katedrze nad Wisłą, wystawionej 
w początkach XlII w. za biskupa Michała Godziemby, odkopane zostały 
przy robotach budowlanych w ostatnich latach, przeprowadzanych przy 
uł. Bulwarowej róg Bednarskiej i na rogu uł. Matebudy. 
Otóż przy uł. Bulwarnej róg Bednarskiej w nieruchomości N!! 21 
na pocz. b. wieku (1902 r.) przystąpiono do budowy kamienicy, na miejscu 
stojącego tu od pocz. XIX w. śpichrza. I właśnie z fundamentów tego 
śpichrza obok licznych kości ludzkich wydobyto piękne i prawidłowe 
bloki granitowe, które umieszczono w cokole nowego domu.N2 21. 
Przy kopaniu zaś piwnic pobliskiego domu, znajdującego się obok 
wielkiego śpichrza na rogu ul. Matebudy. natrafiono na starożytny 
fundament potężnych rozmiarów. skarpowo prowadzony i wykonany 
z kamienia polnego na zaprawie wapiennej. 
Odkopany ten fragment starego fundamentu, w kształcie bryły 
o pojemności 2-3 metrów sześciennych, został zachowany jako zabytek 
w narożniku izby piwnicznej w końcu domu przyległym do ulicy Ma- 
tebudy i do sąsiedniego śpichrza; widzieć go można również z ulicy 
przez okno piwniczne. 
Sądząc z rozmieszczenia tych wykopalisk, Katedra bhkupa Go- 
dziemby mogła liczyć (50 - 60 metrów) długości. co świadczy ojej 
okazałych rozmiarach. 


B. Katedra obecna. 


a) S t r u k t u r a i w n ę t r z e. 
Nową Katedrę na wzgórzu i w mjejscu bezpiecznym od wylewów 
rzeki Wisły rozpoczął budować swoim kosztem biskup Maciej Golan- 
czewski, poświęcając pod nią kamień węgielny dn. 25 marca 1340 r., 
a po zrzeczeniu się dobrowolnem przez tegoż biskupa zarządu diecezją. 
rozpoczętą budowę prowadził dalej od r. 1365 biskup Zbilut Golan- 
czewski (1365-1383), ostatecznie zaś wykończyli ją następni biskupi. 
Konsekracji nowej Katedry dokonał dnia 13 maja 1411 r. biskup taury- 
zeń ski sufragan włocławski Jan, dominikanin I). 
Nowa Katedra nie posiadała początkowo kaplic, kapitularza. 
kruchty bocznej i frontowej, również i ołtarze, wieże, szczyt frontowy. 
a także i zakrystje były z biegiem czasu dopełniane i zmieniane. 


II 
j 


l) MHDWI. X \"III. 74.
>>>
-1- 


, 


1\ atedra włocławeka. 


203 


,I 
J 


Pozatem jednak cała struktura architektoniczna obecnej Katedry 
z jej wspaniałem sklepieniem i arkadami, oknami, filarami, trzema na- 
wami. środkową wyższą i dwiema bocznemi niższe mi oraz prezbiterjum 
i z jedną zakrystją, bliżej w. ołtarza od strony epistoły, gdzie dziś 
znajduje się skarbiec katedralny, zachowała się do naszych czasów bez 
większych zmian taka, jaka wyszła z rąk architektów XIV w.. z okresu 
rządów biskupów Macieja iZbiluta Golanczewskich. 
Sądząc z tego, że prezbiterjum jest szersze od nawy środkowej, 
przypuszczać należy, że budowa Katedry włocławskiej, rozpoczęta przez 
biskupa Macieja Golanczewskiego, który zdążył zaledwie wykończyć 
prezbiterjum, początkowo prowadzona była według wzoru zachodniego. 
Następnie za biskupa Zbiluta Golanczewskiego, odstąpiono od tego planu 
pierwotnego Katedry, powierzając jej budowę architektowi krzyżackiemu. 
który zwęził w pierwotnym planie nawę główną, przez co cała świą- 
tynia utraciła wiele na swej okazałości i proporcjonalności. 
 
Układ planu Katedry włocławskiej jest wzorowany na kościołach 
parafjalnych polskich XIV wieku i w odróżnieniu od kończących się 
podówczas katedr w Gnieźnie i Krakowie nie posiada obejścia nawami 
bocznt:mi, nisko zasklepionemi. naokoło wydłużonego prezbiterjum. 
w czem ma pewne podobieństwo do krzyżackich i brandeburskich bu- 
dowli. 
Ale od tych ostatnich różni się plan Katedry włocławskiej zasadą 
bazylikową stale w niej utrzymywaną, gdy w tamtych panuje system 
hallowy. Wpływ Torunia i wogóle krzyżackich budowli na Katedrze 
wł. jest widoczny zwłaszcza w opięciu jej systemem szkarp w samej 
cegle oraz w podobieństwie układu żeber sklepienia i w prawie takim 
samym profilu cegieł w tymże celu modelowanych, jaki możemy zauwa- 
żyć w kościele Panny Marji w Toruniu. Z drugiej znowu strony układ 
planu Katedry wł. doskonale też rozwiązuje zadanie tęczy kościelnej. 
wymaganej w kościelnym kulcie w Polsce, a lekceważonej w budowlach 
krzyżackich. Nadto ponieważ prezbiterjum jest nieco szersze od nawy 
głównej, dlatego część obydwóch filarów wschodnich jest podstawą 
arkady, oddzielającej prezbiterjum od naw 
Katedra włocławska jest zatem stylu gotyckiego ostrołukowego 
z rodziny ceglanych, ale polskiej architektury i systemu konstrukcyj- 
nego krakowskiego, a tylko w pewnych motywach zbliżona jest do 
typu budowli krzyżackich. 
Zbudowana jest cała wyłącznie z cegły gładkiej. obrabianej na 
wapno bez żadnego tynku; odrzwia nawet i inne drobniejsze ozdoby 
ma z cegły. W przekroju i fundamentach symbolizuje Chrystusa P. 
umierającego na krzyżu. z głową pochyloną na prawy bok i dlatego-
>>>
r- 
I 


204 


Kościoły włocławskie. 


prawa strona prezbiterjum jest krótsza. Składa się z prezbiterjum i trzech 
naw: głównej czyli środkowej wyższej i dwóch bocznych niższych. 
Z każdej strony nawy głównej jest po pięć filarów kwadratowych 
o 2.15 m. szerokości, związanych w górze ostrołukowo w sześć arkad; 
Grubość murów zewnętrznych Katedry wynosi 1.30 metrów, długość 
64.51 m. (108 łokci). szerokość 21.84 m. (38 łokci), wysokość 40.62 m. 
(74 łokcie). Prezbiterjum ma kształty trzech boków ośmiokąta i po- 
siada długości 21.60 m., a szerokości 8.50 m., czyli szersze jest od 
nawy głównej. której szerokość wynosi tylko 7.10 m. 
Frontowy szczyt ozdobny. pięknie wykonany, Katedra włocł. otrzy- 
mała w T. 1463 z fundacji biskupa Gruszczyńskiego. Piękny ten fron- 
ton stanowi szczytową ścianę nawy głównej. zakończoną zębowatym 
filigramem i ożywiony jest wielkim ostrołukowym oknem i zazębieniami, 
pełnemi niszowań i półsłupów na wzór gotyku toruńskiego i gdańskie
o 1). 
Niestety, ozdobny ten szczyt Katedry włocławskiej został częściowo 
zakryty w r. 1891. przez dobudowanie w tem miejscu kruchty ze- 
wnętrznej. 
Wieże 2). Po bokach ściany frontowej albo szczytowej wznoszą 
. się dwie wieże, które jednak ulegały w ciągu wieków przeróbkom 
w swej głównej części. podniesionej nad dachem kościelnym, Wiemy 
skądinąd, że dwie wieże Katedra włocławska posiadała zaraz od po- 
czątków swego istnienia; w jednej z nich bowiem był umieszczony 
dzwon fundacji biskupa Zbiluta Golanczewskiego (t 1383), a w drugiej 
,około r. 1435 zegar. 
Pierwotne wieże jednak były niskie, zaledwie podniesione były 
do wysokości dachów katedralnych. Już jednak w drugiej połowie 
XV w. równocześnie z powstaniem nowego wspaniałego szczytu fron- 
towego przystąpiono do budowy nowych wież, które stanęły dopiero 
z początkiem XVI w., najpierw północna od Wisły około 1511 roku. 
a później południowa w 1526 r. 
Obydwie wieże są na linji naw bocznych, obejmując ścianę szczy- 
tową; są one budowane według dwu różnych planów: gdy okna jednej 
są wysokie ostrołukowe w stylu gotyckim, to w szczytowych łukach 
drugiej wieży przypominają one formy okienek romańskich. Również 
i szkarpy narożne i przypory na ścianach licowych wież urozmaicone są 
bogatego rysunku niszami. Wieże te jednak nie były wykończone według 
planu pierwotnego, bo były za niskie, a dopiero w ciągu następnych 


l) Baliński-Lipiński, Starożytna Polska I 349: Rękopis Bibli. Uniw. Warsz. 
Nr, 5. 4. 25 l. J5:)-161: Rewindykaty Rostowskie. Opisy Zabytków sztuki gub. warno 
,) Chodyń,ki, Bazylika. Kronika 1918. 110-11 t: 1919 s. 39.... 45. Tente. Kościół 
.Katedralny w Włocławku. Przegl. Katol. 1896. II. 386-7.
>>>
Katedra włocławska. 


205. 


wieków były podnoszone, zachowując pozatem strukturę i konstrukcję 
dawną, w swej dolnej części wraz ze ścianą szczytową Katedry. 
Naprawione były wieże katedralne i nieco podwyższone za bis- 
kupa Macieja Łubieńskiego około r. 1639. 
Jak wyglądały wieże katedralne przed tą naprawą, opisuje nam 
wizytacja tegoż biskupa z 1632 r. Według pomienionego opisu obydwie 
wieże wznosiły się na froncie Katedry od południowej i północnej strony. 
Na północnej wieży był zegar. Wieże były bardzo niskie. prawie równe 
z murem kościoła tak, że tylko ich wierzchołki były nieco podniesione 
nad dachem katedralnym. Wierzchołki te nie były do siebie podobne;. 
wierzchołek północnej wieży był ostry i pokryty blachą żelazną, gdy 
południowa wieża była nakształt domu zakończona i pokryta dachówką. 
Staraniem biskupa Łubieńskiełlo wieże katedralne zostały nieco. 
podwyższone i okryte baniastemi kopułkami ostro zakończone mi krzy- 
żami w ogniu mocno złoconemi. Zegar przeniesiony został teraz z wieży 
północnej na wieżę południową. Kopuła wieży południowej pokryta 
została blachą ołowianą. a północnej blachą miedzianą, którą już po- 
przednio od początku XVII w. wieża ta była przykryta. 
Tak odnowione wieże, już trzeba było w r. 1686 na nowo odbu- 
dować, gdyż w swej części górnej, wystającej nad dachem kościelnym, 
zawaliły się. Staraniem ówczesnego biskupa Madalińskiego stanęły na 
tem miejscu nowe wieże na podstawie dawnej ze starą ścianą szczy- 
tową pośrodku w stylu gotyku nadwiślańskiego, fundacji biskupa Grusz- 
czyńskiego z 1463 r. 
Wieżom przywrócono taki wygląd. jaki posiadaly po odbudowie za 
biskupa Łubieńskiego, z pewnemi tylko dodatkowemi ozdobami. A więc 
posiadały teraz kopuły półkoliste pokryte miedzią. u góry w zwężeniu 
były zakończone latarnią, zamkniętą dużą banią. na której wysoko się- 
gające ostre końce ozdobione były krzyżami. Banie i krzyże były 

rubo w ogniu złocone, świeciły w słońcu, Na wieżowych miedzianych 
kopułach błyszczały także w słońcu herby biskupa Madalińskiego (La- 
rissa, lemiesz) mocno przybite i grubo w ogniu złocone. Styl tych wież. 
był zbliżony do baroku. Wieże w tym stanie przetrwały do końca ub. w., 
dopóki staraniem i kosztem biskupa Wincentego Popiela (1875-1886), 
według projektu Kazimierza Stryjeńskiego z Krakowa, w wykonaniu 
zaś architekta Konstantego Wojciechowskiego, nie stanęły w tem sa- 
mem miejscu na starej podstawie dzisiejsze wyniosłe wieże. więcej niż 
dawne dostosowane do swego planu pierwotnego, jak również i do 
stylu gotyckiego całej Katedry. 
W/ pocz. XVII w. kosztem biskupów: Gembickiego i Łubieńskiego 
przybyła na Katedrze mała wieżyczka-sygnaturka w kształcie ba-
>>>
206 


Kościoły włocławskie. 


niastej kopułki Z krzyżem złoconym. Sygnaturka ta pierwotnie wznosiła 
się nad miejscem. 
dzie schodzi się nawa główna z prezbiterjum, a od 
r. 1891 przeniesiona została do ściany szczytowej między kapitularzem 
a wieżą południową. 
Dachy katedralne pokryte zostały miedzią kosztem biskupa Czap- 
skiego w 1753. Miedź z dachów jak również i z wież katedralnych 
zabrana została przez niemców w początkach lutego 1918 r. 
Okna katedralne składają się z ustępów prostokątnych, tworzą- 
-cych większą framugę z węższym stosunkowo otworem właściwym 
okna. Do poziomu dachów nad boczne mi nawami okno na znacznej 
wysokości ma ślepą framugę z węgarkiem pośrodku. który jednocześnie 
jest laską dla rozetowań otwartej górnej części okna. W układzie skoś- 
nych glifów okien dla otrzymania harmonji z filarami architekt musiał 
odstąpić od u6więconych form stylu gotyckiego. ale już w prezbi- 
terjum wraca do tego właści
ego ich systemu. a nawet profiluje te 
glify w skromne. ale pełne rytmu części. Rozetowanie okien jest w prez- 
biterjum wykonane na kamieniu ciosowym i ma rysunek bogatszy, ina- 
czej niż w nawie głównej, chociaż dla oszczędności kamienia spody 
lasek są wykonane również w cegle. Ciosany kamień jeszcze jest za- 
stosowany przy wykonaniu wsporników sklepionek naw bocznych 
i wsporniki te są wielokątne, profilowane w kilka ustępów, a podobne 
są do wsporników Katedry krakowskiej i noszą znamiona XIV w., zdra- 
dzając przytem wprawną rękę kamieniarza. Okna wszystkie są po- 
dłużne w ostrołuk u góry zakończone, w prespiterjum ozdobione są 
misternemi filigramami, wyrabiane mi z kamienia ciosowego. gdy w na- 
wach przedzielone są prostym tylko słupem. Filigramy te szczególnie 
z tego względu zasługują na uwagę. że nie powtarzają się. ale każdy 
z nich jest odmienny. Przy ostatniej restauracji Katedry w końcu 
ubiegłego wieku, przeprowadzanej w duchu jedności stylu, przywrócono 
oknom katedralnym pierwotny charakter czysto gotycki ostrołukowy. 
Usunięto więc pochodzące z XVI w. kształty półkoliste okien z glifami 
prostolinijnemi, oraz dano im oprawę z kamienia szydłowieckiego. 
Fotograf ja i opis struktury okien katedralnych z czasów przed 
ostatnią restauracją znajdują się w dziele: Walicki Michał. Sprawa 
inwentaryzacji zabytków w dobie Królestwa Kongresowego (1827-1862) 
Nakł. Biblj. Zakl. Archit. Pol. i Historji Sztuki, T. III. Warszawa 1931. 
(str. 224). 
Sklepienie nawy głównej rozpoczyna SIę od posadzki na wyso- 
kości 20 m., unosi się w kluczu. aż wreszcie za pośrednictwem romań- 
skich diustów w postaci grupy trzech wciśniętych i zawieszonych 


l
>>>
Katedra włocławska. 


207 


w dwu wysokościach kolumienek opiera się na ścianach magistralnych, 
które u spodu są przebite w arkady ostrołukowe, jakgdyby wyrastające 
wprost z wielkich filarów. Arkady te oprócz drobnej fasetki, wyno- 
szącej 0,12 m.. są wycięte przez całą grubość pełnego muru, wynoszącą 
dotąd tyle, co wymiary filaru. Mur ten od poziomu arkad przyjmuje 
zaraz uskok bardzo wyraźny, na którym biorą swój początek dwa 
głębsze diusty, a trzeci diust przodkowy schodzi więcej w dół na filar 
i zawiesza się na wsporniku na jednej równi z powstającą arkadą. 
Uskok ten odpowiada odsadzie od zewnątrz, wynoszącej 0,65 metra 
i dlatego grubość ściany magistralnej od tego miejsca jest mniejsza 
i wynosi tylko 1.30 metra grubości. Odsadzka zaś od zewnątrz jest 
podstawą szeregu szkarp, które ciągną się od niej, zwężając się w dwu 
uskokach. aż do samego gzymsu okapowego ścian magistralnych i są 
widoczne na zewnątrz ponad dachami naw bocznych. Aby zaś złago- 
Qzić wrażenie dla oka zbyt ciężkiego filaru. została grubość jego czy 
szerokość rozdzielona przez wprowadzenie silnego wałka i narożnych 
fasetek. Wszystko. jak również liczne murowane przypory czyli szkarpy 
obok wyniosłych zębato zakończonych szczytów ścian poprzecznych 
tworzą okazałą grupę murów, przyjemnie rzucającą się w oczy, szcze- 
gólnie od strony miasta. 
Sklepienie całe w nawach i prezbiterjum jest gwiaździste i jednego 
systemu. W sklepieniu nad prezbiterjum są wmurowane głośniki 1). 
wzmacniające głos, a nad stallami tam, gdzie się kończą wsporniki 
sklepienia. w niszach stoją kamienne figury świętych, osłonięte baldasz- 
kami. Zarówno głośniki, jak i owe figury świętych pochodzą jeszcze 
z XIV w. z czasów biskupa Macieja Golanczewskiego; były one jednak 
niedługo potem zamurowane i odkryte dopiero z końcem ub. wieku, 
przy ostatniej gruntownej restauracji Katedry 2). 
Ozdobą wnętrza Katedry były także znajdujące się tu od początku 
w prezbiterjum stalle. Jakie były pierwotne stalle, nie wiemy. Wia- 
domo tylko, że jeszcze za biskupa Macieja Łubieńskiego w 1632 r. 
znajdowały się w Katedrze włocławskiej stalle starożytne, roboty 
urozmaiconej i niejednego rysunku. W r. 1683 na miejsce tamtych już 
zniszczonych kapituła sprawiła swoim kosztem nowe stalle z całym 
szeregiem figur świętych misternie wykonanych, zachowane do dziś, 
z tą tylko różnicą. że dawniej były one dłuższe, mając po 14 miejsc- 
siedzeń z każdej strony i dopiero przy ostatniej restauracji Katedry 


I) Chodyński Ks., Głośniki w kościele katedralnym włocławskim. Śpiew Ko- 
'cielny 1897 r. str. 153-155. 
2) Przewodnik iIlustrowany po Włocławku. Włocławek 19
2.estr. 68, 


.
>>>
. 


........-- 


.. 


208 


Kościoły włocławskie. 


z końcem ub. wieku skrócone zostały o 12 mIeJSC, z pozostawieniem 
już odtąd tylko po li siedzeń z każdej strony I). 
W r. 1724 staraniem ks. Bartłomieja Paworskiego. zakrystjanina, 
wprowadzona została do Katedry statua św. Jana Nepomucena, umiesz- 
czona najpierw od strony północnej na filarze wprost bocznej kruchty, 
a w r. 1752, gdy na tem miejscu stanął ołtarz św. Marji Egipcjanki 
z fundacji kanonika Florjana Lachowicza, figura ta została przeniesiona 
na ścianę między wejściem do chóru kapłańskiego a ołtarzem P. Jezusa 
konającego (ciemnego). zakrywając nią tablicę nagrobkową biskupa 
Krzesława Kurozwańskiego (t 1501), ufundowaną tu przez jego wycho- 
wanka prymasa Jana Łaskiego. W czasie ostatniej restauracji Katedry 
około 1891 r. usunięto z tego miejsca fjgurę św. Jana Nepomucena 
i przeniesiono ją na ścianę północną u drzwi, prowadzących z placu 
katedralnego do lewej nawy kościoła 2). 
Katedra na zewnątrz. podobnie jak i dzisiaj. była zawsze nietynko- 
wana, owszem, nawet przez jakiś czas dłuższy i ściany jej wewnętrzne nie 
były tynkowane. a tylko na święta przykrywano je bogatemi makatami, 
co jeszcze robiono niemal do połowy XVIlI w.. chociaż tynkiem już były 
później ściany wewnętrzne Katedry pokryte, ale nie malowane. Dopiero 
z końcem XVI w. staraniem i kosztem biskupa Hier. Rozdrażewskiego 
zostały pomalowane ściany i sklepienie ale tylko w prezbiterjum, w stylu 
włoskiego żywego renesansu: gwiazdy złocone na tle niebieskiem oraz 
herby wielu dobroczyńców Katedry, m. in. herb króla Stefana Bato- 
rego. W pocz. XVII w. to piękne malowanie prezbiterjum zostało czę- 
ściowo zakryte obrazami nędznego pędzla, z fundacji biskupa Jędrzeja 
Lipskiego (1623-1631), przedstawiającemi 8 scen z życia Bogarodzicy; 
jeden taki obraz wisiał również aż do ostatniej r
stauracji Katedry w końcu 
ub. wieku u góry na arkadzie tarczowej przy wejściu do prezbiterium. 
Pozatem ściany wewnętrzne całej Katedry były białe, niemalowane aż 
do końca ub. w., czyli do ostatniej gruntownej restauracji za biskupów 
Winc. Popiela (1867-18:'3) i Aleks. Bereśniewicza (1883-1902), kiedy 
to pomalowano całą Katedrę i gruntowną przeprowadzono jej naprawę 
w duchu jedności stylu, t.j. przywracając jej pierwotny charakter bu- 
dowli gotyckiej ostrołukowej, a usuwając z niej wszystko to, co w ciągu 
wieków było jej dodane niezgodnego z tym stylem. 
Całe sklepienie Katedry pomalowano na błękitno z gęsto rozsia- 
nemi gwiazdami złotemi; żebra sklepienia również są pozłacane. Sciany 


l) Cltodyński St. Ks. Bazyiika. Kronika. 
w Włocł. Przegl. Katol. 1896. :171-2. 
2 Chod!/ńsk., Bazylika. Kronika 19:8. iM. 


1918. ! 10: Tenfe, Kościół Kat. 


. 


.....
>>>
...... 


o
 


I. 
I 


n 


\ - 


" 


, . 


ł 


\, 


..1 


! II 
I 


(str. 284) 


: 


B. 


Klasztor 00. Reformatów dawny 


. 


. 
. 


Ił 


.. \ 


"";' ........- 


. l... 


... ..
 



' - 


-. 


'S' 



&-- 
;.-- 


, 


t' '0 


...
 


o:' " 


..:.: 


,'.l'''- 


Klasztor 00. Reformatów _obecny 


+- 


ł 
b:: 
. 


, . 


, 't.
 ., 
, 
i' 




 ' 


. 
.ł... 


.. 
 .,,-- 
.' . 


... 


.,... 
...
>>>
Katedra włocławska. 


209 


naw katedralnych, które do końca ub. w. były białe i niemalowane, 
przy ostatniej restauracji pokryte zostały polichromią z motywami geo- 
metrycznemi, roślinnemi i różnemi ornamentami na prostokątnych po- 
lach w równych od siebie odstępach, przedstawiającemi infuły biskupie, 
mistyczne liIje i inne kwiaty, wyżej na wstęgach napisy: Chryste elej- 
son, Kyrje elejson, niżej pod tem: Chryste. zmiłuj się, Panie, zmiłuj się, 
a ponad wstęgami długie pasmo herbów biskupów włocławskich; rów- 
nież jako motyw dekoracyjny w polichronji Katedry włocł. służy herb 
m. Włocławka i herb Kujaw. Pozatem w Katedrze przełożono w końcu 
ub. w. posadzkę z marmuru chęcińskiago na miejscu dawnej, pochodzą- 
cej z 1764 r.. podniesiono wieże, ustawiono nową, z fundacji ziemianina 
Kronenberga z Kujaw, dębową ambonę, wykonaną w stylu gotyckim, 
z pięciu medaljonami, wyobrażającemi Chrystusa P. i Ewangelistów. zmie- 
niono ołtarze, dobudowano kąplice i t. p.1). 
b) K a p li c e. 
Kaplice były dobudowane do Katedry w ciągu wieków. Obecnie 
jest 7 kaplic, które, rozpoczynając od w. ołtarza, są następujące, a miano- 
wicie od strony' południowej: Matki Boskiej, św. Marcina i Najśw. Sakra- 
mentu, albo Cibavit, od strony północnej: św. Kazimierza, św. Józefa, 
św. Barbary i św. Teresy. 
l-o. Kaplica .11. Bosk?'e} 2). 
Kaplica Matki Boskiej, z ołtarzem Wniebowzięcia N, M. P., po- 
wstała z pośród kaplic katedralnych najwcześniej, bo istnieje już około 
1500 roku. 
W przeszłości nazywana była kaplicą mansjonarzy lub roratystów. 
od odprawianych w niej z
ykle nabożeństw. 
Obecna kaplica jest drugą. która na miejscu pierwotnej uległej 
zupełnej ruinie już w końcu XVI w, wystawiona została kosztem biskupa 
Jana Tarnowskiego (t 1600), a wykończona ostatecznie już po śmierci te- 
goż fundatora w 1610 r. 
Jest ona stylu włoskiego odrodzenia z kulistem sklepieniem, przy- 
ozdobionem rozetami, na zewnątrz okryta jest kopułką, zakończoną 
latarnią. Cała jest z kamienia ciosowego. 
Wnętrze kaplicy przyozdobione jest w sklepieniu ku środkowi 
herbami fundatorów i dobrodziejów, jak Rola, Jastrzębiec, Nowina. 


r- 


l) Przewodnik ilustrowany po Włocławku. Włocławek 1922. 58 nst. Chodyński, 
Kościół katedr. w Włocł. 1996.371-2. Tente, Bazylika. Klonika 1918. 110-111.-19
1. 
59-61. Bal,ńskl-Vpińliki, Starożytna Polska l 356. Damalewicz, Vitae 4J5. 420. 
2) C7lodYłtllki, Bazylika. Kronika 1920. 265 nst. 291 nst.; Ten.łe, Kościół katedralny 
we Włocławku. Przegl. 1\ atol. 1896 str. 339. 371. 


MonografIa m, Wloclawka. 


]4
>>>
210 


Kościoły włocławskie. 


i innemi znakami, a we wnękach ścian pięknemi marmurowemi posą- 
gami. przedstawiającemi czterech Ewangelistów oraz śW1ętych Patronów 
polskich: Wojciecha, Stanisława Biskupa, Jacka i Florjana. 
Jaki był pierwotny ołtarz w tej kaplicy, nie wiemy, bo go znisz- 
czyli szwedzi podczas najazdu na Włocławek w 1657 roku. Z daw- 
nego ołtarza pozostał tylko obraz M. Boskiej, malowany na płótnie, 
przedstawiający N. M. P. w połowie postaci z Dzieciątkiem Jezus na 
ręku; obraz cały pokryty jest suldenką srebrną w deseń wybijany, 
a na głowach M. B. i Dzieciątka Jezus są korony pozłacane z kilku 
drogiemi kamieniami. 
Obraz ten został umieszczony w nowym ołtarzu, jaki z fundacji 
kanonika Łukasza Przewłockiego (t 1681) został wystawiony i pokon- 
sekrowany dn. 17/V 1666 r.; przez biskupa sufragana Domaniewskiego. 
Był to obraz barokowy, drewniany, z menzą murowaną o czterech 
kolumnach. z rzeźbami. figurami po bokach: Dawida z ofiarą i Aarona 
w arcykapłańskim stroju z kadzielnicą. Figury te. podobnie jak i cały 
ołtarz. były wyrobione z drzewa i całkiem złocone. 
W r. 1891 ołtarz ten odstąpiony został do kościoła w Straszewie. 
Ostatnia restauracja kaplicy dokonana była w 1891 r. Wtedy 
też wystawiono dzisiejszy nowy ołtarz z marmuru kararyjskiego. 
umieszczając w nim dawny obraz N. M. P., a drugi obraz św. Anny, 
dotąd w ołtarzu zasuwany, został po odnowieniu zawieszony w skarbcu 
zakrystji wikarjuszowskiej. 
Ołtarz ten poświęcił biskup Stan. Zdzitowiecki dn. 3 paździer- 
nika 1903 r., umieszczając w nim relikwje św. Męczenników: Honorata. 
Redempta i Sewera. Ściany wewnętrzne tej kaplicy pokryte są pc.m- 
nilami - nagrobkami biskupów: Macieja Pstrokońskiego, Macieja Łu- 
bieńskiego i Stanisława Sarnowskiego. 
Pomnik dwóch pierwszych biskupów jest wspólny, w kształcie 
ołtarza, z marmuru czarnego i brunatnego. Pomnik ten jest wspaniale 
wykonany z bidemi popier
;iami i herbami obydwów biskupów. 
Trzeci pomnik biskupa Stan. Sarnowskiego (t 1680) herbu Ja- 
strzębiec również, podobnie jak tamten pomnik. wykonany jest z mie- 
szanego marmuru, ale jest znacznie skromniejszy, z portretem, namalowa- 
nym na złoconej blasze. na której jest umieszczony długi rznięty i wy- 
złacany napis 1). 
Na zewnętrznej ścianie kaplicy jest wyryty zegar słoneczny 
z wierszem, przypisywany Mikołajowi Kopernikowi 2), oraz mapa i krótka 


" 

 


l) Rękop. Biblj. Uniw. Warsz. NI 5. 4. 25. fol. 155-167: ..Opis zabytków sztuki 
gub. warsz.". 

) Zob. niżej: Zabytki katedralne. 


I 
l 


L
>>>
-- 



 


I 
I 
1 


I 
.-L 


Katedra włocławska. 


211 


historja diecezji Włocł. po łacinie, wykonane przez ks. Stan. Chodyń- 
skiego w 1891 r. 


. 


2-0. Kaplica św. 1ł1arcina 1). 
Kaplica św. Marcina wystawiona została w 1521 r. z fundacji 
Feliksa Naropińskiego. dziekana katedralnego. Miała dobrodziejów ka- 
noników -włocławskich: Łukasza Bratkowskiego, który ufundował przy 
niej altarję i prebendę w 1622 r., i Marcina ProUicza (t 1700), który zo- 
stawił legat na 3 Msze św. tygodniowo, jakie miały być w niej odpra- 
wiane za jego duszę. oraz wystawił swoim kosztem ołtarz, istniejący 
do r. 1823. 
Sklepienie w tej kaplicy było takie same jak w bocznych nawach 
oraz w sąsiedniej kaplicy Najśw. Sakramentu (Cibavit). Były więc na 
sklepieniu łuki. i żebra inne od obecnych, które są tylko odtworzone 
z gipsu, gdyż pierwotne zniszczone zostały wskutek nieuwagi murarzy 
przy ostatniej restauracji kaplicy w 1881-3 r. Również wejście do 
kaplicy stanowiła dawniej arkada większa od dzisiejszej, z łukami wy- 
soko pod same prawie sklepienie kaplicy sięgającemi i bardzo ostro 
zakończone mi. W r. 1881-3 właśnie zamurowano część tej arkady 
i znacznie skrócono ją u góry, aby ją uzgodnić i zharmonizować 
z drzwiami pobliskiej kaplicy Najśw. Sakramentu. 
Ołtarz pierwotnie stał przy ścianie wschodniej kaplicy; pierwszy 
ołtarz był bardzo wysoki, sięgał aż do sklepienia, był przytem mało 
estetyczny. Na jego miejscu został poświęcony dn. 1 czerwca 1687 r. 
nowy otarz z fundacji kanonika Marcina ProUicza, jako stały, ku czci 
św. Andrzeja Apostoła i Marcina Biskupa, z relikwjami męczenników: 
Wiktoryna, Teodora i Urbana. 
Obraz w ołtarzu był dosyć dużych rozmiarów, a wyobrażał 
św. Marcina, klęczącego w kapie i mitrze, z pastorałem i ze złożonemi 
do modlitwy rękoma, u góry obrazu w lewym jego rogu był mały wize- 
runek Boga Ojca, któremu P. Jezus i N. M. Panna w otoczeniu trzech 
aniołów klęczących pokazują płaszcz, podarowany przez św. Marcina 
ubogiemu; na prawo zaś w rogu obrazu przedstawiony jest św. Marcin, 
jadący na koniu i dzie!ący płaszcz swój obogiemu. Obraz ten jest 
pendzla miernego. 
Do tego obrazu sukienkę srebrną oraz ozdoby srebrne i złocone. 
jak: kapę, mitrę, pastorał. pierścień biskupi sprawił w r. 1861 prałat 
Katedry włucławskiej ks. Marcin Konstanty Szremowicz (t 1884) 2). 


I) Chodyński, Kaplica św. Marcina w kościele katedralnym włocławskim. Prze- 
gląd Katolicki 1884 r, str. 456-9. 471-3.480-490. Tenle, Bazylika. Kronika 1920. 
str. 294 nst. 1921 r,. 42-44. 
2) ClłOdyńRki, Z dziejów diecezji Włocławskiej. Kronika 1909. 271.
>>>
r 


212 


Kościoły włocławskie. 


W ł. 1881-1883 kaplica św. Marcina została gruntownie odrestauro- 
wana kosztem kapituły katedralnej. 
Przeprowadzono wtedy następujące roboty. 
Po usunięciu dawnego ołtarza postawiono nowy ołtarz, ale już nie 
jak dotąd przy ścianie wschodniej, t. j. lewej od wejścia, ale przy po- 
łudniowej, z oknem zamienionym na witraż, który jednocześnie zastę- 
puje obraz w ołtarzu. 
Witraż ten wraz z figurą św. Marcina jest wykonany w zakładzie 
św. Łukasza w Warszawie za 515 rs. 
Obraz główny w witrażu wzorowany jest na fresku malarza 
Violette'a i .przedstawia św. Marcina w ubiorze biskupim. jak wybiega 
na spotkanie trędowatego żebraka, ściska go i całuje w bramie miasta 
Amiens. 
U dołu głównego obrazu w witrażu namalowane są dwa małe 
obrazki. z których jeden przedstawia św. Marcina, jako rycerza na 
koniu. dzielącego płaszcz ubogiemu, na drugim zaś - Bóg Ojciec 
wkłada koronę na głowę biskupowi klęczącemu, za którym stoi anioł. 
trzymający kawał płaszcza. 
Pozostała część okna wypełniona jest kolorowemi ornamentacjami. 
które są wykonane w stylu gotyckim. 
Ołtarz jest ze starego dębowego drzewa, wykonany według rysunku 
ks. Konstantego Waberskiego w kształcie ramy, okalającej całe okno 
szerokie na 15 cali; karnes jej, podzielony na wałeczki, ma wygląd 
łodygi. pokrytej liśćmi ostu, zapełniającemi całą ramę. 
W ołtarzu tym umieszczono rzeźbę Wieczerzy Pańskiej, pocho- 
dzącą z 1505 roku. przeniesioną tu z Nieszawy i jednocześnie odre- 
staurowaną i pozłoconą w zakładzie pozłotniczym Ignacego Grąbczew- 
skiego w Warszawie. 
Chrzcielnicę w kształcie kielicha z pokrywą miedzianą w kształcie 
korony królewskiej. z pod okna, gdzie stała dotychczas, przeniesiono 
pod ścianę wschodnią, po lewej stronie od wejścia, a stąd przed 
paru laty umieszczono ją w nowej kaplicy św. Teresy. 
We framudze tejże ściany kaplicy umieszczono figurę św. Anto- 
niego, a u kraty, zamykając
j kaplicę, zawieszono skarbonkę "Na chłeb 
dla ubogich". 
Po obu stronach ołtarza ustawiono dwie bardzo stare figury świę- 
tych Apostołów Piotra i Pawła, pochodzące z czasów bardzo odległych. 
może jeszcze z pierwotnej Katedry. Odnowiono też i wyrestaurowano 
wszystkie pomniki i tablice nagrobkowe, znajdujące się w tej kaplicy, 
i stosowniej je rozmieszczono po ścianach. Pomników tych jest pięć. 
Po lewej stronie u samego wejścia jest mała tablica kamienna 



 


[
>>>
hatedra włocławska. 


213 


marmurowa, w środku z tarczą i herbem Belina, a w otoku z krótkim 
napisem: Felix Naro-pinsky Decanus. Vladislaviae 1528. 
Tablicę tę podniesiono nieco wyżej i dano jej cementową ramę. 
Naropiński, prałat-dziekan kapituły kat. i fundator kaplicy został 
pochowany w sklepie pod tą kaplicą. Jest to jedyny ogólny sklep 
w Katedrze włocławskiej z wejściem od wewnętrz i oknem na zewnątrz, 
gdzie od wielu lat chowają dotąd zmarłych biskupów. 
Na tej samej ścianit:, lewej od wejścia, blisko okna, jest pomnik 
kanonika Stanisława Ząbińskiego (t ISIXI 1514 r.), przedstawiający ka- 
nonika z wąsami i krótko ostrzyżoną brodą, ubranego w mantolet. klę- 
czącego przed wielkim krzyżem z pasyjką, już dziś zniszczoną. Postać ta 
umieszczona jest pośrodku pomnika, mając u góry obłoki, a u spodu trupią 
głowę. Po drugiej stronie krzyża jest figura z piaskowca, wyobrażająca 
anioła skrzydlatego. podtrzymującego na tarczy herb Junosza; u dołu 
zaś jest tablica z czerwonego marplOrU, na której literami drukowanemi 
złotem jest napis Izajasza LXV i św. Augustyna Sermo114 de Spe. 
Cały ten pomnik w marmur oprawiony ma po bokach dwie ko- 
lumny z kapitelami, a u góry ozdobną figurę P. Jezusa Zmartwych- 
wstałego, w postaci stojącej i z krzyżem w ręku. 
Na środku ściany zachodniej jest przeniesiona tu ze ściany po- 
łudniowej tablica z marmurowem obramowaniem i napisem. poświę- 
conym kanonikowi włocławskiemu i warmińskiemu Bratkowskiemu, 
zmarłemu dn. 19/VIII 1629 r. 
Na tejże ścianie zachodniej bliżej wejścia do kaplicy znajduje się 
tablica marmurowa z ornamentacjami. które po bokach wyobrażają 
na konsolach dwie niewiasty stojące, u dołu zaś anioła trzymającego 
trupią głowę. Napis na tej tablicy poświęcony jest pamięci kanonika, 
sędziego surogata, oficjała i proboszcza prebendy św. Wojciecha w Wło- 
cławku Marcina Protwicza, zmarłego 20jVII 1700 r. 
Na tej samej ścianie bliżej okna jest tablica śpiżowa z odlanemi 
literami pozłacanemi. z napisem z pięknemi dokoła ornamentacjami 
z kamienia. Na tablicy tej u góry jest płaskorzeźba - figurka Zmar- 
twychwstałego Chrystusa Pana z chorągiewką w ręku; obok zaś tablicy 
przedstawione są do połowy postaci dwie niewiasty, na dole herb i na 
tablicy napis. Jest to nagrobek. jaki wystawił jeden z kanoników wło- 
cławskich swojej matce Katarzynie Krosnowskiej, zm. dn. 6 czerwca 
1598 r. Wreszcie na ścianie wejściowej kaplicy, od zewnątrz t.j. od na- 
wy bocznej są dwa nagrobki, poświęcone pamięci osób świeckich: je- 
den Katarzyny z Golczów Mokronowskiej (t 1605 r.). wystawiony przez 
jej syna Andrzeja, starostę włocławskiego, i drugi Marcina Tolibowskiego. 
chorążego brzeskiego (t 1603). 


-
>>>
214 


Koicioły włocławskie. 


3-0. Kaplica Na.iśw. Sakramentu ("Cihauit") I). 
W dawnych wiekach Najśw. Sakrament był przechowywany w Ka- 
tedrze w szafce framugi obok w. ołtarza po stronie ewangelji, mniej 
więcej w tem miejscu, gdzie dziś znajduje się tron biskupi dla ponty- 
fikalnej celebry; dla udzielania zaś Komunji św. kapłan schodził z pusz- 
ką do pobliskiego ołtarza, znajdującego się z boku czy też może na 
środku prezbiterjum, a zwanego "altare Cprporis Christi" lub "altare 
mediocre" . 
Ołtarz ten zostawał pod opieką wikarjuszy katedralnych. Przed 
nim to odprawiana była codziennie w dni powszednie. z wyjątkiem 
środy, Msza św. za dusze zmarłych królów polskich; w środę zaś 
każdego tygodnia wikarjusze odprawiali tu wotywę przebłagalną za 
grzechy ("pro remissione peccatorum). Za biskupa Hieronima Rozdra- 
żewskiego udzielane były także przed tym ołtarzem święcenia kapłań- 
skie. Ołtarz ten zniesiony został w 1622 r., kiedy to Najśw. Sakra- 
ment przeniesiono na stałe do dzisiejszej kaplicy "Cibavit". 
Dzieje tej kaplicy są następujące. 
Pierwotnie była to kaplica Zwiastowania N.M.P.. fundowana przez 
biskupa Łukasza Górkę w r. 1541. Biskup Paweł Wołucki It 1622) 
przed samą śmiercią zarządził przeniesienie do tej kaplicy Najśw. Sa- 
kramentu i zrobił dla niej jednocześnie zapis - fundację Mszy św. 
o Najśw. Sakramencie, rozpoczynającej się od słów introitu "Cibavit", 
od czego cała kaplica przyjęła tę nazwę. 
Msza "Cibavit" odtąd jest odprawiana zawsze aż po dzień dzi- 
siejszy w każdy czwarłt::k. z wystawieniem i procesją; do r. 1900 była 
odprawiana zawsze w kaplicy Najśw. Sakr., a od tego czasu przed 
w. ołtarzem. 
Zewnątrz kaplicy Najśw. Sakramentu od r. 1622 do 1858 wisiała 
lampa, paląca się stale, która przyzwyczaiła ludzi, przechodzących z tej 
strony Katedry. do adoracji Najśw. Sakramentu przez odkrycie głowy 
i pokłon. 
W r. 1878 staraniem i kosztem (2500 rubli) ówczesnego biskupa 
włocławskiego Wincentego Popiela kaplica została gruntownie od no- 
nowiona, otrzymała nowy ołtarz, dwa witraże, wykonane w Paryżu,. 
wyobrażające św. Stanisława Biskupa i św. Kazimierza Królewicza, 
z daru p. Mikołaja Wisłockiego. Przeniesiono też wtedy z kaplicy do 
refektarza Seminajum Duchownego duży drewniany krzyż z figurami 


t 


1) Chodyń.ki, Bazylika. Kronika 192 1 . 4ł - 47. 19
9. 1I4 nst. 142 nst. Tenfe, 
Kościół katedralny w Włocławku. Przegląd Katolicki 1896. str 369: Tygodnik II1ustr. 
1883 T. II str. 206. 


.
>>>
Katedra włocławska. 


215 


ludzkiemi, stojący dotychczas w kaplicy po prawej stronie od weJSCla 
przy ścianie zachodniej. Na miejscu tem, opróżnionem po zabraniu 
krzyża, malarz Aleksander Wiśniewski z Warszawy namalował Wie- 


&fu
 i 
Ściany kaplicy dawniej pociągnięte były niebieską farbą. a na 
sklepieniu lichym pendzlem namalowane były figury aniołów, niosących 
symbolowe winogrona i kłosy 1). 
Nowe dzisiejsze malowanie kolorem pompejańskim w deseń ze 
złoceniami zostało wykonane w sierpniu 1906 r. przez mala!"za z War- 
szawy Stanisława Rudzińskiego. 
Dawny ołtarz był z drzewa, cały rzeźbiony, wyzłocony, połączony 
czterema wysuniętemi kolumnami, rzeźbionemi samemi tylko festonami. 
Dziś po restauracji 1879/1880 i wystawieniu nowego ołtarza. z dawnego 
pozostało tylko to, co do drzewa przystaj
 
). 
Obecny ołtarz nie posiad
 obrazu, ma zato wspaniałe tabernaku- 
lum. otoczone figurami patrjarchów Starego Zakonu. Ołtarz jest po- 
złocony i zakończony półkolistą płaszczyzną, na wierzchu której jE'st 
umieszczona na konsoli figura, przedstawiająca osobę, symbolizującą 
religję. 
Krzyż ołtarzowy pięknej roboty w 1880 r. sprawił p. inżynier 
Antoni Ostaszewski z Włocławka. Na ołtarzu stoi 6 świeczników 
(lichtarzy), ofiarowanych przez ks. Józefa Goldmana, niegdyś biskupa 
sufragana włocławskiego, a następnie biskupa sandomierskiego. 
Obok ołtarza stoją dwa wielkie mosiężne świeczniki, z pięknemi 
posrebrzallemi ozdobami. 
Ściany kaplicy od czasu ostatniej restauracji (1879-1880) do wy- 
sokości 2 1 /2 łokci od posadzki wyłożone zostały taflami dębowemi. 
pięknie rzeźbionemi. a posadzka została obniżona i marmurem pokryta. 
Pod kaplicą jest 6 grobów sklepionych, w których mieszczą się 
prochy fundatorów i dobrodziejów kaplicy 
). 
Po prawej stronie przy samym ołt11rzu od strony epistoły, jest 
grób biskupa sufragana Macieja Wielickiego (t 1585). Za nim w linji 
prostej. bokiem do okien kaplicy znajduje się grób biskupa Pawła Wo- 
łuckiego (t 1622). 
Na środku kaplicy jest grób biskupa Łukasza Górki (t 1542), fun- 
datora kaplicy. również. podobnie jak i tamten, okryty oddzielną 


I) Tygodnik IlIustrowany. 1883 T. II str. 206. 
2) Tamże. 
II) Rękop. Bibli. Uniw. Warsz. .l\& 4. 5. 25 fol. 155-167: Rewindykaty Rostow- 
skie. Opisy zabytków sztuki gub. warsz. (Jhodyń8ki, Bazylika, Kronika L929. l:W. 
142-146. 


L
>>>
r 


216 


Kościoły włocławskie. 


marmurową tablicą. Dalej za grobem biskupa Górki są jeszcze pod 
kaplicą trzy groby: dwa braci biskupów Sebastjana i Joachima Dę- 
bowskich oraz trzeci kanonika włocł. Stanisława Sławińskiego. ale ten 
ostatni już jest zasypany ziemią. 
Było też w kaplicy kilka pomników, nagrobków, które w czasie 
ostatniej restauracji kaplicy zostały usunięte do naw kościoła. a pozo- 
stał tylko jeden nagrobek głównego fundatora kaplicy biskupa Łukasza 
Górki, w posadzce p
środku przed ołtarzem w kształcie płyty kamien- 
nej z napisem: Sub hoc lapide iacet Lucas Comes a Górka Episcopus 
Vladislav et Pomeraniae Mortuus A-o 1542 aetatis suae 61. Cui 
luce at lux aeterna. Płyta ta położona została później dopiero około 
r. 1763. Inne nagrobki, usunięte z kaplicy do naw kościoła. były na- 
stępujące. 
Na ścianie wewnętrznej między dwoma wejściami do kaplicy znaj- 
dował się niegdyś pomnik-nagrobek biskupa Łukasza Górki, fundowany 
w 1626 r. przez braci Filipa i Sebastjana Wołuckich, w dowód wdzięcz- 
ności za przyjęcie do grobów w tej kaplicy brata ich biskupa Pawła. 
Jestto tablica marmurowa, niewielkich rozmiarów z ozdobami w obra- 
mowaniu. u góry krzyż, niżej było kiedyś popiersie biskupa alabastrowe, 
wyrobione w płaskorzeźbie, które jednak już dziś wypadło wraz z nie- 
któremi ozdobami pomnika. Na pomniku jest długi napis łaciński, pod- 
noszący zasługi biskupa Górki dla Kościoła wogóle i dla kaplicy 
w szczególności. Od r. 1891 pomnik ten znajduje się w nawie. 
W ścianie zaś między oknami kaplicy był pomnik biskupa Pawła 
Wołuckiego (t 1622). który niestety w czasie ostatniej restauracji kaplicy 
wskutek nieostrożności murarzy uległ całkowitemu zniszczeniu tak, że 
dziś już wcale nie istnieje. Była to tablica marmurowa, pod nią ma- 
lowany na drzewie obraz biskupa klęczącego przed krucyfiksem. 
u szczytu herb biskupa Rawicz z alabstru. ozdoby na pomniku z mar- 
muru czarnego i różowego. Długi napis na tablicy o zasługach biskupa 
dla Kościoła i kaplicy jest wykonany literami złoconemi wgłąb 
rzniętemi. 
W posadzce były jeszcze dwa nagrobki. jeden nad grobem kan. 
Stanisława Sławińskiego (t 1550). a drugi nad grobem biskupa Seba- 
stjana Demb
wskiego (t 1762). 
W r. 1891 pierwszy został wmurowany w ścianie nawy od pół- 
nocy, a drugi od południa. 
Nagrobek kan. Stanisława Sławińskiego jest w kształcie płyty ka- 
miennej, z piaskowca, na niej w płaskorzeźbie znajduje się już dziś wytarta 
postać kanonika w birecie, w postaci całej. poważnej. Napis, idący po 
brzegach tablicy dokoła, jest wykonany literami wypukłe mi w stylu 


I
>>>
Katedra włocławska. 


217 


rzymskim i częściowo gotyckim: R. P. D. Stanislaus Slaviński, Vlad. 
Eccls. Cns. I. U. D. Seren. R. Mtis Secretar. sub hoc. lapide sepultus. 
Obiit A. D. MDL. 
Wreszcie pomnik biskupa Dembowskiego jest w kształcie płyty 
kamiennej z marmuru brunatnego relief rytej. robionej w Gd.ańsku 
1769 r., z wypukło wyrobionym herbem Jelita i dłuższym napisem ła- 
cińskim wklęsło rzniętym. 


. 


I ' 


4-0. Hap lica św. Hazimierza 1). 
W początkach XVII w. do ściany północnej Katedry od strony 
zakrystji przybudowana została kaplica, erygowana dn. 8/1 1619 roku 
przez biskupa Pawła Wołuckiego. Fundatorami tej kaplicy byli biskupi- 
sufragani włocławscy. Franciszek Łącki (t 1617) i Baltazar Miaskowski 
(t 1632). Pierwotnie nazywała się kaplicą Zwiastowania N.M. Panny 
.oraz św. Jana Chrzciciela i św. Franciszka Serafickiego. 
W r. 1676 z fundacji biskupa Florjana ,Kazimierza Czartoryskiego 
stanął nowy ołtarz pod wezwaniem św. Kazimierza i odtąd kaplicą ku 
czci tegoż św. Patrona została nazwaną. 
W r. 1741 kosztem kanonika Szymona Szaniaw.3kiego stanął nowy, 
dotąd isniejący. ołtarz gipsowy, marmoryzowany z gipsową figurą św. 
Kazimierza, ale nieudatnie wykonaną. 
Między filarami i na bokach ołtarza są z dc.?:ewa rzeźbione fi- 
gury świętych biskupów: Jozafata. Wojciecha. Stanisbwa i Marcina, jak 
również figury w 6-ciu framugach oraz w ścianach kaplicy, wszystkie 
z gipsu. 
W dawnych wiekach kaplica ta często była \'II zaniedbaniu; nie- 
kiedy używana byla nawet na skład różnych sprzętów kościelnych. 
W r. 1807 była obrócona na pomieszczenie dla Archiwum wojewódz- 
twa Brzeskiego czyli Kujawskiego. Dopiero odrestaurowana w 1859 r. 
z powrotem przeznaczona została do nabożeństw. 
Ostatniej restauracji kaplicy przed paru laty swoim kosztem do- 
konał kanonik i kustosz kapituły katedlalnej ks. Michał Skowronek. 
W kaplicy tej są trzy pomniki-nagrobki. Jeden nagrobek Wojcie- 
cha Boryszewskiego (t 1627) jest w posadzce. 
Dwa pozostałe nagrobki są umieszczone w ścianie kaplicy. Są to 
na
robki fundatorów kaplicy biskupów sufraganów włocławskich: Fran- 
ciszka Łąckiego herbu Przywdar (t 1617) - nagrobek cały z brunat- 
nego marmuru, i Baltazara Miaskowskiego herbu Leliwa (t 1632) - na- 


l, UlOd!lńskl. Bazylika. Kronika 1
29. str. J95 nst. 229 nst.; Ten!e. Kościół Ka- 
tedralny we Włoci. Przegląd Katol. JŁ\96. str. 369.
>>>
r 


218 


"ościoły włocławskie. 


grobek wykQnany w pojedyńczych swych częściach z marmuru miesza- 
nego: czarnego, brunatnego, cielistego i białego. 


S-o. Kaplica św. Józefa 1). 
Kaplica św. Józefa, przylegająca do kaplicy św. Kazimierza, ery- 
gowana została dopiero po ostatniej restauracji Katedry w 1891 r., 
w odpowiednio przerobionej dawnej izbie dla świątników. czyli dla 
dziadów i bab kościelnych. wystawionej wraz z kruchtą boczną już 
w 1508 r., staraniem biskupa Macieja Drzewickiego. 
Kaplica ta urządzona została kosztem ks. prałata Stanisława 
Chodyńskiego. 
Na ścianie zachodniej kaplicy św. Józefa znajduje się pomnik bi- 
skupa włocł. Jana Karnkowskiego (t 1538). a na wschodniej pomnik 
i sarkofag biskupa Piotra z Bnina Moszyńskiego (tI493) 2). 


6-0. ł:npl'cn św. Barbary 
). 
W r. 1891 za kruchtą boczną dobudowana została nowa kaplica, 
poświęcona czci św. Barbary, której oHarz był już dawniej w Katedrze 
przy ścianie przyległej do zakrystji kanonickiej, u wejścia do kaplicy 
św. Kazimierza. Ołtarz św. Barbary w tern miejscu erygował dnia 
16/VIII 1375 r. biskup Zbilut Golanczewski. Istnieje też tam od wie- 
ków i po dzień dzisiejszy tablica nagrobkowa ku czci tegoż biskupa, 
w ścianie wmurowana. 
Pierwotnego ołtarza św. Barbary nie znamy, a dopiero z opisu 
szczegółowego znamy ołtarz św. Barbary późniejszy, z drzewa wy- 
stawiony na tem miejscu w 1684 r. 
Na ołtarzu między lichtarzami (świecznikami) był relikwjarz 
w kształcie trumienki z drzewa. pozłacanej. a w nim relikwje Świętych 
i Agnusek woskowy. W ołtarzu był obraz św. Barbary na drzewie, 
czarny i u spodu miejscami wyzłocony; św. Barbara ma srebrną suknię. 
a na głowie koronę również srebrną. 
W r. 1781 ołtarz ten przekazany został do kościoła w Straszewie 
na Kujawach. gdy jednocześnie na tem miejscu kosztem prymicera 
Ludwika Bratoszewskiego wystawiony został nowy ołtarz św. Barbary, 
murowany ze starym ale odnowionym obrazem, pochodzącym z dawne- 
go ołtarza. 
I ten ołtarz został w 1890 r. rozebrany, ustępując miejsca nowe- 


J) Chody/iRki, Bazylika. Kronika 19!9. 
29-'ł.'i... 
2) O tych pomnikach zob. niżej: Zabytki Katf'dry włocł. 
8) Chorlyń
ki, Bazylika. "ronika 1930. str. !47-8. 


-
>>>
l 


Katedra włocławska. 


219 


.. 


mu, a stary obraz św. Barbary z dawnego ołtarza umieszczony został 
w nowym gotyckim ołtarzu, świeżo wystawionej kaplicy, poświęconej 
czci św. Barbary. Ołtarz ten stanął w 1891 r. z dobrowolnych ofiar. 
Jest rzeźbiony, z drzewa dębowego. częściowo pozłacany, z figurami 
po bokach świętych Dziewic Męczenniczek: Agnieszki. Katarzyny, Mał- 
gorzaty, Agaty, Łucji, Cecylji. Figury te rzeźbione są na drzewie lipo- 
wem i malowane polichromią. 
W kaplicy tej jest tylko na ścianie wschodniej pomieszczona 
jedna nowsza tablica n!lgrobkowa, poświęcona pamięci trzech zasłużo- 
nych profesorów Seminarjum Duch. i prałatów kapituły katedralnej 
w Włocławku: Księży Chodyńskich braci Zenona (t 1887) i Stanisława 
(t 1919) oraz Ks. Stopierzyńskiego (t 1911). 


7-0. Kaplica św. Tere.,y I). 
Ostatnia w północnej nawie Katedry kaplica a pierwsza po lewej 
stronie od wejścia frontowego. dobudowana w 1891 r., długo pozostawała 
bez ołtarza i bez odpowiedniej nazwy. tytułu czy wezwania. Dopiero 
przed kilku laty wystawiony tu został na ścianie wschodniej kaplicy 
ołtarz z obrazem św. Teresy od Dzieciątka Jezus i odtąd kaplica ta 
nazywa się kaplicą św. Teresy. 
Od r. 1891 wiszą w tej kaplicy obrazy świętych pokutnic Marji 
Egipcjanki i Marji Magdaleny, stąd też przez jakiś czas nazywano ją 
kaplicą pokutnic, lub św. Marji Egipcjanki. Dzieje tych oh razów są 
następujące. 
W latach 1737-1740 przebywał w Rzymie, w celu popierania 
sprawy kanonizacji św. Jana Kantego, Ks. Florjan Lachowicz, kanonik 
Katedry włocławskiej i dr. św. Teologji, który podczas swego pobytu 
w Wieczneffi Mieście nabył dwa obrazy świętych, Marji Egipcjanki 
i Magdaleny i po powrocie swoim do Włocławka w 1740 r. umieścił 
je w Katedrze w nowoufundowanym przez siebie ku czci tych świętych 
pokutnic ołtarzu. Z chwilą zniesienia tego ołtarza w 1891 r., obrazy 
zostały zawieszone w dzisiejszej kaplicy św. Teresy, nie mając swojego 
ołtarza. 
W ścianie zachodniej kaplicy, lewej od wejścia, w r. 1904 ku czci 
Doktora Medycyny Józefa Chwiećkowskiego (t 1880) wmurowana została 
tablica marmurowa, z białego marmuru, w pięknym obramowaniu. 
wykonana według projektu Ludwika Bucharda, emerytowanego nauczy- 
ciela rysunków w szkole rządowej włocławskiej. Fundatorem tej tablicy 


I) ChodY/tski, Kościół Katedr. w Włoci. PrzegI. Katol. 1893. str. 141 - 2; Tente, 
Bazylika. Kronika 1930. ] 77-179 i przypisek.
>>>
r 


"220 


Kościoły włocławskie. 


jest Towarzystwo Lekarzy w Warszawie, na którego cele Zmarły zo- 
stawił zapis 30000 rubli. W ImIeniu tego Towarzystwa sprawą 
umieszczenia tej tablicy zajęła się b. ochmistrzyni pensji żeńskiej 
w Włocławku Izabela Zbiegniewska 1), która też umieściła na tablicy 
swoje
o układu napis z wierszem, o następującem brzmieniu: . 
Ś. t p. 
JÓZEF CHWIEĆKOWSKI 
Doktór Medycyny. ur na Litwie, um. w Meranie 1880 r. 
Wierzył. te zacne dusze tylko praca żywi 
A ci. których jest dźwignią. prawdziwie szczęśliwi. 
Mienie swe dla młodziety poświęcił w ofierze. 
Pewny. te ludzkość przez nią piękne plony zbielze-. 


Doktór Chwiećkowski przebywał jakiś czas w Włocławku z bratem 
swoim starszym Ks. Martynianem (t 1876), który został na cmentarzu 
w Włocławku pochowany. Dopiero po lO-ciu latach, po wystawieniu 
w Katedrze tego nagrobka przez Tow. Lekarzy warszawskich, władze 
kościelne dowiedziały się, że napisał on bezbożne zakazane przez 
Kościół dzieło p. t. "Siła i materja". Zaraz też kapituła kat. na czele 
z ks. prał. St. Chodyńskim wszczęła starania o usunięcie tego pomnika 
z Katedry, ale dotąd bezsKutecznie. 
Na tejże ścianie jest tablica nagrobkowa ku czci Ks. Idziego Ra- 
dziszewskiego (t 1921), długoletniego profesora i regensa Sem. Duch. 
we Włocławku. późniejszego rektora Akademji Duchownej w Petersburgu 
w latach 1913-1918. wreszcie twórcy i pierwszego rektora Katolickiego 
Uniwersytetu w Lublinie (1918-1921). Nagrobek ten wystawił swoim 
kosztem kolega Zmarłego ks. prałat Stanisław Gruchaiski. 


c) O ł t a r z e. 
Dawniej Katedra włocławska 1T'iała więcej ołtarzy, niż dzisiaj. 
Według wizyty Katedry z 1760 r. poza kaplicami miała nadto 
ołtarze: wielki. P. Jezusa konającego. św. Barbary, Wniebowstąpienia, 
Trzech Króli, Zwiastowania, Niepokał. Pocz., Wniebowzięcia, św. Marji 
Egipcjanki, św. Piotra i Pawła, św. Mikołaja. 
Przed ostatnią zaś restauracją Katedry w 1890 były oprócz kaplic 
następujące ołtarze: l) wielki ołtarz Wniebowzięcia N. M. Panny, 
2) pośrodku między nawą główną a prezbiterjum - ołtarz P. Jezusa 
Ukrzyżowanego, zw. Krzyżem Tumskim; dalej przy filarach w nawie 
południowej ołtarze: 3) Trzech Króli, 4) Niepokał. Pocz. N. M. P., 


.. 

 


l) Zob. niżej w rozdz. o szkołach: Pensja p. I. Zbiegniewskiej.
>>>
Katedra włocławska. 


221 


5) św. Józefa i 6) Zwiastowania, nawprost kapitularza; w nawie pół- 
nocnej, rozpoczynając również od prezbiterjum były ołtarze: 7) Wniebo- 
wstąpienia. 8) św. Marji Fgipcjanki, 9) św. Piotra Ap. i 10) św. Mikołaja 
Biskupa; wreszcie 11) ołtarz P. Jezusa konającego - na ścianie nawy 
pobdniowej. przylegającej do zakrystji wikarjuszowskiej i 12) ołtarz 
św. Barbary - w nawie północnej na ścianie zakrystji kanonickiej l). 
Obecnie oprócz w. ołtarza są w nawach tylko trzy ołtarze: Krzyż 
Tumski. M. B. Nieustającej Pomocy i M. B. Dobrej Rady. 


" 


l-o. 'H ielki fJitu.rz 2). 
Wielki ołtarz katedralny od samych początków Katedry był pod 
wezw. Wniebowzięcia N. M. P., ,majdował się zawsze w tem samem 
miejscu co i dziś, chociaż w ciągu wieków zmieniała się jego struktura. 
Pierwotny w. ołtarz, konsekrowany wraz z całą Katedrą dn. 
13 maja 1411 r., był z drzewa. na podstawie murowanej, formy szafkowej, 
w stylu gotyckim, z figurą N. M. Panny, Patronki Katedry włocławskiej 
od czasów niepamiętnych. Ołtarz ten dotrwał do r. 1587. kiedy to 
zasłużony wielce dla Kościoła ówczesny biskup Hieronim Rozdrażewski 
odnowił z gruntu prezbiterjum w Katedrze. oraz wystawił swoim kosztem 
w. ołtarz, również szafkowy i roboty gotyckiej, ale w stylu czystego 
renesansu z nowe mi na skrzydłach ołtarza obrazami Patronów kościoła 
włocławskiego, których znaczna część rdikwij Katedra posiadała. Byli 
to święci Męczennicy: Tvrsy, Palmary i Dalmacy. Menza ołtarzowa 
z relikwiami w ołtarzu w 1587 r. pozostawiona była z dawnego ołtarza, 
dołączono tylko do niej nowe relikwje świętych: Jędrzeja Apostoła, 
Krzystofa, Florentego i Lupa. 
Nowy ten w. ołtarz wraz z obrazami został poświęcony przez 
biskupa Rozdrażewskiego dn. 8 września 1587 roku. 
Ołtarz ten jeszcze istniał około r. 1630 i wyglądał pięknie, jak 
świadczy współczesny historyk ks. Stefan Damalewicz. 
W r. 1634 już ołtarz ten zostaje zniesiony, a na jego miejsc.. e 
biskup Maciej Łubieński wystawia nowy w. ołtarz swoim kosztem oraz 
z funduszu 5000 złp.. zostawionego na tenże cel przez biskupa Lipskiego. 
Cały ten ołtarz wraz z czterema nowemi obrazami. dodane mi nieco 
później w 1632 r.. kosztował 2000 dukatów węgierskich. 


l) ChQdYliski, Bazylika. Kronika 1930. 180 - l; Tenlt, Kościół Katedralny 
w Włocławku. Przegląd Katolicki 1896. str. 371. 
2) /Jamalewicz, Vitae. str. 420. 415; Chodyń8ki, Bazylika Kronika. 1931. 59-61.. 
140-143; Tenlt. Wielki Ołtarz w Katedrze włocławskiej. Przegl. Katol. 1894. str. 
148-15!.
>>>
222 


Kościoły włocławskie. 


Był marmurowy. w stylu renesansowym. wykonany w Chęcinach 
z marmurów krajowych w kilku kolorach. ale formy zbyt prostej. struk- 
tury ciężkiej i nie harmonizujący ze stylem gotyckim Katedry. 
Zdobiły go cztery wyniosłe kolumny. po bokach u dołu w pewnem 
oddaleniu dwie figury w płaskorzeźbie. u góry cztery postaci na łukach 
spoczywające i u stóp poniżej figur herby fundatorów biskupów: Lip. 
skiego (Grabie) i Łubieńskiego (Pomian). 
Cztery nowe obrazy ołtarzowe malowane były na grubej blasze 
miedzianej przez Bartłomieja Strobla, ucznia Rubensa. 
Obrazy te umieszczone były w ołtarzu w szeregu jeden nad dru- 
gim, obecnie od r. 1891 wiszą w kaplicy św. Józefa na ścianie, 
Środkowy największy i kwadratowy, jako obraz główny przedsta- 
wia Wniebowzięcie N. M. Panny. której postać dużych rozmiarów unosi 
się nad otwartym grobowcem w kształcie prostej trumny marmurowej 
ciemnego koloru. po prawej stronie Bogarodzicy jest postać Chrystusa 
Pana, przyjmującego z wyrazem czułej miłości Matkę Najśw., wycią- 
gając ku Niej Swe ręce; u dołu zaś w rogu tego grobowca siedzi anioł 
w bieli, pięknej młodzieńczej postaci, trzymając w lewej ręce żgło (chu- 
sty), z palcem wskazującym prawej ręki w górę wzniesionym. 
Pod tym-drugi obraz mniejszy. podłużny w oddzielnych ramach 
marmurowych, przedstawia dwunastu apostołów. zebranych przy otwar- 
tym grobie N. M. Panny. 
Trzeci obraz nad środkowym, również podłużny i w czarnych ra- 
mach marmurowych, przedstawia Boga Ojca w pięknej kapie z t jarą 
papieską na głowie, z koroną w prawej i globusem świata (kulą) w le- 
wej ręce, obok postać Chrystusa, taka sama jak w środkowym głów- 
nym obrazie. ale z czapką książęcą na głowie, a lewą ręką dotykając 
korony, którą wspólnie z Bogiem Ojcem wkłada na głowę Bogaro- 
dzicy. klęczącej ze złożonemi rękoma. 
Nad tym - u samej góry czwarty obraz naj mniejszy i okrągły 
przedstawia Ducha św. w postaci gołębia. 
Jako całość obrazy te przedstawiają tajemnice Zaśnięcia, Wnie- 
bowzięcia i Ukoronowania N.M.P. Ujemną stroną ich jest brak głęb- 
szego reli
ijnego namaszczenia w przedstawionych postaciach. 
Tak wyglądał w. ołtarz w Katedrze włocławskiej od r. 1639 1 ). 
Dn. 29 czerwca 1657 r. napadli na Włocławek Szwedzi. którzy 
m. i. ograbili i Katedrę oraz menzę w. ołtarza wywrócili i zniszczyli. 


l) Chodyń3ki. W. ołtarz w katedrze włocł. Prze gl. Katol. 189'!!. H8-1!1; Tenle, 
Bazylika. Kronika 1931. 60. 


-
>>>
l 


. 


Katedra włocławska. 


223 


Dopiero w r. 1660 biskup Czartoryski na nowo poświęcił Katedrę 
i w. ołtarz już naprawiony. dodając mu nowych relikwij świętych Pa- 
tronow polskich: Wojciecha, Stanisława B., Jacka i Kazimierza. 
W takim stanie w. ołtarz przetrwał jeszcze długie lata. W r. 1824 
z polecenia kapituły naprawił i oczyścił go sławny artysta Jacobi z To- 
runia 1). 
Przy ostatniej gruntownej restauracji Katedry w 1891 r. usunięto 
go. jako nie harmonizujący ze stylem gotyckim Katedry; odstąpiony 
został za 1000 rubli do kościoła w Zduńskiej Woli, ale bez obrazów, 
które pozostały w Katedrze wszystkie cztery, przeniesione do kaplicy 
św. Józefa i rozmieszczone tu po ścianach. 
Na miejsce zaś usuniętego w. ołtarza w 1891 r. postawiono dzi- 
siejszy w. ołtarz dębowy roboty gotyckiej, z figurami, miejscami zło- 
cony i koloryzowany. według projektu architekta Konstantego Wojcie- 
chowskiego z Warszawy, wykonany w Poznaniu w fabryce Szpetkowskiego. 
Figury ołtarzowe kosztem 10000 rubli fundowane sa przez rodzinę 
Kretkowskich. ziemian na Kujawach. 
Figury te są następujące. 
W środku ołtarza jest duża figura N. M. P. z Dzieciątkiem Jezus 
w postaci siedzącej. a po Jej obydwóch stronach niżej klęczą i zanoszą 
modły do Królowej Niebios Patronowie polscy. św. Kazimierz i bł. Jan 
z Dukli. 
Po bokach ołtarza we framugach stoją ŚŚ. Wojciech i Stanisław 
Biskupi. a wyżej znajdują się mniejsze figury św. Józafata i św. Sta- 
nisława Kostki. 
Nad ołtarzem w oknie, po wyjęciu starożytnego witraża z XIV w. 
i rozmieszczeniu go, dla lepszego widoku, w dwóch sąsiednich oknach 
po obydwu stronach w. ołtarza. wstawiono nowy witraż, wykonany 
w zakładzie hr. Łubieńskiej w Warszawie, przedstawiający ukorono- 
wanie N. M. P. 
Pierwotnie w. ołtarz był zamykany wysokiem żelaznem okratowa- 
niem, przyozdobionem świecznikami z fundacji biskupa Łukasza Górki 2), 
na których paliło się w czasie nabożeństwa 13 świec. 
W r. 1738 kosztem kan. Fr. Chmielewskiego sprawiono nowe okra- 
towanie pięknie pomalowane i miejscami złocone. W r. 1765 zniesiono 
zupełnie kratę przed w. ołtarzem, sprzedając ją do parafjalnego kościoła 
św. Jana w Włocławku 3). 


I) ChO(!Yltsk" Bazylika. Kronika 1931. I-U. 
2) TYiIodnik IlIustl'Owany Itl83 11. 206. 
8) Chodyński, Bazylika. Kronika 1931. str. 59. .40. 


......
>>>
r 


\ 


. 


224 


Kościoły włocławskie. 


Kapituła katedralna włocławska na podstawie ustaw synodu prow. 
z 1357 r. zastrzegła w. ołtarz dla celebry jedynie biskupom swoim 
i członkom kapituły katedralnej, którzy też przy swej instalacji biorą 
go niejako w swoje wyłączne posiadanie. 
Biskup Koźmian w ordynacji tymczasowej z 12 sierpnia 1825 r. 
nadał ten przywilej także archidiakonom - prałatom kolegjaty kaliskiej, 
ale to nie weszło w życie. 
Obecnie jest przez kapitułę przestrzegany nadal ten dawny zakaz 
o niedopuszczaniu do w. ołtarza z celebrą kapłanów nie kapitulnych I). 
Tuż przed w; ołtarzem pod prezbiterjum pochowany został biskup 
Zbilut Golanczewski. drugi fundator Katedry. Grób jego był znany, bo 
zachował się nagrobek jego z wyrytym w posadzce prezbiterjum z in- 
krustacją bronzową napisem. Grób zaś pierwszego fundatora Katedry bi- 
skupa Macieja Golanczewskiego, odkryty został dopiero dn. 17/X 1892 r. 
nieco dalej. w stronie południowo-zach. pod dzisiejszym skarbcem przy 
zakrystji wikarjuszowskiej. Obok cennych zabytków. o czem jest 
mowa niżej przy opisie skarbca, znaleziono w tym grobowcu kości 
dobrze zachowane i wzajemnie ze sobą połączone, świadczące o tem, 
że biskup był wysokiej (3 łokcie i 3 cale) i dobrze zbudowanej postawy. 
Kości zebrane umieszczono z powrotem na tem samem miejscu w nowej 
trumience, umieszczając nad niem na ścianie zakrystji cynową tabliczkę 
z wyrytym napisem: "Ossa Epi Mathiae Golanczewski die 17 octobris 
1892 a. hic inventa et iterum recondita" 2). 


2-0. Krzyż Tumski S). 
Pośrodku Katedry na granicy między nawą główną a chórem ka- 
płańskim stał pierwotnie od czasów niepamiętnych ołtarz Trójcy Prze- 
najświętszej. W początkach XVII w. biskup Wawrzyniec Gembicki 
(1610-1615) umieścił w tym ołtarzu duży krzyż pozłacany, od którego 
wkrótce wziął nazwę i sam ołtarz, nazywany odtąd Krzyżem Tumskim, 
czyli Katedralnym, albo ołtarzem Pana Jezusa Cudownego. gdyż wkrótce 
zasłynął łaskami, o czem po dzień dzisiejszy świadczą liczne wota, 
zawieszone obok na ścianach Katedry, zarówno z czasÓw dawniejszych. 
jak i obecnych pochodzące. 
W r. 1770 biskup sufragan pomorski Cyprjan Wolicki, zarządza- 
jący w imieniu biskupa włocławskiego aTchidjakonatem Pomorskim, 


l) Teliże, Wielki ołtarz w katedrze włocławskiej. Przegl. I\atol. 189ł. 148-151. 
2) Chodyński St., Doniosłe odkrycie archeologiczne (Grób b-pa Golanczewskiego). 
Przegląd Katol. 1892, str. 673-5. 
8) Dama/ewicz, \'itae 1i4i Chwlyiisk., Bazylika. I\ronika 1930. 346-352: Tenże. 
Kościół katedralny WP Włocławku. Przegląd 1\ atolicki 1896. str. 369-370.
>>>
f 


, 
I' ! 
'ł- 


.-
: . 


..-l_ 


...._
.
 


:1, 


\'
;. !lo 
 


'. 
.... ft- ",- 

 ' ' 


'\ 


; 
 . ". -
 


..;......
:---- --: . 


-, _."-'
 


'.,; 


(otr. 43) 


" 
'.'1 .'

 "ł
 " 


... 


(str. 252) 


"f\
 


:......

 


..............".-.. 


_.
.ł.!_ 
-"" .... 


.
 


. 
, '. 


'..- I-r' 


."... 


.'-'l- i.L. .:, 
-. ,L.;:.., 


Zam
k -- pałac biskupi obecny. 


, 


. '. 


r, i' 
J: Jj 


"," -: 


f 
I 
' 
, t' 
I,i 
" 


Il! 


Kościół parafjalny 
 (famy) św. Jana. 


," 


, 
, J 


.... 



 


F 


.
>>>
Katedra włocławska. 


225 


z siedzibą w Gdańsku, sprawił swoim kosztem do Krzyża Tumskiego 
mensę ołtarzową z białego marmuru, do którego sprowadzenia Wisłą 
z Gdańska kapituła katedralna dała swoją szkutę czyli statek. 
W następnym zaś roku (1771) ówczesny kanonik, a póżniejszy 
biskup-sufragan włocławski Marcin Chyczewski swoim kosztem polecił 
obić drzewco krzyża blachą miedzianą, pozłacaną. 
W r. 1824 Krzyż Tumski odrestaurował i umocnił sławny mish-z 
Karol Jacobi z Torunia. 
W r. 1876, staraniem ówczesnego biskupa włocławskiago Wincen- 
tego Popiela, krzyż otrzymał nowe drzewco, po usunięciu starego, już 
podówczas spróchniałego. 
Nowe drzewo. rdzenny kloc modrzewiowy, wyrobiony w kształcie 
i wielkości dawnego Krzyża obito tą samą złoconą blachą miedzianą 
z przytwierdzonym starożytnym. wykonanym w drzewie, nieznanego po- 
chodzenia wizerunkiem Ukrzyżowanego. Tak odnowiony Krzyż Tum- 
ski, bez naruszenia mensy ołtarzowej, został z powrotem umieszczony 
w ołtarzu pośrodku Katedry. 
Po ostatniej restauracji Katedry w 1896 r. ołtarz z Krzyżem Tum- 
skim usunięto ze środka. aby nie zasłaniał w. ołtarza, a Krzyż umie- 
szczono w nawie północnej przy ścianie dotykającej zakrystji kano- 
nickiej w świeżo urządzonym nowym ołtarzu. 
Już jednak w r. 1924 staraniem kustosza Katedry ks. prałata Stanisła- 
wa Gruchaiskiego Krzyż Tumski z ołtarzem. odpowiednio odrestaurowany. 
powrócił na swoje dawne miejsce pośrodku Katedry. 


3-0. Ułtarz M. n. Nieusta1ącej Pomocy. 
W nawie północnej przy ścianie zakrystii kanonickiej na mIeJscu 
zniesionego. a istniejącego tu od r. 1375 ołtarza św. Barbary, utwo- 
rzony został w 1891 r. nowy ołtarz dębowy. wykonany według sza- 
blonu wzorów miemieckich w zakładzie Szpetkowskiego w Poznaniu. 
Początkowo w ljltach 1896-1922 był w tym ołtarzu umieszczony 
Krzyż Tumski. Obecnie od wiszącego w nim obrazu zwany jest po- 
spolicie ołtarzem M. B. Nieustającej Pomocy; znajduje się też w nim 
i drugi obraz św. Stanisława Kostki. 


4-0. Ołtarz M. B. Dobrej Rady. 


Po przeciwnej stronie w nawie południowej, przy ścianie zakrystji 
wikarjuszowskiej w miejscu. gdzie dawniej był ołtarz P. Jezusa Kona- 
jącego albo Ciemnego, w r. 18f?0 ustawiono tymczasowo przenośny 
ołtarz z obrazem M.B. Dobrej Rady. projektując ustawić na tem miej- 
Mono
rafja m. Wloclawka. J 5
>>>
226 


Kościoły włocławskie. 


scu W przyszłości ołtarz ku czci Świętych Apostołów Piotra i Pawła lub 
innego świętego 1). 
Projekt ten jednak nie został jeszcze dotąd urzeczywistniony. 


d) I n n e c z ę Ś ci K a t e d r y. 
1-0. Kapitularz 2). 
W r. 1521. staraniem i kosztem biskupa Macieja Drzewickiego. 
dostawiony został od strony południowej Katedry kapitularz z cegły 
czarnej i czerwonej. układanej od frontu w zygzak. a z boku w sza- 
chownicę. Kapitularz początkowo składał się z dwóch izb tylko na par- 
terze. Nad drzwiami renesansowemi. prowadzącemi do kapitularza, 
wystaje gzyms ozdobny. kamienny 2. herbem biskupa (Ciołek) i napisem: 
Capitulare decor archanis Episcopi et Fratrum Locus opera Mathie 
Drevicii Presul (is) factu (m) 1521 (1527). 
Pierwsze posiedzenie w nowym kapitularzu odbyło się dopiero 
16 sierpnia 1539 r. pod przewodnictwem prepozyt a Jana z Parz ni ewa 
p arzniewskiego i na pamiątkę tego w rogu ściany pod oknem od pół- 
nocy w sali posiedzeń w kapitularzu wmurowano tablicę kamienną 
w środku z herbem Paparowa (gęś siedząca na poduszce), a na bokach 
napis: Joannis Parznyewski (prepositi Wladisł.), bez podania roku. 
W r. 1538 w sit'rpniu sprawiła kapituła zielone sukno dla pokry- 
cia stołów i ławek w sali posiedzeń kapitularza. Posiedzenia kapitulne 
jednak nie odbywały się długo w kapitularzu, ale częściej w domach 
prywatnych kapitulnych. Jeszcze w 1618 r. biskup Wołucki wydaje po- 
lecenie, by posiedzenia kapitulne odbywały się tylko w kapitularzu. ale 
wkrótce to polecenie poszło w niepamięć, a to głównie z powodu nie- 
należytego ogrzewania kapitularza. mimo że był tam od samego po- 
czątku kominek dawnej roboty, do którego dostawiono piec kaflany 
zwyczajny w 1729 r. 
Sala posiedzeń, podobnie jak dzisiaj, mieściła się w drugiej izbie 
kapitularza, gdzie też znajduje się dotąd .od r. lt94 ołtarz św. Ducha, 
hebanowy. ze srebrnemi ozdobami. zabytek sztuki drugiej połowy XVI w. 
odznaczający się pięknością form i dokładnością wykonania. przenie- 
siony tu po śmierci biskupa Madalińskiego z domowej jego kaplicy. 
W pierwszej zaś izbie kapitularza było pomieszczone Archiwum 
i Bibljoteka Kapitulna, a od r. 1900 tylko Bibljoteka, składająca się 


l) ChodY/ISki, Bazyl ka. 
'ronika 19 'O. 183. 
I) Chod!lltl1ki, Bazylika Kat. w Włocł. Kronika 1920. 182 nsł. 2!8 nst. Tcnte, 11.0- 
ściół Katedr. w Włocł.. Przegl. Kato!. 1896. str. 371. Sprawozdanie Komisji Historji 
I)ztuki IV. str. XCIV; Rękopis Biblj. Vniw. Warsz. Nr. 5-4-2!. fol. 155-167: Rewindy- 
katy rostowskie. opis zabytków sztuki gub. warsz. 


-.L
>>>
" 


11 


Kafedra włocławska. 


227 


I
 


z kilkuset cennych inkunabułów, gdy Archiwum zostało rozmieszczone 
w czterech izbach na poddaszu kapitularza, świeżo wtedy urządzonych 
1: wejściem, z drugiej izby kapitulnej przez wewnętrzne schody kręcone 
drewniane. Archiwum KapitułyWłocławskiej, nagromadzone i uporządko- 
wane mozolną pracą zasłużonych dla diecezji i Kościoła w Polsce history- 
ków Ks. Ks. Prałatów Zenona (t 1887) i Stanisława (t 1919) Chodyńskich, 
należy dziś do bogatszych w Polsce z pośród archiwów kościelnych. 
2-0. Zakrystje 1). 
Początkowo była jedna tylko zakrystja z wejściem od w. oł- 
tarza, przed stallami. Jest to dzisiejsza druga zakrystja wikar- 
juszowska, przeznaczona na skarbiec albo magazyn aparatów koś- 
cielnych. Pod posadzką tej to zakrystji pochowany został pierwszy funda- 
tor Katedry biskup Maciej Golanczewski, którego grób wraz z cennemi 
zabytkami odnaleziono przy ostatniej restauracji Katedry dn. 17 paź- 
dziernika 1892 r., cenne zabytki złożono w skarbcu, a odnalezione 
kości złożono w trumience i z powrotem pochowano na tem samem 
miejscu z n
pisem na ścianie: Hic sub terra quiescit corpu
 Mathiae 
Golanczewski ab a 1343 ad 1365, Episcopi Wladislaviensis (defuncti 
1368 a.) R. i. P. Na trumience zaś na cynowej tablicy wyryto napis: 
Ossa Epi Mathiae Golanczewski die 17 Octobris 1892 a. hic inventa 
et iterum recondita 2). 
Druga zakrystja dziś kanonicka, z wejściem również przed stalla- 
mi po stronie ewangelji w. ołtarza, przybudowana została około roku 
1516. przeznaczona pierwotnie dla kleryków. Do tych zakrystyj przy- 
budowane zostały później dwie drugie zakrystje, a więc w połowie 
XVI w. przybyła dzisiejsza zakrystja wikarjuszowska, pierwotnie słu- 
żąca do przechowywania aparatów kościelnych, a w 1612 r. do za- 
krystji dla kleryków dostawiona została zakrystja dla kanoników. Po- 
czątkowo wejście do obydwóch zakrystyj po każdej stronie było jedno, 
to dawne przed stallami i bliżej w. ołtarza. Dopiero w ostatnich cza- 
sach przy gruntownej restauracji Katedry w 1891 r. skasowano wejście 
przy w. ołtarzu, a zrobiono drzwi po obydwu stronach prezbiterjum 
za stallami. w tym celu skróconemi. bliżej naw kościelnych; jednocześ- 
nie zakrystje w ten sposób zamieniono, że po stronie ewangelji pierw- 
szą zakrystję bliżej w. ołtarza oddatlo na użytek dla kanoników, a dru- 
gą dla kleryków, czyli asysty, z drugiej zaś strony pierwsza obrócona 
została na skarbiec i magazyn aparatów kościelnych, a druga przezna- 



 
I 



 


l) Chodyński, Bazylika. Kronika i919. str. 272-275. 1918 r. 106. 
2) Chodyń,ski, Doniosłe odkrycie archeologiczne. Grób biskupa Macieja Gola n- 
czewskiego. Przegl. Kalol. 1892. Itr. 673-675. 


.J-
>>>
,...- 


r 


228 


Kościoły włocławskie. 


czona dla wikarjuszy katedralnych. Odrzwia dęb!Jwe do obu zakrystji, 
harmonizujące ze stallami są z fundacji bpa Czapskiego z r. li53 1 ). 


3-0. K Tuchty 2). 
Drzwi główne frontowe ale bez kruchty początkowo były jedynem 
wejściem do Katedry. Były to wielkie drzwi frontowe, dębowe, żelazną 
obite blachą u góry z herbem kapituły czyli Katedry na tarczy ze śpiżu 
odlanej. fundacji biskupa Wawrzyńca Gembickiego (1615 r.). Herb przed- 
stawiał N.M.P. z Dzieciątkiem Jezus na ręku. Kruchtę frontową, dla 
ochrony od wiatrów i przeciągów. dobudowano dopiero później najpierw 
jako wewnętrzną drewnianą w 1723 r.. t.zw. babiniec, albo portyk czyli 
bęben, z większemi pośrodku drzwiami oszklone mi i dwoma boczl1emi 
bez oszklenia i te do codziennego użytku, a tamte do uroczystości. 
W r. 1891 po zniesieniu tamtej wewn. kruchty wystawiono teraźniejszą 
zewnętrzną kruchtę frontową, zakrywając niestety częściowo piękną 
ścianę szczytową Katedry. 
Wejście boczne do Katedry od północy wraz z kruchtą i izbą dla 
świątników czyli dziadów i bab kościelnych urządzono w 1508 r. z po- 
lecenia biskupa Wincentego Przerembskiego. Wejście to wraz z kruchtą 
do dziś istnieje, ale izba dla świątników zamieniona została w 1891 r. 
na kaplicę św. Józefa. 
Nad tą kruchtą zewnątrz Katedry biskup Wawrzyniec Gembicki 
umieścił kamienną figurę N.M.P. z Dzieciątkiem Jezus w 1614 r., którą 
przy ostatniej restauracji Katedry w 1891 r. przeniesiono na ganek nad 
kruchtą frontową zewnątrz Katedry. 
W tymże roku na ścianach wewnętrznych kruchty rozmieszczono 
tablice nagrobkowe, przeniesione tu z naw Katedry w r. 1878-1891. 
Są to nagrobki: biskupa Pawła Wołuckiego (t 1622) z herbem Rawicz 
w środku, oraz kanoników Magnuskich: Aleksandra (t 1689) i Fran- 
ciszka (t J 714) oraz Stanisława Borzysławskiego (1718). 



 


4-0. Dzwonnif;a katerlml"a. 
Dzwonnica katedralna w ogrodzie Kolegjum na rogu uł. Tumskiej 
wystawiona została dopiero w 1853 r.. według planu budowniczego po- 
wiatu włocławskiego Franciszka Tournelle'a. Miała ona służyć na po- 
mieszczenie dla najwięszego dzwonu katedralnego zw. Hieronimem, po- 
chodzącego z pocz. XVII w., którego pozostawanie dalsze w wieży ka- 
tedralnej uznano wtedy za niebezpieczne dla samej Katedry. Dzwon 


1) Choclyński, Kościół Katedr. w Włocł. Przegląd Katol. 1896. 371-2. 
2) Tamfe, 337-339: Choc1yński, Bazylika. Kronika 1919. 22-25. 


j
>>>
Katedra włocławska. 


229 


Hieronim istotnie przeniesiony tu został w 1853 r.. ale już w 1887 r., 
po umocnieniu fundamentów Katedry i podniesieniu wież, zpowrotem 
został umieszczony w wieży. Dzwonnica odtąd po czasy obecne stoi 
bezużyteczna. 


5-0. DZll'mąJ kutetrallJ(
 1). 


o dzwonach katedralnych niektórych tylko dadzą się skreślić 
pewne wiadomości historyczne. W r. 1830 parę dzwonów katedralnych 
zostało obróconych na inne potrzeby Katedry. Historja tych, które wtedy 
poz(\stały jest następująca. 
Dzwon B e n e d y k t zw. pospolicie Zbyszek, fundowany przez bpa 
Zbiluta Golanczewskiego (t 1383), a przelany i naprawiony staraniem bpa 
Zbigniewa Oleśnickiego (t 14!W), miał bardzo prostej roboty ozdoby na- 
stępujące: u góry medaljon z wizerunkiem św. Weroniki, trzymającej 
chustę z wyrażoną na niej twarzą Chrystusową. naokoło medaljonu na- 
pis literami starogotyckiemi: Sbilutu!i: me fecit Sbigneus cupeam refecit 
Anno Domini MCCCCLXXX, pod napisem z jednej strony w medaljo- 
nie są litery gotyckie IHS. a niżej pod niemi znajdują się ukośnie do 
siebie zwrócone i w górze spojone z sobą tarcze obydwu biskupów 
fundatorów dzwonu: Dębno (Oleśnickiego) i Topór (Golanczewskiego). 
Swojego czasu dzwon ten należał do większych i dzwoniono nim tylko 
w niedzielę. Ważył 5000 funtów. 
Dzwon W i n c e n t y, fundowany był przez biskupa Wincentego 
Przerembskiego w 1513 roku. a przelany kosztem biskupa Macieja Łu- 
bieńskiego w 1634 r. Oprócz napisu po obydwóch stronach były nadto 
umieszczone na nim figurki P. Jezusa Ukrzyżowanego, N. M. Panny, 
Świętych i Aniołków. Ważył około 2500 funtów. 
Dzwon J a n C h r z c i c i e l. niewiadomego pochodzenia, ważył 
pierwotnie 851 funtów, a po przelaniu w 1892 r. - 1200 funtów. 
Dzwon H i e r o n i m, największy dzwon w Katedrze, ważył zgórą 
7000 funtów. Już w końcu XV w. biskup Krzesław z KUTOzwęk my- 
ślał o ulaniu dla Katedry wielkiego dzwonu i nawet zebrał już znaczną 
,część miedzi na ten cel; długo jednak plan ten nie dochodził do 
urzeczywistnienia. Dopiero w 1604 r. dzwon taki sprawiono z fundu- 
szów zostawionych na ten cel przez biskupa Hieronima Rozdrażewskiego 
(t 1600), którego też imieniem został dlatego nazwany. Był kilkakro- 
tnie przelewany kosztem biskupów i kapituły katedralnej w latach 1667, 
1776, 1853, 1860 i 1892. Po ostatniem przelaniu dzwon był ozdobiony 


l) Chodyriski, Dzwony w kościele katedralnym w Włocławku. Przegląd Kato- 
licki. 1892. str. 6"7 - 663; Ten!e, Bazylika: Kronika 1919. str. 74 inst. 



 


1
>>>
,... 


230 


Kościoły włocławskie. 


na zewnętrznej stronie gotycką płaskorzeźbą N. M. P., Patronki Ka" 
tedry, stojącej na półksiężycu. otoczonej u góry promieniami; Matka 
Boska trzymała Dziecię Jezus, Które prawą ręką obejmowało Jej szyję. 
a w lewej trzymało kwiat różowy. Jest to zapewne odtworzenie pła" 
skorzeźby pierwotnej dzwonu z dodaniem tylko popiersia św. Aleksan- 
dra, patrona ówczesnego biskupa włocł. Bereśniewicza,-oraz odpowied- 
niego napisu łacińskiego, stylem lapidarnym ułożonego przez biskupa 
sufragana Kossowskiego I). Dzwon ten odzywał się tylko w większe 
uroczystości i przy pogrzebach znakomitych osób. Wisiał. podobnie 
jak inne dzwony, 'na wieży katedralnej, a tylko od r. 1853 - 1887 
w specjalnie zbudowanej dla niego dzwonnicy, Po naprawie i przela- 
niu w 1892, znowu umieszczony został wraz z innemi dzwonami na wie- 
żach katedralnych, niedawno (1880) w fundamentach umocnionych i pod- 
wyższonych. 
Do dzwonienia w Katedrze używano dawniej dziadów katedral- 
nych, a od r. 1778 do początku XIX w. obowiązt:k ten pełnili kolejno 
mieszkańcy Zazamcza. Dzwonników opłacała Kapituła, dając im rocznie 
najpierw l beczkę piwa, a od r. 1796-24 złote. W XIX w. z upad- 
kiem funduszów kapitulnych zanikł ten zwyczaj opłacania dzwonników. 
Dn. 12 - 15 lutego 1918 r. dwa dzwony katedralne, Hieronim 
i Benedykt oraz obydwa dzwony zegarowe zostały zabrane przez Niem- 
ców 2). 
W ostatnich latach Katedra otrzymała staraniem ks. prałata St. 
Gruchaiskiego cztery nowe dzwony, sprawione przeważnie z ofiar du- 
chowieństwa oraz wiernych: w 1920 r. - dzwon ingresowy Włady- 
sław-Hieronim. wagi 1666 kg., mniejszy od dawnego Hieronima,-na ingres 
ks. Biskupa Władysława Krynickiego; w 1931 r.-dzwon Władysław albo 
Łokietkowy, większy od dawnego Hieronima. wagi 3626 kg. - ku upa- 
miętnieniu 600-1ecia zwycięstwa pod Płowcami (27 września 1331 r.); 
w 1932 r. dzwon ingresowy Karol. wagi 700 kg.. - ku czci Ks. Biskupa 
Karola Radońskiego, w trzecim roku Jego pasterzowania w diecezji 
Włocławskiej; wreszcie w tymże roku sprawiony został ostatni najmniej- 
szy dzwon Stanisław, wagi 400 kg., - dar ks. prałata Stan. GruchaI- 
skiego, oraz sygnaturka. z daru ks. kanonika Michała Skowronka, 
kustosza Katedry. Jednocześnie stary dzwon Wincenty, jako nie har- 
monizujący z innemi dzwonami, został przekazany do kaplicy na cmen- 
tarzu gzrzebalnym. 


I) Przegląd Katolicki 1892. 492. 
2) Chody/tskl, Bazylika. Kronika 19J9. IOJ.
>>>
------ 


.... 


Katedra włocławska. 


231 


6-0. Organy I). 
Organy posiadała Katedra już przed r. 1483. Nowe organy o 32 
głosach sprawił swoim koszteIn biskup Rozdrażewski (t 1600). II-gie 
nowe o 32 głosach biskup Madalióski w 1692 r., wykonane przez Ma- 
teusza Brandtnera, organmistrza i mieszczanina toruńskiego. Organ 
ten, pomalowany w 1694 r., odznaczał się poważną i silną intonacją 
i jeszcze był naprawiany w 1750 i 1855 r.. jak również przyozdobiony 
był wspaniałą ornamentacją w guście swego czasu. W r. 1762 powię- 
kszono chór organowy przystawką wysuniętą na kościół. Przy ostatniej 
restauracji Katedry w końcu XIX w. przystawkę rozebrano. jak również 
usunięto stare organy, a na ich miejsce w r. 1893 postawione zostały 
nowe organy 32 głosowe, wykonane przez Jana Szpigla w Rychtalu na 
Śląsku. Dnia 3/IV 1918 r. piszczałki cynowe z organów zabrali oku- 
panci niemieccy. W r. 1763 urządzony też został w Katedrze drugi 
chór nad boczną kruchtą, gdzie pomieszczono organki w formie skrzynki 
8 głosach fJetowych, pięknej struktury, wykonane w r. 1757 przez Got- 
lieba Fryderyka Duscharda. Od początku XIX w. nieczynne były przez 
blisko lat 60, w r. 1880 zostały jeszcze kosztem ks. St. Chodyńskiego 
wyrestaurowane przez Hugona Biernackiego i oddane do użytku, ale 
już od r. 1910 znowu stoją zaniedbane. 
7-0. Zegar wieżowy 2). 
Zegar o 24 godz. na wieży był urządzony już w r. 1435, który 
następnie ulegał naprawie i ulepszaniu w 1493 r., 1519, 1523 i 1536, 
W r. 1541 kupiony został w Toruniu nowy zegar o 12 godzinach. 
Około r. 1639 nowy zegar z dzwonami sprawił biskup Maciej Łubień- 
ski i kazał go zawiesić, nie jak dotąd w wieży północnej od Wisły, ale 
w wieży południowej, gdyż z tP.j strony miasto więcej już się zaludniło., 
Zegar ten w ciągu wieków był po wielekroć naprawiany, od r. 1870 
był zupełnie nieczynny, poczem naprawiany był jeszcze w 1894 r., ale 
już po niedłu
im czasie znowu popsuł się i w stanie bezużytecznym 
do dziś pozostaje. W początkach lutego 1918 r. dzwony zegarowe za- 
brali niemcy-okupanci. 
8-0. /-lac Katedralny 3). 
Plac katedralny pierwotnie był ogrodzony i stanowił cmentarz 
katedralny. W r, 1788/1789 odgrodzono i wybrukowano cały plac na- 


I) Chodyńsk;, Kościół Katedralny we Włocł, Przegl. Katol. 1696. str. 372; Te1de 
Bazylika. Kronika 1919. str. 171 nst.; Damalewicz, Vitae Vlad. Episc. str. 420. 
2) Chodyński, Bazylika. Kronika 1918. s. 111. 1919, 103--109. Tenże, Kościół 
katedr. w Włocł. Przegl. Katol. 1896. str. 386-:'ł87, 
R) ClwdY11ski, Kościół katedr. w Włocł. Przegląd Katol. 18!16 str. 386-387. 


.
>>>
,..- 


- 


232 


Kościoły włocławskie. 


około Katedry. Na placu tym przez całe wieki stała figura św. Jana 
Nepomucena, Gdy ta zczasem, z powodu starości, upadkiem groziła, 
nową kamienną ku czci tegoż Świętego figurę wystawił swoim kosztem 
w r. 1770 kanonik Grzegorz Strzelecki. Figura ta do dzis przetrwała 
i stoi na swojem dawnem miejscu na placu katedralnym, od strony 
Kolegjum. 


d) Z a b y t k i K a t e d r y w ł o c ł a w s k i e j l). 
l-o. Pomniki i nagrohki 2). 
Oprócz pomników-nagrobków rozmieszczonych w kaplicach. jest 
wiele jeszcze w Katedrze włocławskiej pomników-tablic nagrobkowych 
wmurowanych w filarach i ścianach katedralnych. Przy ostatniej re- 
stauracji Katedry zostały one inaczej rozmieszczone, a wiele też z tych 
płyt nagrobkowych zostało usuniętych zupełnie, zwłaszcza te, które nie 
posiadały żadnej wartości artystycznej, lub w ciągu wieków uległy 
zniszczeniu. Szczątki po nich niektóre użyte zostały na stopnie do 
kaplic katedralnych, a inne. jako widome ślady minionej przeszłości 
Katedry, umieszczone w murze ogrodu Seminarjum Duchownego. 
Z podanych i opisanych w połowie XVII w. przez ks. Szymona 
Starowolskiego, kanonika krakowskiego (w dziele p.t. Monumenta Sar- 
matarum viam universae carnis ingressorum, Cracoviae 1655 foł. 401-410). 
36 nagrobków. jakie znajdowały się podówczas w Katedrze włocław- 
skiej, dziś już niema 12-tu. 
Przed restauracją Katedry (1891-3) było w Katedrze włocławskiej 
w nawach i kaplicach wszystkich pomników - nagrobków 64, których 
napisy były czytelne, oraz kilka tablic marmurowych w posadzce, znisz- 
czonych i nieczytelnych. Wszystkie one prawie odnoszą się do zmar- 
łych biskupów, prałatów i kanoników włocławskich. a 6 tylko do świec- 
kich osób, spokrewnionych z tamtymi. 
Obecnie poza kaplicami, na ścianach i filarach naw katedralnych 
jest pomników-tablic nagrobkowych 43. 
Z pośród tych tablic nagrobkowych zasługują na uwagę zwłaszcza 
niektóre następujące. 
Na ścianie wschodniej kaplicy jest pomnik - sarkofag marmurowy 
biskupa Piot-ra z Eninn 111oszY1iskie.qo (t 1493). Przeniesiony on tu zo- 
stał w 1891 r. z nawy głównej, z filaru pierwszego nawprost dzisiej- 
szej ambony. 


l) Rękopis Blblj, Uniw Warsz Nr, 5-4-
,'i. f. 1'}1-:67. Rewindykaty I
ostowskie, 
opisy zabytków sztuki gub. warsz. 
2) Chodyński, Bazylika. Kronika 1918. 26\ Dst.; Ten/e, Biskupi sufr. wł. 106-109, 
Ten/e, Groby w katedrze włocławskiej, Gazeta Warsz. 1872. Nr. 128. 


.
>>>
Katedra włocławska. 


233 


Wystawił go swoim kosztem humanista Filip Kalimach Buonacorsi, 
"który wiele zawdzięczał biskupowi Moszyńskiemu, jako mecenasowi 
nauki i sztuki. Wykonany jest z czerwonego marmuru węgierskie
o 
i jeżeli nie całkowicie, to przynajmniej na pewno w części wyszedł 
z pod ręki Wita Stwosza i jest znakomitem dziełem ówczesnej sztuki 
rzeźbiarskiej. wykonanem dłótem śmiałem i we wszystkich najdrobniej- 
szych szczegółach wykończonem. 
Sarkofag ten wyobraża biskupa w pontyfikalnych szatach, w po- 
stawie leżącej z księgą Ewangelji w prawej i z pastorałem w lewej ręce. 
W głowie pastorału wyrobiona jest figura Boga-Rodzicy z Dzieciątkiem 
Jezus na ręku. Na postumencie jest tablica z napisem. którą trzymają 
w ręku dwaj klerycy w dalmatykach. Na jednej stronie tablicy jest 
herb biskupa Łodzia, a na drugiej herb Leszczyc (bróg). Napis jest 
następujący: 
"Petro de Bnino Vladislaviensi Pontifio Religioso et SapiE::nti, po- 
situm procuratione Callimachi Experietis Amid C
ncordissimi Anno 
MCCCCLXXXXm" . 
Litery napisu są rzymskie i wklęsłe. ryte w mar,l1urze. Wykonanie 
samego posągu biskupa, zwłaszcza przeprowadzenie fałdowania ornatu, 
bardzo przypomina grobowiec króla Kązimierza Jagiellończyka w Kra-. 
kowie, jedno z arcydzieł Wita Stwosza 1). 
Nad tym pomnikiem na ścianie wiszą 4 obrazy, pochodzące z daw- 
nego w. ołtarza 
). 
Nagrobek biskupa włocławskiego Krze.llmt'lf Kurozwmiskiego (t S/IV 
1503), wmurowany jest w pierwszym od prezbiterjum filarze między- 
nawowym na prawo od ołtarza. w kształcie tablicy marmurowej, z od- 
powiednim napisem: Joannes de Lasco Archiepiscopus Gnesnensis. alum- 
nus suo patroD() Creslao de Kurozwanki Episcopo Vladislaviensi. Ca- 
pulu m condit, vita funeto Volboriae, Anno 1503. 5 Aprilis. Nagrobek 
ten. pochodzący z XVI w., jest fundowany przez prymasa Jana Łas- 
kiego. niegdyś wychowanka i podwładnego biskupa Krzesława Kuroz- 
wańskiego. gdy ten ostatni hył kanclerzem króla Jpna Olbrachta. Wy- 
konany został z żółtego marmuru węgierskiego przez Jana Florentyń- 
czyka na Węgrzech. w czasie pobytu tamże prymasa Łaskiego. powra- 
cającego z soboru lateraneńskiego (1516). Tahlica ta nagrobkowa jest 
wykonana w stylu włoskiego renesansu o pięknej charakteryshrcznej 
kompozycji i typowym kształcie tarczy z herbem hiskupa Poraj. Jest 


l) Sprawozd. Kom. Hist. S7tuki t. Vi. str. 162; ChodytisJ.-i. Bazylika. Kronika 1929, 
"230: Da11lalewicz, Vitae 3:16-7.- 
2) Zob. wyżej: w. ołtarz
>>>
r 


234 


Kościoły włocławskie. 


to pierwszy i jak na stosunki polskie bardzo wczesny zabytek włos- 
kiego renesansu w Włocławku 1). 
Pomnik biskupa włocł. .Jana [arnkowskiego (t 1538), wykonany 
jeszcze za życia biskupa w 1536 r., pierwotnie był umieszczony w środ- 
kowej nawie przy filarze pierwszym od w. ołtarza gdzie dziś od r. 1891, 
znajduje się ambona, która poprzednio była nieco bliżej w. ołtarza przy 
ścianie u wejścia do prezbiterjum. Pomnik ten miał także dawniej od- 
powiednie obramowanie z piaskowca. które niestety uległo zniszczeniu. 
przy przenoszeniu go w 1891 r. na ścianę kaplicy św. Józefa, gdzie 
dotąd się znajduje. 
Pomnik cały ma kształt ołtarza do dołu prowadzonego. z filarami 
żłobkowanemi i gzymsami. przystrojonemi w głowy baranie (herb Juno- 
sza). W środku umieszczona jest tablica śpiżowa wielkich rozmiarów, 
z sześciu złożona części. z których środkowa część wyższa wyobraża 
herb biskupa (Junosza), podtrzymywany przez dwóch aniołków (putti) 
na tle zasłony z wieńcem u góry. Na banderoli jest napis: "Donec in 
carne Deum videam ", dalej infuła i herb Junosza. Druga połowa ta- 
blicy, niżej. ma dłuższy napis następujący: 
"Joannes Carncowski Episcopus Vladislaviensis sciens se esse mo- 
rituru. Hoc suo cadaveri monumentum vivens. adhuc. Ipse lussit. Fieri 
Anno Domini MDXXXVI. Eius vero aetatis Anno LXIII. ObiiŁ autem 
An. MDXXXVIII, Die 11 Decembris". 
Napis na pomniku jest złożony z wypukłych liter, a herb jest wy- 
pukło rzeźbiony. 
Cały pomnik jest dziełem sztuki o przepysznej ornamentacji re- 
nesansowej 2). 
2-0. Witraże 3). 
Pierwotnie okna katedralne. wypełnione były szybami różnobarw- 
nemi. t. zw. witrażami. Do naszych czasów zachowaiy się już tylko 
dwadzieścia dwa witraże w oknie środkowym w prezbiterjum nad 
w. ołtarzem, skąd przy ostatniej restauracji Katedry (1890). w celu 
lepszego uwidocznienia ich, zostały przeniesione i rozmieszczone w dwóch 
sąsiednich oknach, po obydwu stronach w. ołtarza. w szachownicę, 
i przedzielone zwykłemi szybami. 


J I s, N Pierwszy zabytek renesansowy w Wł()cławku. Zycie Włocławka i Oko- 
licy. listopad 1926. str. :lO; Dli/llolewir.: z , Vitae '153; Chodyński, Bazylika. Kronika 19]8. 
8. !64; 
2) Sprawozd. Kom. Hist. Sztuki. T. VI. s. CXXIV; Chorlyń8ki, Bazylika. Kro- 
nika 1929. 2'10. 
3) Chodyński, Bazylika. Kronika 1918. 110-! 11; Rękopis Bibli. Uniw. Warsz. 
NI 
. ł. 
5 fol. 155. 167: Rewindykaty rostow!;kie. opisy zabytków sztuki gub. Warsz. 


.....
>>>
""""IIł 


. 


Kated:a włocławska. 


235 


Witraże te wykonane są w drugiej połowie XIV w., ale ręką. 
która się na wzorach XIII w. kształciła. Każdy witraż składa się ze 
szkieł różnobarwnych, ołowiem ze sobą spojonych. a przedstawiających 
dwie figury-rysunki świętych. w postaci siedzącej. Wykonanie witraży 
jest tego rodzaju, że jeżeli szyba przedstawia w polu żółtem jednego 
świętego w sukni czerwonej. to drugiego w sukni niebieskiej. Rozma- 
itość ta uwydatniona jest przez oddzielne szkła odpowiednich barw, 
przedzielone jedno od drugiego ołowianym paskiem, odpowiednio gię- 
tym; oznaczanie zaś rysów twarzy i palców oraz cieniowanie załamów 
sukni u postaci przedstawianych jest uskutecznione grubszą warstwą 
farby w ogniu wypalonej, t. zw. czerni albo farby szkłowej. 
W czasie ostatniego najazdu bolszewickiego na Włocławek w sierp- 
niu (13-16) 1920 r. zabytkowne te witraże zostały częściowo od kul 
armatnich uszkodzone, ale niebawem na koszt państwa zostały w War- 
szawie naprawione i tak po chwilowem wyjęciu z okien, znowu przed paru 
laty wróciły na swoje miejsca do dwóch okien w prezbiterjum po oby- 
dwu stronach w. ołtarza. 
3-0. La.birynt Katedry włocławskiej 
Na zewnątrz kruchty bocznej przed drzwiami był w dawnych 
wiekach, z
pewne jeszcze pochodzący z Katedrv pierwotnej nad Wisłą, 
kamień a raczej płyta kamienna albo labirynt, z wycięciami i śladami 
stóp ludzkich, w niektórych miejscach, t. zw. "Droga Jerozolimska". 
bo według praktyki starodawnej zastępowała pielgrzymkę do Jerozolimy. 
Według zdania uczonych historyków Sztuki 1), labirynt Katedry 
włocławskiej miał przeznaczenie czysto kościelne. Pomieszczony u pół- 
nocnego wejścia do kościoła, a więc w miejscu pokut publicznych,. 
służył do odbywania pokuty-pielgrzymki do miejsc świętych, zamie- 
nionej na podróż fikcyjną za linjami leandrów, wyrytych w płycie ka- 
miennej i ołowiem inkrustowanych. Z biegiem czasu praktyka odby- 
wania tej pielgrzymki pokutnej po owej płycie zanikła, a nawet znisz- 
czona wiekami sama płyta zatraciła myśl pierwotną swego rysunku. 
ale o jej właściwem przeznaczeniu świadczyły ślady widoczne - wgłę- 
bienia od stóp ludzkich, wskazujące początek tej pielgrzymki pokutnej 
po tym kamieniu. Labirynt ten został przy ostatniej restauracji Kate- 
dry przez nieuwagę zniszczony, ale na szczęście, na kilka lat przedtem 
opisał go i zdjął rysunek z niego prof. Władysław Łuszczkiewicz. 
Szczątki po zniszczonym w 1891 r. labiryncie zostały zaraz ze- 
brane. razem spojone i wmurowane w ogrodzenie. dzielące ogród semi- 
naryjski od ogrodu biskupa sufragana. 


I) Sprawozdanie Komisji Historji Sztuki. T. VI. str. L. X VII.
>>>
,...... 


. 


I 
ł 


236 


Kościoły wło.-ławskie. 


4-0. Kompas albo zegm' slonecznY,lJrzY]Ji::rywany JJikolajowi Kopernikowi. 
Na ścianie zewnętrznej kaplicy M. Boskiej jest wyryty kompas. 
albo zegar słoneczny z odpowiednim wierszem łacińskim, przypisywany 
nie bez słusznych podstaw Mikołajowi Kopernikowi (t 1543) 1), który 
jako młodzieniec, przebywał w Włocławku u swego wuja kanonika 
kat. włocI. Wasennrode, późniejszego biskupa warmińskiego, i uczęszczał 
do miejscowej szkoły katedralnej, po ukończeniu przedtem szkoły para- 
fjalnej w Toruniu. Wtedy to właśnie około roku 1490 młody jeszcze 
podówczas i początkujący w nauce matematyki i astronomji Mikołaj 
Kopernik do spółki z drugim jeszcze uczonym. przebywającym stale 
w Włocławku lekarzem przybocznym chorego na nogi ówczesnego 
biskupa włocławskiego Piotra z Bnina Moszyńskiego. doktorem medy- 
cyny Mikołajem Wodką wyrył na południowej ścianie kaplicy M. B. 
zegar słoneczny, umieszczając na nim również wspólnie ułożony ośmio- 
wiersz łaciński o następującem brzmieniu. 
"Hic tibi cum signis spectantur nodus et umbra 
Quae tria quid doceant commemorare Iibent: 
Umbra notat. dextra quota cursitet hora diei 
Hincque monet. vitsm sic properare tuam. 
Ast in quo signo magni lux publica mundi 
Versetur mira nodulus ante docet 
Si vis scire dies. quot quilibet occupat ho ras. 
In medios media sede locatos habes". 
Nad zegarem jest krótki napis: "docet et delectat". 
Zegar ten z pi
rwotnej kaplicy został w 1610 r. przeniesiony na 
ścianę południową dzisiejszej kaplicy, a już w początkach XVIII w. był 
tak zatarty ze starości. Żt: kapituła poleciła go odnowić 2). 


S-o. ,Skarbiec katedralny. 
Skarbiec Katedry włocławskiej zasobniejszy był w dawnych wie- 
kach niż dzisiaj; wiele cennych zabytków Katedra utraciła bezpowrotnie 
w czasie różnych zamieszek. zawieruchy wojennej oraz tak częstych 
w przeszłości nawiedzających Włocławek niszczycielskich napadów 
i grabieży, zwłaszcza żołdactwa krzyżackiego, szwedzkiego. moskiew- 
skiego i pruskiego. Największe straty poniósł skarbiec katedralny w czasie 
najazdu szwedzktego w 1657 r. i ostatniego napadu łupieżczego pru- 
skiego pod dowództwem Szekelego w 1794 r., kiedy to zagrabione zo- 


.. 


I) Birkenlllajer, Mikołaj Wodka z Kwidzynia. zwany Abstemius: M. Z. Rzecz 
o Mikołaju Wodce. 2ycie Włocławka i Okolicy. czerwiec 1927.2-4: Chodyński SI. Ks. 
Bazylika. Kronika. 1920 r.. str. -:67: Polkowski. Kopernikijana T. I-III. Gniezno 1873
5. 

) v. 23
. f. !'6. 


t 
J 


.;...
>>>
.,.- 


.., 


Katedra włocławska. 


237' 


ł 


stało 14 złotych kielichów i wiele innych drogocennych sprzętów l). Nie- 
które też drogoc£!nne naczynia kościelne były oddawane na potrzeby 
Rzeczypospolitej. lub inne potrzeby Kościoła 2). 
Dawny stan skarbca katedralnego. 
Możemy sobie już dzisiaj tylko w przybliżeniu przedstawić stan 
skarbca Katedry włocławskiej w dawnych wiekach, na podstawie luź- 
nych wiadomości o tymże skarbcu. jakie przechowały nam różne źródła 
historyczne. 
Szczególniejszymi dobrodziejami Katedry. którzy wzbogacili skar- 
biec katedralny w cenne pod względem sztuki naczynia i sprzęty ko- 
ścielne, byli biskupi, zwłaszcza: Jakób Sieniński (1464-1473), Krze- 
sław Kurozwański (1493-1503), Hieronim Rozdrażewski (1582-1600) 
i Piotr Tylicki (1603-1607) oraz inni. 
Biskup Jakób de Sieno albo Sieniński ofiarował na początku swych 
rządów dla swej Katedry włocławskiej przywiezione przez siebie 
z Rzymu drogocenne przykrycie na ołtarz z adamaszku czerwonego. 
t. zw. pallia altaris, wykonane prawdopodobnie przez jednego z haf- 
ciarzy. przebywających podówczas na dworze papieża Piusa II, wpośród 
których byli Niemcy, Flamandowie i Włosi z Florencji i Sjeny. 
Nieco później w r. 1470 tenże biskup, zdaje się, sprawił dla Ka- 
tedry drugie podobne przykrycie ołtarzowe czy też obrus. ale sporzą- 
dzone już prawdopodobnie miejscowemi siłami. na adamaszku również 
złotem tkahe. 
Nadto z daru tegoż biskupa skarbiec katedralny otrzymał nastę- 
pujące cenne przedmioty użytku kościelnego: dwie dalmatyki z hume- 
rałami naszytemi perłami, ornat i kapę adamaszkowe. przetykane złotem, 
antepedjum z aksamitu z obrazami złocone mi i herbem Dembno, kadziel- 
nicę o siedmiu grzywnach wagi. tudzież dwie srebrne ampułki, cały strój 
pontyfikalny, dwa pierścienie biskupie, pastorał. sandały i rękawice, 
łańcuch złoty z drogiemi kamieniami i perłami dla ozdobienia infuły, 
pozostawionej przez jego poprzednika biskupa Wład. Oporowskiego, 
wspaniały arras. prawdopodobnie flandryjskiej roboty, przedstawiający 
Sybillę, przepowiadającą cesarzowi rzymskiemu Augustowi przyjście 
Zbawiciela, kapę adamaszkową czerwoną, przetykaną złotem o szero- 
kich sz
akach z tkanemi złotem obraz,,-mi włoskiej roboty, tudzież tarczą 
z wyobrażeniem Wniebowzięcia N. M. P. z herbem Dembno i grupą 
pereł. wreszcie infułę naszytą perłami z dziesięciu dzwoneczkami, 


l) Słownik Geogr. Król. Pol. T. XIII. 698. 
2) Clwdyński, Z d7iejów diec. włocł.. Kronika 1909. 227-219. 


" 
I 
.
>>>
238 


R ościoły włocławskie. 


, 
Jr 
'I 


srebrnemi pozłacanemi oraz z błyszczącemi u szczytu dwoma szafirami 
z herbem Dembno 1). 
Następny biskup Krzesław Kurozwański wzbogacił skarbiec Ka- 
tedry włocławskiej w następujące drogocenne sprzęty: naczynie krysz- 
tałowe do wody święconej, strój cały pontyfikalny, przetykany i na- 
szyty srebrem i złotem. szeroka kapa złota. pastorał srebrny pozłacany, 
pięknie wykonany, krzyż złoty wyłożony perłami. wreszcie dwie infuły 
przetykane perłami i drogiemi kamieniami, których cena przewyższała 
wartość wszystkich innych zabytków, znajdujących się podówczas 
w skarbcu katedralnym 2). 
Biskup Hieronim Rozdrażewski (1582-1600) również wyposażył 
bogato skarbiec katedralny w złote i srebrne naczynia, ornaty dalma- 
tyki. kapy i t. p. Jeszcze żyjący w pierwszej połowie XVIII wieku, 
historyk biskupów włocł. ks. Stefan Damalewicz oglądał na własne 
oczy niektóre zabytki skarbca katedralnego. pochodzące z daru biskupa 
Hieronima Rozdrażewskiego, na które składały się następujące przed- 
mioty kultu. sprzęty kościelne: krzyż złoty dwułokciowy, sześć dużych 
lichtarzy pięknej roboty, relikwjarz w kształcie ręki złocony, w któ- 
rym przechowywano relikwje św. Damjana, darowane Katedrze włoc- 
ławskiej przez królową Jadwigę, pięknej roboty srebrne kielichy i puszki. 
kielich złoty z pateną pięknie wykonany. infuła roboty frygijskiej obfi- 
cie naszyta i przetkana perłami i drogiemi kamieniami. kapa czerwona 
jedwabna wielkiej wartości grubo złocona. wreszcie tegoż rodzaju ornat 
z dalmatykami 3). 
Również po następnym biskupie Piotrze Tylickim było niegdyś 
w skarbcu katedralnym wiele pamiątek, jak: złoty kielich z pateną 
oraz cenny zbiór szat kościelnych 4). 
Także i inni biskupi, czy też członkowie kapituły. a nawet i z po- 
śród stanu świeckiego byli dobroczyńcami Katedry i wzbogacili w nie- 
jedną cenną pamiątkę skarbiec katedralny. 
Te wzmianki i opisy zasobów skarbca katedralnego mają już dziś 
dla nas w przeważnej swej części tylko wartość historyczną. gdyż pra- 
wie nic do naszych czasów z tych naj cenniejszych zabytków się nie 
zachowało, a stan obecny skarbca Katedry włocławskiej jest tak skromny, 


. 


I) Sprawozdanie Komisji Historji Sztuki T. VI. s. 9
. CXII: Damalewicz. Vitae 
Vlad. Ep. :36: MHDWL. X. 19: MHDWL. XVIII. 5
; Chodyński. Z dziejów diec. włocł. 
Kronika 1908. 366. 
2) Damalewicz, Vitae 35'. 
8) Tamże 41
. 
4) Tamże 429.
>>>
, 
u 


Katedra włocławska. 


239 


111 


'I 
I 
r 


'że w żadne nie może iść porównanie z jego stanem pod względem bo- 
gactwa i zasobności w dawnych wiekach 1). 


Obecnie w 
bytki. 
ZaLytki po biskupi
 Macieju Golanczewskim (t 1368). wydobyte 
z jego grobu pod zakrystją drugą wikarjuszowską obok prezbiterjum, 
dn. 17 października 1892 r. i złożone w skarbcu katedralnym, są 
następujące. 
Kielich srebrny z pateną. bardzo małych rozmiarów, wykonany 
w stylu gotyckim, z cyzelowaniem na środku. z pierścieniami oblicza 
Dzieciątka Jezus, N. M. Panny i czterech świętych. 
Pierścień złoty, wielki w kształcie grubej obrączki. z przymoco- 
wanym kamieniem lub raczej szkłem w złotej oprawie, na spodzie 
pociągniętej cielistą farbą. 
Pastorał albo raczej zachowane tylko pióro, czyli górne zagięcie 
pastorału bez drzewca, które zniszczone zostało w ziemi. Jest miedziany, 
grubo pozłocony, z emalją ciemno-niebieską i cyzelowaniami w stylu 
czysto romańskim. Na zewnętrznej stronie zagięcia posiada wystające 
liście trójpalczaste, krzywizna jego cała ma kształty sześcioboku i jest po- 
dobna do węża. każdy zaś jej bok jest cyzelowany na podobieństwo łuski 
węża i kończy się ku środkowi głową jakgdyby węża; postać węża 
sześć razy tu powtórzona symbolizuje roztropność pasterską. W po- 
środku tego koła utworzonego przez zakręt tego zagięcia w kształcie 
węża osadzona jest figura P. Jezusa. siedzącego na krześle, z koroną 
królewską na głowie i w stule, którą trzyma lewą ręką. a prawą 
błogosławi. Po drugiej stronie tego koła jest też figura, ale N. M. P., 
która również w takiejże koronie i na krześle siedzi, lewą ręką pod- 
trzymuje stojące na Jej kolanach Dziecię Jezus, w prawej zaś trzyma 
jabłko, po które sięga P. Jezus. Niżej pod tym zakrzywieniem w kształcie 
głowy węża jest podłużna gałka emaljowana, oddzielająca samo zagięcie 
(kurwa tura) od reszty pastorału. Gałka ta ma na górnej i spodniej swej 
części po trzy smoczki złocone, umiejętnie z sobą splecione, w stylu 
czysto romańskim. Pod gałką dalej idzie w kształcie również węża 
rurka do obsadzenia drzewca pastorału. Rurka ta ma 10 1 /2 cm. dłu- 
gości i nabijana jest szmaragdami i 
ranatami, idącemi za sobą ro trzy 


Stan obecny skarbca katedralnego. 
skarbcu katedralnym są następująjące ważniejsze 


za- 


l) Szczel!ółowe historyczne dane o przeszłości skarbca Katedry włocławskiej 
podaje: Ks. Chodyński St.. Z dziejów diecezji włocławskiej; Kronika 1908. 331 nst, 
r. 1909. 4 nst. oraz MHDWI-X. 19 nst; MHDWI-X\'II. 53 nst.
>>>
240 


Kościoły włocławskie. 


oraz przedzielonemi pionowo trzema wężykami przy!utowanemi. Długość 
całego pastorału, zagięcia z rurką wynosi 33 cm. I). 
Z innych zabytków katedralnych zasłu
tiją na uwagę następujące: 
Kielich, fundacji biskupa WłaC1ysława Oporowskiego (1434 - 1449), 
srebrny, wyzłacany, pięknej gotyckiej roboty, wyróżniający się osobli- 
wością kształtów. Kwint jego jest u góry szeroki,. stożkowaty, pod- 
stawa ryta w różne wzory. ma kształt sześciolistnej rozety o dwu brze- 
gach, z których niższy jest gładki. a wyższy ozdobiony rzędem cztero- 
liści gotyckich, Nadto na podstawie jest sześć medaljonów w kształcie 
gruszki: jeden z nich przedstawia herb biskupa, a pozostałe - sceny 
z Męki Zbawiciela: biczowanie, koronowanie. niesienie krzyża, ukrzy- 
żowanie i zmartwychwstanie. Na tych ostatnich medaljonach z Meką 
P. J. jest wyryty współczesnemi literami, minuskułem gotyckim napis: 
Wladislaus. dei. gra. epus Wladislavien. Nóżka kielicha, jest otoczona 
pięknym gotyckim filigramem. Węzeł ma kształty sześciobocznego 
domku albo raczej kaplicy gotyckiej z licznemi iglicami i ostrołukami, 
której każda ścianka ujęta jest w przypory i opatrzona dwoma oknami 
z rozetą, a dół kaplicy przyozdobiony jest zwieszającą się ze wszystkich 
stron frendzlą; nad węzłem i pod nim po wszystkich bokach znajdują 
się pod baldaszkami postacie apostołów. Czara ma kształt połowy jajka 
i od dołu jest zaopatrzona t. zw. koszulką w rodzaju pięknie wykona- 
nej koronki. Wymiary kielicha są następujące: wysokość 18 cm., śred- 
nica czary 11 cm.. średnica podstawy 12 4 /10 cm. 2 ). 
Kielich gotycki z XV w.. srebrny emaljowany, niewiadomego po- 
chodzenia. ale ze względu na kształt i rodzaj ornamentu jest to nie- 
wątpliwie okaz późno gotyckiej sztuki i dzieło jakiejś centralnej pra- 
cowni dzisiejszej Austrji. Wątek kielicha jest srebrny pozłacany, 
podstawa ma brzeg ażurowy (opus triphoriatum). a sześć czopków na 
węźle przedstawiają imię Matki Najświętszej z krzyżykiem. oddane go- 
tyckim majuskułem. Wymiary kielicha są: wysokość 18 3 /10 cm., śred- 
nica stopy 12 5 /10 cm., średnica czary 8 8 110 cm. 3) 
Pozatem jeszcze są w Katedrze włocławskiej zabytkowe dwa inne 
kielichy srebrne gotyckie, wykonane na przełomie XV-XVI w. 


J) Chodyńskl, Doniosłe odkrycie archeoro
iczne ,Grób biskupa Macieja Golan- 
czewskiego) Przegląd Katolicki 1892. str. 673-675; Sprawozdanie Kom. Hist. Sztuki 
T. V. CXXXVII. 
2) Opis i fotografję tego kielicha zob. [\'s. Longm Żarnowiecki, Kielich w Kościele 
Rzymsko-Katolickim. Warszawa 1907, płyla 24; C'hodyński, Z dziejów diec. Włocł.. 
Kronika. 190J. 275. 
d) Fotograf ja i opis kielicha, lis.. Long'l1 Żarnowiecki, Kiełich w Kościele 
Ihvmsko-Katol. płyla 25.
>>>
I 
I 


ii'f 


, J-- .- 
. ." 


! 



 
..... 


" '\ 


a. 
'... 

:,,'! , 



 
-, ' I "
 I' -, ,:J 1 1 ;" ',(
 
" l\III L , , l '-;;': !' 
 .--: c, 
J ' " 
' ":'. 


. 


l( , , 


" 


t " 


.. 
 . - . 
, ':}'-4., . l' J -. 
',ti.. 


..-; :'.... .:.:..... 


""',., ," 
... -, 


_ "L-: 



 


Zamek - palac biskupi dawny przed pożarem 1920 r. 
(str. 43) 


, 
" 
* 
.. 
;\ -t 
C 
'bl "I 
-... 
1 


{ rp 
 .1 
" .. R I 
L
 I 
, \ 
lAI 
"o - 
,- -.... ,I 
" 
[" 'I.z I 
l', 
... 
--........1\ I 


Kościół św. Wojciecha niegdyś istniejący. 


'str. 2111)
>>>
Katedra włocławska. 


241 


Z monstrancyj zabytkowych Katedry włocławskiej zasługują na 
uwagę następująct:: 
Monstrancja srebrna gotycka, dar króla Stefana Batorego. t. zw. 
Batorówka, ozdobiona 29 drogie mi kamieniami i napisem. Najpierw była 
w kościele jezuickim w Połocku. potem u 0.0. Kapucynów w Lądzie, a od 
r. 1865 znajduje się w Katedrze włocławskiej. Wykonana jest w pierw- 
szej połowie XVI w., a nieznaczne przeróbki otrzymała w drugiej po- 
łowie tegoż wieku 1). 
Monstrancja szczerozłota cała w kształcie wieżyczki, fundacji bi- 
skupa Macieja Łubieńskiego (1631-1641). pięknej roboty. wykonana 
jest podług planu dawniejszych gotyckich monstrancyj, ze zmianą tyl- 
ko łuków i ogólnego kształtu. 
Według inwentarza współczesnego monstrancja ta jest opisana 
w następujący sposób: "U wierzchu ma krzyżyk szmelcowany biało. 
z diamencikami, u wyobrażenia Chrystusa Pana przepaska z małym ru- 
binem w złoto oprawionym. W pośrodku nad Melchizedechem szafir 
ośmiograniasty, a po bokach dwa pomniejsze. W promieniach koła oszklo- 
nego jest 9 djamencików. Niżej umieszczony kanak złoty szmelcowany. 
w którym szafir czworograniasty. po bokach jego 17 djamencików 
i 16 pereł. Na podstawie cyzelowane: z jednej strony monogram IHS 
w winecie, z drugiej herb Po mian biskupa Macieja Łubieńskiego i ozdo- 
by w liście. W środku pod osłoną ażurową napis: "Joannes Christ. 
Krellfrang me fecit in Brodnica 1638" 2). 
Monstrancja srebrna, używana na wotywie Cibavit, wykonana 
w 1768 r. w Gdańsku, kosztem głównie kanonika Heinigke. Ma kształt 
drzewa rozwiniętego w konary, w stylu renesansowym, pięknego ry- 
sunku i roboty, u góry ma l{rzyż z kamieni barwy zielonej - dar bi- 
skupa sufragana Jana Dembowskiego 3). 
Tron srebrny, do wystawiania Najśw. Sakr. na w. ołtarzu, spra- 
wiony w r. 1744. staraniem i kosztem biskupa sufragana Kanigowskiego 
i kapituły katedralnej 4). 
Pozatem w skarbcu katedralnym znajduje się gotycki t"elikwjarz 
z drzewem krzyża św. 
Z szat kościelnych, oprócz pokaźnej ilości haftowanych ornatów 
z XVII i XVIII w., wśród których jest jeden ornat cały srebrny, hafto- 
wany, zasługują nadto na uwagę: infuła z XVIII w.. kapa koronacyjna. 
w której biskup włocł. Dąbski dn. 15/IX 1697 r. koronował w Krako- 
Wle Augusta II, a zwłaszcza stuła z XIV w. z napisami greckiemi, ha- 


l) Ch(Jdyiiski, Z dziejów diec. Włocł. Kronika 
909. 226. 27;'. 
2) l. c. 
20-1. 8) I. c. 226. 'I l. c. 224. 


Monografja m. Wlocławka. 


lG
>>>
242 


Kościoły włocławskie. 


1 
, 
j 


ftowana, podzielona na 14 pól. w których są obrazy następujące. Na 
środku złamania stuły jest przedstawiony P. Jezus, następnie na pierw- 
szych dwóch połach górnych - tajemnica Zwiastowania: po jednej 
stranie M. Boska. a po drugiej anioł, wreszcie w pozostałych polach- 
12 apostołów, po sześciu z każdej strony 1). 


4-0. Bibljoteka i Arrhiwum Kapituły Katedralnej. 
Stan ogólny. 
Bogata Bibljoteka i Archiwum Kapituły Katedralnej we Włocławku, 
mieszcząca się w kapitularzu przy Katedrze, kryje wiele cennych 
druków i rękopisów, nagromadzonych i uporządkowanych mozolną pracą 
wielce zasłużonych dla diecezji i historji Kościoła w Polsce XX. Prała- 
tów braci Zenona (1887) i Stanisława (t 1919) Chodyńskich, jakkolwiek 
i tutaj poczynione zostały w biegu czasów niektóre spustoszenia. Niespo- 
sób wyliczać i opisywać wszystkich cennych zasobów, znajdujących się 
w Bibljotece i Archiwum Kapituły Katedralnej w Włocławku, które z po- 
śród kościelnych tego rodzaju instytucyj należą w Polsce do bogatszych. 
Ograniczę się zatem do wyliczenia niektórych tylko ważniejszych ksiąg 
liturgicznych, używanych niegdyś podczas nabożeństw katedralnych 
i przechowywanych dotąd częściowo w tejże Bibljotece i Archiwum. 
Księgi chórowe Katedry włocławskiej. 
Mszały diecezji Włocławskiej dawne nie były drukowane, ale tylko 
pisane na pergaminie. Takich dochowało się dotąd cztery: jeden bardzo 
stary. drugi z r. 1556. trzeci biskupa Hieronima Rozdrażewskiego 
z 1590 r. orał; czwarty tegoż biskupa ze Mszą pontyfikalną na Wielki 
Czwartek z obrzędami poświęcenia Olejów św. w tym dniu: "Missa in 
festo Coenae Domini cum Chrisma et olea conficiantur", 
Na synodzie diecezjalnym w 1589 r. w wykonaniu uchwały synodu 
prowincjon. z 1577 r. biskup Rozdrażewski nakazał, by Brewjarzy 
i Mszałów rzymskich używało duchowieństwo w caJej diecezji i do na- 
bycia takowych biskup dopomógł duchowieństwu własnym funduszem 2). 
Dawniejsze brewjarze włocławskie do roku 1502 wszystkie były 
pisane. Dochowało się do naszych czasów pięć brewjarzy włocławskich 
dawnego rytu z w. XIV i XV, wszystkie odmienne w układzie od siebie 
i od drukowanych późniejszych od r. 1502. jakkolwiek przy układaniu 
tych ostatnich służyły za podstawę 3). 


f 


'i 


I) Wiadomości tych udziclił mi łaskawie profesor sztuki chrześc. w Sem. Duch. 
Włocł, Ks. Prof Dr Henryk Brzuski. za co na tem miejscu składam Mu podziękowanie. 
II) Chodyński, Dawne księgi chórowe kościoła katedralnego włocławskiego. Śpiew 
kościelny 1897. str. 289-
92. 8) Tamłe, 269-
72.
>>>
Katedra włocławska. 


243 


'J 


Są pisane na pergaminie literami gockiemi, równemi i czytelnemi, 
zapewne przez wikarjuszy i mansjonarzy Katedry w Włocławku. pismem 
roboty szkoły włocławskiej. 
Trzy z nich są formatu folio i dwa dużej ósemki. Wszystkie są 
uszkodzone i niekompletne. dla rysownika i kaligrafa nie mają wielkiego 
znaczenia, ale pod względem liturgicznym są bardzo ważne i cenne. 
Pierwsze wydanie drukiem brewjarza włocławskiego nastąpiło 
w 1502 r., z polecenia biskupa Krzesława Kurozwańskiego (z Kuroz- 
węk). Pierwszy ten brewjarz włocł. drukowany przez Stochsa w No- 
rymberdze jest zatytułowany: Viaticum vladislaviense i składa się z na- 
stępujących części: kalendarz kościoła włocł., psałterz. hymny. suffra- 
gja, objaśnienia liturgiczne i Commune Sanctorum z lekcjami. 
Odtąd duchowni całej diecezji Włocł. z tego tylko brewjarza mieli 
odmawiać officjum. 
Egzemplarz tego brewjarza w całości jest dochowany tylko 
w Bibljotekach: Kapituły Gnietnieńskiej i Krasińskich w Warszawie ó 
Bibljoteka Kapituły Włocławskiej go nie posiada. 
Drugi brewjarz włocławski drukowany był w Krakowie 1543 r. 
u Hieronima Vietora, z polecenia. poprawkami i kosztem biskupa 
Łukasza Górki (t 1542), ale już po tegoż śmierci, Brewjarz ten ma 
tytuł: Breviarium vladislaviensis ecclesiae: studio et cura Rmi dni 
Lucae Gorcani epi eiusdemque ecclesiae nu per defuncti castigatum 
eiusdemque impendio editum. Z całego nakładu zachowały się tylko dwa 
egzemplarze tego brewjarza: jeden w Biblj. Kapituły Włocł. i drugi w Biblj. 
Semin. Duch. Włocł. 
Wreszcie zasługuje też na uwagę drukowane w Gdańsku 1709 r. 
i podarowane zakrystji kościoła katedralnego włocławskiego przez 
biskupa-sufragana Jana Dembowskiego w 1767 r. Officjum brewjarzowe 
na W. Tydzień: Officium Hebdomadae Sanctae". 
Antyfonarze i Graduały Katedry włocławskiej dawniejsze były 
pisane na pergaminie, późniejsze-na papierze. Ważniejsze i zasługujące 
na uwagę są te tylko, które były na pergaminie pisane i tych docho- 
wało się w Katedrze włocł. 5 Antyfonarzy i 3 Graduały 1). 
l-o. Antyfonarz z końca XV lub początku XVI w., bez począt- 
kowych 136 stron, posiada nuty na pięciu linjach, oprawiony jest w deski 
dębowe i pergamin biały, wytłaczany w okuciu z blachy mosiężnej, ma 
pismo okrągłe bez inicjałów malowanych. 
2-0. Antyfonarz z nutami na czterech linjach, bez pierwszej karty 
i kilku końcowych, obejmuje fo)jów 328, jest ułożony według rytu 
dawnego i pisany pięknemi literami gockiemi. 
--- 
J) Tamte, 1898 r. str. 17-22. 33-36. 49-51. 81-84. 


f 


... 
I
>>>
244 


Kościoły włocławskie. 


3-0. Antyfonarz, zaczynający się 03 Adwentu. sprawiony przez 
biskupa Macieja Drzewickiego. Jest to wielka księga z grubych kart 
pergaminowych złożona, zapisana dużemi literami gockiemi po siedm 
wierszy na stronie, z nutami na czterech linjach oraz inicjałami malo- 
wanemi, różnokolorowemi w nutach przy początku wiersza i w tekście 
przy literach początkowych po każdej kropce; wyrazy: Jezus, Christus 
i Maria zawsze oddane są kolorem czerwonym. 
4-0. Antyfonarz o 338 kartach, zaczynający się od uroczystości 
Trójcy Najśw., jest pisany na czterech linjach po ośm wierszy na każdej 
stronicy, literami ostremi gockiemi, z kilku kolorowe mi i złoconemi 
inicjałami. 
S-o. Antyfonarz późniejszy z obrazkami i winietami nowszej 
szkoły, często mało poważnemi. ma nuty pisane na czterech linjach 
z siedmiu wierszami na każdej stronicy; imiona Jezus i Marja są pisane 
czerwono. 
6-0. Graduał biskupa Macieja Drzewickiego (Tom I). o 362 kar- 
tach wielkiego foljo, z grubego pergaminu, zawiera: Introity. Graduały, 
Sequentiae i prozy. 
7-0. Tom II Graduału tegoż. bez pierwszej karty i tytułu. 
8-0. Graduał naj piękniejszy z pośród wszystkich zachowanych 
w Katedrze włocławskiej, ma pismo ostre gockie, piękne równe, 
oprawę z deski i białego pergaminu, okucie mosiężne. 


Kodeksy iluminowane Katedry włocławskiej 1). 
Na uwagę zasługują szczególnie księgi pergaminowe wspaniale 
ręką pisane albo z inicjałami malowane mi i złoconemi, t. zw. miniatu- 
rami. przedstawiającemi w miniaturze - obrazku tajemnice wiary lub 
różne sceny religijne, albo też z inicjałami w postaci tylko malowanych, 
czasem jeszcze i złoconych liter początkowych. ale bez miniatur. 
Są to t. zw. kodekbY iluminowane. do których przedewszystkiem 
należą dawne ksi;gi chórowe kościoła katedralnego włocławskiego, jak: 
Mszały diecezji Włocławskiej, Brewjarze, Antyfonarze i Graduały. Nie- 
stety, największe i naj okazalsze księgi liturgiczne Katedry włocł. po- 
psuła ręka barbarzyńska, wycinając w nich inicjały-miniatury. 
Z pośród tych ksiąg jeden tylko Mszał biskupa Rozdrażewskiego 
z 1590 r. posiada malowane i złocone inicjały-miniatury, obrazki. w in- 
nych wszystkich kodeksach iluminowanych Katedr) włocławskiej są one 
barbarzyńską ręką powycinane. Wszystkie zatem inne pozostałe księgi' 
liturgiczne zarówno Mszały, jak i Brewjarze, Antyfonarze i Graduały 


l, Sprawozdanie Komisji Hist. Sztuki T. VI. str. XXKV. 


I
>>>
Katedra włocławska. 


245 


diecezji Włocławskiej. mają tylko inicjały proste, t.j. malowane i czasem 
także złocone początkowe litery. 



 


e) K u l t i n a b o żeń s t w a w K a t e d r z e w ł o c ł a w s k i e j 1). 
Katedra włocławska słynęła w dawnych wiekach z porządku i wy- 
stawności nabożeństw. Porządek nabożeństw w Katedrze włocławskiej 
służył nawet za wzór innym katedrom w Polsce. a prymas Stanisław 
Karnkowski zaraz na wstępie swoich rządów na stolicy metropolitalnej 
gnieźnieńskiej, po przejściu z Włocławka do Gniezna, już w 1583 r. 
sposób ten i porządek ouprawiania nabożeństw ustalony w Katedrze 
włocławskiej przenosi do swej archikatedry. 
Kapituła katedralna. która była gospodarzem Katedry, a nawet 
ponosiła jedną trzecią kosztów jej utrzymania obok biskupa, który 
pokrywał dwie trzecie tychże całych wydatków,-odznaczała się zawsze 
szczególniejszą troskliwością' o porządek i wystawność nabożeństw 
katedralnych. 
Niemal do końca XVI w. Katedra włocławska, podobnie jak inne 
znaczniejsze katedry. miała swój Brewjarz i Mszał t. zw. włocławski, 
Dopiero po Soborze Trydenckim (1563), który zaprowadził ujednostaj- 
nienie obrzędów liturgicznych w krajach na wzór Kościoła Rzymskiego, 
wprowadzony zostaje stopniowo Brewjarz i Mszał Rzymski także i do 
diecezji i Katedry włocławskiej, co najpierw zostało dla całej Polski 
ogłoszone na synodzie prowincjonalnym piotrkowskim w 1577 roku, 
w Włocławku zaś biskup Rozdrażewski na synodzie diecezjalnym 1589 r. 
nakazał duchowieństwu postarać się o Brewjarze i Mszały Rzymskie 
i do nabycia takowych dopomógł im własnym funduszem. Biskup Roz- 
drażewski już wcześniej współpracował nad reformą Brewjarza Rzym- 
skiego. przeprowadzaną w tym czasie w Rzymie, dokąd wraz z innymi 
biskupami polskimi jeszcze w r. 1583 przesyła swoje uwagi. On też 
pierwszy z biskupów w Polsce już w początkach 1584 r. przyjął świeżo 
wyszły z druku Brewjarz Rzymski. 
Najstarsze wzmianki o drukowaniu RubrycelIi dla diecezji Włocł. 
mamy już w uchwałach synodu włocł. z 1568 r. za bpa St. Karnkow- 
skiego i w liście do Rzymu bpa Hier. Rozdrażewskiego z 1583 r., kiedy 
to rubryceUa w w żadnej innej diecezji Polsce nie była jeszcze wtedy 
wydawaną, a zagranicą w niewielu tylko krajach była wprowadzoną. 
Niestety, ani jeden egzemplarz tej pierwszej RubrycelIi Włocław- 


l) Chodynskł St. [(8., Z dziejów diecezji WłocławFkiej. Kronika. 1907. 12-16.305; 
Chodyński Z. Ks. Statuta syn. wl. 76. Tenfe, Dawne księei chórowe kościoła katedral- 
nego włocł. Śpiew Kościelny 18:17, str. 28'1-2!ł2.
>>>
246 


. 


Kościoły włocławskie, 


skiej nie dochował się do naszych czasów. zaledwie tylko mały ułamek 
z 1603 r, 
Tenże biskup włocławski Rozdrażewski wraz z prymasem Karn- 
kowskim współpracuje w tym czasie nad ułożeniem wspólnego Brewja- 
rza dla wszystkich diecezyj i kościołów w Polsce, biorąc za podstawę 
Brewjarz Rzymski. 
Jakkolwiek już z końcem XVI w. wprowadzono do nabożeństw 
odprawianych w Katedrze włocławskiej Brewjarz i Mszał Rzymski. 
usuwając z użycia dawne mszały i brewjarze włocławskie. to jednak 
inne obrzędy polskie niezgodne z rzymskiemi przechowywały się jeszcze 
długo w Polsce i również w Katedrze włocławskiej, a usuwanie ich 
stopniowe przeciągnęło się niemal do ostatnich czasów. 
Nabożeństwa w Katedrze w Włocławku odprawiane były w daw- 
nych czasach niemal bez przerwy, dniem i nocą, przez liczny zastęp 
duchowieństwa. przebywającego stale na miejscu. 
Sama kapituła katedralna, która miała niegdyś opinję najuczeń- 
szej z pośród kapituł polskich, liczyła niegdyś 26 członków: 8 prała- 
tów oraz 18 kanoników. Wszyscy oni kolejno co tydzień odprawiali 
w Katedrze przed w. ołtarzem uroczyste nabożeństwa. t. zw. hebdo- 
mady. a nadto uczestniczyli w odmawianiu wspólnem brewjarza 
w chórze, 
Pozatem Katedra obsługiwana była przez liczny zastęp młodszego 
duchowieństwa: 4 penitencjarzy, l kaznodzieja z urzędu stały, 26-30 
wikarjuszy katedralnych, którzy stanowili swoje lwlegjum, bogato wy- 
posażone w przywileje biskupie i królewskie, 6 mansjonarzy i 8 psałte- 
rzystów. Wikarjusze zarówno, jak i mansjonarze i psałterzyści mieli 
swoje fundacje. altarje, kapelanje przy Katedrze, z obowiązkiem odpra- 
wiania o pewnym czasie nabożeństw i odmawiania w chórze katedral- 
nym naprzemian oficjum brewjarzowego l). 
Nadto na mocy starodawnych fundacyj, mansjonarze śpiewali co- 
dziennie w kaplicy M. Boskiej Godzinki o Najśw, M. P., a psałterzyści- 
cały psałterz w porządku psałterza, po innych śpiewanych oficjach 
i Mszach odprawianych w Katedrze, w Adwencie zaś po Mszy Rorate 
odprawiali też tutaj swoją MS7ę św., śpiewaną przez nich, stąd też 
nazywaną Psałterką. , 
Dopiero z początkiem XIX w. wskutek konfiskat i uszczuplenia 
się funduszów kościelnych zmniejszyła się też liczba duchowieństwa 
przy Katedrze. 
Od r, 1819 po zniesieniu stanowiska mansjonarzy i psałterzystów 


J! 


l) Damalewic
. Vitae 34-3 Q .
>>>
.....- 


Katedra włocławska. 


. 


247 


kapituła jeszcze jakiś czas swoim kosztem opłacała nadal odprawiane 
i śpiewane w Katedrze Msze Rorate i Psałterki wraz z officjum bre- 
wjarzowem o M. Boskiej, zwykle przez kapłanów emerytów, w schronisku 
w Włocławku przy Katedrze mieszkających, lub przez 00. Reformatów. 
przybywających z miejscowego klasztoru; do śpiewania zaś całego psał- 
terza w Katedrze po zniesieniu psałterzystów. kapituła od 1819 r.- 
1868 utrzymywała swoim kosztem dwóch świeckich psałterzystów 1). 
W Katedrze włocławskiej utrzymywał się przez wieki aż do 
1866 r. następujący porządek nabożeństw. 
Codzienne nabożeństwa: 
Od godz. 4-S 1 / 2 -śpiewanie psałterza przez psałterzystów; 
o g. S-dzwonienie na Anioł Pański; 
o g. S1/2-6-śpiewana Msza św. przed ołtarzem św. Barbary za 
konających; 
o g. 6-jutrznia śpiewana przez wikarjuszy po gregorjańsku. 
W niedziele i święta: 
-Podczas jutrzni czytana Msza św., zw. Tobiaszką, z fundacji kanonika 
Tobiasza Janikowskiego, dla wygody ludu; po jutrzni około g. 7 Msza 
Psałterka, śpiewana w kaplicy N.M.P.; po niej w tejże kaplicy Godzinki 
albo Cursus B. M. V., śpiewane przez księży mansjonarzy, a po Go- 
dzinkach Msza śpiewana (Matura), po niej Msza o Najśw. Trójcy (Try- 
nitarka). W każdą niedzielę i święto była Msza czytana przed ołta- 
rzem P. Jezusa. Po nieszporach zimą do godz. 6, latem do 8 wieczo- 
rem śpiewano Psałterz. 
W inne dni: 
Anniwersarze, jakie wypadały według tablicy, ze Mszą św. śpiewaną 
w dni rytu zdwojonego. a czytaną w dni rytu niższego. połowicznego i pros- 
tego. Nadto w poniedziałki Msza św. o ŚŚ. Aniołach (Angelica), we 
wtorki o św. Kazimierzu (Casimiriana). w środy oM. B. Bolesnej (Do- 
lorum), w czwartki o N. Sakr. (Cibavit), w piątki o Krzyżu św., w so- 
boty o Męce P. (Humiliavit), Msze te śpiewane były przez wikarjuszy. 
oprócz Mszy Cibavit, którą w czwartek odprawiał w asyście wikarju- 
szów kanonik hebdomadarz o godz. 8-ej, a później o 9-ej rano. W każdy 
zaś pierwszy czwartek miesiąca po Mszy św. Cibavit wikarjusze śpie- 
wali jeszcze Mszę św. o św. Barbarze. Po Mszy św. o Najśw. Trójcy 
ciż wikarjusze śpiewali w chórze godziny kanoniczne: Prymę, Tercję 
i Sexłę, a w W. Poście i Nonę, poczem wychodziła suma śpiewana 
(Missa conventualis) w intencji dobrodziejów Kościoła, którą w nie- 
dziele i święta odprawiał członek kapituły-hebdomadarz, a w dni 


l) Chodyński, Bazylika. Kronika 1920. 292-4. 


--- 




 -- --
>>>
"" 


--- 


248 


Kościoły włocławskie. 


powszednie wszystkie całego tygoc.inia wikarjusze. Po sumie wikariu- 
sze śpiewali Nonę przez cały rok. z wyjątkiem W. Postu. kiedy Nonę 
śpiewali przed sumą. odprawianą de feria (ferjałka), a po sumie nie- 
szpory, codziennie śpiewane od WW. Świętych do św. Wojciecha 
o godz. 2-ej po pol., a w pozostałą część roku o godz. 3. Przed nie- 
szporami i kompletą dnia mansjonarze śpiewali nieszpory i kompletę 
z officium parvum. W W. Pości\', Suche dni i Wigilje bywały czytane 
dwie Msze de feria przez wikarjuszy. O ile zaś w W. Poście wypadło 
officium o ferji. to wikarjusze nadto w poniedziałki po Laudes śpie- 
wali wigilje (officium defunctorum), w środy psalmy Graduales, w piątki 
psalmy pokutne (poenitentiales). po których bywała procesja z litanją do 
WW. Świętych, z udziałem wikarjuszy i kapitulnych. Przez cały Adwent 
była śpiewana wotywa Rorate przez kapitulnych, a mianowicie w nie- 
dzielę po jutrzni. a w dni powszednie po Godzinkach. Procesje publicz- 
ne odbywały się w św. Marek, dni Krzyżowe i Boże Ciało. Pozatem 
były też odprawiane rÓżne nadzwyczajne nabożeństwa 1). 
Ostatnio jeszcze przed niewielu laty. z fundacji ks. Konstantego Wa- 
berskiego klerycy Seminarjum co niedziela i święto po sumie w Kate- 
drze przechodzili do kaplicy M. B: i tu na klęczkach śpiewali całą 
pieśń: Bogarodzico. Piękna ta praktyka niedawno wyszła z życia 2). 
Dlii uświetnienia nabożeństw katedralnych kapituła utrzymywała 
w dawnych wiekach ze swoich funduszów orkiestrę. niemal do końca 
XIX w. 
Według dawnych zwyczajów i ustaw obowiązujących aż po sam 
koniec XVIIJ wieku w Włocławku w każdą niedzielę i święto odbywało 
się po sumie kazanie tylko w Katedrze a nie w innych kościołach mia- 
sta tak, że lud wierny z innych świątyń włocławskich z wyjątkiem 
klasztoru, - który jeszcze podówczas był uważany za będący poza 
miastem, - po wcześniej odprawionej Mszy św. uroczystej śpieszył 
do Katedry. by wysłuchać tu kazania, które w dniu tym tylko tutaj 
było wygłaszane 3). 


f) Ubiór członków kapituły katedralnej podczas 
n a b o żeń s t w w K a t e d r z e. 
Kapituła katedralna włocławska do pocz. XIX w. składała się 
z 26 członków: 8 prałatów: prepozyta. dziekana, archidjakona włocł,. 
scholastyka, kantora. kustosza, archidjakona pomorskiego i kanclerza 
oraz 18 kanoników. 


I) Chody/'iskl St. [(s., Z dziejów diec. Włocławskiej, I\ronika 1901. 31 ;-312. 
2) Chody/'i"ki, Bazylika. Kronika 1\120. 21ł
-4. 
8/ Tenfe, Z dziejów kaznodziejstwa. Kronika 1911. 261. 


-
>>>
--- 


Katedra włocławska. 


249 


Początkowo kanonicy i prałaci mogli się pokazywać w Katedrze 
w stallach tylko w komżach z mucetami. które brali na komże nietylko 
członkowie kapituły, ale i wikarjusze katedralni, z tą tylko różnicą, że 
mucety prałackie i kanonickie musiały mi
ć obszycie czyli obramowa- 
nie z futer skór bobra, wydry lub gronostaja, a wikarjuszów ze skórek 
wiewiórczych. Mucety te zczasem już w pocz. XVII w. zostają za- 
rzucone, zarÓwno przez kapitulnych, jak i przez wikarjuszy. Również 
i kap kościelnych. wkładanych na komże. używali kapitulni od niepa- 
miętnych czasów podczas uczestniczenia w Katedrze na wystawniejszych 
uroczystościach. Ale i te z końcem XVII w. ustąpiły miejsca kapom 
rzymskim. 
Już w końcu XVII w. członkowie kapituły włocł. uczestniczą 
w Katedrze nie w komżach, ale w rokietach i mantoletach, mocą przywi- 
leju biskupa Stan. Dąbskiego z dn. 27 VlII 1695 r., a później jeszcze 
w kapach rzymskich, od przywileju biskupa Krzysztofa Szembeka 
z 1731 r., wreszcie talże w mucetach fioletowych. z sukna lub jedwa- 
biu. na mocy udzielonego kapitule włocł. przywileju przez Ojca św. 
Piusa IX dn. 1 lipca 1862 r.. w nagrodę za przybycie do Rzymu 
biskupa Marszewskiego na uroczystość k,iDonizar ji Męczenników Ja- 
,pońskich 1). 


g) K a t e d r a w ł o c ł a w s k a B a z y l i k ą. 
Katedra włocławska. jako najpiękniejszy okaz gotyku w Polsce, 
budowana według planu bazylikowego, i jako matka kościołów jednej 
z oajstarszych diecezyj polskich, nazywana już była w dawnych wie- 
kach zaszczytnym tytułem Bazyliki. Tak ją nazywa m. i. historyk bi- 
skupów włocławskich z początku XVII w. ks. Stefan Damalewicz 2). 
Czy Katedra włocławska miała już w dawnych wiekach przyznany 
sobie urzędowo ten zaszczytny tytuł Bazyliki, trudno coś powiedzieć 
pewnego w tej sprawie. bo niema żadne
o śladu istnienia jakiego 
w tym przedmiocie urzędowego dokumentu. 
Dopiero w ostatnich czas.ich staraniem zasłużonego niezmiernie 
dla diecezji biskupa Stanisława Zdzitowieckiego wydany został przez 
papieża Piusa X dn. 22/11 1907 roku dekret, nadający Katedrze wło- 
cławskiej tytul Bazyliki. Dekret ten został in extenso w całości wy- 
drukowany w Kronice Diecezjalne; w r. 1918 3). 


I) Chody/iski, Z dziejów diecezji Włocławskiej, Kronika. 1\107. 
04-2JO. 
2) j1a7llfileu.'!('z, Vitae Vladislaviensium Episcopolum w),d, 1642 r. passim. 
11) Chodyń.ęk,. Bazylika. Kronika 1918. str 205.
>>>
r 
l 


..,. 


250 


Ko'cioły włocławskie. 


h) II e r b K a p i t u ł y i K a t e d r y w ł o cł a w s k i e j 1). 
Herbem Katedry włocławskiej był herb kapituły, która ma pieczęć, 
herb wiekami całemi ni
zmienny, w przeciwstawieniu do pieczęci 
i herbu biskupa. który używa na pieczęciach zwykle albo herbu wła- 
snego rodowego, albo, w braku tego. tworzy sobie herb nowy według 
dowolnego osobistego uznania. 
Herb kapituły, jakkolwiek zasadniczo był stały przez dłuższe 
okresy, to jednak i on się zmieniał, co pewien czas, przybierając różne 
w ciągu wieków formy stylowe. 
Podstawową jednak częścią tego herbu jest zawsze Madonna- 
Matka Boska, niewątpliwie dlatego, że Katedra włocławska od samych 
początków swego istnienia była zawsze pod wezwaniem Wniebowzięcia 
N. M. Panny. 
Postać Matki Boskiej w herbie kapituły i Katedry włocławskiej 
przedstawiana jest różnie w poszczególnych okresach czasu. Widać 
to na zachowanych pieczęciach kapituły. 
W XIII w. kapituła włocławska ma pieczęć podługowatą a na meJ 
herb, wyobrażający Matkę Boską z Dzi
ciątkiem Jezus na lewem ręku. 
siedzącą na tronie, rysowanym albo w kształcie skromnej ławy, albo 
krzesła, którego poręcze zakończone są głowami zwierząt; u podnóża 
Matki Bo
kiej znajdują się zwykle przełęcze trójłukowe, pod któremi 
klęczy trzech zakonników 2). 
Pieczęć kapituły, jaka się znajdowała na zaginionym oryginalnym 
przywileju powtórnej lokacji Włocławka na prawie niemieckiem, z dn, 
8/IX 1339 r. 3). wyobrażała; pośrodku Matkę Boską siedzącą z koroną 
na głowie, z Dzieciątkiem Jezus na lewem ręku. a w prawej z jabłkiem. 
na dole trzy postacie, jedną środkową większą i dwie boczne mniejsze. 
wszystkie trzy klęczące z rękoma podniesionemi do modlitwy, w otoku 
zaś widniejący napis łaciński; Mater Misericordiae salva Capitu'um 
Vladislaviensis Ecclesiae (Matko Miłosierdzia ochraniaj Kapitułę Kościoła 
Włocławskiego). 
Na pieczęci z XV w., luźnie zachowanej w Muzeum Diecezjalnem 
w Włocławku, o średnicy 3 1 / 2 mm., jest przedstawiona Matka Boska 
z koroną na głowie, trzymająca Dziecię Jezus i siedząca na tronie pod 
wspaniałym baldachimem gotyckim, pełnym wieżyczek i maswerków; 


J) Cenne wiadomości o herbie Kapituły i Katedry włocławskiej zawdzięczam 
WP, Dr. M. Gumowskiemu, Dyrektorowi
Muzeum Wielkopolskiego w Poznaniu, za co 
składam Mu najserdeczniejsze podziękowanie. 
I) Sprawozdanie Komisji Historji Sztuki. T. VI. str. 18'. 
B) v. 107 f. lY4-5. 


- 


---.. - 


......
>>>
..,.- 


., 


Katedra włocławska. 


251 


w otoku pieczęci jest napis minuskułowy: Sigillum minus Capituli Wla- 
dislaviensis. z czego wynika. że w XV w. kapituła włocławska posia- 
dała dwie własne pieczęcie, większą i mniejszą. 
Herb kapituły na dawnych drzwiach frontowych Katedry. pocho- 
dzących z początku XVII w., wyobrażał N.M.P. z Dzieciątkiem Jezus 
nd ręku 1). 
Największy zaś dzwon katedralny Hieronim sprawiony w r. 1604, 
po ostatnim przelaniu go w 1892 r. posiadał na zewnętrznej stronie 
herb kapituły i Katedry wyrażony na gotyckiej płaskorzeźbie. - za- 
pewne będącej odtworzeniem płaskorzeźby pierwotnej tego dzwonu,- 
przedstawiający N.M.P. stojącą na półksiężycu, otoczoną u góry pro- 
mieniami i trzymającą Dziecię Jezus, które prawą ręką obejmowało 
Jej szyję, a w lewej trzymało kwiat różany 2). 
Później nieco wszedł w życie na pieczęciach i rozpowszechnił się 
na całe wieki herb kapituły włocławskiej, wyobrażający Matkę Boską 
w stojącej postawie, z koroną na głowie, z Dzieciątkiem Jezus w pra- 
wej ręce. w lewej zaś z berłem i półksiężycem pod nogami. Tak herb 
ten przedstawiają heraldycy: Niesiecki, Czarnecki, a z wcześniejszych 
nawet Kamyn .w XVI w. 
Obok tego jednak spotyka się też jeszcze w XVIII i XIX w. herby 
kapituły włocławskiej odmienne. przedstawiające Wniebowzięcie Matki 
Boskiej, mianowicie: Najświętszą Marję Pannę z Dzieciątkiem lub bez 
Dzieciątka, stojącą albo na tle obłoków. albo otoczoną promieniami. 
Tak w krótkim zarysie przedstawiają się dzieje herbu kapituły 
katedralnej włocławskiej, który był zarazem w dawnych wiekach herbem 
Katedry i Diecezji. W herbie tym zawsze widnieje postać Bogaro- 
dzicy, Patronki Katedry. 


l. Zob. wyżej str. 228. 

) Zob. wyżej str. 230. 
.
>>>
2. 


Kościół pars fialny św. Jana Chrzciciela 1). 


1 


A. Paraf ja iw. Jana w przeszłości. 
K OŚCIÓŁ parafjalny św. Jana Chrzciciela w Włocławku nad Wisłą 
istniał od czasów niepamiętnych, początki jego sięgają najpóźniej 
wieku XI - XII. a nie jest też wykluczonem. że powstał jeszcze 
wcześniej i należał do tych!najstarszych kościołów na ziemiach naszych, 
które pojawiły się współcześnie z przyjęciem przez Polskę chrześci- 
jaństwa 2). 
Pierwotnie w okresie t. zw. prawa książęcego kościół ten pozo- 
stawał pod władzą księcia, który też naznaczał i mianował dla niego 
proboszczów. Później od r. 1065 czy też 1165 :!) Z nadania księcia pa- 
tronat nad nim sprawuje klasztor benedyktyński w Mogilnie i odtąd 
opat tego klasztoru przedstawia kandydatów na 
roboszcza włoCław- 
skiej parafji św. Jana, Nie znamy imion tych pierwszych proboszczów 
włocławskich. wiemy tylko. że w r. 1267 proboszczem świętojańskim 
w Włocławku był niejaki Jan Sikula. 
W następnych wiekach na mocy umowy z dn. 26 maja 1315 r. 
między biskupem włocł. Gerwardem a klasztorem w Mogilnie, potwier- 
dzonej przez biskupa Macieja Golanczewskiego w 1360 r. prawo patro- 
natu nad kościołem św. Jana wraz z prawem żeglugi. dem i wszyst- 
kiemi przynależnościami przeszło do biskupów włocławskich '1). 
Od tego czasu już tylko biskup sam wyznaczał i mianował pro- 
boszczów parafji świętojańskiej. 


l) Wizytacje kościoła: Mon. Hist. Dioec. Vlad. XVIII. 75-86; XXII. 164-6; luźne 
rękopisy przy Vol. 512; Rubrycella diec, Kuj. Kal. za r. 1874. str. 28: Chodyński St., 
Wikarjusze Katedry Włocławskiej 117 nst. 
2) Ks. Kujot, Dzieje Prus Król. r. 360. 
B) Ponieważ w dokumencie oryg. cyfra druga jest zatarta. więc niema pewności. 
czy jest to dokument z 1065 czy teł z 1165 r. Druko\\any jest ten dokument jako po 
chodzący z 1065 r. w Kod. Dypl. Wpoi, I ]I,! 3. 
4) KDWKP.I1.]+e 97
; Damalewicz, Vitae Episc. Vladisl. 225; Arch. Kap. Wł.- 
vol. 2 f. 424; vol. 3 f. 124-5; vol. 4 f. 24:J. 


. 


I
>>>
Kościół parafjalny św. Jana Chrzciciela. 


253' 


Już jednak w XV w. kościół parafjalny św. Jana w Włocławku 
wraz z całem uposażeniem przechodzi do całości fundacji kolegjum 
wikarjuszy katedralnych, drogą inkorporacji, niewiadomo kiedy poraz 
pierwszy przeprowadzonej. a która następnie została urzędowo potwier- 
dzona dekretem Piusa II w 1461 r. 1 ), oraz bullą Innocentego VIII z dn. 
l/VII 1490 roku. Ostatnia bulla zaznacza, że inkorporacja ta już 
przedtem nastąpiła. a Papież ją tylko na nowo potwierdza, przyznając 
prawo patronatu nad kościołem i paraf ją św. Jana w Włocławku miej- 
scowemu kolegjum wikarjuszy katedralnych. 
Z chwilą wcielenia (inkorporacji) do kolegjum wikarjuszy kate- 
dralnych, kościół i paraf ja św. Jana we Włocławku nie posiada stałego 
proboszcza. Proboszczem jego właściwie jest całe kolegjum wikarjuszy. 
Początkowo każdy z ich grona kolejno na zmianę przez tydzień speł- 
niał obowiązki proboszczowskie. Później od ISjVI 1547 r. wikariusze 
wyznaczali z pośród siebie kolejno jednego proboszcza z władzą pełną 
proboszczowską na cały rok. Przejściowo tylko w 1560 r. jeden kapłan- 
wikarjusz katedralny jest mianowany proboszczem parafji św. Jana 
dożywotnio, ale już od r. 1576 znowu corocznie zmieniano proboszcza, 
wyznaczając jednego z pośród wikarjuszy ką-tedralnych, któremu kole- 
gjum wikarjuszy wypłacało rocznie 3 floreny. 
Częste jednak zmiany proboszczów i małe jego uposażenie ujemnie 
się odbijały na pracy duszpasterskiej parafji św. Jana. Już pod koniec 
XVI w., za biskupa Hier. Rozdrażewskiego (1582 - 1600) stan...tego 
kościoła był niezmiernie opłakany, a biskup chcąc zaradzić temu, pod- 
czas wizytacji w 1584 r.2) zabronił wikarjuszom corocznego:) zmieniania 
proboszcza, a nawet wprost nakazał im, by przedstawili mu kapłana 
godnego, wybranego z pośród siebie, któremuby mógł nadać instytucję 
kanoniczną i mianować stałym proboszczem kościoła parafjalnego 
św. Jana, którym odtąd miał być dożywotnio każdy wikarjusz wybrany 
przez kolegjum wikarjuszy katedralnych i z ich grona na to stanowisko 
oraz potwierdzony przez miejscowego biskupa ordynarjusza. 
Nie odrazu jednak dekret ten wszedł w życie. albowiem wikarjusze 
katedralni ociągali się z wykonaniem jego. Wobec tego wkrótce biskup 
Rozdrażewski wydaje drugi dekret do wikarjuszy. datowany w Włocławku 
dn. 20 kwietnia 1588 roku. Mocą tego dekretu biskup poleca i upomina 
kolegjum wikarjuszy kat.. o nieposłuszeństwo swemu poprzedniemu za- 
rządzeniu i poleca im. by najpóźniej na Św. Jan Chrzciciel przedstawili 
mu jednego z pośród siebie czy też innego jakiego odpowiedniego 


l) Kod, Dypt. Wielkop. I .Nil 428. 
2) Wizyta biskupa Rozdra:tewsklego z r. 1 !'i84. Mon. Hist. Diece. Wiad. XVIII str. 75;
>>>
254 


Kościoły włocławskie. 


kapłana, któremu udzieli jurysdykcji do spowiadania i sprawowania 
pieczy duszpasterskiej nad paraf ją i kościołem św. Jana w Włocławku; 
owemu zaś kapłanowi-proboszczowi kolegjum wikarjuszy kat. obo- 
wiązane jest zapewnić całkowite utrzymanie 1). 
Proboszcz św. Jana raz mianowany przez biskupa na przedsta- 
wienie kolegjum wikarjusry kat. miał być niezależny od kolegjum 
w zarządzie pomienionym kościołem i paraf ją św. Jana, nieusuwalny 
i dożywotni. 
Wikarjusze katedralni jednak i tego drugiego dekretu biskupiego 
ściśle nie przestrzegali i często mieszali się do zarządu parafji, ograni- 
czając prawa i władzę proboszcza. 
Stwierdziwszy te nieporządki i nadużycia i chcąc je usunąć, biskup 
Rozdrażewski podczas wizytacji ponownej dekretem z dn. 3 lutego 
1593 roku 2), z powołaniem się na Sob. Tryd. sess. 7 rozdz. 5 i 7 oraz 
sess. 25 rozdz. 16 mianował t. zw. stałego wikarjusza (vicarius per- 
petuus). wyznaczonego z grona i za zgodą kolegjum wikarjuszy kate- 
dralnych, z obowiązkiem rezydencji przy kościele i parafji św. Jana 
i spełniania tamże pieczy duszpasterskiej. przy pomocy dowolnie przez 
-siebie obranego jeszcze jednego godnego kapłana. Nadto dla głoszenia 
nauk katechizmowych w tym kościele parafjalnym, mianował biskup 
jednocześnie Łukasza, wikarjusza wolborskiego. Na utrzymanie zaś pro- 
boszcza, t. zw. komendarza i jego pomocnika odłączona został część 
,dochodów od uposażenia kolegjum wikarjuszy. jak również pewną 
część, z pozostałych dochodów musieli nadto na tenże cel sami wikar- 
jusze uiszczać. 
Powyższy dekret biskupi z dn.3 lutego 1593 r. o nominacji stałego 
wikarjusza-proboszcza kościoła św. Jana był uważany za ponowną 
urzędową erekcję tej parafji. Akt tej erekcji, jako urzędowy dokument, 
został oddany wice dziekanowi kapituły do przechowania w Arch. Ka- 
pitulnem Włoc. Ponowne potwierdzenie tej erekcji zostało urzędowo 
wobec świadków, pod pieczęcią i z podpisem własnoręcznym biskupa 
sporządzone dn. 13 stycznia 1594 r. i dokument tego został wręczony 
kolegjum wikarjuszy katedralnych, do którego patronatu kościół i paraf ja 
św, Jana nadal należały. 
Między plebanem jednak kościoła parafjalnego św. Jana a kole g- 
jum wikarjuszy katedralnych wynikały często spory, zwłaszcza na grun- 
-de materjalnych różnych świadczeń, z których, jakkolwiek do nich 


I 


Ji 


l) Arch. Kap. Wł. vol. f. 247. 
2) Mon. Hist. Dioec. Wiad. XVIII. 79 - 83: Arch. Kap. Wł. vol. 30 f. 52 - 3. 
vol. 30 f. 54. 


..-4..
>>>
-".. 


1 


Kościół parafialny iw, Jana Chrzciciela. 


255 


. 


obowiązani byli wikariusze katedralni. niezawsze jednak należycie się 
wywiązywali i często odmawiali słusznych praw. przysługujących ple- 
banowi świętojańskiemu. Ale i ten ostatni nie zawsze należytą troską 
otaczał powierzony sobie kościół i parafję św. Jana, przez co ściągał 
ku sobie niezadowolenie i niechęć całego kolegjum wikarjuszy. które 
nie chciało z tego właśnie powodu niejednokrotnie wypłacać mu na- 
leżnego czynszu 1). 
Nietylko z kolegium wikariuszy katedralnych. ale i z inne mi oso- 
bami świeckiemi i cechami ów pleban toczy spory i wnosi skargi do 
sądów o różne dochody. czynsze i świadczenia mu przynależne 2 ). a na- 
wet występuje w obronie czynnie znieważonych swoich podwładnych, 
jak np, rektora szkoły parafjalnej3). 
Wszystkie te sprawy i skargi były rozpatrywane i rozstrzygane 
przez sąd biskupi, biskup bowiem był panem miasta i pełnił władzę 
najwyższą sądowniczą nietylko nad duchownymi ale i nad wszystkimi 
mieszkańcami miasta. spory zaś duchownych z mieszczanami były za- 
strzeżone biskupowi, który je rozstrzygał w pierwszej i ostatecznej 
instancji. 
Od tej t. zw. drugiej erekcji parafji św. Jana z dn. 3 lutego 
1593 roku, zgodnie z pI:zepisami ogólnie obowiązującemi w Kościele. 
ustalił się na całe wieki następujący sposób obsadzania kościoła pa- 
rafjalnego św. Jana w Włocławku. 
Kolegjum wikarjuszy katedralnych na mocy swojego prawa patro- 
natu przedstawiało kandydata na opró.żnione przez śmierć czy też 
z innej prawnej przyczyny stanowisko proboszcza parafji św. Jana 
i przedstawionego kandydata zatwierdzał. a właściwie mianował i nada- 
wał mu instytucję kanoniczną biskup miejscowy lub w jego zastęp- 
stwie officjał albo wikarjusz generalny. lub administrator diecezji. Insty- 
tucja kanoniczna odbywała się w taki sposób. Nowomianowany pro- 
boszcz składał najpierw w myśl przepisów bulli Piusa IV wyznanie 
wiary oraz przysięgę na Ewangelję, że będzie słuchać i czcić każdo- 
razowego biskupa-ordynarjusza diecezji, jak również nie będzie uszczu- 
plał dóbr kościelnych. a utracone w miarę możności odzyska. Poczem 
biskup czy administrator diecezji, lub oficjał czy też wikarjusz gene- 
ralny przez włożenie rąk na głowę nowego proboszcza nadawał mu 
instytucję kanoniczną z całkowitą władzą proboszcza 4). 


l) Arch. Kap. Wł. vol. 30 f. 319; vol. 32 f. 420. 434. 
" vol. 32 f. 122. 511, 426. 436. 512; vol. 64 f. 84; vol. 65 f. 91. 49. lOS. 1!0. 51. 
8) vol. 32 f. 189, 
ło) vol. 65 f. 245; vol. 124 f. 14!.
>>>
r 
l 


256 


Kościoły włocławskie. 


W XVii w. proboszcz św. Jana ma jeszcze do pomocy trzech 
wikarjuszy l). 
Patronat nad kościołem i paraf ją św. Jana we Włocławku spra- 
wowało kolegjum wikarjuszy katedralnych do roim 1818, jakkowiek 
już dawniej na długo przed rokiem 1652 paraf janie wnosili prośby, 
do wikarjuszów o oddanie im patronatu nad miejscowym kościołem 
parafjalnym św. Jana. 
W prośbie swej z dn. 18, VII 1652 r. zaznaczają paraf janie 
włocławscy, ża już dawniej prosili i teraz ponawiają swą prośbę, by 
kolegjum wikarjuszy kat. oddało im patronat nad kościołem św. Jana 
w Włocławku, przyrzekając. że wtedy lepiej troszczyć się będą o po- 
trzeby tej świątyni i parafji. W odpowiedzi na to wikarjusze katedralni 
postawili mieszczanom dosyć ciężkie warunki, a mianowicie, że pro- 
boszcza będzie przedstawiać urząd radziecki czyli Magistrat wraz 
z urzędem wójtowskim naprze mian, albo wspólnie z kolegjum wikarjuszy 
i to pod warunkiem, o ile miasto weźmie na siebie pewną część 
uposażenia proboszcza, na które ze swej struny wikarjusze katedralni 
oświadczają się z gotowością odstąpienia dziesięcin ze wsi Dziardonice, 
Smulsko. Łagiewniki i z młyna t. zw. Djabełek; gdyby zaś na to nie 
zgodziło się miasto, to w takim razie. wzamian za zrzeczenie się całkowite 
prawa patronatu nad kościołem i paraf ją św. Jana, miasto niech zapewni 
kolegjum wikarjuszy aktem urzędowym odpowiednie wynagrodzenie. 
Mieszczanie na żaden z tych warunków się nie zgodzili. domagając 
się od wikarjuszy odstąpienia im prawa patronatu nad paraf ją św. Jana 
darmo. 
Wobec tego. ponieważ wikarjusze nie ustąpili od swoich żądań, 
posiadali oni nadal prawo patronatu nad kościołem i paraf ją św. Jana 
w Włocławku aż do r. 1818, t. j. do nowego rozgraniczenia diecezji. 
Proboszczem rzeczywistym przez cały ten czas było kolegjum wikarju- 
szy katedralnych, a przedstawiany przez nich i mianowany przez wła- 
dzę diecezjalną duszpasterz przy tymże kościele i parafji nazywał się 
urzędowo komendatarjuszem. Od r. 1818 już rezyduje przy kościele 
i parafji św. Jana proboszcz rzeczywisty (curatus). 
Paraf ja św. Jana należała w dawnych wiekach do dekanatu Brze- 
skiego. dopiero po r. 1818 utworzony został dekanat włocławski, któ- 
rego obszar zmieniał się niejednokrotnie w ciągu wieku, a ostatnio 
obejmuje oprócz miasta ze wszystkiemi kościołami także i paraf je: Bia- 
łotarsk, Choceń, Chodecz. Grabkowo, Kłotno. Kłóbka, Kowal, Lubień, 
Przedecz, Wistka, Wola Pierowa, Szpetal Górny. 


l J I Jamulewicz. Vitae Vladisl. Episcop. 40 - I. 


4.
>>>
=-:= 
- ---. 



I 


7 ff 
'r '" ' . 
ił' 
..f f"''- 
t,,:: ' 
f-f 


. . 
. a 
'" t 
, :n I 
I '!J ) I: 
.. 
. 


.. Jl 


,. 


'
 


._
.. 


.. 
"_III- 


-
 r
1'-o-:;-a 


, .... 

.:.
, 
*- 



 


Dwie kamienice barokowe z XVIII w. przy Starym Rynku. 
I
tr. 5 ) 


C ," 
. I' 
r . 
,. &o' .
- -, / 
1-9/ 1 
I '
..'/. 
II! J 


'.. 
fi 
--- 


'
. 


... 
'., 
Ł .. 



ł 
:.
 
J:i" 
,_I 


&;t 


ł; 'Ul';, ' 
. .... l 


, .J 
4,.1 
 


a.-- ".. 


,. 
:., 


.;.. 


l. 


Trzy kamienice i b. loża masońska PiZY ul. i\rólewieckiej. 
(atr. 52)
>>>
.... 


. 


-.L..
>>>
Kościół parafjalny św. Jana Chrzciciela. 


257 


Kiedyś paraf ja św. Jana obejmowała całe miasto Włocławek z przy- 
ległościami oraz wsie: Łaniec, Łęg, Modzerowo. Józefowo, Radyczyn. 
Lipianki, Parę Chałup, Rybnica. Ostrowy, Pinczuła" 'Warząchewka. 
Luba, Przyruda, Ruda, Krzywe Błoto. Świech, Słodowo, Kapitułka. 
Lisek, Krzywa Góra, Korabniki, Za
amcze. Do parafji św. Jana rów- 
nież należała dawniej aż prawie do końca XIX w. wieś Wistka z ko- 
ściołem filj, alnym dziś parafjalnym 1). 
W r. 1922 z chwilą erekcji w Włocławku na Bularce nowej pa- 
rafji pod wezw. św. Stanisława Biskupa. paraf ja św. Jana zmniejszyła 
się znacznie i odtąd do niej należy tylko część prawa miasta w stronę 
Wisły i Zgłowiączki, rozpoczynając od prawej strony ulic: Szosy Kowal- 
skiej, Ał. Szopena, uł. Warszawskiej, Kilińskiego, Karnkowskiego oraz 
miejscowości podmiejskie: Grądy. Jedwabna, Józefowo, Łęg, Korabniki. 
Krzywa Góra, Modzerowo, Ostrowy, Rybnica, Suchy Kierz, Wikaryjskie 2). 


B. Ko'ci61 'w. Jana w przeszlości. 
a) S t r u k t u r a i w n ę t r z e. 
Na miejscu pierwotnego, nieznanego nam bliżej, obecny kościół 
parafjalny św. Jana Chrzciciela w Włocławku jednonawowy w stylu go- 
tyckim został zbudowany z cegły w r. 1538, narazie bez wież i tylko 
z boczną kruchtą od strony południowej. a dopiero około r. 1580 dobu- 
dowano doń kruchtę frontową i niewysoką wieżę 3) z dwoma dzwonami. 
nad drzwiami głównemi kościoła, która następnie została odrestauro- 
wana gruntownie i do dzisiejszego doprowadzona stanu staraniem pro- 
boszcza H. Wierszuckiego około 1780 roku; druga zaś mniejsza wie- 
życzka pośrodku dachu kościoła dodana została w 1720 r. W r. 1646 
bp sufragan Mieszkowski poświęcił dzwon pod wezw. św. Jana Chrzci- 
ciela. 
Jakkolwiek nie znamy dokładnej daty poświęcenia tego kościoła. 
to jednak przyjąć należy, że nastąpiło to najpóźniej w ł. 1538-1541. 
gdyż wiadomo, że ołtarz św. Anny, znajdujący się obok w. ołtarza 
w tymże kościele, został pokonsekrowany przez biskupa Jana Dzia- 
duskiego dn. 25/1X 1541 r., co jest dowodem, że cały kościół musiał 
być jul przedtem poświęcony. 
Kościół św. Jana ulegał w różnych czasach przeróbkom. W koń- 
cu XVII w. gorliwie około restauracji kościoła pracował ówczesny 


l) Rękopis Arch. I\ap. Wł. Opis parafii św. Jana z '851 r. 14/X. sporządzony 
przez ówczesnego proboszcza ks. Nowakowskiego. 
l) Rocznik diec. Włocławskiej .932 r. i 1933 r. 
8) Damalewicz, Vitae Vlad. Ep. 40-1. 
MonoJ;:rafja m. Wloclawka. 17
>>>
258 


Kościoły włocławskie. 


proboszcz ks. Tomasz Wojdowicz. Gruntowna restauracja kościoła zo- 
stała rozpoczęta w r. 1844 staraniem ówczesnego proboszcza ks. Nowa- 
kowskiego, a dalej była prowadzona za następców jego: ks. Śliwińskiego, 
który z górą lat pięćdziesiąt rządził paraf ją świętojańską, oraz ks. Mi- 
kulskiego (t 1933). 
W pierwszej połowie XIX w. proboszcz ks. Nowakowski zasłużył 
się również w dziele zabezpiecżenia kościoła od wylewów Wisły; on to 
usilnie w tej sprawie zabiegał u miarodajnych czynników, jak np. u cara 
Aleksandra I podczas bytności jego w Włocławku w 1825 r. l). co wreszcie 
uwieńczone zostało pomyślnym skutkiem przez wybudowanie w r. 1846 
dzisiejszego bulwarku. Bulwark ten zabezpieczył wprawdzie kościół 
św. Jana od wylewów i grożącego mu niebezpieczeństwa zapadnięcia 
się w odmętach Wisły. ale z drugiej strony z powodu podwyższenia 
w tem miejscu w celu uregulowania Wisły terenu kościół cały stracił 
na swej okazałości. bo zapadł się jakby w ziemię, i stał się stosunko- 
wo bardzo niskim. 
Struktura kościoła jest gotycka z artystyczne mi ozdobami. Gotyc- 
kie są wszelkie zakończenia okien, wnęki piaskowe jak również i ozdo- 
by poprzecznej przedziałowej ściany. Cały kościół pokryty jest włoską 
dachówką. a tylko kopuła wieży czołowej. która jest więcej szeroka 
niż wysoka. pokryta jest blachą 2). 
Według wizytacji z 1584 r. 3 ) w kościele była posadzka kamienna, 
ale już podniszczona, okna trochę za małe i również domagające się 
naprawy, podobnie jak i dach na kościele. Wieża świeżo z cegły jest 
wybudowana. a w niej znajdują się dwa dzwony. Zamiast organów 
w kościele jest regal w dobrym stanie. Wejście do kościoła wygodne, 
przy drzwiach kościelnych jest naczynie z wodą święconą i kropidłem. 
Cyborjum znajduje się w dwóch miejscach, jedno w murze czyli ścia- 
nie kościoła wykute. a drugie w w. ołtarzu. Skrzyneczka, szafka 
(tacca) do przechowywania Najśw. Sakr. jest podwójna, druga we- 
wnętrzna cała złota, w niej bezpośrednio przechowuje się Najśw. Sakr. 
w odpowiednich woreczkach (bursach). Są też w tym kościele z fun- 
dacji Naropińskiego i prepozyta Parzniowskiego z pocz. XVI w. po- 
twierdzonej dn. 12jXII 1533 przez bpa Jana Karnkowskiego czerwone 
ubranka: czapeczki i chorągiewki dla chłopców towarzyszących kapła- 
nowi idącemu z Wiatykiem do chorego. 


1) Opis parafji św. Jana z 1851 r. -- Luźny rękopis Arch. Kap, Wł. przy wol. 512. 
2) Tygodnik l11ustr. 1863. VIII. :i92. 
8) Mon. Hist. Dioec. Vlad. XVIII. 75-86, XXII 164-6.
>>>
Kościół parafjalny św. Jana Chuciciela. 


259 



 


Wizyta z XVII w. l) przedstawia stan kościoła parafjalnego św. 
Jana w sposób następujący. 
Kościół jest murowany z cegły wypalanej, ma dwa chóry, większy 
i mniejszy, czyli nawę i prezbiterjum, sklepione. Konsekrowany jest 
pod wezw. św. Jana Chrzciciela; rocznica dedykacji kościoła tego obcho- 
dzona jest w pierwszą niedzielę po św. Janie Chrzcicielu. Patronat 
nad nim należy do wikarjuszy kościoła katedralnego włocławskiego. 
Cały kościół dobrze jest pokryty dachówką, tylko na środku dach zo- 
stał poprawiony niedawno i białą blachą pokryty. Wewnątrz przy- 
ozdobiony jest różnemi malowidłami. Okna w liczbie sześciu są w do- 
brym stanie i dają dostatecznie światła. Posadzka w nawie i prezbi- 
terjum jest z kamienia marmurowego i równa, pod nią jest kilka grobów 
murowanych, ale o tyle w niedobrym stanie, że zwykle znajduje się 
tam woda. Obok w. ołtarza od strony ewangelji jest zakrystja muro- 
wana z jednym oknem zaopatrzonym w żelazną kratkę, pokryta da- 
chówką ceglaną i sklepiona. Posadzka w niej jest marmurowa, znaj- 
duje się także tam duży stół z szufladami większemi dla przechowy- 
wania aparamentów; nad nim stoi szafeczka z szufladkami mniejszemi 
dla przechowywania korporałów, puryfikaterzy, welonów. burs. Są 
jeszcze dwie szafy wykute w ścianie dla przechowywania kielichów. 
Szafy te są zamykane na wewnętrzne zamki. W tejże zakrystji znaj- 
duje się też skarbiec murowany, sklepiony, z oknem zaopatrzonym 
w żelazną kratkę, zamykany na drzwi żelazne. Znajduje się nadto 
w nim kilka szaf wykutych w murze, zamykanych na zamki wewnętrzne, 
jak również są tam jeszcze inne schowanka, skrytki dla przechowywa- 
nia rzadziej używanych naczyń srebrnych. Skarbiec ten zamykany jest 
na drzwi drewniane z kłódką wewnętrzną. zwieszającą się. Cała zaś 
zakrystja zamyka się na duży zamek wewnętrzny. Znajduje się też 
w kościele ambona odpowiedniej struktury i świeżo malowidłami przy- 
ozdobiona, konfesjonał nowy ale w nieodpowiedniem miejscu przy wiel- 
kich drzwiach pomieszczony i dlatego proboszcz ma się postarać 
o umieszczenie go na innem odpowiedniejszem miejscu. Ławki w nawie 
i prezbiterjum są niektóre nowe, a inne stare zostały odnowione i od- 
powiednio pomalowane. Chór dla śpiewaków również został świeżo 
odnowiony i na nowo wspaniale pomalowany. W chórze tym są organy 
większych rozmiarów - były one niedawno jeszcze bezużyteczne i ze- 
psute, dopiero ostatnio staraniem proboszcza zostały naprawione; organy 
te grają na Mszy św. odprawianej w dni uroczystsze. 
W kościele znajdują się dwie kaplice murowane i sklepienie. 


J 


i 
I 
I 


l) Luźny rękopis bez daty w Arch. Kap. Wł. załączony do vol. 512.
>>>
1 


260 


Kościoły włocławskie. 


W nawie po prawej stronie (od epistoły) jest większa kaplica pod wezw. 
św. Anioła Stróża, świeżo gontami pokryta, widna, z całe mi nieuszko- 
dzonemi oknami, bez drzwi do zamykania, posadzka w niej jest równa 
i z cegły palonej. 
Po prawej stronie (od ewangelji) jest druga kaplica mniejsza pod 
wezwaniem Najśw. Ciała Chrystusowego, albo Pięciu Ran Chrystusa. 
ma jedno okno, mało dające światła; dach na tej kaplicy jest uszko- 
dzony i natychmiastowej domaga się naprawy. Posadzki w niej niema 
zupełnie, a zato otwarty znajduje się grób. Kaplica ta również nie 
posiada drzwi do zamykania. 
Wielkie drzwi kościoła zamykane są od wewnątrz na żerdzie 
drewniane i kłódkę żelazną, drugie zaś drzwi boczne na zamek we- 
wnętrzny. Za temi drzwiami bocznemi jest kruchta (atriolum) muro- 
wana i sklepiona, świeżo gontami pokryta, na wewnątrz pobielona. 
Są tam dwie nowe ławki, ale trochę za długie. Kruchta owa zamy- 
kana jest na drzwi, niedawno urządzone. 
Cmentarz kościoła jest dopiero świeżo staraniem proboszcza 
obwiedziony drewnianem ogrodzeniem i zamykany. 
Tak się przedstawiał stan kościoła św. Jana w przeszłości według 
wizytacyj biskupich. 


j 


b) Ołtarze, kaplice i bractwa dawne. 
Swoją historję także mają ołtarze, kaplice i bractwa, znajdujące się 
w kościele parafjalnym św. Jana, 
l-o. Wielki ołtarz i bractwo Najśw. Trójcy. 
Ołtarz wielki był zawsze pod wezwaniem św, Jana Chrzciciela 
i początkowo nie posiadał żadnego zapisu fundacyjnego, jak zwykle 
ołtarze wielkie w kościołach. Jaki był w. ołtarz w pierwotnym ko- 
ściele. nie wiemy, a ten najstarszy, jaki znajdował się w nowym kościele 
wystawionym w r. 1538. był drewniany, starej struktury, pozłacany, 
z głównym obrazem większym pośrodku. przedstawiającym św. Jana 
Chrzciciela, nad którym u góry umieszczony był obraz mniejszy, wy- 
obrażający ścięcie tegoż Świętego. Obraz większy był na okres W. Postu 
zamykany drzwiczkami ze stron obydwóch. Menza ołtarzowa była muro- 
wana ze starym, nieuszkodzonym i w całości zachowanym z dawnych 
czasów portatylem wewnątrz. Stopnie ołtarzowe przykryte były czer- 
wonem suknem. Ołtarz ten zamykany był podwójną kratą, oddziela- 
jącą prezbiterjum od nawy kościoła. 
Kiedy był konsekrowany. dokładnie niewiadomo. prawdopodobnie 
zaraz w 1538 r. po wykończeniu kościoła lub najpóźniej w r. 1540-1541. 


.
 


L
>>>
-- 


Kościół parafjalny św. Jana Chrzciciela. 


261 


t' 


kiedy to przez biskupa sufr. Jana Dziaduskiego były konsekrowane 
ione ołtarze kościoła św. Jana. 
Początkowo przy w. ołtarzu było bardzo mało miejsca wolnego 
z tego powodu, że tuż wpobliżu obok ołtarza stał sarkofag wystawiony 
kosztem bogatego mieszczanina włocławskiego Andrzeja Rogali. Gdy 
zaś w pocz. XVII w. podczas jednej wizytacji biskup nakazał albo usu- 
nąć ten sarkofag albo w jaki sposób rozszerzyć miejsce obok w. ołtarza. 
poruszony tem ów Rogala, w 1622 r. naokoło sarkofagu dobudował 
w formie półkola dzisiejsze prezbiterjum półokrągłe. co uczyniło kościół 
cały więcej przestronnym i wygodnym, zwłaszcza dla odprawiania głów- 
nych i uroczystych nabożeństw przed w. ołtarzem l). 
Już w r. 1546 pewien pobożny mieszczanin włocławski Ks. Jan 
Suszecki ufundował przy w. ołtarzu Mszę o Trójcy Najśw., która miała 
być odprawiana raz na tydzień w każdy poniedziałek z dodatkowemi 
modlitwami naprzemian w jednym tygodniu o M. Boskiej oraz za żywych 
i umarłych, a w drugim za kapłana zmarłego oraz ..A cunctis..... Dla 
kapłana odprawiającego tę Mszę św. przed w. ołtarzem pomieniony 
ks. Jan Suszecki zapisał testamentem l grzywnę rocznie, zobowiązując 
do regularnego jej wypłacania Magistrat i Radę m. Włocławka, któremu 
darował był 40 florenów polskich (1 flor.=30 gr.), te zaś miały być 
wypożyczane mieszczanom za pobraniem 2 gr. rocznie procentu od 
każdego florena 2). 
Dn. 16 lutego 1722 r. przy w. ołtarzu zostaje również erygowane 
przez zakon Bosych Najśw. Trójcy kongr. hiszp., a przez ordynarjusza 
miejscowego potwierdzone dn. 16 marca 1735 r. bractwo Najśw. Trójcy, 
składające się z członków obojga płci, t. zw. ..Konfraternja obojga płci 
Chrystusowych prawowiernych pod tytułem y Imieniem Najśw. Trójcy 
odkupienia więźniów". Członkowie tego bractwa korzystają ze wszystkich 
odpustów i przywilejów przez Stolicę Ap, bractwu temu przyznanych 
oraz dopuszczeni są do udziału w zasługach całego zakonu Bossych. 
Bractwo to było wcielone do zakonu i kongregacji hiszpańskiej Bossych 
Najśw. Trójcy wykupywania więźniów. 
Przełożony. czyli kapelan tego bractwa w kościele parafjalnym 
św. Jana, przy którym erygowane było bractwo miał władzę udzielania 
absolucji generaJnej w imieniu zakonu w następujące dni: wstępną środę 
{popielec). wielki czwartek, urocz. Najśw. Trójcy, św. Agnieszki (po- 
wtórnej), św. Katarzyny Męczenniczki. Nadto w jeden dzień każdego 
miesiąca, wyznaczony przez biskupa, członkowie bractwa, zgodnie ze 


l) Rubrycella włocł. 1874, 26-7. 
2) v, 30 f. 49-50. 


j
>>>
262 


Kościoły włocławskie. 


zwyczajem zakonu Bossych Najśw. Trójcy, odbywali procesję szkaplerzną. 
Bractwo miało swoich urzędników, których stanowili przełożony, kan- 
clerz (sekretarz), podskarbi (skarbnik) i inni. którzy byli upoważnieni 
do zbierania jałmużny na cele wykupywania więźniów I). 
Kapelan bractwa Najśw. Trójcy w kościele św. Jana co niedzielę 
wczesnym rankiem o brzasku śpiewał także wotywę o Trójcy Najśw. 
Od r. 1736. z fundacji i staraniem biskupa sufragana włocławskiego 
F raciszka Kobielskiego. członkowie bractwa w każdą niedzielę po po- 
łudniu śpiewali koronkę o Trójcy Najśw.. gdy jednocześniu na w. ołtarzu 
w kandelabrze triangularnym paliły się trzy świece woskowe 2). 
Przed w. ołtarzem także miewał swoje nabożeństwa cech piwo- 
warów. 


2-0. Ołtarz św. Anny. 
Ołtarz św. Anny znajdował się obok w. ołtarza na lewo. od strony 
ewangelji, był starodawnej struktury, konsekrowany przez biskupa 
sufragana włocławskiego Jana Dziaduskiego dn. 25 września 1541 r. 
W ołtarzu tym zostały wtedy umieszczone relikwie świętych: Tomasza 
Ap., Błażeja Męcz. i 10 tysięcy Męczenników. Ołtarz był drewniany 
i złocony, obraz zaś św. Anny rzeźbiony na desce, menza ołtarzowa 
była murowana. z portatylem starodawnym wewnątrz. Przy tym ołtarzu 
od czasów niepamiętnych istniało bractwo literatów oraz od r. 1623 
bractwo św. Anny, które obowiązane były kapelanowi tego ołtarza ze 
swoich dochodów płacić rocznie 2 floreny. Kapelan zaś obowiązany 
był przed ołtarzem św. Anny odprawiać w każdą niedzielę Mszę św. 
o św, Annie i raz na kwartał nabożeństwo żałobne z wi
iljami za zmar- 
łych braci; posługiwali podczas nabożeństw bractewnych członkowie 
obydwóch bractw. 
Nadto przed ołtarzem św. Anny były odprawiane Msze św. we 
wtorki każdego tygodnia, na które z rozporządzenia biskupa Wincentego 
Przerembskiego (t 1513\ bractwo literatów dawało swojemu kapelanowi 
rocznie 2 floreny. 
W XVI w. nadto z fundacji Grzegorza Waba odprawiana była 
również w każdy wtorek druga wotywa o św. Annie, którą miał 
odprawiać jeden z wikarjuszy katedralnych, za co kolegjum wikarjuszy 
katedralnych otrzymywało od Hier. Łubieńskiego rocznie 5 florenów. 
Pozatem z fundacji Ks. Jana Suszeckiego, proboszcza w Szpetalu 
Dolnym, na mocy zapisu przezeń sporządzonego około r. 1546, dla 


.,. 


l) Oryg. dypl. w Arch. Kap. Wł. 
a, Rubrycela Włocł. 1874 r. str. 26-7.
>>>
Kościół parafjalny św. Jana Chrzciciela. 


263 


bractwa literatów, odprawiana miała być codziennie przed ołtarzem 
św. Anny Msza św. o Najśw. Trójcy. 
Ale jednak już w końcu XVI w. nabożeństwa te nie odprawiały 
się regularnie, tak z winy wikarjuszy katedralnych, którzy pełnili pieczę 
duszpasterską nad kościołem parafjalnym św. Jana, jak i z winy samych 
bractw, zwłaszcza literatów, których jakkolwiek w świetle wizyty z 1594 r. 
było z górą 40-tu członków, to jednak na nabożeństwach bractewnych 
brało udział zaledwie tylko S-ciu czy 6-ciu braci 1). 
3-0. Ołtarz Zwiastowania N. M. P. i bractwo Azkaplerza św. 
Ołtarz Zwiastowania N. M. P., następny po tej samej stronie obok 
ołtarza św. Anny. konsekrowany był dn. 2S/IX 1560 r. przez biskupa 
sufragana Jana Dziaduskiego. 
Ołtarz ten należał do cechu szewców. którzy odprawiane mieli 
tu swoje nabożeństwa i dlatego przez jakiś czas był w tym ołtarzu 
umieszczony obraz, przedstawiający szewców przy robocie obuwia, 
Gdy jednak zauważył go biskup Hier. Rozdrażewski podczas wizyty 
w 1584 r., kazał go usunąć, jako niestosowny w tem miejscu. Altarzysta 
tego ołtarza czyli kapelan co środę odprawiał przed nim Mszę św. 
czytaną dla cechu szewców, który dawał mu za to l grzywnę rocznie. 
Przy tymże ołtarzu Zwiastowania N. M. P. zostało erygowane w r. 1763 
bractwo Szkaplerza św. 2) 
4-0. Ołtarz św. ..Mikołaja. 
Ołtarz św. Mikołaja. należący do cechu piekarzy. istniał już od 
czasów wystawienia obecnego kościoła (1538), a za biskupa Rozdrażew- 
ski ego w końcu XVI w. został odnowiony, Altarzysta-kapehm tego 
ołtarza otrzymywał od cechu piekarzy roczni
 jedną grzywnę i był 
obowiązany raz na kwartał odprawiać nabożeństwo żałobne z wigiljami 
za zmarłych braci 3). 
W r. 1683 przybyła jedna fundacja Mszy św. przy tym ołtarzu, 
z zapisu Macieja Chorążego, piekarza i obywatela m. Włocławka 4). 


5-0. Ołtarz Wniebowzięcia N. M. P. 
Ołtarz Wniebowzięcia N. M. P., nowej struktury, wystawiony około 
r. 1626, należał do cechu mieszanego t. zw. szynkownego, złożonego 


l) Wizytacja biskupa Rozdrażewskiego 1594 r. MHD'oVL. XXIII. 60-2. 
2J Wizyty z 1584 i 1594 r. MHDWL. XVIII. 75. XXIII. 60-2. oraz rękopis wizyty 
z XVIII w. załączony lu:tnie do vol. 512 w Arch. Kap. Wł. 
S) Tamże. 
4) Rubrycella Włoci. z r. 1874. 26-7.
>>>
264 


Kościoły włocławskie. 


z członków różnych zawodów i nie mających swego cechu. Od r. 1626 
była przy tym ołtarzu dla kapelana pierwsza fundacja z zapisu Elżbiety 
Jarczewskiej, a później druga uczyniona aktem urzędowym z dn. 
16/IX 1650 r. przez Marjannę Przygodzką, wdowę po ś. p. Pawle. ma- 
gistrze filozofji, obywatelu m. Włocławka. Wypełniając wolę swego 
męża, Marjanna Przygodzka zapisała dla kapelana ołtarza Wniebowzięcia 
N. M. P. w kościele św. Jana 35 florenów polskich rocznego czynszu, 
wypłacanego na św. Jan Chrzciciel, jako procent od sumy 500 florenów, 
zabezpieczonej majątkiem Marcina i Anny Rokickich, obywateli m, 
Włocławka. Wzamian za to kapelan ten obowiązany był odprawić 
w miesiącu dwie Msze św. czytane: jedną za duszę zmarłego fundatora 
Pawła z wyraźnem jego imienia wspomnieniem i komemoracją jego 
rodziców i krewnych, a drugą Mszę św. za żyjącą jeszcze jego żonę 
Marjannę, po tej zaś śmierci za obydwóch zmarłych małżonków Pawła 
i Marjannę Przygodzkich 1). 


6-0. f( aplica Pięciormiska albo Kokoszczyńska i bractwo Filadelficzne. 
Kaplica Pięciorańska. lub Najśw. Ciała Chrystusowego, zwana też 
Kokoszczyńką, od fundatora jej Wojciecha Kattenberga Kokoszki, kon- 
sekrowana była około r. 1565 przez biskupa sufragana włocławskiego 
Adama Mirkowskiego. Patronat nad kaplicą miało miasto w osobach 
swoich przedstawicieli - obywateli mieszczan. 
Początkowo kaplica ta była pod wezwaniem 11 tysięcy Dziewic 
i tak jeszcze się nazywa w sprawozdaniu wizyty z 1584 r, Ale wkrótce 
potem zaraz powstaje ołtarz pod wezw. S-ciu Ran P. J. i już w 1594 r. 
nazywana jest kaplicą Pięciorańską. 
Dobrodziejami kaplicy byli też wikarjusze Katedry włocławskiej: 
Ks. Feliks Ostrowski (Warta) i psałterzysta ks. Bartłomiej Wiskicki, 
którzy na rzecz kapelanji kaplicy Pięciorańskiej poczynili pewne za- 
pisy. Kapelan odprawiał co piątek przed ołtarzem S-ciu Ran wotywę 
..Humiliavit" czytaną, za co pobierał pewne dochody i czynsze od róż- 
nych legatów, przeważnie ciążących na dobrach miasta oraz z domu 
należącego do kapelanji. Dochody należne kapelanowi już w końcu 
XVI w poważnej swej części przepadły 2). 
Do uposażenia kapela ha kaplicy Pięciorańskiej należała też 
pewna fundacja z 1668 r., potwierdzona później jeszcze wizytą gene- 
ralną Borzysławską w 1711 roku. Był to grunt o szerokości 12-tu skła- 


l, v. 64 f. 100-3; v. 65 f. 276-7. 280-6. 
2) Wizytacje z 1584 r. (MHDWL. XVIII 75). z 1594 r, (MHDWL. XXIII. 60-2
. 
oraz z XVII- XVIII w. - luźne I'ękopisy załączone do vol. 512 Arch. Kap. Wł. 


- 


........
>>>
Kościół parafjalny św. Jana Chrzciciela. 


265 


dów, ciągnący się od drogi Brzeskiej i figury murowanej aż do samej 
rzeki Zgłowiączki. Za biskupa Krzysztofa Antoniego Szembeka (1729- 
1738) grunt ten odebrany został kapelanowi altarji czyli kapelanji 
Pięciorańskiej i wybudowana została na nim cegielnia. Wzamian za 
to kapelan otrzymywał od biskupa pewne wynagrodzenie ale nieco później, 
bo dopiero urzędowym aktem komplanacji z dnia 30/V 1754 r., zawar- 
tym między biskupem włocławskim Antonim Dembowskim a kapela- 
nem tejże kaplicy Pięciorańskiej ks. Wojciechem Wierszuckim. na mo- 
cy której biskup imieniem swojem i swoich następców zobowiązuje się 
wypłacać kapelanowi po mienionej kaplicy pięć tynfów rocznie (1 tynf = 
30 groszy 1), 
Staraniem kanonika włocł. Ks. Kacpra Sokołowskiego brewem 
Pap. Benedykta XIV z dn. 17 lipca 1741 r. erygowane było przy ka- 
plicy Pięciorańskiej bractwo t. zw. filadeHiczne, t. j. bractwo kapłanów 
i świeckich pod wezwaniem Zbawiciela, z obowiązkiem modlenia się 
za zmarłych członków. Mocą tego brewa erekcyjnego kaplica Pięcio- 
rańska przyznany miała od Papieża odpust zupełny pod zwykłemi wa- 
runkami w dniu 20 czewca każdego roku. Ponieważ jednak dzień ten 
nie był dogodny, dlatego na prośby członków pomienionego bractwa 
tenże Papież nowem brewem z dn. 6 marca 1745 r. wyżej wzmianko- 
wany odpust dla bractwa filadelficznego w kaplicy Pięciol"ańskiej prze- 
niósł z dn. 20 czerwca na dzień pierwszy września, a gdyby dzień ten 
był niedzielą, to odpust miał być przenoszony na pierwszy poniedzia- 
łek po tej niedzieli 2). 


7-0. Kaplica i bractwo św. Aniola Stróża. 
Kaplica św. Anioła Stróża miała niegdyś dwa ołtarze św. Anioła 
Stróża i św. Barbary. 
Kaplica ta początkowo tylko z ołtarzem św. Anioła Stróża fundo- 
wana była w 1635 r. przez archldjakona włoci. Sebastjana Grotkow- 
skiego, a w 1638 r. ufundował przy niej kapelanję-altarję, ks. Jan 
Eborski. penitencjarz katedralny. 
Ołtarz św. Anioła Stróża pozostawał pod opieką cechu krawców, 
a w 1(,50 r. zostaje erygowane przy tymże ołtarzu i kaplicy bractwo 
św. Anioła Stróża wraz z odpowiednio uposażoną nieco później kape- 
lanją, w myśl zmienionej dekretem biskupa Bonawentury Niedzielskiego 
z dnia 17/XI 1690 r., poprzedniej z r. 1638 fundacji ks. Eborskiego. 
Kapelan kaplicy i ołtarza, zarazem promotor bractwa św. Anioła 


I, v. 12 f. 221. 
2) Oryg. dypI. Arch, Kap. Wł. 


.......
>>>
266 


Kościoły włocławskie. 


Stróża był obowiązany odprawiać co środę przed ołtarzem św. Anioła 
Stróża Mszę św. śpiewaną ze wspomnieniem za duszę Jana kapłana, 
a co piątek Mszę żałobną czytaną za duszę tegoż Jana w Katedrze 
włocł. przed ołtarzem uprzywilejowanym św. Krzyża. Gdyby pomie- 
niona Msza żałobna nie mogła być odprawiana w piątek, to w na- 
stępny wolny dzień ma być odprawiona przez samego kapelana lub 
jego zastępcę w kapelanji. Kapelan pobiera dochód-odsetki od sumy 
3 tys. flor. polskich. zostawionych na ten cel przez wspomnianego 
ks. Eborskiego na dobrach miasta Torunia. ale już zato sam ma 
się starać o wino i światło do Mszy i jako promotor bractwa sam rów- 
nież zgodnie ze zwyczajem ma urządzać wszystkie nabożeństwa brac- 
tewne. Na stanowisko kapelana przedstawiają starsi bractwa, ale zawsze 
wybierają proboszcza, a dopiero za tegoż zgodą wyznaczają innego 
kandydata 1). 
Druga fundacja altarji i kapelanji kaplicy i ołtarza św. Anioła 
Stróża dokonana została dnia 9jXI 1650 r. aktem urzędowym admini- 
stratora diecezji Samuela Czosnowskiego. który urzędowo przyjął i za- 
twierdził poczynione na ten cel zapisy następujące: szlachcica Adama 
Busławskiego 600 florenów polskich i mieszczanina kowalskiego krawca 
Kacpra Ozimińskiego 200 florenów. Suma ta była zostawiona na do- 
brach małżonków Jana i Zofji Bielskich, obywateli m. Włocławka, któ- 
rzy obowiązani byli corocznie w niedzielę przewodnią wypłacić kape- 
lanowi ołtarza św. Anioła Stróża 56 florenów polskich procentu rocznie. 
Wzamian za to kapelan był obowiązany odprawić przed ołtarzem św. 
Anioła Stróża na tydzień cztery Msze św., a mianowicie: l-o. w każdą 
środę wotywę śpiewaną o św. Aniele Stróżu, z introitem "Benedicite" 
lub w razie przeszkody Mszę św. czytaną o danem święcie z kome- 
moracjami (modlitwami dodatkowemi): Deus veniae largitor i o św. 
Aniele Stróżu; 2-0. drugą Mszę św. za zmarłych w każdy czwartek lub 
piątek. o ile można żałobną. z komemoracjami Fidelium Deus omnium 
conditor i Deus veniae largitor; 3-u. trzecią Mszę św. w niedzielę jedną 
w miesiącu o dniu z kome.moracjami Deus veniae largitor. o św. Aniele 
Stróżu, Deus qui miro ordine; 4-0. wreszcie w poniedziałek po pierwszej 
niedzieli każdego miesiąca Mszę św. żałobnę za braci, siostry i dobro- 
dziejów. Nadto kapelan był obowiązany raz w rok w miesiącu wrześniu 
śpiewać anniversarz za zmarłych, officjum z trzema nakturnami, a starsi 
bractwa obowiązani byli wtedy wypłacić jednego talara dla służby 
kościelnej. 
Prawo patronatu i przedstawiania kapelana ołtarza św. Anioła 


l) Oryg. dypl, Arch. Kap. Włocł.; v. 65 f. 356-370; rękpis luźny przy v. 512. 


I 
I 
..l.
>>>
Kościół parafjalny św. Jana Chrzciciela. 


267 


Stróża należało do starszych cechu krawców. Kapelan musiał być ka- 
płanem i obowiązany był do stałego przebywania przy parafji św. Jana; 
w razie zaś jego nieusprawied1iwionej i bez zgody Władzy diecezjalnej 
nieobecności przez 6 miesięcy, bez pozostawienia jakiego zastępcy 
aprobowanago przez Kurję, tem samem (ipso facto) zostawał pozba- 
wiany za karę kapelanji 1). 
Ołtarz a przy nim kapelanja św. Anioła Stróża otrzymała nowe 
uposażenie w 1751 r. z fundacji kanonika włocł. Marcina Protficza. 
które
o staraniem także został odnowiony pomieniony ołtarz w 1760 r. 
Fundacja ta jednak była połączona z drugą fundacją dla kapituły ka- 
tedralnej włocławskiej przez tegoż kanonika Marcina Protficza uczy- 
nioną. Obydwie te fundacje były ściśle połączone z sobą. Kapituła 
i proboszcz parafji św. Jana jako kapelan ołtarza i kaplicy św. Anioła 
Stróża mieli się dzielić czynszem-odsetkami od 12 tysięcy złotych, za- 
pisanych na pewnych dobrach. 
Na tem tle a nadto jeszcze i z tego powodu, że kapituła kate- 
dralna rozciągnęła opiekę i protektorat nad obydwiema fundacjami, 
wynikały często spory między kapitułą a proboszczem-kapelanem oł- 
tarza św. Anioła Stróża o przypadające dla każdej ze stron zaintere- 
sowanych czynsze fundacyjne 2). 
8-0. Ołtarz św. Barbary. 
Ołtarz św. Barbary, drugi w kaplicy św. Anioła Stróża, złocony 
z obrazem św. Barbary i św. Klemensa, z menzą murowaną, został wy- 
stawiony w 1653 r. kosztem mieszczanina obywatela włocławskiego 
Andrzeja Wołka, który tamże i kapelana-altarzystę odpowiednio upo- 
sażył. 
W 1718 roku uposażenie to powiększone zostało nowym zapisem 
sumy 1620 florenów polskich, uczynionym przez ówczesnego proboszcza 
włocławskiego ks. Andrzeja Zawołowicza, który pieniądze owe wypo- 
życzył będącej podówczas w potrzebie gminie żydowskiej w Brześciu 
Kuj.. obciążając nią wszystkie dobra ruchome i nieruchome całej gminy 
żydowskiej oraz synagogę w Brześciu Kuj., z obowiązkiem wypłacania 
przez pomienioną gminę rocznie na święto św. Marcina Papieża (12 listo- 
pada) 113 florenów 20 gr. polskich altarzyście ołtarza św. Barbary w ko- 
ściele parafjalnym włocławskim, a to pod groźbą surowych kar więzienia 
i konfiskaty w razie nie wypełnienia tych zobowiązań. Ołtarz ten na- 
należał do cechu rybaków 3). 


1) v, 65 f. 362-9. Z) v. 237 f. 201. 
a) v. 12 f. 216-217; wizytacja parafji z XVIII w.-Iuźny rękopis przy v. a 12', 
w Arch. Kap. Włocł 


I 
1.
>>>
268 


Kościoły włocławskie. 


c. Upo.a
enie i fundusze. 
a) W c z a s a c h n a j d a w n i e j s z y c h. 
Na uposażenie i fundusze kościoła parafjalnego św. Jana Chrzci- 
ciela w Włocławku składały się różne zapisy i fundacje pobożnych osób 
zarówno duchownych, jak i świeckich. poczynione w ciągu wieków, 
czy to dla całego kościoła, czy też dla poszczególnych jego ołtarzy 
i kaplic, których kapelanami albo altarzystami byli proboszcz i jego 
pomocnicy w liczbie 2-4. zazwyczaj wikarjusze katedralni. 
Już w dokumencie z 11 kwietnia 1065 czy też 1165 r. kościół 
św. Jana w Włocławku posiada już pewne stałe swoje uposażenie 
w gruntach, w dochodach z cła, żeglugi i t. p. 1). 
W dokumencie zaś księcia kujawskiego i łęczyckiego Kazimierza 
z dn. 19jIX 1267 r. wymienione są pewne wsie, jako od starożytności 
należące do kościoła parafjalnego włocławskiego 2). 
Wiele z tych fundacyj i legatów z biegiem czasu przepadło, już 
to wskutek zaginięcia dokumentów i przywilejów, czy też z powodu 
krzywdzących nadużyć, różnych grabieży i alienacyj. dokonywanych 
w dawnych czasach dość często na własności kościelnej. Nie można 
też odtworzyć wyczerpująco stanu tego uposażenia od początków istnie- 
nia kościoła św. Jana, wskutek braku z tego czasu źródeł. 


b) W świetle źródeł z końca XVI w. 
Pewien tylko obraz tego stanu możemy sobie uprzytomnić na pod- 
stawie dopiero późniejszych tródeł. zwłaszcza zachowanych wizytacyj 
pasterskich z końca XVI w.. 1584 i 1594 r. oraz z inwentarza z 1592 r. 
Według wizyty z 1584 r. 3), kościół św. Jana w Włocławku miał nastę- 
pujące uposażenie. 
Przywilejem. datowanym 1462 r. w oktawę Wniebowzięcia N.M.P., 
Jan Krzesław nadał proboszczowi świętojańskiemu dom z gruntem przy 
kościele św. Jana. 
W pocz. XVI w. kan. Naropiński swoim kosztem sprawił dla ko- 
ścioła czerwone czapeczki i chorągiewki, dla chłopców towarzyszących 
kapłanowi, idącemu z Wiatykiem do chorego. Na ten sam cel uczynił 
fundację prepozyt Jan Parzniowski. zatwierdzoną przez biskupa Jana 
Karnkowskiego dn. 12 grudnia 1533 r. 


J) Wskutek zatarcia drugiej cyfry w dok. oryg. jest wątpliwość czy dokument ten 
jest z r. 1065 czy też 1165; Arch. Kap. włocł. v. 2 f. 424; v. 3 f. 1
4; v. 4 f. 243; Da- 
9nalewlCz, Vitae 22
; I\DWP II, NI 975, 
II) KDWP. I 1-i 428. 
B) MHDWL. XVIII. 75-86. 


1.
>>>
Kościół parafjalny św. Jana Chrzciciela. 


269 


Mocą tej fundacji darowane zostały miastu pieniądze w sumie 
100 florenów, od których czynsz roczny z kasy miejskiej był wypłacany 
w tym stosunku: 2 floreny dla czterech chłopców, uczniów miejscowej 
szkoły parafjalnej. oraz drugie 2 floreny na koszta naprawy czerwo- 
nych czapeczek, latarek i chorągiewek, z któremi owi wspomniani 
czterej chłopcy towarzyszyli kapłanowi w drodze do chorego z Wia- 
tykiem. Ponieważ jednak ta ceremonja była w tym czasie w zaniedba- 
niu, stąd też miasto nie wypłacało tego czynszu, a zresztą nawet nie 
miał kto się o niego upominać. 
W tym też czasie cztery zagony pola niewiadomo jakim sposobem 
zostały oderwane od własności kościoła par. św. Jana, ale juf wkrótce 
zaraz po wizycie 1584 r. zostały zwrócone prob()szczowi tegoż kościoła. 
jak również ogród należący do parafji, a trzymany dotąd przez dzier- 
żawcę niejakiego Brandisza za opłatą czynszu rocznego 6 groszy. 
Plac kościelny ostatnio niepraw nie zajął Piotr Bamba i wybudował na 
nim browar. 
Proboszcz świętojański czerpie także dochody z podatku od prze- 
wozu w mieście Włocławku, pobierając z tego kwartalnie 12 florenów; 
nadto posiada do swego użytku łąki i jeziora oraz pobiera rocznego 
czynszu trzy floreny razem od zabudowań przy uł. Cygany i od ryba- 
ków. Korzysta też on. względnie jego pomocnicy, jako kapelani czy alta- 
rzyści, z dochodów od różnych zapisów i legatów. 
Od legatu 200 zł.. zapisanych na dobrach miasta przez X. Bartło- 
mieja Wiskickiego, pobiera 10 flor. rocznie. a od drugiego takiejże 
wysokości legatu, zostawionego przez ks. Feliksa Wartę Ostrowskiego, 
proboszcz pobiera rocznie 4 floreny. scholarzy szkoły parafjalnej 2 flo- 
reny, a pozostałe 4 floreny odsetek niewiadom o jakiem prawem miasto 
sobie zatrzymuje. 
Pozatem na wyposażenie kościoła parafjalnego św. Jana w Włoc- 
ławku zapisali: Jan Otresz. obywatel m. Włocławka 20 flor., dom i ubra- 
nia, prawdopodobnie dla uczniów szkoły parafjalnej czy też dla starców 
szpitala czy schroniska parafjalnego; obywatel włocławski Ostatek - 
dom, który sprzedany został za 30 florenów, a pieniądze złożone zo- 
stały u Walentego Kokoszki. z tych jednak 22 flor. już zostały użyte na 
różne potrzeby kościoła św. Jana, a za pozostałe 8 florenów ów Ko- 
koszka opłaca wosk; Martinka - 100 florenów, niewiadomo gdzie zło- 
żone; ks. Murzynowski. pleban w Szpetalu 40 flor.. Kijek 10 flor.; Łazarz, 
wikarjusz kat. kilka florenów; inni dwaj po 5 flor. Jeden floren w tym 
czasie ma wartość 18 gr. 
Prócz tego jest także wiele innych zapisów niepewnych, z powodu 


J
>>>
270 


Kościoły włocławskie. 


braku dokumentów, oraz spornych między proboszczem (kolegjum 
wikarjuszy kat.) a Magistratem m. Włocławka. 
Tak się przedstawia uposażenie kościoła parafjalnego św. Jana 
w Włocławku w świetle wizyty z 1584 r. 
Według zaś inwentarza z r. 15921) kościół ten ma rocznie docho- 
dów razem flor. 155/9/6. w tem od legatów flor. 676 - czynszu flor. 
35126, od flor. 90, zapisanych przez różnych obywateli włocławskich, 
flor. 6 i wreszcie dochody z dóbr przyznanych jako uposażenie parafji 
przy jej erekcji - flor. '3/13/6. 
Wizytacja z 1594 r. 2 ) przedstawia uposażenie i fundusze kościoła 
'parafjalnego św. Jana w następującym stanie. 
Z gruntów w mieście czynsz roczny 2 flor. dla wikarjusza; z ogrodu 
6 gr. rocznie, czynsz roczny z domów przy uł. Rybakowskiej i Czygany 
2 1 /2 flor., chociaż nie przez wszystkich uiszczany; dziesięcina snopowa 
w Czernielicach; dochody z dziesięciny wypłacanej w pieniądzach: w Ła- 
giewnikach od r. 1582 rocznie 7 flor., wDziardonicach 4 flor., w Smol- 
sku 12 flor., a od r. 1726-30 flor. rocznie 3); dochody za przewozowe 
i cło w granicach miasta Włocławka; młyn Djabełek od pięciu lat nie 
płaci dziesięciny, a przedtem płacił 2 flor.; z ogrodu Postrzygacz wi- 
karjusz świętojański otrzymuje rocznie 24 gr.; proboszcz od kolegjum 
wikariuszy otrzymuje 4 flor. rocznie; kapelan kaplicy Pięciorańskiej, 
oprócz 10 flor. rocznego dochodu od legatu zostawionego na majątku 
miejskim oraz dwóch florenów rocznego czynszu z domu należącego 
do kościoła parafjalnego, pobiera nadto dary w naturze z miasta 
i z dwóch wsi: Łęki i Korabniki. z młynów: Rudny, Świech. Słodowy, 
Mikołaj. Lisek, Poraza, oraz z browarów piwnych w mieście od każdej 
zaprawy albo waru słodu piwnego (zawierającego 30 korcy) otrzymuje 
miarę piwa (beczkę) wartości 2-3 groszy. 
Za odprawienie codziennie wotywy proboszcz - kapelan otrzymuje 
od cechów na rok 13 flor. 25 gr. Koszta na wino. wosk, kadzidło i inne 
potrzeby pokrywane są z dobrowolnych ofiar. Zakrystianie t.j. opieku- 
nowie kościoła corocznie zdają rachunki z dochodów i rozchodów wi- 
karjuszom i deputatom Rady Miasta, u której są przechowywane pie- 
niądze z ofiar dobrowolnych na kościół parafjalny. Pozatem są włas- 
nością tegoż kościoła legaty: 30 flor. u rzeźnika Szymona, zapis jego 
żony. który ma być w ciągu dwóch tygodni wypłacony; u Maślanka- 
12 flor., legat obywatelki Miemczowej; u szewca Melchjora - 6 flor.. 
legat niejakiego Fortaski; u Leonarda Kozickiego - 14 flor. 10 gr.; 


ł 


r 


f 
J 


1) V. 30 f. 262. 
2) MHDWI. XXIII. 60-2. 
I) v. 232 f. 68. 


t 
I 
1
>>>
..,.. 


Kościół parafjalny św. Jana Chrzciciela. 


271 


'u Walentego Kokoszki - 8 flor.; u Rady Miejskiej - 10 flor. Z legatu 
również posiadał proboszcz świętojański w mieście pewną kamienicę, 
zw. Karaszkową, która w 1650 r. przeszła na własność Grzegorza Cie- 
chockiego za cenę 1200 florenów, wypłaconą temuż proboszczowi mocą 
wyroku sądu biskupiego 1). 
Proboszcz też ma u siebie .a wychowaniu w szkole parafjalnej 
2 chłopców, na których utrzymanie miasto daje mu 4 flor. rocznie, 
jako odsetki od pewnego legatu. 



 

 
ij 
O 
I' 
I 


c) W ś w i e t1 e a k t u z aj ę ci a-k o n fi s k a ty z d, 12/VIII 1866 r,2). 
Po powstaniu Styczniowe m fundusze probostwa Św. Jana w Wło- 
cławku uległy konfiskacie i przeszły w myśl ukazu cara z dn. 26/XII 
1865 r. na własność Skarbu Królestwa. Akt tego zajęcia spisany zo- 
stał dn. 12fVIII 1866 r. przez delegata rządu Asesora Ekonomicznego 
w obecności świadków: l) wojennego Naczelnika Oddziału Włocław- 
skiego, 2) delegata biskupiego ks. Zielińskiego. kanonika kat. włocł. 
w zastępstwie dziekana. 3) proboszcza parafji włocławskiej ks. Jana 
Śliwińskiego, 4) członków dozoru kościelnego i 5) prezydenta m. Wło- 
cławka. Stan funduszów probostwa św. Jana przed konfiskatą w roku 
1866 był następujący. 
Grunta probostwa złożone z 16 działek czyli płus, rozrzucone 
pomiędzy gruntami miejskiemi, łącznie z temi ostatniemi w r. 1819 zo- 
stały pomierzone przez jeometrę Wańkowskiego, ale plan tego pomiaru 
zagubiony został przez Magistrat miasta tak. że w r. 1866 przy kon- 
fiskacie zostały one na nowo pomierzone prętem 7 1 / 2 łokciowym. Ob- 
szar ich t. j. długość i szerokość wynosi w przybliżeniu 46 morgów 
210 prętów miary nowopolskiej. Z tego 7 morgów 113 prętów znajduje 
się w bezpośredniem użytkowaniu proboszcza, 19 m. 254 pr, jest wy- 
puszczone w długoletnią dzierżawę za rb. 67 kop. 45 rocznie i 19 mor- 
gów 143 pręty jest w użytkowaniu czasowych dzierżawców za rb. 145 
kop. 25 rocznie. Wartość tych wszystkich gruntów probostwa św. Jana 
w Włocławku wynosiła według orzeczenia biegłych rb. 600. a :dochód 
z nich roczny po potrąceniu podatków i ciężarów przeciętnie wynosił 
razem rocznie 500 rubli. 
Zabudowania plebańskie i gospodarskie, należące podówczas do 
probostwa włocł., są następujące: l-o dom mieszkalny proboszcza (ple- 
banja) z drzewa w węgieł na podwalinach. dachówką kryty, stary. 


r 
II 


l) v, 65 f. 10S-120, 

} Akta tyczące się probostwa Włocławek. Arch. Kom. Rząd. Archiwum Skar- 
bowe w Warszawie. Rymarska 5. 


t 
I
>>>
,.... 


272 


KoAcioły włocławskie, 


"'" 


w stanie użytecznym; 2-0 budynek z drzewa w słupy, stary, w stanie 
średnim, dachówką kryty, mieszczący pod jednym dachem obórkę, sta- 
jenkę i dwie wozownie; 3-0 chlewy z drzewa w słupy, pod dachówką. 
stare, stan mniej jak średni. W szystkie te budowle z powodu swej 
starości grożą ruiną i oszacowane są przez biegłych na sumę rb. 170. 
a w Dyrekcji Ubezpieczeń według spisu tabellarycznego z r. 1858 na 
rb. 550. 
Oprócz tych budowli znajdowała się jeszcze w obrębie zabudo- 
wań gospodarskich probostwa stodółka z drzewa, która dn. 1 lipca 
r. z. (1865) spaliła się, oszacowana przez biegłych na r.b. 10, Proboszcz 
ma polecone od Rządu Królestwa odbudowa c ją własnym kosztem. 
Budowle te położone są w mieście i przy kościele. a wszystkie 
są bardzo małych rozmiarów tak, że nawet na pomieszczenie sług 
kościelnych nie wystarczają. 
Z powodu pomieszania gruntów proboszczowskich z gruntami 
miejskiemi orAZ z powodu trójpolowego gospodarstwa na nich prowa- 
dzonego, przy które m jedno pole ugorowe służy za pastwisko wspólne 
dla całego miasta. proboszczowi świętojańskiemu służy także prawo 
wolnego pasenia swojego inwentarza na gruntach miejskich, jak i od- 
wrotnie mieszczanom na gruntach ugorowych probostwa. 
Kapitały, należące do probostwa włocławskiego w ogólnej sumie 
rb, 4796. dawały rocznego procentu rb. 211 kop. 22 1 / 2 , kapitały nie- 
pewne - rb. 1008. 
Inwentarz czyli t. zw. ,fundum instructum był przez biegłych 
oszacowany na rb. 60 kop. 22. 
Pozatem do majątku probostwa włocławskiego należą fundusze 
szpitala parafjalnego przy probostwie w sumie rb. 552 oraz kapitały 
różnych bractw, istniejących przy kościele parafjalnym św. Jana, a mia- 
nowicie: fil adelfj i-rb. 1350 kop. 60, św. Kryspina rb. 156, św. Barbary 
(rybaków) rb. 45, św. Rocha - rb. 33, św. Anioła Stróża (krawców)- 
rb. 105, św. Mikołaja (piekarzy)-rb. 466. Razem kapitały wszystkich 
bractw wynoszą rb. 2155 kop. 60. 
Nadto proboszcz parafji św. Jana we Włocławku miał sobie po- 
wierzoną pieczę nad kościołem filjalnym w Wistce. który miał takie 
fundusze: ogrodu l mórg, placu 75 prętów, po dawnych zabudowaniach 
plebańskich, które w r, 1833 uległy ruinie oraz 100 prętów gruntu, 
znajdującego się pod cmentarzem kościelnym i grzebalnym. 
Pozatem proboszcz św. Jana jako administrator Wistki użytko- 
wał 4 morgi gruntu dworskiego. korzystał z prawa wolnego pastwiska 
na gruntach dworskich oraz pobierał od dworu pensję i ordynarję 
według spisu z r.1819. wynoszącą rb. 58 kop 53 rocznie. 


. 


.. 


J..
>>>
"'" 


f 
I 


. 


: I .'..: . I'!.':, ," " !' .;:,' I ,
'.!'
I ,'::.IU :'I
::i:" j, l! 
.;I.ill.l
r,:":.III
:I
lłil
.mil:::."I. 


, o 
F\..OSCIUSZCE 
VJ' SETNĄ lt,0iCZNiCł'tZ(\ONU 
18 t'l-1:
7X-1191'l" 
:, 'Ih:'
 
O:cCtA"\X;

Nił1I'! il
't:l: 
ln)II,JI':I
I!:
, 


(etr 373 I 3791 


I
 
 l

 ', -. 
I ' \ " ł-.
;I 
, "''I' 
_ 
. '/I, 'łf. 
"'}' 
\ ., ł. 
,r " 


'. . 


, 


.- 


Kościół paraf. św. Jana 
(fot. J KłodDwokle
o) 
(str. 252) 


Tablica w kościele św. Jana. 


. '-'£
.

 O)',
 
.,..
 . f ' 
,-, '. 
\'-t1i'\l) \ ",.
t: 
.' . J __.
)..! ... 

\ "
 ',. 
.I . r.. 
.,. 
- '
 
 
 ' r_ " ,.u;1 '.- 
, '\'\" . --', '.'. - 
"'.,;, :
(-:J" ! :i.:,' /,':," 


Czara Kujawska. 
(str. 359) 


,'ł 


I 
\ 
I 


--:y- 


i -'o .. 


.. 


--I, 
-ł- 
- 


'I 
-Ił 
.;.Jb.
_" .. 
7-' '....--
f. 
,. -. ,'I'1r..'- ' 
,," r . .,."..." '. 
.--, . '." 


-' 
"', \C"' 




 .."- 
'c !. 


Cerkiew prawosławna zniesiona w 1925 r. 
(str. 
g)
>>>
r 


l
>>>
Kościół parafjalny św. Jana Chrzciciela. 


273 


Świadczenia te jednak dwór w Wistce już w r. 1858 spisem ta- 
beUarycznym zamienił na ryczałtową opłatę w kwocie rb. 135, wtem 
rb. 90 za odpadłe użytki i rb. 45 tytułem stołowych. Ale opłata po- 
mieniona już przed r. 1866 częściowo ustała, a mianowicie: dwór da- 
wał tylko opłatę roczną 90 zł. za odpadłe użytki. stołowego zaś 45 zł. 
już nie uiszczał, ponieważ duchowni z parafji włocławskiej św. Jana, 
przyjeżdżający odprawiać nabożeństwa w kościele w Wistce, stołowali 
się w dworze. 
W roku 1866 konfiskując fundusze probostwa św. Jana na rzecz 
Skarbu Królestwa, zostawiono proboszczowi 6 morgów gruntu, a mia- 
nowicie: l-o. plac w mieście Włocławku nad rzeką Wisłą i między 
ulicami Szeroką i Św. Jana, na którym stoi kościół i zabudowania ple- 
bańskie; 2-0. działek gruntu t. zw. "Pod Wiatrakiem"; 3-0. drugi 
zw. "Za smętarzem greckim"; 4-0. plac i ogród zw. "Podstodolny" 
i 5-0. część gruntu (z płusy 4-ej) od rzeki Wisły do drogi z miasta 
do wsi Łęgu. 
Reszta gruntów probostwa kościoła parafjalnego św. Jana w Włoc- 
ławku w myśl ukazów carskich z 1864 i 1866 r. pozostała w ręku do- 
tychczasowych dzierżawców jako ich własność, drogą uwłaszczenia za 
pewną opłatę czynszową. składaną najpierw w depozyt Kasie Oszczęd- 
ności w Włocławku, a następnie przelewaną do Banku Polskiego na rzecz 
Skarbu Królestwa. Pozatem na rzecz Skarbu Królestwa przeszły tylko 
fundusze probostwa-kapitały w sumie rb. 479ó, a w ręku dotychcza- 
sowych właścicieli pozostały kapitały: rb. 552 przy szpitalu parafjal- 
nym św. Jana i rb. 2155 kop. 60 przy bractwach parafjalnych. Za ob- 
sługę zaś kościoła fiłja}nego w Wistce proboszcz świętojański zarzą- 
dzeniem Rządu Królestwa z dn. 30/IV 1867 r. miał otrzymywać od 
dworu tamtejszego wynagrodzenie roczne 135 zł. 


D. Obecny _tan kości ola i_o Jana. 


Obecny stan kościoła parafjalnego św. Jana w Włocławku jest 
odmienny od dawniejszego. wskutek zmian i gruntownej restauracji, 
jakiej uległ w ostatnich dziesiątkach lat. 
Już od r. 1846 t. j. wybudowania bulwarku. na skutek usilnych 
starań proboszcza miejscowego oraz Magistratu m. Włocławka 1), ko- 
ścioł św. Jana z powodu znacznego w tem miejscu podniesienia brzegu 
Wisły celem zabezpieczenia od wylewów, obniżył się bardzo, tracąc 
w ten sposób wiele na swej dawnej okazałości. 


J) Zob. o tem wyżej. str. 84-5. 
Monografja m. Wlocławka. 


18 


l
>>>
... 


f 


274 


Kościoły włocławskie. 


a) 
Również i ołtarze 
nazwy. 
Wielki ołtarz od 15 sierpnia 1921 r. otrzymał nowy obraz M. Bo- 
skiej - kopję obrazu Częstochowskiego, wykonaną przez prof. J, Rut- 
kowskiego. a sprawiony przez paraf jan. jako votum w pierwszą rocznicę 
ocalenia Włocławka od najazdu bolszewickiego. Obraz jest uroczyście 
przy wtórze pieśni do M. B. odsuwany i zasuwany codziennie. Obecnie 
zatem wielki ołtarz ma podwójne wezwanie: Św. Jana Chrzciciela 
i Matki Boskiej Częstochowskiej. 
Pierwszy ołtarz najbliższy w. ołtarza po stronie epistoły, jest no- 
wym, ale ze staremi obrazami św. Rocha i M. B. Wniebowzięcia 
i oznaczany jest tym podwójnem wezwaniem. 
Drugi ołtarz po tejże stronie jest pod wspólnem wezwaniem Prze- 
mienienia Pańskiego i Św. Mikołaja. 
Za tym ołtarzem jest kaplica z jednym ołtarzem M. B. Szkaplerznej; 
niegdyś kaplica ta nazywała się także kaplicą św. Anioła Stróża. gdyż 
był tam drugi jeszcze ołtarz tegoż wezwania, który obecnie już nie istnieje. 
Po drugiej stronie pierwszy wpobliżu w. ołtarza od strony ewan- 
gelji jest ołtarz św. Piotra i Pawła i św. Anny. Obecnie jeszcze usta- 
wiono w nim figurę Najśw. Serca JezusoweJ;o. 
Następny po tejże stronie jest ołtarz św. Michała i św. Barbary, 
zw. też obecnie dodatkowo jeszcze i ołtarzem św. Teresy. od zawieszo- 
nego w ostatnich latach tamże również obrazu tej Swiętej. 
W reszcie za tym ołtarzem jest kaplica Pięciorańska, z dodanym 
w ostatnich czasach obrazem św. Zyty. 
W r. 1927 na cmentarzu przy kościele wystawiona została figura 
Chrystusa Króla oraz przed paru laty grota lurdzka ku czci M. Boskiej. 
Pozatem w parafji są dwie kaplice publiczne, w zakładzie św. Jó- 
zefa na Glinkach i w szpitalu św. Antoniego. oraz osiem kaplic pół-pu- 
blicznych. 


O ł t a r z e i k a p li c e. 
oraz kaplice w ostatnich czasach zmieniły swoje 



 


b) O d p u s ty. 
Odpusty w kościele parafjalnym św. Jana w dawnych wiekach były 
obchodzone następujące: św. Trójcy, św. Jana Chrzciciela. św. Rocha, 
św. Michała Arch., św. Kryspina i Kryspinjana, św. Barbary, św. Mi- 
kołaja i Dedykacji czyli Poświęcenia Kościoła w pierwszą niedzielę po 
uroczystości św. Jana Chrzciciela. 
Obecnie odpust na św. Roch już wyszedł z życia, a zato od r. 1921 
jest bardzo uroczyście obchodzony nowy odpust ku czci M. Boskiej Często- 
chowskiej, przenoszony zwykle na niedzielę po 26 sierpnia, a rozpoczy- 
nający się już w wigilję t. j. w sobotę od nieszporów. 


, 
I 
i 


, 
... 


l
>>>
i 


Kościół parafjalny św. Jana Chrzciciela. 


275 


I 

 


Szczególniejszy nastrój uroczysty towarzyszy temu odpustowi ze 
względu na odbywającą się wtedy od I nieszporów przez całą noc i cały 
dzień następny Adorację Najśw. Sakramentu, Wystawionego ku publicz- 
nej czci wiernych, a to w celu podziękowania P. Bogu za cud nad 
Wisłą. za zwycięstwo nad bolszewikami i ocalenie Włocławka od na- 
jazdu bolszewickiego w dniu 15 sierpnia 1920 r. Odpust ten został 
po raz pierwszy uroczyście obchodzony w 1921 r. dn. 15 sierpnia, 
kiedy to jako w pierwszą rocznicę ocalenia miasta od bolszewików, 
została umieszczona w ołtarzu kościoła par. św. Jana ta wierna kopja 
cudownego obrazu Matki 8. Jasnogórskiej. 
c) B r a c t w a i s t o war z y s z e n i a. 
Obecnie znajdują się przy parafji św. Jana następujące bractwa: 
Bractwo św. Trójcy, Bractwo św. Anny Matek Chrześcijańskich, 
Bractwo Szkaplerza M. 8., Bractwo Filade1ficzne, Żywy Różaniec oraz 
Stowarzyszenia: Młodzieży Polskiej, Akcji Katolickił:j. Konferencja 
św. Wincentego a Paulo, Sodalicja św. Teresy od Dzieciątka 'Jezus. 
Stowarzyszenie św. Zyty. 
d) Z g r o m a d z e n i a z a k o n n e w p a r a f j i. 
W parafji św. Jana mają swoje domy następujące Zgromadzenia 
zakonne: 00. Reformaci, Zgromadzenia zakonne żeńskie: SS. Szarytek, 
SS. Urszulanek Polskich, SS. Franciszkanek Rodziny Marji. Zgroma- 
dzenia ukryte: Sług Najśw. Marji Panny, III-ciego Zak. św. Franciszka 
z Asyżu, męskie i żeńskie, założone przez O, Honorata Kapucyna, oraz 
Stowarzyszenia Kobiet: ..Wspólna Praca" i .. Wdzięczna Praca". 


, 
I 
, 


e) S kar b i e c. 
Skarbiec kościoła parafjalnego św. Jana w Włocławku kiedyś był 
bardzo zasobny i bogaty, jak świadczy choćby inwentarz z 1584 r. 
W ciągu wieków jednak wiele cennych rzeczy ze zbiorów tego skarbca, 
zaginęło. już to wskutek wojen . częstych i spustoszeń. jakie niejedno- 
krotnie dotykały Włocławek, jak również wskutek łupieżczych najazdów 
i grabieży, jak np. w 1329 r. podczas napadu Krzyżaków, w 1656/1657 r. 
Szwedów. w 1707 r. Kozaków i t. p. Za czasów pruskich, t.j. w okresie 
1793-1806, gdy Włocławek po II rozbiorze zostawał pod jarzmem 
pruskiern, wykradziono ze skarbca kościoła św. Jana we Włocławku 
srebra za 18 tysięcy zł. poł., a w 1826 r. wykradzione zostały z ko- 
ścioła monstrancja i puszka 1). 


l) MHDWI. XVIII. 75; Opis Włocławka i parafji św. Jana. sporządzony przez 
.ówczesnego proboszcza ks. Nowakowskiego dn. 14/X 1851 r" rękopis luźny przy vol. 
:'IJ2 Arch. Kap. włocł. 


l
>>>
I 


276 


Kościoły włocławskie. 


W r, 1909 przy układaniu w kościele nowej wzorzystej posadzki 
betonowej znaleziono pod starą ceglaną posadzką kociołek miedziany 
z licznemi naczyniami kościelnego użytku, prawdopodobnie najpierw 
ukrytemi tu przed grabieżą w czasie różnych napadów łupieżczych, 
o których później zupełnie zapomniano. Odnalezione naczynia, odpo- 
wiednio oczyszczone i odnowione obecnie są ozdobą skarbca kościel- 
nego w parafji św. Jana, a składają się na nie: 3 kielichy mszalne 
z wieku XIV, XV i XVI oraz 2 pary ampułek srebrnych, cyzelowanych, 
z r. 1628, z dedykacją. 


f) P l e b a n j a. 
Plebanja parafji św. Jana w Włocławku w dawnych wiekach nie 
różniła się od zwykłych polskich plebanij wiejskich. Składała się 
z jednej izby z alkierzem i sienią po jednej stronie i kuchnią oraz izbą 
dla służby po drugiej stronie. 
Około r. 1696 ówczesny proboszcz Tomasz Wojdowicz, wystawił 
na miejscu dawnej uległej ruinie, nową plebanję drewnianą, krytą gon- 
tami, nieco obszerniejszą od poprzedniej, o dwóch izbach mieszkalnych 
dla proboszcza. Plebanja ta jeszcze jest opisana w akcie zajęcia i kon- 
fiskaty dóbr probostwa dn. 12/VIII 1866 r.: "dom mieszkalny probosz- 
cza z drzewa w węgieł na podwalinach, dachówką kryty, stary, w stanie 
użytecznym" 1). W końcu ub. wieku wystawiona została nowa. dzi- 
siejsza plebanja. 


, 


l) Archiwum Skarbowe w Warszawie. Ar
 Kom. Rządowej. AKta tyczące się 
probostwa Vi łocławek. 


.... 


L
>>>
r 


3. 


, 


Kościół św. Witalisa 1). 
K OŚCIÓŁ śW. Witalisa, zwany dziś kościołkiem św. Witalisa, albo 
seminaryjskim, jest naj starszym w Włocławku zabytkiem muro- 
wanym architektonicznym. Wystawiony został z cegły palonej 
przez biskupa Macieja Golanczewskiego w 1330 r.. zaraz po zburzeniu 
miasta i spaleniu Katedry dawnej nad Wisłą w 1329 r. przez Krzyżaków. 
Początkowo od r. 1330-1411, t. j. do czasu ostatecznego ukoń- 
czenia budowy dzisiejszej Bazyliki katedralnej, spełniał on rolę tym- 
czasowej Katedry i odprawiały się w nim w tym okresie czasu wszystkie 
nabożeństwa pontyfikalne i kapitulne, Poczem oddany został już tylko 
do użytku znajdującego się wpobHżu od czasów niepamiętnych szpitala 
św Witalisa. albo schronisl{a dla ubogich i chorych starców. którym 
zarządzała miejscowa kapituła katedralna przez swojego t. zw. prowizora 
przy pomocy dwóch świeckich. t. zw. ekonomów wybranych z pośród 
mieszczan 2). Odtąd też kościół św. Witalisa pospolicie nazywany jest 
kościołem szpitalnym. 
W r. 1569 od erekcji Seminarjum Duchownego w części zabudowań 
szpitalnych kościół św. Witalisa zostaje oddany na użytek alumnów- 
kleryków. ale nie wyłączny. jest bowiem nadal dostępny dla publiczności, 
gdyż alumni - klerycy więcei trzymają się Katedry, gdzie uczestniczą 
przeważnie w nabożeństwach i ćwiczą się w ceremonjach kościelnych. 
Od r. 1720 aż do r. 1865 pieczę nad kościołem św. Witalisa, 
podobnie jak i nad Seminarjum, pełnią XX. Misjonarze św. Wincentego 
a Paulo, albo Lazarzyści. 
Od chwili osiedlenia się przy kościele św. Witalisa kilku XX. Misjo- 
narzy ożywił się teraz kult i nabożeństwa w kościele św. Witalisa, które 
są odtąd w nim codziennie odprawiane i przechowywany jest tamże 
stale w ołtarzu Najśw. Sakrament 8), w odróżnieniu od czasów po- 
przednich, kiedy to pieczę nad kościołem miał jeden tylko kapłan. 


l) Cliodyński St. Seminarjum Włocławskie, f'tr. 262-274. 
2) Zob. niżej o tym szpitalu oraz. IJalilalewicz Vitae Ep Vlad. 41. 
H) Rękopis Iu:tny przy vol. 512 w Arch. Kap. Wł. 


-l
>>>
278 


Kościoły włocławskie. 


delegowany przez kapitułę, t. w. prowizor szpitala św. Witalisa, który 
rzadko w nim odprawiał nabożeństwa, z powodu braku odpowiedniego 
uposażenia, jakoteż i dlatego, że był związany z Katedrą, jako członek 
kapituły katedralnej. 
W r. 1778 groziło chwilowo niebezpieczeństwo zajęcia kościoła św. Wi- 
talisa i zamiany go na cerkiew prawosławną, dla potrzeb religijnych wojska 
moskiewskiego, stacjonującego już wtedy w Włocławku chwilowo. Temu 
jednak stanowczo oparł się biskup Rybiński, a zwłaszcza jego pełno- 
mocnik, prałat M. Suliński 1). Ponieważ niebawem i warunki polityczne 
zmieniły się tak, że wojska moskiewskie musiały opuścić Włocławek. 
a zatem i niebezpieczeństwo zamiany kościoła św. Witalisa na cerkiew 
prawosławną tym razem szczęśliwie minęło. 
W r. 1843 po wybudowaniu nowego pawilonu Seminarju
, do dziś 
zachowane
o przy ul Arcyb. Karnkowskiego (dawniej Gęsiej), kościół 
św. Witalisa stał się nierozłączną częścią sIładową Seminarjum z wej- 
ściem od wewnątrz. z korytarza gmachu seminaryjskiego. 
Tak więc stopniowo kościół św. Witalisa włączony został w cały 
zespół zabudowań seminaryjskich i stał się kościołem ściśle i na 
wyłączny użytek alumnów Seminarjum przeznaczonym. Całkowicie 
jednak kościół ten dopiero został zamknięty dla publiczności od r. 1866, 
odkąd otwiera się go tylko raz w roku podczas uroczystego dorocznego 
odpustu dn. 28 kwietnia ku czci Patrona jego św. Witalisa Męczennika. 
Kościół św. Witalisa jest wybudowany w stylu gotyckim i jest 
jednonawowy. Jakkolwiek zewnętrzne mury jego zachowały się w całości 
z czasów pierwotnych, to jednak w ciągu wieków ulegał różnym prze- 
róbkom i upiększeniom. ale tylko dzięki dobrowolnym ofiarom, gdyż 
stałych funduszów i uposażenia nie posiadał. 
Gruntownej restauracji domagał się ten kościół już w połowie 
XV w., kiedy był już bardzo zrujnowany i ogołocony ze wszystkiego. 
Chcąc zaradzić naglącym potrzebom kościoła ówczesny biskup Władysław 
Oporowski specjalnem pismem do duchowieństwa i wiernych, wzywa 
wszystkich do ofiar na rzecz kościoła św. Witali sa, ogłasza 40 dni 
odpustu, za jałmużnę na ten cel złożoną. poleca im przyjmować łaskawie 
upoważnionych do zbierania datków kwestarzy 2). 
,"."Ponieważ, tak odzywa się w swoim liście biskup, kościół św. 
Witalisa, położony i erygowany poza miastem naszym Włocławkiem, 
do tego stopnia jest ubogim w dochody. że sam nie jest w stanie 



 


l) List M. Su1ińskiego do biskupa Rybińskiego z dn. 26/VII 1778 r, oryg, w 
Arch. Kap. Wł 
II KDP. II 508-509.
>>>
Kościół św. Witalisa. 


279 


odpowiednio sobie zaradzić, jak tylko przy pomocy pobożnej jałmużny 
chrześcijan, dlatego też wszystkich Was w imię Boga prosimy i zachę- 
camy, byście z dóbr przez Boga Wam udzielonych raczyli udzielić i dobro- 
wolnej ofiary i zapomogi... abyście pewniej mogli dojść do wiecznej 
szczęśliwości. Albowiem wszystkim po spowiedzi skruszonym i szczerze 
pokutującym. którzy dla restauracji kościoła (św. Witalisa)... w jaki- 
kolwiek sposób przyczynią się ...udzielamy... 40 dni odpustu". 
Skutkiem tego zarządzenia biskupa Władysława Oporowskiego, 
wysłany został do parafij poszczególnych w c1iecezji, specjalny kolektor 
do zbierania ofiar na potrzeby kościoła św. Witalisa, a proboszczowie 
polecali go z ambon. 
-Jaki skutek był z tych zabiegów. nie wiemy, jak również niewia- 
domo w jakich rozmiarach została w tym czasie przeprowadzona 
restauracja kościoła św. Witalisa. 
Wiemy natomiast z późniejszych źdródeł o większej restauracji 
tego kościoła w pierwszej połowie XVI w. Albowiem w latach 1535-1544 
kanonik Tobjasz Janikowski swoim kosztem wyrestaurował kościół cały, 
upiększył go i dodał sklepienie murowane gotyckie, którego dotąd nie 
było. Sklepienie to do dziś zachowane jest rodzajem sklepienia ożebro- 
wanego. a snopy żeber spadają na obszerne kroksztyny 1). 
Tak wyrestaurowany i upiększony kościół na nowo został poświę- 
cony w 1542 r. w uroczystość WW. Świętych przez biskupa kamie- 
nieckiego i zarazem sufragana włocławskiego Jana Dziaduskiego. 
Kościół św. Witalisa miał od czasów niepamiętnych jedną wieżę 
czworoboczną i małą kopułkę miedzią pokrytą. 
W wieży były dwa dzwony niewielkie, jeden większy z r. 1653 
o 43 cm. wysokości, a drugi mniejszy z 1764 r. o 32 cm. wysokości,- 
obydwa w Toruniu odlane z figurami św. Michała Archanioła i św. Flor- 
jana. W r. 1765 sprawiono sygnaturkę odlaną w Toruniu z figurami: 
św. Jana Nepomucena i św. Piotra, obydwie w postaci stojącej. Sygna- 
turka ta w r. 1781 została wzięta do Katedry 2). 
Większe restauracje kościoła św. Witalisa dokonane były jeszcze 
w XIX wieku. 
W ł. 1851-1853 gruntowną restaurację jego przeprowadzono pod 
kierownictwem ówczesnego prefekta Seminarjum misjonarza ks. Pło- 
szczyńskiego, przy gorącem poparciu administratora diecezji ks, prałata 
Marszewskiego. Wtedy to pomalowano i odnowiono kościół. a starą 


l) Sprawozdanie Komisji Historii Sztuki IV. 33. 
2) Cho(ly1fski St. KR., Dzwony w kościele kat. włocł. Przegl. Kat. 1892. str. 
657-663,
>>>
280 


Kościoły włocławskie. 


wlezę czworoboczną obito blachą żelazną angielską, z pozostawieniem 
dawnej małej kopułki miedzią krytej, ponaprawiano też wewnętrzne 
ściany kościoła starą cegłą i otynkowano je; chórek przyozdobiony 
został deskami w filongi i pomalowany. 
W r. 1888 zmieniono już zrujnowaną wtedy wieżę czworoboczną, 
a wystawiono w stylu gotyckim nową i pokryto ją blachą miedzianą, 
według planu architekta Konstantego Wojciechowskiego. 
W r. 1895 cały kościół wymalowano, a w następnym roku posta- 
wiono nowy wielki ołtarz dębowy w stylu gotyckim, według rysunku 
ks. Konstantego Waberskiego, w którym umieszczono dawny obraz 
św. Witalisa. 
W r. 1880 umieszczono w kościele cztery okna kolorowe - wi- 
traże, które jednak już w 1903 r. zCJstały zamienione na białe szkło. 
prawdopodobnie celem uzyskania więcej światła. 
W ciągu szeregu wieków od czasów naj dawniejszych aż po dzień 
dzisiejszy kościół św. Witalisa miał licznych dobroczyńców, o których 
nieliczn
 już tylko zachowały się wiadomości. 
Z pośród biskupów włocławskich wyróżniał się szczególniejszą 
troskliwością o kościół św. Witalisa biskup Hieronim Rozdrażewski 
(1582-1600). 
Kapituła katedralna dn. 29 września 1785 roku ofiarowała do 
kościoła św. Witalisa organek z kościoła w Straszewie. Organek ten, 
jako już zupełnie zniszczony i nie nadający się do użycia od r. 1832, 
został wkrótce w 1835 r. zastąpiony nowym, wykonanym przez Grze- 
gorza Zientarskiego. a sprawionym za cenę 100 złp. przez ówczesnego 
prefekta seminarjum ks. Bobra. Ten organek w r. 1853 został roze- 
brany i sprzedany do Śmiłowic. gdy do kościoła św. Witalisa ofiaro- 
wał nowy organ pozytew prof. Seminarjum ks. Józef Orzechowski; 
wreszcie na miejsce tego w r. 1878 Seminarjum zakupiło do kościoła 
za rub. 200 w firmie Hugona Biernackiego, organmistrza z Dobrzynia, 
nowy organ o czterech głosach, który do dziś jeszcze jest w użyciu. 
W r. 1872 ks. Stan. Chodyński, ówczesny profesor i długoletni 
rektor Seminarjum sprawił do kościoła obraz swego Patrona św. Stani- 
sława Kostki, wykonany przez artystę Buszarda. Był on umieszczony 
początkowo stale w w. ołtarzu na zasuwie pod obrazem św. Witalisa. 
Po spaleniu się tego obrazu od lampy przy grobie P. J., drugi obraz 
podobny i tego samego pędzla. sprawiony również kosztem ks. Stan. 
Chodyńskiego. został poświęcony dn. 14 maja 1891 roku. 
Dn. 13 grudnia 1896 r. do bocznego ołtarza złożył w darze własnej 
roboty obraz M. B. Częstochowskiej paulin O. Augustyn Jędrzejczyk- 
jako wotum wdzięczności od wychowujących się na kapłanów od r. 


"
>>>
Kościół św. Witalisa. 


281 


" 


1870 w Seminarjum Włocławskiem braci zakonu 00. Paulinów z Jasnej 
Góry. 
W drugim ołtarzu bocznym jest obraz św. Józefa. malowany przez 
L. Buszarda w 1875 r., według wzoru Murilla. Do obydwóch ołtarzy 
bocznych. w 1870 r. sprawił ks. Stan. Chodyński krzyże i lichtarze. 
W r. 1904 na miejsce dwóch dawnych ołtarzy bocznych. spróch- 
niałych już podówczas, postawione zostały kosztem ówczesnego regensa 
Seminarjum tegoż ks, Stan. Chodyńskiego dwa nowe ołtarze w stylu 
gotyckim, wykonane w zakładzie Zygmunta Iwaszkiewicza w Warsza- 
wie. Ołtarze te ustawiono przy ścianach, a jednocześnie zniesiono 
ambonę. która dotychczas była umieszczona przy ścianie południowej. 
Również z daru ks. Stanisława Chodyńskiego pochodzi relikwja- 
rzyk z kawałkami kości św. Piotra i Pawła Ap.. Stanisława Kostki, 
Alojzego Gonzagi, Karola Boromeusza. Franciszka Salezego i Róży Li- 
mańskiej. Relikwjarzyk ten wraz z relikwjami św. Aurelji P. M. wmu- 
rowany został w wielkim ołtarzu. który jako stały na podmurowaniu 
z płyt kamiennych został poświęcony dn. 24/IV 1897 r. przez biskupa 
sufraganii Henryka Kossowskiego. 
W tym też czasie ks. Józef Przeździecki, ówczesny profesor Se- 
minarjum Włocławskiego, a obecny generał 00. Paulinów. sprawił do 
ołtarzy trzy pary mosiężnych pozłacanych relikwjarzy, 
Wielkie także zasługi położyli dla wzbogacenia kościoła św. Wi- 
talisa w nowe aparaty kościelne profesorowie Semirarjum Włocł. misjo- 
narz ks. Płoszczyński. a po nim ks. Stopierzyński. Ten ostatni ofiaro- 
wał do w. ołtarza krzyż i lichtarze frażetowskiej roboty. 
Ks. Jan Sobczyński. ówczesny profesor Seminarjum, obecny prałat 
kapituły kolegjaty kaliskiej i prepozyt parafji św. Mikołaja w Kaliszu, 
sprawił turybularz. 
Monstrancja srebrna, wykonana w r. 1904 w Warszawie u Braci 
Lopieńskich. sprawiona została przez ks. Sylwestra Baranowicza i jego 
kursowych kolegów - kapłanów. w rocznicę jubileuszową 25 -lecia ich 
święceń kapłańskich. 
Dwie czarne ławki gotyckie dębowe ofiarował do kościoła św. Wi- 
talisa w r. 18e6 ówczesny alumn Seminarjum ks. Mieczysław Sadowski, 
Ławki te wykonane są z czarnego dębu. znalezionego w 1883 r. w rzece 
Bożnie pod wsią Giżycami. 
Obecnie istniejąca jeszcze figura N.M.P. z Dzieciątkiem Jezus na 
cmentarzu kościoła św. Witalisa została wystawiona w 1880 r.. cała 
z kamienia janikowskiego. wykonana w zakładzie kamieniarskim Jana 
Sikorskiego w Warszawie. 
Kościół św. Witali sa pierwotnie stał oddzielnie zdala od innych 


.. 


"\ 


-
>>>
282 


Kościoły włocławskie. 


budowli, otoczony był ogrodzonym cmentarzem grzebalnym, liczącym 
przestrzeni około 60 prętów, na którym, podobnie jak i na innych cmen- 
tarzach kościelnych, do r. 1806 chowano przeważnie zmarłych księży 
wikarjuszy katedralnych i ubogich szpitala. Od r. 1813 z chwilą zało- 
żenia odrębnego cmentarza grzebalnego 1), przestano przy kościele 
św. Witalisa chować zmarłych. 
W r. 1823 zniesiono stojącą tamże kostnicę, z której kości pocho- 
wano w ziemi, cegłę zaś użyto na naprawę stan'go ogrodzenia cmen- 
tarza, które już w 1839 r. w części od dzisiejszej ul. Arc. Karnkow- 
skiego, a później w r. 1878 w całości zastąpiono nowem ogrodzeniem 
murowanem z żelaznemi sztachetami. 
W r. 1928 ze względu na wymagania estetyczne i regulacyjne 
miasta zniesiono to oparkanienie. zasłaniające kościół. a na jego miejsce 
urządzono nowe w postaci betonowych słupków, połączonych żelaznemi 
łańcuchami, Wtedy też j
dnocześnie cmentarz został nieco uszczuplony, 
gdyż część jego za zgodą władz k-ościelnych została zabrana na posze- 
rzenie uł. Brzeskiej. 
Do najcenniejszych skarbów kościoła św. Witalisa należy ręczny 
relikwjarzyk srebrny z podstawą miedzianą posrebrzaną z relikwjami 
części czaszki św. Witalisa. oraz cała czaszka tegoż Świętego w srebr- 
nej oprawie. pochodząca może z epoki zaprowadzenia chrześcijaństwa 
w Polsce. 
Niegdyś aż do r. 1879 uroczystość doroczna św. Witalisa dn. 28 
kwietnia obchodzona była w całej diecezji i wyszczególniana w kalen- 
darzu - rubrycelli włocławskiej z całkowite m officium dnia. a to z po- 
wodu posiadania przez Katedrę miejscową znaczniejszej relikwji tegoż 
Świętego od czasów niepamiętnych. 
Uroczystość główna w doroczne święto św. Witali sa z odpustem 
odprawiana była zawsze w kościele św. Witalisa. W dniu tym zwykle 
rano przenoszono w uroczystej procesji z Katedry do kościoła św. Wi- 
talisa wspomniane relikwje w relikwjarzu, w 'postaci srebrnego popier- 
sia z głową, i po nieszporach tego samego dnia uroczyście odnoszono 
je z powrotem. Od r. 1800 relikwie te przenoszone są również uro- 
czyście już w przeddzień na pierwsze nieszpory 2). 
Dziś ta praktyka jest zachowywana nadal. z tą tylko różnicą. że 
uroczystość św. Witalisa obchodzona jest wraz z całem oficjum i oktawą 
tylko w kościele św. Witalisa w Włocławku, a nie we wszystkich ko-, 


l) Zoh. niżej o cmentarzach. 
2) ChOUyitskl ,,t, J(s. Z dzit'jów diecezji Włocławskiej Kronika. 1905. BO. 


\ 


.........
>>>
Kościół św. Witalisa. 


283 


ściołach diecezji jak dawniej, oraz że relikwje Świętego przenoszone 
są z Katedry prywatnie w przeddzień odpustu, jak również prywatnie 
odnoszone są do Katedry ale nie w samą uroczystość po drugich nie- 
szporach jak dawniej lecz po oktawie. Relikwje te umieszczone są przez 
całą oktawę na ołtarzu bocznym św. Józefa, a w sam odpust po pierwszych 
nieszporach, sumie i drugich nieszporach podawane są wiernym do po- 
całowania,
>>>
4. 


Kości6ł i klasztor 0.0. Reformat6w 1). 
N A miejscu dawnego kościoła Wszystkich Świętych w roku 1639 
podówczas jeszcze za miastem rozpoczęto budowę dzisiejszego 
murowanego kościoła pod temże wezwaniem z klasztorem 0.0. 
Reformatów, sprowadzonych już nieco wcześniej do Włocławka, przez 
biskupa Jędrzeja Lipskiego i osadzonych tymczasowo przy istniejącym 
podówczas kościele św. Stanisława nad Wisłą. dnia 2S/VII 1625 r. 
Fundatorami tej okazałej świątyni wraz z zabudowaniami klasztor- 
nemi, której wspaniałością zachwyca się współczesny historyk diecezji 
Włocławskiej, kanonik i profesor Seminarjum Duchownego ks. Stefan 
Damalewicz 2). byli zamożni, szlacheckiego pochodzenia małżonkowie 
Wojciech i Dorota z Rogalińskich Romatowscy, herbu Dragomir, wy- 
obrażającego trzy nogi opancerzone na tle czerwonem, bezdzietni, za- 
mieszkali stale w Włocławku, gdzie też posiadali swoje rozległe grunta 
i place. 
Budowa tej nowej świątyni klasztornej trwała od 1639 - 1644 r. 
i dokończona została już po śmierci szlachetnych fundatorów. Albo- 
wiem Wojciech Romatowski umarł dnia 10lXII 1640. a żona jego Do- 
rota dnia 8/X 1639 r. Zostawili oni jednak testamentem potrzebny 
fundusz, na dokończenie robót budowlanych. 
Obydwoje małżonkowie fundatorzy zostali pochowani w podzie- 
miach fundowanego przez siebie klasztoru. gdzie też. następnie wysta- 
wił im nagrobek wykonawca ich testamentu obywatel m. Włocławka 
Bilski. 
Dnia 17/X 1644. wykończony już nowy kościół-klasztor 00. Re- 
formatów, konsekrowany został przez biskupa sufragana włocławskiego 
Piotra Mieszkowskiego. Odtąd już na stałe zamieszkują przy nim 
00. Reformaci. 
Oprócz Romatowskich klasztor 0.0. Reformatów we Włocławku 
miał też innych jeszcze dobrodziejów, którzy swoim kosztem przyozda- 
biali go i powiększali jego fundację. 


J) Rubrycella diecezji włocł. z r. 1881, 100-102; Kłosy. rok 1885. Tom XLI. 
.tr. 358. 2) Damalewicz, Vitae Vlad. Ep. 36-7. 41. 


I 
L
>>>
Kościół i klasztor 0.0. Reformatów. 


285 



 


W roku 1650 kosztem Marji Żuchowskiej przybudowana została 
do kościoła klasztornego przy ścianie północnej kaplica N. M. P. Niep. 
Pocz. i druga św. Marji Magdaleny, uroczyście poświęcona w 1653 r. 
Kaplica N.M.P. Niep. Pocz. w r. 1734 uległa gruntownej przeróbce 
staraniem i kosztem kanonika włocławskiego Szymona Szaniawskiego, 
który wystawił tam nowy ołtarz, a obraz M.B. nowy sprawił dla niego 
za 12 złotych w
gierskich Franciszek Mysiecki. kanonik kruszwicki, 
notarjusz Apostolski i konsystorski, kaznodzieja świąteczny i peniten- 
cjarz włocławski. Tak odnowioną i przerobioną gruntownie kaplicę 
konsekrował biskup kamieniecki Franciszek Kobielski w 1734 roku. 
Kaplica ta uległa znacznemu rozszerzeniu w drugiej połowie XIX w. 
W roku 1735 gwardjan klasztoru O. Innocenty Leski rozszerza 
zabudowania klasztorne. dobudowuje piętro z nowe mi celami dla za- 
konników. 
W roku 1765 ułożona zostaje w kościele klasztornym posadzka 
kamienna. 
W r. 1768 staraniem O. Cherubina Górkowskiego kościół klasz- 
torny przyozdobiony zostaje w nowe ołtarze, cyborjum. ławki, chór, 
stacje Męki Pańskiej. konfesjonały, prezbiterjum otrzymuje posadzkę 
nową kamienną oraz naprawione zostają menza ołtarzowa i ściany 
kościoła. 
W latach 1764-1775 wzniesione zostały dwie nowe wieże wię- 
ksza i mniejsza. kosztem zasłużonego dobrodzieja klasztoru, Szymona 
Franciszka Jarnowskiego, miecznika kruszwickiego. który nadto pokry- 
wał swoim kosztem kilkakrotną restaurację klasztoru, a umierając zo- 
stawił testamentem Zakonowi 00. Reformatów 200 zł.; pochowany zo- 
stał w podziemiach klasztoru dn. 30/VIII 1775 r. 
W wieży większej umieszczony został dzwon, a w mniejszej ze- 
gar, świeżo wtedy (w r. 1768) sprawiony. 
W 1769 r. staraniem gwardjana Leontjusza Węgrzynowicza klasz- 
tor otrzymał krzyż z relikwją Drzewa św. oraz relikwje cierni Korony 
Chrystusowej i gąbki. a w 1772 r, monstrancję srebrną pozłacaną. 
W 1795 r. kosztem chorążego Rzeczypospolilej Stanisława Dąbka 
i jego żony Marjanny dokonana została częściowa restauracja i rozsze- 
rze'nie konwentu klasztornego; cmentarz zaś klasztorny otrzymał wtedy 
nową bramę i ogrodzenie murowane. 
W 1797 r. w kościele klasztornym zamurowano dwa wejścia 
wewnętrzne do grobów zakonników i dobrodziejów. tworząc natomiast 
do obydwóch pomienionych grobów jedno tylko wejście zewnątrz ko- 
ścioła klasztornego. 
Od r. 1769 w klasztorze odbywało się studjum dla nowicjuszów
>>>
r 


286 


ł\ościoły włocławskie. 


pod kierownictwem najpierw dwóch. a później większej liczby lektorów. 
W 1815 r. powstała także przy klasztorze szkoła elementarna, na 
użytek której 00. Reformaci oddali domek, znajdujący się za kościołem 
w obrębie terytorjum klasztornego 1). Szkołę tę wizytował i z uznaniem sie 
o niej wyraził sekretarz Senatu Krół. Juljan Ursyn Niemcewicz w 1817 r. 
(5 czerwca). a w 1819 r. (27 lipca) Namiestnik Krół. Zajączek. bawiąc 
w Włocławku i zwiedzając klasztor. w dowód uznania zasług 00. Re- 
formatów włocławskich dla wychowania młodzieży. przyznał im pewne 
roczne daniny w drzewie od miasta i okolicy (60 orgyas ligni vel 104 
vehes arborum eversarum). 
Klasztor 00. Reformatów ulegał częstym spustoszeniom. W r. 1657 
szwedzi ograbili klasztor i zabili jednego kapłana świeckiego. mansjo- 
narza Walentego Przedeckiego w celi podczas snu i jednego laika bra- 
ciszka zakonnego Paschalisa Labiszyńskieg(\ w kaplicy św. Marji Ma- 
gdaleny. Pamięć o tych ofiarach najazdu szwedzkiego zachowana jest 
na tablicy wmurowanej w klasztorze 2). 
W r 1769 w pościgu za konfederatami barskimi wpadli do Włoc- 
ławka moskale i spustoszyli klasztor, ale zostawili nietknięte całe mie- 
nie szlachty. złożone do przechowania w klasztorze. Na podziękowa- 
nie Panu Bogu za to cudowne ocalenie zaprowadzono odtąd w kościele 
00. Reformatów nowennę do św. Antoniego Padewskiego. z modlitwą, 
Mszą św. i postem zarówno od mięsa. jak i nabiału, a na cmentarzu 
klasztornym wpobliżu kościoła, jako wotum dziękczynne. postawiono 
na kolumnie z cegły miedzianą statuę M. Uoskiej, poświęconą uroczyś- 
cie w wigilję porcjunkuli. t. j. M. B. Anielskiej, dn. 1 sierpnia 1769 r., 
przez biskupa-sufragana włocławskiego Jana Dembowskiego. 
Z innych nabożeństw ważniejszych i uroczystych, odprawianych, 
w klasztorze, zasługuje na uwagę 40-godzinne nabożeństwo w trzy 
ostatnie dni karnawałowe przed środą popielcową zaprowadzone 
po raz pierwszy w 1771 r. w Włocławku i w całej prowincji pruskiej 
00. Reformatów, do której należał i włocławski konwent. 
Pierwsze to nabożeństo w 1771 r. odbyło się w szczególniejszych 
okolicznościach. W tym bowiem czasie obawiano się wtargnięcia 
do Włocławka wojsk pruskich tak. że nikt z księży okolicznych nie 
przybył do klasztoru na te uroczystości, a nawet miejscowi kanonicy 
i prałaci kapituły katedralnej, w obawie nałożenia na nich przez woj- 
ska pruskie kontrybucji, opuścili na ten czas Włocławek. rozjechawszy 
się po różnyc h okolicach. 
l) Zob. niżej: Szkoła 00. Reformatów we Włocławku i na ten sam temat praca 
Ks. Chodyńskiego St. 
IIJ Zob. o tem niżej. 


ł 


t
>>>
Kościół i 1C1asztOr 0.0. Reformatów. 


287 


¥' 
I 


Wojska pruskie istotnie wkroczyły na Kujawy, a zapewne i do 
Włocławka. nakładając na ludność różne ciężary, skoro dwukrotnie 
w 1773 r.: pierwszy raz dn. 10 marca i drugi raz dnia 3 maja w murach 
klasztornych 00. Reformatów włocławskich odbywają się zjazdy 
i narady szlachty województwa brzeskiego i inowrocławskiego w spra- 
wie należytego i sprawiedliwego rozłożenia wielkich podatków w zbożu, 
nałożonych przez prusaków na właścicieli ziemskich, również i na 
klasztor miejscowy. 
W w. XIX kościół i klasztor 00. Reformatów zmienił swój wy- 
gląd, z powodu różnych gruntownych przeróbek. 
W r. 1842 wystawiona została ze składek dobroczynnych, stara- 
niem ówczesnego gwardjana Wawrzyńca Zakrzewskiego kaplica, przy- 
legająca do strony ewangelji w. ołtarza. Uroczyście poświęcona została 
ta kaplica dn. 8. XII. 1844 r. przez kanonika włocławskiego i oficjała 
kujawskiego Michała Marszewskiego, późniejszego biskupa włocławskiego. 
W końcu XIX w. rozszerzona została znacznie kaplica N. M. P. 
Niepokal. Pocz.; w ostatnich zaś czasach przebudowany został sam 
kościół klasztorny oraz powiększony cmentarz, który dawniej był 
() wiele mniejszy, zaczynał się bowiem tuż przy drzwiach wejściowych 
kościoła i posiadał od zachodu i północy liczne, dziś już nieistniejące 
grobowce i katakumby: Kretkowskich, Biesiekierskich, Skotnickich, 
Mokronowskich i innych. 
Inne też było dawniej otoczenie klasztoru. odmienne od dzisiej- 
szego: nie było w murze klasztornym żadnych pomieszczeń na sklepy, 
a tylko stały wzdłuż niego budki z chlebem, od południa zaś przyle- 
gało do klasztoru kilka dużych budynków gospodarczych, wreszcie 
w domu frontowym od uł. Brzeskiej mieściła się szkoła 00. Reformatów 1). 
Z zabytków nic szczególnego klasztor nie posiadał; zasługują tylko 
na większą uwagę cyborjum w w. ołtarzu i drzwi kościoła do zakrystji. 
inkrustowane przez zakonnika. 



 


l) Arentowicz Zdz. Z dawnego Włocławka. 33. 


J- 


.....
>>>
" 


5. 


Inne Kościoł,,- 'Wlocła'WsIUe niegd
ś istniejące. 


a) Koś ci ó ł ś w. S t a n i s la wal). 
B UDUJĄCY się od r. 1922 na przedmieściu Włocławka, Bularce 
kościół parafjalny św. Stanisława Biskupa i Męczennika nie jest 
pierwszym pod tym wezwaniem kościołem w naszem mieście. Albo- 
wiem kościół taki istniał we Włocławku już w dawnych wiekach od r- 
1474 do początku XIX w. Dzieje tego właśnie kościoła niegdyś istnie.. 
jącego w Włocławku pod wezwaniem św. Stanisława Biskupa są na- 
stępujące. . 
Kościół św. Stanisława stał nad Wisłą na miejscu pierwotnej Ka- 
tedry w pobliżu pałacu biskupiego, przy początku dzisiejszego mostu 
i bulwaru, na miejscu spalonej w 1329 r. przez Krzyżaków dawnej Ka- 
tedry włocławskiej. Nie odraz u jednak na tych ruinach powstała nowa 
świątynia; albowiem przez z górą sto lat gruzy te i rozwalone mury 
sterczały, aż dopiero w połowie XV w. biskup Władysław Oporowski 
polecił je usunąć i teren cały zrównać z ziemią. gdyż obawiał się, aby 
zniszczone i podmyte mury prądem rwącej rzeki nie zawaliły się gwał- 
townie i nie wyrządziły szkody pobliskim zabudowaniom zamkowym. 
Przy tych robotach niwelacyjnych krążyła pogłoska o wykopaniu skarbu 2 ). 
Na tem to miejscu następny biskup Jakób Sieniński wystawił 
kościół pod wezwaniem św. Stanisława Biskupa i Męczennika, konse- 
krowany we wtorek po Wielkiejnocy 1474 r.. przez tegoż biskupa, bez- 
pośrednio przed samem wyjazdem jego z Włocławka i przeniesieniem 
się na stolicę metropolitalną i prymasowską w Gnieźnie. 
Kościół cały był z muru pruskiego, t.j. z belek drewnianych, prze- 
tykanych cegłą a), 
. Po 50-ciu latach kościół ten uległ zniszczeniu czy to od wylewów 
Wisły czy też może od pożaru. Wtedy to na tem miejscu biskup włoc- 


l) Rubrycella diec. włocł. z 1881 r.. str. 100; Chodyński St. Ks., Dawna katedra 
i kościół św. Stanisława we Włocławku. Kwart. Teol. 1903, l-II. zesz. 1-2. str. XII-XXI. 
2) Dmnalewlcz, Vitae Ep. VIad. 309-310. 
8J I. c. 336; Sprawozdanie Kom. Hist. Sztuki VI. 95.
>>>
- 
t 
 
f, 
. . '. _v, ,. .j 
.-;, .', '. 
---'- . 
I.' 
f' -, 


",':.;.. 


." 


, 
!:' 
I 


1 
- 


. 
. .-. 


1';",- 


" ::
 



::
 :

- "
.' 
.... 
: i
' 
-I!;:" . 
. . 
 


r.c:: '_. 


.,;" 


.. 


..... -
.
 .... 


Kościół św. Witalisa z dawną wlezą kopulastą 
i widokiem na wieże katedralne. 


II 
 


ł 


r 
 'l 



 


. . 


--- 


r. ,. 
.".\\. 


.
 
II 


-' 
..
. ' 
. .. 


;, 


... 


. . 


... 


'-: 


--" 


I 
.-1 



.. 


.....- 


... 


,,
 
 
'''
L.. 

- 


, ' 


" 


--Ą-Ł. 


....... 



 


'. . 


Wygląd dawnego Włocławka z widokiem na Wisłę 


zamek. 


..... 


j 
....
>>>
Inne kościoły włocławskie nie
dyś istniejące. 


289 


ławski Maciej Drzewicki wystawił nowy kościół drewniany (de lignis 
dolatis), pod dawnem wezwaniem św. Stanisława, konsekrowany dnia 
24 lipca 1524 roku 1). 
Przy tym kościele były też zabudowania, w których mieli swoje 
pomieszczenie psałterzyści katedralni, śpiewający dniem i nocą psalmy 
w Katedrze, a z początkiem XVII w. nadto powstał tu klasztorek, w któ- 
rym osadzeni zostali 00. Reformaci, sprowadzeni do Włocławka przez 
biskupa Jędrzeja Lipskiego dn. 2SjVIII 1625 roku. W klasztorku tym 
mieszkali 00. Reformaci tylko do r. 1644, t. j. do chwili wystawienia 
dzisiejszego klasztoru 2); w budynku zaś przy kościele św. Stanisława. 
opróżnionym przez zakonników, pomieszczone zostało z polecenia bi- 
skupa Macieja Łubieńskiego schronisko dla kapłanów emerytów 
). Te 
zabudowania wszystkie przy kościele św. Stanisława były drewniane, 
z drzewa sosnowego 4). 
Kościół w tej konstrukcji wraz z przylegającemi doń zabudowa- 
niami przetrwał do r. 1657. t.j. do spalenia go przez Szwedów. 
Na miejscu tern w r. 1684 kanonik Aleksander Magnuski wysta- 
wił nowy kościół drewniany również pod wezwaniem św. Stanisława. 
Przy kościele tym również kosztem tegoż pobożnego fundatora ks. kan. 
Aleks. Magnuskiego wystawione zostały trzy domki na pomieszczenie 
schroniska księży emerytów, jak również księży psalterzvstów katedral- 
nych, którzy obok kolegjum wikarjuszy pełnili oddawna pieczę nad 
kościołem z ramienia kapituły katedralnej. Kościół ten był już ostatnim 
na tem miejscu nad Wisłą kościołem św. Stanisława i przetrwał do 
początku XIX w. 
Nabożeństwa w kościele św. Stanisława odprawiały się rzadko, z po_ 
wodu braku odpowiednich fundacyj i uposażenia dla kapłana. Jakkol- 
wiek wikarjusze kat. byli obowiązani odprawiać co niedzielę Mszę św. 
oraz w piątek Mszę o Męce P. "Humiliavit", to jednak pod tym wzglę- 
dem często się zaniedbywali 5). 
W XVIII w., z powodu braku jakiejkolwiek fundacji czy stałego 
uposażenia dla kapłana, odprawiają się już w nim tylko raz w roku nabo- 
żeństwa, mianowicie w uroczystość Patrona kościoła, św. Stanisława 
Biskupa i Męczennika (8 maja) 6). 


l) Damalewil'z, Vitae 358; MHDWI. X \"III. 89. 
2, Zob. niżel o klasztorze 00. Reformatów. 
a) Zob. niżej o schronisku. domu XX. Emerytów. 
4) Damalewicz, Vitae 35-41. 
6) MHDWI. XVIII. 80. 89. XXII. 166-7. 
8) Relacja oficjała włocł. Su1ińskiego z dn. 26tVII 1718 r.. załączony rękopis 
luźny przy vol. a u w Arch. Kap. Wł. 


Monografja m. WIC'clawlJa 


19 


......ł
>>>
290 


Kościoły włocławskie. 


l 


W tym też czasie około roku 1778 zagraża chwilowo kościołowi 
św. Stanisława niebezpieczeństwo zamiany go na cerkiew prawosławną 
i oddania go do użytku stacjonującego już wtedy przejściowo w Włoc- 
ławku wojska rosyjskiego l). Niebezpieczeństwo to wprawdzie szczęśli- 
wie przeminęło niebawem z usunięciem się moskali z miasta, na skutek 
niekorzystnych dla nich zmienionych warunków politycznych, ale już 
niedługo potem około r. 1796/7 kościół św. Stanisława został czasowo 
zajęty przez wojska pruskie. stacjonujące w Włocławku przez jakiś czas 
pod dowództwem Greytenberga, i zamieniony na zbór protestancki 2). 
Po roku kościół ten zwrócony został kapitule katedralnej i odtąd 
przez jakiś czas stoi opustoszały, zaniedbany i opuszczony, a w po- 
czątkach XIX w. w okresie wojen napoleońskich zostaje zajęty i obró- 
cony na magazyny wojskowe, najpierw przez wojska francuskie. a póź- 
niej około r. 1814 przez rosyjskie. 
Oddany znowu zaraz niedługo potem do użytku ściśle kościelnego, 
był już w ruinie zupełnej i nie nadawał się do odprawiania w nim 
nabożeństw. Już przedtem w r. 1810 kapituła katedralna powzięła 
uchwałę rozebrania go, ale długo uchwała ta nie była wprowadzana 
w życie, aż dopiero, gdy w 1818 r. miejscowi protestanci chcieli go za- 
mienić na swój dom modlitwy. powołując 
ię na to. że już poprzednio 
był używany dla potrzeb religijnych protestanckich wojsk pruskich, ka- 
pituła w wykonaniu swego poprzedniego dekretu z 1810 r. poleciła ro- 
zebrać zupełnie kościół św. Stanisława nad Wisłą. 
Drzewo z rozebranej świątyni zostało użyte do wystawienia w 1819 r. 
kaplicy drewnianej pod wezwaniem św. Ducha w Brześciu Kuj. Kaplica 
ta uległa ruinie już w r. 1866. 
Ponieważ kapituła przy rozbieraniu kościoła św. Stanisława nie 
zatroszczyła się, jak tego wymagały dekrety Soboru Trydenckiego. o po- 
stawienie krzyża na miejscu zniesionej świątyni. dlatego też wkrótce 
zanikła pamięć wśród mieszkańców Włocławka o miejscu dawnej Ka- 
tedry i kościoła św. Stanisława. I dopiero przypadkiem dowiedziano 
się o tem, gdy w 1902 r. na tym placu pokościelnym oddawna pustym 
rozpoczęto budować dom piętrowy murowany i przy kopaniu funda- 
mentów jego natrafiono na mnóstwo kości. Wykopaliska te łącznie 
z innemi wiadomościami, zaczerpniętemi ze źródeł historycznych. z kro- 
nik i wizyt kościelnych, dowiodły niezbicie, że w tem miejscu stał ko- 
ściół św. Stanisława, a przedtem dawna Katedra włocławska, przy któ- 


l, Tamie. 
2) v. 296 f. 656.
>>>
Inne kościoły włocławskie niegdyś istnieJące. 


291 


Tych to kościołach według dawnego zwyczaju chowano zmarłych ksią- 
żąt. biskupów, prałatów, kanoników i wiernych 1). 
Dziś więc nie ulega wątpliwości, że miejsce pierwotnej Katedry, 
a. później kościoła św. Stanisława nad Wisłą jest tam. gdzie w pobliżu 
pałacu biskupiego i mostu u początku bulwaru stoi od r. 1902 muro- 
wany dom piętrowy. 
Z dawnego kościoła św. Stanisława została jedyna pamiątka-mon- 
.strancja, pochodząca z r. 1758 i przechowywana obecnie w skarbcu 
katedralnym. 
b) Koś ci ó ł W s z y s t k i c h Ś w i ę t y c h 2). 
W miejscu, gdzie dziś od r. 1641 znajduje się murowany kościół 
i klasztor 00. ReformatóN. istniał niegdyś, choć wprawdzie krótko 
bardzo. bo tylko od 1600-1639 r., kościół pod wezwaniem Wszystkich 
Świętych, otoczony obszernym cmentarzem. na którym do początku 
XIX w. grzebano bez różnicy wyznań wszystkich zmarłych od zarazy mo- 
rowego powietrza. która w dawnych czasach często Włocławek nawie- 
dzała 3). Był to nie wieki kościołek drewniany, podobny do najbardziej roz- 
powszechnionych w Polsce wiejskich kościołków parafjalnych. Wystawił 
.go w 1600 roku swoim kosztem i na swoim własnym gruncie pobożny 
a możny fundator osiadły obywatel m. Włocławka, Stanisław Romatowski. 
Gdy zaś syn tegoż Wojciech w r. 1639 rozpoczął w tem miejscu 
.swoim nakładem i kosztem budowę dzisiejszego wspaniałego klasztoru 
,00. Reformatów 4), dawny kościół Wszystkich Świętych został prze- 
niesiony na inne miejsce, bliżej miasta ówczesnego, gdzie dziś znajduje 
.się od r. 1821 kościół ewangelicki. 
Ponieważ nowy kościół klasztorny 00. Reformatów zatrzymał 
tytuł Wszystkich Świętych, dlatego też dawny kościół Wszystkich 
Świętych z chwilą przeniesienia go na drugie miejsce zmienił swoje 
poprzednie wezwanie na św. Wojciecha i odtąd już jego dzieje związane 
.są z dziejami kościoła św. Wojciecha w Włocławku. 
c) Koś ci ó ł ś w. Woj ci e c h a 5). 
Niewielu może już dziś z młodszego zwłaszcza pokolenia Włocławiao 
zdaje sobie sprawę, że w tem miejscu, gdzie obecnie od r. 1821 znajduje 


I) Damalewirz, Vitae 309-310. 

) Literatura ta sama jak niżej przy opisie kościoła św. Wojciecha. 
S) Zob. niżej o tem. 
') Zob. wyżej o klasztorze 00. Reformatów. 
6) O kościele św. Wojciecha pisał ks. Zenon Chody/iski w "Kujawianinie- 
1892 r. i "Roczniku Włocławskim" z 1882 r. i "Wędrowcu" z 1883 r.. str. 449-459; 
Słownik Geogr. Król. Pol.. T. XIII str. 699.
>>>
292 


Kościoły włocławskie. 


się zbór ewangelicki, kiedyś istniał kościół katolicki pod wezwaniem 
św. Wojciecha, 
Początki swoje zawdzięcza on pobożnemu fundatorowi obywatelowi 
m. Włocławka. Wojciechowi Romatowskiemu, posiadającemu rozległe 
dobra i place przy dzisiejszej ul. Brzeskiej. On to w r. 1639 przeniósł 
na to miejsce dawny fundowany w r. 1600 przez jego ojca Stanisława 
na miejscu dzisiejszego klasztoru 00. Reformatów kościół drewniany 
niewielkich rozmiarów pod wezwaniem Wszystkich Swiętych, nadając 
mu ku czci swego Patrona zmieniony tytuł św. Wojciecha, oraz tworząc 
przy nim odpowiednią'fundację czyli uposażenie albo prebendę dla 
kapłana, odprawiającego w nim nabożeństwa. 
W myśl tej pobożnej fundacji i zgodnie z wolą fundatora. zarazem 
opiekuna i kolatora kościoła, korzystającego z prawa przedstawiania 
proboszcza prebendy św. Wojciecha, oraz za zgodą i z rozporządzenia 
miejscowego biskupa ordynarjusza. w kościele św. W'ojciecha odprawiały 
się zawsze dwie Msze św. tygodniowo I). 
Zczasem jednak kościół św. Wojciecha zaczął ulegać coraz 
dalszej ruinie tak. że już w r. 1692 zaszła konieczność gruntownej jego- 
przebudowy, a właściwielna
miejscu zrujnowanej wystawienia całkowicie- 
nowej świątyni. Dokonał teg01dzieła ówczesny prepozyt czyli proboszcz 
i prebendarz kościoła św. Wojciecha ks. Marcin Protficz. kanonik 
włocławski i płocki. 
Nowy kościół św. Wojciecha również był drewniany, nie różnił 
się wiele od pierwotnego, wyglądał tylko czyściej i jaśniej od tamtego
 
a niektóre sprzęty kościelne, jak ambona i ołtarze. zostały przeniesione 
z dawnego do nowego: kościoła. Budowa tego kościoła trwała od 
1692 - 1695 r., a konsekracji jego dokonał biskup tytularny ordoński, 
sufragan włocławski ks. Andrzej Albinowski. 
Do końca XVIII w. stan kościołafśw. Wojciechałbył dobry, nawet 
okazały. kościół był bogaty nietylko pod względem uposażenia w grun- 
tach i kapitałach, lokowanych na własności i majątku miasta. ale rów- 
nież i zasobny był w bogate i piękne aparaty kościelne. 
Do zbadaniaZstanu uposażenia kościoła św. Wojciecha dekretem 
biskupa Antoniego Ostrowskiego z dn. 12/VIII 1774 r. powołana została ko- 
misja, złożona
z,jdwóch archidjakonów: kujawskiego Macieja Nałęcza 
i pomorskiego Bazylego Złockiego 2). 
Jeszcze według opisu oficjała M. Sulińskiego z dn. 26/VII 1778.
r. 


l 
ł 


l 
r 


J) Damalewicz, Vitae 41; Relacja oficjała M, SuJińskiego z dn. 26'VII 1778 r. 
rękopi,; oryl!'. załączony luźnie do vol, 512 Arch. Kap. Włocł. 
2) v. 58 f. iM. 


. 



 


i
>>>
Inne kościoły włocławskie niegdyś istniejlłce. 


293 


f 
l 
ł 


w kościele św. Wojciecha odprawiają się tygodniowo dwie Msze św. 
fundacyjne 1). 
W tymże roku zagrażało kościołowi św. Wojciecha, podobnie jak - 
i kościołom św. Witalisa i św. Stanisława, niebezpieczeństwo zajęcia 
go na cerkiew prawosławną dla stacjonujących chwilowo w mieście 
żołnierzy moskiewskich, 
Niebezpieczeństwo to jednak szczęśliwie minęło, dzięki stano- 
wczości kapituły kat. i biskupa oraz wskutek przymusowego, po nie- 
długim czasie nieprawnej okupacji. wycofania się z Włocławka oddziałów 
wojsk moskiewskich. 
Dopiero w kilkadziesiąt lat później w r. 1821 kościół św. Wojciecha 
przy poparciu i naleganiu Rządu Królestwa Polskiego został oddany na 
użytek protestantów miejscowych i zamieniony na kościół ewangelicki. 
Sprawa się przedstawiała w ten sposób. że już w początkach 
XIX w. niemcy-protestanci, którym otworzył po raz pierwszy do Wło- 
cławka wstęp rząd pruski po II rozbiorze (1793). zaczęli czynić starania 
o zabranie kościoła św. Wojciecha na swój użytek. Poparł te ich żą- 
dania Rząd Królestwa w 1818 r.. a naczelnik powiatu brzeskiego. 
w granicach którego leżał Włocławek, zwrócił się z tem do kapituły 
katedralnej, która znowu sprawę całą jako zbyt ważną i przerastającą 
jej kompetencję odesłała do biskupa 2). 
Ostatecznie reskryptem Komisji Rządowej Wyzn. i Ośw. Pubł. 
z dn. 24 czerwca 1820 r. i rozporządzeniem wykonawczem z dn. 24/11 
1821 r. kościół św. Wojciecha oddany został czasowo na użytek pro- 
testantów, niemców miejscowej gminy wyznania ewangelicko-augsbur- 
skiego, którzy jednak zatrzymali go na zawsze. 
Kościół ten przetrwał w używaniu gminy ewangelickiej aż do 
r. 1881, kiedy to zniszczoną już tę świątynię, niegdyś katolicką pod 
wezw. św. Wojciecha, rozebrano, a na jej miejscu wybudowano nowy 
kościół ewangelicki dzisiejszy murowany, okazały i z wyniosłą wieżycą. 


d) Koś ci ó ł św. G o t a r d a 3). 


W pocz. XIII w., w latach: 1242-1252 na dzisiejszem przedmieściu 
m. Włocławka w Szpetalu Dolnym powstał kościół wraz ze szpitalem 
i klasztorem cysterskim pod wezw. N. M. P. i św. Gotarda. 


l) OIY
. pismo. lutny rękopis przy vol. 152 w Arch. kap. wł. 
I, v. 246 l. 656. 
II) Chodyński ł:.t. Ks., Wikariusze H4-a. Tenłe. Biskupi sufragani włocł. str. 
77-8. Nadto zob. niżej: Szpital cysterski św. Gotarda. 



 
l
>>>
T 
« 


294 


Kościoły włocławskie. 


Gdy zaś około r. 1252 cystersi opuścili ten klasztor i szpital r 
zniechęceni częstemi napadami pogańskich Prusów, którzy nawet przeora 
ich zamordowali, pozostał po nich kościół pod wezwaniem św. Gotarda.. 
jako parafjalny dla Szpetala Dolnego i Górnego, 
Kościół ten przebudowywany w ciągu wieków i przesunięty później 
nad samą Wisłę istniał do początku XIX w. kiedy to dopiero został 
zniesiony. a jednocześnie kosztem dziedzica majątku Szpetal Marjana 
Rutkowskiego wystawiony dzisiejszy kościół w Szpetalu Górnym pod 
wezwaniem św. Józefa, jako parafjalny dla obydwóch Szpetali. 
Nowv ten kościół konsekrowany został dn, l paźdz. 1815 r. przez. 
biskupa sufragana włocł. Feliksa Łukasza Lewińskiego. Dedykacja ko- 
ścioła (rocznica poświęcenia-konsekracji) naznaczona została na nie- 
dzielę po św. Michale. 
Po dawnym zaś klasztorze cysterskim wraz ze szpitalem i ko- 
ściołem św. Gotarda, oddanym niegdyś bullą pap. Innocentego IV z dn. 
22/VI 1244 r. pod bezpośrednią opiekę św. Piotra i Stolicy Ap., pozo- 
stała do dziś pamięć wśród ludności miejscowej. która wystawiła 
krzyż w jednej possesji. obecnie prywatnej, nad Wisłą, gdzie stał 
do początków XIX w. kościół św. Gotarda. jak mówi zachowane miej- 
scowe podanie. 
Również podtrzymują tę samą tradycję minionej przeszłości uży_. 
wane dzisiaj nazwy: Szpetal od szpitala oraz ulica Cysterska i góra 
św. Gotarda, albo Gotardka, z jakiemi się spotykamy na dzisiejszem 
przedmieściu Szpetalskiem, włączonem od r. 1927 do granic miasta. 
Włocławka. 


e) Koś ci ó ł św. Jer z e g o. 
W Włocławku, który należał do znaczniejszych grodów książęcych 
już w czasach Bolesława Chrobrego, istniał prawdopodobnie jeszcze- 
jeden, może naj starszy w mieście, kościół pod wezwaniem św. Jerzego. 
Patrona rycerzy. 
Za istnieniem jego przemawiać się zdaje ta okoliczność. że kościoły 
z tem wezwaniem spotykają się we wszystkich znaczniejszych osiedlach 
i grodach nadwiślańskich i że na dawnym planie Włocławka z 1818 r. 
istnieje uł. Jurska czyli św. Jerzego. Ulica ta zniesiona została dopiero- 
w 1821 r., a przechodziła za Kolegjum, stanowiąc wąskie przejście 
z ul. Tumskiej na uł. Cygankę, kiedy jeszcze nie było wytyczonej drogi 
między Katedrą a Kolegjum 1). 



 


l) Arentowicz, Z dawno Włocł. 18. 



 


..J....
>>>
« 


Inne kościoły włocławskie niegdyś istniej lice. 


295 


Kościół św. Jerzego, o ile kiedyś istniał we Włocławku, to nie- 
długo i w bardzo odległych czasach, przytem służył potrzebom rycer- 
stwa miejscowego grodu, był zapewne niewielkich rozmiarów, z drzewa 
i znajdował się nad samą Wisłą w pobliżu zamku biskupiego; z chwilą 
zaś założenia biskupstwa Włocławskiego z równoczesnem oddaniem 
Włocławka na siedzibę i własność biskupów zamieniony został prawdo- 
podobnie na pierwszą Katedrę pod wezw. Wniebowzięcia N. M. P. 


I 
I 
r
 


..J...
>>>
6. 


Cmentarze kościelne i grzebalne w Włoc.lawku 1). 


W . DAWNYCH wiekach nie było odrębnych cmentarzy grzebalnych, 
ale chowano zmarłych na cmentarzach przy kościołach, nie 
bacząc na to, że kościoły te znajdowały się w śródmieściu 
wpośród domostw ludzkich. 
Podobnie i we Włocławku, do początku XIX w. nie było jakiegoś 
ogólnego odrębnego cmentarza grzebalnego. ale chowano zmarłych na 
cmentarzach kościelnych przy kościołach: św. Jana, św. Stanisława, 
św. Witalisa i przy klasztorze 00. Reformatów; na cmentarzu zaś kate- 
dralnym nikogo nie grzebano nigdy, a tylko w podziemiach Katedry 
chowano zmarłych biskupów diecezji i sufraganów, co było zwyczajem 
praktykowanym od czasów niepamiętnych i co także po dziś dzień jest 
zachowywane. 
Dopiero w początkach XIX w. zaprzestano grzebać zmarłych na 
cmentarzach kościelnych. a w r. 1813 założono w Włocławku pierwszy 
cmentarz grzebalny. podówczas jeszcze za miastem się znajdujący. 
Gdy w r. 1897 wskutek rozbudowy miasta cmentarz ten znalazł 
się w samem śródmieściu, zamknięto go, urządzając jednocześnie nowy 
cmentarz dzisiejszy za miastem. Stary zaś cmentarz w 1927 r. został 
zupełnie zniesiony. splantowany i obrócony na skwer i plac publiczny. 
Z tego powodu wynikł zatarg między Kurją Biskupią Włocławską 
a Magistratem m. Włocławka o nieprawne zawładnięcie przez miasto 
własnością kościelną. Zatarg ten jeszcze nie jest ostatecznie i defini- 
tywnie załatwiony, czeka bowiem na wyrok Najwyższego Sądu i jak- 
kolwiek wyroki niższych instancyj zapadły już niekorzystne dla Kościoła, 
to jednak są pewne widoki i nadzieje przywrócenia Kościołowi prawa 
własności do tego placu po starym cmentarzu, tem bardziej, że obecne 
władze miejskie: Komisarz miasta i Rada Przyboczna powzięły już od- 
powiednią uchwałę. idącą po myśli życzeń Kurji Biskupiej Włocławskiej. 


I) Chody,fski St. KB., Dawna Katedra Włocł. Kwartalnik Teolo.. zeszyt I-II 
Warszawa 1903. str. XXII. 


Il 



 


"'""--
>>>
- 
 ,. ; ': -o. 
t'!\.-... . 
 t ". 
'. 
'- 
\ t"
: 
...
 
 -.


 
, 
 ...-#--':"e".
..., 
 
...'\.
. .,." .
, ,. 
.:;.. 'Ii 
 


.\. 


..... ,. 
,.. " j;- 
_ 'łt-'''1"
 
!'...._



 . 
ł ,.... . ;.. 
 !.

" 
-;..y! ..:. 
,,
\'\... 
 ..""1:,..... 


'-
 
. , 


1" , 
-I 


--- 



 


" 11 
, I r- 
ITI ł l 
I
t 
 


'"? ' 


,:- 
" 


. 


- - .. ;
_. 


t 
I 
I 
I 


.. 



 - 



 


\ 


. 
r_ 
. 


,'. 


--- 


---:::::=.. 


Seminarjum Duchowne we Włocławku 


.
; 


l! i.
 
, 

-ł
 


 
'. ..... 'r 
. '" ",,\ 


'. . 


.. 


,.... 


I : 
ł . 


I, ';J 


_-o ". 
!'.."\i ł---.) 


. I 
.

 


.-: = --

-
:. . 


, 
. ,'j 


-r- 
I f' 

 



 

 


! 


,
 


.... 


l' 
'-." I 


-"'l 


.... 


I!. 


..... . 


jj Il 


. d 


rl. r 
" W im!

!!Pł M 


.""' -ot _ 



 ł'".'-'-- 


::
 . 


lO; 


j .ot 


.- 
", I- 
,':1 



 


I 
£. 


l. !.. 
( . 


'. 


- ----- 


. \ f }J
J
 -! 



. 


..... ." 
.
 
..:. 
 
.'r:.
.", 
 ".-....... 
- ':'($JJJ

- 

 
:.;.:. :-. --::.. 
. 
./.
- "* -;;r:-c
 
.


: 
..
... 
 /- 


Liceum im. Piusa X we Włocławku.
>>>
L
>>>
IX 


SZKOŁY 


WŁOCŁAWSKIE 


l. 


Wloclawskie Seminarium Duchowne 1). 


a) Z a ł o ż e n i e, o r g a n i z a c j a i r o z w Ó j n a u k o w y. 
J UŻ na synodzie diecezjalnym odbytym w Włocławku dn. 16 - 17 
marca 1568 r., na przedstawienie ówczesnego biskupa St. Karnkow- 
skiego (1567-1581). powzięto uchwałę o założeniu w stolicy diecezji 
Seminarjum Duchownego, które miało być tym najskuteczniejszym 
środkiem do przygotowania i wykształcenia szeregów świątobliwego 
i światłego duchowi
ństwa do walki z szerzącą się w zastraszający 
sposób herezją. zwłaszcza w diecezji Włocławskiej. na Kujawach i Po- 
morzu, oraz do należytej obsługi duszpasterskiej kościołów parafjalnych. 
Na tym synodzie biskup w imieniu swojem i swoich następców 
zobowiązał się, za zgodą kapituły, ale z zastrzeżeniem, Ż 
 o ile przy- 
'zwoli na to Stolica Ap., dawać rocznie na cele utrzymania Seminarjum 
-600 florenów z dochodów stołu biskupiego. 
Nadto na wniosek tegoż synodu przyjęli na siebie dobrowolnie obo- 
wiązek składania na tenże cel rocznie po 100 florenów opaci klasztorów 
cysterskich w Koronowie, Oliwie pod Gdańskiem i Pelplinie, oraz drugie 
s.o florenów wspólnie przełożeni trzech klasztorów pomorskich: w Kar- 
tuzji, Żarnowcu i Żukowie. Inne dochody i czynsze dla Seminarjum 
,miały być jeszcze później wyznaczone. 
Chcąc jednak zapewnić trwałość i zabezpieczyć jak najlepiej 
uposażenie tak pożytecznej i niezbędnej dla rozwoju diecezji instytucji. 
jaką miało być Seminarjum, synod uchwalił. aby każdorazowy biskup 
włocławski przysięgał. że sumiennie praw Seminarjum będzie bronić 
i że nie dopuści do uszczuplenia fundacji i uposażenia dla jego utrzy- 
mania już wyznaczonego, jak również tego wszystkiego co w przyszłości 
będzie mu przyznanem 2). 
Ostatecznie po synodzie w ciągu roku bliżej określono jeszcze 
uposażenie Seminarjum. opróc? uchwalonego na synodzie czynszu rocz- 


l) Chodyński St, Seminarjum Włocławskie. Włocławek 1913. 200. 204. 205, 
207-208. 239-261. MHDWL. VIII. 5
-5. 
2) Chodyński SI. Ks., Statuta Synodalia Dioecesis Vladisl. et Pomer. 47 - 8.
>>>
J 


298 


Szkoły włocławskie. 


nego od klasztorów, nadane zostały na ten cel wsie biskupie na Ku.- 
jawach Witowo i Zbląg oraz dziesięciny ze wsi Chełmce, Szosnka i Kicko. - 
Opiekunem tej całej fundacji i jej wykonawcą miał być biskup, który też 
przyjął na siebie pokrywanie wszelkich braków na cele utrzymania 
Seminarjum. Zarządcą dóbr i majątku Seminarjum mianowany był ten 
sam ekonom biskupi, który był zarazem zarządcą innych dóbr biskupstwa. 
Po ukończonych przygotowaniach z górą rok trwających, biskup 
St. Karnkowski uroczystym aktem, wydanym i ogłoszonym na kapitule 
generalnej dn. 16 sierpnia 1569 roku. erygował Seminarjum Duchowne 
w Włocławku, które było podówczas pierwszem na ziemiach Polski. 
a jednem z pierwszych na całym świecie. Oryginał pergaminowy tego aktu 
erekcyjnego znajduje się w Muzeum Diecezjalnem przy Seminarjum. 
Według samego aktu erekcyjnego wstępujący do Seminarjum mu- 
sieli zaraz na początku przysięgać, że będą pracować nie gdzieindziej 
jak tylko w diecezji Włocławskiej. nosić suknię duchowną i tonsurę. 
przykładać się do nauk kościelnych. w szczególności do Pisma św... 
obrzędów. ceremonji, a zwłaszcza odnośnie do udzielania Sakramentów 
świętych i słuchania spowiedzi. Nauk tych mają się uczyć pod kierun- 
kiem magistra, a także z postępem studjów i wieku obowiązani są ćwiczyć 
się w głoszeniu Słowa Bożego. oraz w każdą niedzielę i święto w ko- 
ściele św. Witalisa i w innych kościołach śpiewać ludowi katechizm 
(pacierz). codziennie przed nauką wysłuchać Mszy św., spowiadać się 
przynajmniej raz na miesiąc, a zwłaszcza słuchać we wszystkiem swo- 
jego prefekta. 
Ażeby zaś to wszystko było przez 1leryków sumiennie wypeł-- 
niane. - czuwać będą nad tem biskup lub jego zastępca oraz dwaj lub 
jeden wybrany z grona kapituły delegat. zwykle starszy i poważniejszy 
kanonik. t. zw. prowizor, który ma częściej Seminarjum odwiedzać" 
nadzorować, za nadużycia odpowiednio karać, upominać, majątkiem 
Seminarjum sumiennie zarządzać w porozumieniu z kapitułą i corocznie 
na święto Trzech Króli obowiązany jest biskupowi w obecności prefekta 
Seminarjum i trzech deputowanych z kapituły zdawać roczne sprawo- 
zdanie 1). 
Seminarjum zostało erygowane przy starym domu szpitalnym. 
Narazie, po przeniesieniu starców do nowego gmachu, Seminarjum mie- 
ściło się w dawnych zabudowaniach szpitala św. Witalisa. Pomieszcze- 
nie było przewidziane na 24 alumnów; jeżeliby jednak fundusze na 
utrzymanie tylu kleryków nie wystarczały, to biskup w porozumieniu: 
z kapitułą katedralną mógł ich liczbę zmniejszyć. 


l) MHDV. I. VHl. 53-5. 


L 


......
>>>
Włocławskie Seminarium Duchowne. 


299. 


Do Seminarjum przyjmowano po ukończonym IS-tym roku życia. 
umiejących czytać i pisać, a na 24-ech conajmniej 8-miu alumnów mu- 
siało znać język niemiecki, aby w przyszłości jako kapłani mogli pra- 
cować w dzielnicy Pomorskiej, należącej do biskupstwa Włocławskiego. 
gdzie było dużo wiernych rozmawiających po niemiecku. 
Alumni poddani byli regule podobnej do dzisiejszych reguł Semi-. 
narjów duchownych, a zmierzającej do wychowania ich na kapłanów. 
Nadzór nad Seminarjum pełnił biskup sam osobiście lub przez swego 
zastępcę oraz dwaj delegaci, wyznaczt:ni z grona kapituły. 
Początki istnienia Seminarjum były bardzo ciężkie, już to wskutek 
Zdrazy, która niebawem po założeniu jego pojawiła się we Włocławku 
i rozproszyła wszystkich profesorów i uczniów-alumnów, czy też wskutek 
powstałych trudności materjalnych. z powodu uszczuplenia się docho- 
dów i niewypłacalności tych opactw i klasztorów, które były obowią-. 
zane do pewnych świadczeń na rzecz Seminarjum. 
To też, mimo usilnych zabiegów i wielkiej gorliwości i ofiarności bisku- 
pów, zwłaszcza Stanisława Karnkowskiego i Hieronima Rozdrażewskiego 
(1582-1600) Seminarjum Duchowne Włocławskie w pierwszym okresie 
swego istnienia wegetuje. Przedstawia się ono wtedy w tej formie, że 
przy Katedrze w Włocławku przebywa po kilku młodzieńców, którzy 
od księży katedralnych pobierają naukę, sposobiąc się na kapłanów- 
duszpasterzy do parafij wiejskich, a pozatem alumni diecezji Włocław- 
skiej i Pomorskiej są rozrzuceni po kolegjach jezuickich: w Wilnie, Kra- 
kowie, Wiedniu, PułtusKu, Poznaniu i t. p.. gdzie, przeważnie utrzymy- 
wani na koszt biskupa, kształcą się na kapłanów o większej wiedzy 
i umiejętności kościelnej, teologicznej, potrzebni do miast i miasteczek, 
przepełnionych heretykami, ich kaznodziejami oraz wszelkiego rodzaju 
ludźmi wolnomyślnymi. 
Od r. 1595 już właściwie całe Seminarjum Duchowne na dobre 
przeniesione zostało z Włocławka do Poznania, do tamtejszego kolegjum 
00. Jezuitów, którym za utrzymanie alumnów diecezji była wypłacana 
ratami należność przez prowizorów. t. j. zarządców albo ekonomów 
dóbr i majątku seminaryjskiego. Przeniesienie Seminarjum Duch. Włocł. 
do Poznania spowodowane zostało także brakiem odpowiednich budyn- 
ków na miejscu w Włocławku, gdyż stare zabudowania po szpitalu przy 
kościele św. Witalisa uległy już wtedy zupełnej ruinie tak, że nie na- 
dawały się na ten ceł. Przeniesienie to jednak uważano tylko za przej- 
ściowe i chwilowe. a tymczasem biskupi i kapituła zabiegają o wybu- 
dowanie nowego gmachu na miejscu zrujnowanych starych zabudowań 
po-szpitalnych. dla ponownego pomieszczenia w nim Seminarjum. 


.......
>>>
" 


300 


Szkoły włocławslUe. 


Po wystawieniu nowych zabudowań, Seminarjum od pocz. XVII w. 
znowu jest w Włocławku i pomyślnie rozwija się, zwłaszcza za biskupa Ma- 
cieja Łubieńskiego (1631-1641), który powołał doń zdolnych profesorów 
m, i, uczonego historyka Stefana Damalewicza. Ale wkrótce z końcem 
XVII w. zaznacza się znowu upadek Seminarjum tak, że z początkiem 
XVIII w. nastąpić musiała nowa jego erekcja. . 
Początkowo kierownictwo Seminarjum spoczywało w rękach du- 
chowieństwa diecezjalnego świeckiego, a od r. 1719-1864 XX. Misjo- 
narzy św. Wincentego a. Paulo. W r. 1864 po kasacie zakonów kie- 
rownictwo Seminarjum wróciło do duchowieństwa świeckiego diecezji. 
Przy obejmowaniu Seminarjum Włocławskiego przez XX. Misjo- 
narzy sporządzona została jego druga erekcja. datowana dn. 31 grudnia 
1719 r. z podpisami biskupa Szaniawskiego. prałata Mostowskiego oraz 
wizytatora-misjonarza, ks. Antoniego Fabri'ego. Biskup oddawał w ręce 
XX, Misjonarzy Seminarjum w dobrym stanie, świeżo przez niego od- 
restaurowane, również i budynki gospodarcze we wsiach, n!ileżących 
do uposażenia Seminarjum. Wdzięczni za to biskupowi XX. Misjonarze 
umieścili nad główne mi drzwiami Seminarjum tablicę z szarego mar- 
muru, kształtu owalnego z wyrytym napisem ku jego czci. Tablica ta 
usunięta została z gmachu Seminarjum już w 1853 r., a później w 1899 r. 
umieszczona została w murze ogrodu seminaryjskiego. 
XX. Misjonarze sami zarządzali dobrami i całą własnością semi- 
naryjską, pod kontrolą jednak dwóch prowizorów czyli ekonomów, jed- 
nego biskupiego i drugiego kapitulnego. XX. Misjonarze obowiązani 
byli utrzymywać w Seminarjum ze swego Zgromadzenia dwóch profe- 
sorów i jednego braciszka. 
Taki personel nauczycielski wystarczał dotąd, dopóki w Seminar- 
jum uczono tylko teologji, wobec obfitego napływu kandydatów do 
stanu duchownego z kolegjów jezuickich. którzy już przynosili z sobą 
stamtąd znajomość filozofji i łaciny. 
Zmieniło się jednak to położenie z chwilą zniesienia zakonu Je- 
zuitów w 1773 r. i zamknięcia ich kolegjów. Trzeba było teraz po- 
większyć grono profesorów, gdyż zaczęła napływać do Seminarjum mło- 
dzież nie obeznana z filozof ją i łaciną. których to nauk trzeba było ich 
uczyć przed rozpoczęciem właściwego kursu teologji l). 
Od r. 1864 zaznacza się widcczny postęp i rozwój pod względem 
naukowym Seminarjum Duchownego w Włocławku, a to głównie dzięki 
pracom jego światłych profesorów i rektorów, zwłaszcza dwóch braci 
bliźniaczych, księży prałatów Zenona (t 1887) i Stanisława (t 1919) 


I) Księga Pamiątkowa 300.1ecia Zgrom. XX. Misjonarzy. str. 105-6. 


L 


J 


I 


__u--L
>>>
V.'łocławskie Seminarjum Duchowne. 


30ł- 


Chodyńskich. znanych szerokiemu ogółowi ze swej działalności naukowej 
i pisarskiej, oraz zasłużonych historyków Kościoła, a w szczególności die- 
cezji Włocławskiej. Oni to przez długi szereg lat swą iście benedy- 
ktyńską pracą we Włocławku zgromadzili i uporządkowali bogate Archi-- 
wum Kapitulne przy Katedrze. Bibljotekę Seminarjum Duchownego, 
liczącą do 100 tysięcy dzieł. a w tem kilkaset cennych inkunabułów, 
t. j. starych pierwszych druków, urządzili przy Seminarjum Muzeum 
Diecezjalne, udzi
lając swego wydatnego poparcia dla podjętych w tym 
kierunku starań i prac przez dwóch profesorów sztuki chrześcijańskiej 
w Sem. Wł. Ks. Kubickiego, obecnego proboszcza w Świerczynie 
i ks. Górzyńskiego (t 1920), wreszcie niemało sławy przysporzyli Semi-- 
narjum i diecezji Włocławskiej przez swoje liczne prace w dziale wy- 
dawnictw źródłowych oraz opracowań monograficznych w zakresie 
dziejów Kościoła polskiego. 
Prace tak chlubnie p(;djęte nad podniesieniem naukowem Semi- 
narjum Duchownego w Włocławku przez XX. prałatów Zenona i Stani- 
sława Chodyńskich prowadzili dalej ich następcy, rektorzy oraz inni 
profesorowie. z pośród których znowu wybija się na czoło. jako naj- 
bardziej zasłużoJ1Y dla nadania Seminarjum Duchownemu Włocław- 
skiemu charakteru zakładu naukowego wyższego, długoletni jego pro- 
fesor i rektor, ks. Idzi Radziszewski (t 1921). późniejszy rektor Aka- 
demji Duchownej w Petersburgu (1913-1918), następnie twórca i pier- 
wszy rektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (1918-1921). oraz 
znakomity pisarz katolicki zasłużony wielce dla odrodzenia filozofji 
scholastyczne i i studjów nad św. Tomaszem w całej Polsce. 
Profesorowie Seminarjum Duchownego w Włocławku pod prze- 
wodem -swego światłego rektora Ks. Radziszewskiego rozpoczęli też od 
roku 1909 wydawać miesięcznik naukowy "Ateneum Kapłańskie", który 
po przerwie 1919-1925 wznowiony, po dzień dzisiejszy jest wydawany 
i jak dawniej. tak i nadal służy rozwojowi intelektualnemu duchowień- 
stwa całej Polski.. 
Początkowo do r. 1908 nauka w Seminarjum trwała cztery lata. 
później sześć lat po utworzeniu dwuletniego Liceum. Od r. 1920 sta- 
raniem ówczesnego rektora ks. Ant. Borowskiego, obecnie profesora 
Uniwersytetu Warsz., studja filozoficzno-teologiczne w Sem. Wyższem 
przedłużono do lat pięciu i prawo wstępu do niego mają tylko kandy- 
daci posiadający maturę gimnazjalną z prawami państwowemi. 
Dzięki tym wszystkim pracom podjętym dla dobra nauki Semi- 
narjum Duchowne Włocławskie zyskało w Wolnej Polsce prawo za- 
kładu naukowego wyższego. dekretem M. W. R. i O. P. 


J- 


...
>>>
l 


302 


Szkoły włocławskie. 


b) L i C e u m i m. P i u s a X (Seminarjum Małe). 
Wreszcie dla podniesienia naukowego Seminarium Duch. w Wło- 
cławku miało też wielkie znaczenie założenie przy niem w r. 1908, 
staraniem ks. Radziszewskiego. przy gorącem poparciu ówczesnego 
biskupa St. Zdzitowieckiego. Liceum im. Piusa X czyli Seminarium 
Małego, którego c
lem jest w zakresie wykształcenia średniego do ma- 
tury włącznie przygotować do właściwego Seminarjum Duchownego 
Wyższego i do studiów filozoficzno-teologicznych tych zgłaszających 
się kandydatów do stanu duchownego, którzy nie posiadają jeszcze peł- 
nego średniego wykształcenia ani świadectw dojrzałości. W roku 1920 
Liceum im. Piusa X. staraniem ówczesnego rektora Seminarjum, 
ks. A. Borowskiego otrzymało pełne prawa państwowe i zostało zorgani- 
zowane najpierw według programu wyższego gimnazjum humanistycznego, 
a następnie od r. 1925 według typu gimnazjum klasycznego z klasami 
od V-VIII włącznie; od początku zaś roku szkolnego 1932/3 dodano 
jeszcze i klasę IV -tą. 
Liceum początkowo mieściło się wspólnie z Seminarjum w jednych 
zabudowaniach. od roku zaś 1932 wprowadziło się do odrębnego gmachu, 
świeżo wystawionego w końcu ogrodu seminaryjskiego przy uł. Karn- 
kowskiego, chociaż nadal z Seminarjum Wyższem stanowi jeden zakład 
Seminarjum Duchownego, jako Seminarjum Małe. 


c) Z a b u d o w a n i a S e m i n a r j u m. 
W r. 1611 kapituła przedstawiła biskupowi Gembickiemu projekt 
wybudowania nowego gmachu Seminarjum na miejscu zrujnowanych 
już zabudowań poszpitalnych przy kościele św. Witalisa, gdzie od swego 
założenia Seminarjum mieściło się. Biskup poparł gorąco ten projekt 
i przywilejem z dn. to/VIII 1615 r. wyznaczył z dochodów stołu bisku- 
piego 20 zł. rocznej pensji dla prefekta, a nadto w r. 1616 przechodząc 
na stolicę prymasowską do Gniezna, z dochodów. przypadających dlań 
za czas nieobsadzenia biskupstwa Włocł. (t. zw. annus gratiae), prze- 
znaczył 300 florenów na koszta budowy nowego Seminarjum. 
Budowa ta została ostatecznie ulkuteczniona za następnego biskupa 
Wołuckiego w ł. 1617-1619, kiedy z polecenia tegoż biskupa kierowali 
pracami budowlanemi prałat kanclerz Baltazar Miaskowski i kanonik 
Marcin Kościeski. 
W r. 1619 nowowybudowany gmach wraz z ogrodem został oddany 
do użytku Seminarjum, do którego sprowadzono alumnów z diecezji, 
odwołanych już teraz z Poznania. 
Nowy dom Seminarjum był jednopiętrowy, niewielki, mogący 


l
>>>
. 


Włocławskie Seminarium Duchowne. 


303 


. 


pomieścić zaledwie 12 kleryków, przytem wskutek nietrwałych fun- 
.damentów potrzebował wkrótce ciągłych napraw. 
Już biskup Maciej Łubieński (1631-1641), powiększając nowemi 
funduszami uposażenie Seminarjum, gmach seminaryjski, już wtedy 
zrujnowany, naprawił i rozszerzył. odpowiednio do potrzeb urządził, 
zaopatrzył w niezbędne wygody i przy nim ogrody pozakładał. 
W początkach XVII w. odrestaurował i rozbudował Seminarjum 
biskup Szaniawski. 
W r. 1723 w ogrodzie seminaryjskim wybudowany został domek 
drewniany. Gruntowna zaś naprawa jodbudowa Seminarjum prze- 
prowadzona została w 1768 r., a po pożarze w 1778 i 1800 r. odbu- 
dowane zostały spalone budynki gospodarcze i w r. 1786 wystawiono 
w ogrodzie śpichrz. 
W r. 1807 Seminarjum zajęte było przez wojska napoleońskie. Po 
wyjściu tychże odrestaurowano niezwłocznie budynki seminaryjskie, 
które jednak wkrótce okazały się za ciasne i niewystarczającemi na 
pomieszczenie kleryków. Dlatego też w r. 1827 zajęto na pomieszczenie 
dla kleryków dom Kolegjum XX. Wikarjuszy Kat., nazywając go odtąd 
.,Nowem Seminarjum". 
Dopiero w r. 1843 przeniesiono Seminarjum do nowowybudowa- 
nego przy kościele św. Witalisa od uł. Gęsiej (dziś Karnkowskiego). 
pawilonu Seminarjum, Kościół św. Witalisa, zw. też seminaryjskim, 
w tymże czasie, staraniem ówczesnego prefekta Seminarjum ks. Płoszczyń- 
skiego, misjonarza, z zasiłku Kom. Rz. Spr.Wewn. i Duch., został wewnątrz 
pomalowany; również pomalowano wtedy na wzór francuski górny 
korytarz nowego pawilonu. Malowanie to zostało zabielone w 1887 r. 1 ). 
Dalsza rozbudowa Seminarjum dokonana została kolejno w na- 
stępnych latach. 
W r. 1882 wystawiony został pawilon wewnętrzny naprzeciwko 
kościoła św. Witali sa, przylegający do starego z pocz. XVII w. fronto- 
wego pawilonu. 
W r. 1882 wybudowano także pawilon. zwrócony do uł. Gęsiej 
(dziś Karnkowskiego), a za nim od strony południowej wystawiono 
nowe budynki gospodarcze i urządzono podwórze, przeniesione z dawnego 
miejsca. które zamieniono na dzisiejszy wirydarz. 
Wreszcie w 1899-1900 r. pod kierunkiem architekta Konstantego 
Wojciechowskiego na miejscu starego z pocz. XVII w. budynku już 
zrujnowanego. frontowego od ul. Seminaryjskiej, wvstawiono dzisiejszy 


') Chody/iski. Seminarjum 25a-2a8.
>>>
. 


304 


Szkoły włocławskie. 


nowy gmach Seminarjum, a w 1932 r. - gmach Liceum im. Piusa X 
w końcu ogrodu seminaryjskiego od uł. Arcbpa Karnkowskiego. 
Już w początku XIX w. ogród Seminarjum został znacznie uszczup- 
lony, gdyż część jego zajęto na urządzenie przeprowadzonej podówczas 
ulicy Gęsiej, dziś zw. uł. Arcybiskupa Karnkowskiego. 
W ostatnich dziesiątkach lat XIX wieku przy gruntownej restau- 
racji Katedry, z kaplicy kat. Najśw. Sakr. usunięto znajdujący się tam 
duży krzyż dębowy i umieszczono w refektarzu Seminarjum, jak również 
w murze ogrodzenia, przedzielającego ogród seminaryjski od ogrodu 
kurji Ks. Biskupa Sufragana, odpowiednio rozmieszczono pewne 
szczątki zabytkowe z Katedry, a mianowicie: l-o odłamy dawnych 
pomników nagrobkowych z napisami, pochodzące zapewne z pier- 
wotnej Katedry, które niegdyś pocięte i odwrócone od spodu na- 
pisami. użyte były na stopnie do kaplic dzisiejszego kościoła kate- 
dralnego. a skąd przy ostatniej restauracji Katedry całkiem zostały 
usunięte; 2-0 kamień wielki w kształcie prawie prostokąta, z wyciętemi 
mieJscami, który według zdania pro£. Władysława Luszczkiewicza 
w średnich wiekach służył pobożnym do odbywania drogi krzyżowej. 
t. zw. Jerozolimskiej, zamiast pielgrzymki do Ziemi Św. Był on na- 
zewnątrz kościoła kat. pod drzwiami bocznemi, przeniesiony tu jeszcze 
zapewne z pierwotnej Katedry. Przy ostatniej zaś restauracji Katedry 
został uszkodzony i tylko odszukane odłamy, złożone i spojone cementem, 
umieszczono w murze ogrodu Seminarjum 1); 3-0 trzydzieści osiem kafli 
malowanych, - szczątki starego pieca, jaki dochował się w jednej izbie 
Kolegjum ks.ks. wikarjuszy katedralnych; 4-0 niektóre odłamy ka- 
mienne zewnętrznych ozdób k'łplicy N. M. P. w Katedrze, usunięte 
przy ostatniej restauracji jej w 1890 r. 2). 


. 


d) D z i e j e u p o s a ż e n i a S e m i n a r j u m. 
Seminarjum od początku miało pewne uposażenie, które w ciągu 
wieków się powiększało i zmieniało. Pierwotne uposażenie jego stano- 
wiły nadane mu wsie biskupie Witowo i Zbląg oraz dziesięcina z wsi 
biskupich: Chełmce, Szosnka i Kicko jak również prawo wolnego przemiału 
zboża na użytek domowy w młynach włocławskich. 
Nadto opaci klasztorów w myśl uchwały synodu diec. z 1568 r. 
oraz dekretu prowincjała zakonnego składali na Seminarjum rocznie 
pewne opłaty, a mianowicie po 100 flor. klasztory cysterskie w Koro- 
nowie, Oliwie, Peplinie, pozostałe zaś klasztory: w Kartuzji. Żukowie.. 
Strzelnie. Żarnowcu - wspólnie 100 flor. 


l, Zob. wyżej str. 235. 


:!) C/lOdy/iski, Scminarjum 2'i"'-241.
>>>
l 


: j." 


" 
\ 



 


" 


! 
, .. 


11 



,{ 
.t.... 
- 
h 

 
........ -"- 'ł 


1 ' 


- 
- 


Muzeum Ziemi Kuj. oraz siedziba Oddz. Kuj. Pol. Tow. Krajozn. 
(str. 358) i Miejskiej Biblioteki i Czytelni Publ. 


"- 
" 
. 
- 
" r , 
- 

 ł , 
I '\ ... 
"'- 
I.. 
- . 't 
r " 
1- ł 'ł 
.. . 
" 
 . , , 

-- 
'-?' 



- 


.t'_ r- 


.. -- .1 
. ,.c;. 
t" ł. 


... 


...- 


-... 


Widok na ul. Szerokll '3 Mata) i na dawny ratusz pośrodku Starego Rynku. 
(str. 48-11) Z połowy XIX-go w.
>>>
Ol 


.....
>>>
305 


Włocławskie Seminarjum Duchowne. 


Daniny te miały być składane na Św. Marcin każdego roku, i to 
pod groźbą wpadnięcia w klątwę kościelną. 
Powiększone zostało to uposażenie Seminarjum zapisem 700 flor. 
na dobrach Zacharz, zostawionych przez biskupa Wołuckiego (t 1622). 
i 3000 flor. w Magistracie gdańskim przez biskupa Macieja Łubieńskiego 
(t 1641). 
Pozatem Seminarjum posiadało: 1000 flor. rocznego czynszu z dóbr 
Stolcenberg, jakie na mocy pewnego zobowiązania dawała kapituła 
katedralna, zapis flor. 5000 na dobrach Grabie z fundacji biskupa 
Sarnowskiego (t 1680) na Mszę św. Anielską. śpiewaną w każdy ponie- 
działek tygodnia przez prefekta i seminarzystów, i 5000 flor. na dobrach 
Słomkowo, z fundacji biskupa Madalińskiego (t 1691). 
Czynsze te i dochody były różnie obliczane w ciągu wieków. 
w miarę zmiany wartości pieniądza. Według sprawozdania prowizora 
Seminarjum biskupa sufragana Albinowskiego, który przedstawiał je 
biskupowi-ordynarjuszowi Krzysztofowi Szembekowi, w 1701 r. dochód 
roczny Seminarjum wynosił: z dzierżawy wsi Witowo iZbląg 1070 fł.. 
za dziesięciny z wsi Chełmce 400 fl., z wsi Kicko 100 fl., z wsi Szosnka 
150 flor. z Magistratu Gdańska 150 fl., od kapituły z dóbr Stolcenberg 
500 fl. i Słomkowo 250 fl., z dóbr Zacharz, skąd ściąga czynsz sam biskup. 
490 fł. Razem roczny dochód wynosił 3110 flor. Początkowo, jeszcze za cza- 
sów biskupów Dąbskiego (1691-1699) i Krzysztofa Szembeka dochód ten 
wystarczał na utrzymanie w Seminarjum 10-12 alumnów. Każdy semina- 
rzysta z tych dochodów otrzymywał na kwartał po 40 flor.. a prefekt 
czyli przełożony Seminarjum rocznie 200 flor.. oprócz wydatków na 
ubranie kleryków oraz innych na domowników. Lecz później w przeważnej 
części uposażenie Seminarjum upadło, czynsze i dochody nie były wy- 
płacane. To też już za biskupa Szaniawskiego (1705-1720) stan ma- 
terjalny Seminarjum był tak opłakany. że właściwie było ono przez 
jakiś czas zupełnie nieczynne, nie było ani prefekta. ani kleryków, gdyż 
nie było z czego ich utrzymać l). Biskup Szaniawski dopiero nową erekcją 
w 1719 r. wznowił Seminarjum na nowych podstawach fundacyjnych. 
wskrzeszając dawne fundacje i zapisy, które dotąd nie były uiszczane. 
Majątek Seminarjum Duchownego w Włocławku był w ciągu wie- 
ków uszczuplany i podlegał stopniowej konfiskacie. 
Już w 1793 r. rząd pruski częściowo skonfiskował dobra semina- 
ryjskie; w 1824 r. rząd Królestwa Poł. przez ogród seminaryjski prze- 
prowadził uł. Gęsią, zw. dziś uł. arcybiskupa Karnkowskiego; wreszcie 
po powstaniu Styczniowem rząd rosyjski w 1864 roku skonfiskował 


l) MHDWI. VIII. 53-54. 
Monol{rafja m. WloclawIra 


20 


.....4
>>>
l 
I 


306 


Szkoły włocławskie. 


cały pozostały majątek Seminarjum. Odtąd źródło utrzymania i upo- 
sażenia Seminarjum stanowią fundusze diecezjalne, na które składają 
się ofiary duchowieństwa, diecezjan oraz dotacje rządowe. 
Liczba alumnów w Seminarjum wynosiła dawniej przed r. 1867 
przeciętnie od 24-36. potem wzrosła i dziś wynosi średnio 100-120 
e) B i b l j o t e k a S e m i n a r j u m D u c h o w n e g o 
W ł o cł a w s k i e g o 1). 
Przy Seminarjum Duchownem w Włocławku jest także bibljoteka. 
która należy do naj bogatszych z pośród kościelnych bibljotek w Polsce. 
Znajduje się w niej około 100 tys. tomów, różnej treści przeważnie 
starszych dzieł. a w tem bardzo dużo rzadkich druków oraz inkuna- 
bułów. Zbiory jej pochodzą przeważnie z darowizn osób duchownych. 
Początki organizowania systematycznego bibljoteki Seminarjum 
Włocławskiego trzeba odnieść do roku 1660, kiedy to prałat ks. Teodor 
Zaporski przekazał w darze testamentem na własność Seminarjum 
dzieła Bonaciny: "Casuistae" i "Hortus Pastorum". Już około r. 1715 
biskup Szaniawski w opisie stanu diecezji Włocł. podaje, że Seminarjum 
ma dostateczną bibljotekę. Od r. 1719 XX. Misjonarze. objąwszy za- 
rząd i kierownictwo nad Sem. Duch., pracują także nad powiększeniem 
jego bibljoteki. Na dobre jednak praca nad powiększeniem. skatalo- 
gowaniem i uporządkowaniem bibljoteki Seminarjum rozpoczyna się do- 
piero z końcem XVIII w.. gdy wszędzie rozwijał się większy zapał 
do nauk. 
Dla powiększenia bibljoteki zasłużyli się szczególnie biskupi wło- 
cławscy z pierwszej połowy XIX wieku, jak: Malczewski, Koźmian, To- 
maszewski. Biskup Malczewski w r. 1816 polecił z dochodów Semi- 
narjum obracać 200 zł. rocznie na cele bibljoteki, a biskup Koźmian 
informował profesorów Seminarjum o książkach świeżo z druku wy- 
szłych. a nawet niektóre własnym kosztem zakupione do Włocławka 
dla bibljoteki seminaryjskiej przysyłał z Warszawy. W r. 1816 bibljo- 
teka liczyła zgórą 1600 książek. 
Dla skatalogowania książek bibljotecznych około r. 1843 zasłużył 
się wielce ówczesny profesor i prefekt Seminarjum Duch, Włocł. ks. 
Płoszczykski. 
Bibljoteka seminaryjska najwIęcej powiększała się z książek po 
zmarłych w diecezji kapłanach, oraz po zniesionych w 1864 r. klasz- 
torach w diecezji, których bibljoteki rozporządzeniem z dn. 17 lutego 
1865 r. mogły być przewiezione i włączone do bibljoteki Seminarjum 
Duchownego. 


I 
1 


t 
I 
I 


l) Chodyński, Seminarium Włocł. str. 279 nst. 


L 


L
>>>
, 


l 


Włocławskie Seminarium Duchowne. 


307 


1 


W drugiej połowie XIX w. i w początkach XX w. naJwięcej za- 
służyli się dla gromadzenia książek z diecezji do bibljoteki Seminarjum 
i uporządkowania ich XX. Zenon (t 1887) i Stanisław (t 1919) bracia 
Chodyńscy. 
Bibljoteka mieściła się w różnych salach Seminarjum. a ostatnio 
od r. 1900 znajduje się na strychu w pawilonie od ogrodu. Książki 
są na półkach rozmieszczone. ale zaledwie część i to znikoma (około 
20 tys. na 100 tys.) jest skatalogowana. 


f) Muzeum Diecezjalne 
p r z y S e m i n a r j u m D u c h o w n e m w W ł o c ł a w kUl). 
Przy Seminarjum Duchownem w Włocławku istnieje również mu- 
zeum diecezjalne, które zapoczątkowane zostało w 1870 roku i zawdzię- 
-cza swoje zbiory głównie staraniom i zabiegom XX. Zenona i Stani- 
sława Chodyńskich, Wł. Kubickiego i Wł. Górzyńskiego, profesorów 
Seminarjum. 
Zawartość muzeum jest następująca: 
l) numizmaty i medale, 2) urny i wykopaliska, 3) pieczęci i auto- 
grafy znakomitych osób, lub własnoręczne ich podpisy, 4) szczątki sta- 
rych ornatów. haftów kościelnych i t. p., 5) kilka obrazów rzeźbionych 
na drzewie i tryptyków ołtarzowych, 6) zbiór sztychów i obrazów, 
7) olejny portret ks. Skargi, pochodzący z kolegjum jezuickiego w Ka- 
liszu, 8) fotograf je widoków i osób, tudzież wiele innych przedmiotów 
i okazów. Wszystko jest rozmieszczone w szafach dębowych, odpo- 
wiednio urządzonych rozstawionych w dwóch pokojach na strychu 
w pawilonie frontowym gmachu Seminarjum. 
Uwaga. Materjały źródłowe do dziejów Włocł. Sem. Duch. ogłosił 
drukiem Ks. St. Chodyński: Documenta Historica Seminarii Vladisla- 
viensis, Warszawa 1897, str. 168. 


1) I. c. 290-291.
>>>
2. 


Szhola hatedralna 1). 



 


a) O r g a n i z a c j a i r o z w Ó j s z koł y, 
P RZY Katedrze włocławskiej istniała od czasów niepamiętnych 
szkoła, zw. katedralną lub kujawską. Początki jej giną w pomroce 
dziejów, a prawdopodobnie sięgają one czasów założenia sa- 
mej Katedry i biskupstwa ze stolicą w Włocławku. To jednak nie 
ulega wątpliwości, że szkoła katedralna albo kujawska istnieje już 
w końcu XII w. względnie najdalej w pocz. XIII w.. gdyż w źródłach 
pod rokiem 1207 jest wzmiankowany scholastyk kujawski, prałat, który 
zwykle w imieniu kapituły rozciągał pieczę i nadzór nad szkołą przy 
Katedrze, a pod r. 1215 już wyraźnie mamy wzmiankę o samej szkole 
katedralnej. 
Szkoła katedralna w pierwszym rzędzie służyła potrzebom Kościoła. 
kształcąc kler i dostarczając kandydatów do święceń kapłańskich, 
Pierwotnie nauka w szkole tej polegała głównie na ćwiczeniu się 
w ceremonjach i śpiewie kościelnym, a wiadomości teologiczne zdobywał 
sobie uczeń własną pilnością sam, przy pomocy jakiego kapłana, za- 
zwyczaj kanonika czy prałata, z czego zdawał następnie przed komisją 
egzaminacyjną. złożoną z członków kapituły. 
Później, z rozwojem i postępem nauki nie poprzestawano na 
odbyciu tych kursów teologicznych istniejących przy szkole katedralnej, 
a otaczanych troskliwą opieką kapituły, ale zdolniejszych uczniów już 
po wyświęceniu wysyłano jeszcze dla pogłębienia wykształcenia na 
uniwersytety. 
Współzawodnikami w rozwoju należytym szkoły kujawskiej były 
później nieco pojawiające się dobrze postawione szkoły parafjalne. 
a także t. zw. pedagogowie, utrzymywani po zamożniejszych domach 
dla prywatnego kształcenia synów szlacheckich. Stąd też i szkoła 
katedralna włocławska długo nie mogła się należycie rozwinąć i pod- 
nieść, głównie z powodu braku odpowiedniej liczby kandydatów. 


II Chodyński St. Ks. Wikarjusze Kat. 53-66; Tenłe. Szkoła Katedralna Włocła- 
wska; Karbowiak, Szkoła Kat. Kuj. w w. średnich. Kwartalnik Historyczny 1898 r. str. 
'163-777, 


L 


.J...
>>>
-- 


Szkoła katedralna. 


309 


Jednak z końcem XIV wieku aż po koniec wieku XVI polepsza 
się jej stan i szkoła przeżywa wtedy okres najświetniejszego swego 
rozwoju i rozkwitu, a to dzięki staraniom o jej podniesienie. podejmo- 
wanym przez biskupów ówczesnych. jak Mikołaja Kurowskiego 
(1398 - 1402), Władysława Oporowskiego (1434 - 1449), Zbigniewa 
Oleśnickiego (1473 - 1480). Wincentego PrzerembskiegQ (1503 - 1513). 
a zwłaszcza biskupów Stan. Karnkowskiego (1567-1581) i Hier. Rozdra- 
żewskiego (1582-1600). Ućzniem tej szkoły był także Mikołaj Kopernikl), 
Według wizyty biskupa St. Karnkowskiego z 1577 roku stan szkoły 
katedralnej jest zadawalający. Szkoła ma dostateczną liczbę uczniów 
z Włocławka i okolicznych miasteczek i wsi. a ośmiu z tych młodzieńców 
już jest na ukończeniu szkoły. Szkoła utrzymuje się z kwesty, do czego 
jest czterech kwestarzy. Pozatem idą na utrzymanie szkoły pewne 
dochody stołu biskupiego, a mianowicie codziennie szkoła stamtąd 
otrzymuje chleb w dostatecznej, wystarczającej dla wszystkich uczniów 
ilości, cztery połcie mięsa i dzban piwa wartości trzech groszy. 
Kierownikiem czyli rektorem albo dyrektorem szkoły jest magister 
z uniwersytetu krakowskiego. Jest on zarazem moderatorem i prefektem 
szkoły, ma do pomocy bakałarza. który pomaga mu w nauczaniu 
młodzieży w godzinach pozaszkolnych oraz kantora (jeżeli magister nie 
był muzykalnym), który śpiewał w Katedrze, uczył śpiewu w szkole 
miał pod swą pieczą sprawy gospodarcze szkoły i prowadził rachunki 
codziennych wydatków. Bakałarza i kantora dobierał sobie, opłacał 
i utrzymywał swoim kosztem rektor szkoły, który miał przyznane sobie 
jako uposażenie pewne roczne dochody. a mianowicie brał udział w do- 
chodach kolegjum wikarjuszy katedralnych. uważany jako jeden z jego 
członków. pobierał nadto od kapituły roczną pensję 20 grzywien polskich 
oraz dziesięcinę snopową wolną ze wsi Siedlimina. Do tego dochodziły 
jeszcze inne dochody, które się zmieniały w różnych okresach czasu. 
a przeznaczone były tak dla rektora, jak i na utrzymanie szkoły. 
Stan materjalny uposażenia szkoły zależał przedewszystkiem od 
kapituły, która przez swojego członka prałata scholastyka rozciągała 
opiekę nad szkołą. W r. 1577 scholastyk Jan Dymitr Solikowski. 
późniejszy arcybiskup lwowski, zobowiązał się na posiedzeniu kapitulne m 
dodawać magistrowi szkoły do jego uposażenia rocznego pięć grzywien 
i drugie pięć dla zdobycia większej liczby uczniów, którym miały być 
przez magistra rozdawane te pieniądze. 
W tym czasie także uczniowie szkoły otrzymywali pewne poczę- 
stunki. zasiłki w określone dni roku od prałatów i kanoników katedral- 


1) Zob. wyżej str, 236.
>>>
I"""'" 


310 


Szkoły włocławskie. 


nych, którzy zwykle w ten sposób postępowali, że w niedziele i czwartki 
t. j. w dni zwykłych posiedzeń kapitulnych przywoływali do siebie 
uczniów i rozdawali im chleb, jedzenie gotowane oraz upominki pieniężne. 
Rektor zaś ze swojego uposażenia swoim kosztem zwykle wydawał 
codziennie obiad dla swoich uczniów i wspólnie przy jednym stole 
z nimi go spożywał 1). 
Rektora szkoły wybierał scholastyk i przedstawiał go do zatwier- 
dzenia kapitule. Rektor musiał mieć stopień przynajmniej magistra 
sztuk wyzwolonych i powoływany być musiał z grona magistrów 
krakowskich, gdyż szkoła katedralna włocławska była kolonją akademji 
krakowskiej. Rektor dobierał sobie jednego czy więcej nauczycieli 
za aprobatą prałata scholastyka czy kapituły i również byli oni zazwyczaj 
powoływani z uniwersytetu krakowskiego 2). 
W pocz. XVIII w. szkoła jest nieczynna, z powodu braku środków 
na utrzymanie magistra i scholastyka S). 
Pierwotnie szkoła katedralna zastępowała Seminarjum Duchowne. 
gdy zaś to ostatnie erygowane zostało we Włocławku dn. 16/VIII 1569 r. 
przez biskupa St. Karnkowskiego, odtąd już tylko przez jakiś czas 
przygotowuje i dostarcza kandydatów do stanu duchownego. czyli alum- 
nów do Seminarjum, ale w niewielkiej części, gdyż najwięcej powołań 
duchownych dostarczały dobrze postawione szkoły bogatych opa.ctw- 
klasztorów w Oliwie, Pelplinie, Koronowie, jak również jezuickich i pi- 
jarskich oraz innych w Toruniu, Gdańsku i niektórych miastach pruskich. 
Wobec współzawodnictwa ze strony lepiej postawionych szkół 
jezuickich i pijarskich, rozpowszechniających się zwłaszcza od XVII w.. 
szkoła katedralna włocławska traci coraz bardziej na znaczeniu i zatraca 
swój wyższy poziom naukowy tak, że w końcu XVIII w. schodzi już do 
rzędu szkółek prywatnych. elementarnych. 
Po chwilowem zamknięciu w ł. 1810-1811. z powodu reorgani- 
zacji szkolnictwa za czasów Ks. Warszawskiego, wznowiona przez ka- 
pitułę i kosztem jej utrzymywana, istnieje jeszcze do roku 1866, celem 
uczenia uboższej dziatwy miasta najpierwszych zasad czytania, pisania. 
liczenia, katechizmu i służenia do Mszy św. Upadła zupełnie w 1866. 
gdyż kapituła, która dotąd łożyła na koszty jej utrzymania, teraz z po- 
wodu przeprowadzonej przez rząd zaborczy rosyjski konfiskaty mająt- 
ków kościelnych, utraciła cały prawie swój fundusz uposażeniowy. 


, 


. 

 


1) MHDWI. VIII. 55; MHDWI. XVI. 30-32. 
2) MHDWI. XVI, 30-32. 
II) MHDWI. VIII. 55
>>>
/ 
I 


. 
, 
I 


...... 


l 


Szkoła katedralna. 


31ł 


. 


b) B U d y n e k s z k o l n y. 
Pierwotny budynek szkoły katedralnej stał w pobliżu dawnej Ka- 
tedry nad Wisłą. Dom ten jeszcze w r. 1435 powiększony kosztem ka- 
pituły katedralnej, wkrótce potem około roku 1453 się spalił-o Niedługo 
zaraz w tym czasie stanął nowy dom szkoły katedralnej w bliskości 
dzisiejszej Katedry, który następnie był naprawiony jeszcze w latach 
1521 i 1526 i przetrwał do połowy XVI w. W ł. 1559-1561 kapituła 
swoim kosztem wybudowała nowy dom na szkołę ale dosyć daleko od 
Katedry, dlatego biskup St. Karnkowski (1567-1581) przeniósł szkołę 
do świeżo nabytego na ten cel domu od wikariuszy katedralnych przy 
kościele św. Witalisa. Dom ten miał okna z błony ołowianej i w r. 1576 
został gruntownie odnowiony na przyjęcie przybywającego do Włoc- 
ławka na dłuższy pobyt wraz z całym orszakiem króla Stefana Bato- 
rego. Król na zamku biskupim przebywał, gdy orszak królewski przez 
kilka miesięcy zamieszkiwał w odnowionej szkole katedralnej. Po opróż- 
nieniu budynku nauka w szkole katedralnej znowu się odbywała. Bu- 
dynek ten szkoły katedralnej przetrwał do najazdu Szwedów w 1657 r.. 
którzy go spalili. 
Dom ten, w którym szkoła katedralna się mieściła do roku 1657. 
był murowanym okazałym budynkiem z portykiem czworograniastym 
od frontu. llyło w nim wiele pokoi oddzielnych, umożliwiających uczniom 
uczenie się w skupieniu. Od zachodniej strony zwrócony był do za- 
budowań Seminarjum Duchownego, przy kościele św. Witalisa 1). W szkole 
tej był obraz M. Boskiej, przed którym uczniowie po skończonych 
lekcjach śpiewali Maria, Mater gratiae. 
W r. 1657 w czasie najazdu Szwedów na Włocławek. okazały ten 
budynek szkolny wraz ze wszystkiemi sprzętami i obrazem spalił się. 
Odtąd szkoła, po chwilowej przerwie, mieści się po różnych do.. 
mach wynajmowanych w mieście. 
W r. 1664 próbowano odbudować szkołę z ruin pozostałych po poża- 
rze z r. 1657, ale to nie dało się wtedy uskutecznić. Dopiero w r. 1724 
kapituła na posiedzeniu swojem dn. 3/11 powzięła uchwałę wybudowa- 
nia nowej szkoły, która istotnie wystawiona została wkrótce potem 
głównie staraniem prałata Ant. Dembowskiego, późniejszego biskupa 
włocławskiego. 
Dom ten był z drzewa i niedługo służył celom szkoły katedralnej. 
Widocznie był za ciasny i nie nadawał się na szkołę, skoro już w pocz. 
XIX w. jest wydzierżawiony pewnemu nauczycielowi dla prywatnego 


I) Damalewicz, Vitae. str. 40.
>>>
r 


312 


Szkoły włocławskie. 


uczenia dzieci, a następnie miastu na łaźnie. aż wreszcie jako zupełnie 
zrujnowany około r, 1821 zostaje z polecenia kapituły zupełnie rozebrany. 
Tymczasem szkoła katedralna aż do swojego zupełnego zniesienia 
w 1866 r, mieści się w kolegjum XX. Wikarjuszy katedralnych. gdzie 
jeszcze w r. 1853 kierownikiem jej i nauczycielem jest ks. Aleksander 
Szuszkowski. mający pod swoją pieczą 20 uczniów 1), 



 
I 
I 


.ł 


l) Arentowicz, Z dawno Włocł. 59-60. 


-
>>>
1 


3. 


Inne sZkoł". włocław.kie niegd"., istnieJące. 


( 
I 


a) S z koł a p a r a f j a l n a. 
P RZY kościele parafjalnym św. Jana w Włocławku istniała też 
oddawna szkoła, t. zw. parafjalna, która jednak wobec istnienia 
w mieście lepiej postawionej szkoły katedralnej nie spełniała 
swego zadania należycie, a nawet były dłuższe okresy przerwy w jej 
działalności. Uczniowie tej szkoły byli używani do posługi podczas na- 
bożeństw w kościele parafjalnym św. Jana oraz do towarzyszenia ka- 
płanowi idącemu do chorego z Wiatykiem. 
Szczególniejszy zapis fundacyjny dla szkoły zrobił w testamencie 
prałat prepozyt kapituły katedralnej włocł. Jan Parzniowski, żyjący 
w początkach XVI w. W myśl tego zapisu na dobrach miasta uloko- 
wana była suma 100 złotych, od którego roczny czynsz 4 floreny Rada 
Miasta zobowiązała się oddawać dla czterech chłopców uczniów szkoły 
parafjalnej, którzy towarzysząc kapłanowi, idącemu od chorego z Wiaty- 
kiem, mieli być ubrani w czerwone suknie i czapeczki i nieść latarnie 
i chorągiewki. które były już sprawione z fundacji Naropińskiego. 
Z owych czterech florenów jedne dwa rozdawano chłopcom, a dru- 
gie dwa przeznaczano na koszta naprawy ubrań i rzeczy potrzebnych 
i używanych przez chłopców przy ceremonji towarzyszenia kapłanowi 
do chorego. 
Fundację tę potwierdził biskup Jan Karnkowski dnia 12 grudnia 
1533 r. Już jednak w końcu XVI w., jak świadczą wizytacje parafji 
św. Jana w Włocławku, odbyte przez biskupa Rozdrażewskiego w 1584 1 ) 
i w 1594 r. 2 ), chłopcy uczniowie szkoły parafjalnej nie towarzyszą ka- 
płanowi idącemu do chorego, a roczny czynsz 4 floreny z fundacji pre- 
pozy ta Parzniowskiego całkowicie przeznaczany jest na utrzymanie 
szkoły, 


1) MHDWI. XVIII. 79-83. 
2) MHDWI. XXIII. 60-2.
>>>
r 


314 


Szkoły włocławskie.' 


W roku 1597 szkoła już ma odrębnego rektora. Nadzór nad szkołą 
i rektorem sprawuje sam proboszcz parafji św. Jana. on pobiera od 
miasta owe 4 flor. rocznego czynszu. on też występuje w obronie 
rektora szkoły, jako swego podwładnego, w razie wyrządzonej mu 
krzywdy. 
Tak np. w r. 1597 proboszcz św. Jana Piotr Sylwester wystąpił 
do sądu biskupiego ze skargą o czynną zniewagę rektora szkoły przez 
nieznanego sprawcę 1). 
W począkach XVII wieku jeszcze czynna jest szkoła parafjalna. 
a uczniowie jej posługują przy nabożeństwach w kościele św. Jana 2). 
Ponieważ brak jest wiadomości o szkole parafjalnej w źródłach 
późniejszych z drugiej połowy XVII i XVIII w.. należy przypuszczać, że 
szkoła ta później upadła już to z powodu braku odpowiedniego uposaże- 
nia dla nauczyciela i uczniów szkoły, czy też dlatego, że wobec istnie- 
nia szkoły katedralnej była może ona zbędną. Jeżeli zaś szkoła pa- 
rafjalna przy kościele św. Jana we Włocławku kiedy później jeszcze 
istniała, to tylko w tej formie, że proboszcz miejscowy sam najczęściej 
był jej kierownikiem i zarazem nauczycielem, mając pod swoją opieką 
kilku najwyżej chłopców, nie tyle dla prawidłowego prowadzenia z nimi 
nauki, ile raczej dla przygotowania ich do posługi w kościele. 


b) W y ż s z a S z koł a 4-k l a s o w a 9). 
Po upadku szkoły katedralnej do rzędu niższej szkoły w XVIII w. 
czynione były starania. w celu założenia we Włocławku szkoły o wyż- 
szym poziomie naukowym, celem przygotowywania kandydatów do Se- 
minarjum Duchownego. Staraniem więc biskupa Ostrowskiego i kapituły 
w r. 1775 powstała we Włocławku szkoła wyższa 4-klasowa, Uczyli 
w niej księża świeccy i eksjezuici. przybyli z Torunia po zniesieniu 
zakonu Jezuitów w r. 1773. W r. 1787 szkoła ta miała 13-tu nauczy- 
cieli, wtem 12-tu księży i jednego świeckiego, Jana Karłowskiego. Do 
programu nauki w tej szkole, oprócz zwykłych przedmiotów nauczania. 
wchodziła także i filozof ja, co świadczy ojej charakterze nauczania 
wyższym od elementarnego. Szkoła ta istniała krótko, tylko od 1775 
do 1788 r. i upadła zapewne z powodu braku funduszów na jej utrzy- 
manie, czy też z powodu ówczesnych burzliwych wypadków i rozbio- 
rów Polski. 


.t 


l) v 32 f. 189, 
I) Damalewicz, Vitae VIad. Ep. 40--1. l 
8) ChodyńBki, Szkoła Katedralna Włocł. 130-2; Kalendarzyk informacyjny włocł. _ 
na rok 19t:ł. Da pocz, artyk. 
 szkołach dawnych. włocł.; Warsz, Gub. Wiedomosti 
187'1. Nr. 18. w artykule o Włocławku. 


.......
>>>
......., 


Inne szkoły włocławskie niegdyś istniejące, 


315 


o szkole tej nie posiadamy szczegółowych wiadomości, poza krót- 
kiemi wzmiankami w Raportach Szkół, wydanych przez prof. Teodora 
Wierzbowskiego. 
c) S z koł a 00. R e f o r m a t ó w 1). 
W r. 1814 staraniem mieszczan powstała przy klasztorze 00. Re- 
formatów w Włocławku szkoła pięciooddziałowa. Szkoła mieściła się 
w domu klasztornym, odnowionym specjalnie w tym celu kosztem kupca 
Mateusza Gładyszewskiego. Nauczali w szkole 00. Reformaci bez- 
płatnie; na czele każdego oddziału stał jeden zakonnik Reformat. 
Szkoła widocznie odpowiadała 6wczesnym wymaganiom pedagogicznym.. 
skoro zasłużyła sobie na pochwałę Sekretarza Senatu Krół. Juljana 
Ursyna Niemcewicza, który ją dn. 5 czerwca 1817 r. wizytował 2). 
Miała ona przez pewien czas charakter szkoły wyższej. W obecprzy- 
bycia jednak do Włocławka 00. Pijar6w i założenia przez nich w Włoc- 
ławku szkoły wyższej wydziałowej, szkoła 00. Reformat6w przy reor- 
ganizacji szkolnictwa w 1820 r. została przez Komisję Edukacji Naro- 
dowej zamieniona na szkołę publiczną elementarną z programem nauk 
rządowym. 
Szkoła odtąd była bezpośrednio zależna od Komisji Edukacji Na- 
rodowej, która przez pośrednictwo Dozoru Szkolnego wydawała dla niej 
rozporządzenia, jak również udzielała pewnego zasiłku na jej utrzymanie. 
Szkoła zostawała nadal pod kierownictwem 00. Reformatów 
i w domu klasztornym, a Dozór Szkolny zawierał z klasztorem umowę. 
celem prowadzenia szkoły. 
Przy nowej reformie szkolnictwa na mocy rozporządzenia Rady 
Administracyjnej z dn. 22 maja 1834 r. szkoła 00. Reformatów została 
utrzymana jako elementarna, tylko że podzielono ją na dwie części: 
katolicką i ewangelicką. Podział taki był o tyle wtedy konieczny, że 
w mieście już mieszkało wielu niemców-ewangelików. 
Odtąd przy klasztorze i pod kierownictwem 00. Reformatów 
była tylko szkoła kotolicka dla chłopców, gdy ewangelicka była koe- 
dukacyjną i prowadzoną w domu wynajętym na rogu uł. Piekarskiej 
i Brzeskiej, pod nadzorem i kierownictwem miejscowego pastora. 
W szkole katolickiej w r. 1853 było 70 chłopców, a w ewange- 
lickiej 40 chłopców i 20 dziewcząt. 
Dn. 31-go stycznia 1865 r. w wykonaniu reskryptu Kom. Rząd.. 
Ośw. Pubł. z dn, 22 grudnia 1864 r. szkoła 00. Reformatów została 


l) Chodyński, St. Ks, Szkoła O O. Reformatów w Włocławku; Kalendarzyk in-o 
formacyjny włocławski na rok 1913: Arentowicz, Z dawn, Włocł. 59-60. 
II) Chodyński, Szkoła 00. Reformatów we Włocł. 16-17.
>>>
III"'" 


316 


Szkoły włocławskie. 


przez inspektora szkoły powiatowej Karpińskiego wobec delegata 
z Biura Naczelnika Powiatu przejęta całkowicie na własność Komisji 
Rządowej. Odtąd 00. Reformaci zostali usunięci od nauczania, jak 
również pozbawieni zostali posiadania domu szkolnego, który dopiero 
przed dwoma laty oddany został klasztorowi, w wykonaniu obecnie 
obowiązującego Konkordatu. 


d) S z koł a O O. P i jar 6 w, 
Sprawa sprowadzenia do Włocławka 00. Pijarów, którzyby za- 
łożyli w mieście kollegjum i szkołę. była poruszana już w pierwszej 
połowie XVIII wieku. gdy na sejmiku Radziejowskim dn. 13/1X 1746 r., 
zebrana szlachta wejewództw brzesko-kuj, i inowrocławskiego uchwa- 
liła zwrócić się z prośbą do ówczesnego biskupa włocławskiego Wa- 
lentego Czapskiego, aby poparcia swego udzielił sprawie osadzenia przy 
Katedrze włocławskiej 00. Pijarów i aby z hojności swojej udzielił im 
zasiłku na wystawienie tamże kollegjum i szkoły, gdzieby mogli na- 
uczać I). 
Osadzeniu jednak w Włocławku 00. Pijarów przeszkadzały długo 
różne trudności zarówno z powodu braku odpowiednich fundacyj, jak 
i wskutek powstałych niebawem zamieszek w kraju, które zakończyły się 
rozbiorami Polski. Dopiero na wniosek Komisji W. R. i O. P. dekretem 
biskupa Malczewskiego z dn. 10 stycznia i kapituły z dn. 12 stycznia 
1818 r. pałac biskupi został oddany na użytek szkoły publicznej 2), któ- 
rej kierownictwo postanowieniem generała Zajączka, Ks. Namiestnika Kró- 
lestwa z dn. 4 września 1819 r..NI! 4284 powierzono 00. Pijarom, spro- 
wadzonym z Radziejowa, gdzie od r. 1723 zarządzali paraf ją i prowa- 
dzili kolegjum i szkołę. 
00. Pijarzy zamieszkali w pałacu biskupim, w którym również 
pomieszczona została i szkoła. Paraf ja Radziejowska wróciła do księży 
świeckich. ale zapisy poczynione już poprzednio dla 00. Pijarów prze- 
szły wraz z nimi do Włocławka. Pozatem otrzymali 00. Pijarzy pe- 
wien zasiłek od Komisji Edukacyjnej na prowadzenie szkoły, która zo- 
stała ostatecznie zorganizowana i oddana pod ich kierownictwo i zarząd 
pismem tejże Komisji z dn, 1 października 1821 r. 
Była to szkoła wydziałowa z rektorem na czele, o czterech kla- 
sach. W roku szkolnym 1822/3 uczyło w niej 8-miu profesorów, 
a w r. 1853/4 w końcu lipca odbywał się w niej przez dwa dni pu- 
bliczny egzamin roczny. Do programu nauczania wchodziły następu- 



d 


, 
I 


l) Pawiński, Dzieje Ziemi Kuj. V. 105. 
2) Chodyński St. Ks.. Seminarjum Włocławskie str. 3745. 


.
>>>
Inne szkoły włocławskie niegdyś istniejące. 


317 


jące przedmioty: religja, nauka moralna, nauka obyczajów, języki: pol- 
ski, łacina, niemiecki, historja polska i powszechna, geograf ja nowo- 
żytna, arytmetyka, algebra, geometrja, fizyka i początki chemji. 
a w r. 1829/30 w klasie czwartej obok języka łacińskiego uczono nadto 
i greckiego i francuskiego po 2 godz. tygodniowo. ale jako przedmiotów 
nieobowiązkowych a tylko celem ułatwiania uczniom kończącym szkołę 
wydziałową przejście do szkoły wojewódzkiej. 
W czterech klasach uczniów było wszystkich około 200, wpis 
roczny od każdego wynosił 9 złotych, ale uwalniano od tej opłaty tych. 
którzy okazali świadectwo ubóstwa, 
Po powstaniu Listopadowem w r. 1832 rząd rosyjski szkołę 00. Pi- 
jarów w Włocławku oddał w ręce nauczycieli świeckich. Szkoła cho- 
ciaż zmieniła swój charakter, to jednak mieściła się nadal w pałacu 
biskupim, Tam bowiem jeszcze do r. 1846 mieszkali 00. Pijarzy, do- 
póki nie przenieśli się zpowrotem do Radziejowa, gdzie ponownie 
mieli pod swoją pieczę oddaną parafję, którą zarządzali aż do r.1864, 
t, j. do kasaty zakonów w Królestwie 1). 


,d 
.I 

 

 


e) S z k o la R e a l n a. 
Po odebraniu w r. 1832 00. Pijarom szkoły wydziałowej. miesz- 
czącej się w pałacu biskupim, rząd rosyjski zaraz w następnym roku 
mocą wydanej nowej "Ustawy Szkolnej" poddał tę szkołę pod wła- 
dzę "Rady Wychow. Pubł. " , zamieniając ją jednocześnie na 4-kla- 
sową szkołę obwodową, o charakterze szkoły niższej. dającej mło- 
dzieży praktyczne t. j. realne wykształcenie, przygotowujące do życia. 
W r. 1845 złączono z nią przeniesioną wraz z całym majątkiem 
z Lipna powiatową szkołę wydziałową i tak powiększoną i zreorgani- 
zowaną nazwano odtąd "Włocławską Szkołą Realną". 
Szkoła ta, po wyprowadzeniu się z Włocławka 00. Pijarów w r. 
1846 i przeniesieniu się ich do Radziejowa, zajmowała cały pałac biskupi, 
ale już od r. 1861 tylko jedna połowa pałacu służy celom szkoły, z wej- 
ściem od strony Wisły, gdy druga połowa z frontem nowym dodanym 
od ulicy dzisiejszego mostu oddana została na mieszkanie biskupom, 
którzy przejściowo od r. 1818 t. j. od czasu oddania pałacu na szkoły 
publiczne mieszkali poza Włocławkiem, w Wolborzu i Kaliszu. 
W połowie wieku XIX szkoła liczyła przeciętnie 130 uczniów. 
W r. 1862 staraniem mieszczan, zwłaszcza kupców włocławskich, 
"Włocławska Szkoła Realna" zostaje zamienioną na "Powiatową 4-kla- 


Chodyński St. Ks., Szkoła 00. Pijarów w Włocławku; ATlJntowicz, Z dawno Wło- 
cławka 58-9.
>>>
318 


Szkoły włocławskie, 


sową Szkołę Realną Handlową", t. j. z dążnością handlową. W r. 1863 
szkoła ta ma 8 nauczycieli i 137 uczniów. 
W r. 1866 szkoła została przemianowana na 7-klasowe "Gimna- 
zjum Realne". przygotowujące do wyższych zakładów naukowych. 
Kiedy zaś w roku szkolnym 1874/5 przeprowadzono w Królestwie 
nową organizację szkolnictwa, zmniejszającą liczbę szkół przygotowują- 
cych do uniwersytetów, 7-klasowe Gimnazjum Realne w Włocławku zamie- 
niono na ,,6-klasową Szkołę Realną", znosząc 7-mą klasę, wbrew woli 
i mimo próśb obywateli m. Włocławka, chcących za wszelką cenę zatrzy- 
mać 7-mą klasę i utrzymywać ją swoim kosztem. Szkoła realna istnieje 
we Włocławku tylko do roku szkolnego 1892/1893, kiedy to na stałe 
przeniesiono ją do Kalisza i nadano jej nazwę: "Kaliska Szkoła 
Realna" 1). 


f) S z k D ł a m i e j s kar z e m i e ś l n i c z a 2). 
W r. 1894 w zamku - pałacu biskupim, po wyprowadzeniu się 
z niego Szkoły Realnej do Kalisza. została założona szkoła miejska rze- 
mieślnicza o 3-ech klasach z kursem 6-1etnim, w której uczono stolar- 
stwa i tokarstwa. Szkoła ta istniała do początku wojny t. j. do r. 1914. 


g) P e n s j e i s z koł y żeń s k i e ś r e d n i e 3). 
W domu .N2 13 przy uł. Brzeskiej istniała we Włocławku w poło- 
wie XIX w. pensja 3-klasowa p. ochmistrzyni Joanny Sowińskiej, 
w której w r. 1853 nauczaniem 100 uczenie zajęte były oprócz samej 
przełożonej nadto jeszcze 2 guwernantki i 3 podguwernantki, 
W inwentarzu Włocławka z 1860 r. jest wymieniona "szkoła 
wyższa płci żeńskiej". Była to szkoła p. Agnieszki Biifle, zasłużonej 
na polu piśmiennictwa pedagogicznego. autorki książeczki: "Ostatnie 
rady i przestrogi dla moich uczenic" , wydanej w drukarni włocławskiej 
u Buchholtza. około r, 1850. Szkoła ta początkowo mieściła się przy 
Starym Rynku, a później przy ul. Nowej (dziś 3-go Maja) w domu 
Vaedtkego .NI! 25. W r. 1853 pensja ta oprócz przełożonej p. Biifle 
miała 2 guwernantki i 3 podguwernantki oraz 50 uczenic. 
W r. 1856 otworzyła w Włocławku pensję p. Izabela Zbiegniewska. 
Pensja ta, ponieważ wychowywała dziewczęta w patrjotyźmie polskim 


J) Chodyński St. X., Szkoła Katedralna Włocł. 132; Bojańczyk J., Z dziejów 
dawnej szkoły realnej we Włocławku. Zycie Włocławka. wrzesieil - grudzieil 1930. 
str. 17-20; Arentowicz, Z dawno Włocławka 14-15. 
2) Rozwój samorządu m. Włocławka 1926. 94-5. 103-5. 
8) Arentowicz, Z dawno Włocł. 59-61; Inwentarz Włocławka z 1860 r. 


-..ł..
>>>
I 
I 


Inne szkoły włocławskie niegdyś istniejące. 


319 


i stała na wysokim poziomie naukowym, dlatego śledzona była przez 
władze szkolne rosyjskie. aż wreszcie w r. 1876 przez nie za.mknięta. 
Odtąd p. Zbiegniewska, mieszkając nadal do końca życia (8/VI 1914) 
w Włocławku, udzielała już tylko prywatnie lekcyj. W r. 1926 wdzięczne 
jej uczenice ufundowały w miejscowym kościele 00. Reformatów nad 
drzwiami bocznemi następujące epitafjum: "Ś. p. Izabeli Zbiegniewskiej 
1830-1914 obywatelce patrjotce. Mistrzyni serc i umysłów kilku pokoleń 
w czasie niewoli i ucisku, byłe uczenice ku jej uczczeniu tę pamiątkę 
kładą" . 
W końcu ub. w. założona została w Włocławku pensja p. Masłow- 
skiej. Pensja ta do r. 1898 była 6-klasową szkołą ogólnokształcącą. 
poczem przekształcona została na 7-klasową szkołę handlową żeńską. 
która przetrwała do r. 1915/16, kiedy ostatecznie została zlikwidowana. 
W r. 1876 została założona w Włocławku przez p. Aleksandrę 
Aspisową 4-klasowa szkoła żeńska. która w r. 1890 powiększyła się 
o klasy V i VI. a w 1910 o klasę VII. W tymże roku kierownictwo 
szkoły objęła córka założycielki p. Władysława Aspisówna. W r. 1918 
pensja przekształciła się w 8-klasowe Gimnazjum Realne o typie ma- 
tematyczno- przyrodniczym, z prawami państwowemi. W r. 1920 wy.. 
szło z tego Gimnazjum pierwsze piętnaście maturzystek. Przy szkole 
istniał od samego początku internat 1). 
Z powodu trudności materjalnych gimnazjum to z końcem roku 
szkolnego 1930/31 zostało zlikwidowane. 


h) S z koł y d o k s z t a ł c a j ą c e. 
Już w pocz. XIX w. powstała we Włocławku pierwsza dokształcająca 
szkoła, zwana w opisach Włocławka z 1853 2 ) i 1860 r. 3 ) szkołą rze- 
mieślniczo-niedzielną. Początki jei były następujące. Komisarz woje- 
wódzki Rzeszotarski dn. 30 listopada 1822 r. polecił Dozorom Szkolnym. 
aby czeladź rzemieślnicza Włocławka w niedziele i święta od godz. 2-ej 
do 4-ej popoI. uczęszczała na naukę czytania i pisania, czego miał 
dopilnować burmistrz miasta. Były to więc pierwsze kursy dla anal- 
fabetów. W połowie XIX w. uczęszczało na nie 100 uczniów 4). 
W r. 1918 powstają we Włocławku, Miejskie Kursy Wieczorowe". 
urządzane corocznie staraniem Magistratu m. Włocławka, od początku 
listopada do końca marca każdego roku. dla dorosłych analfabetów 


l, Rozwój Samorządu m- Włocławka 1926. str, 101-'!, 
") Arentowicz. Z dawno Włocł. 
9-60. 
8) Inw. z 1860 r. 
4) Chodyński, Szkoła 0.0. Reformatów 24-5.
>>>
320 


Szkoły włocławskie, 


. 


płci oboj ga, Lekcje prowadzone były wieczorami w jednej ze szkół 
powszechnych, od godz. 19-21-ej trzy razy tygodniowo przy komple- 
cie 25-40 słuchaczy. Kursy te czynne były do roku 1928. korzystało 
z nich corocznie do 400 osób płci obojga w wieku od lat 14 do 40. 
a nawet wyżej 1). 
i) S z k o l n i c t wop o c z ą t k o w e 2). 
Według Tabeli Komisji Dobr, Porz. z 1787 r., istniała we Włoc- 
ławku przy kościele św. Stanisława nad Wisłą szkoła dla dzieci. 
Od początku XIX w. w Włocławku istnieją także szkółki począt- 
kowe prywatne. Około r. 1815 nauczyciel p. Kowalewski prowadzi 
szkółkę dla dzieci płci obojga; podobną szkółkę. ale tylko dla dziew- 
cząt, w tymże czasie utrzymuje p. Łączyńska. Około r. 1833 założona 
zostaje jednoklasowa szkoła elementarna katolicka, wymieniona jeszcze 
w inwentarzu Włocławka z 1860 r., a w 1872 r. liczy 72 uczenice. 
W pierwszej połowie XIX w. istnieje także w Włocławku szkoła 
żeńska przygotowawcza, czyli jakgdyby przedszkole, prowadzone i utrzy- 
mywane za zgodą Władzy Szkolnej przez guwernantkę Barbarę Stefanow- 
ską. Szkoła ta w r. 1853 liczyła 20 uczenic. Podobną szkołę prowadziła 
w Włocławku około r. 1865 p. Konstancja Przyłulska. Pozatem w Włoc- 
ławku od r. 1834 istnieje pod kierunkiem miejscowego pastora elemen- 
tarna szkoła ewangelicka koedukacyjna, licząca w 1853 r. 60 uczniów 
(40 chłopców i 20 dziewcząt). Szkoła ta jednak wkrótce upada, W r, 
1859 powstaje dwuklasowa szkoła żydowska koedukacyjna, wzmianko- 
wana jeszcze w inwentarzu Włocławka z 1860 r. W r. 1873 założona 
została l-klasowa szkoła elementarna dla 30 uczniów prawosławnych. 
która jednak już w r. 1877 połączona była z drugą l-klasową szkołą 
początkową, istniejącą od r. 1875, w jedną szkołę dwuklasową ogólną 
dla wszystkich chłopców bez różnicy wyznań chrześcijańskich. Poza- 
tem w połowie XIX w. aż do r. 1866 rolę szkół początkowych pełnią 
także dawne wyższe szkoły: Katedralna i 0.0. Reformatów, które w tym 
czasie spadły już do rzędu niższych szkółek. 


j) Charakterystyka szkolnictwa włocławskiego 
w c z a s a c h n i e w o l i. 
W pierwszej połowie XIX w. szkoły wszystkie średnie i początkowe 
w Włocławku mają charakter polski, a i wychowanie religijne w szko- 


l) Arentowicz, Z dawno Włocł. 59; Markowski St., Oświata pozaszkolna a Włocł. 
2ycie Włocł. marzec-kwiecieil19
9. 8-10; Sprawozd. Samorz. m. Włocł. 1926. str. 90, 
2) Choclyński, Szkoła 00. Reformatów 32-3: Rozrządzenie ł 27; Inw. Włocł. 
z 1860 r.; Arentowicz, Z dawno Włocł.59-60. 


I 
I 
l
>>>
-.... 


-," .. - 
- "'. 


.. 
-, 


cU 
N 
... 
"; 
I 
 Gl 
:; 
=I 
.
 
V, 
:x:: 
.
 
:: 
... 
.. 
U- 
l:. 

 
.: 
t 

 
go 
..... 
U 
.. 

 
U 
..c 
O 
CO 
U 
..c _ 
... 
.£ 

 
I 
O 
'Ol 
Gl 
:.E 
U 
Gl 
CO 
Uj 

 
=I 
E 
O 
o... 
c;- 
I 
GO 
,., 
:i. 

- 


'" .,.. 


"'--. .- 


... 


l. 


, 



 


J. 
f 



". I 


..',:r 


. - 


.1
>>>
I 
L
 



 


- 


'" 


-- 


-
>>>
I 



 


Inne szkoły włocławskie niegdyś istniejące. 


321 


łach, zwłaszcza w czasach Królestwa Kongresowego przed powstaniem 
Listopadowem, jest postawione dobrze dzięki ustosunkowaniu się odpo- 
wiedniemu Rządu Krół. do tej sprawy. O tem może choćby świadczyć za- 
rządzenie Komisarza woj ew. Rzeszotarskiego, z dn. 19 grudnja 1822 r.. 
przesłane do dozorów szkolnych, a nakazujące: "aby wszystkie dzieci 
wspólnie z nauczycielami chodziły do Kościoła po wsiach w dni świą- 
teczne i niedzielne, a w miastach także i w dni powszednie, każdy 
nauczyciel szkoły winien u siebie wprzód dzieci zgromadzić, a następ- 
nie w porządku, ze skromnością i przykładem do kościoła zaprowa- 
dzić" 1). Po powstaniu Listopadowem (1831). a zwłaszcza po roku 1863. 
rusyfikacja jest przeprowadzana w szkolnictwie nietylko średniem, ale 
i początkowem. Najcięższym był okres lat 1863-1880. kiedy to w szko- 
łach wszystko było wykładane:w języku rosyjskim, z wyjątkiem religji. 
której uczył po polsku prefekt, ale często pod kontrolą nauczyciela 
moskala. Tak np. w szkole przy klasztorze w 1876 r., nauczyciel 
moskal wizytował lekcje religji i nawet raz w tygodniu sam wykładał 
historję Kościoła po rosyjsku, a nadto naczelnik powiatu zastrzegł 
sobie, że sam będzie egzaminował z religji 2). 
Od r.190S szkolnictwo przybiera charakter polski. powstają liczne 
szkoły polskie prywatne początkowe i średnie, ale te ostatnie bez praw 
rządowych, które nadal posiadają tylko gimnazja z językiem wykłado- 
wym rosyjskim. Krótko tylko i przejściowo szkoły włocławskie po 
wyjściu moskali podlegają władzy okupacyjnej niemieckiej, bo już od 
r. 1917 poddane zostają pod władzę Poł. M. W. R. i O. P. 


l) Chodyr1ski St. Ks., Szkoła 0.0. Reformatów we Włocł. 24-5. 32. 
2) Markowski, Szkolnictwo we Włocławku. Zycie szkolne. Włocławek. wrzesieil. 
patdziernik 1924. 331-2. 


MonoJ;:"rafja m. Wloclawka. 


21 


...
>>>
ł 


... 

 
I 


4. 


Szhoł". włocławshie obecnie iatniejące. 


l-O. G i m n a z j u m Z i e m i Kuj a w s k i e j 1). 
P O przeniesieniu Szkoły Realnej z Włocławka do Kalisza, Wło- 
cławek od r. 1893-1900 nie posiada wcale szkoły średniej. Dopiero 
staraniem okolicznych ziemian oraz kupców i przemysłowców wło- 
cławskich z Ludwikiem Bauerem na czele w r. 1900 założona została 
w mieście ,,7-klasowa Szkoła Handlowa" z językiem wykładowym ro- 
syjskim i z prawami rządowemi. 
Szkoła utrzymywana była z prywatnych funduszów założycieli: 
kupców i przemysłowców Włocławka oraz ziemian okolicznych. Roz- 
poczęto naukę od klasy wstępnej do drugiej włącznie, dodając co rok 
jedną dalszą klasę. Początkowo szkoła mieściła się w domu wynaję- 
tym przy uł. Łęgskiej. gdzie dziś znajduje się Sąd Pokoju II Okręgu, 
a od r. 1902 zajmuje swój własny gmach przy uł. Szkolnej Nr. 6. 
Po strajku szkolnym w r. 1905 szkoła, dotąd z językiem wykła- 
dowym rosyjskim i z prawami rządowemi. została przekształcona na 
prywatną szkołę polską bez praw rządowych, zatrzymując nadal swój 
dawny charakter 7-klasowej Szkoły Handlowej. W okresie 1908-1911 
istniał przy szkole Oddział Rolniczy z 3-1etnim kursem. 
W czasie wojny 1914-1918 r. szkoła stopniowo przekszałca się 
z 7-klasowej Szkoły Handlowej na 8-klasowe Gimnazjum Realne. Po 
wojnie zaś i wskrzeszeniu Państwa Polskiego rozporządzeniem rządo- 
wem z dnia l sierpnia 1919 r. szkoła została upaństwowiona, począt- 
kowo jako "Państwowe Gimnazjum Realne". a od d.4.XII.1922 r. jako 
"Państwowe Gimnazjum Ziemi Kujawskiej". W ostatnich latach, z po- 
wodu napływu wielkiej liczby uczniów. w Gimnazjum zaprowadzono 
równoległe klasy dwóch typów: humanistycznego i matematyczno- 
przyrodniczego. 


l) Czarnecki F., Dzieje Gimn. Z. K. Życie Włocławka. wrzeFień 19
7. 9 - 13; 
Rozwój samoIZądu m. Włocławka 1926. str. 95-B; Księga Pamiątkowa Koła Wycho- 
'wańców Gimnazjum Ziemi Kujawskiej. Włocławek, IQ3l r. str. 312. in BO.
>>>
1 
ł 


Szkoły włocławskie obdcnie Istniej,ce. 


323 


oJ 
... 

 


2-0. G i m n a z j u m (L i c e u m) i m. P i u s a Xl). 
O Gimnazjum albo Liceum im. Piusa X, była mowa wyzeJ przy 
Seminarjum Duchownem, z którem stanowi nierozłączną całość, jako 
Seminarjum Małe. 


3.0. G i m n a z j u m B i s k u p i e i m. D ł u g o s z a 2). 
Dnia 2 września 1916 r. biskup włocławski Stanisław Zdzito- 
wiecki założył w Włocławku Gimnazjum im. Długosza. umieszczając 
je w lewem skrzydle pałacu biskupiego. Rozpoczęto naukę od klasy 
wstępnej i czterech klas następnych, dodając kolejno co roku dalsze 
wyższe klasy. W r. 1920 szkoła już świetnie była postawiona; w 7-miu 
klasach było około 400 uczniów, trzy klasy młodsze miały oddziały 
równoległe, także istniała przy szkole bursa na 30 uczniów. 
W r. 1920 w czasie najazdu bolszewickiego na Włocławek pałac 
biskupi spłonął wraz ze wszystkiemi sprzętami i urządzeniami szkol- 
nemi. Od tego czasu szkoła w domu wynajętym po dawnej "sufra- 
ganji" na rogu uł. Gdańskiej i Tumskiej rozpoczęła pracę od klas młod- 
szych, stopniowo otrzymując klasy wyższe. W r. 1923 Gimnazjum otrzy- 
muje prawa państwowe, a w czerwcu r. 1925 wychodzą z niego pierwsi 
maturzyści w liczbie dziesięciu. W pocz. października 1928 r. Gim- 
nazjum wprowadziło .się do własnego gmachu przy uł. Łęgskiej. Utrzy- 
mywane jest z funduszów Kurji Diecezjalnej i opłat uczniowskich, jest 
szkołą prywatną katolicką, do której nie mają prawa wstępu :l:ydzi. 
Jest typu humanistycznego, nosi urzędową nazwę "Gimnazjum im Dłu- 
gosza", a także pospolicie nazywane jest "biskupiem". 


4-0. G i m n a z j u m K a t ol i c k i e żeń s k i e p. J a n i n y 
S t e i n b ok ó w n y (dziś SS. Urszulanek) 3). 
W roku 1916 staraniem ówczesnego biskupa włocławskiego Stani- 
sława Zdzitowieckiego Stowarzyszenie religijne "Wychowanie i Oświata" 
założyło we Włocławku, przy placu Kopernika wpobliżu Katedry i ko- 
ścioła św. Witalisa, prywatne katolickie Gimnazjum żeńskie typu hu- 
manistycznego. które rozpoczęło naukę od 4 klas niższych, otrzymując 
kolejno co roku po jednej klasie następnej aż do VlII włącznie. Szkoła 
była rozbudowywana w ł. 1924 i 1928. W r. 1928 utworzono przy 
Gimnazjum prywatne Seminarjum Nauczycielskie. Pierwszą przełożoną 
Gimnazjum aż do roku 1931 była p. Janina Steinbokówna. W roku 1931 


1) Zob. wyżej str. 30!. 
I) Rozwój samorządu m. Włocławka 1926.' str. 98-100. 
S) Rozwój samorządu m. Włocławka 1926. str. 102.
>>>
r 
J 
1 
I 


324 


Szkoły włocławskie. 


Gimnazjum i Seminarjum Nauczycielskie przeszły na własność zgroma- 
dzenia SS. Urszulanek polskich z Krakowa. 


5-0. Gimnazjum Państwowe żeńskie im. M. Konopnickiej l} 
W roku 1918 włocławski oddział Spółdzielczego Stowarzyszenia 
Szkolnego założył w Włocławku Gimnazjum żeńskie, które rozporzą- 
dzeniem M.W.R. i O.P. z dnia 28 października 1921 r., zostało prze- 
kształcone na Gimnazjum Państwowe 2eńskie im, M. Konopnickiej. 
typu humanistycznego. Gimnazjum początkowo mieściło się w domu 
wynajętym przy uł. Brzeskiej, a od r. 1932 mieści się we własnym no- 
wym gmachu nad Wisłą, na bulwarach J. Piłsudskiego. 


6-0. G i m n a z j u m K o e d u k a c y j n e g m i n y I z r a e l i c k i e j 2). 
W roku 1917 założone zostało przez gm. Izraelicką we Włocławku 
Gimnazjum męskie, a w 1918 także i żeńskie, które po niedługim czasie 
istnienia oddzielnego złączyły się w jedno Gimnazjum Koedukacyjne. 


7-0. K o m u n a l n e S e m i n a r j u m N a u c z y c i e l s k i e 3). 
Już w lutym 1917 roku Włocławski Oddział Polskiej Macierzy 
Szkolnej zorganizował S-miesięczne kursy dla kandydatów na nauczy- 
cieli ludowych, oraz w czasie wakacyj tegoż roku 6-cio tygodniowy 
kurs dokształcający dla nauczycieli czynnych. Ponieważ jednak takie 
dorywczo urządzane kursy nauczycielskie były niewystarczające. dla- 
tego jeszcze w tym samym roku dn. S.XI Rada Pedagogiczna ówczes- 
nego Gimnazjum Realnego dzisiejszego Państwowego Gimn. Ziemi Kuj, 
otworzyła przy temże Gimnazjum I Kurs Seminarjum Nauczycielskiego. 
z programem nauki na 4 lata rozłożonym. Początkowo dyrektorem 
Seminarjum był dyrektor Gimnazjum, dopiero od grudnia 1919 r. mia- 
nowany został oddzielny dyrektor p. Błędowski, który do dziś zostaje 
na tem stanowisku. 
Koszta utrzymania Seminarjum pokrywały najpierw sejmiki Nie- 
szawski i Włocławski wspólnie. Od roku jednak 1923, kiedy założone 
zostało w Nieszawie Państwowe Seminarjum Nauczycielskie, sejmik 
powiatu Nieszawskiego wycofał się od ponoszenia częściowego kosz- 
tów utrzymania Sem. Naucz. w Włocławku. Odtąd ciężar 60 8 /0 wy- 
datków tych pokrywa sejmik pow. Włocł. i Magistrat m. Włocławka, 
reszta zaś 40 0 /0 budżetu pokrywana jest z subwencyj państwowych 
i wpisów. 


I 
\ 
I 


l) I. c. 100. 
8) I. c. 94. 


2) I. c. lO?, 


l 


1-
>>>
-, 
J 


Szkoły włocławskie obecnie istniej
ce. 


325 


W r. 1921/2 nie było matury w Seminarjum z powodu dodania 
V kursu. Seminarjum nie ma własnego gmachu. ale odbywa swoje lek- 
cje w godzinach popołudniowych w Gimn. Z. Kuj, 
Obecnie Seminarjum jest w stadjum likwidacji. z powodu nowej 
ustawy o ustroju szkolnictwa. 


8-0. P r y wat n e żeń s k i e k a t o li c k i e S e m i n a r j u m 
N a u c z y c i e l s k i e S. S. U r s z u l a n e k. 
W r. 1928 przy Gimnazjum p. Steinbok, Stow. "Wychowanie 
i Oświata" założone zostało prywatne katolickie Seminarjum Nauczy- 
cielskie żeńskie, które w roku 1931 wraz z całem Gimnazjum przeszło 
na własność SS. Urszulanek. Obecnie, z powodu wejścia w życie no- 
wej ustawy szkolnej, Seminarjum ulega stopniowej likwidacji. 


\ 


9-0. S z koł a T e c h n i c z n al). 
W 1920 r., rozporządzeniem M. W. R. i O. p, na skutek starań 
niektórych z pośród obywateli miasta, założona została we Włocławku 
Państwowa Niższa Szkoła Techniczna, która początkowo mieściła się 
w lokalu wynajętym, a od r. 1924 we własnym gmachu nowo wybudo- 
wanym kosztem Państwa na placu zaofiarowanym bezpłatnie przez 
Magistrat Miasta przy uł. Rolińskiego. 
Szkoła jest na całkowitem utrzymaniu Min. Wyzn. Relig. i Ośw. 
Pubł., a uczniowie wpłacają tylko niewielkie wpisowe na materjał i na- 
rzędzia używane przy pracy w szkole. 
Nauka rozpada się na dwa wydziały: rolniczy i elektrotechniczny. 
Na wydziale rolniczym szkoła kształci samodzielnych monterów, me- 
chaników maszyn rolniczych i przemysłowych, na wydziale zaś elektro- 
technicznym samodzidnych monterów, elektrotechników do instalacji 
siły światła. 
Warsztaty szkolne są zaopatrzone w najnowsze urządzenia, a praca 
i wytwórczość w nich jest zorganizowana na wzór najbardziej nowo- 
cześnie postawionych zakładów przemysłowych. 
W r. 1924 szkoła liczyła 462 uczniów i 21 nauczycieli. 


to-o. S z k o la H a n d l o w a 2). 
W r. 1919 rozporządzeniem M. W. R. i O. P. powstała we Włoc- 
ławku niższa Szkoła Kupiecka, przemianowana niebawem na średnią 


. 1) I. c. 104. 
2) I. c. 103. Państwowa Szkoła Handlowa we Włocławku lQ19-1929. Włoc- 
Jawek 1929. 


l
>>>
326 


Szkoły włocław.kie. 


Państwową Szkołę Handlową. Dyrektorem jej od samego początku jest 
p, Michler. Szkoła przeznaczona jest tylko dla chłopców i mieści się 
w domu wynajętym, Na uwagę szczególniejszą zasługuje istniejące 
wśród uczniów tej szkoły od samego jej założenia stowarzyszenie 
"Nauka i cnota". którego celem jest samokształcenie członków w nauce 
i cnocie. udzielanie sobie wzajemnej pomocy koleżeńskiej. troska o zdro- 
wie. rozwój fizyczny i t. p. oraz o przygotowanie do życia towa- 
rzyskiego. 


11-0. M i e j s k a S z k o la Z a w o d o waD o k s z t a ł c a j ą c a. 
W roku 1918 dla młodzieży męskiej, zatrudnionej w rzemiośle. 
przemyśle, handlu oraz instytucjach użyteczności publicznej, powstały 
we Włocławku "Kursy Zawodowe Wieczorne". przemianowane w 1919 r. 
na Szkołę Zawodową Dokształcającą Polskiej Macierzy Szkolnej, która 
zreorganizowana w myśl nowego Statutu Miejscowego Szkolnego, uchwa- 
lonego przez Radę Miejską m. Włocławka dn. 19 czerwca 1920 r., na 
mocy koncesji M. W. R. i O. P. z dn. 3 sierpnia 1920 r. .Ni! 5532/20 s. III 
została przekształcona na "Miejską Szkołę Zawodową Dokształcającą" 
dla pracującej młodzieży męskiej. 
W myśl statutu. uchwalonego przez Radę Miejską dn. 19 czerwca 
1920 r.. prawnym właścicielem szkoły jest Magistrat m. Włocławka, 
Do szkoły tej obowiązana jest uczęszczać młodzież męska w wieku od 
lat 14-18, pracująca w rzemiośle, przemyśle, handlu, instytucjach uży- 
teczności publicznej. Nad wypełnieniem zaś tego obowiązku czuwa 
osobna Komisja Dokształcenia Zawodowego. Nauka jest bezpłatna 
i odbywa się w dwóch szkołach powszechnych oM 2 i 15. Uczniowie 
wnoszą tylko niewielką opłatę na książki "kontroli obecności" (dzien- 
niki). W r. 1928 szkoła liczyła około 450 uczniów l). 


12-0. S z koł y p o c z ą t k o w e. 
W chwili wybuchu wielkiej wojny światowej w 1914 r. Włocławek 
miał 20 szkół początkowych o 70-ciu oddziałach, 32 siłach nauczyciel- 
skich i 1867 dzieci uczących} się, Na ogólną tę liczbę 20 szkół po- 
czątkowych były 2 szkoły żydowskie, męska 2-klasowa i żeńska I-kla- 
sowa oraz l szkoła ewangelicka l-klasowa koedukacyjna. 
Po wybuchu wojny szkoły włocławskie chwilowo są unierucho- 
mione, ale już w r. 1915 miasto uruchomiło część szkół początkowych. 


J) Markow8ki St., Oświata pozaszkolna we Włocł. Zycie Włocł.. marzec-kwie- 
cieil 1928. 8-10; Szkolnictwo we Włocławku Uł24/192f. Sprawozdanie Magistratu 
m. Włocławka. 


l 


I 


... 


.ł 



. 
:A 


.......
>>>
Szkoły włocławskie obecnie istniejące. 


327 


I 


a w 1916 r. utworzona świeżo przy Magistracie m. Włocławka Komisja 
Szkolna uruchomiła wszystkie szkoły powszechne w mieście, jakie istniały 
przed wojną światową. 
Od r. 1917 z przejściem szkolnictwa w Włocławku pod władzę 
polskiego Minist. Ośw. Pubł., a zwłaszcza od przybycia do naszego 
miasta pierwszego polskiego inspektora szkolnego p. Gackiego, a po 
nim Boł. Kaczorowskiego, i od czasu ogłoszenia dn. 7 lutego 1919 r. 
dekretu o obowiązku szkolnym, rozpoczął się większy ruch na polu 
organizowania szkolnictwa początkowego we Włocławku. 
Praca idzie w dwóch kierunkach: najpierw w szkołach już istnie- 
jących tworzone są nowe oddziały, a następnie zakładane są nowe 
szkoły, tem bardziej konieczne, że z każdym rokiem pomnaża się liczba 
dzieci w wieku szkolnym, 
O tym postępie pracy i rozwoju szkolnictwa powszechnego we 
Włocławku najlepiej uświadamiają nas dane statystyczne. Gdy w r, 1914 
było w Włocławku 20 szkół początkowych miejskich o 70 oddziałach. 
32 nauczycieli i 1867 dzieci, to w 1920 r. w takiej samej liczbie szkół 
jest oddziałów 104, tyluż nauczycieli i 4198 dzieci, w 192f./7 roku 
szkolnym - oddziałów 126 i tyluż nauczycieli oraz 5313 dzieci. 
a w 1930/3J r. pobierało naukę w szkołach pocz. 6599 dzieci. 
Zwiększyła się też liczba przedszkoli, których do r. 1914 było 4. 
a od r, 1919 jest ich osiem: l miejskie, 2 prywatne, p. Feliksy Szał- 
wiń ski ej i p. Jadwigi Kurczyńskiej - obydwa wzorowe zakłady freblow- 
skie dla dzieci zamożniejszych rodziców. oraz 5 przedszkoli, utrzymy- 
wanych przez różne zrzeszenia społeczne. a mianowicie: l) ochronka 
im. ,Sienkiewicza przy pł. katedralnym. utrzymywana przez Kurję Bisku- 
pią Włocławską; 2) ochronka założona i utrzymywana przy klasztorze 
przez 00. Reformatów, w której wszystkie dzieci oprócz nauki otrzy- 
mują także obiady, a naj biedniejsze nadto doraźną pomoc materjalną; 
3) sierociniec i przedszkole t. zw. Dom Sierot "Opatrzność" przy uł. 
Łaziennej, utrzymywany przez Chrześcijańskie Towarz. Wspomagania 
Biednych; 4) ochrona i przedszkole gminy ewangelickiej; 5) przedszkole 
dla dziewcząt im, M. Szenfelda. utrzymywane przez żydowską gminę 
wyznaniową. Razem w przedszkolach uczy się około 350 dzieci 2). 



 
lo 


2) Markowski St., Szkolnictwo we Włocławku. 2ycie Szkolne. Włocławek. wrZ8- 
sie6-pa1d z , 1924. str, 332; Rozwój Samorz, m. Włocławka r. 1926. 78, 8J. 84; Spra- 
wozdani
 Magistr. m. Włocł, r. 1927/8. 245-6;-r. 1929/30. 76-7; - r. 1930/31.55.
>>>
I 


x 


WŁOCŁAWSKIE INSTYTUCJE DOBROCZYNNE 
I SPOŁECZNE 


l. 


Szpital katedralny św. Witali.a. 
W MYŚL obowiązujących w Polsce konstytucyj synodalnych 1) 
przy katedrac
1 i kościołach w dawnych wiekach zwykle erygo- 
wany był szpital-schronisko dla chorych starców i wszelkiego 
rodzaju osób zniedołężniałych i niezdolnych do pracy. Taki szpital 
był też i przy Katedrze w Włocławku, zwany dlatego katedralnym, 
a także miejskim, lub szpitalem miasta Włocławka, albo, i to najczęściej, 
był nazywany szpitalem św. Witalisa, gdyż znajdował się przez całe 
wieki przy kościele św. Witalisa. 
Prawdopodobnie wraz z pierwotną Katedrą został spalony w 1329 r. 
istniejący przy niej szpital katedralny. nowy zaś szpital erygowany 
został przy kościele św. Witalisa, jako tymczasowej Katedrze, gdzie 
już odtąd zawsze pozostawał, chociaż nowa Katedra dzisiejsza została 
już ukończona w ł. 1340-1411. 
Opieka nad szpitalem od czasów najdawniejszych pierwotnych 
należała zawsze do kapituły katedralnej, która z pośród siebie corocznie, 
zwykle na kapitule generalnej w oktawę Trzech Króli, wyznaczała 
jednego prowizora szpitalnego duchownego i drugiego świeckiego 
z pośród mieszczan włocławskich 2). Prowizor obowiązany był co roku 
zdawać kapitule na święto Trzech Króli podczas kapituły generalnej 
sprawozdanie z zarządu szpitalem. 
Za biskupa St. Karnkowskiego (1567 - 1581) szpital św. Witali sa 
został nanowo erygowany i lepiej uposażony 8). Kapituła wtedy swoim 
kosztem wystawiła nowy dom dla szpitala. oddając stary dom poszpi- 
talny przy kościele św. Witalisa, na pomieszczenie Seminarjum Duchow- 
nego, świeżo wtedy 16/VIII 1569 r. erygowanego 4). 
Nowy ten dom szpitalny składał się z dwu izb: jednej dla ubogich 
chorych i drugiej dla starców, ale jeszcze zdrowych; nadto była tam 


ł 


t 


1) Ohodyński, Statuta Kapituły Wł. 219. 11 0, 
2) Wizyta biskupa R02.dratewskiego z 1584 r.; MHDWI. XVIII. 86-7. 
B) MHDWl. VIII. 57-8; XVI. 32-3. 
ł) Chodyński, Semin. Włocł. :?39. 


.........
>>>
Szpital katedralny św. Witalisa. 


329 



 


łazienka, a przy domu ogród szpitalny, Była też przy szpitalu mała 
kapliczka, ale w niej rzadko się odprawiała Msza śW. I). 
Oprócz głównego domu - szpitala, w którym mieszkali ubodzy, 
'chorzy i starcy, obok były jeszcze dwa inne domy. również należące 
do szpitala 2), z których jeden był wydzierżawiony śpiewakom kate- 
dralnym. a drugi przeznaczony był również na pomieszczenie dla 
ubogich szpitala S). 
Ubogich. mieszkających w szpitalu, było w r. 1577 trzech. 
a w 1584-piętnastu, póżniej wahała się przeciętnie ich liczba od 6-8 
'Osób. Według wizyty biskupa Rozdrażewskiego z 1584 r. służba szpitalna 
składała się: z pastucha, którym zazwyczaj był jeden z ubogich mieszkańców 
:szpitala i za pasenie bydła oprócz całkowitego utrzymania otrzymywał 
nadto pensję 10 gr. rocznie; pozatem w szpitalu była osobna kucharka. 
która otrzymywała za pracę l grzywnę rocznie. oraz służący do wożenia 
drzewa do kuchni. Ubodzy otrzymywali w szpitalu mieszkanie, jedzenie 
i ubranie 4). 
Kierownictwo i opiekę nad szpitalem pełnił od czasów niepamięt- 
nych prepozyt kościoła św. Witalisa. który był obowiązany za stypen- 
djum, otrzymywane od kapituły 4 floreny. odprawiać dwa razy w tygodniu 
Mszę św. w kościele św. Witalisa. dla ubogich szpitala, a mianowicie 
w piątek Mszę "Humiliavit" i w sobotę-o M. Boskiej. Ubodzy szpitala . 
mieli obowiązek być przynajmniej dwa lub trzy razy w roku u spo- 
wiedzi i Komunji św., a także w większe święta i uroczystości 5). 
Uposażenie szpitala św. Witalisa stanowiły różne daniny w naturze 
od zamku biskupiego oraz czynsze od licznych zapisów i legatów. a poza- 
iem ubodzy szpitala zdrowsi żebrali pod bramami w niedziele, piątki 
i soboty każdego tygodnia. 
W ciągu wieków uposażenie szpitala zmieniało się i było nastę- 
pUJące. 
Z zamku biskupiego szpital dostawał co tydzień dwa korce mąki 
psz
nnej z młyna Świech. co kwartał dwa korce grochu z zamku 
biskupiego w Włocławku. dwie połcie słoniny i dwa korce kaszy 
jęczmiennej, na święta zaś Bożego Narodzenia. Wielkiejnocy, Zieł. Św. 
i Wniebowzięcia czwartą część całego zabitego wołu lub jednego barana, 
i na miesiąc jedną beczkę piwa z browaru biskupiego. 


I) MHDWl. XVIII. 88-9. 
2) MHDWI. XVI, 32-3. 
B) MHDWI. XVIII, 88-P; Baranowski W., Szpital św. Witalisa. Zycie Włoc- 
ławka \!-31, kwiecień-czeroviec Nr. 4-6. str. 4-8. 
4) MHDWI. XVI. :i2-3. 

) MHDWI. VIII. 57-8; MHDWI. XVI1I. 86 - 8,}: XVI. 
'2-1.
>>>
-- 


330 


Włocławskie instytucje dobroczynne i społeczne. 
. 


Pozatem szpital posiadał liczne legaty, od których czynsze miały 
być wypłacane szpitalowi, a mianowicie na dobrach: Rydzyna flor. 770 
z czynszem rocznym 50 flor., Łanięta flor. 330 z czynszem 21 fl.. 
Grabie fl. 700 z czynszem fi. 49, w magistracie Toruńskim flor. 2200 
z czynszem fi. 130, na wsi Suszesz z zapisu kanonika Aleksandra Ma- 
gnuskiego fl.3000 z czynszem fl. 20, na dobrach Sułkowo fi. 200 z czyn-o 
szem fl. 12, na dobrach Łowiczek z zapisu Protficza fł. 1150 z czynszem 
fl. 80. Były też jeszcze inne zapisy i legaty na sumę kilkuset florenów. 
zostające na prywatnych pożyczkach 1). 
Dochody szpitala z biegiem czasu uszczuplały się, z winy nieraz 
samego zarządu szpitalnego. Świadczą o tem wizytacje biskupa Roz- 
drażewskiego z 1584 r. 2) i biskupa Szaniawskiego 1705-1720) a) oraz 
skargi samych ubogich szpitala. 
Jedną z takich skarg rozpatrywano na kapitule generalnej dn, 
17/VIII 1719 r., przedstawiając jednocześnie smutny stan szpitala temi 
słowy: "Ustawicznie ubodzy cum praeposito Hospitalis Vladislaviensis 
(z przełożonym Szpitala Włocł.) Venerabili Capitulo (do Prześwietnej 
Kapituły) skwierczą, że ich ad mentem Sanctae Fundationis Karnko- 
wianae (w myśl świętej fundacji Karnkowskiego) żadna z młyna i zamku 
włocławskiego nie dochodzi prowizja, zaczym pp. Ablegati (posłowie) 
copias (kopje) tejże fundacji książęcej J. M. remonstrabunt i za tymiż 
ubogimi wniosą instancję. Także informabunt jako i dom szpitalny tenże 
murowany z gruntu się wali ob defectum suae debitae provisionis 4). 
Kapituła więc wyznaczyła komisję do polepszenia stanu szpitala. 
Szczególniejszy upadek szpitala św. Witalisa zaznacza się w połowie 
XVIII wieku. Chcąc zaradzić temu biskup Ant. Kaz. Ostrowski w de- 
krecie reformacyjnym z dn. 10lX 1760 r, upomina kapitułę katedralną 
i zobowiązuje ją do sumiennego opiekowania się szpitalem i obrony 
ubogich szpitala przed wszelką krzywdą i oszustwem, prowizor zaś szpi- 
tala ma sumiennie prowadzić rachunki i zarządzać szpitalem i corocznie 
zdawać sprawozdanie rachunkowe 5), Prepozyt zaś kościoła św. Wita- 
lisa. który ma pełnić pieczę duszpasterską nad szpitalem ma obowią.. 
zek w myśl fundacji szpitalnej sumiennie i w określonym czasie od- 
prawiać Msze fundacyjne oraz ma starać się o wynalezienie wszyst- 
kich aktów erekcji i fundacji kościoła i szpitala św. Witalisa oraz za- 
troszczyć się o naprawę, czyli odnowienie tegoż kościoła i szpitala 6)
 



 



 


l) MHDWI. XVHl. 86-9; VIII. 57-S. 
2) MHDWI. X v III. 86-9; XXII, 167. 
6) MHDWI. \ III. 57-8. 4, v. 230 f. 334. 
5) OhQdYltxk,. Statuty hapituły włocł. 271. XXXI. 
ti) ł. c. 271. XXXII.
>>>
Szpital kktedralny św. Witalisa. 


331 


Nielepszy jest stan szpitala w końcu XVIlI W., skoro biskup J. Ry- 
biński w swej ordynacji z d. 20. V. 1786 r, ponownie przypomina ka- 
pitule i poleca jej, aby przez swego prowizora pilniejszą rozciągała tro- 
skę nad szpitalem tak pod względem duchowym, jak i materjalnym. 
i wszelkich użyła środków i wysiłków odpowiednich, w celu odzyska- 
nia zatrzymanych i niewypłaconych od wielu lat a należnych szpita- 
lowi czynszów i dochodów 1). 
W r. 1787 na mocy rozporządzenia Komisji Dobrego Porządku 
i z polecenia ówczesnego biskupa Józefa Rybińskiego grunta szpitalne. 
wynoszące l włókę, mają zostawać w posiadaniu mieszczan. którzy 
za to pod groibą ich utraty obowiązani są corocznie dwiema ratami 
dawać szpitalowi sumę złotych dziewięćdziesiąt. nic z niej nie potrąca- 
jąc; ale z włóki tej ciż mieszczanie nie są już obowiązani płacić do 
skarbu biskupiego rocznego podatku 18 złotych 2). 
Według Tabeli Komisji Dobrego Porządku z 1787 r. szpital św. 
Witalisa miał swoje posiadłości przy uł. Cygance, dom z ogrodem pod 
Nr. 193, ogród około sadzawki pod Nr. 216, dom narożny i ogród 
"przy ul. Brzeskiej ku Reformatom" oraz ogród wynoszący obszaru 
9 morgów 135 prętów "za Reformatami ku Młynom" 3). 
Walcząc z trudnościami i z brakiem odpowiednich dochodów 
i środków materjalnych potrzebnych do swego utrzymania, szpital św. 
Witalisa wegetował tak jeszcze z górą pół wieku. W inwentarzu-opi- 
sie m. Włocławka z 1860 r. jest pomieszczony jeszcze ten szpital. jako 
istniejący w Włocławku pod nazwą "dom schronienia dla ubogich ka- 
tedralnych" 4). 
W Archiwum Kap. Kat. znajduje się też księga rachunkowa tego 
szpitala, prowadzona od r. 1784-1863 5). 
Ostateczna likwidacja i zniesienie szpitala św. Witalisa nastąpiło 
dopiero w r. 1865. t. j. po ostatecznej konfiskacie dóbr kościelnych. 


l) I. c. str. 298. 28°. 
II) Chpdyńskl, Rozrządzenie 137-8. 
9) I. c. 116. 118. 125. 
4) Arch. miejskie. Akta Magistr! m. Włocławka. dział statystyczny Nr. 50. 

) Na podstawie tej księgi zob. artyk. Baranowskiego W" Szpital św. Wita1isa,. 
we Włocławku". 2ycie Włocławka 19U. Nr. 4-6. kwit'cień-czerwiec. s. 4-8.
>>>
....- 


2. 
Szpital - DOID XX. EIDer
t6w. 
J AKKOLWIEK w myśl obowiązujących ustaw synodalnych miał istnieć 
przy każdej katedrze dom-schronisko dla chorych kapłanów 1), to 
jednak w diec. Włocł dopiero w pocz. XVII w. powstaje projekt 
założenia takiego domu w Włocławku. 
Sprawa była o tyle pilna. że znajdowało się już podówczas w die- 
cezji wielu kapłanów biednych. chorych, niedołężnych, zostawionych 
-bez środków do życia i bez dachu nad głową. Nie mogąc pełnić ucią- 
żliwych posług duszpasterskich przy kościołach, zmuszeni byli, 
z uszczerbkiem dla swojego zaszczytnego stanu duchownego, żebrać na 
swoje utrzymanie, wystawać pod bramami i prosić o jałmużnę. W celu 
zaradzenia temu na przedstawienie biskupa Wołuckiego (t 1622), który 
pierwszy z biskupów włocławskich zajął się tą sprawą. synod diece- 
zjalny odbyty w Włocławku dn. II/VI 1620 r. powziął następującą 
w tym względzie uchwałę. 
"Ponieważ często zdarza się. że proboszczowie oraz inni kapłani 
naszej diecezji, z powodu podeszłego wieku, lub przewlekłej choroby, 
nie mogą pełnić posług duszpasterskich przy kościołach sobie powie- 
rzonych i dlatego porzuciwszy owe kościoły z uszczerbkiem dla swego 
stanu duchownego niekiedy zmuszeni są żebrać pod bramami, przeto 
niniejszy synod w trosce braterskiej o nich jednomyślnie zgodził się 
składać daninę i corocznie w miarę możności ją uiszczać tak dla ku- 
pienia domu dla tych kapłanów, jak i zapewnienia im utrzymania. 
A skoro następnie okazali swą szczodrobliwoŚć względem tej sprawy 
Jego Naj
ostojniejsza Wysokość (Biskup) oraz Dostojni Panowie Pra- 
łaci i Kanonicy Włocławscy, przeto i każdy także w diecezji proboszcz 
po 10 groszy i wikarjusz po 5 groszy rocznie zobowiązali się płacić 
(na ten cel), o zbieranie zaś tych pieniędzy i doręczanie ich prowizo- 
rom pomienionego szpitala pilnie zatroszczą się dziekani wiejscy" 2). 
Uchwała powyższa synodalna nie podaje nam dokładnych danych, 
jaką część fundacji, czyli uposażenia tego szpitala wziął na siebie bi- 


J) ChodyfIski, Statuta synodalia 111. 
2) MHDWI. VIII. 56-1. 



 


I 
, 


J 


.......
>>>
, 
f 


Szpital - Dom XX. Emerytów. 


333., 


skup Wołucki i kapituła katedralna - wspomina tylko o ich wielkiej 
szczodrobliwości względem mającego powstać przytułku dla chorych 
i niedołężnych kapłanów. 
Synod ten tylko zapoczątkował, ale nie powziął jeszcze żadnych kon- 
kretnych projektów w sprawie założenia tak potrzebnego szpitala schro- 
niska dla XX. Emerytów, przytem sam projektodawca biskup Wołucki, 
nie mógł tej ważnej sprawy, która mu tak bardzo leżała na sercu, po- 
przeć, dlatego że w niespełna dwa lata potem w 1622 r. umarł. Rów- 
nież i danina na ten cel uchwalona przez synod, od każdego probosz- 
cza po 10 gr. i od wikarjusza po 5 gr. rocznie, nie była należycie ścią- 
gana i wypłacana, zarówno z braku odpowiednich obostrzeń jej sank- 
cjami karnemi, jak i z winy samych egzekutorów, dziekanów wiejskich. 
którzy w myśl postanowień synodu byli obowiązani do sumiennego 
ściągania tych opłat. oraz z powodu niechęci uiszczania tej należności 
przez samych opodatkowanych proboszczów i wikarjuszy. Tak więc 
dla powyższych przyczyn zapoczątkowana sprawa założenia szpitala- 
schroniska dla XX. Emerytów w Włocławku została odłożona na później. 
Za następnego biskupa Andrzeja Lipskiego (1622-16631) nie była, 
zdaje się, sprawa ta wcale poruszana. Dopiero następny, wielce zasłu- 
żony dla diecezji Włocławskiej biskup Maciej Łubieński (1631 - 1641) 
sprawę szpitala - schroniska dla chorych kapłanów diecezji wydobył 
ponownie na światło dzienne i poddał pod obrady na synodzie die- 
cezjalnym w Włocławku dn. 16tv 1634 roku. 
Synod ten ponowił uchwałę w tej sprawie poprzedniego synodu 
z 1620 r., z pewnemi obostrzeniami, że mianowicie: najpóźniej w ciągu 
dwu lat, t.j. do r. 1636 szpital taki dla chorych kapłanów ma już być 
założony, dziekani obowiązani są pod groźbą kar, według woli biskupa 
nakładanych. do ściągania regularnego po 10 groszy od każdego pro- 
boszcza a po 5 gr. od wikarjusza rocznej daniny, uchwalonej jedno- 
myślnie na synodzie w 1620 r. za biskupa, Wołuckiego, i wreszcie 
pieniądze te mają być zebrane jeszcze przed końcem każdego roku 
kalendarzowego i doręczone prokuratorowi kapituły, który zarazem 
jest mianowany prowizorem czyli ekonomem mającego powstać szpi- 
tala. Biskup zaś ze swej strony zobowiązuje się na potrzeby tego szpi- 
tala dawać ze swoich dóbr zasiłek roczny w różnych produktach żyw- 
nościowych, oraz przeznacza na ten cel wszystkie dobra i majątki, 
pozostające po duchownych, schodzących z tego świata bez testamentu. 
Wykonanie uchwały synodalnej w sprawie założenia szpitala dla kapłanów 
powierzono kapitute katedralnej, która zobowiązała się, że na naj 
b liższem swe m posiedzeniu generalnem będzie nad nią obradować l), 
J) Chodyński, Statuta synodalia I, c. 214. · 


.
>>>
r 


. 


T 


334 


Włocławskie instytucje dobroczynne i społeczne. 


. 


Po synodzie okazało się, że fundacja i uposażenie szpitala w oparciu 
na opodatkowaniu duchowieństwa diecezjalnego w myśl uchwał syno- 
dów z 1620 i 1634 r. nie da się urzeczywistnić, a to wskutek ogólnego 
zubożenia kleru w tym czasie i uszczuplenia się dochodów beneficjalnych. 
Ponieważ jednak sprawa założenia szpitala dla chorych i bezdom- 
nych kapłanów była bardzo pilna do załatwienia i nie cierpiąca zwłoki, 
dlatego biskup Maciej Łubieński w r. 1641 bierze ją w swoje ręce cał- 
kowicie, przyjmując na siebie ciężar jego utrzymania i uposażenia. 
Zapisuje na ten cel 6000 flor, poł. na dobrach w Głuszynie wraz 
prawem do procentów od tej sumy, oraz 600 flor. pol. rocznego 
czynszu z dóbr Bischofstatskich. zapisem z dn. 3/1 1641 r., kapitule da- 
rowanych przez biskupa. 
Również w myśl uchwały synodu z 1634 r. mają być nadal na 
ten cel obracane także dobra pozostałe po zmarłych bez testamentu 
duchownych. Proboszczowie zaś i wikarjusze są już odtąd zwolnieni od 
daniny rocznej. do jakiej się zobowiązali na synodach w 1620 i 1634 r., 
ale wzamian za to, w dowód wdzięczności dla biskupa Macieja Łubień- 
skiego, który przejął na siebie ciężar uposażenia i utrzymania szpitala, 
obowiązani są corocznie odprawiać jedną Mszę św. w intencji jego, za 
żyjącego Mszę do Ducha św. lub o odpuszczenie grzechów, oraz po 
jego śmierci Mszę żałobną za jego duszę. Na pomieszczenie szpitala 
biskup oddaje połowę domu przy kościele św. Stanisława nad Wisłą, 
świeżo opróżnioną przez 00. Reformatów. 
To nowe zarządzenie w sprawie szpitala dla chorych kapłanów 
ogłoszone zostało przez biskupa Macieja Łubieńskiego na synodzie diec. 
w Włocławku 1641 r. 1). 
Jednocześnie z otwarciem szpitala dla kapłanów w Włocławku 
w 1641 r. w domu przy kościele św. Stanisława. tylko dla kujawskiej 
części diecezji z częścią Mazowsza, biskup pomyślał także o szpitalu 
dla chorych kapłanów i z pomorskiej części diecezji, który erygowany 
w Starogardzie, w nowym budynku osobnym został już oddany do użytku 
także w 1641 r., o czem biskup zawiadomił zebranych przedstawicieli 
duchowieństwa na synodzie diecezjalnym. obradującym w tymże roku 
we Włocławku 2). Sprawa jednak uposażenia tego szpitala nie była 
jasno wtedy określona, lecz dopiero później wyznaczone zostały osobne 
czynsze i dochody na ten cel oraz na podniesienie z ruiny uboJ;!ich ko- 
ściołów na Pomorzu 3). 


" ł 


" 


J) I. c. 234-5; Korytkowski, IV. 14; ChodYiiski, Statuty kapituły wł. 294. 24°. 
2) Chodyń8ki, Statuta syn. 236. 
8) MHDWI. VIII. 156-7.
>>>
Szpital - Dom XX. Emerytów. 


335 


i 


Zarząd szpitala dla kapłanów w Włocławku należał do kapituły, która 
z pośród siebie wyznaczała jednego prowizora. a ten był obowiązany 
przedstawiać kapitule roczne sprawozdanie rachunkowe. 
Dobroczyńcą szpitala był także biskup Ant. Kaz. Czartoryski, który 
na dobrach Stolcenberg zapisał dlań 6000 florenów I). 
Dom przy kościele św. Stanisława niedługo służył swojemu celowi 
szpitalneIWl. uległ bowiem wkrótce zniszczeniu i ruinie, zwłaszcza po 
napadzie na Włocławek Szwedów w 1657 r. 
Przytem uposażenie i dochody szpitalne zostały również wkrótce 
uszczuplone. przyznane zaś czynsze nie były szpitalowi należycie uisz- 
czane już w drugiej połowie XVII w. Niemałą tu winę i odpowiedzial- 
ność za to ponosiła też sama kapituła katedralna włocławska, do któ- 
rej należał zarząd i piecza nad szpitalem, a która nie wywiązywała się 
należycie z tych obowiązków i nie starała się o dobro szpitala. 
To też podczas wizytacji generalnej kapituły biskup Bonawentura 
z Niedzielska Madaliński w dekrecie wizytacyjnym z dn. 3jVI 1687 r. 
ubolewa. że w diecezji starzy, schorzali, zubożali i sterani pracą i wie- 
kiem kapłani na lata swej starości i choroby nie mają dachu nad głową. 
Upomina więc biskup kapitułę i przynagla, by starała się usilnie 
o zapewnienie mieszkania i utrzymania kapłanom nie zdolnym do pracy, 
dla których ten szpital przy kościele św. Stanisława w Włocławku zo- 
stał prawnie erygowany, i by funduszu na jego cele przez pobożnych 
fundatorów przeznaczonego i zapisanego ongiś, a obecnie ciążącego na 
dobrach SmoIsko i Stolcemberg, jak również regularnej wypłaty czyn- 
szów od sum zapisanych jak naj sumienniej strzegli i wybierania ich do- 
pilnowali 2). 
W drugiej połowie XVII w. po rozebraniu zrujnowanego i zniszczo- 
nego domu szpitalnego przy kościele św. Stanisława, kanonik kapituły 
włocł. Aleksander Magnuski swoim kosztem wystawił na temże miejscu 
nowy dom, składający się z czterech izb, przyozdobionych kominkami, 
a przeznaczony odtąd już wyłącznie na szpital dla kapłanów. Albo- 
wiem fundacja psałterzystów t. j. wikarjuszy kat., erygowana w daw- 
nych wiekach przy kościele św. Stanisława, wznowiona jeszcze przez 
biskupa Macieja Łubieńskiego S) około r. 1641. już teraz w tym czasie 
w końc!1 XVII w. upadła zupełnie. 
Tenże dobroczyńca Ks.Ks. Emerytów w Włocławku Kan. Aleks. 
Magnuski z ramienia kapituły został mianowany prowizorem czyli opie- 


l) I. c. 
2) Lhodyński. Statuty kap. włocł. s. 26:!. 
B) Korytkowski, Arcybiskupi IV. 14.
>>>
I 
I 


. 


336 


\\ łocławskie instytucje dobroczynne i społeczne. 


kunem tego szpitala. Zaledwie jednak w nowym i wygodniejszym domu 
pomieszczono chorych kapłanów-starców, już znowu w niedługim czasie 
z początkiem XVIII w. około r, 1710 1) podczas powtórnego najazdu 
Szwedów na Włocławek. dom szpitalny uległ ruinie i takiemu zniszcze- 
niu, że chorzy kapłani musieli go wkrótce opuścić, a przytem również 
w tym czasie i dochody należące się szpitalowi w dużej części zupeł- 
nie przepadły 2). 
Wprawdzie zaraz został naprawiony dom szpitalny, ale już na 
kapitule generalnej dn. 16/VIII 1713 3) postanowiono w myśl życzeń 
biskupa opróżnić szpital z mieszkańców kapłanów, jako zagrożony ruiną; 
przeprowadzenie zaś tego powierzono ówczesnemu prowizorowi szpitala. 
kanclerzowi kapituł-r 3). 
Po naprawieniu ponownem szpital znowu był czynny przez sze.. 
reg lat. 
Na kapitule tygodniowej z dn. 2/III t 1719 r. 4) uchwalono przyjąć 
do szpitala niewidomego kapłana Wilskiego, proboszcza z Kościeszek. 
Miejsce jedno w szpitalu było wtedy wolne, gdyż niedawno zmarł w szpi- 
talu stały mieszkaniec jego ks. Jacek Pentalski. Nie odraz u jednak 
ks. Wilski zamieszkał w szpitalu, bo jeszcze na kapitule generalnej 
w dn. 17jVIII 1719 r. 5 ) wydano polecenie w tejże sprawie ówczesnemu 
prowizorowi szpitala ks. Sokołowskiemu, aby postał ał się przygotować 
jedno mieszkanie dla przybywającego niebawem do niego niewidomego 
proboszcza wsi Kościeszki, ks, Wilskiego. Ta 
 ua uchwała kapitulna 
dalej wspomina, że ponieważ w domu szpitalnym w nocy rozlegają się 
hałasy i pukania jakiegoś ducha. dlatego też kapituła poleca temuż 
prowizorowi ks. Sokołowskiemu. aby w intencji owej dającej o sobie 
znać duszy zmarłej, zapewne pokutującej, dał ubogim jaką jałmużnę 
z dóbr fundacyjnych szpitala. 
Dom szpitalny jednak chylił się coraz bardziej ku ostatecznej 
ruinie, o czem dn. 2SjVIlI 1727 r. prowizor szpitala ks. Sokołowski 
powiadomił kapitułę, domagając się od niej odpowiedniego funduszu 
do rozpo
z;ęcia natychmiast najniezbędniejszej jego naprawy. Kanonicy 
i prałaci kapitulni poruszeni tym groźnym stanem szpitala uchwalili 
dać na ten cel 100 florenów 6). 


. 


I 


l) Chodyń6,ki, Statuta syn. s. XIV. 
2, MHDWI. VII. 
6-7. 
a) v. 230 f. 194. 
f) v. 230 f. 325; v. 230 II f. 124. 
51 v. 230 f. 334. 
6, v. 232 f. 108. 


....
>>>
; 


..".- 


" .. 


-ł-" 


-- 
'.... 


:;. 


-...... 


-. 



",- 
_....

.- 
.....": 
.1r. -" 


'}i 


f. 


.-............. 


.. 


.. 


" . 


Pomnik za Wisłą ku czci po:e!!łych w obronie Włocławka 1920 r. 
(otr 3
5-6) 
I 
,I I 
J 

 , 


II.;L 


- 


-
- 


- - 
-- 


- 



 

-- 
- 



 


Kujawska Elektrownia Okręgowa fabryka Celulozy. 


(otr. IKI I 108) 


-- 


J
>>>
'" 


;
>>>
Szpital - Dom XX. Emerytów. 


337 


. Ale i to nie pomogło wiele. bo w dalszym ciągu szpital dla kapłanów 
w Włocławku jest nie czynny, z powodu braku odpowiedniego gmachu. 
Wkrótce też zrujnowany- dom poszpitalny przy kościele św. Stanisława 
został opróżniony jako nienadający się na mieszkanie, a sprawa odbu- 
dowy jego gruntownej, z przyczyny braku odpowiednich funduszów 
i wskutek ogólnej nędzy i wyniszczenia kraju w tym ciasie, wciąż ulega 
zwłoce i odkładaniu. 
Jeszcze biskup Antoni Kazimierz Ostrowski dekretem reformacyj- 
nym, wydanym dla kapituły Kat. dn. 10/X 1760 r, poleca kapitule 
kat. wydobyć sumy fundacyjne szpitala. zapis biskupa Czartoryskiego 
na dobrach Święte 20.000 flor. i na sołectwie Stolcenberg 300 flor. 
jak również zapisy na tenże cel poczynione przez biskupa Macieja 
Łubieńskiego, oraz wszystkie inne kapitały fundacyjne. Prowizor zaś 
czyli opiekun szpitala, który ma być regularnie corocznie wybierany 
przez kapitułę. obowiązany jest wszystkie należności odebrać i obró- 
cić je całkowicie na odbudowę domu szpitalnego, dopóki biskup w tej 
sprawie nie wyda innego jakiego zarządzenia 1) 
Odbudował dom szpitalny dla kapłanów w Włocławku na dawnem 
miejscu przy kościele św. Stanisława dopiero biskup Józef Rybiński 
około r. 1780, ze składek zebranych w diecezji. Na prośbę zaś kapi- 
tuły nowy ten dom szpitalny został wcielony do własności kapitulnej, 
dekretem z dn. 20/V 1780 r. tak, że odtąd na podobieństwo innych 
kuryj kanonickich i prałackich przechodził kolejno w posiadanie człon- 
ków kapituły. 
Dekret ten został wydany dn. 20/V 1780 r. podczas wizyty generał. 
kapituły, kiedy to jednocześnie biskup upomniał surowo kapitułę, aby 
wszystkie, dotąd nie wypłacone i zaległe a przysługujące szpitalowi ka- 
płanów czynsze i dochody z dóbr szlacheckich czy kapitulnych, wyno- 
szące z górą 1000 dukatów. zostały jak naj prędzej wydobyte; nad spo- 
sobami zaś i środkami wykonania tego zarządzenia biskupiego kapituła 
miała na najbliższem swojem posiedzeniu czyli sesji generalnej obradować. 
Wchodząc jednak w położenie kapituły, która i tak już ponosi wysokie 
koszty na opłacanie muzyki katedralnej czyli orkiestry, oraz ze względu 
na uszczuplone w ostatnich czasach dochody kapitulne. biskup niniej- 
szym dekretem zwalnia kapitułę za lata przeszłe i na przyszłość od 
płacenia szpitalowi czynszu rocznego 600 florenów z dóbr Stolcenberg, 
zapisanych przez biskupa Macieja Łubieńskiego dn. 31/1 1641 r. 2 ). 
Szpital dla kapłanów przy kościele św. Stanisława nad Wisłą w Włoc- 


l) Chodyński,-Ftjalek, Statuty Kapituły Wł. 275. XX n 
2) I. c. 289. 170. 293. n. 2'... 29ł. n.24. 
Monografja m. WloclawIra 


22
>>>
338 


Włocławskie instytucje dobroczynne i społeczne. 


ławku istnieje do końca XVIlI w. i nazywany też jest niekiedy domem dla 
inwalid6w. Prawdopodobnie jednak, z powodu braku uposażenia na utrzy. 
manie, nie służył on swojemu celowi całkowicie, t.j. nie mieszkali w nim 
wyłącznie chorzy, niedołężni, sterani wiekiem i pracą kapłani, skoro 
według Tabeli Komisji Dobrego Porządku z 1787 r. w domu tym mieści 
się jeszcze szkoła dla dzieci 1). 
Jeszcze w r. 1796 z polecenia biskupa Rybińskiego, dla ratowa- 
nia tego szpitala i zbadania jego 5tanu uposażenia, została powołana 
osobna Komisja złożona z delegatów biskupa i kapituły. Upadł zupeł- 
nie ów szpital z pocz. XIX w., gdy odebrane mu zostały wszystkie 
źródła dochodów, po konfiskatach d6br kościelnych w 1793 i 1814 r. 


JI Chodyński, Rozrządzenie 127 
2, v. .Wi. f. 197-198. 


L
>>>
....,..- 
I 


3. 


Inne inst7tucje dobrocz7nne niegd7ś 
istnie łące 'W Wlocla'Wku. 


. 


aj S z p i t a l p a r a f j a I n y ś w. J a n a. 
P RZY kościele parafjalnym św. Jana we Włocławku istniał od wie- 
ków szpital czyli schronisko dla starców, ubogich i bezdomnych. 
Na utrzymanie i uposażenie tego szpitala były czynione różne za- 
pisy i fudacje, które z biegiem czasu przepadały, a ubodzy szpitala 
musieli utrzymywać się z jałmużny. Jakie były fundacje dawniejsze 
tego szpitala, nie wiemy, gdyż nie zachowały się o nich żadne ślady 
w źródłach historycznych. Znane nam są niektóre tylko z tych fun- 
dacyj dopiero od XVII w. 
W r. 1645 kanonik włocł. Stefan Wilkostowski zostawił legat flor. 200, 
na dobrach organisty Walentego Mniszka, a kanonik włocł. Hieronim 
Szymański nadał szpitalowi połowę włóki pola, ciągnącego się do Wi- 
sły i od błot Królewieckich do t. zw. :l:elaznego rowu, granicząc z grun- 
tami należące mi do szpitala katedralnego. 
W r. 1651 na odzież dla ubogich szpitala Andrzej Wulf złożył 
legat flor. 750. obciążający Dawida Balfera. 
W r. 1654 Jan Ligowski nadał dla ubogich szpitala ogród przy 
ul. Kowalskiej. a kanonik włocławski Stanisław Nieborowski zapisał 
szpitalowi 100 florenów na majątku burmistrza włocł. Franciszka 
Wierki, który zobowiązał się płacić od tej sumy szpitalowi czynszu 
rocznego 6 florenów. 
Największym jednak dobroczyńcą szpitala parafjalnego św. Jana 
w Włocławku był kanonik włocł. Florjan Lachowicz, który nową 
przeprowadził fundację szpitala przy ul. św. Jana nawprost kościoła, 
gdzie w latach 1752-1753 kosztem własnym za 1800 tynfów nabył 
grunta z budynkami gospodarczemi, ogrodami i wystawił za własne pie- 
niądze 1300 tynfów nowy budynek kryty dachówką o 4-rech izbach 
bardzo wygodnych na pomieszczenie dla ubogich. - W trzech izbach 
mieszkało 14-u ubogich, a w czwartej wikarjusz kościoła parafjalnego l), 


1) v. 512 f, 33-5. 12:'. 


l
>>>
340 


Włocławskie instytucje dobroczynne i społeczne. 


W Tabeli Komisji Dobrego Porządku z 1787 r. jest wymieniony 
szpital kościoła parafjalnego św. Jana przy ul. Świętojańskiej w domu 
.N'!! 88 l). 
Niektóremi dobrami szpitalnemi w myśl fundacji, zostawionej przez 
kanonika Florjana Lachowicza zarządzał Magistrat m. Włocławka, który 
był też dlatego obowiązany z dochodów tych dawać żywność i odzież 
dla ubogich szpitala 2). 
Pozatem na uposażenie szpitala składały się niektóre fundusze 
z dóbr kapituły katedralnej oraz legatów, zapisów i darowizn, uczy- 
nionych na rzecz szpitala przez osoby prywatne. 
Szpital parafjalny św. Jana wraz ze szpitalem kat. św. Witali sa 
został w r. 1805 chwilowo zajęty przez Magistrat m. Włocławka na 
szpital dla chorych; wkrótce jednak na skutek protestu Władzy Kościel- 
nej oddany został, podobnie jak i katedralny, do pierwotnego użytku 
t. j. na schronisko dla starców i ubogich 3). Szpital ten jest wzmianko- 
wany jeszcze w inwentarzu Włocławka z 1860 r. 4 ). jako "Dom schro- 
nienia dla ubogich parafjalnych", a upada w r. 1864 po konfiskacie 
dóbr kościelnych. 
b) S z p i t a l c y s t e r s kiś w. 9 o t a r d a. 
W granicach dzisiejszego m. Włocławka za Wisłą, na prawym jej 
brzegu na przedmieścu Szpetalskiem w pobliżu pomnika ku czci bo- 
haterów-obrońców Włocławka, poległych podczas najazdu bolszewic- 
kiego w 1920 roku. istniał ongis w dawnych wiekach klasztor cyster- 
ski z kościołem i szpitalem pod wezw. N. M. Panny i św. Gotarda, 
fundowany przez wojewodę lęczyckiego i sieradzkiego Boguszę około 
1242 r.
), a bullą papieża Innocentego IV już z dn. 22jVI 1244 r. 6 ) pod- 
dany pod bezpośrednią opiekę św. Piotra i Stolicy Apostolskiej. 
Temu to klasztorowi i szpitalowi cysterskiemu św. Gotarda na- 
dał książe pomorski Sambor w latach 1247-9 wieś Lipiny, w celu za- 
siedlenia jej kolonistami niemieckimi, którzy mieli korzystać z tych 
samych praw. jakie przysługiwały innym Niemcom w ziemi Pomorskiej, 
oraz mieli być wolni wszędzie od opłaty cła; Polacy zaś zamieszkali 
we wspomnianej wsi Lipinach mieli korzystać z wolności i wszelkich 
swobód narówni z innymi Polakami, poddanymi dóbr pomienionego 



 


1: . Chodyński, Rozrządzenie 112. 
2) v. 512 f. 122.. 
8) Czarnecki P. Opis Włocławka z t8
0 r. Zycie Włocł. maj 1929, 3. 
41 Archiwum miejskie. Akta Magistratu m. Włocławka. dział statystyk 
II) Ulanowski, Dokumenty Kuj. s. 22J-4 M 49. 
8) I. c. 179 l71) ,II,! 19. 


N2 50.
>>>
Inne instytucje dobroczynne nielldyś istniejące w Włocławku. 341 


klasztoru i szpitala, znajdującymi się po różnych miejscach w dzielnicach 
Bolesława i Kazimierza książąt polskich l). 
Niedługo jednak istniał pod Włoclawkiem klasztor i szpital cy- 
sterski św. Gotarda, leżał on bowiem po prawym brzegu Wisły, w miej- 
scu bardzo zagrożonem częstemi napadami pogańskich Prusów. 
To też już po kilkunastu latach około r. 1252 cystersi przy- 
gnębieni i zniechęceni dwukrotnym napadem pogańskich sąsiadów, 
którzy ich klasztor i szpital doszczętnie ograbili, a nawet zamordowali 
przeora tamtejszego, opuścili to miejsce, powierzając całą fundację 
klasztorną i szpitalną św. Gotarda pod Włocławkiem pod opiekę 
klasztoru cysterskiego w Byszewie, gdy sami zakonnicy powrócili do 
dawnego miejsca swojego pierwotnego pobytu, skąd przybyli, t. j. do kla- 
sztoru w Lubiążu. 
Część dóbr jednak tej fundacji zajął biskup włocławski Wolimir 
(1252-1275), gdyż wspomniany fundator kościoła i szpitala św. Gotarda 
Bogusza zapisał także swoje dobra niektóre kościołowi włocławskiemu. 
Ponieważ dobra te były pomielzane z dobrami fundacji św. Gotarda, 
stąd też wynikł spór o nie między biskupem a klasztorem cysterskim 
w Byszewie, przeniesionym później do Koronowa. Spór ten został 
zakończony polubownie układem zawartym uroczyście w Włocławku 
dn. 28 kwietnia, w dzień św. Witalisa 1288 roku, między następcą 
Wolim ira biskupem Wisławem a opatem klasztoru Byszewskiego, który 
przybył do Włocławka w tym celu wraz z U-tu wybitniejszymi człon- 
kami Zakonu Cysterskiego 2). 


c) B a n k P o b o ż n y. 
Celem uchronienia uboższych mieszczan włocławskich przed wyzy- 
skiem i lichwą, biskup Hieronim Rozdrażewski (1582-1600) darował mia- 
stu zł. 570, tworząc coś w rodzaju Banku Pobożnego. Pieniądze te były pod 
opieką burmistrza, który w miarę potrzeby miał je pożyczać potrzebującym 
mieszczanom. Ponieważ jednak w szafowaniu temi pieniędzmi popeł- 
niane były pewne nadużycia, dlatego tenże biskup dekretem z dn. 4/1 
1596 r. zarządził, by burmistrz oddał niezwłocznie wszystkie pienią- 
dze, któremi nieprawnie szafował, i to najpóźniej do dn. 25 czerwca, 
oraz określił. że na przyszłość mają być one używane na cele na- 
stępujące: 300 zł. jako odtąd własność szpitala kat. św. Witalisa 
ma być na jakich pewnych dobrach ulokowane na 5% rocznie, z czego 


J) Perlbach. Pomer. Urk. str. IO
 JIi 115. 
2) I. c. str. 384. 429; ChQdyńskl St. Ks., Wikarjusze Kat. Włocł. s. 129. Dama_ 
lewirz, Vitae 20.!-203.
>>>
..... 


342 


Włocławskie instytucje dobroczynne i społeczne. 


odsetki roczne 15 zł. mają być wypłacane temuż szpitalowi i 200 zł. 
ma być używane na posag dla ubogich dziewcząt, wychodzących 
zamążi reszta pieniędzy ma być przeznaczaną na doraźne pożyczki 
ubogim mieszczanom. W skrzynce miejskiej, czyli Banku ma za- 
wsze w gotówce znajdować się conajmiej 30 zł. na doraźne po- 
trzeby mieszczan. Zarząd i opiekę nad tym Bankiem Pobożnym 
sprawują odtąd burmistrz i wyznaczony przez biskupa kanonik 
włocł. Stanisław Zakrzewski, bez którE'go zgody żadnych zapomóg ani 
pożyczek nie można nikomu świadczyć. Ponieważ jeszcze działy się 
nadal nadużycia w szafowaniu pieniędzmi bankowe mi, dlatego 
biskup nowym dekretem z dn. lO/IV 1597 r. przypomina Magistratowi 
miasta Włocławka poprzednie swe zarządzenie, poleca zdać sobie spra- 
wozdanie z używania tych pieniędzy oraz wydaje nową szczegółową, 
będącą powtórzeniem już dawniejszych zarządzeń, instrukcję, jak na- 
leży temi pieniędzmi ,rozporządzać. 
Jest to ostatnia wiadomość o Banku Pobożnym w Włocławku. 
później już w źródłach nie spotykamy o nim wzmianki, widocznie ze 
śmiercia założyciela tej poważnej fundacji biskupa Rozdrażewskiego 
(t 1600) dobroczynna instytucja ta upadła l). 


d) B r a c t w o L i t e r a c k i e. 
Bractwo Literackie, tak nazywane dlatego, że początkowo należeli 
do niego tylko umiejący czytać i pisać, istnieje już powszechnie 
w Polsce przy kościołach w połowie XIV w. Przyjmowano do niego 
zarówno mężczyz
, jak i kobiety. Miało ono na celu głównie rozwija- 
nie i pogłębianie życia religijnego przez praktyki pobożne, uczynki 
miłosierne, pomoc w grzebaniu zmarłych członków bractwa i wogóle 
wzajemne wspieranie się w duchownych i materjalnych potrzebach. 
We Włocławku istnieje przy kościele par. św. Jana bractwo lite. 
rackie od czasów niepamiętnych, ale już pod koniec XVI w., jest 
w upadku. Dowodem tego są sprawozdania o niem wizyt biskupich 
z 1584 2 ) i 1594 r. S). 
W r. 1594 jest wprawdzie z górą 40 członków bractwa literac- 
kiego, ale nie wypełniają oni należycie swoich obowiązków i z pośród 
nich zaledwie 5-6 braci bierze udział w nabożeństwach bractewnych. 
To też z tego powodu otrzymuje całe bractwo odpowiednią na- 
ganę i upomnienie, w ordynacji biskupa Hieronima Rozdrażewskiego. 


l) V. 30 f. 417-418; v. 32 f. 110-111. 
2, MHDWI. XVIII. 83. 
8) MHDWI. XXIII. 6'-62. 


...
>>>
---......- 


1 
I 


Inne instytucje dobroczynne niegdyi istniejące w Włocławku. 


343 


z dn. 10 kwietnia 1597 r. 1), w następujących słowach: "Litheraczkie 
bracztwo niech się stara. albo żebi poena bela na absentes, albo żebi 
wolność sobie jaką otrzymali, aby tern ferventiores bili ad in star Raciąs- 
nensium civium a pleban imiona literatorum ma nam oddacz". 
Wreszcie mocą dekretu biskupa Ostrowskiego z dn. 19 grudnia 
1764 r. 2) bractwo literatów traci samodzielność i złączone zostaje 
z bractwem piwowarów i strzelców również w tym czasie na nowych 
podstawach zreorganizowanych 3). 


e) B r a c t w o św. A n n y. 
Bractwo św. Anny powstało przy ołtarzu św. Anny w kościele 
parafjalnym św. Jana w Włocławku około r. 1623, chociaż w Polsce 
już wcześniej zostało założone, w r. 1578, staraniem arcybiskupa lwow- 
skiego Solikowskiego i pobbżnej królowej Anny Jagiellonki. 
Jednoczyło ono przeważnie członków zamożniejszych dla celów 
głównie religijnych oraz charytatywnych. Członkowie nosili medal 
srebrny lub bronzowy z wizerunkiem św. Anny i N. M. Panny z Dzie- 
ciątkiem. 
Na cele dobroczynne. bractwo św. Anny miało także swoje 
grunta - place w mieście, według Tabeli Komisji Dobr. Porz. z 1787 r., 
w czterech miejscach, razem 10 morgów 204 pręty.I). 


l) V. 3
 f. 111 n. 4. 
2) Rozrządzenie 21-22. 
S) O tem zob. wytej o cechach, str. 157. 
ł) Rozrządzenie 122-4.
>>>
.. 


4. 


Obecne inst
tucje dobrocz
nne w WloclawJiu. 


a) S z p i t a l ś w. A n t o n i e g o l). 
D WA naj starsze szpitale włocławskie, katedralny św. Witalisa i pa- 
rafjalny św. Jana nie były właściwemi szpitalami dla chorych, 
ale raczej schroniskami, czyli przytułkami, zw. dawniej ogólnie 
szpitalami dla dziadów i bab kościelnych, których obowiązkiem było 
pełnić różne posługi niższe przy Katedrze, względnie przy kościele 
św. Jana. 
Myśl założenia w Włocławku szpitala w ścisłem znaczeniu dla 
chorych powstaje dopiero z początkiem XIX w. 
Po chwilowem zajęciu na szpital dla chorych w 1805 r. dawnych 
szpitali: katedralnego i parafjalnego, już w początkach 1810 r. powstaje 
projekt założenia we Włocławku odrębnego szpitala dla chorych, któ- 
ryby zostawał pod zarządem i opieką SS. Szarytek czyli SS. Miłosier- 
dzia św. Wincentego a Paulo. 
Z powodu jednak niedbalstwa w tym względzie komisarza okręgu 
kujawskiego, karanego nawet za to grzywną, szpital ten zostaje do- 
piero po długich staraniach założony i otwarty w 1823 r. na Zazamczu, 
gdzie i dziś się znajduje, w zabudowaniach rządowych, po dawnym 
magazynie solnym w pobliżu fabryki cykorji Bohma. 
W latach 1830-1833 dobudowano tamże jedno skrzydło z dwie- 
ma salami dla chorych, kapliczką i mieszkaniem dla SS. Szarytek. 
Założycielem szpitala i zarazem pierwszym opiekunem jego był 
ówczesny kanonik Katedry włocławskiej Antoni Melchjor Fijałkowski. 
późniejszy arcybiskup warszawski (t 1861). od którego też imienia 
szpital został erygowany pod wezwaniem św. Antoniego pustelnika (opata). 
Wykończenie swoje szpital św. Antoniego zawdzięcza w dużej mierze 


J) RubryceIla' diec. kuj.-kaI. z 1880 r. str. 128-130-artyk. ks. Z. Chodyńskiego 
o szpitalu św. Antoniego w Włocławku; Chodyński St. ks., Biskupi sufragani włocł. 
80-1; Inwentarz WłQcł. z 1860 r. Arch. miejskie Akta magistratu m. Włocł. dział sta- 
tystyk Nr. 50: Sprawozd. Magistratu m. Włoct z r. 1927 / 11128 str. U. 241-3. z roku 
1930/31. str. 46. 


.
>>>
Obecne instytucje dobroczynne w Włocławku. 


345 


'zasłużonemu i bardzo czynnemu w dziełach dobroczynności biskupowi 
.sufraganowi włocławskiemu Tadeuszowi Łubieńskiemu (1847-1861). 
.szpital przeznaczony był dla chorych nietylko m. Włocławka, ale i ca- 
łego okręgu kujawskiego z miastami: Nieszawą, Radziejowem, Kowalem. 
Przedczem, Brdowem i t. d. 
Na fundusz szpitalny, uposażenie i utrzymanie szpitala składały 
się ofiary zbierane od mieszkańców okręgu kuj. oraz zapisy, z których 
na uwa
ę zasługują następujące. 
Ks. Józef Żurawski kan. kat. płockiej dn. 11 kwietnia 1810 r. na 
rzecz szpitala św. Antoniego w Włocławku, pod warunkiem osadzenia 
przy nim SS. Szarytek, zapisał testamentem część wsi Pinin. 
W r. 1820 bractwa włocł.: piwowarskie, literackie i strzeleckie, 
rozwiązując się, darowały cały swój majątek z domami na własność 
szpitala. 
W 1830 r. ks. Antoni Niewieściński, prałat kat. włocł., zapisał 
szpitalowi 900 rb.. a w r. 1865 misjonarz, prof. Sem. Duch. w Włoc- 
ławku, ks. Franciszek Płoszczyński - 1200 rubli i ks. Ludwik Bro- 
niewski, prob. z Lubrańca - 2000 rubli. 
Pozatern były jeszcze inne zapisy na rzecz szpitala, ale wszystko 
to vie wvstarczało na jego utrzymanie tak. że nadto szpital czerpał 
zapomogi od istniejącego od pocz. XIX w. włocławskiego Tow. Dobro- 
. czynności, które wzięło pod swoją opiekę szpital św. Antoniego. Gdy 
jednak włocławskie Towarzystwo Dobroczynności aibo t. zw. Rada Do. 
broczynności publicznej została rozwiązana dekretem rządu rosyjskiego 
w końcu XIX wieku, szpital św. Antoniego przeszedł na wspólną wła- 
. sność miasta Włocławka i Włocławskiego Powiatowego Związku Ko- 
munalnego, od r. 1919 w zakresie szpitalnictwa przekształconego na 
instytucję pod nazwą "Związek Szpitalny we Włocławku". opartą na 
odrębnym statucie, zatwierdzonym przez Min. Spr. Wewn. d. 27/XII 1922 r. 
W czasie okupacji niemieckiej (1914-1918) gmachy szpitalne zo- 
stały więcej rozbudowane oraz utworzony został w domu wynajętym 
Nr. 8, przy ul. Toruńskiej, w pobliżu szpitala. oddział zakaźny. 
Dawniej w szpitalu były oddzielne sale dla chrześcijan i żydów, 
dziś szpital ma wspólne sale dla wszystkich wyznań. Obecnie w szpi- 
talu św. Antoniego jest łóżek około 160 oraz są oddziały: wewnętrzny, 
. chirurgiczny, położniczy. ginekologiczny, gruźliczy i zakaźny. 
Siostry Szarytki w liczbie 7-miu pracują w szpitalu od r. 1877. 
Z lekarzy jest naczelny dyrektor szpitala, trzech ordynatorów i jeden 
młodszy lekarz, stale w szpitalu mieszkający, oraz j!łko przychodni są 

także inni lekarze.
>>>
346 Włocławskie instytucje dobroczynne i społeczne. 


b) S t a n o b e c n y o r g a n i z a c j i s a n i t a r n e j m i a s t a. 
Oprócz szpitala św. Antoniego, który jest dla wszystkich i który 
utrzymuje miasto wspólnie z sejmikiem, istnieje nadto we Włocławku 
przy ul. Stodólnej szpital dla żydów od r. 1930. na 50 łóżek. 
Miasto ma udział również w szpitalu psychjatrycznym w Gostyninie. 
Działalność służby zdrowia w Włocławku rozpada się na działy 
następujące: l) Dozór sanitarny - dla oględzin nieruchomości. zakła- 
dów i przedsiębiorstw; 2) nadzór weteranyjny nad zwierzętami; 3) 
miejska stacja kontroli artykułów spożywczych; 4) zapobieganie choro- 
bom zakaźnym; 5) walka z chorobami wenerycznemi (Miejski Urząd 
sanitarno - obyczajowy wraz z komisją obyczajową przy Shrostwie; 6) 
ambulatorjum miejskie (ul. Botaniczna) wraz z apteką, prowadzone od 
r. 1925, które udziela porad i zabiegów ubogiej ludności, nie korzysta- 
jącej z pomocy Kasy Chorych; 7) kolonja lecznicza w Ciechocinku, 
istniejąca od 1925 r.; 8) działalność sanitarna miasta w szkołach po- 
wszechnych. Nadto w okresie wakacyjnym miasto prowadzi półko- 
lonje szkolne dla 500 dzieci. 
Pozatem miasto obowiązane jest ustawowo dopłacać rocznie około 
50000 zł. za leczenie mieszkańców Włocławka, nie należących do Kasy 
Chorych. Stan liczebny pe
sonelu miejskiej służby zdrowia łącznie 
z personelem szpitala św. Antoniego, Ambulatorjum Miejskiego i t. p. 
wynosi liczbowo: lekarzy 10. akuszerka l. aptekarz 1. higjenistki szkolne 
2, sanitarjuszy 4, pielęgniarzy 2, innych 6, razem 26 osób. 
Jako przychodnie lecznicze działają oprócz ambulatorjum miej- 
skiego, ambulatorjum żydowskie (ul. Stodólna). kolejowe, przychodnie 
lekarzy prywatnych, dwie lecznice prywatne: zakład fizykalny dr. Le- 
sińskiego i felczera Filipiaka (ul. Kościuszki 9) oraz zakład rentgenow- 
ski dr. Gołębiowskiego (ul. Łęgska 42). W Kasie Chorych ubezpieczo- 
nych jest 26500 osób, mieszkających w mieście. Kasa Chorych w Włoc- 
ławku udziela rocznie około 100000 porad w przy,-hodniach i 21000 
porad w domu chorego. 
Zakładów kąpielowych jest w mieście 5: jeden nowocześnie urzą- 
dzony Górzyńskiego (ul. Seminaryjska), dwie łaźnie miejskie (ul. Kapi- 
tulna i Łazienna). jedna łaźnia kolejowa i jedna mykwa rytualna ży- 
dowska (ul. Królewiecka). Personel sanitarny w mieście jest następujący: 
lekarzy 30, dentystów 17, weterynarzy 2, felcz('rów 8 2 ). 


l) Loga B. Miejska służba zdrowia we Włocławku. Ozipnnik Kuj, z dn. 17/1 193ł. 
2) Stosunki sanitarne m. Włocławka. Dziennik Kuj. z dn. 22/XI 1932 Nr. 269.
>>>
"'T 


l 


Obecne instytucje dobroczynne w Włocławku. 


347 


c) T O war z y s t w o D o b r o c z y n n o ś c i. 
Podobnie jak w innych miastach, także i w Włocławku w począt- 
kach XIX w. założone zostało Towarzystwo Dobroczynności, którego 
celem było niesienie pomocy istniejącym w mieście instytucjom dobro- 
czynnym, a w pierwszym rzędzie świeżo wtedy powstałemu szpitalowi 
św. Antoniego, który początkowo nie miał dostatecznie zapewnionego 
utrzymania. Samo jednak Towarzystwo Dobroczynności wydatnie było 
wspierane i subsydjowane przez różne inne towarzystwa społeczne 
i kulturalno-oświatowe, istniejące we Włocławku, a zwłaszcza przez 
chrześcijańską resursę "Concordia", założoną w 1847 r. 1). 


d) W ł o c ł a w s k i e T o war z y s t wo W s p o m a g a n i a 
B i e d n y c h. 
Gdy z końcem XIX w. Tow. Dobroczynności upadło, powstaje 
w Włocławku w r. 1900 o podobnym charakterze i celu Włocławskie' 
Towarzystwo Wspomagania Biednych w domu własnym przy ul. Kró- 
lewieckiej Nr. 24. założone przez ówczesnego proboszcza parafji św. Jana 
ks. prałata Śliwińskiego. 
Majątek Towarzystwa stanowią: dom piętrowy przy ul. Królewiec- 
kiej NI! 24 (wynajęty na szkołę), dom piętrowy tamże w oficynie, gdzie 
mieści się przytułek dla starców.-dom parterowy i sala teatralna "Słońce" 
przy ul. Karnkowskiego, dom piętrowy przy ul. Wiejskiej (wynajęty na 
szkołę). Pozatern Towarzystwo pobiera procenty od różnych kapitałów, 
zapisów, legatów oraz składki od członków (12 zł. rocznie od każdego 
członka). 
Celem tego Towarzystwa jest niesienie pomocy ubogim mieszkań- 
com Włocławka, katolikom, pomocy materialnej, moralnej i umysłowej, 
a więc: utrzymanie, wychowanie religijno-moralne, kształcenie sierot. 
opieka nad starcami i kalekami i t.p. 
Dla ewangelików powstał w r. 1905 przy ul. Ogrodowej. (dziś 
Słowackiego) w domu własnym "Ewangelicki Dom Miłosierdzia", a w ro- 
ku 1908 o podobnych celach i charakterze przy ul. Stodólnej Nr. 70 
w domu własnym powstało Towarzystwo Wspomagania Biednych 
Żydów 2). 


e) I n n e T o war z y s t w a 
W r. 1918 założone zostało przy ul. 
jańskie Towarzystwo Ochrony Kobiet", 


d o b r o c z y n n e. 
Kościuszki Nr. 5 "Chrześci- 
celem niesienia materjalnej 


1) Arentowicz. Z dawno Włocławka !5-56, foS. 

) Rozwój Samorządu m. Włocławka 1926. str. 69-70.
>>>
..........-- 


"348 


Włocławskie instytucje dobroczynne i społeczne. 


i moralnej pomocy kobietom, pracującym, względnie przygotowującym 
się do pracy zawodowej. Towarzystwo prowadzi: Biuro pośrednictwa 
pracy, Zakład rękodzielniczy, Ognisko i internat dla dziewcząt, pracu- 
jących w zakładzie rękodzielniczym, oraz dla niezamożnych kobiet 
.przejezdnych l). 
W r. 1921 (Amerykański Czerwony Krzyż przy współudziale Ko- 
misji Higjeniczno-Iekarskiej P.A.K.P.D. celem racjonalnego pielęgnowa- 
nia i odżywiania niemowląt i matek założył przy Al. Szopena "Stację 
Opieki nad Matką i Niemowlęciem" 2), przekształconą przed paru laty na 
T ow. Opieki nad Rodziną. 
Pozatem działają w Włocławku inne instytucje dobroczynne jak 
Konferencja św. Wincentego a Paulo, Komitet Biskupi, Komitet Powiat. 
dla wspomagania biednych m. Włocławka i t. p. 
f) P r z y t u ł k i d l a s t a r c ó w i k a l e k ;). 
Obecnie istnit:ją w Włocławku następujące pr:zytułki i ochrony 
dla kalek i starców. Przy ul. Przedmiejskiej Nr. 1 (Królewiecka 24) 
od r. 1900 istnieje przytułek Włocławskiego Tow. Wspomagania Bied- 
nych, dający pomieszczenie i całkowite utrzymanie 47 starcom i kale- 
kom w wieku od 55-80 lat. 
Przy ul. Piwnej Da kilka lat przed wojną (1914) został założony 
miejski przytułek dla starców i kalek, który po wybuchu wojny w roku 
1914 przeniesiony został do sąsiedniego Brześcia Kuj., a stąd w 1923 r. 
umieszczony zpowrotem w Włocławku w domu, należącym do Ma- 
gistratu, przy ul. Łęgskiej .N2 22, gdzie też obecnie się znajduje. Przy- 
tułek ten zajmuje 13 pokoi i kuchnię, dając pomieszczenie 55 star- 
com i kalekom w wieku od 55-90 lat, 
Przy ul. Ogrodowej Nr. 2 (dziś Słowackiego) w domu własnym 
istnieje od r. 1905 Ewangelicki Dom Miłosiardzia, w którym całkowite 
utrzymanie ma 21 starców i kalek w wieku od lat 70-95. 
Przy ul. Stodólnej w domu własnym Nr. 31 istnieje od r. 1915 
schronisko. przytułek dla 28 starców wyznania mojżeszowego, utrzy- 
mywany przez Tow. Wsp. Biednych Żydów. 
g) O c h r o n k i d l a d z i e c i 4). 
W domku drewnianym na placu katedralnym istnieje od r. 1915 
ochronka im. Sienkiewicza, utrzymywana przez Kucję Biskupią Wło- 
.cławską. Przy ochronie jest jednocześnie przedszkole; dzieci przeby- 


l) I. c. 72. 
2) I. c. 72-3. 


8) I. c. 68-73. 


4) l. c.
>>>
..... 


l 


Obecne instytucje dobroczynne w Włocławku. 


34«1- 


wają W niej od rana do południa, a biedniejsze z nich otrzymują śnia- 
danie. 
Przy ul. Biskupiej Nr. 8 w budynku miejskim w r. 1915 zało- 
żony został dla bezdomnych sierot Dom Sierot "Opatrzność", w któ- 
rym znajduje całkowite utrzymanie około 50 sierot w wieku od 3-15 
lat, pod zarządem 5 sióstr ze zgromadzenia "Rodziny Maryi". Ochrona 
ta należy do Włoci. Tow. Wspom. Biednych, które wraz z Magistra- 
tem m. Włocławka pokrywa koszty jej utrzymania. 
00. Rdormaci przy swoim klasztorze od r. 1919 utrzymują 
ochronkę dla biednych dzieci, które w liczbie około 70 przebywają 
w niej od godz. 9-ej do 15-ej, otrzymując naukę freblowską, obiad, 
a niektóre z nich nadto jeszcze i odzież. 
Przy Ewangelickim Domu Miłosierdzia obok przytułku dla star- 
ców i kalek od r. 1905 istnieje ochronka, licząca 27 dzieci biednych. 
które otrzymują pomoce szkolne, a uczęszczają na naukę do pobliskiej 
szkoły powszechnej. 
Od r. 1914 przy ul. Królewieckiej Nr. 5 w domu własnym istnieje 
Żydowski Dom Sierot i Ochronka dla Dzieci im. Maurycego Szenfelda, 
gdzie sieroty żydowskie w liczbie około 65, w wieku od 3-8 lat otrzy. 
mują codziennie wychowanie przedszkolne, a także pożywienie, odzież 
i opiekę lekarską. 
W styczniu r. 1925 przy ul. Łęgskiej Nr. 22 w budynku miej- 
skim założona została ochronka - przychodnia dla dzieci, do której 
codziennie między godz. 7-9 rano matki przyprowadzają dzieci w licz- 
bie około 35, które przebywają tam do godz. 5-6 wieczór, otrzymu- 
jąc 4 razy dziennie pożywienie i przebywając pod nadzorem fachowe- 
go personelu. 
Ostatnio przed paru laty .lwiązek Pracy Obywatelskiej Kobiet 
założył przychodnię dla dzieci we własnym nowowybudowanym domu 
przy ul. Nowomiejskiej, na placu ofiarowanym przez miasto. Pozatem 
istnieją jeszcze w Włocławku ochronki przy parafji św. Stanislawa oraz 
inne mniejsze. 


......
>>>
I 
ł 


5. 


Bractwo strzelecl\ie. niegd"., istniejące 
w Wloclawl\u. 
. 


D LA celów sportowych i zarazem rozrywkowych istniało we 
Włocławku w dawnych wiekach, podobnie jak i w innych miastaah 
polskich, bractwo strzeleckie. Od czasów niepamiętnych miało 
ono w Włocławku swoją ustawę, umocnioną licznemi przywilejami 
biskupów. W ciągu wieków jednak, wskutek zamieszek oraz innych 
nieprzyjaznych warunków, przywileje te i dokumenty uległy zniszczeniu, 
tak, że już w XVI w. tylko tradycja po nich została, a samo bractwo 
upadło. 
Dopiero na nowo wskrzesił je, nawiązując do dawnych tradycyj 
i zwyczajów, biskup Stan. Karnkowski, przywilejem z dn. 7 stycznia 
1577 roku l). Celem bractwa, w myśl tego nowego przywileju, miało 
być wyprowadzenie z bezczynności i zahartowanie w karno
ci młodzieży 
włocławskiej 
Uroczyste zabawy czyli popisy bractwa strzeleckiego odbywały 
się co roku w czasie całej oktawy Zielonych Świąt, na placu strzelni- 
czym przy ul. Brzeskiej w pobliżu klasztoru 00. Reformatów. Plac ten 
według Tabeli Komisji Dobrego Porządku z 1787 r. wynosił obszaru 
252 prętów 2). Na placu tym stał słup z kogutem cżyli kurem u góry. 
do którego strzelano z łuku. Zwycięzcą był ten, który trafił swoim 
strzałem kurka w głowę. skrzydło lub ogon, ten Zd
. któryby całego 
kurka strącił ze słupa celnym swoim strzałem. okrzyknięty bywał. 
w myśl starodawnego zwyczaju, królem kurkowym. Król kurkowy przez 
cały rok wolny był od płacenia wszelkich podatków na rzecz miasta, 
zamku biskupiego oraz skarbu Państwa, dostawał nadto z lasów 
biskupich drzewo na swoje potrzeby. Ale wzamian za to król kurkowy 
obowiązany był pod karą 10 florenów węgierskich wyprawić dla wszy- 
stkich strzelców obiad w najbliższą niedzielę przed Ziel. Św., oraz 
złożyć do skarbca bractwa strzeleckiego srebrny rr.edal czy klejnot, dla 


J) v. 135 f. 101-3. 
2) Rozrządzenie 118.
>>>
Bractwo strzeleckie. niegdy' istniejące w Włocławku. 


351 


powiększenia kurka srebrnego. W r. 1583 królem kurkowym jest Sar- 
nowski, mieszkający w mieście przy bramie kowalskiej l). 
Bractwo strzeleckie ściśle było związane z władzami samorządo- 
wemi miasta, Magistratem. Władze i nadzór nad niem pełnili burmistrz 
i radni miasta. którzy musieli być zawsze obecni podczas popisów 
strzeleckich, układać naprzód porządek strzelania, czuwać nad wiernem 
i sumiennem przestrzeganiem tego porządku, karać stosownie wszelkie 
nadużycia. pilnować, ażeby zabawa strzelecka nie przeciągała się ponad 
trzy godziny. wreszcie przygotować kosztem kasy miejskiej pewne na- 
grody dla zwycięzców, rozdawane zwykle na miejscu zabawy w obec- 
ności wszystkich zebranych. a to w celu większego pobudzenia zapału 
do gry strzeleckiej wśród młodzieży. 
Wskrzeszone przez biskupa St. Karnkowskiego bractwo strzelec- 
kie nie rozwijało się jednak należycie i wkrótce znowu upadło, jako 
zbyt kosztowne dla miasta, które musiało swoim kosztem przygotowy- 
wać nagrody dla paru w każdym popisie zwycięzców, a zresztą samo 
strzelanie z łuku, przepisane dotychczasową ustawą strzelecką, było już 
przeżytkiem. bezużyteczne i nieodpowiadające czasom nowszym. 
Dlatego to połączone obydwa Magistraty m. Włocławka, burmistrz 
z radnymi i wójt z ławnikami w końcu XVII w. ułożyli nową ustawę 
dla bractwa strzeleckiego, którą zatwierdził biskup Madaliński dn. 
l stycznia 1690 r. 2 ). Nowa ta ustawa, odtąd już obowiązująca. szcze- 
gółowiej od poprzedniej omawiała i ustalała obowiązki i prawa człon- 
ków bractwa strzeleckiego. 
Popisy nadal miały się odbywać przez cały tydzień codziennie od 
poniedziałku po Zielonych Świątkach. a przedtem w okresie od l maja 
do końca września każdy strzelec, pod karą złożenia na potrzeby brac- 
twa trzech funtów wosku, obowiązany był ćwiczyć się w strzelaniu do 
celu. Strzelano zaś teraz do tarczy ustawionej na słupie i już nie 
z łuku. ale z hroni palnej, z własnej strzelby, nabitej jedną kulą 
"z gwintówek". 
Przed popisem uroczystym strzelcy byli w kościele parafjalnym 
św. Jana na Mszy św. o Trójcy św. poczem na placu strzelniczym każdy 
strzelec według spisu i wezwania obowiązany był przez cały tydzień 
codziennie strzelać trzyhotnie i tylko z własnej strzelby: celny bowiem 
strzał z cudzej strzelby nie liczył się za ważny: jeśli w jakim dniu 
popisu, który z braci strzdców nie strzelał, z powodu swej nieobec- 
ności, nie był obowiązany wynagradzać tego w następnych dniach 
większą iJością strzc:.łów. 


l) Inwentarz Włocławka z 1583 r. v. 139 f. 2. 


2) v. 22-1 f. 234-6.
>>>
352 


Włocławskie instytucje dobroczynne i społeczne. 


Królem obwoływany był ten, kto w ostatnim dniu popisu swoim 
strzałem trafił naj bliżej celu czyli środka tarczy, Gdyby zaś nie jeden 
ale paru było zwycięzców, to wtedy ci sami między sobą musieli się 
rozstrzeliwać o godność króla i strzelać mieli w takim porządku i ko- 
lejności. jak poprzednio strzelali, a królem ostatecznie był obwoływany 
ten, który naj bliżej celu czyli środka tarczy trafił. 
Król ten już nie otrzymuje. jak dawniej król kurkowy, żadnych 
świadczeń materjalnych, nie jest zwolniony od żadnych podatków, ale 
też nie jest obowiązany, w odróżnieniu od dotychczasowej praktyki, 
wnosić żadnych opłat i podatków do kasy brackiej. Natomiast ma on 
teraz władzę nad bractwem taką, jakiej dawniej król kurlowy nie po- 
siadał. może on mianowicie wyznaczać dwóch młodszych braci, zwykle 
najmłodszych, do posługi przy nabożeństwach brackich, oraz jednego 
starszego do kierowania bractwem, gdy drugiego wolnem głosowaniem 
wybierają wszyscy bracia. Magistrat t. j. burmistrz z radą miejską, 
mają tylko teraz w sprawach bractwa głos doradczy i prawo potwier- 
dzania zarządzeń, wydawanych przez starszych bractwa. 
Wykluczonym z bractwa mógł być każdy za jaki występek, czy 
popełnione nadużycie, po uprzedniem tego sprawdzeniu i udowodnieniu. 
Prawo wstępu do bractwa mieli wszyscy mieszczanie obywatele 
m. Włocławka; zwyczajne wpisowe od każdego nowowstępującego wy- 
nosiło 50 florenów, dwie duże świece woskowe, ważące razem 12 fun- 
tów i jedna beczka piwa na poczęstunek dla braci. Synowie zaś 
członków bractwa strzeleckiego, jak również mężowie wdów po zmar- 
łych strzelcach przy zapisywaniu się na członków bractwa. w myśl 
zachowywanego zwyczaju w innych podobnych zrzeszeniach. obowią- 
zani byli do połowy wpisowego t. j. do wpłacenia tylko 25 florenów. 
Wszyscy strzelcy ze strzelbami i swojemi odznakami obowiązani 
byli osobiście uczestniczyć w uroczystej procesji Bożego Ciała i to pod 
karą utraty na rok prawa korzystania z przywilejów bractwa i strze- 
lania na dorocznym popisie; członkowie jednak Magistratu, którzy zwy- 
kle należeli także do bractwa mogli wysłać na procesję swoich zastępców. 
Ustawa ta obowiązywała już do końca XVIII w. t. j. do upadku 
bractwa strzeleckiego, z tą tylko różnicą, że uzupełniona została przy- 
wilejem biskupa Ostrowskiego z dn. 19 grudnia 1764 r., potwierdzo- 
nym przez biskupa Rybińskiego w dn. 6 pażdz. 1777 r. i Komisję Do- 
brego Po!"ządku w 1787 r. I), mocą którego członkowie bractwa strze- 
leckiego złączeni zostali wraz z członkami bractwa literackiego w jedno 
bractwo piwowarów. Odtąd strzelcy zachowują nadal swoje przywi- 


l) Rozrządzenie 20-23. 


l
>>>
I 


ł 
- 1/ 
'l , ", 
" ':.i, 


(str. 357-81 


.\. , 
.. 
....
., 


. 
\. 
'!. 
"l l 


--. 


, 
, 


.. 


- '" ".
',' 


"!II"'" 


(str. 66-8) 


Park im. H. Sienkiewicza i widok na Katedrę, 


Miejski Stadion Sportowy. 


! 



. .... 


1 1 . 1 
1.[ 
.

# --- 


" 


:.. 
7
'

.. ... ::'
.' 


" . 


_;,&!. - r 


II 


II. 


I 
; j 


... 


".. ......
>>>
I... 


L_
>>>
Bractwo strzeleckie. niegdyś istniejące w Włocławku. 


353 


leje i obowiązki bractwa strzeleckiego, nadto korzystają jeszcze ze 
wszystkich uprawnień cechu piwowarów. Król zaś ich w myśl przy- 
wróconych dawnych przywilejów ponownie zwolniony jest od wszelkich 
podatków miejskich, zamkowych i państwowych, jak to było w przy- 
wileju biskupa Karnkowskiego z 1577 r., oraz korzysta z prawa robie- 
nia piwa "dwa razy w kolej". Zwolniony też jest wprawdzie od wy- 
prawiania zwyczajowej dla braci uczty, t. j. obiadu w niedzielę naj- 
bliższą przed Zielone mi Świątkami, ale obowiązany jest "podług daw- 
nego zwyczaju oddać do skarbu brackiego dwa złote ogniwa, czerwo- 
nych złotych dwa ważące, i pięćdziesilłt złotych polskich-o 
Że istotnie król bractwa strzeleckiego był wolnym od płacenia 
podatku państwowego od wyrabianego przez siebie piwa, świadczy 
o tem uchwała sejmiku Radziejowskiego z dn. 16/IX 1766 r., która po- 
leca urzędnikom-poborcom czopowego po miastach mieć wzgląd na 
zubożenie miast oraz przywileje, prawa i dekreta, przyznające im pe- 
wne ulgi, a "także zachowanie przy prawach i dekretach miastu Włoc. 
ławkowi względem wolności królikowi do tarczy strzelającemu" l). 
Zgromadzenie piwowarów a wraz z niem i bractwo strzeleckie 
upadło z początkiem XIX w. 


l) Paw,11ski, Dzieje Ziemi Kul. V. 236-7. 
lIonol(rafja m, Wloclawka. 


23
>>>
6. 


Inne instyt"c!e apoJeczne i .pprtowe 
W Wloc;ł.wh'll. 


a) Resursy. 
DAWNYCH wiekach poza cechami i bractwami nie było innych 
instytucyj i organizacyj społecznych. Dopiero w połowie XIX w. 
pow
tały we Włocławku pierwsze organizacje kultul'alno-oświa- 
towe t. zw. resursy. 
Pie
w
zą w ści$łem zDac;leniu organizacją kulturalno-oświatową 

 Włocławku była załotona w r. 1847 resursa chrześcijańska "Con- 
cordia", w której, obok przyczyniania się dobrowolnemi składkami 
celom dobroczynności, ogniskowało się także życie towarzyskie wyższej 
warstwy inteligencji Włocławka. 
Statut tej resursy został ułożony i przedstawiony do zatwierdze- 
nia władzom rządowym w grudniu 1847 r., poczem wydrukowany 
w 1850 r. w jedynej podówczas drukarni włocławskiej Buchholtza, 
a egzemplarz tego druku do dziś przechowywany jest w Muzeum 
Ziemi Kuj.1). 
W r. 1848 założona została w Włocławku na wzór chrześcijańskiej 
"Concordia" resursa żydowska "Harmonja" 2). Z końcem ub. wieku 
zaczęły powstawać instytucje społeczne nowoczesne, dostosowane do 
nowych potrzeb i warunków. 


\tv 


.' 


b) O c h o t n i c z a S tr a ż O g n i o w a 3). 
W r. 1874 założona została we Włocławku Ochotnicza Straż 
Ogniowa. która dopiero po kilku latach otrzymała umundurowanie, 
w r. 1885 - sztandar, a w 1890 r. - orkiestrę, sprawioną za pienią- 
dze ówczesnego naczelnika straży Wincentego Bojańczyka. 
W r. 1909 staraniem Aleksandra Grąbczewskiego, późniejszego 
prezesa straży, rozpoczęto budowę dzisiejszej Remizy Strażackiej. 


l} Arentowicz, Z dawno Włocł. 5'1-8. 
S} Rozw6j Samorz. m. Włocł. 19i6. s. 117. 


S) I. c. 57.
>>>
IDDe iDatytucje Ipołeczne I .porte.e w Włocławku. 


JS5 


Dnia 27 listopada 1910 r. pod kierownictwem straty włocławskiej 
-odbył się pierwszy na ziemiach b. zaboru rosyjskiego Zjazd Straży 
Ogniowych, który zapocz2\tkował zawiązanie się Zjednoczenia Straży 
Pożarnych w Polsce i opracowanie ogólnej instrukcji pożarniczej, którą 
-obecnie wszystkie straże pożarne zachowują. 
Dawniej Straż Ogniowa była alarmowana przy pomocy dzwonków 
alarmowych, rozstawionych w kilku punktach miasta. Dzwonki te 
stały na słupach, na drogach i ulicach, a zaopatrzone l,yły w długie 
linki. Każdy, który pierwszy zauwałył pożar, obowiązany był natych- 
miast dopaść do dzwonka i dzwonić tak długo, dopóki straż ogniowa 
nie przybyła na miejsce poiaruj równiet stróże nocni miejsc,. mieli 
obowiązek alarmować straż trąbkami alarmowemi. Obecnie role te 
spełniają syreny. 


. 


c) T o war z y s t w o W i o śl a rs k i e 1). 
Dzięki protekcji Jacht Klubu w Petersburgu i usilnym zabiegom 
Bolesława Domaszewicza zostało założone w Włocławku w r. 1886 To- 
warzystwo Wioślarskie. którego członkiem honorowym był Henryk Sien- 
kiewicz. Już w r, 1887 Towarzystwo urządziło pierwsze regaty wio- 
ślarskie. w tymże roku spuszczono na wodę pierwszą przystad. T owa- 
rzystwa. stojącą na trzech połączonych z sobą drewnianych pontonach, 
i zakupiono pierwsze łodzie. 
Nową przystań otrzymało Towarzystwo w 1908 r., na nowym 
placu nad Wisłą, kupionym za legat 2000 rs., zostawiony przez Doma- 
szewicza, założyciela Towarzystwa. Przystań ta spaliła się w 1926 r., 
a nowa dzisiejsza przy ul. Piwnej na placu darowanym przez Magistrat 
Włocławka, wybudowana świeżo i z odpowiedniemi urządzeniami kosz- 
tem Jerzego Bojańczyka. została otwarta i poświęcona dn. 4/XI 1928 r. 
Towarzystwo Wioślarskie w Włocławku w czasie wojny (1914-1918) 
zorganizowało własnym kosztem i staraniem szkołę początkową ludową, 
którą utrzymywało aż do czasu zorganizowania miejskiego szkolnictwa 
powszechnego. 


d) H a r c e r s t w o 2). 
W r. 1910, staraniem uczniów kI. VI Włocławskiej Szkoły Han. 
dlowej: Edwarda Wojciechowskiego i Zygmunta Orłowskiego została za- 
łożona we Włocławku I włocławska drużyna harcerska męska, a w 1913 


1) I. c. 115-117; Kalendarz Kujawianin 1929; J. B. Początki i dzieje Tow. 
WiośI. w Włocł. Zycie Wł. luty 1928, str. 11-15. marzec 1928. str. 3-5. 
2, Rozw6j Samorządu m. Włocł. 1926, s. 110-113.
>>>
356 


W łocławskie instytucje dobroczynne i społeczne. 


przy gimn. p. Masłowskiej, później państw. gimn. im. Marji Konopnic- 
kiej I włocławska drużyna harcerska żeńska im. Zofji Chrzanowskiej. 
W r. 1915 z plutonu młodzieży rzemieślniczej przy drużynie szkolnej- 
zorganizowana została samodzielna drużyna harcerska rzemieślnicza 
im. Tadeusza Kościuszki. W r. 1919 przy Komunalnem Seminarjum 
Nauczycieiskiem z III plutonu tworzy się III włocławska drużyna 
harcerska im. Bohaterów 1863 r. Zczasem tworzą się' trzy hufce 
włocławskie, dwa męskie liczące 15 drużyn i jeden żeński liczący 8 drużyno- 
Obecnie istnieją drużyny harcerskie przy wszystkich szkołach wło- 
cławskich. 
Obok drużyn zwykłych, istnieją we Włocławku nadto drużyny 
harcerskie specjalne, jak wodna, pożarna, jako osobny pluton przy 
Włocławskiej Straży Ochotniczej. Drużyny te przy popisach i konkur- 
sach odznaczane bywały nieraz nagrodami, a również w czasie poża- 
rów zasłużyły się wielce dla obrony mienia i życia mieszkańców Wło- 
cławka i okolicy. 
Harcerstwo włocławskie również starało się o zorganizowanie klu- 
bów sportowych i drużyn piłkarskich. Dobrze zorganizowane w Wło- 
cławku zaczęło promieniować i na okolicę. 
Zczasem powstał w Włocławku okręg harcerski przemianowany 
w 1927 r. na Oddział Włocławski z Komendantem Chorągwi Męskiej 
i Żeńskiej. Prace Zarządu Oddziału prowadzone są, poza prezydium. 
i sekretarjatem, w działach następujących: duszpasterskim, skarbowo- 
finansowym, Komendach Chorągwi Męskiej i Żeńskiej, Kół Przyjaciół 
Harcerstwa, Kół Starszego Harcerstwa, obozów i kolonij, przysposobie- 
nia wojskowego i wychowania fizycznego. Oddział Włocławski Har- 
cerstwa obejmuje 5 powiatów: włocławski, nieszawski, kolski, kutnow- 
ski i gostyniński, ma 10 hufców, w tern 3 włocławskie. 


e) T o war z y s t w o G i m n a s t y c z n e "S o kół" l). 
W r. 1906 powstało w Włocławku tow. gimn. "Sokół", najpierwsze 
gniazdo Sokole w całym powiecie, liczące 300 członków, prowadzone- 
przez prezesa Górskiego i naczelnika druha A. Moczarskiego. 
Kiedy zaraz w tymże roku 1906 władze rosyjskie rozwiązały T -wo, 
liczba członków działających i ćwiczących się potajemnie zeszczuplała 
dzięsięciokrotnie. Odtąd ćwiczenia "Sokoła" odbywają się ukradkiem 
pod kierunkiem druha Karczewskiego lub Lędzieńskiego, już to w pu- 
stych koszarach, już to w gmachu Seminarjum Duch., czy też w lokalu 



 


l} Pustelnik Dr. Sport na terenie powiatu i miasta Włocławka i jego potrzeby.. 
2ycie Włocławka, czerwiec- sierpień 19
9. 4-12. 


L
>>>
..... 


Inne Instytucje społeczne i sportowe w Włocławku. 


357 


w 


Tow. Rzemieślniczego; wkrótce jednak z powodu braku kierownictwa 
ćwiczenia zanikły. 
Od r. 1912 ożywił się znowu ruch gimnastyczny "Sokoła" wło- 
cławskiego, kiedy komendę jego objął były naczelnik 3-go gniazda So- 
kolego w Warszawie, nauczyciel 7-kl. Szkoły Handlowej, druh 
Juljusz Kosiński. Już z końcem roku t 912 liczba nowych członków 
..,Sokoła", ćwiczących się po lokalach szkolnych w Włoclawku, dosięgła 
cyfry 700, a w 1913 r. przyłączyło się do nich kółko weteranów daw- 
nego "Sokoła" włocławskiego. 
Ćwiczenia odtąd odbywały się jawnie z wiedzą władzy policyjnej, 
zimą w sali Stow. Rob. Chrz. zw. "Polonja" gdzie dziś "Słońce", a latem 
na placu 7-kl. Szkoły Handlowej. 
Po wybuchu wojny w 1914 r. członkowie "Sokoła" włocławskiego 
przerwali .ćwiczenia gimnastyczne, a zato ćwiczyli się na kursach sani- 
tarnych, ,z których wielu. jako wykwalifikowani sanitarjusze. wyje- 
chało na plac boju, pełniąc tam zaszczytną słuibę, z poświęceniem 
swego zdrowia i życia. Były zaś wielce zasłużony komendant "Sokoła" 
włocławskiego J. Kosiński wkrótce wznowił ćwiczenia i wskrzesił Wło- 
dawskie Tow. Gimnastyczne "Sokół", dla którego napisał ustawę, za- 
twierdzoną dn. tS/VII 1916 r. 
Siedzibą T-wa była największa w Włocławku sala "Polonja"; 
w skład pierwszego zarządu weszli: Kosiński, Kowalewski, Sawicki, 
.Jensch, Furmański i Nell. T-wo postawiło sobie za cel: zszeregować 
pod swym sztandarem całą młodzież włocławską. aby ją przygotować 
do godnej służby i pracy w odradzającem się Pańswie Polskiem. 
W r. 1928 stan liczebny "Sokoła" włocławskiego wynosił 108 
druhów i 17 druhen. Rozkazem Przewodnictwa "Sokoła" Okr. War- 
szawskiego, z dn. 12jVI 1927 r. oM 23, utworzony został w Włocławku 
Podokręg Kujawski dla powiatu włocławskiego i nieszawskiego. Tegoż 
dnia i roku odbył się też w Włocławku ku uczczeniu 60-lecia istnienia 
..,Sokoła" w Polsce pierwszy Kuj. Zlot Sokoli z powiatu włocł. i nie- 
szawskiego, w którym uczestniczyło około 400 sokołów. 
Obecnie siedzibą "Sokoła" i Podokręgu Kuj. w Włocławku jest 
lokal po Starej Elektrowni Miejskiej przy ul. Łaziennej. 


f) M i e j s k i S t a d j o n S p o r t o w Y l). 
W r. 1925 dzięki zabiegom Miejskiego Komitetu Wychowania Fi. 
zycznego i Przysposobienia Wojskowego Magistrat m. Włocławka prze- 


l) Sprawozd. z gosp. miejskiej za rok budżetowy 1929/30 oraz Przegląd Staty- 
styczny m. Włocławka za 1929 r. str. 37. B. Loga, Miejska służba zdrowia we Włoc- 
ławku. Dziennik Kuj. z dn. 17/1-33.
>>>
358 


Wloeławski. i..tytucj. dobl'ocZ"DDC i .poleczDc. 


:itnaczył grunta pod cmentarzem za miastem o pow. 46308 m 2 na Miej- 
ski Stadjon Sportowy, celem umożliwienia prowadzenia w Włocławku 
w uerszym zakresie przysposobienia wojskowego i wychowania fizycz- 
nego, jak również dostarczenia odpowiedniego terenu dla rozrywek 
sportowych całego okręgu włocławskiego. Otwarcie Stadjonu, urządzo- 
nego kosztem miasta za sumę zł. 117.435, nastąpiło dn. 9/VI 1930 roku. 
Stadjon ten posiada: boisko sportowe z terenem do gry w piłkę 
nożną, bidnię lekkoat1etyczn
 (480 m.) ze skoczniami i rzutniami. 
sprzęt sportowy i gospodarczy, murowany parkan i fronton, z po- 
mieszczeniami gospodarczemi, szatniami, umywalniami. Plan dalszych 
prac w Stadionie przewiduje urządzenie toru kolarskiego, strzelnicy. 
tennisu hali zimowej, ogródków, zadrzewienia i t. p. Wliczając war- 
to.t ofiarowanych przez gminę miejską gruntów, całkowity koszt urzą- 
dzenia przez miasto stadjonu w 1930 r. wynosił zł. 348.975. Wycho-' 
wanie fizyczne i przysposobienie wojskowe prowadzone jest w Wło- . 
cławku w 15 oddziałach dla około 800 młodzieiy. 
g) p o l s k a M a c i e r z S z k o l n a l). 
W r. 1906 we Włocławku została zorganizowana Polska Macierz 
Szkolna, która prowadziła bardzo szerokłł działalność kulturalno- 
oświatową w mieście i założyła 2 szkoły elementarne: na Rakutówku 
i Bularee, liczne kursy dla dorosłych analfabetów, bibljoteki oraz urzą- 
dzała wykłady publiczne, a dla pracowników kolejowych powołała do- 
życia Towarzystwo Oświatowe "Jedność". Niedługo jednak Polska 
Macierz Szkolna mogła rozwijać swoją działalność, gdyż wkrótce, jeszcze- 
na lat parę przed wojną (1914) została przez rząd rosyjski rozwiązana, 
ale wtedy zastępowało ją świeżo powstałe staraniem Bobińskiego To- 
warzystwo Opwki nad Wychowańcami szkół prywatnych, które dzia- 
łało owocnie do r. 1914. Odtąd z wybuchem wojny na nowo rozpo- 
częła swoją kulturalną działalność Polska Macierz Szkolna, która i na- 
dal rozwija ją pomyślnie. Przy Macierzy było też dawniej "Muzeum 
Szkolne", włączone w 1909 r. do zbiorów Muzeum Kuj. 
h) T o war z y s t w o Kra j o z n a w c z e i M u z e u m 
Kuj a w s k i e 2). 
W dwa lata po zorganizowaniu się w 1906 r. Towarzystwa Kra- 
joznawczego w Warszawie, powstał tegoż oddział włocławski w Wło- 
1), W. B. Dwudzie.tolec:ie Pol.kiej Macierzy Szkolnej w Włocławku. Życie 
Włocławku. patdz. 1926. 3-4. 
3) Rozw6i Samorządu m. Włocł. 1926. s. 115; Blelowski J. Ks. Dr., Muzeum Kuj. 
Pol. Tow. Kraj. we Wocł. Zycie Włocł. luty 1929 str: 1-4; Z. M. Budowa Gmachu 
MU7eum Ziemi Kuj. Zycie Włocł. listopad-grudzień 1928. 15-18. 


.
>>>
- 


l 


Inne instytucje społeczne i sportowe w Włocławku. 


3sł 



 


cła:wku' '9ł 1909 r. ZałóŹycielal11i je
o byli: Cypijan Apartówicz, GustaW 
Moczarski. Pnemysław Kowalewski, Antoni Olszakowski. Szymon Rajelf; 
Przy oddziale są zbiory muzealne ótaz bibljbteka głównie ż działu 
krajoznawczego i dla użytku prelegentów oddźiału. Uroczyste otwarcie 
i poświ
ćenie muzeum, t. zw. Muzeum Kujawskiego, załofonego przez 
miejscowy Oddział Pol. Tow. Kraj., nastąpiło dn. 14 marca 1909 r. 
Na żbiory Muzeum składają si
: włączone 184 okazy ż był
go "MuZE!utł1 
Szkołne
", ntrzymywarle{!o w Włocławku przez Polską Macierz Szkolntf, 
która w tym czasie została Vi Włocławku przez władze rosyjskie roZ- 
wiązana; zbiory Tow. Biblj. i Czytelni im. Mickiewicza we Włot:biwk\i, 
pochodzące przeważnie z darowizny Aleksandra Karotkiewicza, 
który je sam zgromadził w czasie swych podróży na wschodzie 
i w Afryce oraz podczas wycieczek do Szwajcarji. Szwecji i Finlandji, 
pozatem są jeszcze różne zbiory z daru innych osób pochodzące. 
Muzeum posiada liczne zbiory okazów przyrodniczych: minerałów. 
roślin, owadów, rozmieszczonych w odpowiednich oszklonych gablot- 
kach. zbiory wykopaliskowe, "izbę kujawską", okazy fauny morza 
Śródzietnnego, z okolic południowej Francji i Hiszpanji. zbiory monet. 
dawne druki, zwłaszcza z XVIII w., okazy broni i zbroi. nieco dawnych 
dokumentów, jak bulla pap. z czasów sob. bazylejskiego i ciekawy do- 
kument wydany w dniu 24/XII 1819 r. przez "Wyższą Kapitułę" loży 
masońskiej na imię Wojciecha Bogdańskiego, jako kawalera wtajemni- 
czonego, i jest też jeszcze kilka innych dokumentów, kilka listów Kra- 
szewskiego i Konopnickiej, wiele ozdób kuj. oraz naczyń użytku domo- 
wego, wykonanych z drzewa. gliny, szkła i metalu, kontusze szlachty 
kuj., zbiór pamiątek po bohaterskim Włochu - Stanisławie Becchim, 
z czasów pow st. Styczniowego, rozstrzelanego w Włocławku dn. 17 
grudnia 1863 r. 
Najcenniejszym i najstarszym zabytkiem ML1zeum Kujawskiego 
była swojego czasu czara t. zw. kujawska, w srebrze wykonana w Pol- 
sce w XII w. pod wpływami leodyjskiemi czy germańsko-wallońskie- 
mi. przeznaczona do użytku kościelnego jako drogocenne naczynie li-' 
turgiczne z rysunkami, przedstawiającemi z historji Star. Test. Gedeona 
i jego zwycięstwo. 
Czara ta została wyorana z ziemi pługiem na przedmieściu Wło- 
cławka - Papieżce, dn. 9 maja 1909 r. Niezwłocznie została ona od- 
dana do zbiorów miejscowego Towarzystwa Krajoznawczego - Mu- 
zeum Kujawskiego. Zbadana następnie przez uczonych i określona jako 
cenny zabytek wyrobu polskiego w srebrze z XII w. oznaczona została 
w nauce historji sztuki nazwą czary kujawskiej i w obawie, by nie zo- 
stała skonfiskowana przez moskali, została oddana na przechowanie 


. 


......
>>>
360 


Włocławskie instytucje dobroczynne i społeczne. 


do Muzeum Narodowego w Krakowie, a w Muzeum Kuj. Pol. Tow. 
Krajozn. w Włocławku zachowano tylko jej odlew z oryginału. 1). 
Tow. Kraj. w Włocławku urządziło w r. 1911 wystawę historycz- 
no-etnograficzną, która cieszyła się wielkie m powodzeniem. 
Początkowo siedziba T ow. mieściła się w domu wynajętym. Do- 
piero dn. 7 grudnia 1930 r. nastąpiło poświęcenie i otwarcie własnej 
siedziby Towarzystwa i Muzeum Kuj. przy ul. Słowackiego na placu 
darowanym przez miasto. W bieżącym roku Tow. Kraj. w Włocławku 
obchodzi 25-lecie swego istnienia. Uroczystość jubileuszu tego odbyła 
się dnia l października 1933 r. 


i) W ł o c ł a w s k i O d d z i a ł P o l s k i e g o C z e r won e g o 
K r z y ż a 2). 
Dn. 8 listopada 1918 r. staraniem p. Marji Kretkowskiej założone 
zostało we Włocławku "Pogotowie Wojenne Ziemi Kujawskiej", które 
postawiło sobie za cel zaopatrywanie armji, niesienie pomocniczej 
służby sanitarnej i organizację pracy oświatowo-kulturalnej. Od r. 1921 
"pogotowie" zostało przekształcone na "Włocławski Oddział Czerwo- 
nego Krzyża", jako oddział Centrali w Warszawie. 


j) B i b l j o t e k i 3). 
Oprócz kościelnych bibljotek. Kapitulnej 4) i Seminarjum Duchow- 
neg0 5 ), które należą do naj bogatszych tego rodzaju bibljotek w Polsce. 
znajduje się nadto we Włocławku kilka innych bibljotek. 
W pierwszej połowie XIX w. dla użytku szerszej publiczności 
włocławskiej służyły bibljoteki przy miejscowych resursach, chrześci- 
jańskiej "Concordji" i żydowskiej "Harmonji". "Concordia" posiadała 
książek opolskich 1000. niemieckich 600 i francuskich 200, a resursa 
żydowska "Harmonja" posiadała wszystkich książek 800 tomów. 
W ostatnich dziesiątkach lat powstało we Włocławku szereg bibl- 
jotek publicznych i zamkniętych, które po dziś dzień istnieją i rozwi- 


1) Riljca Szymon, Przewodnik po Muzeum Kuj. Oddziału Pol. Kuj. Tow. Kraj. 
w Włocł. lycie Włocławka. marzec-kwiecień 1830; 8-10. 
2) Rozwój samorządu m. Włocł. 1926. s. 71-2; artykuł o Włocławskim Oddziale 
Polskiego Czerwonego Krzy ta - Zycie Włocławka. listopad-grudzień. 1\28, 19. 
8 1 ArentollJicz, Z dawno Włocł. 58; Rozwój Samorządu m. Włocławka. Wło- 
cławek ;926. str. U3; Sprawozdanie z gospodarki miejskiej za rok budżetowy J930/
1. 
oraz Przegląd Statystyczny m. Włocławka. opracowany w Magistracie pod redakcją 
I'efelenta Bolesława Logi. str. 29; Brodz/kollJBki Stefan, Bibljoteki Włocławskie. Zycie 
Włocławka 1930 n. 6 str. 8-13. 
t) Zob. wytej 242. 6) Zob. wytej str. 306. 


.......
>>>
..............- -- 


Inne instytucje społeczne i sportowe w Włocławku. 


361 


l 
1 
I 


jają się pomyślnie, przyczyniając się do podniesienia życia kultural- 
nego w mieście. 
Bibljoteki publiczne są następujące: l) Bibljoteka katolicka, zał. 
w 1905 r., przy Katedrze, gdzie dziś ochronka im. Sienkiewicza, liczy dzieł 
około l tysiąca, a tomów 2 tysiące; 2) Bibljoteka im. Adama Mickie- 
wicza, zał. w 1906 r., posiada dzieł około 9 tysięcy, tomów 10 tysięcy; 
3) Bibljoteka "Książnica Włocławska". zał. w 1911 r., ma dzieł ok. 5 tys., 
tomów 6 tysięcy; 4) Bibljoteka żydowska społeczna, zał. w 1912 r., po- 
siada dzieł blisko 9 tys., tomów z górą 11 tysięcy; 5) Bibljoteka 3-go 
Maja, zał. staraniem Stow. Nauczycielstwa Pol. w 1916 r., posiada dzieł 
około 4 tysiące, tomów 7 tysięcy,-przeważnie korzystają z tej bibljoteki 
dzieci szkół powszechnych; 6) Miejska Bibljoteka Publiczna i Czytelnia, 
otwarta staraniem Magistratu m. Włocławka i społeczeństwa włocław- 
skiego dn. 7 grudnia 1930 r. w nowym gmachu Muzeum Kujawskiego 
na placu miejskim przy ul. Słowackiego. Na księgozbiór tej bibljoteki 
składają się dary innych bibljotek miejscowych i pozamiejscowych, 
zarówno publicznych. jak i prywatnych. Bibljoteka liczy około 10 ty- 
sięcy tomów. 
Bibljoteki zamknięte, dla użytku własnego są w mieście nastę- 
pujące: 7) Bibljoteka Kujawskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa 
Krajoznawczego. zał. w 1908 r.. posiada tomów 914; 8) Bibljoteka 
Koła Włocł. Tow. Naucz. Szk. Śr. i Wyż. (T. N. S. W.), powstała czę- 
ściowo z bibljoteki dawnego Włocławskiego Oddziału Stowarzyszenia 
Nauczycielstwa Polskiego, liczy 380 tomów; 9) Bibljoteki Gimnazjalne- 
wszystkich gimnazjów włocł., liczą po parę tysięcy tomów każda; 
to) Bibljoteka przy Zakładach wytwórczych Związku Spółdzielni Spo- 
iywców Rz. Pol. Oddzi:łł we Włocławku-posiada około 290 książek 
i broszur; 11) Bibljoteki: Magistratu m. Włocławka, Starostwa Włocł. 
i Sądu Okręgowego w Włocławku - dla użytku urzędników pLszcze- 
gólnych dzialów. 


k) M u z y k a. ś p i e w i t e a t r w W ł o c ł a w k u l). 
W dawnych wiekach jedyną orkiestrą w Włocławku, która szerzyła 
w mieście kulturę muzyczną, byla orkiestra katedralna. utrzymywana przez 
kapitułę od wieków. Orkiestra ta występowała również na różnych zaba- 
wach w mieście już w XVI w., a biskup Hieronim Rozdrażewski w końcu 
.tegoż wieku wydaje surowe zarządzenie, by muzycy katedralni nie gry- 
-.wali po karczmach w nocy i po zachodzie słońca 2). 


l) Arentowicz. Z dawn Włocł. 31-2. 61-2. 
2) v. 32 f. 111-113. ' 


....... 


....j
>>>
r 


l 


362 


Włocławskie instytucje dobroczynne i społectne. 


Orkiestra przy Katedrze istniała do r. 1887; kiedy to dopiei'Ó 
zniesiona została. jako nieodpowiadająca duchowi kościelnemu i prze- 
pisom t. zw. gregorjańskim w liturgji. 
Po upadku orkiestry katedralnej od r. 1888 istnieje przy Katedrze 
włocł. chór "Lutnia", zał. przez prof. śpiewu w Sem. Duch. Ks. Mo- 
czyńskiego. Chór ten przez lat czterdzit:ści szerzył kulturę muzycztiłł 
w Włocławku; w r. 1925 przesłał być chórem katedralnym, występujlłc 
odtąd pod nazwą T-wa b. chórów katedralnych "Lutnia". Jeszcze dn. 
5-6 maja 1928 r. obchodził 40-letni jubileusz swej zasłużonej działal- 
ności kulturalnej, a potem wkrótce rozwiązał się. 
Obecnie kulturę muzyki i śpiewu pielęgnują w mieście chór}': 
katedralny i parafjalne, wioślarski, szkolne i orkiestry: strata ck a i woj- 
skowa (14-go pułku piechoty) oraz inne. 
Już od początku XIX w. do Włocławka przybywają z Torunia 
i Warszawy artyści, i ci, zarówno jak i zespoły artystów amatorskich 
miejscowych. dają w mieście przedstawienia teatralne początkowo 
w domu przy ul. Przedmiejskiej, dziś 3-go Maja .M 12. w salce na 
I piętrze, pótniej w jednym z budynków obok hotelu "Victoria", wreszcie 
w nowym domu przeznaczonym na teatr przy ul. Cygance. 
Obecnie Włocławek nie posiada jeszcze swojego stałego teatru, 
a tylko przez miejscowe zespoły teatralne amatorskie, oraz przyjezdne 
z Torunia urządzane są przedstawienia w salach kino-teatrów: "Apollo". 
"Corso" lub "Słońce". 


l) I n n e S t o w a r z y s z e n i a w ł o c ł a w s k i e. 
W r. 1903 założył pierwsze w Włocławku Chrześcijańskie Stowa- 
rzyszenie Robotników ks.Józef Mańkiewicz, obecny kan. i prob. w Kowalu. 
Ponieważ rząd rosyjski zabraniał organizowania jawnie takich stowa- 
rzyszeń, dlatego też stowarzyszenie to początkowo działało w ukryciu, 
a pierwszymi członkami jego byli robotnicy i robotnice, w liczbie 2250 osób. 
należący jednocześnie clo 150 kółek-bractwa Żywego Różańca, licząc 
po 15 osób w każdym kółku. Składki groszowe roczne od członków 
wynosiły przed wojną z górą 1000 rubli i szły na utrzymanie bibljoteki 
oraz szkółki, mieszcząc;j się w domu dzisiejszej ochronki im. Sienkie- 
wicza przy Katedrze. W każdą sobotę wieczorem o godz. 7-ej wiecz. 
odbywało się w Katedrze nabożeństwo dla robotników z odpowiedniem 
przemówieniem religijno-społecznem. Od r. 1905, po wydaniu przez 
cara manifestu z obietnicą Konstytucji, Stowarzyszenie Chrz. Rob. 
w Włocławku już jawnie mogło działać, z odpowiednią ustawą, opraco- 
waną przez ks. J. Mańkiewicza, a zatwierdzoną przez władze rządowe. 
Było to podówczas pierwsze podobne stowarzyszenie w Król. Polskiem. 


t 


I 
..........
>>>
Inne instytucje społeczne i aportowe IN Włocławku. 


363 


Stowarzyszenie Chrześć. Rob. w Włocławku prowadzi odtąd po dzień 
dzisiejszy nieprzerwanie w rozległym zakresie działalność kulturalno- 
oświatową i społeczną I). 
Od r. 1919 Stow. Rob. Chrześć. przekształca się w Chrześcijańskie 
Związki Zawodowe, organizowane w Włocławku przez pierwszego ich 
patrona ks. Stefana PetrykowskieJlo. W r. 1928 było wszystkich członków 
w Chrz. Zw. Zawodowych 1050, posiadających 3 sztandary związkowe. 
Przekształcenie Stow. Rob. Chrz. na Związki Zawodowe stało się 
konieczne już w r. 1919 wobec zarządzenia Min. Pracy i Opieki SpoI., 
przyznającego prawo zastępstwa wobec fabrykantów tylko związkoltl 
zawodowym. Obecnie Chrześć. Związki Zawodowe rozwijają swoją 
działalność w Włocławku pomyślnie głównie przy parafji św. Jana 2). 
Dn. 24 kwietnia 1917 r. założył w Włocławku ks. Wład. Marcin- 
kowski Związek Młodzieży Pracującej "Spójnia", dla prowadzenia 
pracy kulturalno-oświatowej na zasadach katolickich i narodowych 
wśród młodzieży pracującej pozaszkolnej. Od r. 1920 stowarzyszenie 
to należy do Związku Diecezjalnego S. M. P., której siedziba jest 
w Włocławku, oraz do centrali Stowarzyszeó Młodzieży Polskiej 
w Poznaniu. Obecnie pomyślnie rozwija się ono przy obydwóch parafjach 
włocławskich, tworząc Koła Stowarzyszeń Młodzieży Polskiej Męskiej 
i Żeńskiej. Praca w Stowarzyszeniu jest podzielona na sekcje następu- 
jące: kulturalno-oświatową, śpiewacką, dramatyczną, sportową i literacką. 
Pozatem w Włocławku działaj
 jeszcze Stowarzyszenia o cha- 
rakterze głównie sportowym: Okręgowy Związek Młodzieży Wiejskiej.. 
zal. w 1928 r., żydowskie Tow. Gimnastyczne "Makabi", zal. w 1918 r. 
oraz inne organizacje o charakterze oświatowym i społecznym. 


c 


1) 190
-19
3. Jednodniówka ku upamiętnieniu Trzydziestolecia Ruchu Chrześci- 
jailsko-społecznego w Włocławku. Włocławek. 19
3. 
2) Ks. Stefan petrykoU'ski, Ruch chrześcijailsko-społeczny w Włocławku od. 
19JQ-IP:!8. Jednodniówka. str. 7-9.
>>>
- 



, 


XI. 


W Ł o C Ł A W E K N A T L E D Z I EJ 6 w. 


1. 
 


PrZ7należno'ć Polit7czna WłocIa", ha. 


--... 


W ŁOCŁAWEK po śmierci Bolesława Krzywoustego (t 1138) nale- 
ży do dzielnicy Bolesława Kędzierzawego, następnie po krót- 
kiem panowaniu jego syna Leszka i śmierci tegoż bezpotomnej 
wraz z Kujawami i Mazowszem dostaje się pod rządy Kazimierza Spra- 
wiedliwego, po którego śmierci w końcu XII w. (1194) i po ustaleniu 
się na tronie królewskim jego naj starszego syna Leszka Białego (1202) 
przechodzi we władanie księcia Konrada Mazowieckiego, wreszcie po 
tegoż śmierci (1247), gdy rozdzielone zostały obydwie dzielnice tak. że 
Kujawy dostały się pod panowanie najstarszego jego syna Kazimierza 
Kujawskiego zw. Konradowicem, a Mazowsze do młodszego Ziemowita, 
Włocławek odtąd jako stolica Kujaw pozostaje w dziedziczne m wła- 
daniu Kazimierza Konradowica i jego potomków, książąt kujawskich. 
W początkach XIV w.. w czasie toczących się wojen polsko-krzy- 
żackich, Kujawy są podzielone pomiędzy różnych książąt, potomków 
Kazimierza Konradowica. I tak: północne i środkowe Kujawy z Byd- 
goszczem, Wyszogrodem, Inowrocławiem wraz z ziemią Michałowską 
i Gniewkowską należą do syna Kazimierza Konradowica, Ziemomysła; 
południowa zaś część Kujaw z Brześciem Kujawskim i Włocławkiem nale- 
ży do drugiego syna Kazimierza Konradowica, Władysława Łokietka. 
Wreszcie ostatni syn Kazimierza Konradowica z trzeciego mał- 
żeństwa Ziemowit (t 1306) otrzymał ziemię Dobrzyńską. Po jego zaś 
śmierci w imieniu trzech małoletnich jego synów: Władysława, Kazi- 
mierza i Bolesława opiekę sprawuje nad tą dzielnicą Władysław Łokietek 
aż do r. 1316, poczem wyżej wspomniani książęta rządzą sami ziemią 
Dobrzyńską i ciążąc ku Łokietkowi, wrogo są nastawieni do Krzyżaków. 
Dzielnica ta wraz z Kujawami i Włocławkiem stała się łupem 
Krzyżaków podczas napadów 1329 r. 
W tymże roku już przejął na własność z. Dobrzyńską Władysław 
Łokietek, nadając jednocześnie wydziedziczonemu w tym czasie księciu 
Władysławowi dobrzyńskiemu z. Łęczycką I). 


" 


l) Historja Polityczna Polski. cz. I Wieki Średnie. Encyklopedja Polska T. V. 
..
z. .. str. 194 nst. 


.;..
>>>
--... 



 


Przynależność polityczna Włocławka. 


365. 


Po wojnach polsko-krzyżackich (1327--:-1332) ziemia Dobrzyńska. 
i całe Kujawy wraz z Włocławkiem były pod panowaniem Krzyżaków 
przez jakiś czas najpierw krótko w 1329 r., a nhstępnie dłużej od 
1332 r. Że w r. 1332 Krzyżacy zajęli także Włocławek, dowodzą tego 
zeznania świadka na sądzie warszawskiem w 1339 r. gdzie Komisja 
Papieska rozpatrywała skargę Polski na Zakon. 
Świadek ten oświadczył, że Krzyżacy pod wodzą samego w. mi- 
strza w r. 1332 zagrabili przemocą i pożogą całą ziemię i księstwo 
Kujawskie z miastami: Starym Włocławkiem, Inowrocławiem oraz z in- 
nemi miastami, grodami i wsiami, a dalej zeznawał, że w owym pa- 
miętnym roku. kiedy Krzyżacy przy pomocy machin oblężniczych prze- 
mocą zdobyli najpierw Brześć Kuj., a następnie Włocławek, on sam prze. 
bywał jako chory wtedy w Włocławku (może Inowrocławiu) i że cała 
ziemia Kujawska jęczy już pod jarzmem krzyżackiem przez siedm lat, 
z wyjątkiem Włocławka, który zwrócony został przez Krzyżaków na 
podstawie pewnej umowy 1). 
Z tego wynika, że Włocławek od r. 1332 znajdował się pod wła- 
dzą Krzyżaków, ale niedługo i zwrócony został biskupowi jeszcze przed 
końcem r. 1339. gdy tymczasem całe Kujawy i z. Dobrzyńska dopiero 
odzyskane zostały w r. 1343, po traktacie Kaliskim i to bez z. Micha- 
łowskiej, która wraz z z. Pomorską i Chełmińską została na stałe od- 
stąpiona Krzyżakom. 
Włocławek musiał zostawać pod jarzmem krzyżackiem do r. 1339, 
gdyż dopiero wtedy biskup Maciej Golanczewski przystępuje do gojenia 
ran zadanych miastu przez Krzyżaków, a mianowicie lokuje miasto na 
prawie niemieckiem przywilejem z dn. 8/IX 1339 r. oraz rozpocz}'na 
budowę nowej dzisiejszej Katedry 1340 roku, z powodu spalenia przez 
Krzyżaków w 1329 r. Katedry dawnej, nad samą Wisłą się znajdującej. 
Pod koniec XIV w. znowu Włocławek dostaje się na pewien czas 
pod władzę Krz}'żaków, na okres 1392-1405. 
Jeszcze bowiem przez Ludwika Węgierskiego książę Władysław 
Opolski wyposażony został lennem ziemi Dobrzyńskiej i części Kujaw 
z Włocławkiem na Krzyżackiej granicy, a należącej do Korony Polskiej, 
następca zaś Ludwika Zygmunt Luksemburski, jako król węgierski 
i niedoszły król polski, roszczący sobie przez jakiś czas prawa do 
tronu polskiego, rozciągał swoje zwierzchnictwo nad tern lennem, a na- 
wet za jego zgodą książę Władysław Opolski za pewną sumę zastawił 
je wraz z Włocławkiem, Bobrownikarni, Dobrzyniem i inne mi miastami 
Krzyżakom, na mocy układu z nimi zawartego dn. 24 grudnia 1392 r. 


1) Lites I 9j-6. 35,'; Scriptores rerum Pruss. 11. 72. 


.
>>>
366 


Włocławek na tle dziejów. 


Że Włocławek odtąd znajduje się pod panowaniem krzyżackiem. 
dowodem może byc! i ta okoliczność, że w roku 1397 dn. 10 czerwca w Bo- 
brownłkach w. mistrz krzy tacki Konrad von Jungingen wystawia glejt 
hezpieczeństwa dla królowej Jadwigi. przybywającej do Włocławka na 

jazd 1). 
Włocławek uwolniony został od jarzma krzyżackiego dopiero 
w r. 1405. kiedy to w myśl zawartego z Krzyiakami w poprzedniem 
roku pokoju wieczystego w Racilłżku, król Jagiełło wielkiem nakładem 
środków pieniężnych wykupił pomienione ziemie i miasta. 
Jakkolwiek Włocławek był przez pewien czas pod władzlł Krzy- 
żaków, w l. 1332-1339 i 1392-1405. to jednak zaletność ta jego musi 
być uważana tylko w znaczeniu ściśle politycznem, a mianowicie, ie 
znajdował się wśroo tych obszarów, któremi zarządzali chwilowo Krzy- 
żacy, 8am zaś jako Miasto Biskupie od r. 1255-1793 rZlłdzony był 
przez biskupów włocławskich. Dlatego teł w tym okresie czasu Włoc- 
ławek, który stanowi wtedy jakgdyby centralny ośrodek, nie należ
cy 
ani do Zakonu ani do Polski, jest jednocześnie miejscem zjazdów po- 
lubownych do rozstrzygania spraw i zatargów polsko-krzyżackich 2). 
Włocławek \rehodzi przez całe dzieje Rzeczypospolitej do woje- 
wództwa Brzesko-Kuj. 
Po drugim rozbiorze (1793) Włoclawek dostaje się pod zabór 
pruski i wchodzi w skład rejencji Bydgoskiej, tracąc jednocześnie bez- 
powrotnie swój charakter Miasta Biskupiego, z powodu zajęcia go na 
własność rządową dekretem króla pruskiego. 
Od r. 1806-1814 Włocławek znajduje się w granicach Księstwa 
Warszawskiego i należy do departamentu bydgoskiego. 
Od r. 1814-1914 Włocławek wszedł w granice Królestwa Kon- 
gresowego i tem samem znalazł się pod zaborem rosyjskim. Cieszy 
się wprawdzie jakiś czas ale niedługi swobodami Konstytucyjnemi Kró- 
lestwa, ale wkrótce potem, po zniesieniu tychże swobód przez cara, zno- 
sić zaraz musi wraz z całem Królestwem wiekową niewolę, rusyfikację 
i prześladowania. 
W czasie wojny światowej 1914-1918 Włocławek pozostaje pod 
okupacją niemiecką wojskową, która zaprowadza w mieście swoje 
rządy i gubernjum wojenne z siedzibą generał gubernatora. 
Wreszcie od dn. 11 listopada 1918 r. po rozbrojeniu niemców 
WłocławeJ znajduje stę już w Wolnej i Niepodległej Polsce. 


l} Codex Epistolaris Vitoldi s. 31 Nr. 99. s. 46 Nr. 152; Voigt. Cod. dipI. prus. 
IV, 149. J!\3. V. 131 Nr. 101 Scriptores rerum Pruss. III. 21:1 i przyp. O zjeździe 
w Włocławku Kr610wej Jadwigi z w. mistrzem krzyżackim. zob, niżej: układy polit. 
2) Zob. niżej o układach politycznych, l. 367 nst. 


...... -
>>>
2. 


Ułil'ad
 polit
czne oraz zjazd" kr616w 
i os6b znaJ{oD\it"ch w Włocławku *). 


W LOCLA WEK odgrywał tei w przeszłości, zwłaszcza w średnio- 
wieczu rolę ważnego ośrodka politycznego, gdyż był Stolicą 
Kujaw, dzielnicy, która najwięcej obfitowała w przełomowe dla 
bytu i rOJwoju Polski wydarzenia historyczne. czy to z powodu sąsiedztwa 

 Pomorzem i Prusami czy też tak częstych stosunków z Krzyżakami. 
W styczniu 1230 r. biskup misjonarz Prus Chrystjan i książe Kon- 
rad Mazowiecki czynią nadania Krzyżakom i podpisują z nimi układy, 
których, jak się później okazało, Krzyżacy nadużyli i które tak drogo 
Polskę kosztowały. Jednocześnie na tym zjeździe opaci cysterscy Hen- 
ryk z Lekna i Jan z Lądu układają się z biskupem chełmińskim Chry- 

tJanem, zobowiązując się płacić biskupowi pewne dziesięciny 1). 
W 1295 r. toczą się układy w Włocławku w sprawie majątku 
Kawalerów albo Braci Dobrzyńskich, prawdopodobnie przy udziale 
rozjemcy legata pap. Wilhelma 2). 
W 1253 r. 28/IX do przebywającego w Włocławku legata pap. bi- 
skupa warmińskiego Anzelna Opizo przybywa poselstwo krzyżackie 
i uzyskuje potwierdzenie podrobionych na imię Kazimierza księcia ku- 
jawskiego przywilejów z dn. 6/1 1233 r. i z dn. 26 lipca 1252 r., wedle 
którego książe jakoby zrzekał się wszelkich uroszczeń do ziemi, które 
Zakon podbije 5). 
Dn. 4 sierpnia 1257 roku odbywają się w Włocławku rokowania dygni- 
tarzy krzyżackich na czele z land mistrzem Gerhardem z jednej strony 


. 


*) Za sporządzenie dla mnie kilku odpisów z wyd. Scriptores rerum prussicarum 
odnośnie do tego 2.agadnienia, sprawdzonych zresztą jeszcze przezemnie osobiście. skła- 
dam na tern miejscu najserdeczniejsze podziękowaniE' Przew. O. Włłłdysławowi Szołdr- 
skiemu. 
1) Kujot Ks, Dzieje Prus Król. I 479. 481. 545. 551-5, 585; Perlbach. Pomme- 
relIisches Urkundenbuch 37 Ni 4:-1; Preussisches Urkundenbuch. Kr61ewiec 1882. T. I. 
s. 54 JIi '14; Woelky, Urkundenbuch des Bistums Culm. Gdańsk 1885. I 1-2. 
2, Kujot Ks.. Dzie Prus Król. I. 635. 638-9. 902. 
H} Karwasińska, Sąsiedztwo Kuj.-Krzyżackie. 39 - 40; Preusissches Urkunden- 
buch I. 207-208. 


....
>>>
Włocławek na tle dziej6w. 


1 
I 
I 
I 
, 


368 


c 


i Z książetami Kazimierzem i Ziemowitem Konradowicami z drugiej 
strony o ziemię Lubawską, Sas sin i wieś Rogowo koło Inowrocławia. 
Obecni na tym zjeździe preceptor i komturowie krzyżaccy przyrzekli 
szanować układy w sprawie ziemi Lub.awskiej. ale wzamian za to oby- 
dwaj książęta w imieniu swojem i swoich następców złożyli uroczyste ślu- 
bowanie, że ani oni. ani ich następcy nie będą podnosić uroszczeń do 
ziem obecnie Zakonowi poddanych oraz tych, które Zakon zdobędzie. 
Ks. Kazimierz nadto zrzekł się na rzecz Krzyżaków ziemi Sasińskiej, 
sąsiadującej z Lubawską, oraz, by usunąć źródło ciągłych zatargów 
z Krzyżakami, wykupił od nich za wygórowaną cenę 60 grzywien krzy- 
żackie Rogowo, podchodzące pod sam Inowrocław l). 
W 1311 r. odbył się we Włocławku wielki zjazd Krzyżaków pod 
przewodnictwem samego w. mistrza Karola z Trewiru, który w licznym 
orszaku braci zakonnych przybył tu do Starego Włocławka, dla omó- 
wienia z księciem Władysławem Łokietkiem szeregu spornych spraw 
majątkowych, w których doszło do porozumienia i podpisania pewnych 
układów w sprawie niektórych posiadłości koło Gołubia, darowanych 
Zakonowi przez Ziemowita księcia Dobrzyńskiego, brata przyrodniego 
Władysława Łokietka 2). 
Według dokumentu łęczyckiego z dn. 7/11 1326, zawieszającego 
działania wojenne między Polską a Krzyż
ami od 7/11 do Bożego Na- 
rodzenia, Krzyżacy zobowiązali się nie popierać w tym czasie wrogów 
Polski, a dla zawarcia zupełnego pokoju, obydwie strony miały wyzna- 
czyć swoich sędziów poluhownych na zjazd do Starego Włocławka 
w dn. 27 kwietnia 1326 r., w celu zawucia wieczystego pokoju 3). 
Układy o pokój między Polską a Krzyżakami toczą się jeszcze w r. 
następnym. albowiem wiadomo, że w r. 1327 Krzyżacy zawarli z Wła- 
dysławem Łokietkiem w Włocławku rozejm na przeciąg jednego roku, 
który jednak został niebawem zerwany 4). 
W 1332 r. pod Włocławkiem na pewnej łące zawarte zostały 
układy pokojowe m. królem polskim Władysławem .Łokietkiem a w. mi- 
strzem krzyżackim w obecności licznych świadków: arcybiskupa gnieź- 
nieńskiego i biskupa kujawskiego. poznańskiego, płockiego i warmińskiego 
i licznych opatów różnych reguł zakonnych, prałatów i książąt. Pokój 
ten zawarty został dla dobra ziem i mieszkańców, znajdujących się 


1) KaTwaslńska, "W sprawie interpretacji terminu Wladislavia" Poznań 1928. 
Roczniki Historyczne z. II. s. 126-1:!8 i Tejle: Sąsiedztwo Kuj.-Krzyi. 48-9; W')elky. 
Urkundenbuch des Bisthums Culm. I. 34-5. 
2) Ulanow
k;, Dokumenty Kuj str. 59067 .M 2
: Lites J. 426-7. 
8) Ulanowski, Dokumenty s. 200. 
f) ZajqczkolCski Si, Polska a Zakon Krzyżacki. Lwów 1929. 72. 95. 114. 


r 


I 
I 
Ir..
>>>
... 
.- ---..--- 
. (
y
;- 


'_\1 
'.'. I 
- - -_.....
; l, 


..

 
, -", 


..;."..:... 
11I\ 


li i l i . 
 - 
_.- .. _' ł-i
 .' 


"J 


Siedziba Włoeł. Tow, Wioś'arskic
o przy ujściu Z[!łowiączki do Wisły. 
(str. 3.505) 


. ; 


r 


- 
-----.....-. 
. I! . !I. !I. 11 . Ol .. 
:. , .... 


l l I 
-..,....:- 


, 


- 


.:;;.... 


,. 


...".:
; ;, 
't . 


: 
 


,?'... :r- . '" 
..... 


.f 



 


''''",," 


- 


Bulwary im. Marszałka Józefa Piłsudskiego.
>>>
,
>>>
Układy polityczne oraz zjazdy kr616w i os6b znakomitych w Włocławku 369 


JUz to pod panowaniem króla polskiego, już to Zakonu i przyjęty był 
przez ludność tych obszarów z wielką radością i zadowoleniem oraz 
z wdzięcznością dla twórców tych układów. Układy te zostały umoc- 
nione przysięgą obopólną stron zainteresowanych, króla polskiego 
i w. mistrza krzyżackiego I). 
W r. .1337 we Włocławku odbywa się zjazd polityczny z udzia- 
łem króla Kazimierza W., króla Jana Czeskiego w licznym orszaku po- 
wracającego z wyprawy litewskiej do Pragi na koronację swej żony, 
oraz w obecności w. mistrza i przedstawicieli krzyżackich. 
Na zjeździe tym powtórzono warunki pokoju wyszehradzkiego 
z 1335 roku, w sprawie odstąpienia przez Polskę Zakonowi Pomorza 
i z. Chełmińskiej. 
Po zawarciu tych układów król polski Kazimierz W. i w. mistrz 
krzyżacki dali sobie pocałunek pokoju, umacniając jednocześnie podpi- 
sane przez siebie układy przysięgą. 
Warunki jednak tego pokoju nia obowiązywały Polski, gdyż nie- 
bawem zostały odrzucone przez biskupów i świeckich dostojników Pań. 
stwa Polskiego oraz przez Papieża 2). 
W r. 1393 miały toczyć się układy o pokój m. królem polskim 
Władysławem Jagiełłą a Krzyżakami. Papież Bonifacy IX przysłał do 
Polski w tym celu swojego legata Jana. biskupa Massaneńskiego, który 
w tej sprawie miał pośredniczyć m. Polską a Zakonem. Na miejsce 
układów upatrzony został Toruń, dokąd też za sprawą legata pap. 
dn. 25 marca w święto Zwiastowania stawili się znakomitsi przedsta- 
wiciele ze strony Polski i Zakonu, którzy postanowili, że król polski 
wraz z w. mistrzem do nich przybędą i podpiszą wzajemne układy 
pokojowe. 
Stało się jednak inaczej. W. mistrz krzyżacki wraz z wielkim 
mistrzem inflanckim oraz wszystkimi komturami stawili się wpraw- 
dzie w oznaczonym terminie w Toruniu, król jednak Władysław Ja- 
giełło wraz z W. Księciem Witołdem i książętami krewnymi przybyli 
do Włocławka i stąd nie wyruszyli do Torunia, żądając od Zakonu uprze- 
dnio przed rozpoczęciem rokowań o pokój zwrotu Polsce ziemi Dobrzyń- 
skiej, którą Krzyżacy trzymali w zastawie od księcia Władysława 
Opolczyka i króla węg. Zygm. Luksemb. na mocy ugody zawartej 
z nimi dn. 24/XII 1392 r. Ponieważ Krzyżacy nie zgodzili się na 
zwrot z. Dobrzyńskiej Polsce, stąd też nie doszło wtedy do zawarcia 
pokoju m. Polską a Zakonem 3). 


l) Scriptores rerum prussicarum I. 721. 
2) Ules I. wstęp sfr. 6
; Scriptores rerum prussicarulD I. 717. II. 490-2. 
H) Scriplores rerum pruss. III 186--7. 
JdoDo
rafja m. W','clawlla 


24
>>>
370 


Włocławek na tle dziejów. 


Dn. 10 czerwca 1397 r. w Zielone Świątki przybyła do Włocławka 
królowa Jadwiga, gdzie stawił się również w. mistrz krzyżacki Kon- 
rad von Jungingen, przebywający podówczas w llobrownikach. Po- 
przedniego dnia 9 czerwca tenże w. mistrz wystawił w Bobrownikach 
list-glejt bezpieczeństwa dla królowej Jadwigi i jej orszaku na przyby- 
cie Wisłą do Starego Włocławka. jak również na drogę powrotną. 
Podobny list w tymże celu wystawiony, zaopatrzony tą samą datą, 
wystawiła królowa Jadwiga dla w. mistrza i jego orszaku. 
Celem tego zjazdu i obrad królowej Jadwigi z w. mistrzem krzy- 
żackim była sprawa ziemi D(brzyńskiej oraz części Kujaw na granicy 
krzyżackiej, z miastami: Bobrownikarni, Dobrzyniem i inne mi, które za 
panowania Ludwika Węgierskiego były nadane w lenne posiadanie 
księciu Władysławowi Opolczykowi. a następnie już po wstąpieniu na 
tron polski królowej Jadwigi i króla Jagiełły, zostały przez tegoż księcia 
Władysława Opolczyka oraz za zgodą króla węgierskiego Zygmunta 
Luksemburczyka oddane w zastaw Krzyżakom za pewną sumę pienię- 
dzy, na podstawie układu z dn. 24jXII-1392 r. 
Gdy królowa Jadwiga zjechała się w Włocławku z w. mistrzem 
krzyżackim dn. 10 czerwca 1397 r. i oświadczyła mu, że ziemia Do- 
brzyńska należy do Korony Polskiej, wtedy w. mistrz jej na to odpo- 
wiedział, że ziemia ta nie została kupiona od księcia Władysława Opol- 
czyka. ale tylko wzięta w zastaw przez Zakon za wypożyczone księciu 
pieniądze i że o ile książe zwróci Zakonowi te pieniądze, to Zakon 
odda księciu ziemię zastawioną i nic nie będzie miał przeciwko temu, 
aby ta ziemia powróciła do prawowitych właścicieli. W. mistrz jedno- 
cześnie oświadczył królowej, że zwróci się do księcia Władysława Opol- 
czyka i zażąda od niego w określonym terminie. zwrotu zastawionej 
sumy pieniędzy, upomni go i przemówi do jego honoru, a o wynikach 
tych wszystkich starań powiadomi królowę, jak również zaznaczył, że 
o oddaniu tej ziemi zastawionej może być mowa dopiero wtedy, gdy 
suma zastawna, wzięta przez księcia, zostanie zakonowi zwrócona. 
Królowa przyjęła to do swej wiadomości i rozstała się z wielkim 
mistrzem po przyjacielsku, zakończywszy z nim obrady jednodniowe. 
W. mistrz istotnie zwrócił się pismem do księcia Władysława Opol- 
czyka zaraz po zjeździe w Włocławku z królową Jadwigą, domagając 
się zwrotu zastawionej sumy i zaznaczając, że królowa Jadwiga upo- 
mina się o te ziemie jako o własność Korony Polskiej. 
Gdy zaś książe w odpowiedzi w. mistrzowi wyraził życzenie. aby Zakon 
nie domagał się od niego zwrotu pieniędzy wypożyczonych, ale zgodził 
się na kupno owych zastawionych miast i ziem, wtedy w. mistrz pismem z 
dn. 23 czerwca 1397 r. datowanym w Malborgu, postawił mu żądanie, by 


J 


I 
I 
l 


L
>>>
Układy polityczne oraz ziazdy kr616w i os6b znakomitych w Włocławku. 371 


J 


przedstawił dowody, że te ziemie i miasta istotnie są jego własnością, 
gdyż lenna żadnego Zakon nie kupi. 
Postawił jednocześnie w. mistrz księciu Władysławowi Opolczykowi 
termin ostateczny. do którego miał sprawę z Zakonem załatwić, a w razie 
przeciwnym. gdy w tym czasie określonym sprawy nie załatwi, Zakon 
bezpośrednio wejdzie w układy o te ziemie z Polską. 
W trzy dni przedtem zaś, dn. 20 czerwca listem również dato- 
wanym z Malborga tenże w. mistrz powiadamiał królową Jadwigę, że 
księcia Władysława Opolczyka upomniał już, a gdy to nie poskutkuje 
jeszcze raz przemówi do jego honoru, poczem ostateczną odpowiedź 
da królowej 1). 
Sprawa powrotu do Korony Pol. ziemi Dobrzyńskiej z częścią 
Kujaw na pograniczu krzyżackiem z m. Włocławkiem została pomyślnie 
załatwiona dopiero w 1405 r., gdy król Jagiełło, w myśl warunków za- 
wartego w poprzednim roku pokoju z Krzyżakami w Raciążku. z wiel- 
kim nakładem kosztów pieniężnych wykupił od Krzyżaków pomienione 
ziemie i miasta t. j. z. Dobrzyńską i część Kujaw wraz z Włocławkiem. 
Przed bitwą Grunwaldzką jeszcze w 1409 r. z licznem wojskiem 
przybył do Włocławka król Władysław Jagiełło, witany uroczyście przez 
miejscowego biskupa Jana Kropidłę. 
Zaraz po zwycięstwie Grunwaldzkiem w lipcu 1410 r. do króla przeby- 
wającego w Włocłtlwku przyprowadzają 300 znakomitych jeńców krzy- 
żackich. 
W Włocławku także, podobnie jak i w innych sąsiednich miastach 
i grodach, w okresie bitwy Grunwaldzkiej stały rezerwy wojska polskiego, 
skąd czyniły napady na Krzyżaków. 
Jeszcze w początkach następnego roku 1411 na czele wojsk pol- 
skich i litewskich zatrzymuje się w Włocławku król Władysław Ja- 
giełło i W. Książe Witołd. 2). 
W r. 1418 papież Marcin V wybiera Włocławek jako miejsce. 
dokąd zamierza wysłać swoich posłów, legatów do Polski, celem po. 
średniczenia w zawarciu układów między królem polskim Wład. Jag. 
i W. Ks. Witołdem z jednej strony a Krzyżakami z drugiej strony. 
Do przybycia jednak legatów pap. i do zjazdu tego w Włocławku 
nie doszło, na skutek starań samego króla 3). 


I) Scriplores rerum prussicarum III. 213 i przyp. 4; Voigt. Codex diplom. prus. 
IV 149. 153 V 131; Codex Epist. Vitoldi Nr. 99. 46 Nr. n2. 
2) Scriptores rerum prussicarum 111. 303-4. 427-8. Monum Pol. Hist. III. 84; 
Długosz. Hist. Pol. IV (Dzieła V). str. 108. łacillskie wyd. str. 116. 
3) Codex Epistolaris Vitoldi. 417 1-i 792. 


-ł
>>>
372 


Włocławek na tle dziej6w. 


W r. 1426 król Władysław Jagiełło podróżuje z Krakowa na statku 
Wisłą do Kujaw i po drodze wstępuje do Włocławka, gdzie uroczyście 
przyjmowany jest przez biskupa miejscowego Janfł. Pellę 1). 
W czasie wojny 13-letniej (1454-1466) Włocławek w swoich mu- 
rach gości często króla Kazimierza Jagiellończyka, który przez cały 
czas toczącej się wojny przebywa wraz z całym swoim orszakiem na 
Kujawach, rezydując często we Włocławku 2). 
Dn. 10 października 1464 r. odbywa się we Włocławku pod prze- 
wodnictwem biskupa Jakóba Sienińskiego zjazd znakomitszych panów 
i szlachty okolicznej, który w celu zabezpieczenia Kujaw i Włocławka 
od grożącego im najazdu zbuntowanych wojsk zaciężnych polskich, 
zdemoralizowanych przeciągającą się wojną i niewypłacaniem żołdu, 
powziął uchwałę zaspokojenia żołnierzy datkiem pieniężnym (150 flor.), 
którzy też, otrzymawszy go. zaniechali zbrodniczego zamiaru i cofnęli się. 
Od tego czasu jednak staraniem biskupa, za zgodą króla i stanów pań- 
stwa, utworzono w grodzie Włocławskim załogę obronną pod wodzą 
Działyńskiego l). 
W 1552 r. przybył też do Włocławka i król Zygmunt Aug., któ- 
remu kapituła w dowód wdzięczności za jego hojność dla Miasta i Ka- 
tedry złożyła pewne dary: 60 florenów złotych węgierskich wraz z tacą 
srebrną oraz 30 grzywien w pieniądzach ze skarbca kościoła kat. 
włocł. i dochodów arendy Gambineńskiej 1). 
Wiosną 1576 r. król Stefan Batory wraz z całym swoim orszakiem 
dłużej przebywa w Włocławku, odbywa tu zjazd senatorów, wydaje 
uniwersał poborowy i czyni wszelkie przygotowania do wyprawy prze- 
ciwko zbuntowanemu Gdańskowi, korzystając z rady i pomocy miej- 
scowego biskup'a Stanisława Karnkowskiego. wytrawnego znawcy spraw 
gdańskich i zasłużonego autora statutów dla Gdańska z 1550 roku, 
zw. Statutami Karnkowskiego, które zabezpieczały prawa Polski na 
morzu Bałtyckiem '). Król przebywał w gościnie na 
amku biskupim, 
gdy orszak jego królewski mieszkał w świeżo na ten cel odnowio- 
nej szkole katedralnej, znajdującej się podówczas w pobliżu kościoła 
św. Witalisa. 
Oprócz załatwienia spraw urzędowych. król Stefan Batory pod- 
czas pobytu swego w Włocławku bierze udział ku zbudowaniu wszyst- 


I 

 


I 
... 


l, Borucki, Ziemia Kuj 333. 
2) Ta'm!e. 
8) Damalewicz, Vitae 335-6: Sprawozdanie Komisji Hist. S7tuki VI. 95. 
') v. 218 f. 245. 
5) Karnko/l"8ki, Epistotae !'E 163; Chodyń8ki. Szkoła Kat. 7-19: !i"07'ytkoW8ki,. 
Arcybiskupi III. 43-:4. 


L 


.ol
>>>
Układy polityczne oraz zjazdy kr61ów i os6b znakomitych w Włocławku. 373 


I 
... 


kich W nabożeństwach, a zwłaszcza w ceremonjach i całej liturgji 
Wielkiego Tygodnia, odprawianej w Katedrze włocławskiej. O tej po- 
bożności króla, biorącego udział w nabożeństwach Katedry włocław- 
skiej naoczny świadek tego biskup St. Karnkowski w liście do nuncjusza 
w Polsce Commendoni' ego m. i. tak powiada: 
"Niezmiernie budującym był widok króla uczestniczącego z naj- 
większą czcią we wszystkich najdrobniejszych nawet a tak długich 
nabożeństwach Wielkiego Tvgodnia. a przedewszystkiem to, że z roz- 
rzewnienia łzami się zalewał. gdy postępując z wielkim tłumem w pro- 
-cesji w Niedzielę Palmową, a następnie w Wielki Piątek, padał na 
.kolana publicznie w celu adoracji Krzyża, ku zawstydzeniu oburzonych 
różnowierców. Miałem i tę wielką przyjemność, mówi dalej biskup 
Karnkowski, że w Wielki Czwartek po mojem kazaniu "O Kapłaństwie 
i Ofierze św. Nowego Zakonu", już drugi raz z rąk moich przyjlłł król 
z największą czcią Komunję św. Nie wspominam też o innych, zarówno 
dziennych, jak i nocnych całego tego czasu (Wielkiego Tygodnia) nabo- 
żeństwach. z których zgoła nic (król) nie opuścił" I). 
W r. 1593 król Zygmunt III Waza w drodze do Szwecji Wisłą podró- 
zując, wstępuje do Włocławka wraz ze świtą całą, gdzie go przyjmuje nad- 
zwyczaj gościnnie ówczesny biskup włocławski Hieronim Rozdrażewski 2). 
Dn. 13 maja 1660 r., powracając z Oliwy pod Gdańskiem, po za- 
wartym tam pokoju ze Szwecją, przybywa do Włocławka wraz z całym 
rszakiem król Jan Kazimierz, przyjmowany suto i kosztownie na ra- 
chunek kapituły przez biskupa sufragana Kazimierza Charbickiego. 
Król odjechał z Włocławka dopiero dnia następnego 3). 
Od l lutego do dn. 25 maja 1790 r. z polecenia Komisji W ojsko- 
wej Tadeusz Kościuszko, po powrocie z Ameryki 'mianowany pa- 
tentem królewskim z dn. 12 pażdz. 1789 r. generałem wojsk polskich, 
przebywa we Włocławku, by stąd w dywizji wielkopolskiej, zostającej 
pod wodzą geberała Malczewskiego, przeprowadzać wraz z innymi 
oficerami ze służby zagranicznej reformy wojskowe w duchu zachodnim, 
i stąd rozpisuje listy. 
Dn. 22 maja 1790 r. Kościuszko otrzymał rozkaz Komisji Woj- 
skowej wyjazdu do Lublina i zaraz też zdał komendę generałowi Łubie 
i opuścił Włocławek dn. 25 maja 1790 r. 4). 


J) Morawska Mic1łal Ks., Zasługi kr61a Stefana Batorello dla Kościoła. Włocła- 
wek 1927, 18 ,Odbitka z Kroniki diec. kuj. kal.l. 
II) Warszawskija gubernskija wiedomosti 1877 r. Nr. 17-19. 81 v. 225 f.1l-12. 
4) Pawlowski Br. Służba wojskowa Tadeusza KościuszkI w I. 1790-1. Kwar- 
talnik Historyczny 1932 r. I-l, s. 37-4
. Zachowane są w Arch. Gł. w Warszawie. 
Akta Skarb,-wojsk.. listy Tadeusza Kościuszki do Komisji WojskoweJ datowane z Wło- 
.dawka 2311I, 2/V i 23/V 1790 r. (Tamte przypiski). 


.l
>>>
374 


Włocławek na tle dziej6w. 


W r. 1917 d. 15/X jako w stuletnią rocznicę śmierci Tadeusza 
Kościuszki we Włocławku był urządzony uroczysty obchód, połączo- 
ny jednocześnie z wmurowaniem w kościele parafjalnym św. Jana 
Chrzciciela pamiątkowej tablicy. 
W r. 1794 król pruski Fryderyk Wilhelm II odwiedza Włocławek.. 
który po II rozbiorze dostał się pod panowanie Prus t). 
Dn. 5 czerwca 1817 r. odwiedza Włocławek ówczesny sekretarz 
senatu Królestwa Kongr. Juljan Ursyn Niemcewicz, gościnni
 po- 
dejmowany przez tutejszą kapitułę. Zwiedzał też wtedy Katedrę 
i szkołę 00. Reformatów, gdzie imieniem Dyrekcji Komisji Edukacyjnej 
wyraził nauczycielom tejże szkoły 00. Reformatom podziękowanie 
i uznanie za całą pracę nauczycielską, jak również i wzorowe prowa- 
dzenie młodzieży 2). 
Dn. 27 lipca 1819 r. przybył do Włocławka Namiestnik Królestwa, 
Książe Zajączek, na którego powitanie wystawiono w mieście bramę 
tryumfalną. Zamieszkał w kurji biskupa sufr. Lewińskiego na rogu 
Tumskiej i Gdańskiej, gdzie dziś Zakł. Wych. św. Józefa, przyjmując 
tam wizyty wielu osób 3). 
Dn. 21 maja 1823 i 1825 r. był w Włocławku w przejeździe car 
Aleksander I 4). 
W Wolnej Polsce odwiedzali Włocławek: Prezydent Stanisław Woj- 
ciechowski jesienią 1923 r. na uroczystości poświęcenia sztandaru 14 pułku 
piechoty') i Prezydent Ignacy Mościcki dn. 12 lipca 1928 r. na zaproszenie 
Okręgowego Kujawskiego Towarzystwa Rolniczego. Powitanie obydwóch 
Prezydentów Rzeczypospolitej odbyło się uroczyście: przy bramie try- 
umfalnej przez prezydenta miasta i prezesa Rady Miejskiej, oraz w Ka- 
tedrze odpowiednim ceremonjałem liturgicznym przez duchowieństwo 
miejscowe na czele z Ks. Biskupem 6). 


t 


J 
l 
, I 


J) v. 243 f. 112, 138. 
I) Chodyński St. KB. Szkoła 00. Reformatów w Włocławku 18-29; Opis Włocł. 
1851 r.. luźny rękopis Arch. Kap. przy vol. 512. 
3) Tamże 20. 
') Tamże 24; Opis parafji św. Jana z 1851 r. przez ówczesnego proboszcza 
Ks. Nowakowskiego - rękopis luźDie załączony do vol. 512 w Aktach Kap. Włocł. 
li) Rozw6j Samorządu m. Włocławka 19
6 r. s. 79. 
II) Kujawianin. Kalendarz 1929 r. s. 112. 


l 


......
>>>
3. 


Wiz
tator Apostołslii Achilles PaUl, dZisiejszy 
Ojciec św. Pius XI w Wloclawliu w 1918 r. 1). 


W ŁOCŁAWEK pierwszy na ziemi Polskiej miał zaszczyt powitać' 
pierwszego od czasów porozbiorowych w Król. Pol. przedsta- 
wiciela Stolicy Apostolskiej. który. jadąc z Berlina do Warsza- 
wy, zatrzymał się na stacji Włocławek dn. 29 maja 1918 r. rano, wi- 
tany przez zebrane tamże duchowieństwo włocławskie na czele ze 
swoim Pasterzem Ks. Biskupem Stanisławem Zdzitowieckim. Pasterz 
Diecezji wygłosił wtedy okolicznościowe przemówienie powitalne, za- 
kończone okrzykiem na cześć Ojca św., za co w odpowiedzi dzięku- 
jąc Ks. Wizytator Apost. oznajmił. że Ojciec św. błogosławi całej Pol- 
sce, co później jeszcze powtórzył w piśmie nadesłane m z Warszawy 
do Włocławka na ręce Ks. Biskupa St. Zdzitowieckiego. 
Drugi raz Ks. Wizyhtor Apostolski bawił we Włocławku przez 
parę dni w końcu września, tegoż roku 1918, jako gość ordynarjusza 
diecezji Ks. Biskupa Stan. Zdzitowieckiego. 
Ks. Wizytator pIzybył wtedy późnym wieczorem dn. 21 września 
pociągiem z Warszawy w towarzystwie swego sekretarza ks. Pelegri- 
netti
go oraz kapelana arcybiskupiego ks. Dr Kępińskiego. Ze względu 
na spóźnioną porę, nie było wtedy uroczystego powitania na dworcu 
kolejowym, gdzie stawiła się tylko część duchowieństwa miejscowego 
na czele z Ks. Biskupem Zdzitowieckim oraz trzema biskupami nomi- 
natami: Krynickim, Fulmanem i Owczarkiem. 
Uroczystości w związku z przyjęciem Ks. Wizytatora Ap. przy- 
gotowane były szczegółowo i sumiennie przez Komitet Obchodowy pod 
przewodnictwem ks. prof. J. Kruszyńskiego. 
Nazajutrz w niedzielę rano o godz. 10. do pałacu piskupiego, 
gdzie zamieszkał Ks. Wizytator przybyła kapituła katedralna, która 
została przedstawiona Dostojnemu Gościowi przez Pasterza Diecezji 
w asystencji biskupa-nominata lubelskiego Ks. Fulmana, poczem dzie- 
kan kapituły, oficjał ks. prałat Stanisław Chodyński wygłosił mowę 


l) Kronika 1918. 169. 180. 226.
>>>
376 


Włocławek Da tle dziejów. 


powitalną po łacinie. O godz. lO-ej nastąpił uroczysty pochód z chorą- 
gwiami szkół. bractw, stowarzyszeń, z orkiestrą strażacką do Bazyliki 
Katedralnej. wśród niezliczonych tłumów nietylko miejscowej ale i oko- 
licznej ludności. 
Ks. Wizytator kroczył w pochodzie ubrany w szaty biskupie. 
mając po swej prawej stronie Pasterza Diecezji Ks. Biskupa Zdzito- 
wieckiego, po lewej zaś biskupa-nominata lubelskiego Ks. Fulmana, 
.a przed sobą kapitułę katedralną w togach fioletowych oraz liczny 
kler w komżach. 
Przy wejściu do Katedry tłumy zebrane na placu katedralnym 

podniosły trzykrotny okrzyk: ..Niech żyje Ojciec św..., a stojący na ganku 
zewnętrznym Katedry trębacze odegrali hejnał. 
Przed W. Ołtarzem, przybranym odświętnie, na tronie biskupim 
po stronie ewangelji zajął miejsce Ks. Wizytator, gdy Pasterz Diecezji 
Ks. Biskup Zdzitowiecki zasiadł w stalli biskupiej po stronie epistoły; 
w prezbiterjum - chórze kapłańskim znajdowało się duchowieństwo 
liczn
e zebrane oraz przedstawiciele miasta, związków i ró:lnych sto- 
warzyszeń. 
Rozpoczęła się suma, którą celebrował sam Dostojny Wizytator 
w asystencji biskupa-nominata Ks. Władysława Krynickiego - archidja- 
kona i księży kanoników Czapli i Filipskiego - ad honores. 
W czasie sumy ceremonjarzem był ks. prof. Marjan Chwiłowicz, 
chórem katedralnym wzmocnionym dyrygował ks. kan. Kossowski, ka- 
zanie zaś wygłosił wiceregens Seminarjum ks. Antoni Borowski o zna- 

zeniu Papiestwa jako fundamentu Wiary i Kościoła, zakończone ła- 
cińskim zwrotem skierowanym do Najdostojniejszego Ks. Wizytatora-Ce- 
lebransa, zapewniającym Go o nienaruszonej czci i posłuszeństwie Na- 
rodu Polskiego do Stolicy Ap. 
Po skończonej sumie przemówił jeszcze Pasterz Diecezji Ks. Bi- 
skup Zdzitowiecki, przypominając o serdecznych węzłach łączących 
zawsze Polskę ze Stolicą Ap. i kończąc prośbą. zwróconą do Najdo- 
stojniejszego Ks. Wizytatora, o udzielenie zebranym i całej Diecezji Apo- 
stolskiego błogosławieństwa. 
Po udzieleniu uroczystego błogosławieństwa przez Ks. Wizytatora 
i następnie po odśpiewaniu chóralnem trzech strofek "Boże coś Pol- 
skę", Najdostojniejszy Ks. Wizytator odprowadzony został w uroczystym 
pochodzie do pałacu biskupiego, gdzie u wejścia powtórzono trzykrotny 
okrzyk wzniesiony przez Ks. Biskupa Zdzitowieckiego ku czci Ojca św. 
i Jego przedstawiciela. 
Następnie w dużej sali pałacu biskupiego odbyło się składanie 
hołdu Przedstawicielowi Ojca św. przez dwadzieścia kilka delegacyj. 



 


-
>>>
- 


"Wizytator Ap. Achilles RaUt, dzisiejszy Ojciec św. Pius XI w Włocławku w 1918 r. 377 


Po ustąpieniu dele
acyj odbył się w pałacu ku czci Najdostoj- 
niejszego Gościa uroczysty obiad, w którym oprócz XX. Biskupów i ka- 
pituły katedralnej uczestniczyli także zaproszeni goście z miasta i z po- 
śród ziemian okolicznych w liczbie około 30 osób. 
Nazajutrz, t.j. w poniedziałek rano o godz. 7-ej. Ks. Wizytator od- 
prawił Mszę św. w kościele św. Witalisa oraz udzielił Komunji św. 
alumnom Seminarjum Duchownego. 
Następnie w sali rekreacyjnej ówczesny rektor już wtedy biskup- 
nominat Ks. Wład. Krynicki imieniem zebranych profesorów i alumnów 
powitał Ks. Wizytatora, przedstawiając jednocześnie w przemówieniu 
powitalne m dzieje Włocławskiego Seminarjum Duchownego, jako naj- 
starszego w Polsce i jednego z naj starszych w świecie, powstałego zaraz 
po Soborze Trydenckim w 1568/9 r. Ks. Wizytator dziękując z widocz- 
nem zadowoleniem stwierdził. że Seminarjum Włocławskie jest tylko 
. o pięć łat młodsze od Seminarjum Medjolańskiego, którego sam był 
najpierw wychowańcem, a następnie profesorem i którego założycielem 
był św. Karol Boromeusz, pozostający w ścisłych nader stosunkach 
z Polską. wreszcie na zalmńczenie udzielił wszystkim Apostolskiego 
błogosławieństwa. 
Przed opuszczeniem murów Seminarjum Ks. Wizylator zwiedził 
jeszcze cały gmach. kaplicę licealną. sale wykładowe, Bibljotekę i Mu- 
zeum Diecezjal.le, gdzie oglądał oryginalny dyplom aktu erekcyjnego 
Seminarium, wydanego przez biskupa St. Karnkowskiego dn. 16/VIII 
15t9 r.. wreszcie złożył wizytę ks. prałatowi Stan. Chodyńskiemu, dzie- 
kanowi kapituły kat. i oficiałowi, b. dług
letniemu profesorowi i rektorowi 
Seminarjum. 
Przed południem jeszcze tego samego dnia ks. Wizytator zwiedził 
gimnazja katolickie, żeńskie p. Janiny Steinbokówny oraz męskie Gimn. 
Biskupie im. Długosza. W obydwóch zakładach w odpowiedzi na powi- 
tanie Ks. Wizytator przemawiał i udzielał Apostolskiego błogosławień- 
stwa. Po południu tegoż dnia Ks. Wizytator w towarzystwie Pasterza 
Diecezji oraz proboszcza ks. kan. Mikulskiego zwiedzał instytucje do- 
broczynne w mieście. błogosławiąc im w im. Ojca św., a więc: ochronę 
biskupią im. Sienkiewicza przy Katedrze wraz z bibljoteką parafjalną, 
salę zajęć dla dziewcząt przy ul. Brzeskiej, przytułek dla starców 
i ochronę dla dzieci, prowadzone przez włocławskie Tow. Wspomagania 
Biednych przy ul. Królewieckiej, Stowarzyszenie Pracujących Kobiet przy 
ul. Orlej i mieszkającego tamże ks. biskupa-nominata Owczarka. Sto- 
warzyszenie Robotników Chrześc.ijańskich, zakład św. Józefa na Glin- 
kach oraz inne.
>>>
378 


Włocławek na tle dziej6w. 


Nazajutrz we wtorek dn. 24 września, w ostatnim dniu swego po- 
bytu w Włocławku, Ks. Wizytator odprawił Mszę św. w kaplicy szpi- 
tala św. Antoniego i zwiedził szpital, błogosławił chorym i SS. Miło- 
sierdzia, następnie stamtąd przybył do zakładów diecezjalnych: Księ-' 
garni Powszechnej, Drukarni i Redakcji "Słowa Pol.;kiego", gdzie do 
pracowników przemawiał o ważności pracy, zwłaszcza drukarstwa i księ- 
garstwa, udzielając im błogosławieństwa Apostolskiego. 
Wreszcie, zwiedziwszy jeszcze Bazylikę Katedralną z jej pamiąt
 
karni i staremi zabytkami, Ks. Wizytator udał się na krótki wypoczy- 
nek do pałacu biskupiego, skąd już około godziny 1t-ej rano wyjechał 
do Płocka drogą przez Kowal, Lubień, Gostynin i Radziwie, końmi 
rozstajnemi przygotowanemi w oznaczonych miejscach przez okolicz- 
nych ziemian. 
T ak się odbyły uroczystości w związku z pobytem w Niepodległej 
Polsce pierwszego po rozbiorach Wizytatora Apostolskiego i zarazem 
Nuncjusza, a niebawem, bo w niespełna lat cztery, wyniesionego na Sto- 
licę Piotrową, szczęśliwie nam dziś kierującego nawą Kościoła Ojca św. 
Piusa XI, tego Papieża Polskiego, który szczyci się z tego, że zna Polskę. 
którą nazywa drugą swoją Ojczyzną, oraz że na ziemi polskiej, prze- 
siąkłej krwią tylu męczenników prześladowanych za wiarę przez rządy 
zaborcze, otrzymał sakrę biskupią z rąk Biskupów Polskich, ks. kar- 
dynała Kakowskiego i biskupów: Zdzitowieckiego z Włocławka i No- 
wowiejskiego z Płocka. 
Pamięć o pobycie obecnego Ojca św. we Włocławku nie wygasła.. 
ale stale potęguje się i żyje wśród mieszkańców tego miasta, a drogie 
po Nim pamiątki, świadczące o Jego wizycie w tym prastarym grodzie; 
biskupim, są z całą pieczołowitością przechowywane i strzeżone. 


I 
4 
,. 


.
>>>
4. 


Rola dziejowa Włocławlia w 
zasie walJ{ 
o Niepodległość. 


a) P o w s t a n i e Koś c i u s z k o w s k i e. 


I 
; 
,. 


W CZASACH niewoli Włocławek bierze żywy udział w powstaniach' 
i walkach o Niepodległość. W okresie powstania Kościuszkow- 
skiego (1794) Włocławek był ważnym ośrodkiem ruchów po- 
wstańczych nietylko dla Kujaw. ale i dla całej Wielkopolski. Tutaj to 
odbyła się dn. 28 sierpnia 1794 r. sesja porządkowa całego województwa 
Kujawskiego, skąd wysłano przez obywatela Neumana drukowany raport 
do Naczelnika Kościuszki o stanie powstania: "Raport Wielkopolan ów 
o Insurrekcjach tam nastąpionych". W raporcie tym szczególniejsze pod- 
kreślono zasługi Włocław ka dla powstania. Tutaj bowiem powstańcy zatrzy- 
mali na Wiśle wiezioną z Prus na pomoc moskalom oblegającym Warszawę 
amunicję na 13-tu galarach, z czego transport bomb i kul zatopili 
z powodu braku czasu, a resztę zachowali dla siebie na swoje potrzeby, 
mianowicie: 30 łasztów prochu i pięć łyżew płótnem wyładowanych; 
w dalszym zaś pościgu i w walce lądowej pobili napastujących na nich 
wszędzie prusaków, rozproszyli ich i odebrali im 3 armaty 5-cio fun- 
towe i 6 armat 3-funtowych. Raport dalej zaznacza. że powstanie Wiel-. 
kopolskie w Poznaniu, Kaliszu, Gnieźnie, Łęczycy, Sieradzu, ziemi 
Gostyńskiej, Wieluńskiej i na Kujawach, a naj szczególniej w Włocławku. 
uskutecznione już zostało dn. 21 i 22 sierpnia i powstańców wszystkich 
uzbrojonych liczy 8 tysięcy. Co wszystko doręczyciel niniejszego raportu. 
objeżdżając, wszędzie na własne oczy widział. jak również oglądał 
ową amunicję zabraną prusakom i we Włocławku ulokowaną l). 
Rola Włocławka w tym razie dla powstania była decydująca. 
Warszawa została ocalona, a król pruski musiał od Warszawy odstąpić. 
przytem radość Naczelnika Kościuszki i wojska polskiego z tego czynu 
bohaterskiego powstańców włocławskich była nieopisana, jak świadczy 


I) Rękop. Biblj. OssoIiilskich we Lwowie. Kat. Kętrzyńskiego Nt '120. K. 88: 
"Raport Wielkopolanów o Insurrekcjach nastąpIOnych".
>>>
I 


380 


Włocławek na tle dziej6w. 


'o tern naoczny świadek powstaniec Stan. Kosmowski w swoich pa- 
miętnikach I). 
W skutek jednak dalszych niepomyślnych okoliczności powstanie 
zakończyło się klęską i Włocławek nie został uwolniony z pod jarzma 
pruskiego, od którego wyzwolił się dopiero w czasach napoleońskich, 
wchodząc w granice Księstwa Warszawskiego (1806-1804), a następnie 
Królestwa Polskiego, będąc już odtąd przez całe sto lat pod zaborem 
rosyjskim. 


b) P o w s t a n i e L i s t o p a d o w e. 
W dobie powstania Listopadowego w początkach lipca 1831 r. 
Włocławek odegrał decydującą rolę o całem powstaniu, niestety 
wskutek błędu naczelnego dowództwa.-dla nas niekorzystną, bo z po- 
wodu zaniechania planów Prądzyńskiego skoncentrowania większych 
sił powstańczych na Kujawach na linji Włocławek - Brześć Kuj. 
w celu stoczenia tu z wrogiem rozstrzygającej bitwy i uniemożliwienia 
mu marszu w stronę Włocławka celem przeprawy na lewy brzeg Wisły, 
wojska moskiewskie w dn. od 15 - 17 lipca przeprawiły się na lewy 
brzeg Wisły pod Włocławkiem. nie natrafiwszy nigdzie na większy opór, 
a to zadecydowało o klęsce ostatecznej powstania i wzięciu War- 
szawy przez naczelnego wodza wojsk moskitc'wskich Paskiewicza od 
tej strony 2). 
Ostatni wódz powstania Rybiński jeszcze we wrześniu 1831 r. 
zbliżył się pod Włocławek i przerzucił most na Wiśle. chcąc się prze- 
prawić na lewy brzeg ze swojemi wojskami. dążąc na Kowal. by tam 
stoczyć z moskalami jeszcze rozstrzygającą bitwę, ale niestety. mylnie 
sądząc o rzekomo daleko przewyższających jego armję siłach nieprzy- 
jacielskich, zaniechawszy bitwy, dn. 5 paźdz. 1831 r., przekroczył ze 
swojemi wojskami granicę pruską 3). 


c) P o w s t a n i e S t y c z n i o we 4). 
W dobie powstania Styczniowego Włocławek znowu był głównym 
ośrodkiem powstańczym dla całych Kujaw. Sam zresztą pierwszy na- 
czelny wódz powstania Mierosławski pochodził z okolic Włocławka 
(z Lubrańca), a znając Kujawy i swoje strony rodzinne i licząc na dość 


1) Kos1Iłowski St., Pamiętniki. Poznać 1860. 40-44. 
2) Tokarz W., Wojna polsko-rosyjska 1830-=-1831 r. Warszawa 19
0, s. 458-466. 
8) Zórau'ski Zdzislaw, Ostatni Akt (patdziernik 1831 r.). Kurjer WarszawskI 
.dn. 1iXI 1931 r. Nt 299. 
4) Grahiec J., Rok 1663, wyd. III. Poznań 19J9 s. 2'10-1. 326, 3'27 424; Berg 
M.k. Wasyl, Zapiski p powstaniu polskiem 1863 i 1864. Krak6w 18119. III s. 5-8.88-9.
>>>
Rola dziejowa Włocławka w czasie walk o Niepodległość. 381 


duże siły powstańcze na Kujawach pod wodzą Kazimierza Mielęckiego,. 
właściciela Nowej Wsi pod Włocławkiem. w początkach lutego 1863 r. 
rozłożył swój obóz w tej okolicy, we wsi Krzywosądzy, między Włoc- 
ławkiem a kordonem pruskim, ale jednak niestety, już dnia 19 lutego 
został rozbity, a sam ratował się ucieczką zagranicę i tak nie fortun- 
nie zakończył karjerę swego naczelnego dowództwa nad powstaniem. 
Mimo tej klęski bohaterscy powstańcy stoczyli z moskalami na Ku- 
jawach w okolicach Włocławka kilka zwycięskich bitew. Pod Ciepli- 
nami na Kujawach powstańcy z pieśnią: "Jeszcze Polska nie zginęła" 
bohatersko walczyli z przeważającemi siłami moskali, a dowódca Mie-. 
lęcki na czele kosynierów w największym wirze walki, mając obok sie- 
bie księdza w białej komży, trzymającego krzyż w jednej a kosę w dru- 
giej ręce, odparł moskali. 
Powstanie rozwijało się na Kujawach pomyślnie do późnej jesieni 
1862 r., t. j. do chwili śmierci dzielnego rotmistrza Bohusza, którego 
moskale powiesili we Włocławku l). 
Wielu też innych patrjotów więziono i rozstrzelano w Włocławku. 
Powstańcy i podejrzani o udział w powstaniu patrjoci byli wię- 
zieni i torturowani w miejscowych śpichrzach oraz Kolegjum. Egze- 
. kucja wyroków odbywała się w polu, naprzeciwko dzisiejszego dworca 
kolejowego, gdzie była urządzona szubienica. oraz pod starym cmen- 
tarzem. dziś zniesionym, obecnie przy ul. Szopena, gdzie rozstrzelano 
5 powstańców, wśród których znajdował się Włoch, pułk. Stanisław 
Bechi. dowódca jednego z oddziałów powstańczych na Kujawach. 


Stanisław Bechi 2). 
Uwięzionego w Włocławku pułk. Bechiego szczególniejszą otaczały 
opieką trzy Polki-patrjotki, a zwłaszcza zasłużona na gruncie Włoc- 
ławka przełożona pensji Izabela Zbiegniewska (t 1914), - które do- 
wiedziawszy się, że poseł włoski w Petersburgu margrabia Pepoli jest 
przyjacielem Bechiego. zwróciły się doń telegraficznie z prośbą, by wszczął 
starania o uwolnienie go od kary śmierci. U wolnienie istotnie przyszło 
od cara Aleksandra II, ale nieco za późno. gdyż gen. gub. Berg. nie 
czekając na odpowiedź, rozporządził się sam i kazał wyrok wykonać 
dnia 17-go grudnia 1863 roku o godzinie 8-ej rano. Według zeznań 
naocznych świadków Bechi w chwili wykonywania wyroku nie pozwolił 
sobie oczu zawiązać, ale śmiało bez zmrużenia oka spoglądał na skie- 


11 Grabiec, Rok 1863. 4:J4. 
2) Wspomnienie o Stanisławie Bechiem. Włocławek 1924; Tworowskaa [,eokadja, 
Wspomnienie o rodzinie Bechiego. 2 y cie Włocławka, marzec-kwiecień 1930. 3-4. 


.
>>>
382 


Włocławek na tle dziejów. 


rowane ku sobie lufy karabinów i z okrzykiem: "Niech żyje Polska" 
zakończył życie za drugą swoją przybraną polską Ojczyznę. 
Emigranci polscy na czele z Lenartowiczem we Florencji uczcili 
bohatera nadaniem jego żonie i dzieciom w imieniu Rządu Narodowego 
honorowego obywatelstwa polskiego, a w r. 1882 w kościele florenckim 
Santa Croce odsłonięto płaskorzeźbę bronzową dłuta Lenartowicza, 
przedstawiającą całą scenę rozstrzelania pułk. Bechiego we Włocławku. 
Kiedy przed kilku laty Włocławek postanowił uczcić pamięć Be- 
chiego przez wzniesienie ku jego czci pomnika. rada m. Florencj na wia- 
domość o tern przedsięwzięciu zarządziła wykonanie odlewu tej płasko- 
rzeźby i złożyła go w darze Kołu Polsko-Włoskiemu w Warszawie, dla 
wmurowania w podnóże pomnika włocławskiego. Pomnik ten z ową 
kopją pamiątkowej płaskorzeźby został istotnie odsłonięty w parku 
im. Sienkiewicza we Włocławku. dn. 24/IX 1924 r. 
Kapłan patriota, uczestnik pow..tania, więziony i torturowany. 
Podczas śledztwa nad uwięzionymi patrjotami w dobie powstania 
Styczniowego znęcał się okropnie włocławski komendant wojenny rosyj- 
ski Szwarc i jego pomocnik Adler. którzy mieli swoją kancelarję w Ko- 
legjum. Wśród uwięzionych w Włocławku był też pewien sędziwy 
kapłan z Brześcia Kuj. zw. Maksem. Tego to sędziwego kapłana wy- 
prowadzono pewnego dnia z piwnicy Kolegjum na śledztwo. Było to rano 
w czerwcu 1863 r. Szwarc znęcał się nad nim, badając go jak zwykle, 
bijąc po twarzy przy pomocy swej dużej i ciężkiej drucianej rękawicy 
kirasjerskiej, którą w tym celu nakładał na ręce. 
Po otrzymaniu wielu razów ów staruszek kapłan patrjota z obliczem 
zakrwawione m w pewnej chwili, wzniósłszy oczy do góry, wypowie- 
dział te słowa: "O bodajby cię P. Bóg dzisiaj skarał za to". 
Palec Boży. 
I rzeczywiście stało się tak, bo tego samego dnia po południu 
Szwarc wraz z Adlerem i w towarzystwie paru innych jeszcze osób 
utonął w Wiśle, podczas przejażdżki łodzią pod żaglem, która tuż pra- 
wie pod samemi bulwarami miejskiemi wywróciła się, zaczepiając wierz- 
chołkiem masztu o niewidzialną linę statku zbożowego. Wszyscy wy- 
padli do wody: Szwarc, Adler, oficerowie i ich żony utonęli. tylko czte- 
rej żołnierze obecni na łodzi zdołali się wyratować. Ciała topielców 
wydobyto dopiero po trzech dniach gdzieś pod Toruniem i sprowa- 
dzono do Włocławka l). 


l, Tabaczyński St., Po 66-ciu latach. Wspomnienia 21 powstania 1863. 2 y cie 
Włocławka i Okolicy. ]910. styczeń 5-7; Arentowicz. Migawki Włocławskie z lat 
1861-3 (I. c.). 


l
>>>
-..... 


.... 


Rola dziejowa Włocławka w czasie walk o Niepodległość. 


383 


d) Wal k a o s z koł ę p o l s k ą w l 9 O 5 r. 1). 
Strajk szkolny w Królestwie Polskie m rozpoczął się dnia 28 stycz- 
nia 1905 r. Zorganizowaniem strajku w szkołach średnich na całym 
obszarze Królestwa zajęła się Komisja Generalna młodzieży narodowej 
z Uniwersytetu Warszawskiego. W ciągu dwóch tygodni strajk został 
przeprowadzony w całym kraju jednolicie i poważnie. 
Dnia 6-ego lutego w celach strajkowych przybył do Włocławka 
przedstawiciel Komisji Generalnej z Warszawy, który na tajemnem 
zebraniu naj starszych uczniów miejscowej 7-kl. Szkoły Handlowej 
podał wskazówki do przeprowadzenia strajku w szkołach włocławskich, 
który zaraz nazajutrz dn. 7 lutego miał się rozpocząć od włocławskiej 
7-kl. Szkoły Handlowej. dzisiejszego Gimn. Z. Kuj. 
Zgodnie z ułożonym poprzedniego dnia planem. po I lekcji dn. 7 
lutego organizatorzy poszczególnych klas, zrobiwszy fałszywy alarm. 
zgromadzili wszystkich chłopców do sali gimnastycznej, dokąd zaprosili 
też dyrektora szkoły Michała Bobarykina, któremu tutaj wręczyli na 
piśmie żądania strajkowe. zredagowane w języku polskim i rosyjskim. 
Żądania były te same, jakie wysuwały w tym czasie wszystkie szkoły 
w Królestwie. Domagano się więc, aby utworzono polską szkołę z językiem 
wykładowym polskim. w którejby: język polski, literatura i historja były 
uważane za główne przedmioty wykładane w szkole i były otoczone 
szczególną pieczą, a nauczycielami i wychowawcami byli wyłącznie 
Polacy i Polki; wreszcie domagano się, aby zniesiono system policyjny 
w szkole i zabezpieczono ustawowo kontrolę społeczeństwa polskiego 
nad szkolnictwem. 
Po wręczeniu memorjału, odczytaniu go przez dyrektora szkoły 
i tegoż odpowiedzi, że prześle go władzom wyższym do załatwienia, 
młodzież wbrew nawoływaniom dyrektora nie wróciła do klas. ale 
rozeszła się z okrzykiem: precz ze szkołą rosyjską. 
Wszyscy gromadnie szkołę opuścili, nawet przyrodni brat polic- 
majstra włocł. Haritonow, który również manifestował za strajkiem, 
wraz ze swoimi polskimi kolegami i brał udział w pochodach przez 
miasto do innych szkół włocławskich. mianowicie do pensji p. Masłow- 
skiej i rządowej szkoły rzemieślniczej, mieszczącej się podówczas w pa- 
łacu biskupim. 
I te szkoły również tego samego dnia przyłączyły się do strajku 


J) KsięJ,!a Pamiątkowa Kola wychowańc6w Gimnazjum .Ziemi Kujawskiej, Włoc- 
ławek 1 Q 31. Załuski Br., . Wspomnienia i ref1tksje na tle przebiegu walki o szkołę 
Polską (I. c. 67 n
t.). Arentowicz Zdz., Moje wspomnienia ze strajku szkolnego w ro- 
ku 190
 (I. c. 108 nsl.).
>>>
384 


Włocławek na tle dziej6w. 


i zostały zamknięte; również i robotnicy fabryki cykorji Bohma w Włoc- 
ławku rozpoczęli strajk gwizdaniem z syren fabrycznych. 
Za manifestacje patrjotyczne w r. 1905 niektórzy z młodzieży oraz 
starszego społeczeństwa w Włocławku zostali przez władze rosyjskie 
uwięzieni. 
Tymczasem akcja strajkowa wydała pewne owoce, bo dn. 1 paź- 
dziernika 1905 r. zezwolono na otwarcie w Król. Pol. prywatnych szkół 
polskich, ale pozbawionych praw publicznych. Obywatele m. Włoc- 
ławka i ziemianie z Kujaw zlikwidowali szkołę rosyjską, otwierając 
prywatną polską 7-kl. Szkołę Handlową w Włocławku, której pierw- 
szym dyrektorem został Władysław Nowca. Szkoła ta przeobrażona 
została w Polsce Niepodległej na obecne Państwowe Męskie Gimn. Z. Kuj. 


e) R o z b r o j e n i e n i e m c ó w 10- 11 l i s t o p a d a l 9 l 8 r. 
w Włocławku. 
Podczas wielkiej wojny (1914-1918) Włocławek nie ucierpiał od 
kul armatnich, bo znajdował się zdala od pozycyj frontowych. i zaraz 
dostał się pod okupację niemiecką. stając się siedzibą gubernji wojen- 
nej na czele z gubernatorem w randze generała. 
Biuro gubernji mieściło się na parterze w Magistracie. Pierw- 
szym gubernatorem był generał von Liitzow. a po nim w r. 1918 generał 
von Stolzenheim, bez ręki, nerwowy. trudny w obejściu z ludźmi 
i w stosunku do samorządu miasta. 
Niemcy usiłowali narzucać miastu burmistrzów niemieckich, ale 
wobec nieustępliwości Rady Miejskiej musieli wkrótce zaniechać tego, 
chociaż za bohaterską i stanowczą obronę interesów miasta przewod- 
niczący Rady Miejskiej Kazimierz Ossowski został wywieziony do obozu 
jeńców w Hawelbergu. Pierwszym burmistrzem w czasie okupacji. nie 
narzuconym ale z wyboru Rady Miejskiej, został Ludwik Bauer, a po 
tegoż zrzeczeniu się, na skutek nieporozumień z generałem Stolzen- 
heimem, w listopadzie 1918 r. urząd burmistrza objął Stanisław Borys- 
sowicz. gdy ławnikami byli: From, Siedlecki, Kocent i Gutowski. 
W początkach listopada 1918 r., gdy potęga niemiecka zachwiała 
się z powodu doznanych klęsk na zachodnim froncie, prezydent miasta 
Boryssowicz po długich staraniach, pod pozorem zabezpieczenia miasta 
od zalewu komunizmu. uzyskał za pewną opłatą i z pewnem opóźnie- 
niem od gubernji wojennej w Włocławku broń i rozdał ją znajdującym 
się w mieście legjonistom, członkom P. O. W. i 
traży Obywatelskiej, 
utworzonej przed kilku tygodniami pod komendą podprokuratora Li.. 
siewicza. 


L
>>>
. 


. . 


li 
! ! 


'.. 


-, 
'.' 

 . r 


.
 


.1 



 


" 
I -,I. f 
. 


ł' 


\ - 

 .
t. Jj 
,,
 


;1." 


.. 


,
 


:
:. t r -, 

-
:" 
 ..:
 . 
::::1 : 
.... -ł 
'
 


.j 


.." 



 . 


,
 
..1 
..' 


'-' 




: 


..
, 
ł- 
'
r 


." 


':1. 


". 
'
/, 


.
 



 . 


Gl 
Y' 
rI 


., :.
 


;:: 

 J .ł 
.., 


., .,'j'-. 
" ".' t 


./ 


.. , 
"io"::'. 
. j 


" 
.' , 
I.'.. 


.t .. 


1 . , 

 


. '-l' 


",. { 


". 


) 



 ' 
.
 
,\
:' 


.":... 


. . 
. 


'J 


-. 
 


'. 

 . . 



 

 
 
- 

 
o 
C 
Co 
N 
., 

 

 
., 
;j 
oS 

 


'\\: 



 
O 
"1:1
>>>
l
>>>
Klęski nawiedzaj"ce Włocławek. 


385 


Dnia 10 listopada wyłoniona delegacja t. zw. Rada Polska z pre- 
zydentem Boryssowiczem na czele udała się do zorganizowanej już 
wtedy w Włocławku rewolucyjnej Rady Zołnierskiej niemieckiej, z żą- 
daniem oddania Polakom w mieście wszystkiej broni. wzamian za 
udzielenie przez miasto gwarancji bezpiecznego powrutu żołnierzy nie- 
mieckich do Niemiec. 
Ponieważ Niemcy się na to nie zgodzili, więc przystąpiono do 
.rozbrojenia żołnierzy niemieckich przy użyciu siły. Po stronie polskiej 
w mieście było 50 P. O. W. (Polskiej Organizacji Wojskowej). tyluż 
Straży Obywateskiej i 5 umundurowa
ych legjonistów, mając przeciwko 
sobie 600 żołnierzy niemieckich, którzy jednak naogół nie opierali się, 
a tylko zawzięcie bronili dostępu do stacji kolejowej i do miejsca nad 
Wisłą, gdzie zaczęli ładować się na barki, ale ostatecznie d. 11 listo- 
pada skapitulowali i opuścili Włocławek. 
Po stronie polskiej przy rozbrajaniu Niemców w Włocławku padły 
dwie ofiary l). 
f) O b r o n a W ł o ci a w k a w 1920 r. p r z e d n a j a z d e m 
b o l s z e w i c kim. 
Zaledwie odetchnął pełną wolnością w Niepodległej Polsce już 
w 1920 r. znowu zagrożony został Włocławek najazdem bolszewickim 
w d. 13-17 sierpnia. Obroną Włocławka wtedy dowodził pułk. Grom- 
czyński. 
Dzięki bohaterstwu naprędce zorganizowanej załogi włocławskiej, 
służby kolejowej oraz pomocy ludności cywilnej miejskiej. i okolicznej 
bolszewicy musieli odstąpić od miasta i zaniechać tak dla nich waż- 
nego planu przejścia na lewy brzeg Wisły. 
Nie udało im się przeprawić także na trzech statkach jadących 
z żywnością i amunicją pod dowództwem ppor. Pieszkańskiego, które 
bolszewicy opanowali pod Bobrownikarni. zabiwszy dnia 14 sierpnia 
broniącego się do ostatka ich dowódcę, gdyż statki te zaraz zatopione zo- 
stały przy pomocy dwóch dział z oddziałem karabinów maszynowych, 
wysłanych z rozkazu pułk. Gromczyńskiego z Włocławka. 
Również nie udało im się dnia 16-go sierpnia przejść Wisłę po 
moście włocławskim. gdyż len z rozkazu komendy polskiej niezwłocz- 
nie podpalono w tej chwili, gdy nań wstępowali. 
Próbowali też bolszewicy zniszczyć linję kolejową ogniem artyleryj- 
skim, ale sprawna służba kolejowa natychmiast te uszkodzenia naprawiała. 


]) K0880budzki Cz., W dziesiątą rocznicę. 2ycie Włocławka. listopad-grudzień 
19:!B. s. 23-27; BorY88owicz St., Rozbrojenie Niemców we Włocławku. Kujawianin- 
Kalendarz 1929 r. str. 100-107. 


MODo
rafja m. Wloclawka. 


25 


- 


J
>>>
1 


386 


Włocławek na tle dziej6w. 


Pod Włocławkiem operował korpus wojsk bolszewickich generała 
Gaja, który miał kategoryczny rozkaz sforsowania w tem miejscu Wisły 
i przecięcia linji kolejowej Gdańsk- Warszawa, czego jednak nie zdo- 
łał przeprowadzić. 
Bolszewików więc nie wpuszczono do Włocławka, a dnia 18-go 
sierpnia już ich nie było nawet za Wisłą. 
Wdzięczne zaś miasto swoim obrońcom. poległym w 1920 r. w licz- 
bie z górą czterdziestu, wystawiło wkrótce pomnik nad wspólną ich mo
 
giłą za Wisłą w Szpetalu, przedmieściu Włocławka, w kościele zaś 
parafjalnym św. Jana na tę pamiątkę jako wotum dziękczynne w pierw- 
szą rocznicę odparcia nawały bolszewickiej i cudu nad Wisłą dnia 15 
sierpnia 1921 r. umieszczono w wielkim ołtarzu wierną kopję cu- 
downego obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej 1). 


1\ arOlllCZYlł8ki Plt/k., Dziesięć lat temu. ABC dla Włocławka i h,ujaw 11/VlH 
]930 r.; Cichocki lv. ppor., Obrona Włocławka. Jednodni6wka Włocławek. 1!120. str. 
]8 -9. 


L 


-
>>>
5. 


Klęshi nawiedzające Wloclaweh w przeszłości. 
W ŁOCŁA WEK w przeszłości cz-ęsto nawiedzany bywał różnemi 
klęskami, niszczycielskiemi najazdami, pożarami i epidemjami, 
t. zw. zarazą morowego powietrza. 


, 


a) N i s z c z y c i e l s k i e n a j a z d y k r z y ż a c k i e I). 
Z powodu swego położenia nad Wisłą, w bliskiem sąsiedztwie z Po- 
morzem i Prusami oraz z Krzyżakami wiele ofiar musiał złożyć Włoc- 
ławek na ołtarzu Ojczyzny. wiele ponieść szkód i strat w czasie tak 
częstych walk o całość naszej Rrzeczypospolitej. Nie wszystko to wpraw- 
dzie zostało zapisane w kronikach i źródłach. o wielu z pewnością wy- 
darzeniach. jakich świadkiem był Włocławek. nie dowiemy się może 
nigdy, wskutek braku o nich jakichkolwiek wiadomości źródłowych. 
Ale już i te choćby dane, jakie się zachowały, mogą nam dać pewne 
wyobrażenie o tem, ile wycierpiał Włocławek w czasie toczących się 
wojen i dokonywanych spustoszeń na naszych ziemiach w ciągu wieków. 
Dn. 22 kwietnia 1329 r. najechali na Włocławek Krzyżacy, doko- 
nując w nim strasznego, wprost wstrząsającego spustoszenia, spalenia 
miasta. złupienia z ozdób wszelkich i zburzenia Katedry nad Wisłą, 
odbudowanej przez biskupa Michała Godziembę, zniszczenia relikwij 
Świętych, pomordowania wielu niewinnych mieszkańców i spalenia bar- 
dzo wielu osób żywcem na cmentarzu. 
Ówczesny biskup Maciej Golanczewski (1323-1364) musiał opuścić 
wtedy swoją stolicę biskupią i tułać się naprzód w Brześciu, a potem 
na swoim zamku w Ciechocinku. ale i tutaj Krzyżacy pod surowemi 


J) Monum. Pol. Hisl. II. 942; KDP II 241-243; Da1llalewlcz. Vitae 232; Lites I. 
437-440; Theiner, Vet. Mon. Pol. I 335; Długosz, Hist. Pol. III (Dzieła IV) 116; Kujot. 
Dzieje Prus Ks. II. 1:!3; Karwasińska, Sąsiedztwo Kuj. z Krzyż. 165-170: Voigt J., Ge- 
schichte Preussens. Kr61ewiec 1830. IV 440: Scriptores rerum pruss. I. 770; Długosz, Hist. 
Pol. IV (Dzieła V) 4!:i; Damalewicz, Vitae Vlad. Ep. wyd. 1643 r., s. 296; (Jaro J., 
Dzieje Polski. Warszawa 1897. t. IV. s. 21: Historja Polit. Polski. cz. I. Wieki średnie 
(Encyklopedja Polska. t. V. cz. I) s. !'JOB nst.; Dąbrowski, Dzieje Polski średniowiecznej. 
Krak6w 1926. II. 25. 


J
>>>
388 


Włocławek na tle dziej6w. 


karami zabronili poddanym dóbr biskupich oddawania biskupowi na- 
leżnych dochodów i dziesięcin, konfiskując to wszystko dla siebie. 
Z Brześcia Kuj. biskup niezwłocznie ogłosił uroczystą protestację 
przeciwko Krzyżakom i ich sprzymierzeócom i pod groźbą surowego 
sądu i klątwy domagał się od nich wynagrodzenia za krzywdy mu wy- 
rządzone przez nich. Następnie udał się do Awinjonu i tu osobiście 
na konsystorzu wobec Papieża i kolegjum kardynalskiego ze łzami 
w oczach przedstawiał szczegółowo zbrodnie krzyżackie, wyrażając 
prz} tem swoją wielką boleść i lament duszy z powodu tak strasznego 
i niesłychanego w dziejach zniszczenia przez Krzyżaków jego miasta 
biskupiego, starego grodu Włocławka. 
Papież po tak żałosnem doniesieniu biskupa rzucił klątwę na Krzy- 
żaków, polecając wykonanie tego wyroku arcybiskupowi gnieźn. oraz 
biskupom krak. i pozn. jak również w piśmie osobnem, przedstawiając 
szczegółowo ten barbarzyóski napad krzyżacki na Włocławek, wyraził 
swoje święte oburzenie z tego powodu. 
Krzyżacy jakiś czas jeszcze przebywali w mieście, znęcając sie- 
nad cząstką pozostałych przy życiu mieszkańców tak duchownych, jak 
i świeckich, nie pozwalając im pod surowe mi karami, nawet karą 
śmierci, odbudowywać się z tych opłakanych zgliszcz. 
Już w 1330 r. niema Krzyżaków w Włocławku, ale później jeszcze 
powracają i od 1332 r. gospodarują w mieście przez kilka lat. 
W sto lat pótniej w 1431 r. nazajutrz po święcie Wniebowzięcia 
N.M.P. Włocławek został znowu nawiedzony strasznym niszczycielskim 
najazdem barbarzyńskiej nawały krzyżackiej, kiedy to w. mistrz krzy- 
żacki Paweł de Ruschdorf wraz ze sprzymierzeńcem swoim w. mistrzem 
inflanckim oraz licznemi wojskami najemne mi, wtargnąwszy do ziemi 
kujawskiej i dobrzyńskiej. naówczas bezbronnej z powodu wysłania 
z Korony na Litwę licznych wojsk do tłumienia buntu Świdrygiełły, 
sprzymierzonego również z Krzyżakami - spalił najpierw Nieszawę, 
nowo przyozdobione wielkiemi budowlami miasto, następnie zajął samo 
miasto Włocławek, które częściowo spalił, a resztę złupił i ograbił ze 
wszystkiego, zwłaszcza kościół katedralny; mury zaś miasta kazał roz- 
walić i z ziemią zrównać. 
Krzyżacy wtedy dopuścili się strasznych spustoszeń i okrucieństw 
nietylko w Włocławku, ale na całych Kujawach i Ziemi Dobrzyńskiej; 
spalili 24 miasta i zgórą tysiąc wsi oraz z okrzykiem "aby wytępić 
polskie plemię" w barbarzyński sposób pastwili się nad ludnością. roz- 
rywając w kawałki ich ciała. 
Dn. 13 września 1431 r. Krzyżacy z powodu klęski nakielskiej,. 
musieli się cofnąć i zakończyć niszczycielski swój najazd. 


J 


1 



 
I 
I 
I 
ł 


I 
, 
,", 
. . 

 


I 
----ł--
>>>
-,- 



 
I 
I 
I 
ł 


I 
" 
. 

 


1- 


Klęski nawiedzające Włocławek w przeszłości. 


389 


b) N a j a z d y S z wed ó w w 1657 r. Q r a z w p o c z. XVIII w. 
Dn. 29 czerwca 1657 r. napadli na Włocławek Szwedzi. którzy 
całe prawie miasto spalili, z wyjątkiem ko
ciołów; Katedrę zaś całą 
-ograbili i ogołocili ze wszystkich ozdób i kosztowno
ci, zniszczyli 
także kaplice, ołtarze, a w podziemiach groby i trumny zrujnowali 
i powywracali. 
W klasztorze 00. Reformatów w celi zamordowali okrutnie księ- 
dza Walentego mansjonarza czyli wikarjusza przedeckiego, a w kaplicy 
św. Marji Magdaleny jednego braciszka zakonnego Paschalisa Labiszyń- 
skiego, na mieście zaś zabili razem mężczyzn i niewiast osób 70. 
Z zakrystji kapitularza katedralnego Szwedzi zagrabili wtedy 
wiele kosztownych aparatów kościelnych oraz cennych ksiąg pergami- 
nowych, rękopisów i druków tak, że trzeba było sporządzić nowy 
spis rzeczy kościelnych zachowanych, czego dokonali kanonicy Ma- 
.gnuski i T rzebuchowski t). 
W początkach XVIII w.. w okresie toczącej się wojny północnej 
Włocławek jest pustoszony kilkakrotnie napadami wojsk szwedzkich, 
które tu nawet przez jakiś czas stacjonują, zwłaszcza pułk generała 
Alderstelna w r. 1704-1705. 
W czasie tej pożogi wojennej, i ciągłych utarczek Szwedów z na- 
cierającemi na nich wojskami polskiemi, Włocławek opustoszał i wy- 
ludnił się, a budynki i spichrze zostały w większości spalone, zboże 
zaś w nich nagromadzone zostało zagrabione do obozu nieprzyjaciel- 
skiego 2). mimc.. protestu Sejmiku Radziejowskiego z dn. 16/VI 1703 r., 
wniesionego do króla szwedzkiego 3). 
W r. 1710 Szwedzi w czasie ponownego napadu na Włocławek 
spalili w mieście dom-szpital XX. Emerytów. znajdujący się przy 
kościele św. Stanisława nad Wisłą 4). 


c) N a j a z d y woj s k m o s k i e w s k i c h i p r u Sil k i ch. 
Zaledwie po zakończeniu wojen szwedzkich w 1660 r. Włocławek 
zaczął się z ruin i zgliszcz odbudowywać, gdy w pocz. XVIII w. na- 
wiedzony został nowym najazdem, tym razem kozaków-moskali. 
O brzasku dnia 17 października 1707 roku kozacy, przeprawiwszy 


l) v. 124 f. 27; Chody71Bki, Bazylika Katedralna w Włocławku. Kronika diec. 
Kuj.-Kal. (Włocławskiej) 1918 r. s. 112. 1931 r. 8. 144 przypiski. Tenle, Z dziej6w 
diec. Włocł. Kronika 1910, 113. 
II v. 230 f. 29. 199. 14, 90, 2
. 46. 60. 62. 
81 PawińBki, Dzieje Ziemi Kuj. IV. 62. 
.) Zob. wyżej "Dom XX. Emeryt6w" 8, 332; OhodyńBki Z., Statuta SynodaIia 
8. XIII-XIV.
>>>
390 


Włocławek na tle dziej6w. 


się na statkach pod Nieszawą przez Wisłę, napadli na Włocławek, 
i, otoczywszy miasto strażą, rozbiegli się na rabunek do kościołów. 
Kościół 00. Reformatów przez dwie godziny obdzierali ze wszyst- 
kiego, przeglądając naj skrytsze nawet kąty. 
W kościele zaś św. Wojciecha (gdzie dziś ewangelicki), z rąk 
Mszę św. odprawiającego kapłana wydarli kielich, rozkazując. aby 
prędzej wypił co w nim było, i nic nie zostawili, zabierając wszystko, 
co się tylko wziąć dało. 
Następnie wpadli do miasta, które postanowili spalić, podłożywszy 
ogień na przedmieściu pod jedno zabudowanie słomą kryte, ale na 
szczęście. gdy rozbie!!li się łupieżcy na dalszą grabież, ogień tymcza- 
sem ugaszono. 
Barbarzyńcy ci bez żadnego względu odbierali wszelkie mienie 
ludności, a nawet i to zagrabili. co było ukryte w miejscowym kościele 
parafjalnym św. Jana. dokąd również dostali się ci chciwi żołdacy, 
rozbijając siekierami i oszczepami drzwi, zamki i kłódki. . 
W podobny sposób wtargnęli także do kościoła katedralnego 
i uczynili w nim wielkie spustoszenie. Również złupili wszystkie kurje 
kanonickie i prałackie oraz domy wikarjuszy katedralnych. 
Cały zaś łup znosili na statki większe i mniejsze, które poprze- 
dnio sobie przygotowali na Wiśle. Przez sześć godzin trwała cała ta 
grabież, a przy tem wszystkiem nie obyło się też bez krwi rozlewu. 
Barbarzyńcy ci. uchodząc na statkach naładowanych łupem. po- 
zostawiali za sobą w miQście płacz i jęki w każdym niemal domu, 
wszędzie drzwi rozbite i ślady zniszczenia; wielu ogołoconych ze 
wszystkiego, targanych rozpeczą z powodu utraty naj niezbędniejszych 
środków, było skazanych na życie w najokropniejszej nędzy. Taki 
opis tego napadu podają nam akta kapituły spisane zaraz w trzy dni 
po tern wydarzeniu 1). 
W r, 1769 moskale w pościgu za konfederatami barskimi wpadli 
do Włocławka i tu poczynili wielkie spustoszenia, zwłaszcza w klasz- 
torze, gdzie jednak ukryte mienie szlachty okolicznej zostało niedo- 
strzeżone przez grabieżców i nietknięte. Na podziękowanie za to oca- 
lenie 00. Reformaci zaprowadzili przy klasztorze nowennę do św. An- 
toniego Pad. z codzienną modlitwą, Mszą św. i postem od nabiału. 
a jako wotum dziękczynne wystawili na cmentarzu klasztornym mie- 
dzianą statuę Matki Boskiej na kolumnie z cegły 2). 
Wojska pruskie, grasujące w Polsce w r. 1771-2 pod wodzą ge- 


, 
I 
r 


1) v. 230 f. 62. 
2) RubryceUa diec. Włocł. 1881 r.. i02-10'i. 


.......
>>>
Klęski nawiedzające Włocławek w przeszłości.. 


391 


nerała Belinga, spustoszyły Włocławek i na ludność nałożyły wysokie 
kontrybucje i podatki 1). 
W r. 1794 wojska pruskie pod wodzą Szekelego zagrabiły z Ka- 
tedry włocławskiej 14 złotych kielichów i wiele innych drogocennych 
sprzętów kościelnych za 18 tys. złotych pol. 2). 
Bolszewicy w połowie sierpnia 1920 r. ostrzeliwali z za Wisły 
miasto, zburzyli doszczętnie pałac biskupi wraz ze wszystkiemi jego dro- 
gocennemi sprzętami. bibljoteką, archiwum konsystorskiem z dokumen- 
tami z XIX i pocz. XX wieku, oraz wiele innych dotkliwych szkód 
i strat wyrządzili miastu przez poczynione kulami armatniemi uszko- 
dzenia Katedry, Seminarjum Duch., Kolegjum oraz innych budowli, jak- 
kolwiek nie w£szli do Włocławka. Również i most na Wiśle uległ 
wtedy częściowemu zniszczeniu z rozkazu naszego dowództwa wojsko- 
wego, w celu uniemożliwienia bolszewikom przeprawy na lewy brzeg 
Wisły S). 


I 


e) P o żar y. 
Również pożary dość często niszczyły Włocławek; świadczą o tem in- 
wentarze miasta, które podają w spisie liczne budynki spabne: w r. 15834) 
jest 64 domów spalonych, a według sprawozdania Komisji badającej 
stan dóbr biskupstwa Włocławskiego z dn. 3 marca 1706 r. 5 ), miasto 
Włocławek już wtedy prawie całe było wyludnione, opuszczone zaś 
przez mieszkańców budynki i śpichrze zostały spalone i zniszczone za- 
równo przez wojska szwedzkie. jak i polskie, na tamte nacierające. 
W r. 1613 był w Włocławku wielki pożar od którego ucierpiała 
wtedy bardzo Katedra G). 
Największy jednak pożar miast powstał dn. 4 kwietnia 1620 r. 
o godz: m. 4-tą a S-tą po południu czasu środkowego z przyczyn bli- 
żej nieznanych. 
. Spalił się wtedy częściowo kościół parafjalny św. Jana, a kościół 
katedralny. jak mówi współczesna zapiska źródłowa, tylko cudem ocalał, 
dzięki opiece N. M. P. 
W tym też czasie spaliły się dwie czy trzy bramy miejskie i tylko 
zaledwie czwarta część miasta ocalała od ognia. 


I ł 


J) Pllwiń8ki, Dzieje Ziemi Kuj. X. 250-252, 
53. 
2) Opis parafji św. Jana w Włocławku z 18.'2 r.. luźny rękopis w Arch. Kap. 
Wł. przy voI. 512. 
8) Zob. wyżej. "Obrona Włocławka przed bolszewikami w 1920 r.". 
') Inw. z 1583 r. v. 139 f. 2. 
li) v. 2.\0 f. 29. 199. 14. 20. 2:. 46. 60. 62. 
II) Chodyń8ki, Bazylika. Kronika 1919. str. 40. 


-
>>>
392 


Włocławek na tle dzieJ6w. 


Ludność Włocławka po tym pożarze popadła w wielką i straszną 
nędzę. której jak mógł zaradzał miejscowy biskup, wspierając pogo- 
rzelców i bezdomnych pieniędzmi i żywnością l). 
Inny wielki pożar wybuchł w Włocławku r. 1858, kiedy to spa- 
liła się cała ulica Szp...=hlerna z zabudowaniami oraz kilkanaście 
.śpichrzów 2). 


f) M o r o w e p o w i e t r z e-e p i d e m j e 3 ). 
W dawnych wiekach często niszczy i dziesiątkuje ludność wsi 
i miast zaraza morowego powietrza. I Włocławek tą klęską jest rów- 
nież szczególnie często nawiedzany. 
W r. 1433 umiera od zarazy morowego powietrza w Włocławku 
biskup Jan Szafraniec, zarazem kanclerz Państwa. 
W r. 1550 biskup Zebrzydowski, z powodu wielkiej liczby wy- 
padków śmierci od zarazy, poleca ogrodzić plac za miastem, obok fi- 
gury P. J. na podmurowaniu, i przeznacza go na cmentarz dla grze- 
bania umarłych od zarazy. 
Z powodu zarazy kleryków rozpuszczono z Seminarjum dwukrotnie, 
zaraz po otwarciu w 1569 r. i 1581 r ł), a od dn.21/VIII-15/X 1569 
roku nie przyjmowano we Włocławku statków z powodu szalejącego 
w mieście morowego powietrza, to samo powtarza się od 20jVI-8jVII 
1572 r. 5). 
W r. 1736 zgórą 100 osób umarło w Włocławku na zarazę i cho- 
wano ich z polecenia bislupa nad rzeką Zgłowiączką w polu. 
W wiekach XVI - XVIII prawie piąta część całego czasu jest 
wypełniona szalejącą w mieście zarazą. 
W czasie trwania takiej zarazy miasto pustoszało, kto mógł ucie- 
kał z niego, świątynie były pozamykane, nabożeństwa wtedy zazwyczaj 
były odprawiane zewnątrz Katedry, 7a W. Ołtarzem, w t. zw. Ogrójcu 
pod Krzyżem. 
Inna wielka zaraza zw. cholerą, przywleczona z Rosji. szalała 
w Polsce pod koniec 1830 r. i na nią w samym Włocławku umarło 
do 400 ludzi, a w klasztorze 00. Reformatów trzech zakonników i czte- 
rech służących. 
Zmarłych na cholerę zaraz po śmierci, bez obrzędów kościelnych. 
grzebano w polu na osobnem miejscu. na t. zw. cmentarzu cholerycznym. 


J) v. 37. f. 159. 2) ArentOlVlcz, Z dawno Wł. 45. 
B) v. 2J7 f. 55; v. 37 f. 159; v. 512 f. 3. v. 124 f. 59. 54. 57; v. 230 f. 82-8;'1. 
ł) Chodyn8ki, Seminarjum Włocł. s. 10. 
li) Kutrzeba-Duda, Regestra thelonei Vladisl. s. 514 przyp. 3..590 przyp. 5.
>>>
l 


Klęski nBwiedzaj"ce Włocławek w przeszłości. 


393 


Cholera równie! szerzyła się w Włoclawku w 1832 r., bo jeszcze 
.dn. 15/VI tegoż roku odbyła się z Włocławka do Skępego pielgrzymka 
dla odwrócenia tej zarazy. 
d) K r w a w e r o z r u c h y w W ł o ci a w k u w l u t y m 1918 r. I) 
z powodu zabierania przez niemców dzwonów 
k a t e d r a l n y c h. 
W początkach 1918 r. niemcy-okupanci Włocławka w czasie 
wielkiej wojny (1914-1918) zabrali z Katedry cztery dzwony wraz 
z największym Hieronimem, wielkie cynowe piszczałki organowe oraz 
dachy. miedziane, z kościoła i wież, ozdobione złoconemi wielkie mi 
herbami kilku biskupów. wzamian za to pokrywając wieże blachą cyn- 
kową, a dachy czerwoną dachówką toruńską. 
W czasie zabierania (dn. 12-15 lutego) dzwonów ludność kato- 
licka miasta stawiała opór, skutkiem czego doszło do przelewu krwi. 
Rozruchy te miały przebieg następujący: 
Dnia 12 lutego 1918 r. około południa Da jedną z wież katedral- 
nych weszło kilku żołnierz)' niemieckich z narzędziami do rozbijania 
dzwonów. W tym samym czasie około Katedry zbierał się tłum ludu, 
na odgłos żałosnego jęku dzwonu Hieronima z drugiej wieży, gdy jedno- 
-cześnie za żołnierzami. którzy udali się na wieżę w celu rozbijania 
dzwonów. poszło kilku mężczyzn. którzy zmusili ich do opuszczenia 
wieży. a narzędzia ich zrzucili z góry na plac kCJtedralny. skąd na- 
stępnie zostały pozbierane i utopione w Wiśle. 
Po pewnym czasie przed Katedrę przybyła policja i wojsko nie- 
mieckie, którzy rozpędzili tłum, zranili przytem wiele osób oraz doko- 
nali kilka aresztowań. Wśród aresztowanych był jeden ciężko ranny. 
Teodor Falitowski. 
Następne dwa dni 13 i 14 lutego przeszły spokojnie. Dnia 15-go 
jednak od samego rana zapanowało w mieście wielkie wzburzenie prze- 
ciwko Niemcom, z powodu świeżo ogłoszonej w pismach treści trak- 
tatu brzeskiego o oderwaniu od Polski przez Niemcy i Austrję Chełm- 
szczyzny. 
Z h,go powodu ogłoszono dzień żałoby od samego rana dnia 15 
lutego, wiele osób, zwłaszcza z pośród młodzieży. przywdziało żałobę, 
pozamykano sklepy, stanęły fabryki, wykłady w szkołach po drugiej 
lekcji zostały przerwane. 
Około godziny 11 przed południem uderzyły w Katedrze wszyst- 
kie dzwony, na których głos tłumy zaległy plac katedralny i pobliskie 
ulice. Dzwonili młodzi i starsi na zmianę, przy tern przejeżdżających 


I) Chodyńskl St., Bazylika. Kronika 1919. 101. 


. 


-
>>>
r 


394 


Włocławek na tle dziej6w. 


lub przechodzących wojskowych niemieckich wygwizdywano, obrzucano 
przezwiskami, a około godziny 2 po poło na przechodzący patrol woj- 
skowy posypał się grad kamieni i cegieł. 
Wkrótce przybył silniejszy oddział wojska niem., który rozpędził 
najpierw tłum na placu katedralnym. a następnie przypuścił szturm do 
wieży, z której rozlegał się głos dzwonów. 
Na wieży było z górą 150 osób, którzy teraz za wyjątkiem kilku 
odważniejszych spuścili się do wnętrza kościoła; w czasie formalnego 
zdobywania przez niemców wieży został ranny Antoni Trzeciak i za- 
bity szewc Szczepan Matuszewski, który bronił wstępu na wieżę żoł- 
nierzom niemieckim, z których dwóch zostało ranionych. 
Ostatecznie reszta będących na wieży poddała się i wszyscy wraz 
z tymi, co byli ukryci w Katedrze, zostali aresztowani, ale z pośród 
nich tylko niektórych dłużej w więzieniu zatrzymano. 
Po zdobyciu wież katedralnych niemcy rozbili i zabrali dzwony: 
Benedykta i Hieronima oraz 2 dzwony zegarowe. 
Następnego dnia (16 lutego) w nocy z soboty na niedzielę Niemcy_ 
bojąc się manifestacji, zwłoki zabitego Matuszewskiego pogrzebali po- 
tajemnie na cmentarzu. Pogrzeb uroczysty urządzono mu dopiero 
dnia 18 grudnia 1918 r., już po wyjściu niemców z Włocławka. 
Po tej profanacji Katedra była zamknięta i nie były w niej od- 
prawiane nabożeństwa aż do dnia 23 lutego, t. j. do ponownego uro- 
czystego otwarcia i poświęcenia znieważonej świątyni, zapowiedzianego 
już w poprzednią niedzielę dnia 17 lutego osobną odezwą ówczesnego 
ordynarjusza diecezji Ks. Biskupa Stan. Zdzitowieckiego, odczytaną 
z ambon po innych kościołach włocławskich. 
Z pośród uwięzionych kilkudziesięciu osób obrońców dzwonów