W cieniu wojny i okupacji

się do pobliskiego lasu i tam ćwiczyła boks. Bokserskie rękawice prze- 
chowywano u jednego uczestnika tych konspiracyjnych spotkań 218 . 
przez cały okres okupacji nie wolno było spotykać się w większym 
gronie. Policja hitlerowska w każdym większym zgromadzeniu dopatry- 
wała się śladów konspiracji. Szczególnie trudne warunki dla życia towa- 
rzyskiego istniały w miastach (w Rypinie, Lipnie i Dobrzyniu nad DIWęcą), 
gdzie wyraźnie egzekwowana była godzina policyjna. Czas jej tIWania był 
regulowany najmniej dw
 razy do roku. Zarzą.dzeniem z dnia II marca 
1940 r. landrat powiatu lipnowskiego zarzą.dził z dniem l kwietnia tego 
roku godzinę policyjną. od godziny 21 do 5 rano. Ten sam landrat za- 
rzą.dzeniem z dnia 29 grudnia 1941 r. ustalił godziny policyjne: - od l 
kwietnia do 31 października od 22 do 4; - od l listopada do 31 mar"ca 
od 20 do 5. Wyjaśniono przy tym, że w podanych godzinach ludności 
polskiej bez specjalnej przepustki nie było wolno opuszczać mieszkań. 
Nie stosują.cy się do tego zarzą.dzenia karani byli grzywną. w wysokości 
100 marek lub dwutygodniowym aresztem 219 . 
Utrudnienie w jakichkolwiek formach życia towarzyskiego i kultu- 
ralnego spowodowała akcja odebrania ludności polskiej gramofonów, płyt 
gramofonowych a także odbiomików radiowych i aparatów fotograficz- 
nych. Odbiorniki radiowe przekazane zostały Volksdeutschom w ramach 
specjalnej fundacji J. Goebbelsa. Zdawanie odbiomików odbywało się 
tu za wydaniem specjalnych zaświadczeń 22o . Zakaz posiadania przez 
ludność polską odbiorników radiowych istniał przez cały okres okupacji. 
Dotyczył on nawet ludności polskiej wpisanej w późniejszym czasie do 
IV grupy niemieckiej listy narodowej 221 . . 
Przywódcy hitlerowscy w praktyce realizowali zasadę, że polskość 
jest równoznaczna z "niższą ludzką wartością." (Untermenschtum). Po- 
wszechną. zasadą było, iż Polak nie mógł być przełożonym pracownika 
niemieckiego. Stanowiska kierownicze dostępne były tylko dla Niemców. 
Polak, w przeciwieństwie do Niemca, nie miał żadnej możliwości wyboru 
miejsca lub charakteru pracy. Nie wszyscy Polacy mogli otrzymać pracę, 
stą.d pewna część była bezrobotna. Jesienią. 1939 r. część bezrobotnych 
w powiecie rypińskim zatrudniono przy pracach porządkowych i wypła- 


218 AP-Bydgoszcz, Landratsamt Rippin, sygn. 173, sprawozdanie landrata. W sprawozdaniu 
placówki policji kryminalnej w Rypinie z 21 IX 1943 r. infonnowano: .Vor kurzen wurde 
durch dle hleslge Stapoaussendlenstelle eine Relhe Polen (Schutzangehorige) 
festgenommen, dle slch vereinsmasslg zusammengeschlossen hatten und Fussballsport 
betrleben. U.a. hatte auch unvesllindlicherwelse elne Mannschaft der hleslgen Luftwaffe 
eln Splel gegen dle Polen ausgetragen"; por. także: R. Jar z e m b o w s k I, Włocławski 
sport. Włocławek 1992, s. 51; Z. N Y c h n e r e w I c z. Z kart historii Klubu Sportowego 
"Lech", Kronika Ryplńska, 1994, nr 2, s. 7. 
219 Krelsbaltt des Kreises Upno . 1940, nr l, z 20 111, s. 2 I nr 2 z 18 IV, s. 2; J. S z I- 
II n g. Ziemia Dobrzyńska, s. 193-194. 
220 ReI. M. Strużyńska; W. D I e w e r g e, op. cit., s. 91; oryginał dokumentu w zbiorach 
autora. 
221 K. I K. C I e c h a n o w s c y. Tą/na działalność, s. 82. 


99
>>>
cano im około l marki dziennie 222 . Inni bezrobotni otrzymywali wsparcie 
z opieki społecznej, ale zawsze nIższe o 20 procent od Niemców. Zapomogi 
te były zresztą. bardzo różne. Na przykład w powiecie lipnowskim wdowie 
z dwoma synami i siostrą przyznano od l listopada 1939 r. 30 marek 
miesięcznie, innej, ale samotnej osobie - 4 marki tygodniowo, natomiast 
w powiecie rypińskim 5-osobowej rodzinie (ojciec przebywał w obozie 
jenieckim) przyznano 38,40 marek miesięcznie 223 . 
Zapomogi pieniężne przyznawane były okresowo i to nie wszystkim 
potrzebują.cym. Wysokość zapomóg uzależniona była od liczby dzieci w 
rodzinie. O przydzielaniu zapomóg decydował na terenie wiejskim komi- 
sarz gminy. W listopadzie 1941 r. komisarz w Zbójnie w powiecie rypiń- 
skim cofnął udzielane wsparcie 10 rodzinom polskim, których ojcowie, 
jako jeńcy wojenni zatrudnieni byli w rolnictwie na obszarze Rzeszy. Z 
tej grupy rodzin tylko cztery otrzymały okresowe zapomogi pieniężne 
przez okres od lipca do września tego roku w granicach od 8 do 35 
marek miesięcznie 224 . 
Na bardzo trudne warunki życia wpływała także wprowadzona przez 
władze okupacyjne zasada racjonowania żywności i innych artykułów 
przemysłowych. Na terenie Ziemi Dobrzyńskiej wprowadzono ją już je- 
sienią. 1939 r. poprzez wydanie tzw. kart gospodarstwa domowego (Haus- 
baltskarte). Reglamentacja ta dowolnie prowadzona była przez lokalne 
władze niemieckie.. Dnia '7 stycznia 1940 r. burmistrz Lipna ogłosił, że 
w dniach 9 i 10 stycznia tego roku ludność niemiecka otrzyma karty 
żywnościowe na mięso i tłuszcze. Natomiast we wrześniu ten sam bur- 
mistrz wprowadził karty żywnościowe dla ludności polskiej i niemieckiej. 
Na tej podstawie można było wpisywać się na listy stałych klientów VI 
sklepie mięsnym i nabiałowym225. 
Zarządzenia te wyprzedzały powszechne wprowadzenie kart żywno- 
ściowych w całym okręgu, co miało miejsce dopiero w 1941 r. Z dniem 
13 stycznia tego roku wprowadzono karty na mięso i tłuszcze, 7 czeIWca 
na chleb i mąkę, 17 listopada na czekoladę, a 9 marca 1942 r. na wyroby 
cukiernicze i od l czeIWca tego roku na mleko pełne. Dodać jednak 
trzeba, iŻ wiele reglamentowanych artykułów, jak np. czekolada, cukierki 
i mleko pełne, w ogóle nie były dostępne dla ludności polskiej. Potwierdza 
to informacja prezydenta rejencji kwidzyńskiej, który w sprawozdaniu z 
31 stycznia 1941 r. pisał, iŻ Polacy nie otrzymują. w jego rejencji jajek. 
Natomiat dzieci polskie mąkę pszenną. i pieczywo pszenne, a także wię- 
ksze ilości mleka mogą. otrzymywać tylko na podstawie recept lekarskich. 
W końcu 1941 r. ludność polska na omawianym terenie otrzymywała w 


222 AP-Bydgoszcz, Landratsamt Rlppln. sygn. 184. 
223 AP-Włocawek. akta miasta Lipna: akta niemieckie z okupacji 1939-1940: 
AP-Bydgoszcz, Landratsamt Rlppln. sygn. 200; J. S z I l I n g, Ziemia Dobrzyńskka, s. 
189. 
224 AP-Bydggoszcz. Landratsamt Rlppln, sygn. 85. 
225 J. S z I II n g, Ziemia Dobrzyńska, s. 189-190. 


100
>>>
Cią.gu jednego tygodnia następują.ce ilości produktów żywnościowych: 
250 g mięsa, 100 g tłuszczu, 2450 g chleba i 3,5 l chudego mleka. Inne 
produkty sprzedawane były Polakom, gdy zaspokojono ludność niemiec- 
ką. Zresztą. ta ostatnia otrzymywała wyższe przydzia1')?26. 
Różnice jakościowe i ilościowe w przydziałach żywności dla ludności 
polskiej i niemieckiej pogłębiane były zarzą.dzeniami miejscowych władz 
dotyczą.cymi godzin sprzedaży. Dnia l lutego 1943 r, burmistrz Rypina 
wydał rozporzą.dzenie, w którym szczegółowo określił godziny zakupów 
w sklepach tego miasta. Codziennie przez półtorej godziny po otwarciu 
sklepów i półtorej godziny przed ich zamknięciem zakupów mogła do- 
konywać tylko ludność niemiecka. W tych godzinach Polakom nie wolno 
było wchodzić do sklepów, ani też ustawiać się w kolejkach przed skle- 
pami. Ponadto w pozostałych godzinach ludność niemiecka miała być 
obsługiwana poza kolejnością.. Ekspedienci sklepów, którymi byli w nie- 
których przypadkach Polacy, w czasie dokonywania zakupów przez Nie- 
mców, musieli posługiwać się językiem niemieckim. Podczas niedosta- 
tecznej podaży artykułów żywnościowych, właściciel sklepu zobowiązany 
był do sprzedaży ich tylko Niemcom. Nie stosowanie się do tego zarzą.- 
dzenia zagrożone zostało grzywną. w wysokości 50 marek lub tygodnio- 
wym aresztem 227 . 
Poważne utrudnienia wprowadzono wobec ludności polskiej gdy cho- 
dziło o zaopatrzenie w artykuły przemysłowe, Nadto na terenie powiatów 
lipnowskiego i rypińskiego przydziały tych artykułów były o 50% niższe 
niż w pozostałych powiatach Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie. Na przy- 
kład z dnia l lutego 1941 r. ludności polskiej tych powiatów obniżono 
o połowę przydział na mydło i środki piorą.ce 228 . 
Wskutek złych warunków bytowych ludności polskiej, spowodowa- 
nych w głównej mierze polityką hitlerowskiego okupanta pogorszył się 
w znacznym stopniu stan zdrowotny mieszkańców tego terenu. Prezydent 
rejencji kwidzyńskiej w swoim sprawozdaniu z dnia 31 marca 1941 r. 
stwierdzał, że "stan zdrowotny ludności polskiej w powiatach Lipno i 
Rypin należy ocenić jako niekorzystny". Dzieci polskie określono w tym 
sprawozdaniu jako "rachityczne". Sprawozdanie to infomlowało, że spo- 
śród Polaków z Ziemi Dobrzyńskiej wysyłanych na roboty do Rzeszy, 
około 50% było "niezdatnych do pracy"229. Na stan zdrowotny ludności 
polskiej tego terenu wpływał oczywiście brak opieki lekarskiej. W sierpniu 
1943 r. w powiecie lipnowskim było 2 lekarzy niemieckich, 3 wpisanych 
do III grupy niemieckiej listy narodowej oraz 2 lekarzy polskich, 18 
akuszerek, z tego 17 pochodzących z Rzeszy. Na stan zdrowia niekorzy- 


226 Ibid.. s. 190. 
227 Ibid.. s. 192. 
228 Ibid. 
229 AP-Bydgoszcz, Regierung Bromberg. sygn. 151. 


101
>>>
.1 


stne wpływały także warunki pracy oraz pogarszają.ce się z każdym ro- 
kiem warunki mieszkaniowe 23o . 
Trudne warunki bytowe Polaków pod okupacją. hitlerowską pogłę- 
biane były dysk1yminują.cymi zarzą.dzeniami w dziedzinie swobód oso- 
bistych. Już 6 listopada 1939 r. landrat lipnowski E. Wiebe zarzą.dził, 
że "witać się słowami ,Heil Hitler' wolno tylko Niemcom". Polacy mieli 
obowiązek "kłaniać się (zdejmować czapki) przed każdym mundurem 
niemieckim i Niemcem pochodzącym z Lipna lub okolicy". Dnia 21 sierp- 
nia 1940 r. ten sam landrat wydał dwa zarzą.dzenia, w których zakazywał 
ponownie używania przez ludność polską. pozdrowienia "Heil Hitler". 
Polacy mogli używać jedynie pozdrowienia "Guten Morgen" lub podobne- 
go, w zależności od pory dnia. W innym zarzą.dzeniu z tego dnia E. Wiebe 
zakazywał ludności polskiej noszenia czworoką.tnych czapek oraz two- 
rzenia polskich organizacji. Sytuację tę potwierdza m.in. relacja Seweryna 
Skulskiego z Karnkowa k. Lipna: "Jeśli kto jeszcze nie był pobity przez 
Niemców, a pobity został, to się mówiło: «Teraz Polakiem będziesz». Dostać 
można było za byle co, a i za nic. Pracowałem pewnego razu na polu, 
może 500 kroków od drogi, a mnie ktoś z tyłu łup po głowie. Oglą.dam 
się po zakołowaniu, a to Niemiec, co jechał rowerem drogą., a ja przed 
nim czapki nie uchyliłem.. Za to samo wielu zęby wybito, a i oczy podbito. 
Oni tyle rozumieli; że jesteśmy niecywilizowani, że powiedzenie «dzień 
dobry», to ludzkość z uprzejmością.. Unikaliśmy, ażeby świniom tego nie 
powiedzieć, a jak musieliśmy, to pięść w kułak zaciśnięta była"231. 
Ludność polska Ziemi Dobrzyńskiej poddawana była także innym 
dyskryminacyjnym zarzą.dzeniom okupanta. l września 1942 r. pre- 
zydent rejencji kwidzyńskiej zabronił ludności polskiej korzystać z 
przejazdów koleją. na obszarze powiatów lipnowskiego i rypińskiego. 
Tylko "z powodu ważnych przyczyn wojennych", np. dojazd do pracy, 
lokalne władze policyjne mogły zezwolić na przejazd koleją. osobie ubie- 
gają.cej się o takie zezwolenie. Dokument zezwalają.cy na przejazd miał 
zawierać nazwisko i imię, miejsce zamieszkania, cel podróży, dokładne 
określenie czasu ważności zezwolenia, zdjęcie oraz potwierdzenie or- 
ganu policyjnego. Niewykonanie tego zarzą.dzenia zagrożone zostało 
karą. grzywny w wysokości 150 marek lub aresztu w wymiarze 3 
tygodni. Dodać przy tym trzeba, że zakaz ten został wprowadzony w 
całym okręgu dopiero w 1944 r. 232. 
Przez cały okres okupacji organy władzy hitlerowskiej ustawicznie 
znieważały Polaków, udzielają.c ich kosztem udogodnień i wygód Niemcom 
pod hasłem "Nur fOr Deutsche". Przykładów znieważania godności lu- 
dzkiej, zastraszenia Polaków, ajednoczenie samowoli Niemców notowano 


. 
230 Ibid.; J. S z III n g, Ziemia Dobrzyńska, s. 192-193. 
231 Krelsblatt des Krelses Lipno, 1940. nr l z 20 lll. s. 2 I nr z 18 IV. s. 2; Wieś polska, 
t. 1. s. 179. 
232 Verorclnungsblatt des Relchsstaathalters Relchsgau Danzig-Westpreussen. 1942. nr 
56 z 20 VIII, s. 603-604. 


102
>>>
tu wiele. W charakterze nauczyciela szkoły w Radominie w powiecie 
rypińskim zatrudniony został niespełna 18-letni Brunon Fomella z 
Gdańska. Nosił on nielegalnie przy sobie broń, strzelał z niej nawet w 
szkole do tablicy, a także w mieszkaniu Polki Krystyny Rudnickiej. Za- 
pytany pewnego dnia, co by było, gdyby zastrzelił Polaka oświadczył, że 
nie dostałby nawet kary aresztu. "W przeciwieństwie jednak, gdyby Polak 
zastrzelił Niemca, .to cała jego rodzina zostałaby zniszczona". Pewnego 
dnia, wracając z restauracji, wstąpił do Julianny Kamińskiej. Zastał tam 
18-letnią Polkę Helenę Romanowską. Nie udało mu się jej skłonić do 
odbycia z nim stosunku cielesnego, z powodu jej oporu. Wtedy WY.jął 
pistolet i oddał trzy strzały w podłogę i drzwi. Następnie podjął ponowną 
próbę zbliŻenia fizycznego z bronią w ręku. Kiedy znowu nie mógł osią.g- 
nąć cel u - według zeznań J. Kamińskiej - przyłożył pistolet do piersi 
Romanowskiej i oddał strzał. Kobieta natychmiast zmarła. Postawiony 
przed sądem, mimo zeznań Kamińskiej o umyślnym działaniu, otrzymał 
tylko 3 lata więzienia 233 . 
Polacy na terenie Ziemi Dobrzyńskiej w cią.gu całego okresu okupacji 
nie mogli korzystać z miejsc użyteczności publicznej. W Rypinie przy wejściu 
do parku widniał napis: "Dla Polaków i psów - wstęp wzbroniony". Jeszcze 
gorsze rygory w tym względzie istniały na terenie sąsiedniego Lipna. 
Z począ.tkiem 1942 r. wprowadzona została w życie ustawa specjalna 
w stosunku do Polaków, przewidująca sankcje karne za błahe nawet prze- 
winienia - obóz karny. Spotęgowała ona stan niepokoju i niepewności w 
jakich ludność polska Ziemi Dobrzyńskiej i bez niej żyła. Nierzadko także 
władze hitlerowskie świadomie przygotowywały fałszywe oskarżenia. 
Przykładem tego może być sprawa 19-1etniego Czesława Szałkowskiego 
i jego matki ze Skępego Vf powiecie lIpnowskim. Ich sąsiad Volksdeutsch 
Roumundt wspólnie ze swoim szwagrem Falkiem oskarżyli Polaków o 
nielegalny ubój jednej świni. Szałkowscy zostali postawieni przed sądem 
w Toruniu. Na podstawie zeznań oskarżycieli sędziowie Schonfeld, Gros- 
smann i Bull, na wniosek prokuratora Felmy, o wymierzenie po 2 lata 
obostrzonego obozu karnego, wyrokiem z 13 marca 1942 r. wymierzyli 
3 lata. Czesław Szałkowski zmarł tam 19 września 1942 r. 234 . 
Życie Polaków na terenie powiatów lipnowskiego i rypińskiego chara- 
kteryzowało się przez cały okres okupacji mnóstwem zakazów, rygorów 
i obostrzeń wprowadzanych systematycznie przez hitlerowskiego oku- 
panta. Sytuację ludności polskiej na tym terenie odzwierciedla także 
sprawozdanie Delegatury Rządu na Kraj: "Polakom nie wolno: - uczęsz- 
czać do kościoła i odbywać praktyk religijnych, - brać udziału w życiu 
zbiorowym, społecznym, zawodowym, - używać publicznie języka pol- 
skiego, - wykonywać praktyki w wolnych zawodach (z WY.ją.tkiem nieli- 
cznych lekarzy), - uczęszczać do parków miejskich, siadać na ławkach 


233 E. Z a r z y c k I, op. cit., s. 162. 
234 AP-Bydgoszcz. Sondergerlcht Thorn 4 Sg KLs 137/42, 2 Sg KLs 8/42. 


103
>>>
ulicznych, - odwiedzać restauracji i kawiarni, - nabywać ubrań i obuwia, 
z wyją.tkiem odzieży roboczej i obuwia drewnianego, - korzystać z autQ- 
busów, - jeździć rowerami, z wyją.tkiem robotników udają.cych się do 
pracy, - posiadać własnej nieruchomości, - korzystać z urzą.dzeń spor- 
towych, posiadać fotoaparatów, radia, gramofonu, płyt, - wchodzić do 
sklepów poza godzinami wyznaczonymi dla Polaków, - nabywać towarów 
kolnialnych importowanych, - zajmować stanowisk kierowniczych "235. 


. 


I1II 


Polityka narodowościowa okupanta hitlerowskiego na Ziemi Do- 
brzyńskiej skierowana była w pieIWszych miesią.cach okupacji przede 
wszystkim przeciwko grupie przywódczej tej ziemi i nasiliła się w drugim 
etapie jej realizacji, tj. w okresie od paździemika do grudnia 1939 r. W 
tym czasie Selbstschutz i Gestapo przeprowadziły masowe egzekucje na- 
uczycieli, urzędników państwowych, ziemlan, uczniów, a także chłopów i 
robotników rolnych czynnie zaangażowanych w rÓŻnych dziedzinach życia 
społecznego przed wybucnem drugiej wojny światowej. 
Głównym miejscem masowych mordów stały się więzienia Selbstschut- 
zu i Gestapo oraz okoliczne lasy na terenie Ziemi Dobrzyńskiej. W obydwu 
powiatach, poza pojedynczymi przypadkami, nie zlikwidowano na miejscu 
duchownych. Po aresztowaniu osadzono ich w obozach przejściowych, 
 
następnie skierowano do obozów koncentracyjnych, gdzie poważna ich 
część poniosła męczeńską. śmlerć. 
Akcja wyniszczania grupy przywódczej tej zieml była kontynuowana 
w następnych latach okupaCji, choć z oczywistych względówjuż z mniejszym 
natężeniem. Terror i eksterminacja ludności polskiej nie były zrodzone 
przez działalność partyzancką.. Masówe akcje eksterminacyjne na terenie 
obydwu powiatów, w tym zaś szczególnie w powiecie rypińskim, mlały 
miejsce w 1939 r., tj. przed powstaniem zorganizowanego ruchu oporu. 
Dane liczbowe wyraźnie wskazują., że spośród obydwu powiatów szcze- 
gólne rozmiary akcja eksterminacyjna przybrała w powiecie rypińskim. Z 
pewnością. wynikało to z dwóch powodów: - szczególnej aktywności polskich 
organizacji, w tym przede wszystkim Polskiego Związku Zachodniego, przed 
wybuchem wojny, - indywidualności osób z kierownictwa mniejszości nie- 
mleckiej i Selbstschutzu: nazwisko przywódców rypińskiego oddziału tzw. 
"Samoobrony", Knieffala i jego zastępcy Augusta Nikolaia nie miały sobie 
równych w całym okręgu. 
Od pieIWSzych dni wojny i okupacji okupant przystą.pil do fizycznej 
likwidacji licznie zcimIeszkałej na tym terenie ludności żydowskiej. Żydzi 
ginęli w masowych akcjach eksterminacyjnych na miejscu, a także kiero- 


235 AAN, CA KC PZPR, sygn. 232/III/7. s. 35, Informacja bieżąca nr 11/36 z 18 III 1942 
r. dla Delegatury na Kraj. 


104
>>>
wano ich do gett i obozów zagłady. W okresie deportacji tej ludności 
rozpoczął się przez nikogo nie kontrolowany rabunek mienia, dokony- 
wany przez Niemców miejscowych i napływowych. 
W ostatnim okresie realizagi polityki narodowościowej, obejmującej 
lata 1940-1944, aparat hitlerowski prowadził tu także akcje eksterminacji 
bezpośredniej związane plZede wszystkim jednak z faktem, że okupant 
stosował rÓŻne formy eksterminacji pośredniej polegającęj m. in. na akcji 
wysiedleńczej chłopów, kierowaniem ludności tego terenu do obozów kon- 
centracyjnych, ograniczaniu swobód osobistych, niemieckiej liście narodo- 
wej i innych. Spowodowały one ogromne spustoszenie mateIialne oraz 
moralne. Szczególnie przykrą. wymowę posiadał tu proces wysiedleń z ziemi, 
do której od wieków przywiązani byli miejscowi chłopi. Rekordowym okre- 
sem wysiedleń był rok 1940. Jeszcze przed akcją wysiedleńczą, od pier- 
wszych tygodni wojny i oKupacji, prowadzono tu akcję pozbawiania mienia. 
Następowało to z jednej strony samolZutnle z inigatywy samych Volksdeu- 
tschów, z drugiej zaś - niemieckie władze okupacyjne zaczęły prowadzić 
systematyczne i planowe konfiskaty. Niemiecka lista narodowa, choć nie 
przyniosła spodziewanych dla okupanta efektów, wywołała wiele zamiesza- 
nia i plZez to podważyła spoistość polskiego elementu społecznego. . 
Polityka narodowościowa hitlerowskiego okupanta nie załamała jed- 
nak w społeczeństwie Ziemi Dobrzyńskiej poczucia tożsamości narodowej 
i wiary w ostateczną klęskę TlZeciej Rzeszy. Dowodem tego jest rozwi- 
jający się tu od pieIWszych miesięcy okupacji ruch oporu.
>>>
ROZDZIAŁ III 


. 


SPONTANICZNY OPÓR LUDNOŚCI 
PRZECIWKO OKUPANTOWI 


P olityka okupanta hitlerowskiego od pieIWszych dni wojny i oku- 
pacji godziła w naród polski jako całość, usiłują.c go unicestwić i 
pozbawić państwowości. Mimo kIWawego terroru, szykan fizycznych i 
moralnych jakie okupant zastosował wobec ludności polskiej, zacho- 
wała ona w ogromnej większości patriotyczną., godną. dumy narodowej, 
postawę. Społeczeństwo Ziemi Dobrzyńskiej podjęło walkę o biologi- 
czne przetIWanie, a także o osłabienie okupanta w celu przyspiesze- 
nia jego klęski. Ludność polska tego terenu nigdy nie zwą.tpiła w 
ostateczne rozgromienie Niemiec przez antyhitlerowską koalicję. Róż- 
nymi sposobami demonstrowała ona protest przeciwko okupantowi. 
Jak stwierdził kilkanaście lat po wojnie jeden z mieszkańców powiatu 
lipnowskiego: "terror był wielki, wróg był silny, ale za słaby, by 
wszystkie jego zakazy były wykonane"l. 
Demonstracją. polskości było nagminne używanie, mimo szykan i 
zakazu, języka polskiego w miejScach publicznych. Antyniemieckie na- 
stroje ludności tej ziemi przejawiały się także w jej stosunku do pracy. 
Sprawozdania niemieckie podawały liczne przykłady opieszałego wyko- 
nywania pracy, rÓŻnych poleceń, a nawet zamaskowanego sabotaż\l. 
Notowano tu także przypadki odmowy przyjęcia pracy, mimo dpastycz- 
nych sankcji karnych 2 . 


l AP-Bydgoszcz, Landratsamt Rlppln. sygn. U8; Wieś polska, t. 1, s. 179; oraz liczne 
relacje. 
2 ReI. J. Karwaszewskl, S. Suszyńskll inni. 


107
>>>
w sprawozdaniach z przełomu 1939/1940 (z 6 XII 1939 r. i 26" I 
1940 r.) szef policji porządkowej informował o antyniemieckiej postawie 
ludności polskiej w powiatach lipnowskim i rypińskim, która przejawiała 
się między innymi w organizowaniu tajnych zebrań i spotkań, wyrabianiu 
przekonania o szybkiej odbudowie państwa, a także szerzeniu propa- 
gandy antyniemieckiej. Sprawozdania niemieckie mówiły także o rozpo- 
wszechnianiu przez kobiety i dzieci ręcznie pisanych ulotek z modlitwą. 
w języku polskim: "o zmianę sytuacji", które miały być przygotowywane 
w Klasztorze Ojców Karmelitów w Oborach i kolportowane w powiecie 
rypińskim 3 . 
Bierny opór ludności polskiej Ziemi Dobrzyńskiej przejawiał się 
również w dezorganizowaniu zaopatrzenia i niedostarczaniu wyzna- 
czonych przez okupanta kontyngentów. Powszechnym zjawiskiem 
była solidarność, wyrażająca się we wzajemnej pomocy materialnej, 
ukrywaniu poszukiwanych przez policję, pomoc rodzinom dotknię- 
tym śmiercią jej członka lub zesłaniem do obozu, wysyłaniu paczek 
do obozów koncentracyjnych, pomoc dla uwięzionych nauczycieli i 
księży. 
Osobnym wyrazem oporu przeciwko okupantowi była pomoc lud- 
ności polskiej dla prześladowanych Żydów, którzy uszli z życiem w okresie 
masowych deportacji. Ukrywanie ludności żydowskiej na omawianym 
terenie było niezwykle utrudnione, bowiem każdy obcy człowiek zwracał 
uwagę mieszkańców. Nadto czynnikiem utrudniającym udzielanie pomo- 
cy Żydom były częste rewizje władz okupacyjnych w związku z niedo- 
starczaniem przez chłopów wyznaczonych kontyngentów 4 . Mimo to człon- 
kowie byłej KPP w Rypinie podejmowali rÓŻnorakie działania, maj ące na 
celu ratowanie ludności żydowskiej w tym mieście. Między innymi Fran- 
ciszek Jarecki i Lubomir Załęski starali się u władz niemieckich o prze- 
pustki umożliwiają.ce Żydom opuszczenie miasta i wyjazd do Związku 
Radzieckiego. Wielu żydowskich działaczy b. KPP, a wśród nich Radme- 
ner, Blumennzweig, Dratwa, Lurmann, Główka, Gutfeld, Bala Pukacz, 
Blaustynówna, Lichter, uratowało się dzięki pomocy Polaków 5 . 


3 AM-Stutthof, mikrofilm, sygn. 284, sprawozdanie szefa policji porządkowej z 6 XII 
1939 r. I 26 I 1940 r. 
4 ReI. S. Cukierman, B . Trojanowskl; zob. też: A. E I s e n b a c h, op. cit., s. 115: 
T. B e r e n s t e I n, A. R u t k o w s k I. Pomoc ŻydDm w Polsce 1939-1945, Warszawa 
1963, s. 45. 
5 ReI. J. Karwaszewski, J. Rekoczy; Materiały zebrane na spotkaniu b. działaczy 
PPR, s. 9, 46; B. K a p łan. op. cit.. s. 160; s. 60: s. D a t n e r, Las sprawiedliwych. 
Warszawa 1968, s. 11: "W żadnym podbitym kraju - wspomina działacz Rady Pomocy 
Żydom. H. Arczyńskl,' - hitlerowcy. nie stosowali tak brutalnego terroru za pomoc 
okazywaną Żydom przez miejscową ludność jak w Polsce. Jednak mimo tra
lcznych I 
odstraszających przykładów społeczeństwo polskie nie przeraziło się gróźb okupanta I 
okazywało pomoc prześladowanym. Działały tu zarówno świadomość wspólnego losu, jak 
i pobudki najszlachetniejszego humanitaryzmu I współczucia dla niedoli ludzkiej - uczucia 
mocniejsze od groźby I strachu". 


108
>>>
Przez cały okres okupacji w wielu miejSCOwościach Ziemi Dobrzyń- 
skiej, m.in. w Karnkowie, Dobrzyniu n. DIWęcą, Rypinie, Rogowie, Kikole. 
i innych, z narażeniem życia ukrywało Żydów. 
Kiedy z począ.tkiem grudnia 1939 r. zarzą.dzono w Skępem ewakuację 
Żydów do Warszawy, Ewa Strykowska oddała dwoje swoich dzieci, Felę 
i Abrama Strykowskich. polskim rodzinom na przechowanie. Dziećmi 
zajęli się Dą.browscy z Osowa pod Raciążem i Skowrońscy z gminy Skępe. 
Żydowskie dzieci dzięki niocenionej pomocy polskich rodzin przeżyły 
wojnę i zostały zwrócone rodzicom, a obecnie mieszkają. w Izraelu. J
 
wspominał w 1967 r. Seweryn Skulski z Karnkowa, mimo, że "za związek 
z Żydem, pomoc mu podaną. lub schronienie go, groziła mu śmierć, to 
do dziś żyje kilku Żydów dzięki temu, że nasza wieś dała im schronienie". 
Piękną kartę pomocy dla Żydów rypińskich wywiezionych w listo- 
padzie 1939 r. do Warszawy, którzy następnie znaleźli się w tamtejszym 
gettcie, zapisał Józef Kolasiński i jego matka. W latach 1940-1941 za- 
opatrywał on Żydów z Rypina w żywność. Spotykał się z Baldykierem, 
Kaczorem-Grudówną. i Gronerami. Kolasiński zdobył nawet przepustkę 
i codziennie wchodził na teren getta. Wynajmują.c ciężarówki z gazowni 
lub elektrowni, w przebraniu pracowników tych firm, przewoził do war- 
szawskiego getta żywność. Przez dwa tygodnie ukrywał w swoim miesz- 
kaniu Hersza (Henryka) Gronera, a następnie znąlazł dla IJ.iego schro- 
nienie u ogrodnika na Powązkach. W organizowaniu pomocy dla Żydów 
z Rypina pomagał Kolasińskiemu Purman-Purmański, który wyrobił 
Kenkartę i oryginalne dokumenty z dyrekcji kolei. Żydom z Rypina Ko- 
lasiński przekazał 35 tysięcy złotych na zakup żywności i innych środków 
utrzymania. Z pomocy tej skorzystali Baldykier i Kaczorowski. Przez 
jakiś czas Kolasiński ukrywał Żydówkę Grudównę, siostrzenicę Purmana. 
W ostatnim okresie okupacji matka Kolasińskiego ukrywała w Rypinie 
Gronera i Purmana. Mimo daleko idą.cej pomocy, Grudówna, Baldykier 
i Kaczor nie przeżyli wOjny6. 
Spośród wielu przykładów pomocy dla ludności żydowskiej na te- 
renie Ziemi Dobrzyńskiej na szczególne podkreślenie zasługuje pomoc 
mieszkańców Rojewa koło Rogowa w powiecie rypińskim. Około 6 sty- 
cznia 1940 r. do zabudowań Mieczysława Troj, anowskiego pod osłoną. 
nocy, przyszli Abram i Jakub Lichtensteiriowie, kilkunastoletni Żydzi 
wysiedleni stą.d z całą. rodziną. późną. jesienią. 1939 r. Zostali oni wywie- 
zieni do Mińska Mazowieckiego, gdzie poddano ich selekcji. Niezdolnych 
do pracy rozstrzelano, a zdrowych i młodych załadowano do bydlęcych 
wagonów i wywieziono w nieznanym kierunku. W nocy, kiedy pocią.g 


6 Rei. M. KJublńska. s. Cuklerman; Wieś polska, Ł 1. s. 179-180; Tenjest z Qjczyzny 
mojęj. Polacy z pomocą Żydom 1939-1945, opr. W. B a r t o s z e w s k I. Z. L e w I n 
ó w n a. wyd. 2 rozszerzone, Kraków 1969, s. 431-434; W. D r z e w I e c k I, Walka f 
męczeństwo mieszkańców. s. 92-93; M. Kra j e w s k I. Byli z ojcZljzny lTIC!lęj. Zagłada 
ludności żydowskiej Ziemi Dobrzyńskiej w latach drugiej wcyny światowej (1939-1945), 
Rypln 1990, s. 18-20. 


109
>>>
dach, duchownych i przedstawicielach ziemiaństwa 4 . W dotychczasowej litera- 
turze dobrze znany jest równie
 lewicowy ruch oporu. Najcenniejszymi okazały 
się tu prace stanowiące próbę całościowego ujęcia tego ruchu na terenie Mazo- 
wsza Płockiego 5 . Nie dają one jednak pełnego obrazu udziału Ziemi Dobrzyńskiej f 
w tym ruchu 6 . Lewicowy ruch oporu był także przedmiotem zainteresowania 
znanego historyka-regionalisty, Konrada Ciechanowskiego 7 . Najczęście! wyko- 
rzystywał on znane z poprzednich lat artykuły i prace przyczynkarskie . Wiele 
innych prac i artykułów, ogłaszanych najczęściej okazjonalnie, nie jest wolnych 
od błędów i przeinaczeń. Najczęściej chodzi tu o świadome wyolbrzymianie po- 
szczególnych akcji zbrojnych lewicowego ruchu oporu, a nade wszystko liczby 
członkow tego ruchu. Wydaje się, 
e autorzy tych prac nie uwzglednili w swoich 
badaniach odmiennych warunków społeczno-politycznych Ziemi Dobrzyńskiej 
włączonej do Rzeszy z ziemiami w tzw. Generalnym Gubernatorstwie 9 . 
Podstawę źródłową pracy stanowią dokumenty i materiały przechowywane 
w następujących archiwach: Archiwum Głównej Komisji Badania Zbrodni Prze- 
ciwko Narodowi Polskiemu - zaspoły: akta procesu Forstera, ankiety sądów 
grodzkich, ankieta b. Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Byd- 
goszczy za lata 1945-1949 oraz dokumenty niemieckie; Archiwum Okręgowej 
Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu w Bydgoszczy - ankiety 
egzekucji i aresztowań, wyciągi z akt sądowych, stenogram konferencji z dnia 
26 listopada 1976 r. odbytej w Rypinie; Archiwum Muzeum Stutthof w Sztutowie 
- teczki osobowe uczestników ruchu oporu, relacje; Archiwum Wojskowego In- 


4 Zob. m.In.: B. B o jar ska. Eksterminacja intelfgengi polskiej na Pomorzu 
Gdańskim (wrzesień--yrudzień 1939), Poznań 1972; M. Kra j e w s k I, Ekstennfnaga 
nauczycieliZiemiDobrzyńskftd (b. powiaty Rypin i lipno) w latnch n wąjny światowęj (l93
 1945), 
Ostrowite 1977; tegoż. Ekstennfnaga intelfgengi Ziemi Dobrzyńskif4 w latach okupacji 
hit1erowskif4, [w:) Eksterminaga ludności polskif4 w okresie okupagl hii1erowskiej. WyniJd 
badań ośrodla5w terenowych, Warszawa 1979, s. 153-209; M. M. G r z y b o w ski. 
Martyrologia duchowieństwa diece:?Ji płockiij w latach drugiej wojny światowej 1939-1945, 
Płock 1982; M. Kra j e w s k I. Eksterminaga duchowieństwa katolickiego Ziemi 
Dobrzyńskiej {b. powiaty rypiński i lipnowski) w latach okupacji hitlerowskiej (1939-1945), 
Studia Płockie. t.8: 1980 [druk - 1982), s. 123-152; tegoż. Byli z Qjczyzny mojEj. Zagłada 
ludności żydowskiej Ziemi Dobrzyńskif4 w latach drugiej wojny światowej (1939-1945), 
Rypin 1990; A. W I t k o w ski. Mordercy z Selbstschutzu, Warszawa 1986; Z. G ó ź d ź, 
Ziemia lipnowska w okresie okupacji hitlerowskiej (193
1945). Lipno 1988 I Inne. 
5 J. B. G a r a s, Oddziały Gwardii Ludowej i Armii KrqJowej, wyd. 2 popr. luzup.. 
Warszawa 1971; Okręg Płocki 1942-1945, Z walk PPR. GL i AL. pod red. B. K o b u s z e w- 
s k I e g o, Warszawa 1974. 
6 Zob. recenzję pracy: Okręg Płockl....M. Kra j e w s k I, Zapiski Historyczne, 
1975. z. 3-4, s. 175-178. 
7 K. C I e c h a n o w s k l, Ruch oporu na Pomorzu Gdańskim w latach 1939-1945, 
Warszawa 1972 oraz liczne rozprawy I artykuły tego autora. 
8 J. C h a m o t, Działalność PPR w województwie pomorskim (bydgoskim) w latach 
1942-1945. Iw:) Z działalności PPR i ZWM w wojewodztwie pomorskim {bydgoskim) w latach 
1942-1948. Toruń 1962, s. 27-54. 
9 Trudno uznać za w pełni obiektywną I nie pozbawioną błędów pracę J. P t a s I ń- 
s k I e g o, Na północ od Warszawy. Szkice z dziejów ruchu oporu 193
 1945, Warszawa 
1984, w której autor chciał dać nowsze spojrzenie na zagadnienie ruchu oporu na ziemiach 
Północnego Mazowsza, w tym także na Ziemi Dobrzyńskiej. Zamiar ten powiódł się tylko 
częściowo; zob.: W. J a s t r z ę b s k I, Gestapo w walce z ruchem oporu nad Wisłą i 
Bmą. Bydgoszcz 1985; M. Kra j e w s k I, Lewicowy ruch oporu na Kl!Jawach i Ziemi 
Dobrzyńskiej 193
1945, Wojskowy Przegląd Historyczny, 1987, nr 2, s. 22-39. 


8
>>>
zatrzymał się, Lichtensteinowie WYIWali deskę w wagonie i zbie
li. Po 
pięciu dobach, poruszają.c się tylko nocami, doszli do Rojewa i tu znaleźli 
schronienie. Pomocy w ukrywaniu Żydów udzielał także Edmund Kisie- 
lewski i Tymoteusz Ślą.zakowski. Kisielewski wydrążył w stodole kryjówkę 
w słomie i przejął od Trojanowskiego młodych Żydów. Ślą.zakowski na- 
tomiast urzą.dził w swoim lesie dobrze zamaskowaną. ziemiankę, gdzie 
Żydzi przebywali latem przez pięć lat okupacji. Braci Lichtensteinów 
ukrywał także Jan ŚWieżawski, rówieśnik Jakuba Lichtenstetna, który 
tak wspomina tamte, pełne grozy dni i lata: "Zimą. nie pracowali, chyba 
że przy drobnych zajęciach wewną.trz budynków. Za to latem odwdzięczali 
się jak mogli", "To co za dnia ściąłem kosą. - mówi Mieczysław Trojano- 
wski - oni nocą. zebrali i ustawili w kopki,,7. 
W następnych latach okupacji do kryjówki w rojewskim lesie doszedł 
jeszcze Józef Adamkowski, Polak, który uciekł z przymusowych robót. 
Po wyzwoleniu Jakub Lichtenstein wyjechał do Kanady. Abram natomiast 
pozostał w Rojewie: wsi, której zawdzięczał własne życie. Tutaj ożenił się 
i dochował dzieci. Po paru latach i on wyjechał do Kanady. Obydwaj nie 
zeIWali jednak kontaktu z przyjaznym Rojewem. Po wielu latach przy- 
jechał do Polski, aby we Włocławku spotkać się z kolegami i koleżankami 
z młodości. Przejął się bardzo tym spotkaniem, bowiem doznał zawału 
serca i zmarł. Do Rojewa co roku przyjeżdżają. za to dzieci Abrama, które 
tu się urodziły i bardzo za nim tęsknią.. "Inaczej M. Trojanowski - nie 
wydawałyby na podróż takiej fury pieniędzy"8. 
Przy tej okazji warto odnotować, że Żydzi z terenu Ziemi Dobrzyń- 
skiej, przebywają.c w następnych latach pozajej granicami, nie poddawali 
się polityce hitlerowskiego okupanta. Wielu z nich angażowało się w 
zorganizowany ruch oporu. Przykładem takiej postawy jest Samuel Fur- 
gacz z Rypina (zamieszkały przy ul. Stary Rynek 17), z zawodu krawiec. 
5 czeIWca 1942 r. został on powieszony we wsi Szumanie, pow. płocki 
za udział w oporze przeciwko okupantowi 9 . Żydzi rypińscy zapisali także 
chlubną. kartę w powstaniu w getcie warszawskim, stają.c do czynnej 
walki. W walkach powstańczych polegli m.in. rodzina Szołderów (Jakub, 
Laja, Marian, Mojżesz i Sura). Jako członek Żydowskiej OrganizaCji Bo- 
jowej zginął w kwietniu 1943 r. Józef Chaln Szołder lO . 
Społeczeństwo Ziemi Dobrzyńskiej nie godziło się z różnymi formami 
prowadzonej przez okupanta eksterminacji pośredniej. W momencie na- 
silenia akcji wysiedleńczej w 1940 I 1941 r. wielu mieszkańców tego 
terenu, ukrywało się w lasach i na polach, zamieszkują.c często z całymi 
rodzinami, w ziemiankach 11. Podobne zachowania towarzyszyły tym, kt?- 


7 J. S z u l c, op. cit., s. 3-4; M. Kra j e w s k I. Byli z ojczyzny. s. 19. 
B Ibid. 
9 AGKBZPNP, sygn. 179/69 Zd. 19, Inf. Gehelme Staatspolizel w Ryplnie z 30 IV 1942 
r. W okresie międzywojennym. s. Furgacz skazany był na 2 lata więzienia za działalność 
komunistyczną. 
10 ReI. S. Cukierman. 


110
>>>
rzy kierowani byli na roboty przymusowe do Prus Wschodnich lub do 
Rzeszy. Ludność omawią.nego terenu, chcąc uchronić się przed wywie- 
zieniem na roboty, różnymi sposobami starała się pozostać na swojej 
ziemi lub w rodzinie. Znane są przypadki wręczania łapówek pracowni- 
kom urzędów pracy, symulowanie choroby, a także uzyskiwanie fałszy- 
wych świadectwo zatrudnieniu. Niekiedy wywiezieni podejmowali próby 
ucieczek z obozów przejściowych oraz z transportów. Przykładem takiego 
postępowania był m.in. fakt ucieczki młodej mieszkanki wsi Żale, w 
powiecie rypińskim o nazwisku Topolewska, która wraz z grupą rówieś- 
ników z tej wsi, uciekła z przymusowych robót w okolice Sztumu. Za 
czyn ten została jednak ukarana osadzeniem w Stutthofie 12. Niemały 
wpływ na taką. postawę ludności wywierała oczywiście działalność zor- 
ganizowanego ruchu oporu. Organ Gwardii Ludowej w numerze z 25 
maja 1942 r. w odezwie pt.: "Nie wolno nikomu wyjechać do Prus", pisał: 
"Nie wolno nam dać się wywieŚĆ z kraju. Musimy pamiętać, że przed 
nami lato decydującej rozprawy, do której staną. wszyscy. Każdy zdolny 
do pracy jest potrzebny u nas w kraju do walki. Każda próba «łapanki» 
musi być traktowana przez wszystkich zagrożonych wywózką natych- 
miastowym przejściem do szeregów oddziałów walczących"13. 
Wielu Polaków odmawiało przymusowej pracy w niemieckich zakła- 
dach i gospodarstw rolnych zajętych przez Niemców. Przykładem takiej 
postawy jest czyn 22-letniego Józefa Figiela z Lipna. Nie zgłosił się on 
później, mimo skierow
ia, do pracy u rolników w Prusach l4 . 
Sporo przykładów oporu ludności polskiej zanotowała także historia 
niemieckiej listy narodowej. Przykładem tego może być postawa Aleksan- 
dra Hinkielmana z Borzymina, w powiecie rypińskim, który był zmuszany 
do podpisana DVL. Mimo więzienia go w Rypinie, a następnie w Gru- 
dziądzu, nie podpisał niemieckiej listy narodowej. Podobnie bezskutecz- 
nie zmuszano do przyjęcia listy rodzinę Grochowalskich ze wsi Firany 
koło Świedziebni w powiecie rypińskim, mimo że czterech ich synów 
zesłano do obozu w Stuthofie, Dwóch z nich (Leon i Stanisław) tam 
poniosło śmierć l5 . 
Wielu Polaków z tego terenu za odmowę złożenia dokumentów o 
wpisanie do IV grupy niemieckiej listy narodowej dotkliwie zostało 


11 T. K u t a, Ziemia bydgoska, s. 128; R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 21. 
12 ReI. H. CIemlecki, J. Krajewski; Cz. Ł u c z a k. Polscy robotnicy przymusowi w 
TrzecUj Rzeszy podczas dnr.giej wąjny światowej. Poznań 1974. s. 71-72; Ciem mojej 
młodoścI. s. 37. 
13 Historia polskiego rewolucyjnego mchu robotniczego. Wybór dokwnentów 1879-1949. 
Warszawa 1975 - "Gwardzista", 1942, nr l z 25.V. 
14 AP-Bydgoszcz, Sondergertcht Thom. 4 Sg KLs 216/42. 
15 AOKBZPNP - Bydgoszcz. teczka nr 5, s. 349, rei. P. GrochowaIski: 17 marca 1942 
r. Himm1er wydał tajne rozporządzenie dotyczące postępowania wobec osób. które nie 
złożyły wniosku o wpisanie na niemiecką listę narodową. Polecał on sporządzenie przez 
Gestapo Imiennych list osób, które nie złożyły wniosków, a następnie osadzenie ich w 
obozach koncentracyjnych. 


111
>>>
pobitych. Tak postą.piono m.in. z Czesławem Wernerem oraz Kazimie- 
rzem, Stanisławem i Ignacym Betkierami z GiŻynka w powiecie rypiń- 
skim l6 . Wielu innych mieszkańców Ziemi Dobrzyńskiej za cenę po- 
zostania do końca Polakami przeszło, oprócz Stutthofu, także inne 
obozy koncentracyjne. Taki los spotkał m.in. mieszkańców gminy Skę- 
pe, w powiecie lipnowskim: dra Edwarda Otto, przedwojennego poli- 
cjanta Schado, rolników Lorenza z Huty Skępskiej i Mellera z Ławiczka 
oraz Bejgera i Kalksztejna. Niektórzy z nich nosili typowo nazwiska 
niemieckie i dlatego zmuszani byli do wpisu na DVL. W pieIWszym 
rzędzie E. Otto wysiedlony został do Generalnej Gubernii, Schado, 
Lorenz i Meller zamordo
ani zostali w Dachau i Stutthofie, Za odmowę 
podpisania niemieckiej listy narodowej poniosła śmierć kierowniczka 
szkoły z Zakrocza w powiecie rypińskim, Helena Somszarowa (Som- 
schorowa). Jej mąż był z pochodzenia Niemcem. Po aresztowaniu, 
została osadzona w więzieniu w Rypinie przy ul. Kościelnej, a następnie 
wysłana do obozu w Oświęcimiu, gdzie w maju 1943 r. została zą.- 
mordowana l7 . Jeszcze inni Polacy tego terenu po odmówieniu przyjęcia 
niemieckiej listy narodowej, decydowali się na pójście do partyzantki. 
Wielu, szczególnie młodych ludzi mówiło wtedy: "Wolę iść w lasy. Do 
końca wojny, to i na kołku przetIWam". Sytuację taką. potwierdzają. 
takZe ak.ta Gest ąpo 18. 
Opór i łamanie narzuconych przez okupanta norm zwyczajowych 
przez ludność polską uwidaczniało się w życiu codziennym. Polacy gre- 
mialnie nie przestrzegali nakazu władz okupacyjnych w sprawie kłaniania 
się Niemcom. Za takie postępowanie byli karani i prześladowani. 22 
marca 1942 r. na drodze między Kijaszkowem a Działyniem w powiecie 
lipnowskim, Polak Władysław Ciechanowski nie zclją.ł czapki przed umun- 
durowanym oddziałem SS. Wtedy zatrzymał go Niemiec Lempe, zrzucił 
mu czapkę z głowy, a potem wraz z innymi Niemcami dotkliwie pobił. 
W obronie własnej Ciechanowski miał uderzyć Niemca laską. Mimo do- 
tkliwego pobicia, osadzono go jeszcze w areszcie i wkrótce potem roz- 
strzelano l 9. 
SpołeczeństwQ Ziemi Dobrzyńskiej doskonale rozumiało sens ant y- 
kulturalnej polityki okupanta na tych terenach. Pocljęło więc spontani- 
cznie szeroką akcję samopomocy, wyrażają.cą. się przede wszystkim w 


II 
II 
l! 


16 Ibid. 
17 Rei. K. Bonowicz; W . D r z e W I e c k i, op. cit., s. 102 ; M. Kra j e W S k f. 
Ekstenninacja nmLCZ!Jcieli, s. 10. 13; Słownik ILCzestniczek walki, s. 480-481. W 
okupacyjnych życiorysach wybitnych mieszkańców Ziemi Dobrzyńskiej pojawiają się błędy. 
jako by już wiosną 1940 r. Niemcy zmuszali do podpisywania wniosków o przyjęcie DVL. 
zob. m.In.: FAP AK, t osobo M-254 (Marla Chełmlcka z Okalewa). Informacji takiej nie 
zawiera artykuł pióra jej córki: T. C h e ł m I c k a, Wspomnienie o matce. Zawsze kochała 
ludzi, WrK. 1977 z 9 X oraz M. Kra j e w s k I. Słownik. s. 56-57. 
18 AP-Bydgoszcz. akta Gestapo Rypin; reI. mieszkańca wsi Nowogród, w: Wieś polska. 
S. 204; T. K u t a. Ziemia bydgoska. S. 145. 
19 AP-Bydgoszcz. Staatsanwelschaft bel dem Landgerlcht Thorn 4 Sg Js 413/43. 


H2
>>>
tajnym nauczaniu dzieci i młodzieży języka ojczystego z elementami 
historii narodowej. Tajnym nauczaniem zajmowali się nauczyciele, którzy 
zdołali wyjść z kIwawej akcji przeciwko polskiej grupie przywódczej je- 
sienią. 1939 r. Po ciężkiej pracy, w charakterze robotników, prowadzili 
oni domowe nauczanie języka ojczystego i historii uczyli wreszcie sami 
rodzice, a także starsze rodzeństwo w każdym polskim domu. Woma- 
wianych powiatach, wskutek surowego terroru ze strony okupanta, tajne 
nauczanie nie przybrało raczej charakteru zorganizowanego. Mimo to 
odnotowano przypadki nawiązywania kontaktów w celu zorganizowania 
tajnych kompletów2°. 
Okupant hitlerowski nie zezwolił tu na istnienie jakiejkolwiek 
szkoły polskiej. Większość szkół w tym powiecie nie została otwarta 
przez caly okres okupacji. Tylko nieliczne zostały obsadzone przez 
nauczycieli niemieckich i nauka odbywała się w nich w języku nie- 
mieckim. Stą.d też tajne nauczanie miało tu do spełnienia szczególną. 
rolę. Wśród organizatorów tajnych kompletów w powiecie lipnowskim 
spotykamy nauczycielkę Jadwigę Placek, która prowadziła komplety 
szkoły powszechnej w Trutowie. Komplet tajnego nauczania prowadziła 
także Maria Chełminiak, nauczycielka szkoły powszechnej w Upnie. 
Po aresztowaniu jej męża, Bronisława (także nauczyciela), a następnie 
jego śmierci w styczniu '1942 r. w obozie koncentracyjnym w Dachau, 
sama musiała wychowywać dwie nieletnie córeczki, pracują.c sezonowo 
w Cukrowni w Chełmicy. W Rypinie tajne nauczanie, podobnie jak 
na terenie całej Ziemi Dobrzyńskiej, nie zostało ujęte w ramy konspi- 
racyjnej TON. Nauczanie odbywało się w mieszkaniach prywatnych. 
Maria Białka realizowała program nauczania klasy V i VI szkoły po- 
wszechnej, grupują.c na tajnym komplecie 3D-osobową. grupę dzieci i 
młodzieży. Natomiast Jan Eysmont, uczeń II klasy miejscowego gi- 
mnazjum w latach 1942 -1945 prowadził zajęcia dla dzieci z progra- 
mem klas I-IV, obejmują.c tą. formą. konspiracyjnej edukacji prawie 
10D-osobową grupę. Tajne nauczanie prowadził również w Rypinie 
emerytowany nauczyciel, Fryderyk Karls. 
W miejscowości Mochowo-Wybudowania na polecenie komendanta 
placówki AK w Ligowie, Aleksandra Winowskiego, w 1942 r. tajną. szkołę 
powszechną. zorganizował i prowadził przez trzy lata wraz ze swoj ą. siostrą 
Jerzy Jabłoński 21 . Jak wynika z okólnika z 11 marca 1946 r. ogłoszonego 


20 DsUKOSP w Toruniu, 1946; rei. R. Piotrowski, M. Klublńska; K I K. C I e c h a- 
n o w s c y, Tą/na działalność. s. 60: K C I e c h a n o w s k I. Tą/ne nauczanie na 
Pomorzu Gdańskim w latach okupacJI, Litery, 1971. nr 6. s. 16-19; K. I K. C I e c h a- 
n o w s c y, Zasi£:g tąjnego nauczania, s. 28-35; B. G ł ę b o w I c z, Zarys dziejów i 
działalności ZNP, s. 116 . 
21 Archiwum Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej w Ryplnie (cyt. dalej AMZD-R), zespół akt 
Inspektoratu Szkolnege wRyplnie 1945-1950, teczka: Kwestionariusze kierowników szkół 
wypełnione w 1947 r.; FAP AK, t. osobo M-322 (Jerzy Jabłoński); Z. G ó ż d ż, Zacni 
obywatele Lipna { okolic. Gracjan Witold G(Ziński, Ludwik Wicher. Gazeta LIpnowska, nr 
13: 1992, S. 4. 


! 
c 


'" 
c: 
.0' 

 
" 
:
 

 
I 
00 


113 


-
>>>
II 


przez Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego w Toruniu, na terenie 
powiatu rypińskiego członkiem konspiracyjnych władz oświatowych był 
B. Dembiński 22 . Tajne komplety w powiecie rypińskim organizowali także 
członkowie tajnego harcerstwa. Od stycznia 1940 r. kompletem takim, 
zorganizowanym przez harcerzy w Mlecówce, kierował przedwojenny ko- 
mendant hufca harcerskiego, a w okresie do 30 marca 1941 r. komendant 
tajnego hufca harcerzy, podharcmistrz Bonifacy Łukowski 23 . 
W rejonie wsi Wymy.ślin - Józefkowo koło Skępego w powiecie li- 
pnowskim tajne na.uczanie na poziomie szkoły powszechnej prowadziła 
przedwojenna nauczycielka szkoły ćwiczeń Zakładu Kształcenia Nauczy- 
cieli w Wymyślinie, Stanisława Opolska. Natomiast w rejonie Wymyślin 
- Skępe w tajnym nauczaniu na poziomie szkoły średniej zaangażowany 
był nauczyciel Seminarium Nauczycielskiego w Wymyślinie, Stanisław 
Żochowski. Należał on do współzałożycieli Związku Nauczycielstwa Pol- 
skiego na zjeździe w Pllaszkowie w 1905 :r2 4 . 
Mimo istnienia na omawianym terenie tajnego nauczania nie zdołano 
jednak utworzyć struktur organizacyjnych zbliżonych do Tajnej Organi- 
zacji Nauczycielskiej. Jedynie w południowo-wschodniej części powiatu 
rypińskiego odnotowano kontakty z działaczami TON-u z powiatu sier- 
peckiego. 
W miejscowości Kosemin k. Sierpca na przełomie 1940/41 r. tajne 
nauczanie prowadził zbiegły z powiatu rypińskiego nauczyciel Stanisław 
Arent, który zdołał ujść z rąk żandarmerii i ukIywał się u rolnika Po- 
krzywnickiego pod przybranym nazwiskiem, Jana Wiśniewskiego. Swoją. 
pracę w tajnym nauczaniu tak wspominał po latach: "Po miesią.cu miałem 
już cztery komplety. Praca szła dobrze. Dzieci przyzwyczaiły się do mnie. 
W tej wiosce nie było Niemców, dlatego mogłem śmiało pracować. Nad- 
szedł kwiecień 1941 r. i w ten rejon zwaliło się dużo niemieckiego wojska. 
(...) Moja ruchliwość i nauczanie zaczęły budzić niemiecką. czujnoość. 
Dałem wiadomość' do mazowieckiej centrali ZWZ o przeniesienie mnie 
gdzie indziej". 25 
Walka z językiem polskim wyraża się także w zakresie posiadania 
i czytania polskich książek. Dlatego też w wielu miejscowościach Ziemi 
Dobrzyńskiej przystą.piono do ukrycia części księgozbiorów. W czeIWCU 
1940 r. nauczyciel Stanisław Arent, ówczesny podrzędny urzędnik gminy, 
w czasie porządkowania 6-tysięcznej biblioteki Chehnickich wOkalewie, 


II 


I: 


22 Szerszy zasięg tajne nauczanie przybrało w sąsiednim powiecie sierpeckIm; zob. M. 
p r z e d p e ł s k I, Oświata w powiecie sierpeckim w XV-XX wieku, Rocznik Mazowiecki, 
t. IV. 1972, s. 349-361. 
23 ReI. B. Łukowski z 16 X 1981 r.; M. Kra j e w s k I. Spontaniczny i zorganizowany 
mch opom w latach 1939-1945 w Ryptnie i okolicy. ZanJsy dziejów. Iw:J Rypin. Szkice 
z dziejów miasta. pod red. M. Kra j e w s k I e g o. Rypin 1994. s. 345-346. 
24 ReI. A. Tężycki, W. Drzewleckl. 
25 S. A r e n t, Moje wspomnienta, s. 8-9; F.M.. Tąjne nauczanie w powiecie sierpeckim, 
Notatki Płockie, 1972, nr 2. s. 19-22 oraz M. P r z e d p e ł s k I. op. cit., s. 293-363. 


114 


L
>>>
przez kilkanaście dni po kryjomu wywoził najcenniejsze pozycje z li- 
teratury ojczystej. Następnie przy pomocy swego brata i siostry roz- 
woził je po terenie gmin Okalewo, Czermin i SkIWilno. Niektóre z 
książek z cennej biblioteki Chełmiekich trafiły nawet do wsi Syberia 
w powiecie mławskim 26 . Wspaniały przykład ratowania polskiej książki 
dał brat zakonny w Klasztorze 00. Karmelitów w Oborach Alojzy 
Misiniec. Jego zaąługą. było uratowanie części cennego księgozbioru, 
znajdują.cego się w celi przy wejściu na wieżę kościoła. Część z tych 
książek spuścił on po sznurze przez okno do ogrodu, gdzie przejął je 
jeden z mieszkańców Obór, a następnie ulokował w domach okolicznych 
rolników 27 . 
Przykładem spontanicznego oporu ludności tego terenu był kolportaż 
podręczników szkolnych, przeznaczonych przez Niemców na zniszczenie. 
Wspomniany już Stanisław Arent przechował część książek ze szkoły w 
Okalewie oraz pewną. ilość tomów z prywatnej biblioteki Chełmie kich. 
Jego kontakty w kolportażu uwidoczniły się szczególnie z gminą. Skrwilno, 
gdzie działali na tym polu Henryk Liszewski, Aleksander Lewandowski, 
Jerzy Kamiński z Dzikiego Boru, Aleksander Krajewski i Pesta 28 . Także 
w innych rejonach Ziemi Dobrzyńskiej miejscowa ludność na czele z 
nauczycielstwem ratowała polską. książkę. Kiedy na przykład władze 
okupacyjne w Skępem w powiecie lipnowskim nakazały zamknięcie 
wszystkich czterech miejscowych bibliotek (gminnej, parafialnej - kla- 
sztornej i dwóch szkolnych) i zgromadzenie księgozbiorów w budynku 
Szkoły Powszechnej w Skępem przy ul. Dobrzyńskiej, a także zwrotu 
książek z prywatnych zbiorów, miejscowa ludność przystą.piła do kon- 
trakcji. Grupa kobiet z Józefkowa koło Skępego, na czele z nauczY- 
cielką Stanisławą. Opolską., zwróciła się do zaufanych ludzi, aby książkf 
gromadzili pod wskazanym adresem. W ten sposób uratowano około 
300 woluminów. Nadto mieszkaniec Skępego Adam Marciniak, członek 
konspiracyjnej organizacji POZ "Znak", włamał się do szkoły, ską.d 
wozem wywiózł pokaźną. liczbę książek i ulokował je w domach we 
wsi Józefkowo. 
Korzystają.c z tych zbiorów Janina Walewska, Zofia Zbytniewska 
i wspomniana już Stanisława Opolska, uruchomiły konspiracyjną. bi- 
bliotekę i czytelnię składają.cą. się z około 600 tomów. Taka instytucja 
konspiracyjnego życia oświatowego istniała w Józefkowie i okolicy aż 
do 31 lipca 1944 r., kiedy to przeprowadzono nagłą. rewizję w domu 
jednej z kierowniczek tajnej biblioteki. Po kilku dniach śledztwa w 
lipnowskim więzieniu wszystkie trzy kobiety przywieziono do Malbor- 
ka, a następnie do obozu w Stutthofie. Dzielne kobiety zniosły szczę- 
śliwie pobyt w obozie i po wojnie powróciły do Józefkowa. UJ. Wale- 


26 ReI. S. Arent. R. .Plotrowski. 
27 M. Kra j e w s k I. Ekstenn!naga duchowieństwa, Studia Płockie, s. 135: tenże, 
Kościół i klasztor. s. 41. 
28 ReI. S . Arent: tenże, Moje wspomnienia. 


115
>>>
i 


wskiej do dziś zachowała się jedna z książek ze znakami tej konspira- 
cyjnej biblioteki i czytelni 29 . 
Miejscowa ludność spontanicznie udzielała pomocy więzionym na- 
uczycielom i księżom. Jeden z uwięzionych w rypińskim więzieniu ks, 
Stanisław Grabowski wspominał: "(..,) W piwnicach było nas pełno, że 
nie mogliśmy stać obok siebie. Byliśmy już parę dni, ale ani razu nie 
przyniesiono nam jedzenia. Dobrzy ludzie przekupywali strażników, by- 
leby tylko dostarczyć nam posiłek"3o. Kiedy uwięzionych księży wywie- 
ziono do obozu prz
jściowego urządzonego w klasztorze w Oborach, oko- 
liczna ludność z narażeniem życia udzielała im daleko idą.cej pomocy. 
Internowani księża przez cały okres pobytu żywili się z darów przyno- 
szonych potajemnie przez ludzi z okolic Obór. Szeroko zakrojoną. akcję 
pomocy zorganizowała służą.ca ks. Bolesława Pędzicha z Rypina, Aug
- 
styna Ufniarz. Była to kaliczka-kowertytka uprzednio ewangelickiego 
wyznania, co ułatwiało jej dojście do klasztoru, a jeszcze wcześniej do 
więzienia w Rypinie. "Gdy wywieziono nas do Obór - wspominają. szczę- 
śliwie ocaleni księża, nie było dla niej ani śniegu, ani mrozu. Organizo- 
wała w terenie pomoc żywnościową.. Z jej pomocy korzystali również 
księża pomorscy (chodzi tu o księży z terenu diecezji chełmińskiej - dop. 
M.K.). Chodziła koło więzienia nie strudzona, wypatrują.c, czy są. tam 
jeszcze księża, szukają.c odpowiedniej chwili do podania żywności. Przy- 
nosiła im każdego dnia ciepłą., pożywną. strawę... "31. 
Augustyna Ufniarz niosła także pomoc w okresie trzech ostatnich 
dni pobytu ks. B. Pędzicha i S. Sławińskiego w xypińskim więzieniu w 
grudniu 1939 r. przed wywiezieniem ich na rozstrzelanie 32 . Wydatnej 
pomocy uwięzionym w Oborach księżom udzielała ludność z odległego 
o ponad 40 km SkIwilna i okolic. Na szczególne wyróżnienie zasłużyli: 
Stanisław Liszewski, Ciepllński, Przedpełski i Graczykowa. Ta ostatnia 
pełniła rolę przewodniczki grupy kobiet odwiedzają.cych swego proboszcza 
ks. kanonika Franciszka . Flaczyńskiego i innych duchownych w obozie 
w Oborach 33 . Z mistaniem mrozów mieszkańcy Obór, SkrwIlna i okolic 
przywozili furmankami toń potrzebny do ogrzania więziennych cel w 
klasztorze. Szczególnie ofiarną. pomoc nieśli mieszkańcy Rypina, a wśród 
nich Wacław Witkowski i Józef Laudencki 34 . 


29 ReI. J. Walewska; R. L e w a n d o w s k I, Mariyrologia, s. 27-28; W. D r z e w I e- 
c k I, Walka i męczeństwo mieszkańców. s. 92-93; M. Kra j e w s k I. Spontaniczny i 
zorganizowany ruch oporu, s. 346-347. 
30 S. G r a b o w s k I, op. cit.. s. 11; w. J a c e w I cz. J. Wo ś, op. cit., z. 2. s. 299. 
31 Cyt. za MPP, 1948, nr 10. s. 428-429; zob. także MPP 1947, nr 1-2 s. 69: S. Gr a- 
b o w s k t, Pójdź za mną. Redwood 1994, s. 38 I n. 
32 Ibid.. 1948, nr 10, s. 433; M. M. G r z y b o w s k I. op. cit., s. 110; M. Kra j e- 
w s k I. Spontaniczny i zorganizowany ruch oporu. 125. s. 347-348. 
33 MPP. 1950. nr 5-8. s. 87; M. Kra j e w s k I, Eksterminacja duchowieństwa. Studia 
Płockie. s. 133; tenże, Kościół i klasztor, s. 38-39. 
34 ReI. H. Witkowski; "MPP", 1950, nr 5-8, s. 88; M. Kra j e w s k i, Eksterminacja 
duchowieństwa, Studia Płockie, s. 133; tenże, Kościół i klasztor. s. 38-39 


116 


II,
>>>
Z chwilą., kiedy więzienni strażnicy zakazali przyjmowania posiłków 
dla księży, brat zakonny Alojzy Misiniec zajął się organizowaniem pota- 
jemnego rozdzielania żywności z umówionego punktu zbiorczego w O- 
borach. On także pokrY.Jomu wypiekał potrzebne hostie do mszy świętej35. 
Zasługą. A. Misińca było również uratowanie wielu bezcennych zabytków 
sztuki sakralnej z kościoła w Oborach. Okupanci przez cały okres oku- 
pacji poszukiwali zabytkowej figury M.B. Bolesnej, cennego przedmiotu 
kultu i zabytku sztuki gotyckiej, wyrzeźbionego z drewna lipowego na 
przełomie XIV i XV wieku. Dzięki ogromnej zapobiegliwości brata zakon- 
nego Jana A. Misińca najcenniejsze przedmioty udało się uratować. Za- 
bytkowa figura została złożona do drewnaniej skrzyni, a następnie ukryta 
pod ziemią. pod budynkiem gospodarczym u rolnika Fabiańskiego. w 
pobliskim Stalmierzu. W innej skrzyni zakopano starą., pozłacaną. mOJ)- 
strancję, cenne kielichy oraz inne przybory kościelne. Szaty liturgiczne 
brat Misiniec przechował w sąsiednim kościele w Rużu 36 . 
Kiedy w lutym 1940 internowani w Oborach księża wywiezieni zostali 
do obozów koncentracyjnych, miejscowa ludność nie zaniechała udzie- 
lania możliwej w tych warunkach pomocy. Często za cenę poświęceń i 
wyrzeczeń wysyłano więzionym księżom paczki żywnościowe. Przykładem 
takiej postawy była działalność w tym zakresie dra Franciszka Dłutka z 
Rypina 37 . Pomoc tę doskonale ocenił ks. Stanisław Biedrzycki, który nieomal 
jako neoprezbiter aresztowany, przez 5 lat więziony był w Dachau. Szczę- 
śliwie ocalony tak wspominał: "To, że przetIWałem wszystkie cierpienia tego 
obozu, a nawet pseudomedyczne ekspeI)'Il1enty malaryczne, zawdzięczam 
trzyletniej pracy w ogrodzie, paczkom żywnościowym z Polski, a przede 
wszystkim modlitwie mojej matki, która od czasu mąjego aresztowania, 
codziennie w mojej intencji obchodziła Drogę KrzyżoWą"38. 
Przy tej ok
i warto odnotować także znane fakty łamania przez 
ludność tego terenu dyskryminują.cych zarządzeń okupanta zmierzają.- 
cych do ograniczenia lub' wyeliminowania życia religijnego. W wielu gmi- 
nach obOwią.zywai zakaz chodzenia do kościołów w są.siedniej parafii. 
Wyraźnie zarzą.dzenia tego nie przestrzegano w gminie Dobrzyń nad Wisłą. 
w powiecie lipnowskim. W całej Ziemi Dobrzyńskiej istniał zakaz korzy- 
stania ze świą.tyni w czasie nieobecności ksią.dza. Na przykład w Świe- 
bodzIebni w powiecie rypińskim, zdaniem obsługują.cej w czasie wojn,y 
ten kościół J. Łydka, ludzie, wbrew temu zakazowi, sami zbierali się w 
świą.tyni i organizowali modlitwy39. 


35 Kronika klasztoru w Oborach. t. l, s. 88-89. 
36 M. Kra j e w s k I, Koścfół i klasztor, s. 41; tenże. Spontaniczny i zorganizowany 
nLch oporu, s. 348. 
37 M. Kra j e w s k I, Ks. Czesław Ussowsk
 Rypln 1987. s. 10. 
38 Życie religijne pod okupagą hitlerowską 1939-1945, pod red. Z. Z I e II ń s k I e f!, o, 
Warszawa 1982. s. 422. 
39 ReI. J. Markuszewski. J. Jaworski; Ustawodawstwo niemfcck!e, s. 291; J. L u b I c z, 
J. Woli ń s k I. Polityka okupanta wobec wyznań religynych w Polsce w latru:h 1939-1945, 
Biuletyn GKBZHwP, t. 9: 1957, s. 92-93. 


117
>>>
II 
! II 


Wyrazem oporu przeciwko polityce okupanta była działalność pozó- 
stawionych na tym terenie nielicznych księży przysłanych tu na przełomie 
1939/1940 z są.siedniej diecezji chehnińskiej. Od 22 lutego 1940 z po- 
lecenia niemieckiego biskupa K. M. Spletta przebywało w dekanacie 
rypińskim 6 księży w następują.cych parafiach: ks. Eryk Deskowski w 
Rypinie, ks. Ignacy Ptaszyński w Radzikach, ks. Aleksander Lewańczyk 
w Świedziebni, ks. Franciszek Grabiński w Rużu, ks. Witold Kalinowski 
w Rogowie i ks. Jan Renk w SkIwilnie. Oprócz wyznaczonych parafii 
sprawowali oni posługę duszpasterską. w osieroconych parafiach. Mimo 
rygorystycznych zakazów bpa Spletta w praktyce duszpasterskiej księża 
ci świadomie łamali je. Spowiedź odbywała się w języku polskim. Brak 
odpowiedniej ilości kapłanów niwelowany był aktywną postawą. pozosta- 
ją.cych na placówkach księży. Przez kilkanaście miesią.cy (od listopada 
1939 r. do września 1940 r.) na terenie całego dekanatu IYpińskiego, 
jak pisał ks. Bronisław Lutyński: "pasterzowanie odbywał sposobem mi- 
syjnym, przejeżdżają.c z parafii do parafii, przy czym ośrodkiem głównym 
był począ.tkowo Rypin, a następnie Dobrzyń nad DIWęcą."4o. W parafiach 
dekanatu rypiński
go, a' także lipnowskiego i czernikowskiego zwykle 
odprawiana była jedna msza w niedzielę. W związku z tym nie było mowy 
o prowadzeniu zorganizowanej katechizacji dzieci. Dlatego też dzieci przy- 
gotowywane były w domu przez rodziców z zakresu małego katechizmu, 
a następnie przyprowadzane do księdza i tu przepytywane ze znajomości 
pacierza i prawd wiary, po czym prywatnie przystępowały do pieIWszej 
spowiedzi i Komunii Świętej. W akcji tej angażowali się także miejscowi 
organiści. 
Biskup Splett, wyraźnie ograniczają.c życie religijne na terenie Ziemi 
Dobrzyńskiej, wydał także zakaz głoszenia kazań. Od jesieni 1940 r. 
zakaz ten egzekwowano w sposób rygorystyczny. Mimo to np. w parafii 
Chrostkowo zarzą.dzenia tego nie przestrzegano, głoszą.c kazania w języku 
polskim. 
Miejscowa ludność łamią.c zakazy władz okupacyjnych organizowała 
i brała udział w tradycyjnych nabożeństwach majowych, czeIWcowych i 
październikowych. Zdarzały się przypadki, że nabożeństwo, szczególnie 
majowe, które w Polsce cieszyło się dużym powodzeniem, odprawiane 
było w kościołach. W tym celu jego uczestnicy zachowywali szczególną. 
ostrożność, włą.cznie z ustawianiem czujek sygnalizują.cych ruchy żan- 
darmerii. W Czarnem k. Lipna nabożeństwa majowe oraz różaniec w 
miesią.cu październiku organizował i prowadził długoletni kościelny, Zyg- 
munt Sawieki. We wsiach. mniejszych i odległych od siedzib posterunków 
policji miejscowa ludność zbierała się przy figurach lub krzyżach przy- 
drożnych i tu wspólnie uczestniczyła w nabożeństwach majowych. Także 
w październiku w umówionych domach zbierali się sąsiedzi, gdzie spę- 
dzali wieczory na wspólnej modlitwie często także na dyskusjach o aktu- 
alnej sytuacji politycznej. Nie wszyscy księża godzili się z zakazem orgą- 


40 Cyt. za: Życie religijne, s. 414. 


118 


II 
I.
>>>
nizowania procesji Bożego Ciała. Za urządzenie takiej procesji w 
Starożrebach został aresztowany ks. Bronisław Lutyński. 41 
W dekanatach czernikowskim i lipnowskim, należących do diecezji 
włocławskiej, pozostało po masowych prześladowaniach jesienią 1939 r. 
więcej księży niŻ w powiecie rypińskim. Wielu z nich prowadziło aktywną 
pracę duszpasterską. Do nich należał ks. mgr Józef Markowski, pro- 
boszcz parafii Ciechocin, który działał także w parafiach Nowogród i 
Czernikowo. Mimo presji ze strony okupanta nie podpisał niemieckiej 
listy narodowej i za to był prześladowany i więziony w 1941 r. Po uw«;l- 
nieniu pracował w okolicy przez całą okupację. Podobnie ks. mgr Michał 
Ślipek, kapelan - ochotnik w obronie Warszawy, odznaczony krzyżem 
Virtuti Militari, powrócił na teren swojej diecezji i pracował odważnie w 
parafiach Czemikowo, Działyń, Mazowsze, Wola- Trutowo, za co był are- 
sztowany l sierpnia 1944 r. 
Do tej grupy duchownych, którzy swoją pracą i postawą stawiali 
opór hitlerowskiej polityce, należał ks. mgr Tadeusz Smidt. Pracował 
póljawnie na obszarze parafii Kikół, Sumin i Wola-Trutowo. Po odmowie 
podpisania niemieckiej listy narodowej został aresztowany w styczniu 
1945 r. Ks. Jan Hącia, jako proboszcz parafii Kamkowo, prowadził oży- 
wioną pracę duszpasterską. Na jego nabożeństwa przychodzili wiemi z 
innych parafii w powiecie lipnowskim. Do tego grona odważnych i od- 
danych sprawie narodowej księży zaliczyć trzeba także Stanisława Pio- 
trowskiego, Józefa Rosińskiego, Jana Jagiełło i Wiktora Ptaka. Ten ostat- 
ni, będąc proboszczem w Zadusznikach, sprawował ponadto opiekę du- 
szpasterską. nad parafią. Wielgie, Dobrzyń nad Wisłą i w Czarnem, filią 
kościoła Wielgie. W nagłych wypadkach kościół filialny w Czarnem ob- 
sługiwali ponadto: ks. Pszczółkowski z odległej parafii Mokowo i ks. Jan 
Jagiełło, proboszcZ parafii Ostrowite. Ks. W. ptak szczęśliwie przeżył 
okupację i osobiście poprowadził w Czarnem pieIWszą procesję Bożego 
Ciała 42 . 
Od 1940 r. kościół w Lipnie obsługiwał przybyły z Tarnowskich Gór 
kamilianin, o. Antoni Sołtysiak. Oprócz pracy duszpasterskiej zajął się 
on tworzeniem warunków do organizacji, choć w ograniczonym wymiarze, 
życia kulturalnego, pomocy charytatywnej, a także tajnego nauczania. 
Celowi temu służyły pomieszczenia w podziemiach plebanii. Tam Polacy 
mieli dostęp do pomocy lekarskiej, a ogród stanowił miejsce, gdzie pie- 
lęgnowano polskie tradycje z ok
i świąt i rocznic państwowych. Tam 
gromadzili się lipnowianie, którym na sercu leżała myśl o wolnej Polsce. 
Mówiąc o postawie duchowieństwa rzymskokatolickiego wspomnieć 
także wypada o roli jaką spełniały w organizacji tajnego życia religijnego 
siostry zakonne. W większości pozostawione na swych dotychczasowych 


41 Ibid.. s. 413-419; S. Ś ł I w I ń s k I. Dwieście lat kościoła w Czamem, Gazeta 
Lipnowska, nr 16: 1993, s. 3. 
42 Życie religyne, s. 122-123; S. Ś II w I ń s k I. op. cit., s. 3. 


119
>>>
stytutu Historycznego w Warszawie - relacje i wspomnienia; Archiwum Akt 
Nowych, zespół CA KC PZPR - Akta Delegatury Rządu Na Kraj, wykazy organizacji 
konspiracyjnych, teczki osobowe działaczy ruchu oporu, akta Armil Krajowej, 
akta Armii Ludowej; Archiwum Fundacji Armii Krajowej w Toruniu - teczki 
osobowe członków POZ, ZWZ-AK; Archiwum Państwowe w Bydgoszczy - zespoły: 
Regierung Bromberg, Landratsamt Rippin, Sondergericht Bromberg, Graudenz, 
Thom, akta Gestapo Rypin, a także inne materiały archiwalne przechowywane 
w centralnych i regionalnych archiwach polskich. 
Kwerenda archiwalna do podjętego tematu potwierdziła wcześniejsze opinie, 
iż baza źrodłowa dotycząca eksterminacji i walki ludności polskiej z okupantem 
hitlerowskim jest mimo wszystko szczupła. Gdy chodzi o zagładę kilku tysięcy 
mieszkańców tej ziemi jesienią 1939 r., to nade wszystko brakuje dokumentów, 
umyślnie zniszczonych przez Niemców, zbrodniczej organizacji jaką był Selbst- 
schutz. Brakuje także dokumentów tworzonych przez organizacje konspiracyjne. 
Z oczywistych względów nie gromadziły one meldunków, sprawozdań o rozwoju 
organizacyjnym, a także o przeprowadzanych akcjach zbrojnych. W wielu wy- 
padkach członkowie tych organizacji, odpowiedzialni za przechowywanie archi- 
wów organizacyjnych po aresztowaniu nie ujawniali w czasie śledztwa miejsc, 
w których ukIylł dokumenty. Często te:2: nie zdą:2:yli tajemnicy tej przekazać 
swoim pozostałym na wolności współpracownikom. Zdarzały się przypadki, :2:e 
zachowane dokumenty do czasów wyzwolenia, także nie zostaJy ujawnione, bowiem 
represje prowadzone przez urzędy bezpieczeństwa publicznego w stosunku do :2:oł- 
nierzy ZWZ-AK staJy się tego wyra:2:ną przyczyną. W wielu wypadkach materiały 
te zostały zniszczone przez samych zainteresowanych, bądź te:2: przez ich rodziny. 
W związku z tym głównym źródłem do odtworzenia działalności ruchu oporu 
ludności tego obszaru są relacje, wspomnienia i pamiętniki, a także szczątkowe 
akta niemieckie zachowane w archiwach polskich i niemieckich. Oczywiście, :2:e 
du:2:ą wartość posiadąją dokumenty wytworzone przez wy:2:sze struktury organi- 
zacyjne ruchu oporu. Gdy się tyczy działalności ugrupowań przedakowskich 
oraz ZWZ-AK, to bezcenne materiały gromadzone przez całe dziesięciolecia przez 
doc. EI:2:bietę Zawacką z Torunia, dziś znajdują się w Fundacji Archiwum Po- 
morskie Armii Krajowej (FAP AK). 
Relacje, poza zło:2:onymi w archiwach, wykorzystane w pracy pochodzą w 
większości od osób zamieszkujących ten teren po zakończeniu wojny. Zostały 
one zebrane przez autora w latach 1969---1984. Autor zdaje sobie sprawę, :2:e 
znaczny upływ czasu mógł odbić się niekorzystnie na ich wartości historycznej. 
W trakcie gromadzenia materiałów o charakterze relacji i wywiadów mo:2:na było 
się przekonać, :2:e uwagi poszczególnych osób odnoszące się do genezy lub skut- 
ków jakiegoś zdarzenia, roli i działalności takiej, czy innej organizacji i ludzi, 
były niejednokrotnie wyrazem subiektywnego poglądu tych osób. Spotykano się 
z krańcowymi ocenami faktów, czy te:2: ludzi. Stąd te:2: ten rodzaj źródła wyko- 
rzystano z nale:2:nym umiarem, stosując zasadę opierania się przy omawianiu 
danego faktu przynajmniej na dwóch relacjach. Przy okazji trzeba wskazać, :2:e 
przy zbieraniu relacji i wywiadów autor starał się nadać im kryterium wiary- 
godności, poprzez udzielenie sobie odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu udzie- 
lający wywiadu jest zainteresowany do składania informacji. które mogły by 
rodzić uzasadnione wątpliwości. Wykaz osob, które ich udzieliły podano w wy- 
kazie źródeł i literatury. 
Większość relacji pochodzi bezpośrednio od uczestników ruchu oporu, bądź 
osób represjonowanych przez okupanta w związku z ich działalnością w tym 


9
>>>
placówkach, najczęściej pełniły obowiązki zachrystianek. Funkcje te były 
bardzo odpowiedzialne, bowiem Niemcy nierzadko rozbijali tabernakula 
i rozsypywali komunikanty. Chlubną w tym względzie kartę zapisały 
siostry Władysława Grzywacz i Małgorzata Majczak z Lipna. Ta ostatnia 
przygotowywała ponadto dzieci do I Komunii Świętej i gromadziła przy 
parafii ministrantów. Siostra Norberta Jasińska, przebywają.ca we wsi 
Rembiocha, w parafii Działyń w powiecie lipnowskim, przez cały czas 
pomagała w organizowaniu życia religijnego ks. Michałowi Ślipkowi, który 
obsługiwał trzy parafie w dekanacie czernikowskim 43 , 
Społeczeństwo Ziemi Dobrzyńskiej nie poddawało się także ant y- 
kulturalnej polityce okupanta. Młodzież, szczególnie wiejska, w terenie 
leśnym, np. w gminach Rogowo, Skępe, Okalewo, zbierała się latem 
w niedzielne popołudnia na leśnych polanach. W zabawie, śpiewie, 
anegdocie, deklamacji poezji ojczystej chciała zapomnieć o szarej oku- 
pacyjnej rzeczywistości.. Często spotkania te stawały się okazją. do 
nawiązania kontaktów z grupami partyzanckimi działają.cymi na tym 
terenie. Trzy razy w roku (II listopada, Boże Narodzenie, Wielkanoc) 
młodzież organizowała w domach spotkania połą.czone z inscenizacjami 
i pieśniami, na których z przejęciem i mocno śpiewano "Rotę", akcen- 
tują.c zwłaszcza słowa: "Nie będzie Niemiec pluł nam w twarz, ni dzieci 
nam germanił...". W każdym polskim domu święta Bożego Narodzenia 
były szczególną. okazją. do śpiewu bliskich sercu wszystkim Polaków 
kolęd i pastorałek. 
Mimo zakazu młodzież Ziemi Dobrzyńskiej organizowała życie spor- 
towe. Młodzi chłopcy z Lipna rozgrywali mecze w piłce siatkowej i nożnej 
na pobliskich łąkach oraz w lesie biskupińskim. Organizowano także 
drużyny uliczne. W 1942 r. młodzież lipnowska zawiązała drużynę piłki 
nożnej przy Kwaszarni w Lipnie, należącej wówczas do Niemca Johannesa 
Johna. Trzon drużyny stanowili pracownicy niemieckiej firmy: M. Frą.c- 
kowski, S. Czarnecki, T. Wropnecki, J. Zarębski, W. Orszt, Zbigniew 
Mostek i J. Kowalski. Podobne drużyny piłkarskie powstały przy Hur- 
towni Spożywczej Lindemans i Wytwórni Wód Gazowych Deskiego. 
Pomocy organizacyjnej udzielał młodym sportowcom z Lipna miej- 
scowy proboszcz ks. Sołtysiak. Przy jego aprobacie rozgrywano mecze w 
piłce siatkowej na dziedzińcu przykościelnym. W spotkaniach tych brali 
udział m. in.: R. Szybo
ski, J. Nierzwieki, L. Paradowski, J. Wieczor- 
kiewicz, S. Wieczorkiewicz, J. Baszkowski, W. Witecki, Z. Giblewski, J. 
Insadowski, S. Grochocki, Z . Kilanowski, R. Lewandowski. 
Poza dyscyplinami piłkarskimi młodzież lipnowska nie zapominała 
także o lekkiej atletyce. Ćwiczenia lekkoatletyczne w lesie biskupińskim 
prowadził Archaniewicz. W ten sposób zarówno młodzież lipnowska, jak 
również działacze sportowi założonego w 1922 r. Lipnowskiego Klubu 


43 Życie relig!fne. s. 902-903; W. J a s I ń s k I, Zakon Kamilianów w Ltpnie. Gazeta 
LIpnowska. nr 6: 1990, s. 3. 


120 


'II 
1.
>>>
Sportowego, narażają.c własne bezpieczeństwo świadomie łamała zakaz 
okupacyjnych władz o nie organizowaniu jakichkolwiek zgromadzeń 44 . 
W czasie okupacji Niemcy zakazali używania symboli narodowych. 
Wielu młodych ludzi. często nawet podświadomie, demonstrowało przy- 
wiązanie do nich. Przykładem takiej postawy jest sprawa 14-letniego 
ucznia gimnazjum w Brodnicy, zamieszkałego w Półwiesku k. Rypina, 
Eugeniusza Stachiewicza. W pieIWszej połowie października 1939 r. prze- 
jeżdżał on przez wieś furmanką, machają.c biało-czeIWoną. chorą.giewką 
i wznosząc okrzyki "Niech żyje Polska!". Niebawem został on aresztowany 
i osadzony w rypińskim więzieniu przy ul. Warszawskiej 20. W kilka dni 
potem został tam zamord owany 45. 
Z chwilą. ukazania się zarządzenia o złożeniu odbiomików radiowych, 
gramofonów i płyt, pewna grupa mieszkańców tego terenu nie podpo- 
rzą.dkowała się wezwaniu władz okupacyjnych, mimo że posiadanie lub 
słuchanie radia groziło surowymi represjami, włącznie z karą. śmierci. 
Rozgłośni radia francuskiego, a potem angielskiego słuchała m.In. grupa 
robotników rolnych w mają.tku ziemskim w Ugoszczu i Półwiesku. Punkty 
nasłuchu radiowego istniały także w Dzikim Borze k. SkIwilna, Rypinie, 
Dobrzyniu n. DIWęcą. i innych miejSCowościach Ziemi Dobrzyńskiej. 
W jaki sposób Polacy na tym terenie sabotowali zarzą.dzenia władz 
hitlerowskich o oddaniu odbiomików radiowych dowiadujemy się z relacji 
Stanisława Arenta, nauczyciela, pracują.cego w czasie okupacji w gminie 
Okalewo w charakterze pomocnika sekretarza: "Do gminy (Okalewo - 
dop. M.K.) na stanowisko wójta przywieziono volksdeutscha Krygera. Ma 
lisią. twarz i świdrują.ce oczy. Trzeba teraz uważać. A tu wyszło zarzą.- 
dzenie, aby Polacy oddali aparaty radiowe. Zwieziono je do gminy. Naj- 
lepszy, 6-lampowy "Philips", schowaliśmy z woźnym Markiewiczem. Je- 
den, doŚĆ dobry zatrzymał sobie pan wójt. a resztę z pismem przewodnim 
odesłaliśmy do powiatu. Aparat ten zainstalowałem z kolegą. Liszewskiin 
w sąsiedniej gminie, w małej wiosce Dziki Bór. Przez 10 miesięcy oddał 
on nam nieocenione usługi. Z całego tygodnia zbierałem kartki z nasłu- 
chu Tuluzy i Londynu, odbijałem je na maszynie i puszczałem je przez 
zaufanych ludzi w teren. Ludzie, czytając te kartki, dowiadywali się o 
przygotowaniach wojennych do walki z Niemcami i organizowaniu od- 
działów polskich na Zachodzie. Tytuł tej nowej gazetki brzmiał: "Ostatnie 
Wiadomości"46. 
Ludność wiejska Ziemi Dobrzyńskiej przez cały okres okupacji udzie- 
lała pomocy ludziom mieszkają.cym w miastach. Samorzutnie zbierano 


44 ReI. Ł. Krajewska. B. Trojanowski, S. z.glińska: Lata okupagf, Gazeta LIpnowska, nr 
6: 1990, s. 3. 
45 ReI. G. StachlewIcz; R. P lot r o w s k I, Biogramy. s. 139. Razem z nim aresztowano 
Michała Płukarskiego, rzeźnika zWąpielska. 
46 ReI. s. Kuczyński, B. Trojanowskl. S. Suszyńskl; W. D r z e w I e c k I, Walka i 

zer1stwo mieszkańców, s. 93-94; S. A r e n t. Mą/e wspomnienia, s. 4-5; M. Kra j e w- 
s k I, Spontanfczny i zorgantzo.wany nich opanl, s. 351. 


121
>>>
"ł 


także składki na pomoc dla partyzantów, udzielano pomocy uciekinierom, 
ukrywano jeńców innych narodowoścI. Jeńcy angielscy otrzymali np. 
schronienie w Marianowie w powiecie rypińskim, a także w Nowogródku 
w powiecie lipnowskim. W tym ostatnim pomocy udzielała, narażają.c 
własne życie, Janina Olszewska i jej ojciec, Józef4 7 . Innym przykładem 
pomocy dla byłych jeńców była postawa G. Waszkiewicz z Łą.kiego k. 
Skępego. Jesienią. 1944 r, do swojego domu przyjęła trzech Rosjan: Ale- 
ksego Lewczenko, Wasyla ŻurawIewa i Andrieja (nazwiska nie pamięta). 
Sama żyją.c w bardzo trudnych warunkach materialnych, narażają.c całą. 
swoją. rodzinę, uchroniła trzech żołnierzy48. 
Piękny przykład ratowania pr
dmiotów kultu religijnego zapisał w 
historii tej ziemi brat zakonny Wincenty Budzyński z klasztoru 00. ber- 
nardynów w Skępem-Wymyślinie, pełniący funkcję zakrystianina. Jesz- 
cze przed zajęciem klasztoru pr
z wOjska niemieckie, na polecenie 
. 
Izydora Chmiela ukrył na terenie klasztoru najcenniejsze jego paramenty, 
w tym drogocenny skarb tamtejszego sanktuarium, tj. figurę Matki Bo- 
skiej Skępskiej wraz z koroną.. W jej miejsce umieścił w oharzu głównym 
ludową. rzeźbę, która dotychczas znajdowała się w kaplicy św. Barbary 
w pobliskim Borku. Wszystkie te pr
dmioty wydobył br. Wincenty do- 
piero po zakończeniu wojny, gdy bernardyni powrócili do Skępego. 
Powszechnym zjawiskiem w całej Ziemi Dobrzyńskiej było udzielanie 
pomocy oddziałom i grupom partyzanckim przez ludność, która, nieza- 
leżnie od wyznawanych pr
z niego poglą.dów, z ruchem tym sympaty- 
zowała. Wydarzenia tamtych dni notowały wiele przykładów egzekucji za 
pomoc zorganizowanemu ruchowi oporu. Przez cały okres okupacji udzie- 
lano pomocy ludziom ukIywają.cym się z różnych powodów przed policją. 
hitlerowską.. 
Wacław Dobrosielski, żołnierz b. POW, sekretarz gminy w Tłuchowie 
w powiecie lipnowskim, został aresztowany. W momencie, kiedy był pro- 
wadzony na rozstrzelanie, zdołał zbiec. W czasie ucieczki został postrze- 
lony w głowę. Następnie był poszukiwany listami gończymi za nagrodę 
5 tys. marek. Po jakimś czasie trafił do Borzewa, gdzie miejscowy orga- 
nista, Aleksander Moszczyński, wyleczył go i dał mu dowód osobiSty na 
nazwisko Marian Kacper. Jednocześnie załatwił mu pracę u Niemca w 
Miszewku Strzałkowskim, gdzie Dobrosielski pracował jako spichlerny. 
Po pewnym czasie został jednak wywieziony do obozu pracy w Kłajpedzie, 
gdzie pracował jako robotnik pocztowy. Następnie przebywał w Królewcu, 
gdzie doczekał wyzwolenia przez Armię Radziecką.49. Podobnej pomocy 
udzielał w czasie okupacji wspomniany już brat zakonny Jan AlOjzy 


II: 
III 
I 


II 


47 ReI. S. skulski, W. Borczyńska ; K. L e s z c z y ń s k I, Eksterminwja ludności, 
s. 83: E. Z a r z y c k I. op. cit.. s. 118. 
48 W. D r z e w I e c k I, Walka { męczeństwo mieszkańców, s. 93: M. Kra j e w s k I, 
Spontaniczny {zoryanizowany mch opom, s. 351-352. 
49 R. L e w a n d o w s k I, Martyrologia. s. 28-29: Skępe. "Cudowna Skępska Maryjo 
Nasza", Katalog wystawy, opr. K. P a w ł o w s k a, Włocławek 1991, s. 13. 


122
>>>
Misiniec z Obór. Jako były sanitariusz armii austriackiej, znany był w 
całej okolicy z przeprowadzanych praktyk medycznych. Między inn}'I!li 
w listopadzie 1939 r. leczył on poważną. ranę głowy Władysławowi Czaj- 
kowskiemu. Ten ostatni, dzięki niezwykłemu przypadkowi, przeżył naj- 
straszliwszą. z egzekucji w rypińskim więzieniu przy ul. Warszawskiej 20 
w nocy z 31 października na l listopada 50 . 
Opór ludności tego terenu, poddanej już w założeniach hitlerowskiej 
polityki surowym rygorom i represjom, powodował częste rewizje w po- 
szczególnych wioskach i domach. W czasie jednej z nich policja niemiecka 
w poszukiwaniu mięsa pochodzącego z nielegalnego uboju, ujawniła u 
Ignacego Gorczyńskiego w Skępem dowody wysłania 59 paczek żywno- 
ściowych oficerom polskim przebywają.cym w jenieckich obozach. W cza- 
sie przesłuchań Gorczyński wyjaśnił, że "jako Polak czułem się zobowią.- 
zany do posyłania paczek żywności jeńcom polskim". Takich przykładów 
solidarnościowych postaw notowano na Ziemi Dobrzyńskiej wiele wię- 
cej51. 
Spontaniczny opór niezorganizowany stał się na Ziemi Dobrzyńskiej 
od pieIWszych dni wojny i okupacji zjawiskiem powszechnym. Objął on 
wszystkie grupy społeczne, które zachowują.c niezachwiane przekonanie 
o klęsce wroga, dały wyraz narodowej tożsamości i patriotyzmu. Po latach 
ludowy poeta z Karnkowa k. Lipna, Seweryn Skulski, napisał: "Wróg 
nas zbratał, nauczył nas kochać jeden drugiego i sekretu nas nauczył. 
Za plecami zbira, uzbrojonego po zęby, robiło się wiele zakazanych rzeczy: 
jak pomoc ludności polskiej w mieście, datki na partyzantów, pomoc 
uciekinierom spod kul i szubienicy, tajna gazeta, zabijanie świń itd. "52. 


50 Kronika Klasztoru w Oborach. t. I, s. 895-96; R. P lot r o w s k l. Opowieść 
koronnego świadka, s. 6-7; M. Kra j e w s k I, Kościół i klasztor, s. 41-42; tenże. 
Spontaniczny i zoryanlzowany ruch oporu, s. 352. 
51 AP-Bydgoszcz, Sondergerlcht Thorn. 4 Sg KL 100/43. 
52 Wieś polska, t. l, s. 180. 


123
>>>
ROZDZIAŁ IV 


. 


DŻIAŁALNOŚĆ ORGANIZACYJNA 
I PROPAGANDOWo-PROGRAMOWA 
ORGANIZACJI OPOROWYCH 


l. TAJNY ZWIĄZEK MLODZIEŻY WIEJSKIEJ "MLODY LAS" 


Bardziej zdeterminowani przedstawiciele społeczeństwa Ziemi Do- 
brzyńskiej w latach hitlerowskiej okupacji wzięli udział w zorganizowa- 
nych formach oporu przeciwko polityce okupanta. W wielu wypadkach. 
najczęściej ludzie młodzi, którzy uszli z rąk Selbstschutzu i Gestapo, 
ukIywali się w oddalonych wioskach, po lasach i stawali się organiza- 
torami regionalnych organizacji ruchu oporu. Stąd też pieIWsze grupy 
konspiracyjne nie posiadały często oblicza politycznego o wyraźnej formie 
ideowej. Z biegiem czasu ich członkowie stawali się aktywnymi uczest- 
nikami organizacji o szerszym zasięgu. 
W pieIWszych tygodniach wojny młodsi ludzie tego terenu nie 
znają.c jeszcze rzeczywistch zamiarów i celów polityki narodowościowej 
okupanta przystą.pili do organizowania konspiracyjnych organizacji. 
W paździemiku 1939 r. we wsi Rojewo k. Rogowa w powiecie rypińskim 
zawiązany został 'Tajny Związek Młodzieży Wiejskiej "Młody las". W 
skład tej organizacji weszli przedstawiciele przedwojennych organizacji 
młodzieżowych, a także nauczyciele szkół powszechnych okolicznych 
wsi. Na założycielskim zebraniu powołano pięcioosobowe kierownictwo 
w składzie: Henryk Ziemiecki, Bolesław Malinowski, nauczyciele Alfred 
Cichorackji, Juliusz Kraśnicki oraz przedstawiciel młodzieży Narcyz 


125
>>>
Kozłowski używają.cy pseudonimu "Szary". Wśród aktywu organizacji 
występowali także Janina i Eugeniusz Brzescy i Stefan Rybiński I . 
Tajny Związek Młodzieży Wiejskiej (TZMW) "Młody Las" nie zdołał jed- 
nak rozwinąć na tym terenie szerszej działalności. Przeszkodziły temu are- 
sztowania nauczyci
li Ziem Dobrzyńskiej w trzeciej dekadzie października 
1939 r. W masowych egzekucjach śmierć ponieśli członkowie kierownictwa 
tej organizacji Alfred Cichoracki, nauczyciel z Ugoszcza i Juliusz Kraśnieki, 
nauczyciel z Chrostkowa 2 . Inni członkowie organizacji, którzy uniknęli 
śmierci jesienią. 1939 r., włączyli się następnie w nurt działalności konsp
- 
racyjnej, szczególnie w szeregach Związku Walki Zbrojnej. 
Wiosną 1941 r. Niemcy przystą.pili do akcji wywożenia Polaków z po- 
wiatów lipnowskiego i rypińskiego, w tym szczególnie młodzieży na przy- 
musowe roboty. Część z tej młodzieży trafiła na teren Powiśla. Tam także 
znalazł się aktyw TZMW ("Młody Las". 5 maja 1941 r. w Malborku, przy 
ul. Kopernika 27 (w cieplarni ogrodu Niemca Emesta Rudlafa) odbyło się 
spotkanie, którego celem było reaktywowanie działalności "Młodego Lasu" 
założonego w 1939 r. w powiecie rypińskim . Organizacja zmieniła częściowo 
nazwę na Związek Polaków "Młody LaS"3. W spotkaniu udział wzięli: Narcyz 
Kozłowski, nauczyciel z powiatu rypińskiego, Antoni Janowicz, nauczyciel 
z Chojnic i inż. Aleksander Wiśniewski, pseud. ..Ali", absolwent Politechniki 
Lwowskiej. W kierownictwie organizacji na terenie Powiśla występowali, 
poza wspomnianą. trójką. organizatorów, Bernard Wolsand, Leon Szablewski 
i Eugeniusz Rydzek 4 . W stosunkowo krótkim czasie Związek Polaków "Młody 
Las" rozbudował swoje komórki w wielu powiatach Okręgu Rzeszy Gdańsk- 
Prusy Zachodnie, w tym także w miejscu swych narodzin, to jest w powiecie 
rypińskim i częściO\yo w sąsiednim powiecie lipnowskim 5 . 
Członkowie organizacji składali przysięgę o następują.cej treścI: 
"Przysięgam walczyć zawsze o wolność Polski, przestrzegać zarządzeń 


II 
II 


l Archiwum Biura Notarialnego w Rypinie, rep. Ą nr 1787, 1967; reI. E. Brzeski; J. S z i- 
I I n g. Ziemia Dobrzyńska s. 197 niesłusznie podaje, że "Młody Las" zostal utworzony w 
Malborku. Tam bowiem został reaktywowany w 1941 r, zob.: W. J e d II ń s k I. Związek 
Polaków "Mbxly Las". Malbork 1991; N. K o z ł o w s k I. Tcyny Związek Młodzieży Wlejski£?i 
"Mbxly Las", Gdańsk 1993; M. Kra j e w s k I. Spontaniczny l zorganizowany mch oporu. 
s.352. 
2 M. Kra j e w s k I. Ekstennlnacja nauczycieli, s. 5-7, 12-13. 
3 N. K o z ł o w s k I. Tcyna oświata wśród Polaków na przymusowych robotach w latach 
dn'9 le j wąIny światoWEj 1939-1945, Przegląd Historyczno-Oświatowy, 1976. nr 2. s . 219 I 
n; B. C e n t k o w s k a, "Mbxly Las", Za wolność I Lud. 1974. nr 26. s. 12. Organizacja 
"Młody Las" działała także w Krakowskiem I na Rzeszowszczyźnie. Nie należy jej jednak 
utożsamiać ze wspomnianą tu organizacją o tej samej nazwie; zob.: B. H I l l e b r a n t. 
KonsplracWne organizage mbdzieżowe w Polsce 1939-1945, Warszawa 1973, s. 291-298 oraz 
S. Jar e c k a, T. T a r n o g r o d z k I, "Mbxly Las", Pokolenia, 1970. nr 4. 
4 K. C I e c h a n o w s k I, Ruch opom na Pomorzu Gdar1sklm w latach 1939-1945, 
Komunikaty Muzeum Stutthof. lipiec-wrzesień 1970. s. 40; tenże. Ruch oponL na Pomorzu 
Gdańskim. s. 116; Ncytmdnkjsza lekcja, s. 19. 
5 Rei. E. Brzeski; K C I e c h a n o w s k I. Ruch oponL, KOmlLnikaty. s. 41; J. Ś l ą- 
s k I, op. cit.. t. 3-4. s. 459-460. 


II 


II 


II 


126 


L
>>>
Związku Polaków ..Młody Las" według rygoru wojskowego" 6 . Program 
ideowo-polityczny organizacji oparty na założeniach przedwojennego 
Związku Młodzieży Wiejskiej RP ..Wici", uwzględniał złożoną sytuację 
okupacyjną.. ..Młody Las" prowadził przede wszystkim pracę propagan- 
dowo-wychowawczą, działalność kulturalno-oświatową., wywiadowczą., a 
także organizował grupy dywersyjno-sabotażowe. Organizacja wydawała 
również ulotki oraz pisaną. na maszynie gazetkę konspiracyjną. pt.: ..Młody 
Las". W jednym z numerów pisano, że ..wolność musimy wywalczyć 
trudem i własną. kIwią., inaczej zginiemy.....7. Zbierane informacje wy- 
wiadowcze członkowie ..Młodego Lasu" przekazywali siecią. Komendy Okręgu 
Pomorskiego Armii Krajowej bą.dź też Polskiej Annii powstania 8 . Działacze 
tej organizacji zorganizowali ponadto Kurs Wolnej Wszechnicy Polskiej w 
Malborku. Wykłady z pedagogiki społecznej prowadził na nim Narcyz Ko- 
złowski, pseud. ..Szary". W grupie na tzw. ..tońiarni" kurs wszechnicy 
ukończyli m.in. Janina i Eugeniusz Brzescy, Mirosław Brzeski, Joanna 
Kwiatkowska, Stefan Rybiński 9 . 
Organizacja ..Młody Las" poza działalnością. propagandową. i oświa- 
tową. prowadziła także działalnoŚĆ wywiadowczą.. Jej członkowie zbierali 
informacje o charakterze wojskowym i gospodarczym. W 1942 r. Komenda 
Pomorskiego Okręgu AK nawiązała w tym celu kontakt z członkami komórek 
terenowych w powiatach rypińskim i lipnowskim oraz na terenie powiatu 
grudzią.dzkiego. Współpraca ta doprowadziła w początkach 1943 r. do włą.- 
czenia komórek ..Młodego Lasu" na tym terenie w skład Armii Krajowej 10, 
..Młody Las" utrzymywał też kontakty z Komendą. Główną Polskiej Armii 
Powstania w ToruniulI. Zdaniem działacza ..Młodego Lasu" N. Kozło- 
wskiego organizacja ta przeprowadzała także działalność sabotażowo-dy- 
wersyj ną na terenie Malborka 1 2 . 
W dotychczasowej literaturze istnieje różnica poglą.dów na temat 
charakteru politycznego Związku Polaków ..Młody Las". Założyciel tej 
organizacji na terenie Powiśla, Narcyz Kozłowski twierdzi, że była ona 
organizacją. lewicową.13. Odmienne stanowisko reprezentuje badacz pro- 
blematyki okupacyjnego ruchu oporu K. C i e c h a n o w s k i, który 
uważa, iż ..na podstawie roty przysięgi a także ulotek organizacji należy 
sądzić, że była to organi];acja o charakterze prawicowym i zabarwieniu 


6 Cyt. za: N. K o z ł o w s k I, op. cit.. s. 220. 
7 Cyt. za: K. C I e c h a n o w s k I, Ruch opont, s. 202. 
8 J. Ślą s k I, op. clt.. t. 3-4. s. 460. 
9 N. K o z ł o w s ki, op. cit., s. 292. 
10 ReI. R. Burczyk; W. S u l e w s k I. Polacy nad Odrą i Bałtykiem w walce z Trzecią 
Rzeszą (1939-1945), Warszawa 1975. s. 44-45. 
11 K. C I e c h a n o w s k I, Ruch opont, s. 203. 
12 Nqjtnu1niejsza lekcja, s. 19. Szerzej o działalności "Młodego Lasu" na terenie Powiśla, 
zob.: N. K o z ł o w s k I, op. clt.. s. 219-228 oraz tegoż. Tqjny Związek Młodzieży Wiejskiej 
wMłody Las", Gdańsk 1993. a także W. J e d II ń s k I. Narcyz Kozłowski ..Szary". 80 lat 
życia, walki i pracy, Malbork 1993. 
13 M. K o z ł o w s k I, op. clt., s. 221. 


127
>>>
religijnym"14. Nie
óre relacje członków tej organizacji Związków Polaków 
"Młody Las" kwalifikują.jako organizację zbliŻoną. do ideologii Stronnictwa 
Narodowego I 5. Dodać w tym miejscu trzeba, że "Młody Las" jako orga- 
nizacja młodzieżowa poprzez swoją. działalność, niezależnie od rzeczywis- 
tych celów i powiązań politycznych, wniosła wkład w dzieło walki z 
hitlerowskim okupantem. Fakt ten niezbicie dowodzi, że jej członkowie 
rozumieli aktualną. sytuację polityczną. w momencie, kiedy wszelka 
działalność skierowana przeciwko okupantowi i dążności do utrzyma- 
nia polskości, była walką. o wyzwolenie narodowe kraju. Znaczenie 
"Młodego Lasu" polega także na tym, że ci młodzi ludzie, podejmują.c 
konspiracY.lną. działalność na terenie zagarniętym przez Niemcy, przy- 
pomnieli historyczne prawa Polski do tych ziem. 
Wiosną. 1943 r. Związek Polaków "Młody Las" został rozbity na 
skutek denuncjacji Bemarda Czołby, pseud. "Hans", który okazał się 
konfidentem Ge.stapo i wydał w ręce okupanta Narcyza Kozłowskiego. 
Przypomnieć w tym miejscu trzeba, że N. Kozłowski do końca 1942 r., 
tj. do momentu aresztowania przywódcy organizacji Aleksandra Wiśnie- 
wskiego, pseud. "Ali", pełnił funkcję kierownika "Młodego Lasu". Mimo 
fali aresztowań wiosną 1943 r. "Młody Las" nie przestał istnieć. Orga- 
nizację próbował odbudować Antoni Janowicz, pseud. "Ksią.dz". Ukrywał 
się on u rodziny Marczaków w Rypinie, wywiezionej na roboty przymu- 
sowe do powiatu malborskiego. Współpracownikiem Janowicza był Ro- 
man Dzierzbiński 16. 


2. POLSKA ORGANIZACJA WOLNOŚCI (POW) 


II 


W pieIWszych tygodniach wojny działacze przedwojennego Stronnictwa 
Ludowego zorganizowali w kilku gminach powiatu rypińskiego i lipnowskię- 
go konspiracyjną. organizację stanowiącą. konspiracyjny kryptonim dawnego 
SL pod nazwą. Polska Organizacja Wolności. Inspiratoran1i jej powołania 
byli dawni członkowie Pomorskiego Zarządu Wojewódzkiego SL: Jan Zie- 
liński, Romuald Wasilewski, Franciszek Rzą.sa, Konstanty Januszewski, 
Antoni Zaleski i inni. Członkowie POW, organizacji konspiracyjnej, w skład 
której weszli, ludowcy, byli zobowią.zanl do złożenia następują.cej przysięgi: 
"W pełni świadomości celów i zadań POW, wstępując w jej szeregi, składam 


II 


" 


14 K. C I e c h a n o w s k I. Ruch OpOn!, s. 202. 
15 Zob.: J. Ślą s k I, op. cit., t. 3-4, s. 456-460. 
16 ReI. A. Janowicz, N. Kozłowski; K. C I e c h a n o w s k I, Ruch opon!, s. 203; W. 
S u l e w s k I. op. cit., s. 45; T. J a s z o w s k I. Gestapo w walce, s. 58-59; J. Ś l ą- 
s k I, op. cit., t. 3-4, s. 459-460; zob. też recenzję pracy Z. J a s z o w s k I e g o, Gestapo 
w walce: M. Kra j e w s k I, w: Wojskowy Przegląd Historyczny, 1986, nr 2. s . 260-264; 
W. S u l e w s k I, Polski nich oporu na ziemiach zachodnich i północnych w latach dnlf1ieJ 
wojny śwlatowęj. Iw:) Podziemny front nad Odrą. Warszawa 1971. s. 49 błędnie podaje, 
że aresztowania uniknęłi "członkowie małej konspiracyjnej grupy młodzieżowej .Młody Las", 
działającej na terenie Żuław". 


128 


11
>>>
uroczyste przyrzeczenie i uroczystą przysięgę przed Bogiem, że sprawie 
niepodległości mego Narodu i Państwa poświęcę wszystkie swoje wysiłki 
i myśli, a w potrzebie krew i życie, że tajemnic organizacyjnych za żadne 
skarby nie zdradzę, że nałożone na mnie przez przełożonych obowiązki 
wykonam. Ponadto przyrzekam, że gdy odzyskamy wolnoŚĆ, będę robił 
wszystko, co tylko będzie w mojej mocy, ażeby nie dopuścić do władzy 
w Polsce b. obozu sanacyjnego, którzy przez złą politykę i gospodarkę 
Polsce i Narodowi zgubę zgotowalI. To zaręczam słowem honoru uczci- 
wego ludowca i polskiego patrioty, prosząc Boga Wszechmogą.cego, ażeby 
mógł mi tej przysięgi wi
rnie dotrzymać". 
Głównymi działaczami tej organizacji na Ziemi Dobrzyńskiej byli: 
Jakub i Agnieszka Korscy - członkowie kierownictwa na powiat rypiński, 
Makary Siedlecki - członek kierownictwa na powiat lipnowski, Józef 
Pawłowski - członek kierownictwa na powiat lipnowski, Franciszek Ku- 
maszewski, Adam Bonowicz i Halina Kilanowska - działacze POW w 
Kikole, pow. lipnowski, Ignacy Liszewski, Bernard Markiewicz - działacze 
tej organizacji we wsi Zbójno, Michał Jurkiewicz - działacz POW we wsi 
Działyń. 
Organizatorem POW w gminie Chrostkowo był Henryk Kopczyński, 
przedwojenny kierownik szkoły powszechnej w Nowej Wsi. W listopadzie 
1939 r. wraz ze Stanisławem Mackiewiczem z Chrostkowa, Stanisławem 
Janiszem z Makówca i Janem Zielińskim zGłęboczka k. Stalmlerza 
tworzył komórki tej organizacji w wielu wsiach gminy Chrostkowo. 
W kwietniu 1949 r. Polska Organizacja Wolności została rozbita 
przez grudziądzką placówkę gestapo w Rypinie. niektórzy z jej członków 
zostali aresztowani, a następnie zamordowani przez okupanta. W wyniku 
akcji scaleniowej ocaleni członkowie POW wiosną 1940 r. weszli w stru- 
ktury POZ "Znak", a potem ZWZ-AK. Tak postąpił m.in. wspomniany 
już H. Kopczyński, który w końcu 1939 r. utworzył gminną komórkę 
POZ w Chrostkowie, a następnie został czołowym działaczem ZWZ-AK 
w inspektoracie włocław
kim] 7 . 


3. KOMENDA OBROŃCÓW POLSKI 


Na terenie Ziemi Dobrzyńskiej, szczególnie w powiecie lipnowskim, w 
pieIWszych miesiącach okupacji zaznaczyła swoje wpływy ogólnopolska or- 
ganizacja konspiracyjna pod nazwą Komenda Obrońców Polski. Zorgani- 
zowana ona została przez grupę oficerów Korpusu Obrony Pogranicza. 


I 
o 


.- 
» 
.s., 
o 
:ł 
.2 
.
 

 
I 
co- 


17 AZHRL. sygn. 148. Kto organizował PSL na Pomorzu Gdańskim (wspomnienie R. 
Wasilewskiego); FAP AK, Ł osobo 68 (Henryk Kopczyński, pseud. "Surma.); M. Kra j e w- 
s k I. Eksterminacja naucztjcfelf. s. 10-12 I n.; tenże. RomlLald Wasilewski, Kujawy, 1987, 
nr 51/52, S. 17; tenże, Słownik, S. 160-161, 359-361; M. Woź n I a k, W{ę
n{owfe 
w{ęzfentapolttycznego poznańskiego Gestapo w latach 1943-1945, Warszawa-Poznań 1985, 
S. 147, 187. 


129
>>>
II 


Komendantem KOP został mjr Bolesław Studziński, pIZY.!aciel gen. Wła- 
dysława Sikorskiego. Skład polityczny tej organizacji był zróżnicowany, 
przeważali jednak ludowcy i socjaliści. 
Organizacja budowana była w dwóch pionach: - cywilnym - Komitet 
Obywatelsko-Patriotyczny, - wojskowym - Komenda Obrońców Polski. 
KOP otrzymywał znaczne dotacje z rządu emigracyjnego. W związku z 
tym pion cywilny prowadził szeroko zakrojoną. akcję pomocy dla wdów 
po poległych żołnierzach. W pracy ideowo-propagandowej znaczną. rolę 
odgrywało pismo "Polska Żyje", które ze względu na znaczny nakład 
(dochodzą.cy do 30 tys. egzemplarzy) docierało do wszystkich regionów 
Polski. 
KOP dzielił się na inspektoraty terenowe, a te z kolei na okręgi. Ko- 
mendantem Okręgu Pomorskiego, wchodzącego w skład Inspektoratu Ziem 
Zachodnich z siedzibą w Kutnie, był por. Paweł Pią.tkowski, przedwojenny 
oficer 4 pułku lotnictwa w Toruniu . Występował on pod nazwiskiem Zbig- 
niew Wielżyński. W stosunkowo krótkim czasie zdołał on zorganizować 
sztab okręgu, w skład którego weszli: Marian Turzewski - zastępca komen- 
danta okręgu, Witold Lendzion- szef wywiadu oraz Honorata Modrzyńska 
i Zofia Jackowiakówna jako emisariuszki 18. 
W końcu 1939 r. członkowie kierownictwa komendy okręgu przystąpili 
do organizowania komórek terenowych, opierając się na strukturze pią.t- 
koweJ. Na terenie Ziemi Dobrzyńskiej komórki takle powstały w Upnie i 
Czernikowie. Komendantem organizacji na powiat lipnowski wyznaczony 
został Alfons Ostrowieki. Z braku dostatecznych informacji nie wiadomo, 
czy organizacja ta zdołała rozwinąć szersze działania na miarę Torunia. 
W połowie 1940 r. w całym okręgu KOP dotknęły aresztowania. Do 
szerszej odbudowy tej organizacji już nie doszło. W następnych latach 
nastą.piło połączenie KOP z Milicją. Ludową. RPPS i utworzenie Polskiej 
Armii Lud owej 19. 


4. LEGION ORLA BIALEGO (LEORBI) 


Wczesną wiosną 1941 r. z inicjatywy 19-1etniego Jana Turowskiego, 
syna rolnika ze wsi Zduny, gmina Dzierzno w powiecie rypińskim powstała 
na terenie Świedziebni konspiracyjna organizacja. która przyjęła nazwę Legion 
Orła Białego (Leorbi)2o. 
Swoim zasięgiem objęła ona stosunkowo niewielki teren w pOwiecie 
rypińskim - gminy Dzierzno, Świedziebnia i okoliczne wsie. Grupowała 


18 K. C I e c h a n o w s k I, Ruch opon!, s. 87-93. 
19 Ibid., s. 92-93; ponadto: R. L e w a n d o w s k I, Martyrologia, s. 29; Z. G ó ź d ź, 
Ziemia lipnowska, s. 9 podaje, że aresztowaniami KOP została dotknięta dopiero w 
początkach 1941 r. 
20 W niektórych relacjach, a także opracowaniach organizację tę nazywa się "Orzeł 
Biały" . 


130
>>>
ruchu. Z tego te
 względu wartość źródłowa tych materiałów jest znaczna. Po- 
dobnie rzecz dotyczy relacji świadków masowych egzekucji ludności polskiej i 

dowskiej jesienią 1939 roku na terenie obydwu powiatów. 
Autor zdaje sobie sprawę, i
 najlepszym rozwiązaniem dla pełnej wiarygod- 
ności przedstawianych faktów, mogłaby być konfrontacja zebranych mateIiałów 
z dokumentarni źródłowymi. Niestety, w archiwach krajowych zachowało się 
mało materiałów wytworzonych przez okupanta, a dotyczących zarowno eks- 
terminacyjnej jego polityki jak równie
 ruchu oporu. Większość mateIiałów ar- 
chiwalnych ma charakter wtórny ,bowiem została wytworzona jm po zakoń- 
czeniu wojny. Dotyczy to przede wszystkim teczek osobowych aktywistów ruchu 
oporu. Cenne natomiast okazały się teczki osobowe więzionych w Stutthofie 
członków Polskiej Organizacji Zbrojnej "Znak" z powiatów lipnowskiego i rypiń- 
skiego. Znajduje się tam dmo informacji wskazujących, jak dalece Gestapo 
zorientowane było w strukturze tej organizacji. 
Uzupełnieniem bazy źródłowej są hitlerowskie wydawnictwa propagandowe 
oraz niemieckie dzienniki, między innymi "Thorner Freiheit" i "Deutsche Rund- 
schau". W pracy wykorzystano także wiele źrodeł drukowanych, publikowanych 
mateIiałów statystycznych, pamiętników i wspomnień, a także znaczną ilość 
druków zwartych, rozpraw i artykułów. 
Pod względem cię
aru gatunkowego praca w większym stopniu dotyczy 
działalności organizacji oporowych i niezorganizowanego oporu społeczeństwa 
tej ziemi, ani
eli eksterminacji ludności polskiej i 
dowskiej w pieIWszych mie- 
siącach wojny i okupacji. Autor doszedł do wniosku, 
e to ostatnie zagadnienie 
w odniesieniu do Ziemi Dobrzyńskiej jest szerzej naświetlone w dotyczczasowej 
literaturze, niż ruch oporu. Stało się to mo
liwe dzięki badaniom takich histo- 
ryków, jak B. Bojarska, J. Sziling, W. Jastrzębski, A. Witkowski, R. Piotrowski, 
Z. Góźdż i innych. 


* 


Na koniec poczuwam się do miłego obowiązku podziękowania Wicewojewo- 
dzie Włocławskiemu, panu mgr Władysławowi Kubiakowi oraz Dyrektorowi Wy- 
działu Spraw Obywatelskich, Kultury i Sportu UW we Włocławku, panu mgr 
Aleksandrowi Kociołowiczowi za 
czliwe zainteresowanie się publikacją.
>>>
ona około 20 osób, w większości młodych ludzi. Ze względu na krótki, 
bo zaledwie czteromiesięczny, okres jej działania, trudno jednoznacznie 
wypowiedzieć się o jej zabarwieniu politycznym oraz o programie dzia- 
łania. Z pewnością. organizacja Legion Orła Białego miała charakter nie- 
podległościowy, a jej głównym celem była zorganizowana walka z oku- 
pantem. Członkowie Leorbi zaopatrywali się w broń, mundury, pienią.dze 
i pieczą.tki. Mieli oni także opaski z polskim orłem 21 . 
Członkowie organizacji realizują.c zakreślone przez siebie cele po 
wstępnym okresie działalności przystą.pili do radykalnych działań. W 
drugiej dekadzie maja 1941 r. kilku ludzi tej organizacji na czele z jej 
przywódcą. J. TurkowskiIp, chcą.c zdobyć maszynę do pisania i potrzebne 
materiały biurowe; włamało się do budynku urzędu gminy w Świedziebni. 
Akcja powiodła się. Po opuszczeniu pomieszczeń członkowie akcji znisz- 
czyli napowietrzną linię telefoniczną.. Tego samego dnia grupa Turowskie- 
go dokonała kolejnego włamania do niemieckiej masarni w Świedziebnł, 
gdzie zdewastowała warsztat i zniszczyła urzą.dzenia do przerobu mięsa. 
Aresztowania przeprowadzone przez rypińskie Gestapo przy współ- 
udziale żandarmerii w trzeciej dekadzie maja doprowadziły do rozbh;ia 
organizacji. Na wolności pozostawał, wciąż ścigany przez policję, inicjator 
i założyciel organizacji Jan Turowski . Ukrywał się on na przygranicznym 
terenie powiatów rypińskiego i mławskiego, w szczególności w okolicach 
lasów Bryńsk. W 1943 r. spotykamy go w okolicach Czumska Dużego, 
Likca, Gójska i Szczutowa w powiecie rypińskim. W marcu tego roku wziął 
on udział w akcji wykolejenia pociągu koło Szczutowa 22 . 


15. WOLNOŚĆ I SPRAWIEDLIWOŚĆ 


Po klęsce wrześniowej wielu żołnierzy powołanych w sierpniu 1939 r. 
z terenu Ziemi Dobrzyńskiej w armii polskiej uniknęło niewoli niemieckiej, 
a następnie powróciło do swoich domów. Wśród nich był Józef Sadowski 
ze wsi Jastrzębie koło Lipna. W końcu października 1939 r. zwerbował on 
niewielki oddział rezeIWistów i uczesników wojny. Grupa ta perspektywi- 
cznie stawiała sobie za cel walkę zbrojną. z wrogiem i przyjęła nazwę "Wol- 
ność i Sprawiedliwość" (WiN). 
W listopadzie 1939 r. uczestnicy WiN-u uruchomili punkt nasłu- 
chu radiowego w domu sierżanta piechoty Józefa Wiśniewskiego w 
Jastrzębiu koło Lipna, późniejszego komendanta powiatowego Polskiej 
Organizacji Zbrojnej. J. Wiśniewski, jako były żołnierz legionów i POW, 


21 AP-Bydgoszcz, Reglerung Bromberg, sygn. 151, sprawozdanie prezydenta rejencji 
kwidzyńskiej z 13 grudnia 1941 r. 
22 Ibid.; reI. L. Radkowskl. J. Barclkowskl; Wieś polska, s. 231; s . S u s z Y ń s ki. 
Rozbicie przez Gestapo konspirac!l1nej organizacji Legwn Orła Białego, Ziemia Dobrzyńska, 
t. l: 1988, s. 107-108. 


131
>>>
był zmuszony ukrYwać się przed okupantem. Po pewnym czasie punkt 
nasłuchu radiowego został przeniesiony do zabudowań Józefa Sado- 
wskiego, Członkowie tej nielicznej grupy konspiracyjnej organizowali tak- 
że pomoc dla rodzin żołnierzy będących w niemieckiej niewoli, a także 
rodzin poległych i ukrywaj ących się przed wrogiem. 
Grupa WiN działała krótko. Na przełomie 1939/1940 roku jej człon- 
kowie nawiązali kontakty z organizatorem Związku Walki Zbrojnej, Gu- 
stawem Olszewskim i stali się członkami, a następnie aktywistami tej 
organizacji 23 . 


6. TAJNA ARMIA POLSKA ..ZNAK" - KONFEDERACJA ZBROJNA 


I 


W listopadzie 1939 r. w Warszawie powstała konspiracyjna organi- 
zacja pod nazwą Tąjna Armia Polska. Jej celem było "kontynuowanie 
walki o niepodległość i przeprowadzenie jej aż do ostatecznego zwycięstwa 
wszelkimi dostępnymi dla nas środkami: wypracowanie programu Rze- 
czyposposlitej, który by zapewnił jej odrodzenie moralne i polityczne, 
gospodarcze i kulturalne"24. 
Komendantem TAP zpstał mjr Jan Włodarklewicz, pseud. "Darwicz". 
W strukturze organizacji cały kraj podzielono na okręgi. 1II Okręg - War- 
szawa II-A w sierpniu 1940 r. liczył: w powiecie Modlin - l oficer, 150 
szeregowych - 10 kompanil: w powiatach Płock, Kutno, Sierpc, Rypin, 
Gostynin było 4050 oficerów i szeregowych. Ze względu na brak danych 
nie można podać, jakie siły zdołała zmobilizować TAP w powiecie rypińskirn. 
Wszystkich członków organizacji obowiązywały ścisłe zasady konspiracjI: 
'"nie wolno nikomu z rodziny, czy znajomych, czy też organizacji powtarzać 
posiadanych wiadomości. Jednakowoż jednak osoba z rodziny powinlla 
wiedzieć o g ó l n i e (podkr. M.K.), że dana osoba pracuje w organizacji"25. 
Po skonfederowaniu Korpusu Obrońców Polski, "Miecza i Pługa", 
"organizacji Wojskowej", Tajnej Armii Polskiej "Znak", "Pobudki", Związku 
Czynu Zbrojnego i Gwardii Obrony Narodowej we wrześniu 1940 r. po- 
wstała Konfederacja Narodu. W styczniu 1941 r. wprowadzono podział 
Konfederacji Narodu na dwa człony: polityczny, który pozostał przy na- 
zwie Konfederacja Narodu i wojskowy, który przyjął nazwę Konfederacja 
Zbrojna 26 . 
Teren, na którym działał Konfederacja Zbrojna podzielono na 5 okrę- 
gów. Okręgi dzieliły się na obwody obejmujące 3-9 powiatów. II okręg 



 


23 ReI. J. Sadowski. 
24 Deklaracja Ideowa grupy "Znak" z czerwca 1940 r.. w: K. M a II n o w s k I, Tą/na 
Annia Polska ..Znak". Konfederacja zbrojna, Warszawa 1986, s. 173-174. 
25 K. M a II n o w s k I, op. cit.. s. 52. 
26 T. T a r n o g r o d z ki, R. T r y c, Polskie oryanizacje konspirac!l!ne w krą/u w 
latach 1939-1945. Krótki infonnator encyklopedyczny, Wojskowy Przegląd Historyczny, 
1966. nr 4, s. 251. 257; K. M a II n o w s k I, op. clŁ, s. 122. 


132
>>>
warszawski dzielił się na 5 obwodów. Jednym z nich był Obwód E Płońsk, 
a w jego skład wchodztly powiaty: płocki, płoński, puhuski, sierpecki i 
rypiński. Z braku jednak źródeł nie można podać składu osobowego 
dowództwa tej organizacji w powiecie rypińskim. Na przełomie lat 
1941/1942 Konfederacja Zbrojna weszła w skład Związku Walki Zbroj- 
nej27. 


7. ZWIĄZEK WOLNYCH CHLOPÓW 


Na terenie powiatu lipnowskiego, szczególnie w okolicach Chalina, 
w listopadzie i w grudniu 1939 r. konspiracyjną działalność próbował 
rozwijać Związek Wolnych Chłopów (ZWCh). Organizacja ta powstała w 
listopadzie 1939 r. na terenie Płocka z połą.czenia Nauczycielskiego Związ- 
ku Walki "Nazwa" i Związku Chłopskiego. W styczniu 1940 r. ZWCh 
przekształcił się w Chłopski Związek Wyzwoleńczy, organizację o chara- 
kterze wojskowym. Po masowych aresztowaniach jej przywódców w kwiet- 
niu 1940 r. (przede wszystkim nauczycieli), w latach 1943-1944 część 
działaczy ChZW weszła w skład Batalionów Chłopskich 28 . 
W okolicach Rypina, na granicy z powiatami mławskim i sierpec- 
kim, działały grupy konspiracyjne sympatyzują.ce z Batalionami Chło- 
pskimi. Nie ma jednak informacji o ich zasięgu terytorialnym i licz- 
bowym na tym terenie 29 . 


8. POLSKA ARMIA POWSTANIA 


W styczniu 1940 r. w Toruniu utworzona została spośród byłych 
podoficerów zawodowych konspiracyjna organizacja pod nazwą. Polska 
Armia Powstania. W następnym roku PAP objęła swoim zasięgiem teren 
całego Pomorza Gdańskiego. Ślady jej działalności odnotowano także na 
terenie Ziemi Dobrzyńskiej3o. Placówkę PAP utworzono w Rypinie. Dzisiaj 
jednak, z braku źródeł, trudno ustalić liczbę jej członków, a także skład 
personalny kierownictwa organizacji w mieście, bą.dź też w powiecie. 
Wiadomo, że w dniu 25 sierpnia 1943 r., w czasie masowych are- 
sztowań członków tej organizacji, Gestapo aresztowało w Toruniu 3 łą.- 
czników organizacji z powiatu rypińskiego, malborskiego i grudzią.dzkie- 
go. Aresztowania uniknął wtedy obecny także w Toruniu dowódca pla- 


27 Instrukcja nr 3 Sztabu Głównego Konfederacji Narodu. Ogólna organizacja oddziałów 
I związków taktycznych, w: K. M a II n o w s k I, op. cit.. s. 195-196; T. T a r n 0- 
g r o d z k I, M. W I ś n I e w s k I, Akcja scaleniowa ZWZ-AK, Wojskowy Przegląd 
Historyczny, 1968. nr 3, s. 264. 
28 K. P r z y b y s z, op. cit.. s. 65-66. 
29 Słownik geografti turystycznęj Polski, Warszawa 1959. t. 2, s. 898. 
30 O działalności PAP zob. m.In.: K. C I e c h a n o w s k I. Ruch OpOn!, s. 110-148. 


133
>>>
cówki rypińskiej. Wśród członków PAP-u na terenie Torunia występował 
Ignacy Leszczyński, ur. 27 lipca 1907 r. w Jastrzębiu k. Lipna, zamie- 
szkały w czasie okupacji w Toruniu przy ul. Pod Dębową. Górą. 71A 31 . 


9. TAJNA ORGANIZACJA WOJSKOWA "GRYF POMORSKI" 


Ślady działalności na terenie Rypina innej regionalnej organizacji 
działają.cej na terni
 Pomorza Gdańskiego, jaką. był TOW "Gryf Pomorski", 
spotykamy w 1942 r. Ta prężnie rozwijają.ca się organizacja konspira- 
cyjna, szczególnie na przełomie lata 1942/1943, zdołała także rozwinąć 
kontakty z Rypinem. Trudno jednak rozstrzygną.ć, czy w tym mieście 
utworzono komórkę organizacji, czy też były to tylko lużne kontakty z 
sympatykami lub pojedynczymi członkami tej organizacji 32 . . 


10. STRONNlC1WO PRACY. STRONNIC1WO NARODOWE 


III 


Z ugrupowań związanych z rządem emigracyjnym, które zaznaczyły 
pewne wpływy na terenie Ziemi Dobrzyńskiej, należy wymienić Stronnictwo 
Pracy i Stronnictwo Narodowe. Po rozbiciu organizacji "Grunwald", w po- 
łowie 1941 r. na zebraniu aktywu Stronnictwa Pracy z terenu Pomorza, 
które odbyło się w Toruniu, postanowiono reaktywować działalność tej 
organizacji. Ustalono, że zostaną., na miarę możliwości, zorganizowane kon- 
spiracyjne terenowe ogniwa Stronnictwa, Miały one być podporządkowane 
ośrodkowi kierownictwa w Toruniu na czele z Franciszkiem Rochowiaklem. 
Do końca 1941 r. utworzono konspiracyjne komórki w Bydgoszczy, 
Grudzią.dzu, Inowrocławiu, Świeciu, Chełmnie, Tczewie, Stargardzie 
Gdańskim, Gdyni i Wejhęrowie 33 . Na terenie Ziemi Dobrzyńskiej odno- 
towano pojedyncze kontakty członków SP z ośrodkiem toruńskim. 
Podobnie rzecz ma się ze Stronnictwem Narodowym. W okolicach 
Dobrzynia n. DIWęcą., Dulska, Mazowsza i Działynia podejmowane były 
próby utworzenia Narodowej Organizacji Wojskowej - zbrojnej siły Stron- 


III 
II 


31 S. B a t o r, R. L u k a s z e w I c z, VIII Korpus Pomorski, Pomorze, 1962. nr 13, s. 
l, 3 błędnie określają nazwę organizacji jako Vlll Korpus Pomorski. a nie Polska ArmIa 
Powstania; zob : K. C I e c h a n o w s k I, Nie VIII Korpus Pomorski, a Polska Annia 
Powstania, Pomorze, 1962, nr 15. s. 2. Błąd ten powtórzył także L. L u b e c k I, Ruch 
opom na Pomor.m Gdańskim w latach 1939-1945, Gdańskie Zeszyty Humanistyczne, 1961, 
nr 1-2. s. 74. Sprawę używanych nazw organizacji "Rząd Demokratycznej Polski", "Vlll 
Korpus ArmII Powstania". "Polska ArmIa Powstania" przez samych .członków organizacji. 
jak też "VlIl Powstańcza ArmIa Demokratycznej Polski" użytej w dokumentach niemieckich, 
wyczerpująco omówił T. J a s z o w s k I, Polska Annia Powstania w dokumentach 
bydgoskiego Gestapo, Rocznik Toruński, t. 18: 1988, s. 75- 110. 
32 K. C I e c h a n o w s k I, Ruch opon!, Komunikaty, s. 66; tenże, Ruch opon!, s. 154. 
33 K. C I e c h a n o w s k I. Ruch opon!, s. 284-285. 


134
>>>
nictwa Narodowego. Według zgodnych relacji członków Związku Walki 
Zbrojnej i Armii Krajowej próby te na omawianym terenie nie znalazły 
szerszego poparcia. W następnych latach okupacji część członków NOW 
znalazła się w szeregach Armii Kraj owej 34. 


11. TAJNE HARCERS'lWO - SZARE SZEREGI 


N a omawianym terenie, szczególnie w pieIWszych latach okupacj i, 
wpływy zaznaczyło także konspiracyjne harcerstwo. Przedwojenny ko- 
mendant hufca harcerzy w Rypinie, Bonifacy Łukowski po kapitulacji 
Warszawy powrócił do miasta. Zorientowawszy się w sytuacji, zmuszony 
był ukrywać się pod zmienionym nazwiskiem jako Leon Rogalski. Z 
początkiem października 1939 r. nawiązał on kontakt z kilkunastoletnimi 
harcerzami i zorganizował tajny hufiec harcerzy "Nietoperze". W nastę- 
pnych tygodniach mianował drużynowymi konspiracyjnych drużyn har- 
cerskich Romana Dąbrowskiego, Kazimierza Gutkowskiego, Dominika 
Skurowskiego i Jana Zalewskiego. Klemens Zalewski został mianowany 
łącznikiem komendanta Łukowskiego. R. Dąbrowski z Rypina i K. Gut- 
kowski ze Starorypina mieli ponadto za zadanie utrzymywanie kontaktów 
z Heruykiem Dedońskim i Szałkowskim. W kontaktach tych wyróżnili 
się także Józef Kaszewski i Tadeusz Szczerkowski. 
Hufiec "Nietoperzy" poza szkoleniem i ćwiczeniami, zbierał wia- 
domości o stosun1.tu niemieckich właścicieli zakładów pracy i majątków 
rolnych do Polaków. Członkowie tajnego harcerstwa zbierali różnymi 
dostępnymi drogami wiadomości o planach wysiedleń i przesiedleń 
ludności wiejskiej tego terenu. "Nietoperze" zbierali także informacje 
o posiadaniu przez Polaków broni palnej, aby w ten sposób znaleźć 
kontakt z jakimś ugrupowaniem konspiracyjnym o charakterze woj- 
skowym. 
W drugiej połowie 1940 oraz na początku 1941 r. szeregi tajnego 
harcerstwa w Rypinie i okolicy zaczęły topnieć. Dalsze przebywanie na 
tym terenie komendanta Łukowskiego stawało się coraz bardziej ryzy- 
kowne. W związku z tym z końcem marca 1941 r. B. Łukowski rozwiązał 
hufiec, zalecając jednocześnie wstąpienie pozostających w kontaktach z 
tą organizacją harcerzy w szeregi Związku Walki Zbrojnej. W ten sposób 
postąpiło większość członków tajnego harcerstwa w powiecie rypińskim 
m.in. Henryk Dedoński, który pracując przez całą. wojnę w rypińskiej 
drukarni, był aktywnym członkiemArmU Krajowej, występując pod pseu- 
donimem "Sokół"35. 


34 ReI. S. Suszyński; J. p t a s I ń s k I, Na pótnoc. s. 80. 
35 ReI. B. Łukowski, H. Dedońskl; M. Kra j e w s k I, Materiały do harcerskiego 
słownika biografICznego Ktyaw i Ziemi Dobrzy/isldej. Włocławek 1985, s. 6, 12; tenże, 
Słownik, s. 200-201. 


135
>>>
I 
II 


Bonifacy Łukowski 30 marca 1941 r. wyjechał natomiast do Mińska 
Mazowieckiego, a potem do Kołbieli, gdzie wiosną 1942 r. także wstą.pił 
w szeregi Annli Krajowej. Od lipca 1944 r. przebywał w województwie 
rzeszowskim. Po wyzwoleniu natomiast powrócił do Rypina i przystą.pił 
do organizowania harcerstwa w wolnej polsce 36 . 
Także w sąsiednim powiecie lipnowskim swoje wpływy zaznaczyło 
tajne harcerstwo. Tutaj od samego począ.tku pozostawało ono w kon- 
takcie z Polską. Organizacją. Wojskową, a potem ze Związkiem Walki 
Zbrojnej i Annią Krajową.. Pozostają.ce w konspiracji harcerki z powiatu 
lipnowskiego zaangażowane były w różnych odcinkach oporu przeciwko 
polityce okupanta.. Za udzielanie pomocy jeńcowi angielskiemu w listo- 
padzie 1944 r. zginęła w Osówce młoda harcerka Janina Olszewska 
wraz ze swym ojcem Józefem 31 . 
Ze względu na bliskie sąsiedztwo konspiracyjne harcerstwo powiatu 
lipnowskiego pozostawało pod wpływami tąjnego harcerstwa we Włocławku 
i najbliższej okolicy. W momencie wybuchu wojny komendant hufca włoc- 
ławskiego Józef Kosiński, przekazał swoje obowiązki swemu zastępcy Teo- 
filowi Woźnickiemu. Już w pieIWszych dniach września włocławscy harcerże 
zorganizowali Pogotowie Wojenne, na czele którego stanął T. Woźnicki. Jego 
zastępcą. został Aleksander Tuszyński. Zadaniem PW była ścisła współpraca 
z Wojskiem Polskim i organizacjami społecznymi, w tym szczególnie z Pol- 
skim CzeIWonym Krzyżem. Członkowie pogotowia ułatwiali przemarsz jed- 
nostkom wojskowym, utrzymywali łączność w mieście, włą.czali się do służby 
sanitarnej, utrzymywali ład i porządek, a także opiekowali się rannymi i 
zagubionymi. W końcu września 1939 r. Niemcy aresztowali organizatora 
i komendanta PW we Włocławku T. Woźnickiego. Osadzony w bydgoskim 
obozie jenieckim, na skutek usilnych starań żony i przyjaciół, w dniu 13 
października został zwolniony do domu. W II XI 1939 tego roku w jego 
mieszkaniu grupa Instruktorów harcerskich na czele z Tadeuszem Kuder- 
skim i Czesławem Sidorem utworzyła tajną. organizację pn. Harcerskie 
Pogotowie Wojenne im. R Traugutta. W skład komendy tej organizacji 
wszedł oprócz Kude
skiego i Sidora, Zbigniew Kwieciński. W gronie bliskich 
współpracowników znaleźli się natomiast Janina Gabrielska, Zbigniew Za- 
horski, Czesław Strzelecki i Jerzy Kaleta. 
Harcerskie Pogotowie Wojenne we Włocławku, poza głównym swoim 
zadaniem jakim było wychowanie młodzieży w duchu patriotyzmu, po
- 
jęło się także prowadzenia tajnego nauczania, organizowania małego 
sabotażu i kolportażu prasy konspiracyjnej. Swoim zasięgiem objęło ono 
miasto i powiat włocławski. Kiedy pewnego dnia w mieście pojawiły się 
plakaty, ne których propaganda hitlerowska przedstawiała stoją.cą. w 


36 ReI. B. Łukowski; M. Kra j e w s k I. Słownik. s. 20 l. 
37 Archiwum ZO ZBOWiD Włocławek, akta członków tajnego harcerstwa: R. 
Sztemborowsklego, A. Gołęblowklego I Cz. Sldora; reI. J. Sadowski; J. Ślą s k I, op. dL, 
L 3-4, s. 363. 


136
>>>
ogniu i ruinach polskiego miasta nieżywą. kobietę - Polkę, z napisem 
"Anglio - to twoje dzieło", włocławscy harcerze zamazali słowo "Anglio" 
i zastą.pili go wyrazem "Hitlerze"38. 
W styczniu 1940 r. został ponownie aresztowany Teofil Woźnicki, 
duchowy przywódca konspiracyjnego harcerstwa we Włocławku. 9 maja 
tego roku trafił do obozu w Dachau, gdzie poniósł śmierć w dniu 3 
marca 1941 r. Jednocześnie wiosną. 1940 r. komendant HPW T. Kuderski 
został wywieziony na przymusowe roboty w głą.b Niemiec. Funkcję 
komendanta tajnego harcerstwa przejął Czesław Sidor. Aresztowanie 
Woźnickiego i Kuderskiego osłabiło jednak włocławskie konspiracyjne 
harcerstwo 39 . 
Kiedy wiosną 1940 r. we Włocławku powstał Kujawski Związek Po- 
lityczno-Literacki, w jego szeregach od samego początku znaleźli się 
harcerze. Bliską. współpracownicą. jednego z założycieli KZP-L Eugeniusza 
Kłosowskiego, została Janina Lechówna, pseud. "Nina", a także Aleksy 
Lasiński, Stanisław Piekarowicz i Andrzej Turczymowicz. W pracy wy- 
dawniczej tego ostatniego, prowadzonej w ramach KZP-L, pomagały dziel- 
nie córki, harcerki - Danuta i Maria. Niebawem pieIWsza z nich przejęła 
od J. Lechówny f1;1nkcję 'szefa kolportażu prasy podziemnej4o. 
Kiedy w lutym 1941 r. nastąpiła całkowita dekonspiracja Kujawskie- 
go Związku Polityczno-Literackiego, wśród aresztowanych znaleźli się 
także współpracują.cy z tą. organizacją. członkowie tajnego harcerstwa 
włocławskiego: Zbigniew Kwieciński, Henryk Karbowiak, Dymitr Kraw- 
czenko. Magdalena Lechówna, Janina Lechówna, Zofia Kosińska, Bro- 
nisława Wierzbicka i Barbara Krzyżańska. Aresztowani, mimo stosowa- 
nych przez policję niemiecką. tortur, "nie wydali nikogo i nie zdradZili 
istnienia pozostałej części organizacji harcerskiej 041 . Z grupy tej więzienia 
i obozy przeżyli tylko Jan Sporny i Henryk Karbowiak, Aleksy Lasiński 
i Stanisław Piekarowicz, ostrzeżeni w porę, uciekli do Generalnej Gubernii 
i tam ukIywąjąc się, doczekali wyzwolenia. 
W czeIWCU 1940 r. wywieziony został na przymusowe roboty także 
Czesław Sidor. 15 sierpnia tego roku uciekł z Bremen i przybył do 
Włocławka. Tutaj został aresztowany pod zarzutem ucieczki z pracy i 
współpracy z podziemiem. Nie przyznawszy się jednak do winy, został 
w pewnym czasie zwolniony, a następnie objął dowodzenie konspiracyj- 


38 ReI. J. Kozlński; M. Kra j e w s k I, Harcerskiemt{ prawu wierni, wrK, 1987, nr 
46, s. 6. 
39 ReI. Cz. Sidor; M. Kra j e w s k I, Materiały do harcerskiego słownika. s. 281; W. 
J a s t r z ę b s k I, Młodzież polska w walce z okupantem hitlerowskim na terenie Ktyaw 
i Pomorza Gdańskiego w latach 1939-1945, Iw:! Szkice z dziejów mdm młodzieżoUlCgo 
w wąjewództwie pomorskim (bydgoskim) w latach 1920-1981, pod red. W. J a s t r z ę b- 
s k I e g o, Bydgoszcz 1987, s. 43-44. 
40 M. Kra j e w s k I. Konspirac!llne harcerstwo na Ktyawach, Echo Papiemika I 
Meblarza, 1978, nr 22, s. 6; tenże, Materiały do harcerskiego słownika, s. 11, 20. 
41 J. Kra s u c k I, Szare Szeregi we Włocławku, mps (1982) - w posiadaniu autora, 
s.4-5. 


1,37
>>>
II. 
II 
II 


nym harcerstwem we Włocławku 42 . Włocławskie Harcerskie Pogotowie Wo- 
jenne starało się nawiązać kontakt z główną Kwaterą Szarych Szeregów w 
Warszawie ("Pasieką"). W tym celu w listopadzie 1940 r. Zbigniew Ziim 
przedostał się do Warszawy, gdzie złożył meldunek o działalości konspiracyj- 
nego harcerstwa na Kujawach Wschodnich. Brat Zbigniewa, Edward, był 
szefem wydziału zachodniego w Głównej Kwaterze Szarych Szeregów. Mimo 
obowią.zują.cego w tym czasie zakazu podęjmowania działalności przez Główną. 
Kwaterę Szarych Szeregów na terenach włączonych do Rzeszy, dzięki Ziimowi 
i Witoldowi Marcinkowskiemu, w połowie 1941 r. Harcerskie Pogotowie Wo- 
jenne we Włocławku przyjęło nazwę Szare Szeregi i przystąpiło do budowy 
konspiracyjnych struktur. Początkowo działały tu dwie grupy organizacyjne: 
"Zawiszacy" i 
owe Szkoły". Kolejnymi komendantami włocławskiego hufca 
("Roju") Szarych Szeregów byli: Tadeusz Kuderski, Czesław Sidor i Ryszard 
Sztemborowski 43 . Organizacja grupowała swych członków w drużynac)1 
("Rodzinach") i zastępach ("Pszczołach") na terenie Włocławka, Gostynina, 
Zgłowiączki, Brześcia Kujawskiego i innych, łącznie około 100 osób. 
Działalność Szarych Szeregów przebiegała zgodnie z wytycznylln 
Głównej Kwatery. Wcześniejsze aresztowania kolporterów prasy podzie- 
mnej zwróciły uwagę na konieczność stosowania Ściślejszej konspiracji. 
W tym celu wyznaczono łą.czników, poprzez których kontaktowano się z 
innymi działąją.cymi tu organizacjami. Nawiązano m.in. łączność z se- 
kretarzem powstałej Polskiej Partii Robotniczej, Franciszkiem Olejnicza- 
kiem, który mieszkał w tym czasie w lesie nad Jeziorem Łuba. Na łącznika 
wyznaczono Włodzimierza Kułaczkowskieg0 44 . Organizacja podjęła akcję 
tąjnego nauczania, w której szczególnie wyróżniły się Maria Woźnicka, przed- 
wojenna komendantka hufca żeńskiego, Leokadia Kiihn i Biesiadowa zamie- 
szkała przy ul. Koszarowęj. Tajnym nauczaniem w zakresie szkoły powszechnej 
kierował Wacław Tomaszewski. We włocławskiej elektrowni technik Bracisze- 
wski uczył matematyki i fIZYki 14-letnich chłopców, za co został aresztowany, 
a następnie spalony w więzieniu w Radogoszczy45. Sekeja szkolenia i pro- 
pagandy zajmowała. się m.in. kolportowaniem harcerskiego biuletynu wyda- 
wanego raz w miesiącu. Nadto członkowie Szarych Szeregów zbierali wszel- 
kiego rodzaju informacje, zabezpieczali lokale tajnego nauczania, przeprowa- 
dzali ludzi przez granicę do Generalnej Guberni, udzielali pomocy osobom 
ulaywąją.cym się przed Gestapo, nieśli pomoc dzieciom podopiecznym. Har- 
cerze spod znaku "Szarych Szeregów" odzyskali około 1500 tomów książek 
ze składnicy makulatury, zrabowanych wcześniej przez okupanta z włocła- 
wskich bibliotek i czytelni. Po wyzwoleniu księgozbiór ten został przekazany 
inspektorowi szkolnemu we Włocławku. 


42 M. Kra j e w s k i, HarcerskiemIL prawu wierni. Szare Szeregi we Włocławku, 
Harcerstwo, 1980, nr 5, s. 29. 
43 Oświadczenie s. Broniewskiego z 4 X 1972 r. (odpis) - w posiadaniu autora. 
44 J. P o d gór e c z n y. Niepospolici ludzie Klyaw i Pomorza, Bydgoszcz 1967 . s. 
221; M. Kra j e w s k I, Materiały do harcerskiego słownika, s. 10. 
45 J. Kra s u c k I, op. cit., s. 7. 


138
>>>
Włocławscy harcerze przeprowadzili także kilka akcji o szerszym 
zasięgu. W czeIWCU 1944 r. grupa Szarych Szeregów w składzie Czesław 
Sidor, Antoni Gołębiewski, Stanisław Chmielewski, Tadeusz Kołątkiewicz 
i Józef Tyryński przeprowadziła akcję uwolnienia jeńca angielskiego. z 
obozu na Słodowie we Włocławku. ÓW jeniec, polskiego pochodzenia, po 
wywiezieniu z terenu obozu ukrywany był w mieszkaniu przy ulicy Pie- 
rackiego. Zdobyto dla niego cywilne ubranie oraz dowód na nazwisko 
DitIoff. Następnie przewieziono go przez Smólsk i Piotrków do Katowic, 
a potem do Częstochowy, a stamtąd do wsi Koziegłowy. Stamtąd prze- 
transportowano go do wsi Żarki, gdzie przejął go wspomniany już Edward 
Ziim, ps. "Zahorski". Na szczególną. uwagę zasługuje akcja dokonana 
przez Czesława Sidora przewiezienia siostry współzałożyciela Kujawskiego 
Związku Polityczno-Literackiego, Henryka Promisa - Army Promis z przy- 
musowych robót na terenie Niemiec z miejscowoŚci Soesen w Górach 
Harzu. Poprzez Magdeburg, Berlin, Piłę, Bydgoszcz przewiózł ją A. Promis 
do Torunia, gdzie przy ul. Stawki przekazał rodzinie. Rodzina przewiozła 
ją następnie do wsi Święte koło Raciążka, gdzie doczekała końca wOjny46. 
23 kwietnia 1944 r.. komenda włocławskich Szarych Szeregów po- 
stanowiła odbyć okupacyjny zlot. Harcerze po wyjściu z kościoła św. 
Jana udali się różnymi drogami na wyznaczone miejsce w lasach wie- 
nieckich koło Włocławka. Około godz. 12 do raportu stanęło około 50 
harcerzy, do których przemówił komendant Czesław Sidor. Przedstawił 
on aktualną sytuację wojenną. Stwierdził, że "Niemcy zostaną pobici 
przez Związek Radziecki. Powiadomił o tworzeniu nowej armii polskiej, 
która wraz z Armią Radziecką wyzwalać będzie Polskę. Mówił o armii 
polskiej na Zachodzie, o walkach we Włoszech itp." 47. Następnie harcerZe 
złożyli na małą biało-czeIWoną flagę przysięgę: "W obliczu Boga Wszech- 
mogącego, przysięgam na straży interesów Państwa Polskiego stać wier- 
nie, o Jego WolnoŚĆ, Wielkość i Potęgę ze wszystkich sił walczyć, aż do 
ofiary własnego życia. Rozkazy zwierzchników ściśle wykonywać, choćby 
śmierć miała mnie spotkać"48. Po przysiędze komendant hufca Cz. Sidor, 
pseud. "Lis" prawie wszystkim uczestnikom zlotu nadał stopnie harcer- 
skie - młodzika, wywiadowcy i ćwika. Na zakończenie zebrania półgłosem 
zaśpiewali "Jeszcze Polska nie zginęła". Zlot ubezpieczała 20-osobowa 
grupa starszych harcerzy, którymi dowodzili Jerzy JagieIski, pseud. "San- 
U" i Stanisław Chmielewski, pseud. "TygryS"49. 
28 lipca 1944 r. komendant włocławskich Szarych Szeregów Cz. 
Sidor poważnie zagrożony, musiał opuściĆ Włocławek, udając się na 
Ślą.sk Zao1ziański. W związku z tym funkcję komendanta objął Ryszard 
Sztemborowski, p
eud. "Ryś". l sierpnia tego roku powołano komendę 


46 M. Kra j e w s ki, Harcerskiemu prawu, s. 6; J. Kra s u c k I. op. ciŁ, s. 8-9. 
47 J. Kra s u c k i, op. cit., s. 9. 
48 Ibid. 
49 R. s z t e m b o r o w s k I, Harcerstwo włocławskie w okresie olaLpagi hitlerowskiej 
w latach 1939-1945. mps (bez daty) - w posiadaniu autora, s. 10. 


139
>>>
II 
II. 


włocławskich Szarych Szeregów, w skład której oprócz Sztemborowskiego 
weszli: Lucjan Lewandowski , pseud. "Orlik", zastępca komendanta, An- 
toni G ołębiewski , pseud. "Wilk", Jerzy Prejsner, Jan Mroziński, pseud. 
"Czarny", Jerzy JagieIski, pseud. "SanU", Juliusz Krasucki, pseud. "Ko- 
gut" i Lucjan Mroziński, pseud. "Zają.c"50. 
Włocławscy harcerze podejmowali nowe, w związku ze zmianą. sytuagi 
na frontach, zadania. Z dużym powodzeniem prowadzona była we Włocławku 
akcja zwalczania propagandy goebelsowskiej. Polegała ona na kolportowaniu 
wśród ludności niemieckiej prawdziwych danych z frontów. Akcją. tą. objęto 
również szpitale wojskowe' na terenie miasta. Swoją. aktywność zwiększyły 
także grupy wywiadu, których celem było zdobywanie wiadomości o ruchach 
wojsk, żandarmerii, transportach wojskowych oraz o zaopatrzeniu. Włocła- 
wscy harcerze rozpoczęli organizowanie tzw. grup ratunkowych, których celem 
miało być ratowanie polskiego mają.tku i dóbr kulturalnych przed zniszcze- 
niem lub wywiezieniem przez okupanta. W ostatnich dniach okupacji włoc- 
ławscy harcerze z pełnym powodzeniem przeprowadzili akcję posłańczą, która 
polegała na wyjaśnianiu ludziom, aby nie zgłaszali się do parku miejskiego, 
gdzie Niemcy pod pozorem ewakuacji planowali dokonanie masowej rzezi. 
Dzięki akcji harcerskiej nikt do parku nie stawił si ę 51. 
KonspiracY.)ne harcerstwo na Ziemi Dobrzyńskiej, a także w są.- 
siednim Włocławku i jego najbliższej okolicy, aczkolwiek nie osią.gnęło 
takiego poziomu, jak miało to miejsce w Generalnej Guberni, to jednak 
potrafiło wytworzyć właściwe struktury i rozwiną.ć należne tej organi- 
zacji formy pracy konspiracyjnej. Wyższy poziom organizacY.)ny osią.g- 
nęło tajne harcerstwo we Włocławku. Z pewnością. na taki stan rzeczy 
wpłynęły nieco dogodniejsze warunki tam istnieją.ce: - łatwiejsza mo- 
żliwość nawiązania kontaktów między młodymi ludźmi w porównaniu 
z terenami wiejskimi, - inspiratorska rola Kujawskiego Związku Poli- 
tyczno-Literackiego, - udział byłych żołnierzy i podoficerów 14 pp z 
Włocławka, którzy po zakończonej kampanii wrześniowej w części po- 
wrócili do swego miejsca zamieszkania. Tajne harcerstwo Włocławka 
za swą. aktywną. działalność zapłaciło aresztowaniami, a następnie 
śmiercią. w obozach koncentracY.)nych wielu oddanych członków Sza- 
rych Szeregów5 2 . 


12. KUJAWSKI ZWIĄZEK POLlTYCZNo-L1TERACKI 


W marcu 1940 r. grupa młodych ludzi we Włocławku zawiązała 
tajną. organizację pod nazwą. Kujawski Związek Polityczno-Literacki, wy- 


, I 
I 
, I 
II 
I 


50 J. Kra s u c k I, op. cit., s. 10. 
51 Ibid. 
52 Pismo Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego Krzyża w Warszawie z 16 II 1972 r. 
do R. Sztemborowsklego (odpis) - w posiadaniu autora. 


140
>>>
ROZDZIAŁ I 


. 


CHARAKTERYSTYKA ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 


l. OPIS GEOGRAFICZNY OBSZARU 


Historyczna Ziemia Dobrzyńska ząjmuje obszar między Wisłą, 
SkIWą i DIWęcą. Pod względem fizjograficznym stanowi ona odrębną 
jednostkę zwaną Wysoczyzną Dobrzyńską lub Pojezierzem Dobrzyń- 
skim. Zaliczane ono jest do rozciągąjącego się na północny-wschód 
od Wisły Pojezierza Mazurskiego. Pod względem krąjobrazowym sta- 
nowi przedłużenie skręcąjącej od doliny Wisły ku północnemu-wscho- 
dowi strefy morenowo-czołowej południowej części Wysoczyzny Kuja- 
wskiej. Na obszarze Ziemi Dobrzyńskiej można wyróżnić 4 jednostki 
geomorfologiczne: - pasmo równin nadwiślańskich, - właściwy obszar 
Pojezierza Dobrzyńskiego w centralnej części ziemi o bardzo urozmai- 
conej rzeźbie terenu, - obszar równin sandrowych we wschodniej części 
Ziemi Dobrzyńskiej wokół Jezior Skępskich, Jeziora Urszulewskiego j 
Skrwy, - pradolinę Wisły, rozpoczynąjącą się na wschód od Szpetala, 
o szerokości około 12 kilometrów. Na całym obszarze Pojezierza Do- 
brzyńskiego spotykamy szereg wzgórz o wysokości od 100-120 m 
n.p.m. w pobliżu Wisły, do ponad 144 m n.p.m. w okolicach Rypina. 
W tym samym kierunku rosną również wysokości względne, osiągąjące 
w północno-wschodniej części 40-60 m. Strefa kulminacji tych wzgórz 
osią.ga 138-147 m n.p.m. i znąjduje się w okolicach Chrostkowa. 
Liczne, rozcinające powierzchnię, rynny lodowcowe wypełniąją aż 344 
jeziora] . 


I E. D z I e w u l s k I, Jeziora Rypińskie. Pamiętnik Fizjograficzny, t.1: 1881. s. 
lOl-J09; S. L e n c e w I c z, Badaniajeziorne w Polsce. Przegląd Geograficzny, t.5: 1926. 
s. 31-33. 


11
>>>
stępujący niekiedy pod nazwą. Kujawskie Stowarzyszenie Literacko-Spo- 
łeczne "Zew". Jego założycielami byli: 20-letni praktykant kupiecki, 
Eugeniusz Kłosowski, Henryk Promis, Stanisław Mazurek, Władysław 
Magierski i Janina Lech. Wywodzili się oni z młodzieży katolickiej i 
związani byli z przedwojenną. Akcją. Katolicką. oraz harcerstwem. Or- 
ganizacja ta posiadała własny statut, według którego KZP-L składał 
się z następują.cych członków: prezesa i jego zastępcy, rady klasy, 
redakcji, aparatu technicznego i pięciu grup działania oznaczonych 
literami od A do E, Pozostali byli oznaczani jako członkowie, czytelnicy 
i kolporterzy. Tak więc KZP-L wzorował się na strukturze cywilnej a 
nie wojskowej. 
Statut organizacji określał także cele i zadania organizacji, tj. pod- 
trzymywanie poczucia narodowego poprzez właściwą propagandę, 
wzmocnienie biernego oporu przeciwko zarzą.dzeniom władz okupacY.l- 
nych, rejestracja obywateli polskich podejmują.cych współpracę z apa- 
ratem hitlerowskim, organizowanie milczących zebrań protestu, uczenie 
członków organizacji przywiązania do polskości i wyrabianie w nich cnót 
obywatelskich, pomoc dla jeńców wojennych i więźniów znajdują.cych 
się na terenie działania organizacji, zdobywanie broni dla prezesa i jego 
zastępcy oraz werbowanie nowych członkóW53. 
Organizacja posiadała własną. treść przysięgi o charakterze typowo 
religijnym. Członkowie organizacji korzystali także ze wspólnego tekstu 
modlitwy: "Boże, Ty widzisz, że ja całe życie dla Ciebie i Ludu chcę 
ofiarować. Dla nas pomocy, dla Polski Pokoju i Wolności prosimy Cię 
Panie. Amen". 54 
Jak wynika ze statutu oraz innych dokumentów Kujawski Związek 
Polityczno-Literacki był organizacją. o celach obronnych, a nie ofensyw- 
nych. Nie miała ona celów wojskowych, nie planowała nawet organizować 
oddziałów partyzanckich, a broń w posiadaniu ścisłego kierownictwa 
miała służyć obronie własnej. Podkreślić jeszcze raz wypada, że organi- 
zacja ta za główny cel swego działania stawiała podtrzymywanie społe- 
czeństwa polskiego na duchu, a także obronę polskiego stanu posiadania. 
Tak jasno sprecyzowane cele działania możliwe były dzięki wejściu do 
organizacji Andrzeja Turczymowicza, dziennikarza z Włocławka. Wpro- 
wadził on do organizacji kilku starszych ludzi, znają.cych się na drukar- 
stwie i poligrafii, m.in. Stanisława Piekarowicza i Aleksego Lasińskiego. 
W tym miejscu trzeba dodać, że członkowie tej organizacji mieli dostęp 
do przedwojennej drukarni Akcji Katolickiej we Włocławku. Dzięki temu 
Kujawski Związek Polityczno-Literacki od samego początku istnienia pod- 
jął szeroko zakrojoną aKCję wydawniczą. Jak wynika zaktu oskarżenia 
złożonego przez prokuraturę hitlerowską. we Włocławku do są.du w Ber- 
linie w czeIWCU 1941 r, - na jesieni 1940 r. włocławskie Gestapo otrzy- 


53 T. J a s z o w s k I. Konspiratorzy z Włoclawka. wrK, 1977. nr 21, s. 5. 
54 Cyt. za: Ibid., s. 5. 


141
>>>
mało informacje o rozprowadzanych w terenie ulotkach i gazetkael}. 
Ukazywało się pisemko konSpiracyjne pt. "Ogniwo" oraz druki ulotne o 
nazwach: "Zew", "Kuźnica", "Głos Ojczyzny", "Orkan", "Posiew", "Przed- 
świt", "Placówka". Rozpowszechniano także pisane listy adresowane "Do 
matki Polski", "Drodzy Rodacy", "Kochani bracia żołnierze", "Do polskiej 
kobiety", "Drogi Polaku". 
"Ogniwo" drukowało wiele informacji nieprzychylnych dla oku- 
panta, a pochodzących z nasłuchu radiowego prowadzonego przez 
kolejarza Józefa Piętkę. Ponadto w tych konSpiracyjnych drukach za- 
mieszczano wiersze, poematy i rozprawy, do czego przyczyniał się pre- 
zes Związku, E. Kłosowski. Pisemka te dostarczano na teren całego 
powiatu włocławskiego, części powiatów lipnowskiego i inowrocła- 
wskiego. Za pośrednictwem kolporterów te konSpiracyjne wydawnictwa 
docierały do mieszkańców Włocławka, Ciechocinka, Nieszawy, Lipna, 
Skępego, Śmiłowic, Brześcia Kujawskiego i Lubienia. Trafiały one także 
do robotników pol.skich }:rzymusowo wywiezionych na roboty do Nie- 
miec. Wśród kolporterów wydawnictw KZP-L występowała m .in. Bar- 
bara Krzyżańska, ur. 19 marca 1910 r. w Złej Wodzie w powiecie 
lipnowskim. W czasie okupacji pracowała jako stenotypistka. Była 
członkinią konspiracyjnego harcerstwa i Kujawskiego Związku Polity- 
czno- Literackiego. . 
Akcja wydawnicza KZP-L miała szeroki zasięg, skoro włocławskie 
Gestapo oceniło jednorazowy nakład pism na 3 do 4 tysięcy egzern- 
plarzy55. We wrześniu 1940 r. doszło do sporu pomiędzy E. Kło- 
sowiczem a redaktorem A. Turczymowiczem. Ten ostatni był kry- 
tycznie ustosunkowany do twórczości prezesa Związku. W wyniku 
tego nieporozumienia Turczymowicz zerwał łączność z organiza- 
cją Kłosowicza i zaczął samodzielnie wydawać pismo "Piorun". 
Natomiast Kłosowicz, we współpracy z Mazurkiem, kontynuował 
wydawanie "Ogniwa". 
Jesienią 1940 r. Gestapo wpadło na trop Kujawskiego Związku 
Polityczno-Literackiego. Początkowo odnajdowało ono poszczególne 
ulotki i gazetki, zdarzył się nawet wypadek zatrzymania kolportera, 
który jednak zdołał zbiec. W dniu 2 lutego 1941 r. Gestapo dokonało 
rewizji i aresztowań w wybranych środowiskach, natrafiając przy tym 
na większe ilości konspiracyjnych druków. W ręce hitlerowskich sił 
bezpieczeństwa wpadło także całe archiwum organizacji przechowy- 
wane w szklanym gąsiorze zakopanym nad brzegiem Wisły. Niebawem 
przystąpiono do szczegółowych przesłuchań, a potem aresztowań dal- 
szych członków i współpracowników Związku. Jak wynika z aktu 
oskarżenia ścisłe kierownictwo organizacji składało się 57 osób. Spo- 
śród nich aresztowano 37, 19 osób - zdaniem niemieckiej policji :.... 
zbiegło i ukrywało się. Jeden z aktywistów organizacji Artur Grodzicki, 


55 J. Kra s u c k I, op. cit., s. 8-9: w. J a s t r z ę b s k I. Młodzieżpolska, s. 47-48. 


142
>>>
włocławski zecer, próbował ucieczki z obozu "Błonie" w Inowrocławiu, 
gdzie został zastrzelony. Kłosowski i Majewski zginęli w śledztwie. Ponad- 
to włocławskie Gestapo aresztowało 181 osób określanychjako czytelnicy 
i kolporterzy prasy podziemnej. Z grupy tej zwolniono zaledwie 17 osób. 
Reszta została postawiona przed sądem. 
Wśród aresztowanych zdecydowanie przeważali ludzie młodzi rÓż- 
nych zawodów: zecerzy, robotnicy, rzemieślnicy, nauczyciele i robotnicy. 
Wśród nich był 23-letni Tadeusz Nowakowski, syn bydgoskiego dzien- 
nikarza, przebywającego w tym czasie w obozie koncentracyjnym oraz 
Barbara Krzyżańska, ur. w 1910 r. i Wanda Lucyna Czapska, pseud. 
"Lut". W grupie tej znalazł się nieco starsz wiekiem Adolf Kwiatkowski, 
były urzędnik z Włocławka, który należał do grupy Andrzeja Turczymo- 
wieza. Razem z Nowakowskim był on oskarżony o kontakty z organizacją 
na terenie Generalnej Gubemi, bowiem znaleziono u nich także pismo 
"Polska Żyje" (organ Komendy Obrońców Polski). Także wśród czytelni- 
ków i kolporterów znaleźli się ludzie starsi wiekiem, m.in. właściciele 
sklepów z Witowa, Stanisław Kacprowicz i Lubienia - Jan Dulski, którzy 
odbierając towary z włocławskiej "Społem", pobierali także podziemną 
prasę. 
Wśród aresztowanych, uznanych jako czytelnicy i kolporterzy, 
znaleźli się byli żołnierze włocławskiego 14 pułku piechoty oraz ro- 
botnicy przymusowi na terenie Rzeszy, pochodzący z Włocławka i oko- 
lic. 
Likwidacja Kujawskiego Związku Polityczno-Literackiego nastąpiła 
w styczniu i w lutym 1941 r., to jest zaledwie po 9 miesiącach 
działalności tej organizacji. Wszyscy aresztowani osadzeni zostali w 
więzieniu włocławskim oraz we wpomnianym już obozie "Błonie" w 
Inowrocławiu. Wyrok zapadł dopiero w 1942 r. Do ścisłego kierow- 
nicta zaliczono w nim m.in. Eugeniusza Kłosowskiego, Władysława 
Magierskiego, Stanisława Mazurka, Janinę Lech, Józefa Bieńkowski- 
ego, Henrykę Wojdyłło, Danutę Turczymowicz (córkę redaktora An- 
drzeja Turczymowieza). Większość skazano na karę śmierci lub osa- 
dzono w obozach koncentracY.l, nych gdzie ponieśli śmierć. Wśród 
nich znalazły się m.in. Wanda Lucyna Czapska, pseud. "Luta" (zmar- 
ła 5 kwietnia 1943 r. w Oświęcimiu, nr obozowy 34667), Wanda 
Daszkowska, zgilotynowana na cytadeli w Poznaniu 28 października 
1942 r., Janina Lechówna, pseud. "Cytra", "Lena" zginęła w poznań- 
skiej cytadeli także 28 paździemika 1942 r., Magdalena Lechówna, 
pseud. "Szarotka", zamordowana w Oświęcimiu 27 kwietnia 1942 r. (nr 
obozowy 35670), Zofia Kosińska, pseud. "Zofia", "Zora", stracona w 
Oświęcimiu po 3 paździemika 1942 r., Barbara Krzyżańska, zamordo- 
wana w Oświęcimiu w dniu 22 kwietnia 1943 r. (nr obozowy 34673), 
Danuta Turczymowiczówna, zmarła w Oświęcimiu 14 marca 1943 r. 
(nr obozowy 34671), H
nryka Wojdyłło, pseud. "Halszka", zgilotyno- 


143
>>>
wana w Poznaniu 28 listopada 1942 r., Wiktoria Wyględowska, zginęła 
w Oświęcimiu 13 grudnia 1943 r. (nr obozowy 46793)56. 
Mimo stosunkowo krótkiej działalności Kujawski Związek Politycz- 
no-Literacki przyczynił się do podtrzymywania ducha narodowego i wy- 
chowania w poszanowaniu dla polskości i nąjlepszych cnót obywatel- 
skich. Wydaje się, że organizacja ta w pełni zrealizowała założone w 
statucie swoje cele. 
KZP-L był z pewnością największą organizacją młodzieżową ruchu 
oporu w rejonie Kujaw, Pomorza ł Ziemi Dobrzyńskiej. Posiadał znaczne 
osią.gnięcia na płaszczyźnie propagandowej i zyskał szerokie uznanie 
miejscowej ludności, która składała na jej rzecz datki pieniężne. Na jej 
bazie w następnych latach rozwijały się organizacje konSpiraCyjne, jak 
Szare Szeregi i zw.Z-AK57.. 


13. TAJNY ZWIĄZEK KRWAWEJ RĘKI 


W kwietniu 1942 r. na terenie gmin Zbójno, Chrostkowo i Dul
k 
powstała lokalna organizacja oporowa pn. Tajny Związek KIWawej Ręki. 
Komendantem organizacji został Hemyk Górecki, występujący pod pseu- 
donimem "Grom". Tajny Związek KIWawej Ręki (1ZKR) w terenie dzielił 
się na plutony, które wiosną tego roku zostały zorganizowane w Dulsku, 
Wilczewie, Rużu, Wojnowie, Stalmierzu, Nowej Wsi, Wielgiem, Chrostko- 
wie, Zbójnie i Sokołowie 58 . 
Ze względu na brak źródeł, trudno ustalić, jaki był stan liczbowy tej 
organizacji. Można jednak przypuszczać, że 1ZKR liczył na tym terenie co 
najmniej kilkudziesięciu członków i od samego początku posiadał dobrze 
zorganizowaną. łą.czność między poszczególnymi plutonami. Łącznikiem dla 
plutonów II i IV (Wielgie i Zbójno) był Tadeusz Błaszkiewicz z Sokołowa. 
Dowódcą jednego z plutonów rejonowych był Stanisław Piortowski , pseud. 


56 AOKBZPNP-Bydgoszcz, sygn. 8 IS 250/41; "Bekanntmachung" z 28 XII 1942 r. 
(Włocławek); Harcerki 1
39-1945. Warszawa 1973. s. 406; A. M ę c l e w s k I. "Neugarten 
27". Warszawa 1974, s. 240; T. J a s z o w s k I. Gestapo w walce. s. 44; tenże, 
Konspiratorzy z Włocławka, s. 5; tenże, Młodzi konspiratorzy z Włocławka, Za Wolność I 
Lud. 1980, nr 28; M . Kraj e w s k I, Harcerskiemu prawu wiemt nr 46; tenże, Materiały 
do harcerskiego słownika, passim; Słownik uczesnlczek walki, s. 71, 78, 201. 222, 236, 
406. 432; J. W Y s o c k a, Tragedia włocławskiej harcerkL Żyła dla innych, walczyła i 
zginęła dla Polski, Życie Włocławka, 1968 z 6 VI. W kościele 00. Franlszkanów we 
Włocławku znajduje się tablica pamiątkowa poświęcona pamięci członków konspiracyjnego 
harcerstwa Kujaw I Ziemi Dobrzyńskiej. W pracy Województwo włocławskie. Monografia 
regionalna, pr. zbiorowa, Łódź-Włocławek 1982, s. 153 podano, że Kujawski Związek 
Polityczno-Literacki został rozbity dopiero w październiku 1941 r. 
57 Wojew6dztwowłocławskie. s. 152-153: W. J a s t r z ę b s k I, Młodzietpolska, s. 
48-49. 
58 FAP AK, t. osobo M-437 (S. PiotrowskI). 


144
>>>
"Tygrys" z Dulska. Placówką. TZKR w Sokołowie kierował natomiast Leon 
Borkowski, pseud. "Rudy". 
We wrześniu 1943 r. członkowie TZKR w ramach akcji scaleniowej 
weszli w skład struktur Armii Krajowej i pozostali w jej szeregach aż do 
wyzwolenia. Niektórzy członkowie tej organizacji w ramach prowadzonej 
przez Niemców akcji wywozu na przymusowe roboty trafili w okolice 
Malborka. Wśród tej grupy był m.in. S. Piotrowski 59 . 
W 1945 r. większość członków organiZacji, wówczas byłych członkqw 
AK, reaktywowała swoją. dawną organizację i przeszła do walki podzie- 
mnej ze strukturami formują.cego się systemu politycznego. W dniu 20 
grudnia 1945 r. członkowie odrodzonego TZKR zostali aresztowani przez 
funkcjonariuszy PUBP w Rypinie 60 . 


14. POLSKA ORGANIZACJA ZBROJNA "ZNAK" 


W końcu 1939 r. na terenie Łodzi utworzona została konspiracyjna 
organizacja pod nazwą. Polska Organizacja Zbrojna "Znak". Nosiła o
a 
charakter organizacji woj skowej i została założona przez oficerów rezerwy, 
Statutowo POZ uważała się za zbrojne ramię rządu emigracyjnego w 
Londynie. "Zadaniem POZ - stwierdzał statut tej organizacji - jest zor- 
ganiZowanie i przygotowanie narodu polskiego do wystą.pienia zbrojnego 
poprzez przygotowanie środków do wywalczenia ostatecznego zwycię- 
stwa". Ponadto w swoim statucie Polska Organizacja Zbrojna stwierdzała, 
że "nie dopuści do anarchii i walk bratobójczych... "61. POZ "Znak" po- 
wiązana była ściśle z Chłopską. Organizacją. Wolności "Racławice", a także 
Stronnictwem pracyf'2. Polska OrganiZacja Zbrojna podzielona była w 
terenie na okręgi i powiaty, a w tych ostatnich na oddziały terenowe, 
plutony, kompanie i bataliony. Organizacja ta grupowała w swoich sze- 
regach około 10 tysięcy osób. 
OrganiZacja ta w 1940 r. rozwinęła szeroką. działalność na terenie 
Ziemi Dobrzyńskiej. W strukturze organizacyjnej powiaty lipnowski i 
rypiński wchodziły w skład Okręgu III "Mazowsze" z siedzibą. w Płocku. 
Komendantem okręgu tej organiZacji był młody podporucznik z Warsza- 
wy, używają.cy pseudonimu "Mazur", W latach 1941-1942 funkcję tę 
pełnił komendant POZ Obwodu Sierpc, mjr Mieczysław Roman Teodor- 


59 'bid.. t osobo 438 rr. Błaszkiewlcz), M-690 (L. BorkowskI), M-437 (S. PiotrowskI). 
60 'bid., t. osobo 437, 438, 690. 
61 T. T a r n o g r o d z ki, R. Tryc, Polskie organizaqe. S. 265-266. Statut Polskiej 
Organizacji Zbrojnej noszący tytuł "Znak" z przełomu lat 1942/1943 o wymiarach 20,5x 14,4 
cm o objętości 4 stron znajduje się w Bibliotece Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie; 
zob.: W. C h o j n a c k I, Bibliogrąfia zwartych dmków konspiracwnych wydanych pod 
okupacją hitlerowską w latach 1939-1945, Warszawa 1970, S. 273. 
62 Zob. B. H I II e b r a n d t, op. cit., S. 287. 


145
>>>
II 


czyk, pseud. "Miecz", "Namor", "Roman". Szefem sztabu okręgu był na- 
tomiast kpt. German Marcinkowski, pseud. "Kmita"63. 
PieIWsze komórki tej organizacji na terenie Ziemi Dobrzyńskiej 
powstały w południowo-
schodniej części powiatu rypińskiego. W mar- 
cu 1940 r. pojedyncze grupy członków POZ zostały tam zorganizowane 
przez podoficera lotnictwa Jerzego Kamińskiego, który ukrywał się u 
swych rodziców w Dzikim Borze koło Skrwilna. J. Kamiński był łą.cz- 
nikiem tej organizacji i utrzymywał stałe kontakty z Płockiem. Kdl- 
portował on przy tej okazji prasę konspiracyjną., w tym przede wszy- 
stkim "Biuletyn Organizacyjny". W ramach prac organizacyjnych do- 
prowadził on do zaprzysiężenia, a następnie mianowania komendantó
 
tej organizacji w gminach Okalewo, Szczutowo i Skrwilno w powiecie 
rypińskim 64 . 
Ponadto w maju 1940 r. komendant Okręgu Polskiej Organizacji 
Zbrojnej w Płocku skierował do Rypina specjalnego wysłannika tej or- 
ganizacji por. rezerwy Wiktoryna Leonarda Sobańskiego, pseud. "Szab- 
lica". Ten ostatni po przyjeździe do Rypina skontaktował się z por. rezerwy 
Antonim Zielińskim, pseud. "Kruk", pełnią.cym w tym czasie obowiązki 
organisty przy kościele rzymskokatolickim św. Trójcy w Rypinie. Po za- 
przysiężeniu por. A. Zieliński przystąpił do organizowania komórek tej 
organizacji w terenie. PieIWsze kontakty nawiązał m.in. z organistami w 
Osieku - Józefem Sadowskim, Radominie - Adamem Klejnowskim, Dul- 
sku - Edmundem Pypkowskim, Płonnem - Janem Zabłockim i Trą.binie 
- Stanisławem Krukiem 65 . 
Jednocześnie na prz
łomie maja i czeIWca 1940 r. do Rypina przybył 
z Łodzi inny przedstawiciel centrali tej organizacji por. rezerwy Stanisław 


I 
I 
[ 


63 ReI. J. Sadowski, A. Zieliński. W. Teodorczyk; A K K u n e r t, Słownik biograficzny 
konspirac;ji warszawskUj 1939-1944, t. 3, Warszawa 1991, s. 164-165. M. R. Teodorczyk , 
UT. 28 lutego 1899 r. w Łodzi. już w latach I wojny światowej nale
 do tajnego skautingu. 
W okresie międzywojennym - żołnierz zawodowy. piechoty WP, od 1932 r. w stopniu kapitana. 
W kampanii wrześniowej był dowódcą 2 kompanU Batalionu Obrony Narodowej .Starogard" 
w składzie Oddziału Wydzielonego "Wisła" armii Pomorze. Po ucieczce z niewoli niemieckiej, 
od listopada 1939 r. organizował konspirację antyhitlerowską na terenie Włocławka, 'a 
następnie działał w POZ "Znak" w pow. sierpeckIm. Po scaleniu tej organtzacjl z AK w maju 
1942 r. został przeniesiony do Warszawy I mianowany szefem Wydziału 1II w sztabie komendy 
Podokręgu Północnego, kryptonimy .Olsztyn", "Królewiec". Pełnił tam funkcję zastępcy 
komendanta podokręgu. Zarówno w SIerpeckiem, Płocku. jak I w Warszawie ukrywał się pod 
nazwiskiem Tadeusz Opolski. Aresztowany 17 lutego 1943 r.. przeszedł więzienia w Alei 
Szucha. Modlinie, Płocku. Poznaniu, Bydgoszczy I Berlinie. Powieszony w dniu 4 lutego 1944 
r. w Forcie 1II w Pomiechówku, został pochowany na miejscowym cmentanu. Odznaczony 
czterokrotnie Krzyżem Walecznych I pośmIemle Virtuti Mil1tari V klasy (rozkaz dowódcy AK ze 
stycznia 1945 r.); T. O r a c k I. Leksykon sławnych MazowS7.a11, Ciechanów 1977. s. 189 
podaje błędne dane o M. R. Teodorczyku. POZ "Znak". poza powiatami lipnowsklm I 
rypińsklm. nie dztałała w żadnym innym powiecie Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, 
zob.: W. J a s t r z ę b s k I, J. S z III n g. op. cit., s. 297. 
64 ReI. S. Arent, A ZielińskI. 
65 ReI. S. Suszyńskl, A. Zieliński; M. Kra j e w s k I, Spontaniczny i zoryanizowany 
nich oporu, s. 353. 


146
>>>
Makowski. Skontaktował się on tu z Henrykiem Kolasińskim i Romual- 
dem Klębowskim. W kilka tygodni potem doszło do utworzenia komendy 
powiatowej POZ "Znak" w Rypinie. Najej czele stanął Romuald Klębowski 
jako komendant powiatowy POZ "Znak" oraz Antoni Zieliński, jego za- 
stępca. Obsadzono także inne funkcje w utworzonej komendzie. Szefem 
organizacyjnym został Marian Łapkiewicz, szefem wywiadu - Stefan Gu- 
zek, szefem gospodarczym - Marian Mariański, pseud. "Maryśka", szefem 
łą.czności - Henryk Kolasiński, pseud. "Bronek". Dr medycyny Franciszek 
Dłutek przyjął na siebie obowiązki szefa służby zdrowia w tej komendzie, 
a Henryk Szulc, pseud. "Zdzisław" - kierownika skrzynki kontaktowej. 
Roman Dąbrowski został w komendzie powiatowej gońcem. 
W szeregach tej organizacji na terenie Rypina i powiatu występowali 
ponadto m.in. Roman Dec z Rypina, Roman Strzeszewski z Chrostkowa, 
Zygmunt Peszyński z Ostrowitego, Feliksa Łydka i Michał Rygielski ze 
Świedziebni, Kazimierz Tęgowski z Rypina oraz Franciszek Kulwieki i 
Jan Marynowski. Ten ostatni był zastępcą. komendanta miejskiego POZ 
"Znak" w Rypinie (Po przejściu do Armii Krajowej pełnił funkcję zastępcy 
komendanta placówki AK Rypin-miasto)66. 
Komenda powiatowa POZ "Znak" w Rypinie w stosunkowo krótkim 
czasie zdołała utworzyć swoje komórki w terenie, tworzą.c 3-4 osobowe 
gminne komendy tej organizacji w Osieku, Czerminie (Sadłowie), Prę- 
czkach, Wą.pielsku, Strzygach. Żałem, Świedziebni, Okalewie, SkIwilnie, 
Rogowie i Szczutowie. W szybkim tempie prowadzono nabór członków 
tej organizacji. Na przełomie lat 1941-1942 w powiecie rypińskim POZ 
liczyła około 600 osób i dzieliła się na 6 rejonów działania 67 . 
W lipcu 1941 r. na terenie gminy Skrwilno w powiecie rypińskim 
utworzona została komenda gminna POZ "Znak". Skrwileńska grupa 
ściśle współpracowała z placówką. wOkalewie. Łą.czność konspiracyjną. 
utrzymywano zarówno z komendą powiatową. w Rypinie, jak też z Okrę- 
giem POZ "Mazowsze" w Płocku. Członkowie organizacji skIwileńskiej 
prowadzili akcje o charakterze wywiadowczym, a także kolportowali prasę 
konspiracyjną i upowszechniali informacje radiowe. Wśród aktywu skrwi- 
leńskiej grupy POZ występowali: Aleksander Stankowski, pseud. "Jan" 
- komendant gminny, Bogusław Duda - zastępca, Aleksander Ziółkowski 
- łą.cznik oraz JaI\ pesta: Czesław Nowiński, Stanisław Gembicki i Wła- 
dysław Rutkowski - członkowie. 
W innych gminach powiatu rypińskiego funkcje komendantów POZ 
pełnili: w Pręczkach - Jan Cendrowski, pseud. "Wilk", w Osieku - Józef 
Sadowski, w Płonnem - Stanisław Żywociński, a później Gustaw Sta- 
chowicz oraz Jan Rudowski, w Ostrowitem - Józef Lubowicz, w Szczu- 
towie - Konstanty Kamiński, pseud. "Kostek", wRogowie - Zygmunt 


66 ReI. R. Dec, S. Dębowski, H. Kolasiński, A. Zieliński. 
67 ReI. S. Dudek. s. Suszyński; M. Kra j e w s k I, Spontaniczny i :zoryanizowallY nich 
opon!, s. 353. 


147
>>>
I 
II 

 


Dulczewski, w Starorypipie (Strzygach) - Jan Guliński, w Rypinie - 
Zygmunt Turkot 68 ..W gminach Płonne (Radomin) i Chrostkowo działalność 
POZ była utrudniona, bowiem aktywnością. wyróżniali się tu członkowie 
ruchu ludowego. 
W drugiej połowie 1941 r. POZ na terenie powiatu rypińskiego została 
dotknięta pieIWszą falą aresztowań. jesienią tego roku komendant po- 
wiatowy w Rypinie, R Klębowski w obawie przed aresztowaniem musiał 
uchodzić do Generalnej Guberni. Funkcję komendanta objął wtedy PO!. 
Antoni Zieliński, dotychczasowy zastępca 69. 
W sąsiednim powiecie lipnowskim początki Polskiej Organizacji 
Zbrojnej "Znak" wiążą się z utworzeniem już w końcu 1939 r. komórki 
tej organizacji we wsi Trzebiegoszcz koło Lipna 7o . Z początkiem 1940 r. 
doszło do powstania dalszych komórek tej organizacji. Jak zaświadczają 
jęj członkowie "na terenie gminy Skępejuż z początkiem 1940 r. powstała 
myśl utworzenia jakiejś tajnęj organizacji". W styczniu tego roku nad 
Jeziorem Wielkiem odbyło się spotkanie kilku młodych ludzi. Zbigniew 
Motyliński, Józef Dramiński i Lubomir Narczewski spotkali się z Czesła- 
wem Zagórskim, pseud. "Czesław" z GÓjska z są.siedniego powiatu sier- 
peckiego. Postanowiono wtedy za kilka tygodni zwołać ponowne spotka- 
nie. Doszło do niego w święta Wielkiej Nocy 1940 r. w obecności "Michała", 
który przedstawił się uczestnikom spotkania jako sierżant 36 pp i jed- 
nocześnie wysłannik Antoniego Szadkowskiego, pseud. "Bolesław" z War- 
szawy. "Michał" odebrał przysięgę od obecnych, a wśród nich m.in. od 
ppor. rezerwy Antoniego Tężyckiego. Dowódcą grupy wybrano Lubomira 
Narczewskiego, który przyjął pseudonim "Młot". Ustalono pseudonimy 
dla pozostałych uczestników grupy oraz łączność z "Michałem", którą. 
miał utrzymywać J. Dramiński. Kontakty te tIWały aż do październik
 
1940 r. Po ich zeIWaniu nawiązano łą.czność z Janem Łukowskim, pseud. 
"Kępa", byłym mieszkańcem Skępego, działającym w tym czasie w POZ 
na terenie powiatu sierpeckiego. 
W ciągu 1940 r. w Skępem i okolicy powstały także inne komórki 
POZ. Organizatorem jednej z nich był Ksawery Abramowicz, pseud . "Łu- 
kasz", ppor. rezern.y, z zawodu nauczyciel. Zagrożony jednak ze strony 
swego sąsiada Oswalda Bobke, musiał uchodzić do Warszawy. Tam, za 
pośrednictwem A Szadkowskiego, wszedł do konspiraCji i zginął w Powsta- 
niu Warszawskim na bcuykadzie "Borman". 
Komórka POZ powstała także w Dobrzyniu n. Wisłą. Punktem kon- 
taktowym tej organizacji, a później AK w Płomianach k. Dobrzynia kie- 


1:1 
III 
II 


I II 


68 FAP AK, t. osobo 456 (Z. Dulczewski); Rei. S. Cendrowski, S. Stankowski; M. Kra - 
j e w s ki, S. S u s z y ń s k I. op. clt.. S. 774-775. 
69 ReI. S. Suszyński, A. Zieliński. 
70 R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia, S. 29. Według niektórych relacji POZ w 
powiecie lipnowsklm powstała dopiero w 1941 r. na bazie rezerwistów 14 pułku piechoty 
z WŁocławka, zob. także: T. J a s z o w s k I, Gestapo w walce. S. 124; Przeczą temu 
relacje założycieli komó'rek organizacji. w tym m.In. A. Tężycklego I J. Walewskiego. 


148
>>>
rowała Helena Kisielewska. Oprócz tego zaangażowała się w udzielaniu 
pomocy partyzantom. W 1944 r. została aresztowana i zamordowana w 
Suradówku przez Jagdkommando z Ligowa 7 }. W marcu 1940 r. grupa POZ 
powstała także w Józefkowie koło Skępego. Jej OI:ganizatorem był Edmund 
Ruszkowski z Żagna, gmina Skępe, z zawodu także nauczyciel. Nawiązał 
on kontakt z młodym mieszkańcem Józefkowa, Czesławem Lulińskim. Nie- 
bawem zorganizowali oni tu silną komórkę tej organizacji. Do POZ wstą.piły 
obydwie dość liczne rodziny organizatorów komórki. W następnych mie- 
siącach do tej grupy przyłączyli się także mieszkańcy okolicznych wsi: 
Żagna, Żuchowa, Pokrzywnika, Chodorążka i Jarczewa. Komórka POZ li- 
czyła tam 28 osób, a jej dowódcą. był Józef Walewski, pseud. "Sfinks". 
Grupa POZ powstała także w WymyślInie i liczyła 14 osób. Jej dowódcą. 
był Zygmunt Letkle, pseud. "Karaś"72. 
W początkowym okresie działalności Polskiej Organizacji Zbrojnej 
"Znak" gmina Skępe w strukturze tej organizacji tworzyła rejon III na cze.1e 
z komendantem rejonu Lubomirem Narczewskim, pseud. "Młot", ppor. re- 
zerwy , nauczycielem z zawodu, absolwentem Seminarium Nauczycielskiego 
w Wymyślinie. Po reorganizacji POZ w tym powiecie rejon Skępe, jako 
placówka, wszedł w skład I rejonu Lipn0 73 . 
W najbardziej szczytowym okresie działalności POZ w powiecie lipno- 
wskim liczyła około 1.100 zaprzysiężonych członków, w tym 6 oficerów, 18 
podchorążych i 420 podoficerów. Powiat podzielony został na 9 rejonów. 
Rejon dzielił się natomiast na placówki, a te z kolei na drużyny. Komen- 
dantem powiatowym organizacji od kwietnia 1940 r. był Józef Wiśniewski, 
pseud. "Szczerba" z Jastrzębia. 7 lipca 1942 r. został on jednak aresztowany 
przez żarIdarmertę i osadzony w więzieniu w Grudziądzu, skąd udało mu 
się zbiec do Warszawy. Po aresztowaniu "Szczerby" funkcję tę pełnił na 
okres od lipca do września 1942 r. Józef Sadowski, pseud. "Sęp", poprze- 
dnio komendant II rejonu na Lipno i okolicę. Natomiast od września do 
grudnia 1942 r. komendantem POZ na powiat lipnowski był Stanisław 
Lipiński, ps. "Brat" z Dobrzej ewie. Szefem komendy powiatowej od maja 
1940 r. do czelWca 1940 r. był Bolesław Chojnacki, pseud. "Bronek" z 
Maliszewa. W kierownictwie komendy powiatowej występowali także Roman 
Tarkowski i Lubomir Narczewski 74 . 


71 ReI. A. Tężyckl, J. Walewski; W. D r z e w I e c k I, op. cit.; Z. B I e ń k o w s k I, 
op. cit., s. 70; Słownik uczestniczek walkL... s. 185; A. C Y b u l s k I. Dzieje wbcławsk!eJ 
oświaty. Włocławek 1991. s. 39. .Mlchał" - to prawdopodobnie Czesław Zapałkowski, 
przedstawiciel centrali POZ. 
72 W. D r z e w I e c k I, Walka t męczeństwo mieszkańców.... s. 95-96. 
73 Z. B I e ń k o w s k I, op. cit., s. 72. 
74 ReI. J. Sadowski; K. C I e c h a n o w s k I. Ruch opont, s. 276; T. J a s z o w- 
s k I. Gestapo. s. 124: BtlLletyn Fundacji Archiwum Pomorskie AK (ToruJ\!. 1993, nr 4 
(40J. s. 14; Łącznikiem pomiędzy J. Wiśniewskim, pseud. "Szczerba" a szefem sztabu POZ 
w Upnie był syn Wiśniewskiego. 15-letnl "Tadeusz", pseud. .Mały". Po dekonspiracji ojca 
wraz z rodziną przeniósł się do Warszawy, gdzie jako żołnierz AK był kolporterem prasy 
podziemnej. a później brał udział w akcjach sabotażowych, (zmarł w Upnie 24 listopada 
1993 r.). 


149
>>>
I 
I 
:: 


Przykładem właściwego funkcjonowania struktury organizacyjnej tej 
organizacji na najniŻszym szczeblu była działalność w tym względzie 
placówki POZ nr 125 w Skępem. Jej dowódcą. był wspomniany już pa- 
rokrotnie Lubomir Narczewski, zaś dowódcami plutonów: ppor. AntoIti 
Tężycki, pseud. "Grot", pchr. Edmund Ruszkowski, pseud. "Serb", plut. 
Józef Walewski, pseud. "Sfinks". Drużyną łączności kierował Józef Dra- 
biński, pseud. "Czarny". Organizacją wywiadu zajmował się Czesław Lu- 
liński, pseud. "Stańczyk" z pobliskiego Józefkowa, Dowódcami drużyn 
ogólnowojskowych kierowali: Zygmunt Letkie , pseud. "Karaś", Adam 
Marciniak, pseud. "Kiryło", Tadeusz Michalski, pseud. "Lech", Edward 
Muszyński, Płotkowski i inni. 
W początkowym okresie działalność POZ polegała na werbowaniu 
członków, a następnie tworzeniu oddziałów wojskowych, prowadzeniu 
działalności wywiadowczej, a także na tropieniu konfidentów. Oprócz 
tego komendy powiatowe organizowały szkolenie oddziałów sabotażowych 
i dywersyjnych. Polska Organizacja Zbrojna na terenie powiatu lipno- 
wskiego kolportowała instrukcje i odezwy, a także wydawała własne 
pismo propagandowe pt. "Iskra Wolności". W składzie konspiracyjnego 
kolegium redakcyjnego przez cały czas wydawania wchodzili: Cze
ław 
Luliński, Lubomir Narczęwski, Edward Brzozowski i Tadeusz Kowalski. 
Powielano ją w mieszkaniu Wacława Lulińskiego, pseud. "Stańczyk", 
dróżnika w Józefkowie k. Skępego. Winietę i karykatury i gazetki opra- 
cowywał Tadeusz Kowalski, pseud. "Wierusz", "Tomasz", z Wólki Małej 
k. Skępego. Redaktorem pisma był Edmund Ruszkowski, pseud. "Serb", 
młody nauczyciel z Żagna k. Skępego. Niewątpliwie najważniejszą osobą 
w tym konspiracyjnym przedsięwzięciu był Czesław Luliński. Po włącze- 
niu POZ "Znak" do Armii Krajowej "Iskra Wolności" stała się organe
 
lipnowskiego obwodu AK, kryptonim "Postój", 
Przy powielaniu i kolportowaniu tej gazetki pracowała cała rodzina 
Lulińskich: Wacław - ojciec (dróżnik), Anna Józefa - matka, Czesław, 
pseud. "Stańczyk", dwudziestopięcioletni syn, który od 1941 r. był 
zastępcą komendanta lipnowskiego obwodu ZWZ-AK, Natalia - córka, 
pseud. "Czertwan" (zamężna Olszewska), wówczas jeszcze młoda dziew- 
czyna przewożąca prasę, po którą przyjeżdżał z Warszawy człowiek o 
pseudonimie "Wojtek" (możliwe, że nazywał się on Zawadzki), He- 
lena - córka, pseud. "Koniczynka" (zamężna Wiśniewska), także wów- 
czas bardzo młoda dziewczyna, wreszcie Anastazja, żona Anzelma Lu- 
lińskiego, która w maju 1943 r. nie została aresztowana, bowiem 
posiadała paszport amerykański, a także Władysław - brat Czesława. 
Wśród kolporterów "Iskry Wolności" występował m.in. Jan Konopiń- 
ski, który pracował w firmie wikliniarskiej w Lubiczu u Trembickiego. 
Współpracował on.z Józefem Płuchowskim. W działalności tej zaanga- 
żował się także mieszkaniec Józefkowa, Józef Marcinkowski, który współ- 
działał z Witoldem Skalskim. Nie zaniechał tej działalności także po wy- 
wiezieniu w 1942 r. na roboty przymusowe do Gdyni. W ramach akcji "N" 


II 


II 


150
>>>
Poza rzekami granicznymi Wisłą, Skrwą i DIWęcą wymienić tu 
trzeba szereg mniejszych rzek i strug: dopływy Skrwy - Struga Ur- 
szulewska, Gój ska, Ligowska, Czernica, Struga Tłuchowska, dopływy 
Wisły - Struga Kamienieka, Chełmicka i Mień oraz należące do zle- 
wiska DIWęcy - Pisa, Rypienica, Struga Radomicka, Ruziec, Gnilsz- 
czyzna i Jordan 2 . 
Osobliwością krajobrazu lodowcowego Pojezierza Dobrzyńskiego jest 
rozcią.gają.cy się na północny zachód od Zbójna zespół form zwanych 
drumlinami. Nazwą tą określa się wydłużone zgodnie z kierunkiem ruchu 
lodowca wały, oddzielone od siebie, wą.skimi, podmokłymi obniŻeniami. 
Drumliny są formami występującymi "towarzysko". W zespole drumlin 
zbójeńskich znajduje się kilkaset form tego typu, a ich regularne zarysy 
i rownolegle przebiegające linie grzbietowe decydują o swoistym rytmie 
krajobrazu, wyraźnie odmiennym od krajobrazu wzgórz morenowych. 
Wysokość drumlin nie przekracza poziomu sąsiedniej wysoczyzny, się- 
gającej 100-112 m n.p.m. 3 . 
Teren Ziemi Dobrzyńskiej jest średnio zalesiony. Lasy zajmują ponad 
15 procent powierzchni. Większe obszary leśne występuj ą w pradolinie 
Wisły oraz w północno-wschodniej części ziemi w okolicach Górzna, w 
pasie Księte-Szczawno-Urszulewo-Czumsk-Duży-Szczutowo-Gójsk oraz 
na południowy-wschód od Skępego. Mniejsze skupiska leśne występuj ą 
natomiast w okolicach wsi Zakrocz, Rogowo-Brzeszczki Małe-Podlesie, 
między Łą.kiem a Wólką, w pasie Ugoszcz-Ruda Żalska oraz w okolicach 
Warpalic, Kretek Małych 4 . 
Ziemia Dobrzyńska w zasadzie nie obfituje w surowce mineralne. 
Jedynie w okolicach Dobrzynia nad Wisłą występują pokłady węgla 
brunatnego z niewielką miąższością w granicach 1.5 do 10 metrów. 
Nie są one jednak eksploatowane. Najłatwiej dostępne i naj szerzej 
rozpowszechnione na terenie Ziemi Dobrzyńskiej są złoża glin zwało- 
wych, a także pokaźne złoża kruszywa w postaci piasków, żwirów i 
kamieni. Na podkreślenie zasługują. również pokłady torfu nagroma- 
dzonego w rynnach lodowcowych i zagłębieniach bezodpływowych 5. 
Na mapie gleb tego terenu dominują gleby płowe na linii Lipno-Rypin 
oraz w południowo-wschodniej części Ziemi Dobrzyńskiej w oko- 
licach Dobrzynia nad Wisłą spotykamy gleby brunatne, natomiast 


2 K. Kry n i c k I. Rys geografICzny Królestwa Polskiego. Warszawa 1902, s. 253; H. 
K ról. Stosunki hydrologiczne w dorzeczu Dnvęcy. Warszawa 1950; Z. G u l d o n. Mapy 
Ziemi Dobrzyńskięj w drugięl połowie XVI wieku, Toruń 1967. s. 15-16; W. F r o e h II c h. 
Geneza wzgórza nad doliną Wisły w Szpetalu koło Włocławka, Przegląd Geograficzny. 1970, 
z.4. s. 727-736. 
3 W. N i e c h a y. Utwory lodowcowe Ziemi Dobrzyńskiej, Sprawozdania Polskiego 
Instytutu Geologicznego, t. 4: 1927, z. 1-2. s. 61-144. 
4 Z. G u l d o n, op. cit., s. 16. 
5 S. s kor u P s k I, Kierunki poszukiwań pospółek i żwirów w n;jonie Płocka, 
Dobrzynia nad Wisłą i Gostynina, Przegląd Geologiczny. 1967, nr 2. s. 69-71; L. M a z u r, 
Materiały kruszczowe z Dobrzynia nad Wisłą, Toruń 1968. 


I 


12
>>>
współdziałał on ze Stanisławem Witkowskim (ożenionym z Wodzyńską.) 
ze Skępego. 
"Iskra Wolności" wydawana była doŚĆ nieregularnie, w niektórych okre- 
sach raz w tygodniu, w nakładzie około 50 egzemplarzy o objętości 4-6 
stron. Gazetka wychodziła od jesieni 1941 r. do 5 maja 1943 r., tj. do dnia 
aresztowania całej rodziny Lulińskich. Do wydawania gazetki służyła ma- 
szyna do pisania i płaskie powielacze. 
Początki jej wydawania wiążą. się z momentem zOlganizowania w domu 
Lulińskich w 1941 t. nasłuchu radiowego. Kilku młodych nauczycieli: Tadeusz 
Kowalski, Józef Przetakiewicz i Tadeusz Michalski, zdobywszy maszynę do 
pisania i powielacz, postanowili wydawać konspiracyjne pismo. Papier i inne 
potrzebne matertały dostarczała Janina Paradowska, która była w tym czasie 
ekspedientką. w sklepie artykułów papierniczych w Upnie u Niemca Zem- 
mlera. Wydawcy gazetki korzystali z dostarczanych z Warszawy przez kuriera 
ukrywąjącego się pod pseudonimem "Wojtek" materiałów propagandowy
h. 
Według relacji współpracowników konspiraCJ.jnego kolegium redakCJ.jnego 
"Wojtek" miał zabierać do Warszawy część nakładu "Iskly Wolności". Prawdo- 
podobnie kurter ten dostarczał do Józe!kowa wydawany w Warszawie "Żoł- 
nierz Wolności", centralny OIgan Polskiej Organizacji Zbrojnej, a także "Biu- 
letyn Informacyjny", "Żołnierz Polski", "Żołnierz Polski w Drugiej Wojnie 
Światowej", "Myśl Wyzwolona", "Ziemie Zachodnie Rzeczypospolitej", "Głos 
Pracy", "Walka o Wolność". Kurter ten był pracownikiem kolejowym na 
odcinku Nasielsk-Toruń 75 . 
"Iskrę Wolności" z Józe!kowa do Lipna, a także inne tytuły dostar- 
czane tu z Warszawy, przewoziła Aleksandra Jurkiewicz 20-letnia ku- 
rterka i łączniczka. Konspiracyjną prasę rozprowadzała w Lipnie wśród 


75 FAP AK. t. osobo 169 (J. Konoplński), 511 (N. Lulińska), 572 (A. Lulińska), 574 (H. 
Lulińska); ReI. Cz. Lulińskl, A. Tężyckl, J. Sadowski, J. Walewski; A. N I e u w a 
 n y, 
Być może żyje. Alocja nN". No.wości, 1988, nr 15, z 22 stycznia; M. Kra j e w s k I. 
Słownik, s. 196; R. L.e wa n d o w s k I. Martyrologia, S. 8; Z. G ó ź d ź, Upnowska 
AK, Gazeta Pomorska. 1922. nr 43; E. Z a w a c k a, Szkice z dziejów WSK. S. 314; U. 
J a b ł c z Y ń s k a, Ltdińscy, Biuletyn F"tU1dcujf Archiww71 Pomorskie Annii Krąjowej, 1922. 
nr 2, S. 4-6; Wacław Lulińskl po aresztowaniu w dniu 5 maja 1943 r. został wywieziony 
do aresztu w Grudziądzu, gdzie po sześciu dniach bicia I torturowania, zmarł 13 maja 
tego roku, mając zaledwie 53 lata. Rodzinę Lulińsklch, po 6 tygodniach śledztwa, ) 3 
czerwca wywieziono do Stutthofu. W czasie "marszu śmierci" w styczniu 1945 r. Józefie, 
NatalII I Helenie Lulińskim udało się zbiec. Obóz przeżył także syn Wacława. Czesław. 
Brat Czesława, Władysław, który w dniu aresztowania przebywał poza domem, został 
później rozstrzelany za kolportaż "Iskry Wolności". Pojedyncze egzemplarze "Iskry Wolności" 
mo
na jeszcze dziś zobaczyć w izbie pamięci narodowej w Zespole Szkół Rolniczych w 
Wymyślinie, a także w toruńskim Archiwum AK. W niektórych relacjach w składzie redakcji 
"Iskry Wolności" wymienia się także Józefa Sadowskiego. Por. Z. G ó ź d Ź. Upnowska 
AK, Gazeta Pomorska, 1992. nr 43. Kurier używający pseudonimu" Wojtek" to z pewnością 
kolejarz z Warszawy, Stanisław witkowski, aresztowany w Toruniu w dniu l maja 1943 r. 
6 września tego roku wraz z grupą Ak-owców zdołał zbiec z toruńskiego więzienia, zob.: 
J. N o wa k - J e z lor a ń s k I. Kurier z Warszawy. Warszawa-Kraków 1989, S. 
164-169; K. A., Ucieczka z więzienia Gestapo na Wałach w TonU1flL w r. 1943, Biuletyn 
F"tmdagf Archiww71 Pomorskie AK (fonLiI), 1993, nr 2 (18), s. 1-2; także FAP AK. t. osobo 
M-40 (Józef Marclnkowskl). 


151
>>>
( 
II 


III 


znajomych Polaków. Kolporterką. "IskIy Wolności" była także Jadwiga 
Lewandowska, pseud. "Hanka", "Pliszka", która co miesią.c przewoziła 
do obwodu AK Rypin. U jej rodziców kwaterował nielegalnie Tadeusz 
Kowalski, późniejszy komendant rypińskiego obwodu Armii Krajowej. J. 
Lewandowska konspiracyjną. gazetkę z Józetkowa przewoziła m.in. do 
rypińskiego punktu kolportażu u Józefa Lubowicza w Cukrowni Ostro- 
wite k. Rypina. Kolporterką. prasy była także członkini POZ "Znak", a 
potem AK, Różańska z Okalewa. 
Na teren lipnowskiego i rypińskiego obwodu AK oprócz "lskIy Wol- 
noścI" oraz prasy przewożonej z Warszawy trafiała bibuła konspiracyjna 
z Torunia. Przewoziła ją. łą.czniczka obwodu rypińskiego, używają.ca pseu- 
donimu "Czarnulka", W Rypinie i Brodnicy okresowo wydawane były 
komunikaty radiowe. Janina Sobczak, pseud. "Janka" z Golubia prze- 
pisywała na maszynie dostarczane przez Jana Grajkowskiego, pseud. 
"Tadeusz" około 20 kolejnych numerów "Biuletynu Informacyjnego", spo- 
rzą.dzają.c każdorazowo po około 30 odpisów 76 . 
Szczególną. aktywnością. wyrÓŻniała się POZ na terenie Karnkowa. 
W styczniu 1941 r. admillIstrator miejscowego mają.tku, członek tej or- 
ganizacji, oficer rezerwy Jaroszyński, pseud. "Stalowy" przejął z rąk wroga 
mapy sztabowe dotyczące koncentracji wojsk niemieckich, składów sprzętu 
wojskowego na linii Bugu i przekazał je komendzie Okręgu POZ "Znak" 
w Płocku. 
Na podstawie szczątkowych materiałów źródłowych nie można od- 
tworzyć peh1.ego obrazu działalności tej organizacji na terenie Ziemi Do- 
brzyńskiej. Z relacji jej członków wynika, że POZ nie organizowała tu 
akcji bojowych. Jak się wydaje, najwięcej uwagi poświęcała zagadnieniom 
organizacyjnym i szkoleniowym. W gminie Skępe członkowie POZ szkolili 
się w zakresie teorii broni według "Instrukcji o broni", podręcznika o 
niemieckiej broni piechoty77. Wraz ze szkoleniem wojskowym, członkowie 
organizacji gromadzili i magazynowali broń, lekarstwa i środki opatrun- 
kowe. Członkowie POZ w tym rejonie organizowali ponadto miejsca prze- 
rzutów dla osób zagrożonych i ściganych, a udają.cych się do Warszawy. 
Członkowie POZ, prowadząc pracę propagandową. i uświadamiają.cą. 
w celu przygotowania społeczeństwa do masowego zbrojnego powstania 
przeciwko okupantowi, organizowali i prowadzili nasłuch radiowy. W 
okolicach Skępego punkt taki prówadził w Ławiczku w swoim domu 
Dominik Miłkowski. Pomocy w dostarczaniu prą.du udzielał Franciszek 
Kisielewski. Punkt ten pracował na rzecz komórek POZ w Skępem. Wsku- 
tek aresztowania l\1iłkowSkiego i jego siostry, Marii w 1944 r. punkt ten 


76 Rel. J. Sadowski. A Tężycki; Wieś polska. s. 174-180; K I K C I e c h a n o w s c y. 
Tajna Działalność, s. 100; Cichy żoInierz AK (wspomnienie A. Wysokiej z d. Jurkiewi.czJ. 
Gazeta Lipnowska, nr 8: 1991, s. 4. J. Walewski w swojej relacji podał. że "Iskra Wolności" 
wychodziła raz w tygodniu, o ile nie było przeszkód. 
77 "Instrukcja o broni" Ozba Pamięci Narodowej w Zespole Szkół Rolniczych w Wymyślinie 
k. Skępego). 


152 


III I 


III
>>>
przestał istniee 8 . Obydwaj zostali zesłani do obozu w Stutthofie, gdzie 
D. Milkowski zginął. Franciszek Kisielewski pomagał również grupie pro- 
wadzącej nasłuch w Osieku mieszczą.cym się w domu Porębskich. Kie- 
rował nim młody rolnik, Witold Porębski. W 1941 r. Porębski, wskutek 
donosu do władz ąkupacY.jnych, został aresztowany wraz ze swoimi pra- 
cownikami Tadeuszem Szczepkowskim i Brzozowskim. Porębski zginął 
także w Stutthofie. 
Z grupą. Porębskiego współpracowali m.in. członek grupy partyzanc- 
kiej z Malanówka, gmina Ligowo, Aleksander Winowski oraz Wacław 
Denst i Leonard Jankowski, nauczyciel ze Skępego. Najbardziej rozbu- 
dowany punkt nasłuchu radiowego mieścił się w Józef'kowie w domu 
Lulińskich. Kierowali nim Czesław Luliński i Edmund Ruszkowski. Punkt 
ten stał się centrum propagandy i wywiadu placówki POZ Skępe, a potem 
całego obwodu AK Lipno. Oddał on poważne zasługi dla organizatorów 
i wydawców konSpiracyjnej gazetki "Iskra Wolności"19. 
Z inicjatywy wspomnianego już wielokrotnie Czesława Lulińskiego 
(syna Wacława) 
 Józef'kowa koło Skępego zorganizowano w jego domu 
"wytwórnię" fałszywych dokumentów. W domu tym znajdowali także 
schronienie osoby ścigane przez policję niemiecką., m.in. ukrywał się 
tam szef sztabu Okręgu "Mazowsze" kpt. German Marcinkowski, pseud. 
"Kmita" po aresztowaniach w kwietniu 1942 r. 80 , 
W ramach działalności organizacyjnej 25 stycznia 1942 r. wmają.tku 
ziemskim w Suminie koło Lipna odbyła się jedna z odpraw sztabu ko- 
mendy powiatowej POZ w Lipnie z udziałem komendantów rejonów tej 
organizacji. W naradzie wzięli udział także komendant Okręgu "Roman" 
i szef sztabu "Kmita"81.. W działalności POZ sporo uwagi poświęcano 
sprawie wywiadu i łą.czności. Czesław Luliński pełnił w komendzie po- 
wiatowej funkcję szefa wywiadu. Łączniczką między Lipnem a Skępem 
i Józef'kowem pełniła Aleksandra Jurkiewicz (obecnie Wysocka), wówczas 
ekspedientka w sklepie firmy "Bata" w Lipnie 82 . 
W przeciwieństwie do innych rejonów okupowanego kraju POZ na 
terenie Ziemi Dobrzyńskiej, a także północnego Mazowsza (za wyją.tkiem 
powiatu płockiego) pozostała organizacją. samodzielną. Przyczyną tego stanu 
rzeczy był fakt, że już w kwietniu 1940 r. "Racławice" zdecydowały się wejść 
w skład "Rocha" (Centralnego Kierownictwa Ruchu Ludowego). Dlatego też 
POZ nie była organizacją. wojskową. ,,Racławic". Dopiero od jesieni 1941 r. 
Polska Organizacja Zbrojna "Znak" weszła w pieIW8Zą. fazę scaleniową. ze 
Związkiem Walki Zbrojnej. Stwierdzenie to należy przede wszystkim odnieść 


78 ReI. A. T
cki. 
79 ReI. M. Narczewska; W. D r z e w I e c k I, Walka! męczeństwo mieszkańców. s. 
97. 
80 ReI. J. Sadowski. 
81 ReI. J. Sadowski; M. Kra j e w s k I. S. S u s z y ń s k I. op. cit., s. 775; W. D r z e- 
w I e c k ł. op. clt. 
82 W. D r z e w I e c k I, op. cit. 


153
>>>
I 
II 


do powiatu rypińskiego. Z dokumentacji zachowanej w Muzeum Stutthof 
wynika, że w czasie likwidacji przez niemiecką. policję, POZ w mąju 
1943 r. w powiecie llpnowskim była w trakcie podporządkowania się 
ZWZ-AK. Obok bowiem nazwy Polska Organizacja Zbrąjna wymienia się 
równolegle PZP, co jak wiadomo było layptonimem ZWZ-AK używanym 
na zewnątrz organizacji 83 . Dodać także trzeba, że POZ nie rozwinęła działal- 
ności w żadnym irmym powiecie Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. 


II 
I 
II 


15. ZWIĄZEK WALKI ZBROJNEJ. ARMIA KRAJOWA 


II' 


Utworzony już w listopadzie 1939 r. Związek Walki Zbrojnej objął 
swoim zasięgiem także teren Pomorza Gdańskiego, który został włą.czony 
jako Okręg Pomorski do tzw. Obszaru Zachodniego. Okręg ten obejmował 
terytorium przedwojennego województwa pomorskiego oraz tereny Okrę- 
gu Rzeszy - Gdańsk-Prusy Zachodnie. Kolejnymi szczeblami organiza- 
cyjnymi miały być komendy obwodowe (powiat lub miasto powyżej 10 
tysięcy mieszkańców), plutony (tworzone w jednej miejscowości) oraz 
sekcje jako najniższe ogniwo w strukturze organizacyjnej84. 
Na terenie Ziemi Dobrzyńskiej pieIWsze komórki ZWZ powsta1y w 
południowo-wschodniej części powiatu rypińskiego, w tym zaś przede wszy- 
stkim w gminach Okalewo, Szczutowo i Skrwilno. Komendantem tej orga- 
nizacji w gminie Okalewo był podoficer rezerwy Stanisław Arent, pseud. 
"Sak", pracują.cy w tym czasie jako pomocnik sekretarza w miejscowej 
gminie. W listopadzie 1940 r. Związek Walki Zbrojnej obejmował już wszy- 
stkie wsie tej gminy. Organizacja dysponowała pewną. ilością. broni krót- 
kiej oraz 4 karabinami zachowanymi przez kłusowników mieszkają.cych 
w okalewskich lasach. Stanisław Arent oraz jego zastępca Zacheusz 
Podliński, także podoficer rezerwy, prowadzili szkolenie wojskowe i ideo- 
wo-polityczne z poszczególnymi grupami organizacji. Z powodu denun- 
cjacji Volksdeutscha Jarońskiego i nadleśniczego Małyszki z Płociczna, 
w styczniu 1941 r. komendant okalewskiej placówki ZWZ znalazł się w 
obławie. Zdołał jednak ujść z rąk komisarza Dreyera, a następnie ukrywał 
się na terenie powiatów sierpeckiego i mławskiego. 9 marca 1943 r. 
został jednak aresztowany przez Gestapo i osadzony w Działdowie. Ko- 
mendantem ZWZ w gminie Okalewo został wtedy Zacheusz Podliński. 
Wśród członków tej organizacji na terenie Okalewa występowali także: 
Szczepan Podliński, Stanisław Sadowski, Klemens Wiśniewski, Jan Brud- 
nieki, Jan Kuciński, Leonard Lewandowski, Antoni Becmer i Władysław 
Wojciechowski. Aktywnością. w pią.tkach organizacji wyróżniali się także 


III 
I 
I 
I 


83 AP-Poznań, akta Slcherheltsadlenst ss Posen 1939-1945, sygn. 305/4. d. 9-10; 
AM-Stutthof, teczki członków POZ I ZWZ-AK; reI. J. Sadowski. . 
84 Polskie Siły Zbrojne w dmgiEj wojnie światowej, t. 3, ArmIa Krajowa, Londyn 1950. 
s. 99-104; K. C I e c h a n o w s k I, Ruch oporu, s. 221-222, 376; J. J. T e rej, Na 
rozstą/ach dróg. Ze studiów za oblfezem f modelem Armft Krą/owej, Wrocław 1978, s. 58-59. 


154
>>>
Czesław Tatkowski, Stanisław Rydzyński, Stanisław Różański oraz Jan 
Zalewski z MIeczówki i Kaplarny z Zofiewa 85 . 
Drugi ośrodek tworzą.cego się na tym terenie Związku Walki Zbrojnej 
związany był z póh1ocno-zachodnią. częścią. powiatu rypińskiego. W po- 
łowie 1940 r. przybyli tu por. Gustaw Ignacy Olszewski, pseud. "Gracjan", 
oficer sztabu Komendy Okręgu ZWZ "Pomorze" i szef łą.czności w tym 
sztabie oraz Józef Olszewski, pseud. "Andrzej", podoficer ZWZ działąją.cy 
wcześniej na terenie powiatów nieszawskiego i lipnowskiego. Gustaw 
Olszewski, były żoh1ierz POW, wywodził się zresztą. z Jankowa w powiecie 
lipnowskim i tutaj działał już wcześniej organizują.c zręby działalności 
ZWZ. Zorganizował on także komendę powiatową. ZWZ dla powiatu li- 
pnowskiego oraz komórki w niektórych rejonach tego powiatu o łą.cznej 
liczbie około 400 osób 86 . Łącznikiem komendy ZWZ w Lipnie był wtedy 
Antoni Zalewski, który był trzykrotnie aresztowany, mimo to nikogo nie 
wydał w ręce wroga. Ponadto na tym terenie zjawili się inni aktywiści 
tej organizacji: por. Edward Dołkowski, oficer komendy ZWZ Lipno, kpt. 
Józef Gruss, pseud. "Józef', "Stanisław", "Wujek", szef wydziału infor- 
macyjno-wywiadowczego sztabu Komendy Okręgu ZWZ "Pomorze", a tak- 
że por. Józef Gruetzmacher, pseud. "Michał", szef wydziału łą.czności 
sztabu KOIVendy Okręgu. W kilka tygodni potem zdołali oni zorganizować 
pieIWsze komórki tej organizaqi w Dobrzyniu n. DIWęcą. oraz w gminach 
Płonne, Sokołowo i Chrostkowo. Wkrótce potem zorganizowano komórki 
łą.czności konspirą.cyjnej' i kwaterunku związane z wydziałem łą.czności 
Komendy Okręgu ZWZ "Pomorze" w składzie: Lucjan Żołobiński, pseud. 
"Czarny", "As", szef łą.czności oraz łą.cznicy - Jan Grajkowski, pseud. 
"Tadeusz", Tadeusz Spodniewski, pseud. "Zbigniew", Kazimierz Grajko- 
wski i Stanisław Su szyński , pseud. "Junior", "Witold". 
Stałą. kwaterę i punkt kontaktowy dla oficerów sztabu komendy 
okręgu zlokalizowano w mieszkaniu Heleny Żołobińskiej, ps. "Halszka" 
w Dobrzyniu n. DIWęcą. przy ul. Kościelnej 16. Funkcję łą.cznika i 
kuriera w dyspozycji kpt. Józefa Chylińskiego, pseud. "Kamień", "Wi- 
cher", szefa sztabu Komendy ZWZ "Pomorze" pełniła Maria Spodnie- 
wska. Utrzymywała ona ponadto łą.czność z ośrodkami tej organizacji 
w Brodnicy, Wą.brzeźnie, Grudzią.dzu i Bydgoszczy. Prężność ośrodka 
ZWZ w Dobrzyniu n. DIWęcą spowodowała, że spośród jego aktywu 
wyrosła przyszła komenda powiatowa tej organizacj i na teren całego 
powiatu rypińskiego. 
Funkcję komendanta powiatowego objął por. Marian Borczyński, 
pseud. "Bolesław", oficer Oddziału II DOK nr VIII Toruń (Ekspozytura 
Grudzią.dz) zamieszkały w Płonnem koło Radomina w powiecie rypiń- 


85 ReI. S. Sadowski; J. A r e n t, op. cit., s. 5; tenże, Moje wspomnienia, s. 9-10. 
Stanisław Arent przeszedł hitlerowskie obozy I więzienia w DziałdowIe, Oświęcimiu, 
Sachsenhausen. Mauthausen t Gusen. skąd został zwolniony dopiero 5 maja 1945 r. 
86 Rei. J. Sadowskl;.T. J a s z o w s k I. Gestapo w walce. s. 130; B. C h r z a n o w- 
s k I, JózefOlszewslct (l 909-1 942J. Stutthof. Zeszyty Muzeum, nr .9:1984, s. 7-8. 


155
>>>
:1 
I 
! 


skim 87 . Obowiązki oficera do spraw wywiadu pełnił wachmistrz Franci- 
szek Wysocki z Szafarni, gmina Płonne (Radomin). Szefem łą.czności i 
kwaterunku został Lucjan Żołobiński. Wśród aktywistów organizacji wy- 
stępowali także: Wiktoria Borczyńska, żona Mariana, Tadeusz Spodnie- 
wski, rotmistrz Jan Rudowski, ziemianin, właściciel mają.tków Półwiesk 
Mały i Łubki koło Płonnego 88 . Ponadto wśród członków Związku Walki 
Zbrojnej w rejonie Dobrzynia n. DIWęcą. spotykamy: Stanisław ŻywoCiń- 
ski, rolnik z Tomkowa, kpr. pchr. Kazimierz Bukowski, student z Sza- 
farni, Wincenty Bukowski z Szafarni, por. Zdzisław Kitzmann, ziemianin 
z Białkowa koło Dobrzyr¥a, por. Bolesław Ścibor, pseud. "Sowa", tech- 
nolog z Cukrowni Ostrowite, bosman Józef Popkowski, pseud. "Józiek" 
z Ostrowitego, porucznicy Henryk Kaczorkiewicz i Jan Bu kowski , na- 
uczyciele z Dobrzynia n. DIWęcą., plut. Józef Kalwaski, pseud. "Turkos", 
mistrz szewski z Dobrzynia, kpr. Kazimierz Dzięgielewski , pseud. "Żywy", 
mistrz szklarski, kramarz z Dobrzynia, Jadwiga Dzięgielewska, pseud. 
"Jodła" z Dobrzynia i wielu innych 89 . 
Silny osobowo pluton ZWZ na terenie Młyńca zorganizował Ignacy 
Romanowski. W jego składzie byli: Leon i Józef Kiliszkiewiczowie, pra- 
cują.cy w cegielni w Lubiczu oraz Jan, Zygmunt i Alojzy Kiliszkiewiczowie, 
Lucjan i Stefan Sujkowscy, Czesław Wróblewski, Edward Wróblewski, 
Feliks Janowski, Teodor Jabłoński, Jan Buler, Jakub Rumiński, Stefan 
i Franciszek Ziółkowscy, Piotr Witkowski, Serafin Różański, Zakrzewski, 
Majewski z Lubicza oraz leśniczy Babilecki. W Związku Walki Zbrojnej 
na terenie Lubicza czynny był miejscowy aptekarz, Stefan Nitecki, który 
potrzebne dla organizacji leki przekazywał Cecylii Ziółkowskiej. Ta z kolei 
otrzymane z apteki medykamenty przekazywała swemu bratu, Józefowi 
Kiliszkiewiczowi, Janowi Bulerowi i Ziółkowskim. 
W IV rejonie AK obwodu lipnowskiego, obejmują.cego placówki w 
Dobrzejewicach, Czernikowie, Mazowszu i Nowogrodzie, wysokim sto- 
pniem konSpiracyjnej organizacji wyrÓŻniały się placówki w Obrowie i 
Dobrzejewicach. Przysięgi.organizacyjne z terenu Obrowa odbierał łą.cznik 
leśny, gajowy StanIsław Celmer, pseud. "Kuba". Utrzymywał on kontakty 
organizacyjne z placówką. w Dobrzejewicach poprzez łą.cznika leśnego, 
gajowego Stanisława Makowskiego z Dobrzej ewie. Dowódcą. placówki 
Dobrzejewice był natomiast nadleśniczy Łęcki. 
Z żołnierzami AK na terenie wyżej wymienionych placówek kontakty 
utrzymywała Genowefa Hamerska, pseud. "Mama" z Torunia, która od 
24 sierpnia 1942 r. aż do wyzwolenia pracowała w mają.tkach ziemskich 
Ograszka i Obrowo w powiecie lipnowskim. Poza Stanisławem Celmerem 


.1 


II 


87 K C I e c h a n o w s k I. Ruch Opon/o s. 354, nie podaje, że był on komendantem 
powiatowym POZ. 
88 M. Kra j e w s k I. Płonne t okolice. Toruń 1983, s. 16- 17; tegoż. Na powstanie 
Dobrzyńskiego Oddziału wrN wRyptnle. Rypln 1985. s. 14. 
89 ReI. L. Żołoblńskl: M. Kra j e w s ki, S. S u s z y ń s k I. op. cit., s. 777. 


156
>>>
współdziałała z Tadeuszem Zalewskim, pseud. "Stanisław", Józefem Cel- 
merem, pseud. "Gładzik" i Zygmuntem Gręźlikiem, pseud. "Fajka"90. . 
Mimo znacznych sukcesów organizacyjnych nie zdołano wprowadzić 
na terenie Ziemi Dobrzyńskiej ogólnie ustalonej struktury Związku W
ki 
Zbrojnej. Prace organizacjne były wielokrotnie przerywane na skutek 
aresztowań. Dotarcie w warunkach konspiracji do wcześniejszych stru- 
ktur POZ "Znak" w szerszym zakresie okazało się również utrudnione. 
Zmiany jakościowe i rozwój szregów nastąpił dopiero na przełomie 
lat 1942/1943. Zgodnie z rozkazem Komendanta Głównego ZWZ z paź- 
dziemika 1941 r, w sprawie włą.czenia "osób należących do ZWZ oraz 
organizacji i oddziałów w czynnej służbie wojskowej w skład konspira- 
cyjnej Armii w Krąju" nastąpiła reorganizacja Związku Walki Zbrojnej 
na terenie powiatu rypińskieg0 91 . Proces scalania następowal tu jednak 
powolnie i nie pozbawiony był nawet chaosu organizacyjnego. W niektó- 
rych gminach nie utworzono komórek ZWZ i w skład Annii Kraj owej 
weszli członkowie Polskiej Organizacji Zbrojnej "Znak". W powiecie li- 
pnowskim przejście POZ do Armii Krajowej formalnie nastąpiło w grudniu 
1942 r., choć jeszcze w tpąju 1943 r. POZ występowała także pod doty- 
chczasową. nazwą.ę2. 
Druga połowa 1943 r. przyniosła jednak efekty w sekcji scaleniowej, 
szczególnie w powiecie rypińskim. Było to wynikiem kolejnych rozkazów 
z września i listopada !942 r. 93 . W praktyce terenowej proces scalania 
był niezwykle skomplikowany i kończył się dopiero w momencie przej ęcia 
stanów osobowych organizacji przez komendy Armii Krąjowej w Rypinie 
i Lipnie. Inaczej, niż miało to miejsce na szczeblu centralnym, kadra 
kierownicza POZ "Znak" ostatecznie zasiliła komendy' powiatowe 94 . 
Pomorski Okręg Armii KrąjoweJ szyfrowany kryptonimami "Reich", 
"Pomnik", "Saki" w 1943 r. dzielił się na trzy podokręgi: - .Podokręg 
Południowy dzielący się na inspektoraty Rejonowe w Toruniu, Włocławku, 
Inowrocławiu, - Podokręg Środkowy dzielą.cy się na Inspektoraty Rejo- 
nowe Chojnice, Grudziądz, Brodnica, Bydgoszcz, - Pod okręg Północny 
dzielą.cy się na Inspektoraty Rejonowe Gdańsk, Tczew i Gdynia. Powiaty 
Ziemi Dobrzyńskiej - lipnowski i rypiński w strukturze organizacji sta- 
nowiły obwody. Obwód Rypin, szyfrowany kryptonimem "Borowiki", na- 


90 FAP AK, t. osobo 306 (L. Kiliszklewlcz); K-646 (G. Hamerska). 
91 J. C a b a n. Z. M a ń k o w s k I, op. cit., s. 497. 
92 ReI. J. Sadowski; R. P lot r o w s k I. Kronika, Ziemia Rypińska. Oednodnlówka). 
Rypin, kwiecień 1975, S. 7. 
93 J. C a b a n. Z. M a ń k'o w s k I. op. cit., S. 499-501, 502-504; płk. J. Pałublckl. 
UT. 2 IV 1897 r. w Kłoni, pow. chojnlckl w konsplrajl był czynny od 1940 r. W 1941 r. 
organizował Inspektorat ZWZ w Brodnlcy I Grudziądzu. Komendantem Okręgu AK Pomorze 
został mianowany w październiku 1943 r. Po ujawnieniu się w sierpniu 1945 r. został 
aresztowany I przebywał ok. l roku w więzieniu śledczym w Gdańsku. Zmarł w Poznaniu 
6 X 1982 r. 
94 Por.: J. J. T e rej, op. cit., S. 234-236. 


1
7
>>>
"l 
I 


I I 


leżał do Inspektoratu Rejonowego Brodnica, natomiast Obwód AK Lipno, 
kryptonim "Postój", podlegał Inspektoratowi Rejonowemu Włocławek 95 . 
PieIWszym komendantem "Pomnika" był mjr Józef Ratajczak, pseud. 
"Karolczak", "Karol", "Krauze". Po jego aresztowaniu w listopadzie 1940 
r., a następnie egzekucji w lasach. koło Magdalenki. komendantem 
Pomorskiego Okręgu AK został płk Rudolf Ostrihansky, pseud. "Ru- 
dolf', "Aureliusz". .W maj'u 1943 r. został on aresztowany w drodze do 
Warszawy i osadzony w Stutthofie. Ostatnim komendantem okręgu 
był dotychczasowy dowódca Podokręgu Południowego płk Janusz Pa- 
łubieki, używają.cy pseudonimów "Gradus", "Grom", "Piorun", "Janusz". 
Szefem sztabu okręgu przez cały okres okupacji był kpt (ppłk.) Józef 
Chyliński, występują.cy pod pseudonimami "Bolesław", "Jan", "Ka- 
mień", "Rekin" i "Wicher"96. 
Organizatorem Obwodu Lipnowskiego AK był Józef Olszewski, pse- 
ud. "Andrzej". Organizował on także, a następnie był komendantem pod- 
okręgu Północnego. Po zdekonspirowaniu został wyposażony na nazwisko 
Andrzej Zdanowicz i przerzucony do mają.tku Falborz koło Brześcia Ku- 
jawskiego. Tutaj przebywał u Wacława Guzowskiego, a potem u S. Stencla 
w Tuchlinie, pow. kartuski, gdzie administrował Feliks Stencel, związany 
z Armią. Krajową.. Następnie umieszczony został na terenie Gdyni, gdzie 
otrzymał dokumenty na nazwisko Juliusza Wegnera. J. Olszewski, przed- 
wojenny pracownik Są.du Grodzkiego w Aleksandrowie Kujawskim, miał 
stopień podoficera rezerwy, Był to jedyny przypadek w dziejach AK, że 


II 
! 


III 


, 
i 
III 
II 


95 B. C h r z a n o w s k I. Zarys struktury orgwtlzac!llneJ SZP-ZWZ-AK na Pomorzu 
Gdańskim (Reichsgau Danzig-WestpresseTl1 w świetle wydawnictwa Armia Krąjowa w 
dokumentach, Stutthof. Zeszyty Muzeum. 1977, z. 2. s. 114-115; por. rec. pracy K. 
C I e c h a n o w s k I.e g o, Ruch opon.!, Przegląd ZachodnI. 1973, nr 2, s. 410-415; J. 
Ślą s k I, op. cit., t. 3-4, s. 119-120 dzieli Pomorski Okręg ArmII Krajowej tylko na dwa 
podokręgI: Południowy z inspektoratami: Brodnica, Toruń. Włocławek, Grudziądz I Północny 
- Bydgoszcz, Chojnice, Tczew. Wybrzeże. Komendantem I organizatorem Podokręgu 
Północnego był Józef Olszewski vel Andrzej Zdanowlcz. pseud. ..Andrzej", "Kamień". Położył 
ogromne zasługi w organizacji wywiadu. Wykorzystując drogę morską zor
anizował kontakt 
z Tajną Organizacją Wojskową "Gryf Pomorski". 5 X 1942 r. został aresztowany, po czym 
zażył truciznę pozbawiając się życia, zob.: B. ChrzanowskI. Józef Olszewski, s. 6-11. W 
lipcu na teren Inspektoratu Włocławskiego został przerzucony por. Henryk Gruetzmache.r. 
pseud. "Marta", "Michał", komendant Podokręgu Północnego. Niektórzy niesłusznie podają. 
że miał on stopień majora, zob.: B. C h r z a n o w s ki, Zarys struktury, s. 110. 
Kryptonimy obwodów AK na Ziemi Dobrzyńskiej, tj. Lipno I Rypln ulegały w czasie okupacJI 
zmianom. Nazwy kryptonimów podawane są różnie w poszczególnych dokumentach. Obwód 
AK Lipno wielokrotnie występował pod kryptonimem "Postój". ale także "Burak", ..Ałun", 
"Sad", "Inspekta", czy też pod kryptonimami liczbowymi "304", "0-116". "1-016". obwód 
AK Rypln najczęściej występował pod kryptonimem "Borowiki" (niekiedy "Borówki"), ale 
również ..Argon". "30T. .Raflnerla 053.. .R-053.. zob. aneksy do pracy: B. C h r z a n 0- 
w s k I e 
 o. StmktuTa organlzac!llna, I w:1 Armia Krąjowa na Pomorzu, s. 68-75. 
96 J. Ślą s k I. op . cit., t. 3-4, s. 120-]21; B. C h r z a n o w s k I, Struktura 
orgwllzac!lina Związkl( Walki Zbrojnej Annii Krąjowej na Pomorzu w latach 1939-1945. 
(Mateńały do dyskusjO, Iw:) Annia Krąjowa na POmorzl!, pod red. E. Z a w a c k I e j i 
M. Woj c I e c h o w s k I e g o , Toruń 1993, s. 25-67. 


158
>>>
funkcję komendanta podokręgu powierzono osobie nie posiadają.cej sto- 
pnia oficerskiego 97 . 
W grudniu 1942 r. komendantem Obwodu "PostóJ" mianowany zo- 
stał działacz POZ "Znak" Józef Sadowski, pseud. "Zagończyk". Jego za- 
stępcą. został Zbigniew RamI au , 'pseud. "Zygmunt" pochodzący z powiatu 
rypińskiego. W kierownictwie obwodu występowali także ppor. Edward 
Dołkowski, ppor. Stanisław Lipiński, pseud. "Brat", "Żółty" oraz p
r. 
Wolnik, pseud. "Wichura". Po aresztowaniu w maju 1943 r. Józefa Sa- 
dowskiego na czele ZWZ-AK w tym powiecie stanął Zbigniew KIubiński, 
pseud. "Wichura", z zawodu nauczyciel. Funkcję tę pełnił do 15 wrześriia 
1944 r., kiedy został aresztowany i osadzony w Stutthofie. Podobnie jak 
Sadowskiemu, udało mu się przeżyć ten obóz 98 . 
Formalne przejście Polskiej Organizacji Zbrojnej i Związku Walki 
Zbrojnej w szeregi Armii Krajowej spowodowało reorganizację jej poprze- 
dniczek w terenie. Obwód AK "PostóJ" został podzielony na cztery rejony 
(bataliony). Rejon dzielił się na 4-5 placówek (gmin), placówka natomiast 
na 3-4 plutony, pluton zaś na 3-4 drużyny (wsie)99. 


T a b e l a 12: Podział Obwodu AK Lipno na rejony i placówki: 


Rejon Placówki do niego nale
ce Imię I nazwisko komendanta rejonu 
l Lipno, Jastrzębie, Kłokock, Kikół. Roman Tarnowski, pseud. "Pancerz" 
Skępe . 
li Bobrowniki. Fabianki. Szpetal Górny. Józef Sawlckl. pseud. "Sawa" 
wtelgle 
III Dobrzyń n. Wisłą, Chalin. TIuchowo. Władysław Skrzyplński 
Ligowo 
IV DobrzejewIce. Czemlkowo. Mazowsze, Zbigniew Ramlau. pseud. "Zygmunt" 
Nowogród 


Ź ród ł o: ReI. J. Sadowski; M. Kra j e w s k I. s. s u s z Y ń s k I, op. clŁ, s. 


779. 


Komenda Obwodu AK "Postój" dysponowała ponadto plutonami łą.- 
czności, samochodowym, militarnym oraz plutonem pionierów. Kierow- 
nikiem wywiadu komendy obwodu był Dunajski. a jego zastępcą. Józef 


97 L. L u b e c k I, Harcerze Wybrzeża w walce.z okupantem w latach 1939-1945. 
Gdańskie Zeszyty Humanistyczne, 1961. nr 1-2. s. 80; W. T y l z a. Kim był "Andrz£j"? 
DzIennik Bałtycki, 1970, z 26-27 IV, S. 4. 4; K C I e c h a n o w s k I. Ruch opom, s. 228, 
232; B. C h r z a n o w s k I. Józef Olszewski. s. 5-11; T. J a s z o w s k I, Gestapo w 
walce, s. 67-68. 
98 FAP AK, t. osobo Z. Klublńskl. oświadczenie E. Głodkowsklego; rei. L. Kowalski, J. 
Sadowski, s. Suszyńskl. 
99 AP-Poznań, sygn. 305/4.. Meldung Wlchtlger, nr 428. maj 1943. 


159
>>>
II 


Watkowski, obydwaj z Lipna. Dowódcą. plutonu łą.czności był Kacwro- 
wski, pseud. "Iskra". Plutonem sanitarnym dowodził Julian Majewski, 
pseud. "Fabiusz" z wykształcenia farmaceuta. Wraz z pielęgniarkami, 
żołnierzami AK gromadził on leki, materiały opatrunkowe i przyrzą.dy 
medyczne dla potrzeb organizacji. Według niektórych relacji, a w szcze- 
gólności Józefa Sadowskiego, poprzez podawanie niewłaściwych leków, 
doprowadził on do śmierci kilku Niemców, w tym także funkcjonariuszy 
policji hitlerowskiej. Wysoki stopień organizacji osią.gną.ł pluton samo- 
chodowy, dowodzony przez Duszyńskiego, pseud. "Karburator" z Lipna. 
W skład tej jednostki wchodzili Polacy - mechanicy i kierowcy niemiec- 
kich pojazdów samochodowych. Wspomniany wcześniej administrator 
mają.tku ziemskieg'o w Karnkowie, Jaroszyński, pseud. "Stalowy" pełnił 
natomiast odpowiedzialną. funkcję kwatermistrza komendy Obwodu AK 
"Postój". Jako oficer rezerwy WP przyczynił się m.in. do przygotowania 
akcji sabotażowych, w tym zniszczenia maszyn i urzą.dzeń w mają.tku w 
Głogowie, zniszczenia zbiorów w Chodorą.żku i Skępem. On także zor- 
ganizował pomoc żywnościową. dla ludności pobliskiego Lipna. W zarzą- 
dzanym mają.tku zatrudniał ludzi podejrzanych przez policję o udział w 
zorganizowanym ruchu oporu. Aktywnością. w szeregach AK w powiecie 
lipnowskim wyróżniali się także Stanisław Drzewiecki, pseud. "Sławunia", 
Maksymilian Marcinkowski, Antoni Błaszczyk, pseud. "Siekiera" i Józef 
S awi cki , pseud. "Sawa"oraz Kazimierz Ciesielski. Ten ostatni na rozkaz. 
Komendanta Głównego AK z 1943 r. wstał odznaczony Krzyżem Wale- 
cznych I 00. 
Powiat rypiński stanowił Obwód AK pod kryptonimem "Borowiki" i 
wraz z powiatami brodnieklm i nowomiejskim wchodził w skład Inspe- 
ktoratu Brodniekiego. Pierwszym dowódcą. inspektoratu był Alfons Ja- 
recki, pseud. "Juhas". W 1942 r. funkcję tę pełnił kpt. Tadeusz Fiutowski, 
a po jego aresztowaniu, w maju 1944 r., - Wróblewski lOl . 
Obwód rypiński zorganizowany został w połowie 1942 r. a komenda 
obwodu powołana została w następują.cym składzie: kpt. Antoni Zieliński, 
pseud. "Kruk" jako komendant, ppor. Marian Łapkiewicz, oficer organi- 
zacyjny, ppor. Stefan Guzek, oficer wywiadu, wachmistrz Franciszek 
Wysocki, zastępca do spraw wywiadu. Inne funkcje w składzie komendy 
Obwodu AK Rypin pełnili: Marian Mariański, pseud. "Maryśka", płatnik, 
Henryk Kolasiński, pseud. "Bronek", oficer łą.czności, Henryk Szulc, pse- 
ud. "Zdzisław", kierownik skrzynki kontaktowej, plut. Zygmunt Żołno- 
wski, Roman Dą.browski i Heruyk Witkowski, pseud. "Sęp" jako łą.cznicy. 


I 

I 


100 ReI. B. Popko; H. B u l c z y ń s k I, Pamięci żolnierzy AK. Gazeta Upnowska. nr 
15:1993, s. 5. 
101 Alfons Jareckl vel Jan Gołyńskl, pseud. "Juhas", "Antoni", .Roman" był następnie 
organizatorem Inspektoratu Tczewskiego AK. Jako przedstawiciel Komendy Podokręgu 
Północnego prowadził rozmowy w sprawie włączenia TOW "Gryf Pomorski" do AK: A KWO 
MO-Bydgoszcz, sygn. 2133-SL, akta sprawy J. Pałublcklego, sygn. 0257, akta sprawy A. 
Jarecklego. 


160
>>>
wzdłuż wschodnich granic Pojezierza Dobrzyńskiego występują. gleby na 
podłożu piasków. 6 
Pojezierze Dobrzyńskie przez długi czas pozbawione było dróg ko- 
lejowych. Dopiero w 1937 r. zbudowano linię Sierpc-Rypin-Brodnica 
oraz linię Sierpc-Lipno-Toruń, połą.czoną. z istnieją.cą. od 1924 r. linią. 
Sierpc-Nasielsk. PieIWsza z nich prowadzi do Brodnicy, ską.d rozchodzą 
się linie do Gdańska, Grudzią.dza, Olsztyna, Działdowa i Torunia. Z 
Sierpca natomiast linia ta dawała połą.czenie do Warszawy oraz do Łodzi 
przez Płock i Kutno. Znaczenie tej linii kolejowej, w okresie okupacji 
hitlerowskiej z racji rozwidleń i połą.czeń było szczególnie ważne. Ponadto 
pomiędzy Ostrowitem Rypińskim a Brodnicą. istniała linia wą.skotorowa 
wykorzystywana przede wszystkim przez Cukrownię w Ostrowitem. 
Oprócz tego przed wybuchem drugiej wojny światowej istniały połą.czenia 
siecią. dróg kołowych pomiędzy Włocławkiem-Lipnem-Rypinem, Sierpeem 
i Rypinem oraz Rypinem a Dobrzyniem nad DIWęcą. w kierunku Torunia, 
a także pomiędzy Rypinem a Brodnicą.7. 


2. PODZIALY ADMINISTRACYJNE 


Począ.wszy od drugiej połowy XVI wieku granice administracyjne 
Ziemi Dobrzyńskiej wyznaczały rzeki Wisła, DIWęca, Rypienica, Pisa, 
Brynica i SkIWa i nie zmieniały się aż do rozbiorów Polski 8 . Ziemia 
ta formalnie podlegała województwu inowrocławskiemu, a w pewnych 
okresach brzesko-kujawskiemu lub płockiemu. W sensie samorządów 
stanowiła odrębną. całość równą. województwu. Posiadała bowiem włas- 
ny odrębny sejmik, zbierają.cy się w Lipnie, a także wysyłała swoich 
posłów na sejmy koronne. Dzieliła się na trzy powiaty: dobrzyński, 
lipnowski i rypiński 9 . Za czasów Rzeczypospolitej szlacheckiej powiat 
był bowiem najmniejszą. jednostką. administracji państwowej, toteż w 
celu dokładniejszego określenia jakiejś miejscowości przy zbieraniu 
podatków, korzystano z kościelnego podziału na parafie. Ziemia Do- 
brzyńska prawie w całości należała do archidiakonatu dobrzyńskiego 
w diecezji płockiej 10. 


6 Z. P r u s i n k i e w i c z. Gleby [w:) Wqjewództwo bydgoskie. Krąjobraz, dzieje, 
kultura,gospodarka, pod red. A. S w I n a r s k i e g o. Poznań 1973; W. H. G a war e- 
c k I, Gleby powiatu płockiego i rypińskiego. Pamiętnik Fizjograficzny, t. 19: 1907, dział 
2. s. 28-36. 
7 Województwo wlocławskie. Monografia regionalna. Zarys dziejów, obraz współczesny. 
perspektywy rozwoju, praca zbiorowa. Łódź- Włocławek 1982. s. 17-18. 
8 A. B o g u c k I, Powiat rypiński w średniowieczu (do połowy XV wieku), Iw:) Szkice 
Rypińskie, Bydgoszcz 1967, s. 52 
9 Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku, pod red. W. P a ł u c k i e g o, Warszawa 
1973, s. 36 oraz mapy. 
10 A. R o j e w s k I, Recepcja ksiąg liturgicznych Soboru Trydenckiego w archidiakonacie 
dobrzyńskim w latach 1597-1609, Studia Płockie, t. 7: 1979 [Płock 1981), s. 187-203. 


13
>>>
.
 
" 
! 
c 


Referentką Wojskowej Służby Kobiet była Zofia Kitzmann, a po niej Ja- 
dwiga LewandowskalOO. Po aresztowaniu vi maju 1943 r. kpt. A. Zieliń- 
skiego funkcję komendanta obwodu obją.l desygnowany przez Henryka 
Kopczyńskiego, por, Tadeusz Kowalski, pseud. "Tomasz", "Wierusz", który 
pełnił ją. aż do wyzwolenia. Niekiedy występował on pod nazwiskiem 
Wojciechowskiego. Na Obwód AK Lipno wyznaczono ppor. Zdzisława KIu- 
bińskiego. W oparciu o niezniszczone piony dowodzenia i łą.czności od- 
budowali oni Armię Krajową. w powiatach rypińskim i lipnowskim 103 . W 
są.siednim Obwodzie Brodnica komendantem był por. Jan Lipiński, pse- 
ud. "Sprężyna"I04. f20 o
 
j ii:Jf
iI£
n uh: W "u
nurl:2ju5brri3.. j Il'J:!:l; 
ł.6
 Zgodnie z ustaloną strukturą. omawiane obwody AK dzieliły się na 
rejony, a te z kolei na placówki. Te ostatnie obejmowały jedną lub dwie 
gminylO5. Komendzie Obwodu AK Rypin podporzą.dkowana była komenda 
rejonu w Dobrzyniu n. DIWęcą. z pięcioma placówkami. W skład tego 
rejonu wchodziły placówki AK: Płonne (Radomin), Sokołowo (Zbójno), 
Dobrzyń n. DIWęcą. - miasto, Ostrowite-osada i Dulsk. W skład obwodu 
rypińskiego wchodziły także inne placówki podlegają.ce bezpośrednio ko- 
mendzie obwodu. Ch "JI m IJłł IfP.lOI 1.11 u
 ł '-' U' dR puU Hl 
UHU .__'.1. 
.I 
Jedną z najaktywni.ejszych placówek AK w Obwodzię Rypin była 
placówka w Okalewie. Wśród AK-owskich trójek na terenie Okalewa 
działali: st. sierż. Zacheusz Podliński, kpr. Stanisław Sadowski, Jan 
Kuciński, Szczepan Podliński, kpr. Leonard Lewandowski, Czesław Tat- 
kowski, Szczepan RÓŻański, Józef Cieszyński, Czesław Barański, Antoni 
Becmer, Bogusław Duda, Józef Sternicki, Jan Brudnicki, Stanisław 
ó- 
żański, Klemens Wiśniewski, Władysław Wojciechowski i inni. Poza pla- 
cówką. w Okalewie komendzie Obwodu AK Rypin podporzą.dkowane byty: 
następują.ce placówki: SkIwilno, Osiek, Wą.pielsk (Radziki Duże), Rypin- 
miasto, Pręczki, Rogowo, Szczutowo, Okalewo, Dzierzno (Świedziebnia), 
Starorypin (Strzygi), Czermin (Sadłowo), Żałe i Chrostkowo. UIU(ś "G 

rr ' 
L W gminie Osiek Annia Krajowa posiadała swoje komórki na stacjach 
kolejowych Kretki i Osiek. Punkt kontaktowy żołnierzy AK z tej gminy 
znajdow'. ,się r dziny lapiń kich i posiadał kryptąnim "Pod gołą.b- 
-oc ,I BIL ,) I 
 .. 
.. 
 l o I'J2 IW-1 
v ' . 't ł'J£; I " mo" n 1 "1d 
102 M. Kra j e w s k I, S. S u s z y ń s k I. op. clt.. s. 780: rei. E. Zawacka. 
ł 103 FAP AK, t. osobo M-6; ReI. S. Derkowski. S. Suszyńskl. A. Zieliński; S. A r e n t, 
op. clt.. s. 3, 6. S. S u s z y ń s k I, Wsypa w Ann!i Krą.joLVEj, Gazeta Lipnowska nr 
3:1989, S. 2. Zastępcą komendanta Kowalskiego był Stanisław Ballński, pseud. "Szatek", 
przedwojenny nauczyciel z Ksląrek k. Wąbrzeźna, który ukrywał się u rodziny w Glżynku. 
w pow. ryplńskim. K. C I e c h a n o w s k I, Ruch oporu, S. 233 błędnie podaje. że w 
końcu grudnia 1942 r. funkcję komendanta Obwodu Rypln "objął por. Borczański". Należy 
sądzić, że autorowi chodziło o por. Mariana Borczyńskiego. Błąd ten za K. Ciechanowskim 
powtórzyli W. J a s t r z ę b s J; I, J. S z III n g. op. clt., s. 289, a także J. P t a s I ń 
s k I, Na pólnoc, s, 295; zob. recenzję tej ostatniej pracy: M. Kra j e w s k I, Notatki 
n - - -ł. '" 
Płockie, 1986. nr 1. S. 54. - D -. .. 'JJ' 
104 J. P t a s I ń s k I, Napółnoc. nie podaje nazwiska I Imienia por. "Sprężyny", zob.: 
M. Kra j e w s k I. Słownik, s. 157. . ?15ł
n£ l;łb
 {l1£WO'lłq2f Q}ł5
 
105 Polskie Siły Zbrąlne. t. lIl, S. 109. 
 



 
5- 

 
.
 
;; 
.t; 



 
I 


161
>>>
I 
I 
.. 


kiem". Z grupami AK w tej gminie współpracowali: Maria Stęplewska, 
pseud. "Faszyna" z Brodnicy, urzędniczka w miejscowej gminie, Jan 
Kutnik i Niemka Frida Gogolin. 
Wszechstronną. działalność prowadził komendant placówki AK Ro- 
gowo, Zygmunt Dulczewski, pseud. "Epos". Wcześniej był on organiza- 
torem komórki POZ, a przysięgę złożył w dniu l maja 1940 r. na ręce 
komendanta powiatowego tej organizacji kpt. Antoniego Zielińskiego. Pla- 
cówka ZWZ-AK Rogowo, którą. kierował "Epos" pomagała w przerzutach 
osób ukrywają.cych się, gromadziła i zabezpieczała broń i przeciwdziałała 
akcji tzw. "Eindeutschungu". W celu realizacji tego ostatniego Dulczewski 
zdobył instrukcję dla Niemców kierują.cych akcją., a następnie ostrzegał 
liczną. grupę osób o możliwości odmowy składania wniosków o wpis n
 
DVL. W akc:li gromadzenia broni zaangażowany był Józef Malinowski, a 
pomocy udzielał także leśniczy M. Schubert. W kwietniu 1942 r. Dul- 
czewski w związku z odmową. wpisu na niemiecką. listę narodową. musiał 
opuścić dotychczasowe miejsce zamieszkania w Krzyżówkach k. Rogowa 
i przenieść się do Szczekarzewa w gminie Skępe. Odszedł z pracy w 
urzędzie gminy Rogowo i został robotnikiem leśnym w Leśnictwie Bór 
Królewski (Kamienica), gmina Skępe, Zmiana miejsca zamieszkania umo- 
żliwiła Z. Dulczewskiemu na prowadzenie punktu kontaktowego pomię- 
dzy placówką. AK Skępe a komendantem powiatowym AK w Rypinie. 
Można są.dzić, że w powiecie rypińskim poza rejonem w Dobrzyniu 
n. DIWęcą. mogły istnieć także inne jego odpoWiedniki. Ustalenie ich 
nastręcza jednak duże trudnoścI. Nie wspominają. o nich wyraźnie w 
swych relacjach uczestnicy tych wydarzeń. 
W ramach działalności organizacyjnej i programowej komórki AK w 
niektórych miejscowościach, a przede wszystkim komendy obwodów po- 
dejmowały współpracę z konspiracyjnym harcerstwem. Nie znamy jednak 
szczegółów tej wpó.łpracy'i współdziałania. 
Bardzo istotną. formą. działalności Armii Krajowej na tym terenie 
było uprawianie propagandy niepodległościowej, poprzez prowadzenie 
nasłuchu radiowego, kolportowanie prasy konSpiraCyjnej oraz rozpo- 
wszechnianie wiadomości pochodzących z tych źródeł informacjI. W Do- 
brzyniu n. DIWęcą. przez cały okres okupacji nasłuch radia angielskiego 
prowadzili, począ.tkowo na wieży kościelnej, plut. Kazimierz Dzięgielewski 
wraz z zachrystianinem Władysławem Śmiegielskim. Podobną. działalność 
w mieszkaniu Dzięgielewskiego uprawiał Lucjan Żołobiński. Natomiast 
w Rypinie nasłuch radia prowadził por. Stefan Kuczyński w warsztacie 
naprawy aparatów radiowych, którego właścicielem był Volksdeutsch 
Samulewicz. Uzyskane tą. drogą. Informacje przekazywał Kuczyński za 
pośrednictwem Romana Dą.browskiego komendantowi Obwodu AK "Bo- 
rowiki". Aktywny punkt nasłuchu radiowego istniał także w mają.tku 
ziemskim w Wą.pielskim. Z początkiem 1943 r. punkt ten został jednak 
zdekonspirowany. Radia angielskiego słuchali także członkowie AK w 
gminach Sokołowo, Żale, Płonne oraz w ugoszczu. W tym ostatnim na- 


III 



I 



II 


162 


[I
>>>
słuch prowadzili Władysław Golus, zatrudniony w charakterze pisarza 
w mają.tku ugoszcz, Mieczysław Woźniakowski, kowal i szofer K. Kowal- 
ski. Wszyscy trzej współpracowali z leśniczym z pobliskiego Okonina, 
Ejdowskim, który obsługiwał ukrytą. w lesie radiostacj ę 106. 
Członkowie Annii Krajowej na terenie Ziemi Dobrzyńskiej kolporto- 
wali także prasę konspiraCyjną. Kpt. Antoni Zieliński otrzymywał ją. z 
Warszawy i Płocka za pośrednictwem łą.czniczki znanej pod pseudonimem 
"Czarnulka", a także ze skrzynki kontaktowej z Gójska koło Sierpca. Z 
punktu kontaktowego prowadzonego przez Henryka Szulca, pseud, "Zdzi- 
sław", docierały materiały redagowane i powielane w są.siednim Obwodzie 
"Postój", w tym także "Iskra Wolności". Plut. Aleksander Stankowski, 
pseud. "Jan" z placówki AK Skrwilno otrzymywał prasę podziemną. od 
członka tej organizacji, Brzezińskiego z Borkowa Kościelnego w Obwodzie 
AK Sierpc. Do skrzynki kontaktowej prowadzonej przez Helenę Żołobiń- 
ską. w Dobrzyniu n. DIWęcą docierała natychmiast prasa konspiracyjna 
z Torunia 107. 
W Obwodzie AK Lipno, poza własną. gazetką wydawaną. do maja 
1943 r., członkowie tej organizacji zaangażowani byli w kolportażu prasy 
konspiracyjnej pochodzą.cej spoza tego obwodu. Żołnierze AK udzielali 
pomocy przy przerzutach pakietów pism "N" , specjalnych wydawnictw 
Komendy Głównej Armii Krajowej. Jeden z uczestników tej akCji ha 
terenie Ziemi Dobrzyńskiej J. Drabiński informuje, że przerzut pism "N" 
przez teren Skępego w powiecie lipnowskim rozpoczął się w 1943 r. "N"-ki 
przewoził z Warszawy do Torunia Stanisław Witkowski, pseud. "Żbi
", 
mieszkaniec Skępego. W tym celu posługiwał się on mundurem kolejarza. 
Sam Drabiński także przewoził do Torunia pakiety pism "N", które otrzy- 
mywał od Łukowskiego. Po ucieczce do Warszawy J. Drabiński w dalszym 
cią.gu pełnił funkcję kuriera "N"IOB, Kwatermistrz komendy Obwodu AK 
Lipno, Jaroszyński, pseud. "Stalowy", mieszkaniec Karnkowa, dostarczał 
prasę konspiracyjną. także dla członków Armii Lud owej lO9. 
Niezwykle ważnym odcinkiem działalności Annii Krajowej było orga- 
nizowanie i utrzymywanie łączności konspiracyjnej. Służba ta należała 
do najbardziej trudnych czynności i wymagała ogromnego poświęcenia, 
odwagi i pełnej ofiarności. Łączność konspiracyjna w Obwodzie AK Rypin 
należała do najlepiej zorganizowanych w całym Okręgu "Pomorze". W 
latach 1942-1943 szefem łą.czności tego obwodu był Henryk Kolasińki, 
pseud. "Bronek". 
Główną. skrzynkę kontaktową. prowadził w swoim mieszkaniu wspo- 
mniany już Henryk Szulc, pseud. "Zdzisław". Tutaj bowiem zbierali się 


106 FAP AK, t. osobo 456 (Z. Dulczewski, J. Kutnlk) - bez sygn.; reI. C. Popkowskl . H. 
Szulc. J. Golus; M. M. G r z y b o w s k I. A. M I e t z. J. P a k u l s k I. J. P a w l ak, 
Osiek Rypiński, DzUje parąfii i gminy, Osiek Ryplńskl - Toruń 1994, S. 147. 
107 FAP AK. t. osobo 511 (N. LuUńska); reI. A. Stankowski. S. Suszyńskl, L. Żołoblński. 
108 FAP AK. t. osobo J. Sadowski; reI. J. Drablńskl. 
109 ReI. J. Sadowski. 


163
>>>
r 
:1 


komendanci poszczególnych placówek i ich łą.cznicy. Przez tę skrzynkę 
przechodziła także poczta konspiracyjna oraz prasa podziemna. Pocztę 
wychodzącą. z komendy Obwodu Rypin przekazywano za pośrednictwem 
Zygmunta Żołnowskiego do skrzynki w Ostrowitem k. Rypina, a nastę- 
pnie łącznikom z "Wiatraka", skąd przez Dobrzyń n. DlWęcą docierała 
do komendy Okręg!! AK "Pomorze". Natomiast łączność komendy Obwodu 
w Rypinie z komendą. rejonu w Dobrzyniu n. DlWęcą utrzymywana była 
poprzez osobiste kontakty Hemyka Szulca z Mieczysławem Święcickim, 
mieszkańcem Nowej Wsi k. Chrostkowa. Z H, Szulcem w 1942 r. kon- 
taktował się także szef wydziału łączności komendy Okręgu por. Hemyk 
Gruetzmacher, pseud. "Michał", "Marta". Łączność konspiracyjna istniała 
także pomiędzy komendami obwodów Rypin i Lipno. W 1942 r. H. Szulc 
utrzymywał kontakty z zastępcą. komendanta Obwodu "Postój" por. Sta- 
nisławem Lipińskim, pseud. "Żółty", "Brat". W pielWszych latach działal- 
ności ZWZ łą.cznikiem między komendantem Obwodu AK "Borowiki", kpt. 
Antonim Zielińskim a Czesławem Lulińskim z Józetkowa k. Skępego był 
Longin Marzygliński. Później funkcję tę przejął Zygmunt Dulczewski. W 
organizowaniu łączności w Obwodzie AK "PostóJ" poważne zasługi oddali 
nauczyciele-żołnierze AK Jan Kamiński, ps. "Kamień" z Jastrzębia oraz 
Kaczorowski, pseud. Jskra" z Lipna. Masowe aresztowania wśród członków 
Armii Krajowej w obydwu powiatach w maju 1943 r. spowodowały rozbicie 
siatek łączności konspiracyjnej. Po ustaleniu fali represji sieć łą.czności w 
powiecie rypińskim zdołał odbudować por. Tadeusz Kowalski, pseud. "To- 
masz", który przejął wtedy obowiązki komendanta Obwodu AK "Borowi- 
ki"IlO. 
J2 ł.£;wi
 )q tIr\ 
:3q
Jła 
:3łru;;{
 "Iłm 
Niezależnie od istnienia łączności podległej komendom obwodów w 
latach 1941-1944 w Dobrzyniu n. DlWęcą istniała specjalna komórka 
łączności konspiracyjnej ściśle związana z komendą Okręgu ZWZ-AK 
"Pomorze". Została ona powołana przez oficerów sztabu tej komendy 
Gutawa Olszewskiego, pseud. "Gracjan", szefa wydziału łączności k9- 
mendy okręgu i Józefa Graussa, pseud. "Józef', "Stanisław", "Wujek", 
kierownika wydziału II komendy obwodu (Informacyjno-wywiadowczego). 
Szefem tej komórki był wielokrotnie już wymieniany Lucjan Żołobiński. 
Funkcję łączników specjalnych pełnili Jan i Kazimierz Grajkowscy, Ta- 
deusz Spodniewski i Stanisław Suszyński lll . ,II ,b, J!c,n 
uh Stała kwatera komórki mieściła się w mieszkaniu Heleny i Lucjana 
Żołobińskich. L. Żołobiński, pełniąc tę funkcję, utrzymywał także łącz- 
ność z komendą Okręgu poprzez punkty kontaktowe w Toruniu. Mieściły 
lIT q nv I'1H '''I {IIhłcml 
110 ReI. J. Sadowski; M. Kra j e w s k I, S. S u s z y ń s k I, op. clt.. s. 785-786; R. 
L e w a n d o w s k I, Martyrologia, s. 33. 
111 Oświadczenie G. Olszewskiego złożone dla s. Suszyńsklego (udostępnione autorowi 
pracy); K. C I e c h a n o w s k I, Ruch opona, s. 231; kpr. Stanisław Suszyński, pseud. 
..Junior", "Witold", syn Czesławy I Leona, ur. 15 IV 1925 r. w Ryplnie był żołnierzem 
ZWZ-AK w okresie od 24 marca 1941 r. aż do wyzwolenia. Rozkazem komendy Okręgu 
ZWZ-AK "Pomorze" został odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami. 


jll 
iI 
II 
I 


II 


II 


II 


1'1 


164
>>>
się one w domach przy ul. Szerokiej 33 (mieszkania dr med, Wrembla, 
Edwina Graboscha, Janiny Madalińskiej), Sukienniczej (mieszkanie Lo- 
renzowej), Łaziennej (mieszkanie Norberta - nazwiska nie udało się usta- 
lić), Żeglarskiej i Chehnińskiej. Komórka łączności konspiracyjnej w Do- 
brzyniu n. DIWęcą. wypełniała poważne zadania zapewnienia łą.czności z 
komendą. Okręgu łą.czności wewnętrznej w ramach Obwodu "Borowiki", 
wyszukiwanie nowych kwater, a także organizowanie lokali konspiracyj- 
nych. Wspomniani wyżej łą.cznicy w swej działalności korzystali z kwa
er 
konspiracyjnych znajdują.cych się u oddanych żołnierzy i sympatyków 
AK, m.in. Antoniego Bieńkowskiego, pseud. "Szpak" z Nowej Wsi k. 
Chrostkowa i Józefa Ltngmanowskiego z Białkowa k. Dobrzynia n. DIWę- 
cą.. Inne kwatery konspiracyjne mieściły się u Zofii Kitzmann w Białkowie 
(kryptonim kwatery - "Łubianka"), Heleny Żołobińskiej w Dobrzyniu n. 
DIWęcą., Franciszka Lewandowskiego zamieszkałego po wysiedleniu z 
Sikorza - w Sta1mierku, gmina Chrostkowo, Edwarda Dołkowskiego w 
leśniczówce Grudza k. Golubia, gmina Nowogród, Stanisława Olewiń- 
skiego i Alojzego Jabłońskiego w Giżynku, gmina Żałe. Oprócz F. Le- 
wandowskiego, Jadwiga Lewandowska, pseud. "Hanka" była łą.czniczką. 
komendanta obwodu AK Rypin, por. T. Kowalskiego, pseud. "Tomasz". 
U Stanisława Olewińskiego w Giżynku mieściła się kwatera zastrzeżona 
dla ppłk. J. Chylińskiego. W domu Alojzego Jabłońskiego, pseud. "Wicek" 
w Giżynku do AK należeli także jego żona Eugenia Jabłońskiego, pseud. 
"Barbara" oraz synowie Eugenii: Stanisław Derkowski, pseud, "Zbyszek" 
(lat 17) i Bogumił Derkowski, pseud. "Zenek" (lat 16). W tej części powiatu 
rypińskiego kolejna kwatera mieściła się u Ziółkowskich w Łukaszewie, 
gmina Zbójno, gdzie do AK należeli Leon Ziółkowski i jego żona Janina 
Ziółkowska z d. Balińska 1l2 . 
Lokale przeznaczone na kwatery i punkty kontaktowe funkcjonowały 
na terenie Ziemi Dobrzyńskiej bardzo sprawnie. W okresie działalno
t 
ZWZ-AK przewinęło się przez nie wielu działaczy konspiracyjnych, a 
wśród nich wyższy oficer Komendy Głównej ZWZ-AK używają.cy pseudo- 
nimu "G-225", a także kpt. Józef Chyliński, pseud. "Bolesław", "Wicher", 
"Jan", "Rekin", szef sztabu komendy Okręgu "Pomorze", kpt. Józef Gruss, 
por. Henryk Gruetzmacher i wielu innych 1l3 , Kwatery konspiracyjne na 
terenie Ziemi Dobrzyńskiej były schronieniem dla wielu ludzi tzw. "spa- 
lonych". Na kwaterze u Antoniego Bieńkowskiego, pseud. "Szpak" w 
Nowej Wsi k. Chrostkowa przebywał przez dłuższy czas redaktor Antoni 
Sarzyński, dr filozofii i teologii. Inny zdekonspirowany w powiecie lipno- 
wskim żołnierz tego Obwodu, Stanisław Szefler, ps. "Lot", dr praw znalazł 
schronienie na kwaterze u Heleny Żołobińskiej, pseud. "Halszka". na- 
stępnie łą.cznik Stanisław Suszyński przerzucił go na kwaterę do Edwarda 


112 ReI. s. DerkowskI. s. Suszyńskl; M. Kra j e w s k I, S. S u s z y ń s k I. op. cit., 
s.786. 
113 ReI. s. Suszyńskl. 


165
>>>
[1 


II 
I 
0,1 


Dołkowskiego w Leśniczówce Grodza. Stamtą.d zaś w 1942 r. łą.czniczka 
Mieczysława Wróblewska, pseud. "Miecia", z polecenia L. Żołobińskiego, 
dokonała kolejnego przerzutu przez miejscowość Wilany w powiecie płoń- 
skim do Warszawyl14. Oprócz tego kwatery dla ludzi "spalonych" mieściły 
się w domu Glapińskich we wsi Osiek (kryptonim kwatery "Pod gołę- 
biem"), u leśniczego Statkiewicza, w mieszkaniu Marii Grajkowskiej w 
Golubiu i Żołobińs.kich w Dobrzyniu n. DIWęCą.115. 
Wiosną. 1944 r. w Obwodzie AK "Borowiki" znalazła schronienie 
działaczka konspiracyjna z Bydgoszczy, używają.ca pseudonimu "Saba". 
Poprzez kwaterę awaJY.jną. w Dobrzyniu n. DIWęcą., za pośrednictwem L. 
Żołobińskiego, trafiła na kwaterę u Juliana Wiwatowskiego, pseud. 
"Twardy" w Sadykierzu, gmina Sokołowo. Następnie przez okres kilku 
tygodni przebywała u Zdzisława Kitzmanna w Białkowie, skąd Stanisław 
Suszyński przekazał ją. do wspomnianego Franciszka Lewandowskiego 
w Stalmierzu k. Chrostkowa. Po kilku miesią.cach "Saba" trafiła do 
Antoniego Bieńkowskiego w Nowej Wsi, gdzie szczęśliwie doczekała wol- 
ności. Dodać w tym miejscu trzeba, że "Saba" zbiegła w marcu 1944 r. 
ze zorganizowanego przez Gestapo "kotła" w zakonspirowanym lokalu 
AK w Bydgoszczy przy ul. Dworcowej. Jej nazwisko brzmiało Sabina 
Wrzesińska. Była ona narzeczoną działacza AK w Bydgoszczy, Gratko- 
wskiego, pseud. "Wiesław". 
Związek Walki Zbrojnej - Armia Krajowa na terenie Ziemi Dobrzyń- 
skiej, podobnie jak w całym okupowanym kraju, była organizacją. naj- 
bardziej rozwiniętą. w sensie organizacyjnym, najwcześniej rozwiniętą na 
taką. skalę i w takim zakresie. Stwierdzenie to należy także odnieść do 
poprzedniczki ZWZ-AK, jaką była na tym terenie Polska Organizacja 
Zbrojna "Znak". ZWZ, a potem AK miała być kontynuacją. i jednym z 
najistotniejszych e
ement6w przyszłej powojennej państwowości polskiej. 
Armia Krajowa najwięcej sił poświęcała działalności organizacyjno-propa- 
gandowej. Organizacja ta na terenie Ziemi Dobrzyńskiej posiadała dobrze 
rozwiniętą strukturę organizacyjną., a także dysponowała poważną liczbą. 
członków. Łączna liczba sił AK na terenie Ziemi Dobrzyńskiej w najbar- 
dziej żywotnym okresie jej działalności, tj. w pieIWszej połowie 1943 r:, 
wynosiła ponad tysią.c osób. Masowe aresztowania przeprowadzone w 
obydwu obwodach w maju 1943 r. niewą.tpliwie osłabiły siły tej organ1- 
zacji. Z oryginalnego sprawozdania liczbowego z 25 sierpnia 1944 r. 
dowiadujemy się, że w Obwodzie AK Lipno było 8 sierpnia 1944 r. do- 
wiadujemy się, że w obwodzie AK Lipno było 8 oficerów, 6 podchorążych, 
202 podoficerów, 351 szeregowych oraz 107 przedpoborowych. Łącznie 
Obwód "PostóJ" grupował 674 osoby zorganizowane w 31 plutonach 
szkieletowych. Jeśli do tego dodać, że AK na terenie całego Okręgu 


114 ReI. W. Derkowski, L. Żołoblńskl; M. Kra j e w s k I, S. S u s z y ń s k I, op. cit., 
s. 786-787. 
115 FAP AK. t. osobo M-6. 


166
>>>
Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, według stanu z l czeIWca 1944 r., 
liczyła 7.325 osób, to omawiane tu obwody rypiński i lipnowski należci1y 
do liczą.cych się w całym okręgu 116 . 


16. WOJSKOWA SLUŻBA KOBIET (WSK) 


Konspiracyjna Wojskowa Służba Kobiet zaprzysiężona w POZ, która 
następnie weszła w skład ZWZ-AK na terenie Ziemi Dobrzyńskiej po- 
wstała na przełomie 1939/40 r. Struktura WSK pokrywała się w nastę- 
pnych latach ze strukturami ZWZ-AK. W Inspektoracie Włocławskim w 
1943 r. referat WSK organizowała Zofia Raszówna, pseud. "Myszka", w 
brodnickiem - Władysława Zieleniewska, pseud. "Darnina". Struktury 
Wojskowej Służby Kobiet na dobre zorganizowane zostały dopiero wiosną. 
1944 r. Kierowniczką referatu WSK w sztabie Okręgu w 1944 r. została 
mianowana Halina Krzeszowska, pseud. "Zofia". W inspektoracie włoc- 
ławskim sprawami WSK nadal kierowała Maria Raszówna, a jej zastę- 
pczynią. była Maria Sobocińska, pseud. "Ryśka". 
Jednocześnie M. Sobocińska była komendantką. Obwodu WSK Li- 
pno. "Ryśka" była to "piękna, rzutka, inteligentna, znają.cajęzyk niemie- 
cki 24-letnia kobieta". Pracowała ona w niemieckim urzędzie ziemskim 
w Lipnie i w związku z tym często wyjeżdżała do Włocławka i Torunia. 
Przy okazji tych wyjazdów dodatkowo pełniła funkcję kurierki dla kie- 
rowniczki referatu WSK w sztabie Komendy Okręgu, H. Krzeszowskiej. 
Maria Romana Sobocińska do konspiracji została zwerbowana przez 
Antoniego Umańskiego już jesienią. 1939 r. i zajmowała się nawiązywa- 
niem kontaktów dla uciekinierów do Wojska Polskiego na Zachodzie. W 
1940 r. nawiązała kontakt z warszawską. komórką. do akcji sabotażowej 
i propagandowej i została zaprzysiężona przez Bogdana Ziemkiewicza. 
Od kwietnia 1940 r. należała do ZWZ na terenie pow. lipnowskiego, gdzie 
organizowała służbę zdrowia, służbę łą.czności, współdziałała w akcjach 


116 M. Kra j e w s k I, S. S u s z y ń s k I, op. cit., s. 787. Według sporządzonego w 
1986 r. przez S. Suszyńsklego obliczenia szacunkowego (FAP AK, t. osobo M-6) liczba 
członków ArmII Krajowej w Obwodzie Rypln wynosiła "co najmniej 1200 osób". Wydaje 
się. że ten szacunek jest mocno przesadzony, tym bardziej, że sam S. Suszyński zdołał 
ustalić niewiele ponad 200 osób, które w tym Obwodzie należały do ZWZ-AK. Według 
oceny Komisji Hlstoryc'Lnej Sztabu Głównego w Londynie stan posiadania w całym okręgu 
pomorskim na dzień l marca 1944 r. wynosił 56 plutonów pełnych (każdy po około 50 
osób) I 181 plutonów szkieletowych: PolskiR Siły Zbrojne, t. 3, s. 123; Annia Krą/owa w 
doktlmentach kwiecień 1943 r. - Upiec 1944 r., Londyn 1976. t. 3. s. 98-99, 330--331; 
ponadto zob.: L. S ł a w o m I r s k I, Niektóre aspekty ideowo-polUyczne mc1Ul oponl na 
Pomrzu Gdal'iskim, Gdańskie Zeszyty Humanistyczne, 1962, nr 8, s. 16; K. C I e c h e- 
n o w s k I, Na marginesie badań nad mc1tem opom na Pomorzu Gdańskim w latach 
1939-1945, Zapiski Historyczne. t. 38: 1963, z. 3, s. 474; J. Ślą s k i, Polska walcząca, 
t. 3-4, s. 119 przyjmuje, że "ogólna liczebność Pomorskiego Okręgu ZWZ-AK (kryptonim 
"Pomnik") w szczytowym okresie jego rozwoju szacowana jest na około 17-18 tys. żołnierzy". 


167
>>>
I 
II 
:1 
I I 
'I' 
, 


II 


wywiadowczych oraz akcji "N". W grudniu 1942 r. była współorganiza- 
torką wysadzenia pocią.gu z materiałami wojennymi zdą.żają.cymi na front 
wschodni na linii Koziołe
-Sierpc. W 1943 r. przeprowadziła samodzielnie 
akCję uwolnienia z .więzienia w Toruniu oficera AK do zadań specjalnych, 
Witkowskiego, pseud. "Żbik" oraz trzech Innych żołnierzy z AK. 
Obwód WSK Lipno kierowany przez "Ryśkę" nosił kryptonimy "Lot- 
nisko", "Świt" oraz "L 016", wchodził w skład Inspektoratu Włocławek 
wra z obwodami Włocławek i Nieszawa. M. Sobocińska rozporzą.dzała 
sztabem pięciu referentek-kierowniczek sekcjI: sanitarnej, wywiadu, 
kwaterunkowej, opieki i łą.czności. Cały obwód podzielony był na re- 
jony: Lipno - kryptonim "Leszczyna" na czele z Mieczysławą. Marszałek, 
pseud. "Wrzos", Skępe - kryptonim "Staw" (Celina Paradowska, pseud. 
"B/16"), Dobrzyń n. Wisłą - kryptonim Dębina" (Sabina Krasucka, 
pseud. "Dora"), Szpetal- kryptonim "Szuwary" (kierowniczka "Syrena" 
z dopiskiem Scholastyka, nauczycielka i zarazem administratorka ma- 
ją.tku), Czernikowo - kryptonim "Czółno" I Mazowsze - kryptonim 
"Mrówki" (Filomena WÓjtowicz, pseud. "Buk" zamieszkała w Wolniko- 
wie gm. Czernikowo, Zbójno - kryptonim "Zagaj") Jadwiga Lewando- 
wska, pseud. "Pliszka". 
Zastępcą. M. Sobocińskiej była Filomena Wójtowicz, pseud. "Fila". 
Zanim została aktywistką. WSK, jako nauczycielka pracowała w tajnym 
nauczaniu, a także w konspiracyjnym harcerstwie. Sekcją. wywiadu w 
WSK Obwodu Lipno kierowała Jadwiga Adamczak, pesud. "Jagoda". Wraz 
z innymi kobietami z tej sekcji organizowała m.in. nasłuch radiowy, 
zorganizowała prz
prowadzenie uciekinierów angielskich i rosyj skich 
zbiegłych z obozów, a także utrzymywała kontakty z obozem jeńców 
angielskich w Niedźwiedziu k. Czernikowa w pow. lipnowskim. 
W pracach konspiracyjnych prowadzonych przez J. Adamczak udzie- 
lały się także inne członkinie WSK-AK obwodu lipnowskiego. Hanna 
Cieślakowska, która w czasie okupaĆjl'
ptacowała w drogerii w Lipnie, 
dostarczała żywność jeńcom angielskim. Korzystała przy tym z pomocy 
furmana z Kikoła, Wilmańskiego. W pomocy tej zaangażowana była rów- 
nież Zofia Ciółkowska, współpracują.ca z lipnowskim organistą., Góreckim 
i ks. Sołtysiakiem. Temu ostatniemu udzielała pomocy przy wyrabianiu 
"lewych" dowodów osobistych. 14 grudnial941 r. została jednak areszto- 
wana i zesłana do obozu w Ravensbriick. 
We wsi Będzeń, gmina Ch alin aktywnością. wyróżniała się Ludwika 
Olak, pracują.ca wraz z mężem Ludwikiem w urzędzie gminy Ch alinie. 
Współdziałają.c z komendantem placówki AK, Zygmuntem Grefkowiczem, 
pseud. "Chudziński" załatwiała potrzebne druki dokumentów, dodatkowe 
kartki żywnościowe, a także ułatwiała dojście do miejscowego komisarza. 
Ona również umożliwiła Helenie Augustowskiej, pseud. "Helka" zdobycie 
"lewych" dokumentów dla Zdzisława Klubińskiego, członka sztabu ko- 
mendy Obwodu AK Lipno. 


: [' 


I 
I 
I 
II !: 


I 
I II 
II 


168
>>>
lni.;l Poważne usługi dla działalności Armii Krajowej oddała Franciszka 
Marcinkowska, członkini POZ "Znak" od marca 1940 r., a następnie 
WSK-AK. Była ona łączniczką. Komendy Okręgu Pomorze, skąd dostar- 
czała potrzebne instrukcje do komendy Obwodu Lipno. Korzystając ze 
znajomości języka angielskiego, tłumaczyła prasę konspiracyjną. na język 
angielski, a następnie dostarczała ją do obozu jeńców angielskich w 
Niedźwiedziu k. Kikoła. 
Podobne funkcje wypełniała w ramach służby WSK Janina Cleśli- 
kowska z Kikoła. Zajmowała się ona zbieraniem żywności, tytoniu i leków 
dla jeńców angielskich. Pośredniczyła w kontaktach członków sztabu AK 
z Anglikami, przerzucała do obozu tajne gazetki tłumaczone na język 
angielski, a stamtąd odbierała listy i fotografie, które jednak wobec groźby 
rewizji zmuszona . była zniszczyć. Zagrożona wywiezieniem na roboty, 
uciekła wraz z mężem i dzieckiem do GG i tam doczekała końca wojny. 
Wśród aktywu Wojskowej Służby Kobiet pow. lipnowskiego aktYWI?le 
występowała matki "Ryśki" , Stanisława Sobocińska , pseud. "Radczyni", 
przedwojenna działaczka społeczna, radna gminy w Skępem, aktywistka 
utworzonego w 1929 r. Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet. Sprawowała 
opiekę nad jeńcami, więźniami i rodzinami aresztowanych. Dla ty£h 
ostatnich organizowała m.In. pisanie listów w języku niemieckim, wysyłkę 
paczek i leków do więzień i obozów. W całym powiecie lipnowskim zor- 
ganizowała sieć polskich ekspedientek, co umożliwiało jej manipulowanie 
kartkami żywnościowymi i przez to zdobywanie dodatkowej żywności 
przeznaczonej na pomoc dla osób szczególnie jej potrzebują.cych. Nadto 
zorganizowała siatkę, która zajmowała się ukrywaniem osób zagrożonych 
aresztowaniem. 
W samopomocy aktywnie działała Czesława Lewandowska, z d. Smo- 
leńska, pseud. "Czesława", łą.czniczka Obwodu AK Lipno. W czasie oku- 
pacji zamieszkała wraz z dziećmi u rodziny męża w Kikole i tu organi- 
zowała pomoc żywnościową I odzieżową dla biednych. 
Siecią. łączności w lipnowskim Obwodzie WSK kierowała Halina Gra- 
bowska, pseud. "Halszka", urodzona w 1922 r. w Skępem, podinstru- 
ktorka Przysposobienia Wojskowego Kobiet. Pracując w urzędzie gminy 
w Skępem, dostarczała fałszywe dokumenty i zaświadczenia potrzebne 
Polakom, uczestnikom konspiracji antyhitlerowskiej. W jej domu kwa- 
terował kilkakrotnie, a raz nawet przez okres trzech tygodni. szef sztabu 
Okręgu AK Pomorze. Była też kurierką. dla Inspektoratu w Toruniu; a 
także organizowała przewóz broni i amunicji, szyła wreszcie opaski W1W; 
durowe Armii Krajowej. 
. W ramach struktury organizacyjnej lipnowskiego Obwodu WSK spra
- 
nie funkcjonowała także sekcja sanitarna, kierowana przez Stanisławę 
Okońską, pseud. "Stena". Z wykształcenia magister farmacji, pracowała w 
aptece w Lipnie. "Stena" organizowała szkolenie sanitarne dla wszystkich 
członkiń WSK Obwód Lipno I wyszkoliła szereg dziewcząt w niesieniu po- 
m0o/ 
tarnęj. Z jej inicjatywy we wszystkich gminach obwodu groma- 


169
>>>
I 
I 



 j 
i 
j 


dzono leki, materiaiy opatrunkowe, a także podręczne apteczki. Członkini 
WSK, Maria Napiórkowska, zamordowana w początkach stycznia 1945 
r. w więzieniu w Brodnicy, dostarczała duże ilości wody amonia.kah\ej 
dla potrzeb partyzantki w tym celu, aby węszące psy policji niemieckiej 
traciły ślady prowadzące do bunkrów i kIyjówek partyzanckich. 
Sekcją. kwaterunkową. w obwodzie WSK kierowała sama komendan- 
tka, Maria Sobocińska. W ramach tej sekcji organizowała tzw. meliny 
pobytowe na terenie całego obwodu, w których dość często przebywali 
członkowie sztabu Okręgu Pomorze. Wyrabiała dokumenty osobiste, a 
także zaświadczenia pracy, dla osób, które ich potrzebowały. 
Oprócz wymienionych wyżej pięciu sekcji w lipnowskim obwodzie 
WSK kierowniczką propagandy była Celina Knapkiewicz, pseud. "Celuś", 
zamieszkała w Lipnie. Zaangażowała się ona w powielaniu i kolportowa- 
niu konSpiracyjnej gazetki Obwodu AK Lipno "Iskry Wolności", redago- 
wanej w mieszkaniu Lulińskich w Józefkowie k. Skępego. "Celuś" służyła 
także jako tłumacz w kontaktach z jeńcami angielskimi w obozie w 
Niedźwiedziu. 
W lipnowskim Obwodzie WSK pracowało co najmniej kilkadziesią.t 
osób. Dokładne dane o stanie liczbowym Obwodu WSK "Inspekta" szefa 
WSK w sztabie komendy Okręgu AK Pomorze, Haliny Krzeszowskiej-Piet- 
kiewiCZOwej, pseud. "Zofia" podaje sprawozdanie z 15 grudnia 1944 r. 
W obwodzie funkcjonowało sześć rejonów: rejon l "Ewy" (kryptonim 115) 
- grupował II kobiet, rejon II "Frani" (215) - 5 kobiet, rejon III "Gertrudy" 
(315) - 9 kobiet, rejon IV "Heronimy" (415) - 12 kobiet, rejon V "Ir
" 
(515) - 7 kobiet, rejon VI "Jadzi" (615) - 6 kobiet. Razem z sekcją. 
wywiadu, kurierkami i łą.czniczkami Obwód WSK Lipno liczył w tym 
czasie 78 kobiet. Działalność WSK w Obwodzie Lipno była pozytywnie i 
wysoko oceniana zarówno przez szefową. WSK przy komendzie Okręgu 
AK Pomorze, jak też szefa sztabu płk. J. Chylińskiego ll7 . 
Podobnie aktywną działalność przejawiały kobiety zaangażowane w 
Wojskowej Służbie Kobiet w ramach Obwodu AK Rypin, wchodzą.cego w 
skład Inspektoratu Brodnica, kryptonim "Browar". Funkcję referentki 
WSK komendy Brodnica pełniła od 1943 r. Władysława Zieleniewska, 
pseud. "Darnina", "Rakieta". Natomiast w interesują.cym nas obwodzie 
rypińskim funkcję tę pełniła Zofia Kitzmanowa, pseud. "Wanda", "Ło- 
miańska" z Białkowa k. Dobrzynia n. DIWęcą.. W okresie chwilowego 
włączenia obwodu rypińskiego do Inspektoratu Włocławek rypińską re- 
ferentką. WSK była Jadwiga Lewandowska, pseud. "Hanka", "Pliszka". 


11 I 
I 


117 FAP AK. t osobo 7, 156, 192. 199. 380, 568; Archiwum Służby Sprawiedliwości MON 
Warszawa, sygn. 38/56/299; Okręg Pomorze Anna Krą/owej w dokumentach 1939-1945. wyd. 
B. C h r z a n o w s k I, A. G ą s lor o w s k I, J. S z I l i n g. Toruń 1991, S. 115-117; 
E. Z a wa c k a. Kobiety warmii, S. 237-239; Biuletyn Fundacji Archiwum Pomorskie 
AK, Toruń 1991, nr l: S. 9; M. Kra j e w s k I, Słownik, S. 31. 115-116, 157, 236. 
326-328, 377; E. Z a w a c k a, Szkice z dziejów WOJskowfj Służby Kobiet. Toruń 1992. 
s. 182-183; Biuletyn FAP AK, 1993, nr 3 (19), S. 13. 


170 


I 
I
>>>
Podział terytorialno-administracyjny Ziemi Dobrzyńskiej ukształtowa- 
ny w XN-XV wieku przetrwał zasadniczo do końca Rzeczypospolitej. Re- 
formę administracji podjął dopiero na szerszą. skalę Sęjm Czteroletni i w 
grudniu 1790 r. powołał do życia organ samorządu terytorialnego, tak 
zwane komisje porządkowe cywilno-wojskowe. Dla ziemi tej komisja taka 
istniała w Lipniell. 
W wyniku drugiego rozbioru Polski w 1793 r. Ziemia Dobrzyńska 
znalazła się w zaborze pruskim, w tak zwanej prowincji Prusy Połu- 
dniowe (Sildpreussen). ProWincja ta składala się z dwóch departamen- 
tów: poznańskiego i piotrkowskiego. Teren Ziemi Dobrzyńskiej został 
wtedy podzielony na trzy pOwiaty starościnskie: dobrzyński, rypiński 
i lipnowski l2 . 
Dalsze zmiany w podziale administracyjnym przyniósł trzeci rozbiór 
Polski w 1795 r. Dokonało się to za przyczyną zmian terytorialnych 
między Prusami Południowymi a kolejną. prOwincją pruską, zwaną Pru- 
sami Nowowschodnimi (Neuostpreussen). Z departamentu piotrkowskiego 
wyłączono Ziemię Dobrzyńską i przyłączono ją do Prus Nowowschodnich. 
przeprowadzono wtedy nowy podział na obszerniejsze powiaty, opierąjąc 
się na granicach parafii z czasów polskich. Ziemia Dobrzyńska została 
nazwana powiatem lipnowskim i pozostała częścią. składową departamentu 
płockiego, jako jeden z jego sześciu powiatów. Powiat ten obejmował dawne 
powiaty: dobrzyński, rypiński i lipnowski l3 . 
Na mocy postanowień międzynarodowych w Tylży w lipcu 1807 r. 
utworzono Księstwo Warszawskie. Ziemia Dobrzyńska znalazła się w jego 
granicach i pozostała nadal w składzie departamentu płockiego jako 
powiat lipnowski. Po Kongresie Wiedeńskim Ziemia Dobrzyńska znalazła 
się (bez Górzna i Złotoryi) w obrębie utworzonego Królestwa Polskiego. 
Wśród 8 województw Królestwa znajdowało się województwo płockie, do 
którego należała Ziemia Dobrzyńska l4 . Aktem Namiestnika Królestwa z 
16 stycznia 1816 r. wprowadzono obwody jako no
 jednostki podziału 
administracyjnego. Powołano wtedy 39 takich jednostek w miejsce 77 
powiatów. Powiat lipnowski "nazwisko Obwodu Lipnowskiego otrzy- 
mał"15. Obejmował on 53 mile kwadratowe, siedem miast (Dobrzyń nad 


11 T. Korzon. Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta (1764-1 794), t. 5, 
Kraków-Warszawa 1897. s. 181-202. 
12 J. W ą s i c k I. Ziemie polskie pod zaborem pruskim. Prusy Południowe (1793-1806). 
Studium historycznerprawne. Wrocław 1957. s. 113-114. 130; zob. także tegoż: Prusy 
Nowowschodnie 1795-1806. Poznań 1964, s. 7. 
13 M. K a l l a s, Z przeszrości adminstracyjnęj Klgaw i Ziemi Dobrzyńskifd (od rozbiorów 
do utworzenia województwa w/'ocławskiego), Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie. 1978, s. 
203-204. 
14 W. H. G a war e c k I, op. cit., s. 81-82; J. B o j a s I ń s k I, Rządy tymczasowe 
w Królestwie Polskim, mcy","!/nu:lzień 1815, Warszawa 1909, s. 9. 78; W. T r z e b I ń s k I, 
Podział administrac!Jjny Królestwa 1815-1918. Dokumentaga Geograficzna. 1956. z. 4, s. 
6-7. 
15 W. H. G a war e c k I, op. cit., s. 31; W. T r z e b I ń ski. op. cit. s. 10. 


14
>>>
w całym obwodzie brodniekim kobiety w pieIWszym rzędzie zorgani- 
zowały służbę sanitarną., która została zakamuflowana w nazwie "PCK". 
Kobiety służyły pomocą zespołowi lekarzy zorganizowanych w ZWZ-AK 
na czele z Nikodemem Wiwatowskim, szefem sanitarnym "Browaru". 
Pracami "PCK" kierowała żona Nikodema, Irena Wiwatowska, pseud. 
"Flora". Jej bliską współpracowniczką. była Halina Gaca, pseud. "Biały 
Anioł", "Lilia", młodziutka pielęgniarka ze szpitala w Brodnicy. Brodnicką 
sekcję sanitarną wspierały także Jadwiga Guzek i Maria Turkot z Rypina, 
aresztowane 22 czeIWca-1943 r. oraz pielęgniarka Maria Zalewska. Ma- 
teriały opatrunkowe i drobne narzędzia sanitarne dla potrzeb "PCK" w 
Brodnicy zakupowane były w aptece w Golubiu, gdzie jako laborantka 
pracowała zaprzysiężona w WSK Barbara Krawczyk. 
Poza działalnością w służbie sanitarnej godny odnotowania jest fakt 
udziału kobiet z rypińskiego obwodu AK w służbie wywiadowczej w całym 
inspektoracie brodnie kim. Za przykład takiej postawy może posłużyć 
między innymi Helena Żołobińska, pseud. "Halszka", żona wywiadowcy 
z siatki J. Grussa, mistrza kominiarskiego LuCjana Żołobińskiego, pseud. 
.,As" z Dobrzynia n. DIWęcą, która prowadziła skrzynkę pocztową wy- 
wiadu i była kwaterniczką. Grussa. Natomiast Helena Grajkowska-Kre- 
czman, pseud. "Danka" była łączniczką. Grussa od swego brata wywia- 
dowcy, Jana Grajkowskiego, pseud. "Tadeusz", "T-42". Wspomnieć także 
trzeba o Wiktorii Borczyńskiej z Płonnego, żony wywiadowcy w obwodzie 
rypińskim, Mariana Borczyńskiego, pseud. "Bolesław", która była łącz- 
niczką do skrzynki dobrzyńskiej Grussa znajdującej się u Heleny Żoło- 
bińskiej w Dobrzyniu. W działalności wywiadowczej zaangażowana była 
młoda urzędniczka z Brodnicy, pracująca w Rypinie, Przekazywały one 
pewne informaCje z jakiejś instytucji SS. Informatorką. komendy Obwodu 
AK Rypin była nauczycielka Posadząj, mieszkająca po wysiedleniu z 
Poznania w Rypinie, a pracująca w Sierpcu. Informatorką komendanta 
obwodu rypińskiego, Tadeusza Kowalskiego, pseud. "Tomasz" była Ja- 
dwiga Lewandowska, pseud. "Hanka", Wypełniała ona także zadania 
związane z kontaktami komendanta Kowalski
go z kierownikiem wywia- 
du w rypińskim obwodzie AK, Bolesławem Ściborem, pseud. "Sowa". w 
Ostrowitem k. Rypina. 
Kobiety z WSK, pracują.c w różnych miejscach, różnymi sposobami 
prowadziły działalność wywiadowczą. Władysława Majewska z Rypi
a, 
zatrudniona jako sprzątaczka w miejscowej placówce Gestapo, przeka.- 
zywała informacje o zamierzonych akcjach represyjnych Henrykowi Wit- 
kowskiemu, pseud. "Sęp". Lucjan Żołobiński "zainstalował" wtyczkę AK- 
owską. w rypińskiej policji, którą była spolonizowana Niemka, Matz z 
Rypina. Podawała ona wiadomości o spodziewanych aresztowaniach. 
Dziękijej informaCji Żołobiński w dniu 7 maja 1943 r. uprzedził o mają.cej 
nastąpić rewizji i aresztowaniu małżeństwa Borczyńskich w Płonnem. 
Dzięki temu Wiktorta Borczyńska zdołała w porę usunąć materiały kon- 


171
>>>
II 


spiracyjne. Urzędniczki gminne i pocztowe, jak np. Janina Sobczak i 
Melania Łęgowska wyszukiwały i niszczyły anonimowe donosy na Polaków. 
Bardzo ważną rolę w działalności konspiracyjnej AK spełniały kwatery, 
których organizacją i utrzymywaniem zajmowały się właśnie kobiety z WSK. 
Obowiązki kwatermistrza dla sztabowców Komendy Okręgu Pomorze, przy- 
bywają.cym do inspektoratu "Browar", pełnił Stanisław Dzięgielewski, pseud. 
"Mikołajski". Pogotowiem kwaterunkowym w obwodzie rypińskim zajmowali 
się Jan Kutnik, pseud. "Sas" i Luąan Żołobiński, pseud. "As". J. Chyliński, 
szef sztabu komendy AK Pomorze do najbezpieczniejszych kwater zaliczał 
organizowane przez Irenę Jagielską w Brodnicy i Marię Spodniewską. w 
Dobrzyniu n. DIWęcą. Bezpieczną. kwaterę zorganizowano najpierw dla J. 
Grussa, a potem J. Chylińskiego w niewielkim mają.tku Białkowo k. Do- 
brzynia n. DIWęcą. Kwaterniczką. w BiaJkowie była żona właściciela mają.tku, 
Zofia Kitzmann, pseud. "Wanda", "Łomiańska". Okresowo pełniła ona fun- 
kcję referentki WSK na obwód rypiński. Prowadzona przez nią. kwatera 
nosiła kryptonimy "Łomianki" i "Karmazyny". N a tej kwaterze w latach 
1941-1945 znajdowaJa się kancelaria szefa sztabu okręgu Pomorze, którą 
prowadziła Kitzmannowa, Dodać trzeba, że bezpieczeństwo tej kwatery 
związane było z faktem, że Zygmunt Kitzmann, pseud. "Rola", "DIWęski", 
"Łomiański" na polecenie komendanta Okręgu AK Pomorze przyjął volks- 
deutschostwo i był Baueńuhrerem na rejon dobrzyński. Jednocześnie 
w ramach Armii Krajowej pełnił on funkcję szefa wywiadu gospodarczego 
Okręgu Pomorskiego. 
Dobrze funkcjonują.cą. kwaterę, a jednocześnie punkt pocztowy in- 
spektoratu "Browar" pod kIyptonimem "Pod gołębiem" urządzono w dom.u 
Glapińskich w Osieku Rypińskim. Stefan Glapiński był eindeutschowa- 
nym rządcą. mają.tku Sierakowskich, zamordowanych przez Niemców 
1939 r. w więzieniu w Rypinie. ZostaJ on zaprzysiężony przez kwater- 
mistrza Obwodu rypińskiego, Jana Kutnika. Kwaterami dla sztabu KO 
i obwodu Rypin były domy Olewińskich i Jabłońskich w Giżynku k. 
Rypina. 
Rolę kwaterniczek doskonale wypełniały kobiety zorganizowane w WSK 
w Dobrzyniu n. DIWęcą.. W domu przy ul. Kościelnej 16 mieszkały aż trzy 
rodziny AK-owskie: - Helena i Lucjan Żołobińscy wraz z ich siostrzeńcem 
Stanisławem Suszyńskim, pseud. "Witold", - Mieczysława Wróblewska, pse- 
ud. ..Miecia", wdowa po zamordowanym jesienią. 1939 r. nauczycielu Ale- 
ksandrze Wróblewskim z trojgiem dzieci, - Maria, pseud. "Teresa", "Bystra" 
i Tadeusz, pseud. ..Zbigniew" Spodniewscy. Maria była kurterką. szefa sztabu 
Okręgu Pomorze i okresowo jego kwaterniczką.. Dwoje małych dzieci nie- 
rzadko stanowiło j
 ochronę kurierską.. 
Helena Żołobińska, pełniąc funkcję kwatemiczki, a równocześnie 
punktu kontaktowego przyjęła na siebie wielki ciężar wyżywienia i przy- 
gotowania noclegów dla kilku oficerów komendy Okręgu Pomorze, ko- 
mendanta Obwodu Rypin i innych. Żołobińska zabezpieczała również. i 
okresowo przechowywaJa w s1aytkach materiały i dokumenty konspiraCyj- 


.1 
I 
I 
I 


172 


'.
>>>
ne, W ramach akqi pomocy dla więźniów przygotowała dziesią.tkI paczek 
żywnościowych. ms"')w v.h .
łrrJ, ,łJło,,
 
łfffiw
HsboqGbfm tv.d j:mł? 
:-. Okresową. kwaterniczką. dla członków sztabu okręgu Pomorze: inspe- 
ktoratu rejonowego Włocławek i komendanta Obwodu Rypin była Marcjan- 
na Lewandowska zamieszkała początkowo w Sikorzu, a następnie w Stal- 
mierku. Natomiast Ewa LIngmanowska, pseud. "Małgorzata" ze wsi Bachórz 
kwaterowała członków komendy inspektoratu "Browar". Wspomnieć także 
trzeba, że sztabowcy Okręgu Pomorze wyjeżdżają.cy na konspiracyjne spot- 
kania do Warszawy znajdowali schronienie w domu Janiny Sikorskiej, 
pse
d, "ŚW!erczxi1

". 
. J?
\.hodzą.cej z Dziewanowa 
-" !Tęczek w pow. 
rypinskim. .J!rr btn2W .rI)':n
'''{ld, 
łoq2 ile ł f1.6WOqlfI
u rl
'{rrbo,.orr
(n: 
.Dr,-' Kobiety - członkinie WSK w Obwodzie AK Rypin - wniosły bardzo 
poważny wkład w sprawę pomocy dla więźniów obozów koncentracyjnyćh, 
a także pomocy niesionej rodzinom aresztowanych i uwięzionych. Ważne 
miejsce w tej działalności zajmowało ukrywanie osób poszukiwanych przez 
Gestapo. Stanisława Borowska-Antoszewska, pseud. "Laura" ze wsi Gor- 
czenica k BrodnIcy przez pół roku ukrywała urzędnika starostwa brodnie- 
kiego, Adama Piotrowskiego. Natomiast w Marianowie k Trąbina w pow. 
rypińskim u Stróżyńskich mieszkali wysiedleni właściciele majątku w Gul- 
binach, Piwniccy. W tym domu znajdował się także punkt przerzutowy dla 
jeńców angielskich zbiegłych z obozów.' q 

)sa'l J.11 "0\ JII aHO .l 'J os 
I(?JSI fJ I slfI 
 h 
 ' ..1 '"1 
",I Członkinie Wojskowej Służby Kobiet przez cały okres działalności ZWZ- 
AK odegrały niezwykle Istotną rolę w zakresie łącznoścI. Organizatorką 
łą.czności WSK w inspektoracie brodnickiem była Wanda Cybulska. pseud. 
"Ada". W Rypinie, przy ul. Kościuszki 15 u Stefanii Stawskiej, pseud. 
,,Stella", żony działacza POW z okresu pieIWszej wojny światowej istniał 
punkt odgórny do. "Browaru". Innym punktem kontaktowym dla Rypina 
była Pelagia Zielińska, właścicielka mają.tku Głęboczek wysiedlona do Stal- 
mierza k. Chrostkowa. Wymiana konspiracyjnej poczty odbywała się na 
stacji kolejowej KretkI, dokąd dojeżdżała do pracy Maria Stemplewska, 
pseud. "Faszyna". Wymienia1a ona pocztę z rypińskim kurierem wsiadają.- 
cym na t(j stacji do pociągu. W Golubiu pocztę przekazywano w sklepie 
mleczarskim, gdzie Jadwiga Cyrklaff, pseud. "Tekla" wkładała ją. do kostki 
masła. W Osieku Rypińskim łą.czność odbywała się za pośrednictwem 
skrzynki w domu Glapińskiej. W Osieku punkt kontaktowy istniał u ko- 
- i l n-.
 ki ,JlX-łomo""\ Oll 
sc e nego n
czews ego., )\!SJ'N P?I .I bll 1''' 
Łączniczką L. Żołobińskiego była Seweryna Antowska, pseud. "Szarotka" 
dojeżdżają.ca do Dobrzynia z Radomina. Natomiast Zofia Jędrzejewska, starsza 
wiekiem fotografka z Rypina przebywała na punkcie odprawowym "Browaru" 
w Długiem k. Rypina i zapewne była także zaangażowana w łączności WSK 
Łączniczką. sżefa sztabu okręgu, G. Olszewskiego na terenie Rypina i Brodnicy 
była wspomniana już Jadwiga Lewandowska, pseud. "Hanka" z Sikorza w 
gminie Chrostkowo. Docierała ona także do inspektoratu włocławskiego, kryp- 
tonim "Ogrody", a także do Torunia. 'I' 111M 


173
>>>
li 
: ,I 
I' 
, II 
I 


Udział kobiet w ZWZ-AK w ramach WSK na terenie Ziemi Dobrzyń- 
skiej był nadspodziewanie wysoki, szczególnie, gdy weźmie się pod uwagę 
fakt, iż teren obydwu powiatów: rypińskiego i lipnowskiego był przez 
cały okres okupaCji nasycony siłami policyjnymi wroga 1l8 


17. PIERWSZE UGRUPOWANIA LEWICOWE: 
CZERWONA MILICJA LUDOWA, REWOLUCYJNE RADY ROBOTNICZO-CHLOPSKIE 


I 
II 


Ziemia Dobrzyńska w okresie międzywojennym przedstawiała moza.ikę 
różnorodnych ugrupowań i sił społeczno-politycznych. Wśród nich znaczącą. 
rolę odgrywały Polska Partia Socjalistyczna i Komunistyczna Partia Polski. 
Wybuch drugiej wojny światowej uaktywnił rozproszonych od 1938 r. człon- 
ków byłej KPP na terenie obydwu powiatów: lipnowskiego i rypińskiego. W 
związku z tym w pieIWszych dniach wojny w Rypinie sformowana została 
organizacja pod naZwą CzeIWona Milicja Ludowa. W kilka dni potem za- 
wiązano nawet komitet powiatowy i miejski tej organizacji w składzie: Sta- 
nisław Raczkowski, Lubomir Zalęski, Sergiusz Zacharow, Józef Szymańs
 
i Wincenty Warda. Organizacja ta grupowała zaledwie kilkanaście osób 
wywodzących się z samego Rypina. Według relacji działaczy tej organizacji, 
została ona utworzona jeszcze przed wkroczeniem do miasta wojsk nie- 
mieckich, tj. przed 7 września 1939 r. i zakładała konieczność mobilizacji 
politycznej i zbrojnej społeczeństwa miasta w przypadku przesunięcia się 
frontu walki Wojska Polskiego z Niemcami w okolice Rypina i okolicy. 
Jednocześnie inspiratorzy tej organizacji, zakładając ewentualne szybkie 
zwycięstwo nad hitleryzmem, uznawali koniecznoŚĆ tworzenia wspólnego fi-ontu 
robotniczo-chłopskiego w kierunku objęcia władzy i zman ustrojowych. W tym 
celu członkowie miliqi zbierali porzuconą broń i przygotowywali się do walki. 
Klęska wrześniowa i upadek państwa polskiego spowodowały dezorien- 
tację organizatorów i aktywistów tej organizacji, bowiem nie mając w tym 
czasie żadnego kontaktu z innymi lewicowymi środowiskami, samorzutnie 
rozwiązali CzeIWoną Milicję Ludową1l9. 


. I 


118 FAP AK. teczki osobowe członkiń WSK; E. Zawacka. Szkice z dziejów WSK. s. 275-323; 
W. J a s t r z ę b s k I. Okupac!l!na działalność Armii Krą/owej na Pomorzu w świetle 
zeznańjęj członków skladanychprzed powąjennymi organami ścigania, Iw:) Armia Krą/owa 
na Pomorzu., s. 25-216. 
lig Rei. L. załęskl; tenże. Przystęgąjq walczyć. Walid I zwycięstwa PPR na Pomorzll, 
Gazeta Pomorska. 1961, nr 262; B. K a p ł a n, op. cit.. s. 160; J. S z III n g. Z dziejów 
rucrot robotniczego na Pomorzu I Kl!Jawach 1939-1945, Iw:) Pod czenvonym sztandarrm, 
s. 190; Okręg Płocki, s. 661; Niektórzy działacze konspiracJI związani z ZWZ-AK negują 
Istnienie tej organizacjI. M. Kra j e w s k I, Lewicowy ruch oporu w Ziemi DobrzyńskiLj 
w latach okupacji hitlerowskiej (1939-1945J. Z Pola Walki. 1980. nr 2. s. 157; Ślady 
działalności tzw. milicji obywatelskiej spotykamy w okolicach Bobrownik w powiecie 
lipnowsklm. gdzie jej członkowie z nakazu władz polskich w pierwszych dniach września 
1939 r. aresztowali I wysiedlali miejscowych Niemców: AGKBZPNP. ankieta sądó.w 
grodzkich. woj. pomorskie, t. 1. Nie należy jej jednak Identyfikować z charakterem ryplńsklej 
MilicJI Ludowej. 


I 
I 


174
>>>
Niejako jednocześnie, niezależnie od inicjatywy rypińskiej, we wsześniu 
1939 r., członkowie byłej Komunistycznę) Partii Polski na terenie Okalewka 
w powiecie rypińskim zorganizowali luźne grupki konspiracyjne. W kilka 
miesięcy potem weszły one w skład organizacji pod nazwą Rewolucyjne 
Rady Robotniczo-Chłopskie "Młot i Sierp". 120 Podobną. działalność notowano 
także w irmych gminach wschodniej części Ziemi Dobrzyńskiej. Działącz 
lewicowy z Sierpca Zygmunt Wolski nawiązał także kontakty z gminą Szczu- 
towo w powiecie rypińskim, zakładają.c tam luźne grupy konspiracyjne l21 . 
Natomiast na przełomie lat 1939/1940 na pograniczu powiatów rypiń- 
skiego i sierpeckiego działalnoŚĆ konspiracyjną. rozwijał znany na tym terenie 
aktywista komunistyczny Antoni Sułkowski zamieszkały w Podlesiu, gmina 
Gójsk. Za pośrednictwem Bronisława Gejzy dotarł on do grupy komunistów 
w powiecie rypińskim, m.in. do Stanisława Raczkowskiego i Władysława 
Domagalskiego. Sulkowski współpracował także w tym czasie z innym zna- 
nym działaczem komunistycznym Kazimierzem Germanem. Ten ostatni na- 
tomiast w okresie od lipca do października 1940 r. przebywał na terenie 
powiatów sierpeckiego, lipnowskiego i rypińskiego, podejmują.c wiele rozmów 
i spotkań. W efekcie doprowadziły one do powstania komórek Rewolucyjnych 
Rad Robotniczo-Chłopskich (RRR-Ch) "Młot f Sierp". 
Jednocześnie notowano kontakty działaczy lewicowych z powiatu 
rypińskiego z sąsiednim powiatem lipnowskim. Tam bowiem latem 1940 
r. powstały pieIWsze grupy tej organizacji. Inicjatywy te zbiegły się ze 
spotkaniem działaczy lewicowych, które odbyło się 17 lipca 1940 r. w 
Kutnie. Julian Wieczorek i Zygmunt Wolski, działacze RRR-Ch, poin- 
formowali na nim 'zebranych przedstawicieli z poszczególnych powiatów 
Mazowsza Płockiego o powołaniu w Warszawie centrali tej organizacji 122 . 
Działalność RRR-Ch "Młot i Sierp" miała opierać się na ogłoszonym 
na przełomie lat 1940/1941 programie zawartym w broszurze pt: "Co siać, 
aby zbierać obfity plon?" Dokument ten określał stanowisko organizacji 
wobec aktualnych spraw kraju oraz wydarzeń na arenie międzynarodowej. 
"Sprawiedliwy ustrój i rząd robotniczo-chłopski nie spadną... z nieba, lecz 
muszą być wywalczone przez sam lud - głosila deklaracja tej organizacji. 
- Przygotowanie kadr robotniczo-chłopskich, to przygotowanie fundamentu 
i zrębu dla władzy ludowej"123. Na zebraniu w Kutnie obecny był także 
Czesław KolankIewicz, działacz lewicowy z Białyszewa w powiecie sierpec- 
kim. Otrzymał on tam zadanie zorganizowanie komórek "Młota i Sierpa" 
na terenie powiatu lipnowskiego, dokąd musiał się przenieŚĆ w obawie 
przed aresztowaniem. Po przybyciu na ten teren nawiązał on kontakty z 


120 J. Kęs I c kl. Z dzięJ6w PPR w Rypfńskiem, w Okręg Płocki. s. 574: Z. S t r z e ś- 
n I e w s k I. PierwS7.e kroki, Za Wolność 1 Lud. 1975. nr 51-52. s. 11. 
121 M. Kra j e w s k I. Lewicowy mch opom, Z Pola Walki. s. 158. 
122 J. P t a s I ń s k I. O działalności Rewolucyjnych Rad Robotniczo-Chłopsldch "Młot i 
Sierp" na ziemiach północnego Mazowsza w latach 1920-J942, Iw:J Okr('g Płocki, s. 134; 
K. G e r m a n. op. cit. s. 141; reI. T. ChmielewskI. Cz. Kolankiewlcz . s. Urbaczewski. 
123 MN. CA KC PZPR. sygn. 387/1. dokumenty "Młota I Sierpa". 


175
>>>
, I 
r n 


działaczami ruchu ludowego i Polskiej Partii Socjalistycznej, w tym m. 
in. z Adamem Kozłowskim, Janem Samodulskim, Teodorem i Walentym 
Chmielewskimi, Czesławem Piusem i innymi. Cz. Kolankiewicz współ- 
działał tu także ze wspomnianym już Antonim Sulkowskim z Podlesia 
oraz Kazimierzem Germanem. Ten ostatni był przedstawicielem powsta- 
łego niecopóźniej Komitetu Okręgowego RRR-Cb_ "Młot i Sierp" w Płoc- 
ku 124 . fm.n
 x V1:ń.f;!uOJI ::'I1Ot.G! łJxfiw.G11 bleloW JnIlH
'{S f)
cp
IG s '{Wo
iw
l 
. I 
 1-, W porównaniu z powiatem sierpeckim, warunki pracy' konspiracyjnej 
w powiecie lipnowskim były bardzo trudne, gdyż był to teren gęsto zalu- 
dniony przez ludność niemiecką., w szczególności jego południowo-wschod- 
nia część. Dlatego też pieIWsze ugrupowania konspiracyjne związane z 
ruchem ludowym musiały powstać w pozostałej jego części. PieIWsze 3- 
osobowe komórki "Młota i Sierpa" powstawały w tym powiecie już w sierpniu 
1940 r.. Na terenie Lipna kierowali nimi Adam Kozłowski, Jan Paśniewski 
, Władysław Pius, Jan Samodulski i Czesław Sieradzki. W okolicach Lipna 
grupy tej organizacji zakładał Aleksander Zagórski. We wrześniu 1940 r. 
dalsze trójki organizacyjne powstały w Karnkowie, Wierzbicku, Skępem' i 
Wymyślinie. W Karnkowie trójkami "Młota i Sierpa" kierowali Teodor i 
Walenty Chmielewscy, Stanisław Urbaczewski, w Wierzbicku - Stanisław 
Belczyński, Adamkiewicz, Genowefa i Jan Waśkiewiczowie, wSzczekarzewie 
- Niedziałkowski i Roman Lewandowski, w Ligowie - Adamkiewicz i Szy- 
mański. Trójki "Młota i Sierpa" w Szczekarzewie, Wólce i Ligowie powstały 
w październiku 1940 r. W sumie "Młot i Sierp" w tym czasie IJi\ t.«:rępie 
powtatu lipnowskiego grupował ponad 30 osóbP
o
,)"łW nJ,łlu{ ..,tnIIIX 
wM -Organizacyjnie obydwa powiaty weszły w skład Mazowieckiego Okręgu 
RRR-Ch "Młot i Sierp" z siedzibą. w Płocku. Na jego czele stanął Feliks 
Majdak. Komitet stanowili tam ponadto Bronisław Wieczorek, Włodzimierz 
Grzelak i Zygmunt Wolski. 126 W tej sytuacji zadaniem dla grup i komórek 
tej organizacji powstałych na terenie Ziemi Dobrzyńskiej stała się potrzeba 
konsolidacji wokół jakiegoś organu kierowania na szczeblu powiatu. W 
związku z tym w końcu października 1940 r. utworzony został zespół 
kierowniczy (komitet powiatowy) RRR-Ch "Młota i Sierpa" w Lipnie. Kie- 
rownictwo tej organizacji ąbjął Czesław Kolankiewicz, przedwojenny wice- 
prezes Zarządu Powiatowego Stronnictwa Ludowego w Sierpcu, który ukry- 
wał...
ię teraz prze
 poliqą. h
tlerows
 w powiecie lipnowskim. Odpowiednie 
. 'TI011 
łru;wosłn6\:pQS 
łfI£b£s rrmJ 110 f-'nt'
,t') .nr'_r 
124 ReI. K. German. Cz. KolanklewIcz; Cz. Kolanklewlcz w początkach lat trzydziestych 
z
stał członkiem Związku Młodzle
 Wiejskiej "Wici". a następnie Stronnictwa Ludowego. 
gdzie pełnił funkcję wiceprezesa Zarządu Powiatowego w Slerpcu. Po wkroczeniu arnitl 
niemieckiej został aresztowany I osadzony w więzieniu w Slerpcu. skąd w lutym 1940 r. 
udało mu się wydostać. Następnie pod zmienionym nazwiskiem udał się do powiatu 
lipnowsklego: K. G e r m a n, op. clt.. s. 150. 'uJ!oW ( .h\aT.I 
 .1 -ł I n 
125 MN. CA KC PZPR, t. osobo 10684; K. G e r m a n. op. cit. S. 145. 154-156; J. P t a- 
s I ń s k I. O działalności RRR-Ch. s. 145; M. Kra j e w s k I. Lewicowy nLch opon!, Z 
Pola Walki. s. 158. I:wl .
t.(J\-O
(H Ibnln\ Ul ):)
 .oJo=M Ol Of1\Oq r\
 2. 
126 T. K u f e l. Droga walki. Warszawa 1965. s. 63-64; M. Kra j e w 8 ki, Okupaqa 
w Płockt!, (w druku). -,I L 


I 

I 


:1 


176
>>>
dyspozycje oŁrzyma1 on w tym czasie od Juliana Wieczorka i Zygmunta 
Wolskiego. Za pośrednictwem Kolankiewicza dotarł do powiatu lipno- 
wskiego także Kazimierz German, który nawiązaJ kontakty z przyszłymi 
dziaJaczami lewicowymi na tym terenie. W kierownictwie powiatowym 
RRR-Ch w powiecie lipnowskim, oprócz Kolankiewicza, występowali: Jan 
Samodulski, Czesław Chmielewski. W następnych miesiącach w tym 
powiecie udaJo się nawet utworzyć cztery komitety gminne tej organim- 
cji. 127 Szczególny rozwój RRR-Ch w powiecie lipnowskim przypadaj na 
pierwszą. połowę 1941 r. Wiosną tego roku, mimo występują.cych trudności 
jakimi były wysiedlenia oraz wywóz na przymusowe roboty, w każdej gminie 
istniały komórki tej organizacji. W Jastrzębiu, Karnkowie, Skępem, Ligowie, 
Tłuchowie oraz Dobrzyniu n. Wisłą. utworzono komitety gminne RRR_Ch. 128 
Podobnie we wrześniu 1940 r. zdołano powołać powiatowe kierownic- 
two (komitet powiatowy) Rewolucyjnych Rad Robotniczo-Chłopskich w Ry- 
pinie. Jego przewodniczącym został znany na tym terenie działacz rewolu- 
cyjny z okresu międzywojennego Stanisław Raczkowski z Rypina. W skład 
komitetu weszli ponadto Władysław Domagalski z Okalewka, Bronicław 
Gejza ze Szczutowa i Jan Mener z Okalewka. Do Rypina przybywaj w tym 
czasie Zygmunt Wolski, Kazimierz German a także, sporadycznie, Teodor 
Kufel. 129 Działalność RRR-Ch w Rypinie i w powiecie w piexwszym okresie 
koncentrowała się wokół Raczkowskiego i Lubomira Za1ęskiego. Niebawem 
dołą.czyli do nich Franciszek KaIwaszewski, Stefan Noskowski i Antoni 
Kruszyński. Dzięki kontaktom z Kazimierzem Germanem, który został skie- 
rowany tu przez Zygmunta Wolskiego, powołano niebawem komitet gminny 
tej organizacji w Okalewie. W siedzibie tej gminy organizacja "Młot i Sierp" 
grupowaJa kilkunastu członków. Do ich grona zaliczyć trzeba oprócz Wła- 
dysława Domagalskiego i caJej jego rodziny, Jana Kęsiekiego, Władysława 
Gumińskiego, Józefa Rakoczego, Jana Menera i Czesława Wiśniewskiego. 
W gminie Szczutowo komórki "Młota i Sierpa" zakładali oprócz Bronisława 
Gejzy i Antoniego Sulkowskiego, członkowie rodzin Adamskich i Menerów. 
W następnych miesią.cach zdołano utworzyć w powiecie rypińskim 
komitety gminne RRR-Ch "Młot i Sierp" wRogowie, Zbójnie, SkIwilnie, 
Sadłowie, Długiem, Radominie i Ostrowitem. Jesienią. 1941 r. odnotowano 
także powstanie pojedynczych komórek w Osieku, Dulsku i Górznie. Aktyw- 
nością. w szeregach konspiracyjnej organizacji, oprócz wyżej wymienionych, 
wyróżniali się: Jan Kęsieki, Władysław Gumiński i Hieronim Podgórski. 
Ten ostatni zamieszkały w Cissach, gmina Szczutowo, wraz ze swym bratem 


127 T. Kufel. op. cit.. s. 64 
128 K. G e r m a n. op. cit.. s. 155. 
129 AAN CA KC PZPR. t. osobo 1256; K. G w I a z d o w I c z. B. K o b u s z e w s k 
I. T. K u f e l. ZanJs genezy t niektóre formy działalności Polskiej Partii Robotniczej w latach 
1942-1944 na pólnocnym Mazowszu, Iw:1 PPR na Mazowszu. KlUpiach t PodlasilL 
1942-1948, Płock 1962. s.30; Okręg Płocki. s. 636; zob. także: J. T o b i a s z. Na tyłach 
wroga. Obywatele radzieccy w mchu opom na ziemiach polskich 1939-1945. Warszawa 
1972. S. 92. 


177
>>>
II 


Franciszkiem oraz Janem Mellerem przed wybuchem wojny był aktyw- 
nym członkiem Komunistycznej Partii Polski. W okresie działalności RRR- 
Ch H. Podgórski został sekretarzem komitetu gminnego "Młota i Sierpa" 
w Szczutowie, a później wszedł w skład komitetu powiatowego tej orga- 
nizacji w Rypinie. pogórski wraz z Germanem założyli komórki "Młota i 
Sierpa" w pobliskich miejscowościach: Grondach, Licu, Chrzanowiźnie, 
Turce i Kosiorach. Rewolucyjne Rady Robotniczo-Chłopskie grupowały 
w powiecie rypińskim co najmniej 40 osób, choć można bez przesady 
zakładać, że liczba ta była prawie dwukrotnie wyższa. Liczbę około 40 
działaczy, z którymi osobiście kontaktował się, wymienia bowiem Kazi- 
mierz German. Z pewniością z racji krótkiego okresu działania RRR-Ch, 
a także trudnych warunków konspiracji, German nie zdołał dotrzeć do 
wszystkich członków tej organizacji w tym powiecie. Jak obliczył J. Pta- 
siński, w końcu 1941 r. na terenie 9 powiatów północnego Mazowsza, 
łą.cznie z powiatami lipnowskim i rypińskim, działało 138 komórek "Młota 
i Sierpa", które grupowały około 600 OSÓb. 130 . 
Dodać także trzeba. że członkowie RRR-Ch w ramach podejowanych 
prac organizacyjnych rozszerzali kontakty na teren sąsiedniego powiatu brod- 
nickiego. Członkowie "Młota i Sierpa" z tzw. "czelWonego Okalewka" posiadali 
jeszcze z czasów działalności Komunistycznej Partii Polski kontakty z dzia- 
łaczami lewicowymi w Brodnicy i okolicy. Kontakty z tym miastem utrzymy- 
wali: Jan Kęsieki, Jan Meller i Józef Rakoczy z Okalewka. Zostały one także 
zachowane, a nawet rozwinięte w następnych latach okupacji. 131 
Do bardzo aktywnych działaczy RRR-Ch należał wspomniany już Ste- 
fan Noskowski. W 1940 r. za tę działalność został on jednak aresztowany 
i wywieziony do obozu w Stutthofie, gdzie w kilka miesięcy potem został 
zamordowany. Kontakty z działaczami "Młota i Sierpa" na tym terenie 
utrzymywał wciąż Antoni Sulkowski, pseud. "Stary", "Lis" z Podlesia, or- 
ganizator komórek tej organizacji w gminie Gójsk w powiecie sierpeckim. 
Wśród aktywistów organiZacji występowali także Marian Wojciechowski, 
Antoni Smoliński i 'Józef Rakoczy. 132 
Gdy chodzi o skład socjalny i społeczny członków tej organizacji to 
w komórkach RRR-Ch na terenie Ziemi Dobrqńskiej spotykamy byłych 
członków Komunistycznej Partii Polski,. jednolitofrontowych działaczy 
PPS, Stronnictwa Ludowego, a także dawnych ugrupowań lewicy chło- 


II 
III 
'Iii 


1,1 
I 
II 
: I 
I 
I 
I 


I . 


130 AAN. Archiwum Warszawskiego Komitetu Wojewódzkiego (dalej cyt. - A WKW) PZPR 
wspomnienia W. Mazura oraz relacja zbiorowa (mps nr 3122): reI. K. German: K. G w I a z- 
d o w I c z. B. K o b u s z e w s.k I. T. K u f e l. op. cit.. s. 30; Okręg Płock. s. 662. 666. 
675; K. G e r m a n. op. cit.. s. 157; J. P t a s I ń s k I. O działa!nośd RRR-Ch. Iw:) 
Okręg Płocki, s. 145. podał liczbę członków tej or
anjzacjl 32-35 osób. Tam błędnie Rogów 
zamiast Rogowo; tenże. Na północ s. 52. podał. że "w szeregach organizacji w 1941 r. (w 
powiecie ryplńskim - dop. M.K.) znajdowało się 80-90 działaczy.. 
131 J. P t a s I ń s ki. Napółnoc. s. 53: M. Kraj e w s k I. Spontaniczny izoryanfzowany 
mch opom s. 355. 
132 AAN CA KC PZPR Ł osobo 15. 122; K. G w I a z d o w i cz. B. K o b u s z e w s k I. 
T. K u f e l, op. cit.. s. 30; J. Kęs I c k I. op. cit.. S. 574; Okręg Płocki, S. 656. 668. 


II 


178 


II 


II
>>>
pskiej - Niezależnej Partii Chłopskiej i Zjednoczenia Lewicy Chłopskiej 
"Samopomoc". W gronie członków tej organizacji występowali zarówno 
ludzie młodzi, jak też starsi wiekiem działacze byłej KPP i innych ugru- 
powań politycznych okresu międzywojennego.W zdecydowanej większości 
członkostwo RRR-Ch przyjmowali robotnicy rolni, robotnicy drobnych 
zakładów przemysłowych i rzemieślniczych i tylko w nielicznych przy- 
padkach pracownicy urzędów gminnych i innych instytuacji. 
Działalność komórek "Młota i Sierpa" polegała przede wszystkim na 
pracy organizacyjnej i propagandowej, werbunku nowych członków a także 
na podejmowaniu prób walki z wrogiem. Członkowie tej organizacji zbierali 
porzuconą broń, szykują.c się do pielWszych akcji zbrojnych i sabotażowych. 
Szczególną aktywnością. w tej dziedzinie wyróżniały się ogniwa "Młota i 
Sierpa" w powiecie rypińskim, których członkowie stosowali sabotaż gospo- 
darczy polegają.cy na zmniejszeniu przyrostu pogłowia trzony chlewnej, na 
niszczeniu bą.dź przekazywaniu chłopom nawozów sztucznych, wreszcie na 
nmlejszym, niż przewidywały normy, wysiewie ziarna, w celu obniŻenia 
plonów w gospodarstwactl ząjętych przez Niemców l33 . 
W ramach działalności propagandowej dzialają.ce na tym terenie grupy 
RRR-Ch związane z Płockiem kolportowały gazetkę Komitetu Okręgowego 
tej organizacji pt: "Komunikaty Radiowe". Ta konspiracyjna gazeta wyda- 
wana była przez Teodora Kufla, pseud. "Teoch" w mieszkaniu Piotra Zie- 
lińskiego w Płocku, przy ul. Dobrzyńskiej. Ukazywala się od września 1941 
r. do stycznia 1942 r. Pismo przestalo wychodzić z chwilą. wejścia RRR-Ch 
do Polskiej Partii Robotniczej.l34 Komitet Centralny Rewolucyjnych Rad 
Robotniczo-Chłopskich wydawał także własne pismo pod tytułem "Młot i 
Sierp". Gazetka ukazywała się od marca do grudnia 1941 r. w Warszawie 
jako tygodnik w formie powielanęj. Pojedyncze egzemplarze spotykano także 
w powiatach lipnowskim i rypińskim 135. 
RRR-Ch "Młot i Sierp" na terenie Ziemi Dobrzyńskiej nie zdołały 
jednak sformować własnej siły zbrojnej. Jedynie w powiecie rypińskim 
Lubomir Załęski podejmował próby utworzenia fonnacji wojskowej RRR- 
Ch - CzeIWonej Milicji. Nie przybrały one jednak ram organizacyjnych. 136 
Jak się wydaje członkowie tej organizacji więcej uwagi poświęcili na 
pracę ideologiczną.. W założeniach programowych RRR-Ch zwracały bo- 
wiem uwagę na zasadnicze przeobrażenia, jakie miały dokonać się na- 
tychmiast po usunięciu okupanta: reformę rolną., nacjonalizację prze- 
mysłu, wyeliminowanie obcego kapitału, a także zapewnienie masom 
pracują.cym dostępu do oświaty i kultury. Aresztowania członków tej 
organizacji w 1941 r. nie zdołały jej całkowicie rozbić na terenie oma- 


133 w. T y l z a . op. cit.. s. 6; K. G e r m a n. op. cit.. s. 147-148.67. 
134 AAN CA KC PZPR, t. osobo 8350; J. P t a s I ń s k I. Na północ, s. 56. 
135 L. Ź y c kl. J. W I e c z o rek. w: 
inęli w walce. Sylwetki bojowników AL i GL 
Warszawa 1957. s. 62; B. D Y m e k. Jldian Wieczorek (..Julek'1. Iw:) Okręg Płocki, s. 169; 
K. i K. C I e c h a n o w s c y. Tą/na działalność. S. 86. 
136 M. Kra j e w s k I. Lewicowy nich 0POI'U, Z Pola Walki. S. 163. 


179
>>>
"I 
I 
I 


wianych powiatów. Jej członkowie, którzy uniknęli represji, weszli później 
w skład Polskiej Partii Robotniczej. 


II 


18. POLSKA PARTIA ROBOTNICZA 


II I 
I 
III 
II 


Po utworzeniu w Warszawie w styczniu 1942 r. Polskiej Partu Ro- 
botniczej najważniejszym zadaniem pieIWszego okresu jej działalności 
stała się rozbudowa organizacyjna w terenie. W krótkim stosunkowo 
czasie, mimo niezwykle niesprzyjają.cych warunków, powstały komitety 
terenowe. Nawiązały one kontakty z grupami byłych członków Komuni- 
stycznej Partu Polski, a -także innych, powstałych w okresie okupacji 
hitlerowskiej, orgaillzacji lewicowych. W rzeczywistości proces tworzenia 
poszczególnych ogniw i instancji partyjnych był bardzo skomplikowany 
i trudny. Stwierdzenie to nade wszystko należy odnieść do terenów włą- 
czonych do Rzeszy. 
Cały kraj pod względem organizacyjnym został podzielony na ob- 
wody, a te z kolei na okręgi. Okręg dzielił się natomiast na powiaty. 
Jednym z obwodów był Obwód nr VI w Łodzi i obejmował następują.ce 
okręgi: łódzki, poznański, pomorski i płocki. W rzeczywistości jednak to 
utworzenia okręgu pomorskiego PPR nie doszło. PPR, która rozwinęła 
się na tym terenie, przede wszystkim w omawianych tu powiatach Lipno 
i Rypin, weszła w skład Okręgu PPR w Płocku. Od października 1942 
r. do maja 1943 r. okręgiem tym kierowali Czesław Małkowski, a nastę- 
pnie Jan Wilczyński. Obydwaj zginęli z rąk hitlerowców. Kierownictwo 
PPR objął potem Władysław Marchoł. 
Okręg Płocki, zwany także w literaturze Okręgiem Płocko-Ciechano- 
wskim, obejmował rozległy obszar byłego województwa warszawskiego 
oraz dwa wspomniane powiaty z województwa pomorskiego (w granicach 
po l kwietnia 1938 r.) - rypiński i lipnowski. Cały teren, nazywany 
często także Północnym Mazowszem, dzielił się na dwie części: Kurpie i 
Płockie. Płockie obejmowało powiaty: płońSki, płocki, sierpecki, mławski, 
ciechanowski, gostynińskt, lipnowski i rypiński oraz część pułtuskiego. 
Kurpie natomiast .:. powiaty: przasnyski, makowski , ostrołęcki i część 
pułtuskiego. 137 
Polska Partia Robotnicza w Okręgu Płockim, w tym także w powi
- 
tach lipnowskim i rypińskim, została utworzona na bazie powstałych w 
1940 i 1941 r. Rewolucyjnych Rad Robotniczo-Chłopskich "Młot i Sierp". 
Członkowie tej organizacji, po utworzeniu w styczniu 1942 r. PPR, zgłosili 
do niej swój ekces. 20 lutego 1942 r. na posiedzeniu konspiracyjnego 
Komitetu Okręgowego RRR-Ch w Płocku uznano za słuszną. decyzję Zyg- 


j 
j 
III 
!III 
I 
n 
II I 
I I 
I I 
I 
I 


137 W. P I e t r z a k. Wyzwolenie północnEj częśc! wqJewództwa warszawskiego. PPR 
w walce o budowę zrębów władzy ludowej. Warszawa-Płock 1972. s. 9; J. Ślą s k I. op 
cit.. t. 3-4. s. 122. 134. 


180
>>>
Wisłą., Lipno, Bobrowniki, Rypin, Skępe, Dobrzyń nad DIWęcą. i Kikół) i 
763 wsie. Obwód dzielił się na 146 gmin. 16 
W czasie Powstania Listopadowego nie zmieniono istnieją.cego po- 
działu adminstraqjnego. Również Statut Organiczny z 26 lutego 1832 r., 
faktycznie likwidują.cy ustrój Królestwa, utrzymywał podziały na woje- 
wództwa, wsie i gminy (okręgi). Po kilku jednak latach dekret Mikołaja 
I z 23 lutego 1837 r. wprowadził nazwę gubernia w miejsce dotychcza- 
sowego województwa. Kolejny ukaz z 29 września 1842 r. przemianował 
obwody na powiaty, a pOwiaty (ze względu na cele sądowe) na okręgi. 
Dekrety z lat 1837 i 1842 nie zmieniły granic tych jednostek, w tym 
także powiatu lipnowskiego. 
Podczas Powstania Styczniowego 1863/ 1864 zachowano podział 
Królestwa na województwa i powiaty. Wraz z klęską powstania upadła 
także administracja Królestwa. Rzą.d carski przystą.pił do likwidacji od- 
rębności ustrojowej obszaru Królestwa Polskiego. Ukaz z 19 grudnia 
1866 r. wprowadził nowy podział kraju na dziesięć mniejszych guberni. 
Ziemia Dobrzyńska weszła w skład guberni płockiej, początkowo jako 
powiat lipnowski, z którego w 1867 r. wyodrębniono drugi powiat - 
rypiński. W powiecie lipnowskim poza Lipnem, wymieniano wtedy 4 
miasta i 18 gmin wiejskich, a w powiecie rypińskim, obok Rypina znaj- 
dowało się jedno miasto i 15 gmin wiejskich. W takim podziale pozostała 
Ziemia Dobrzyńska do momentu odzyskania niepodległości w 1918 r 17 . 
Jedynie rozporządzeniem władz niemieckich z 23 lutego 1916 r. obydwa 
powiaty lipnowski i rypiński połączono na nowo w powiat lipnowski 18 . 
W odrodzorwm państwie polskim na mocy ustawy z 2 sierpnia 1919 r. 
przywrócono dawne polskie jednostki organizacyjne, to jest województwa i 
powiaty. Obydwa odrodzone powiaty rypiński i lipnowski, weszły w skład 
jednego z województw - województwa warszawskiego. Scalona w ten sposób 
Ziemia Dobrzyńska pozostała w składzie tego województwa do 1938 r. 


T a b e l a 1: Powierzchnia powiatów Ziemi Dobrzyńskiej 
wedlug stanu z 1 stycznia 1935 r. 


Powiat Powierzchnia Z powierzchni przypadało na własność 
wkm 2 polską niemiecką inne 
lipnowski 1.496 1.202 269 25 
rypiński 
 1. 220 1.046 128 46 


Ź ród ł o: Centralne Archiwum Wojskowe ICAWI, DOK VIII. 371.8. 282, 287. 


16 Ibid. 
17 R. P i o t r o w s k I, Powiat rypiński na przełomie XIX i XX wieku, Iw:' Szkice 
Rypińskie, Bydgoszcz 1967. s. 108-109; M. K a II a s, op. cit. s. 202-204. 
18 W. T r z e b I ń s k I, Niemieckie podziały ziem polskich w okresie 1815-1945. 
Dokumentacja Geograficzna. 1955. z. 9 , s. 100-103; Województwo wlocławskie, s. 167. 


15
>>>
munta Wolskiego, przebywającego wtedy w Warszawie, o akcesie Rewo- 
lucyjnych Rad Robotniczo-Chłopskich do PPR. Początki formowania się 
ogniw PPR zbiegły się tu z bolesną stratą, jaką było aresztowanie .Z. 
Wolskiego w nocy z 3 na 4 kwietnia 1942 r. 18 września tego roku, 
wyrokiem sądu doraźnego został on skazany na karę śmierci. Wraz. z 
grupą działaczy lewicowych powieszony został w Płocku, na placu, który 
nosi obecnie jego imię. 138 
25 kwietnia 1942 r. w Płocku zebrał się na swym posiedzeniu Ko- 
mitet Okręgowy PPR, który wybrał sekretarzem Kazimierza Germana. W 
skład komitetu weszli ponadto: Teodor Kufel, Bolesław Lewandowski, 
Czesław Małkowski, Feliks Majdak, Lucjan Piotrowski i Stanisław Pi 0- 
trowSki. 139 Na posiedzeniu tym podjęto decyzję o wydawaniu konspira- 
cyjnej gazetki pod nazwą "Głos Mazowsza", organu Komitetu Okręgo- 
wego PPR. Redakcję pismo powierzono sekretarzowi KO, K. Germa- 
nowi. Dalsze prace organizacY.ine w tym komitecie rozwijały się w 
bardzo trudnych okolicznościach. Zostały one sfinalizowane po 
przyjeździe T. Kufla z Warszawy na przełomie lipca i sierpnia 1942 
r. oraz po przybyciu we wrześniu tego roku delegata Komitetu Ob- 
wodowego PPR Łodzi, Stefana Przybyszewskiego, pseud. "Władek".140 
W. Przybyszewski odbył szereg spotkań z działaczami Okręgu Płoc- 
kiego. Ich głównym tematem była sprawa tworzenia grup i oddziałów 
Gwardii Ludowej, a także utrzymywania łączności z komitetem ob- 
wodowym.' Stamtąd miała bowiem do okręgu docierać prasa kon- 
spiracyjna. W związku z tym, że W. Przybyszewski pełnił w tym 
czasie funkcję sekretarza Komitetu Okręgowego Włocławek, podjęto 
temat nawiązania kontaktów między Włocławskiem a Płockiem, tym 
bardziej, że Okręg Płocki obejmował leżące niedaleko Włocławka po- 
wiaty Ziemi Dobrzyńskiej - lipnowski i rypiński. W tym celu w kwietniu 
1943 r. do Włocławka udał się sekr
tarz Komitetu Okręgowego PPR 
w Płocku. K. German. W perspektywie czasu planowano bowiem utwo- 
rzenie Włocławskiego Okręgu PPR z włączeniem do niego omawianych 
tu powiatów lipnowskiego i rypińskiego oraz brodniekiego, które dotąd 
podporządkowane były Okręgowi PPR w Płocku. Niekorzystny rozwój 
wydarzeń w maju 1943 r. uniemożliwił realizację tego planu. 141 
Po nawiązaniu kontaktów z Komitetem Obwodowym w Łodzi na 
teren Mazowsza Płockiego zaczęła napływać prasa konspiracyjna. Oprócz 


138 AAN CA KC PZPR. t. osobo 8350; K. C I e c h a n o w s k I. Ruch oponL.., Warszawa 
1972 S. 76-77; T. K u f e l. Droga walki, S. 107: M. Kra j e w s k I. Lewicowy nu:h 
oponl, S. 92-93; ponadto zob.: D. S t e y e r. Z dziejów nu:hu opom w Tomni[( (1939- J 945). 
Rocznik Toruński. 1974. nr 9. S. 76 I n. 
139 J. P t a s I ń s kl. Na północ. S. 91: Inne składy KO PPR podają: T. C z a p II ń- 
s k I. Z dzi£jów łódzkiej organizacji Polskiej Partii RobotnicZ£j, Rocznik ŁódzkI, Ł 6: 1962. 
S. 24-25: T. P I e t r z a k. PPR na Ma2DWSZłl, Barny 1968. nr l. S. l. 3; K G e r m a n. 
Droga do cehl, S. 169- )72. . 
[40 T. K u f e l. Droga, s. 110; B. D Y m e k. Narodziny PPR na Mazowszu i Podlasill, 
Trybuna Mazowiecka. 1967. nr 12 s. 3. 
141 K G e r m a n. Droga do cehl, S. 183. 


181
>>>
centralnej prasy PPR ("Trybuna Wolności" i "Gwardzista") pOjawiły się 
tu pisma KO w Łodzi: "Głos Łodzi", "Trybuna Ludu", "Chłopskie Jutro" 
i inne. ]42 
W kwietniu 1943 r. nastąpiły masowe aresztowania organizatorów 
PPR w Łodzi. Dotknęły one kierownictwo Komitetu Obwodowego Polskiej 
Partii Robotniczej. W związku z tym kierowniczy aktyw Okręgu Płockiego 
wznowił bezpośrednią łączność z Komitetem Centralnym PPR w Warsza- 
wie. W tym celu T. Kufel w lipcu 1943 r. udał się ponownie do Warszawy 
i podjął rozmowy w KC. Odtą.d Płocki Okręg PPR podlegał bezpośrednio 
Komitetowi Centralnemu PPR. Sytuacja taka przetIWała aż do wyzwo- 
lenia. 
W kwietniu 1942 r. doszło do nawiązania kontaktów między b. 
członkami KPP oraz RRR-Ch powiatu rypińskiego z Komitetem Okręgo- 
wym PPR w Płock':1' Wiosną tego roku do powiatu rypińskiego docierał 
Kazimierz German, wybrany 25 kwietnia 1942 r. sekretarzem komitetu 
okręgowego. Spotykał się on z działaczami lewicowymi, m.in. wOkalewku 
i Rypinie. W maju i w czeIWCU tego roku przyjeżdżał tu także inny 
działacz komitetu okręgowego, Teodor Kufe1 143 . 
Kontakty te doprowadziły do powołania w dniu 16 maja 1942 r. 
konspiracyjnego Komitetu Powiatowego PPR w Rypinie]44. Sekretarzem 
komitetu wybrano Stanisława Raczkowskiego zamieszkałego wówczas w 
tym mieście. S. Raczkowski liczył w tym czasie blisko 50 lat i był do- 
świadczonym działaczem komunistycznym i związkowym. W połowie lat 
dwudziestych wstąpił do KPP i działał w jej szeregach aż do 1938 r. 
Należał do organizatorów Związku Zawodowego Pracowników Komunal- 
nych i Użyteczności Publicznej, działał także w Związku Zawodowym 
Robotników Rolnych. Był organizatorem i uczestnikiem licznych strajków 
i demonstracji. Zastępcą Raczkowskiego w komitecie powiatowym PPR 
został inny działacz b. KPP, organizator Rewolucyjnych Rad Robotniczo- 
Chłopskich, Władysław Domagalski, pseud. "Kowal", "Piotr". 
Konspiracyjny komitet PPR w Rypinie począ.tkowo składał się z 
kilku osób. Niebawem jego skład został rozszerzony. Wśród jego akty- 
wu występowali także: Hieronim Podgórski, Tadeusz Żyra, Jan Kęsieki, 
Franciszek Kaxwaszewski, Bronisław Gejza, Józef Rakoczy, Marian 


142 AAN CA KC PZPR. t. 1810/1. k. 1-90; K. G e r m a n. Droga do celu, s. 174. 
143 T. K u f e l. Droga walki. s. 107; K. C I e c h a n o w s k I. O Polskę wolną i 
sprawiedliwą. WfK 1968. nr 50. s. 3-4: M. Kra j e w s k I. Lewicowy nIch opon!, s. 93. 
144 Rel. J. Wieczyński; M. Kra j e w s k I. W dzielnicy Rj, WfK 1975. nr 24. s. .7; 
Data powstania KP PPR w Ryplnie w dotychczasowych opracowaniach podawana jest 
rożnie: K. G w I a z d o w I c z. B. K o b u s z e w s k I. T. K u f e l. op. cit.. s. 20 I T. 
K u f e I. Droga walki. s. 113. fakt ten umiejscawiają na przełomie listopada I grudnia 
1942 r., J. Rakoczy w swojej relacji podaje marzec 1942 r.. uczestnicy założycielskiego 
posiedzenia. w tym m. In. W. Gumlńskl. zgodnie podają datę 16 maja 1942 r., natomiaSt 
K. G e r m a n. Droga do celu, s. 165. jest zdania. te przekształcenie komitetu powiatowego 
RHl
-Ch w KP PPR nastąpiło przed 16 maja 1942 r.. podobnie powołując się na relację 
K. Germana. podaje J. P t a s I ń s k I. Na północ. s. 106. 400. 


182
>>>
Wojciechowski, Lubomir Załęski, Antoni Kruszyński, Władysław Gumiń- 
ski, Stanisław SkQwroński i inni. Wobec bardzo rozbieżnych relacji trud- 
no jednoznacznie ustalić, którzy z tych działaczy weszli w skład 5-oso- 
bowego Komitetu Powiatowego PPR w Rypinie. ]45 Jego członkowie od- 
powiedzialni byli za poszczególne odcinki konspiracyjnej działalności. 
L. Załęski miał za zadanie rozprowadzać obligacje Komitetu Daru Na- 
rodowego. . 
Wiosną. 1943 r. aresztowany został przez Gestapo sekretarz KP PPR 
wRypinie, S. Raczkowski. Ze względu jednak na agonalny stan zdrowia 
został niebawem zwolniony. 24 kwietnia tego roku zmarł w Rypinie na 
gruźlicę płuc. Jego śmierć była poważnym ciosem dla komórek partii w 
mieście i w powiecie. Z uznaniem wyrażał się o sekretarzu Raczkowskim 
Kazimierz German, sekretarz Komitetu Okręgowego PPR w Płocku: "Przy- 
kładem wzorowego komunisty pozostanie zawsze Stanisław Raczkowski, 
robotnik z Rypina, który od maja 1942 r. pełnił funkcję sekretarza 
Komitetu Powiatowego w Rypinie. Po raz ostatni rozmawialiśmy z nim 
w końcu listopada 1943 r. (winno być: kwietnia 1943 r. - dop. M.K) w 
samym Rypinie, gdzie leżał na łożu śmierci i wypluwał resztę płuc prze- 
żartych gruźlicą.. Patrzylimy na to gasnące życie człowieka liczą.cego około 
50 lat, którego sterały więzienia, bezrobocie i głód. (...) A ile on w ostatnich 
chwilach swego życia wypowiedział pięknych sentencji rozgrzewają.cych 
serca nas młodych rewolucjonistów do wciąż nowych walki]46. 
Po śmierci Radzkowskiego funkcję sekretarz przejął formalnie Wła- 
dysław Domagalski z Okalewka, który ze względu na poważną. chorobę 
Raczkowskiego wypełniał już wcześniej te obowiązki. Zastępcą Domagal- 
skiego został Jan Kęsieki. Na przełomie lat 1943/ 1944 Komitet Powia- 
towy PPR w Rypinie poszerzono o nowych członków. Zmian w składzie 
tego komitetu dokonano także w czeIWCU i lipcu 1944 r. 8 lipca tego 
roku w zabudowaniach Bielickiego w Okalewie odbyło się konspiracyjne 


145 Skład powołanego 16 maja 1942 r. KP PPR w Ryplnie budzi bardzo poważne 
kontrowersje. stąd też niemożliwe jest dokładne ustalenie faktycznego je
o składu; B. 
K a p łan. Z rewolucyjnych tradyęji, Iw:) Szkice, s. 163. poza Raczkowskim I Domagalsklm 
podaje: W. Gumlńskiego. Jana Małka. Bronisława Gejzę. Sulkowsklego I Adamczewsklego. 
J . Małek nie występuje w żadnych Innych opracowaniach. Zresztą sam B. Kapłan w tej 
pracy nie wymienia go w składzie członków PPR I AL z powiatu ryplńskle
o (s. 177-179). 
Adamczewski. gdzie Indziej u Kapłana: Adamklewlcz. to ponad wszelką wątpliwość Adamski 
z Clss. (Antoni) Sulkowskl z pewnością nie mógł być w składzie KP PPR w Ryplnie. ponieważ 
działał w tym czasie w powiecie sierpeckim. a później w lipnowsklm. Za B. Kapłanem taki 
skład KP podało wielu autorów opracowań. m.in. K. C I e c h a n o w s k I. Ruch oponł, 
s. 292; J. S z I l I n g. Z dzi£jów nlCml robotniczego, s. 191; J. C h a m o t. Działalność 
PPR Iw:) Z działalności, s. 31-32; T. K u f e l. Droga walki, s. 114. tenże w składzie KP 
wymienia także Jana Mellera. Meller. pseud. "Kozioł". .Kozleł" w skład KP wszedł dopiero 
w czerwcu 1944 r. Błąd ten popełnia także J. P t a s I ń s k I. Na północ. s. 106; zob. 
ponadto: Okręg Płocki, s. 655 oraz M. Kra j e w s k I. Lewicowy nICh oponł, s. 94. 
146 AANCA KC PZPR. sygn. .195/1-5; M . Kra j e w s k I. Lewicowy nICh oponł, s. 
94-95. 


183
>>>
r 


posiedzenie KP PPR, na którym rozszerzono skład komitetu. Do jego 
grona włą.czono wtedy: Wacława Kwiatkowskiego, Mariana Wojciecho- 
wskiego, Jana Mellera, Władysława Domagalskiego, pseud. ..Tomasz", 
..Burżuj", Józefa Rakoczego - wszyscy z Okalewka, Antoniego Smoliń- 
skiego z Rokitnicy, Aleksandra Teskę z Zasad i Szczepana Czarneckiego 
z CiSS 147 . Dwóch członków tego komitetu poniosło niebawem śmierć 
z rą.k faszystów. Władysław Domagalski, ..Tomasz", ..Burżuj" rozstrze- 
lany został w czasie pacyfikaCji Okalewka 28 sierpnia 1944 r., Ale- 
ksander Teska rozstrzel
y został l listopada tego roku w Zasadach. 
Okalewko, z którego pochodziła większość członków komitetu powia- 
towego, od momentu przejęcia funkcji sekretarza przez W. Domagal- 
skiego aż do wyzwolenia było siedzibą. konspiracyjnego Komitetu Po- 
wiatowego PPR powiatu rypińskiego. Organizatorska działalność Komi- 
tetu Okręgowego PPR w Płocku, a w szczególności sekretarza KO 
Kazimierza Germana i członka KC Mieczysława Bodalskiego, przyczyniła 
się w dalszej kolejności do utworzenia Komitetu Powiatowego PPR 
 
Lipnie. Powstał on na przełomie lat 1943/1944, a jego sekretarzem 
mianowano Czesława Kolankiewicza, przedwojennego działacza Stron- 
nictwa Ludowego w powiecie sierpeckim, Członkami konSpiracyjnego KP 
PPR zostali Roman Lewandowski, Teodor i Walenty Chmielewscy, Sta- 
nisław Belczyński i Stanisław Urbaczewski 148 . Działalność tego komitetu, 
szczególnie w 1943 r., charakteryzowało rozproszenie wysiłków organi- 
zacyjnych. Mimo to udało się zorganizować w powiecie sieć komórek tere- 
nowych. Powstały one w Jastrzębiu i Skępem, a następnie w Ligowie i 
Chalinie. W późniejszym okresie utworzono także komitety gminne PPR w 
Jastrzębiu, Wólce, Skępem, Chalinie i Dobrzyniu n. Wisłą.149. Działalność 
PPR w powiecie lipnowskim związana była z ośrodkami konspiracyjnymi 
w są.siednim powiecie sierpeckim. Dzięki tym kontaktom powstały dalsze 
ogniwa organizaCji w Steklinie, Adamowie, Dobaczewie oraz Ligowie. Do- 
dać bowiem trzeba, że główni organizatorzy partii w tym powiecie, tj. 


147 AAN CA KC PZPR. sygn. 195/1-5; J. Kęs I c k I. op. cit., s. 575-576; Walki i 
zwycięstwa PPR na Pomorzu. Gazeta Pomorska 1961, nr 190. s. 2; Okl"ęg ptock
 s. 635. 
637. 655. 662. 666. 675; J. P t a s I ń s k I. Na północ. s. 169. w składzie powołanego 
w lipcu KP PPR podaje dodatkowo Czesława WIśniewsldego; W. Domagalsld. Z. DomagaIski. 
J. Kęsickl w zbiorowej relacJI w AAN CA KC PZPR pt; "Początld ruchu rewolucyjnego na 
terenie powiatu ryplńsklego. w składzie KP PPR wymieniają tylko W. Domagalsldego. J. 
Kęstcldego, W. Kwiatkowskiego. M. Wojciechowskiego. J. Rakoczego I A. Smolińskiego. 
148 ReI. Cz. Kolanldewicz; J. P t a s I ń s k I. Na póbwc, s. 108: T. K u f e l. Droga walk
 
s. 114. J. P t a s I ń s k I. Z działalności PPR. s. 122 oraz K. C I e c h a n o w s k I. Ruch 
opon!, s. 392. w składzie KP PPR w Upnie wymieniają ponadto Makaruka; w swoim 
oświadczeniu przechowywanym w AAN. A-KW PZPR-B. Makaruk zaprzecza temu. twierdząc. 
że w tym czasie nie był członkiem PPR; K. German w relacji z 1973 r. podał. że KP PPR 
w Upnie powstał już przed 25 kwietnia 1942 r., co znajduje potwierdzenia w literaturze 
przedmiotu. a także Innych relacjach działaczy tej partII. 
149 J . G a ras. Oddziały Gwardii i Armii Ludowej w Obwodzie Łódzkim. Rodowody, 
zanJs organtzagi i działań. WPH 1962. nr 1, s. 205; J. s z i l i n g. Z dziejów nlch!L 
robotniczego. s. 192. 


184 


'II
>>>
Antoni Sulkowski i Józef Pilarski pochodzili i zamieszkiwali w granicz- 
nych wsiach powiatu lipnowskiego i sierpeckiego 150 . 
Podobnie w powiecie rypińskim Polska Partia Robotnicza rozwijała 
się w Okalewku, Rokitnicy, Janowie, Zdunach, Przywitowie, Kowalkach, 
ŚWiedziebni, Szczutowie i szeregu innych miejscowościach. Najsilniej 
jednak wpływy PPR zaznaczyły się w Okalewku , określanym często jako 
"czeIWone Okalewko". W pracy konspiracyjnej w tej wsi i okolicy zaan- 
gażowane były całe rodziny, m.in. Domagalskich, Gumińskich, Kęsiekich, 
Rakoczych, Adamskich ( Mellerów. W szeregach Polskiej Partii Robotni- 
czej było np. wielu z rodziny Domagalskich: Antoni (syn Jana), Zdzisław 
(syn Władysława, ps. "Burżuj"), Czesław (syn Antoniego), Ludwik (syn 
Józefa), Stanisław (syn Józefa), Dominika (córka Józefa), Władysław, 
Stanisława), Helena (żona Władysława, pseud. "Kowal" i inni 151 . "Wła- 
ściwością. tego terenu - wspominała J. S. Ludwińska - było m.in. to, że 
można było nocą. zapukać do nieznajomych nawet ludzi, zatrzymać się 
u nich, pożywić i odpoczą.ć" l 52. 
Rozwój sieci organizacyjnej PPR na terenie powiatu rypińskiego tak 
oceniał sekretarz KO PPR w Płocku, Kazimierz German: "Na począ.tku 
czeIWca 1944 r. "Marta" (chodzi o Jadwigę Sabinę Ludwińską. - do'p. 
M.K.),jai inni towarzysze udaliśmy się do powiatu rypińskiego. Tamtejsze 
okolice najbardziej nadawały się na bazę dla oddziałów partyzanckich. 
Istniały tam odpowiednie warunki terenowe i organizacyjne, rozbudowa- 
na była partia na wsi. Podczas naszego pobytu na tamtejszym terenie, 
przeprowadziliśmy wiele rozmów, przyjrzeliśmy się pracy partyjnej, po- 
magaliśmy w jej organizowaniu"153. 
Mózgiem konspiracyjnej działalności w Okalewku i powiecie ry- 
pińskim był sekretarz KP PPR, Władysław DomagaIski, pseud. "Kowal". 
"Aby żyć, pracował ciężko w swej kuźni w Okalewku, z której miał 
rozległy widok na wszystkie drogi wiodą.ce do wsi. Od czasu aresztowań 
(w lutym 1944 r. -dop. M.K.) "Kowal" zachował zdwojoną. czujność. W 
dzień pracował normalnie, ale jednocześnie bacznie obseIWował. co 
się działo wokół. Badał, kto zbliża się do kuźni. Wiedział, że Gestapo 
aresztuje nąjczęściej w nocy, dlatego na noc udawał się dla siebie 
tylko znanych kryjówek. Przezorność ta szybko okazała się słuszna. 


150 J. P t a s I ń s k I. Z mazowieckich pól s. 225-226; M. Kra j e w s k I. Lewicowy 
mch oponL, s. 95; J. P t a s I ń s k I. Napó!:noc, s. 108; w ostatniej pracy podaje błęd(1le 
nazwisko Sulkowskiego jako Sułkowskiego. 
151 ReI. J. Rakoczy; B. D Y m e k. Dzi£je PPR w Okręgu Płockim (1942-1945), Iw:) Okręg 
Płocki, s. 38; tenże. Mazowieckie rodziny. Z dzi£jów walki w sZRreg=h Polski£j Partii 
Robotniczęj. Warszawa 1977. s. 67-91. 
152 Cyt. za: J. S. L u d w I ń ska. op. cit.. s. 265. 
153 K. G e r m a n, W konsplr=jl, [w:) Mazowsze w walce, Warszawa 1964. s. 199; 
Jadwiga Sabina LudwIńska. pseud. "Marta", ur. w 1907 r. w Młodzawach w powiecie 
plńczowskim. Od 1926 była członkiem KZMP. a od 1929 r. KPP. W latach drugiej wojny 
światowej była aktywną działaczką PPR. Od maja 1944 do stycznia 1945 r. pełniła funkcję 
delegata KC PPR na Okręg Płocki. 


185
>>>
I 
I 


Wkrótce po aresztowaniu grupy Załęskiego, gestapowcy przyszli wczes- 
nym rankiem do domu "Kowala" , ale go nie zastali. Odtąd przeszedł 
całkowicie na stopę nielegalną. Rzadko bywał w domu. Poświęcił s
ę 
walce z wrogiem.. .,,154. Odtąd W. Domagalski ukrywał się, używając 
pseudonimu "Piotr". Wcześniej Domagalski zainicjował gromadzenie 
środków opatrunkowych, lekarstw i szczepionek, które zdobywano m.in. 
w aptece w Rypinie. 
W pieIWszej dekadzie czeIWca 1944 r. na teren Okręgu Płockiego 
przybyła wspomniana już delegatka KC PPR, J. S. Ludwińska. Na po- 
siedzeniu Komitetu Okręgowego PPR w drugiej połowie czeIWca tego roku 
podjęto decyzję rozszerzenia składu osobowego komitetu okręgowego. Do 
jego grona włączono sekretarza KP PPR w Rypinie, Władysława Doma- 
galskiego oraz Mieczysława Bodalskiego, Jakuba Krajewskiego i Bolesła- 
wa Stępniewskiego. Jeden z czołowych działaczy KO PPR, T. Kufel prze- 
szedł do pracy w Dowództwie Głównym Gwardii Ludowej. Delegatka KC 
PPR, J. S. Ludwińska, oceniając postawę działaczy PPR w Okręgu Płoc- 
kim, określała W. Domagalskiego "lat trzydziestu kilku, doświadczonego 
działacza, kapepowca, o dużych wpływach w Rypińskiem"155. Po posie- 
dzeniu KO PPR, J. S. Ludwińska razem z L. Markowskim udali się na 
teren Ziemi Dobrzyńskiej. Tutaj mieli "spotkać Władysława Domagal- 
skiego, dokonać jego "nominacji" na członka komitetu okręgowego i razem 
już zająć się powiatami rypińskim i lipnowskim. Bezzwłocznie udaliśmy 
się do wsi Okalewo (winno być Okalewko - dop. M. K.), gdzie mieszkali 
Domagalscy"156. J. S. Ludwińska zyskała wysoki autorytet działaczy par- 
tyjnych na terenie Ziemi Dobrzyńskiej . "Marta" - wspomina Cz. Szcze- 
pański - miała dość rzadki dar zjednywania oraz mobilizowania ludzi do 
trudnych zadań. Urzekała nas swoją prostotą i serdecznością w bezpo- 
średnich kontaktach ,,157. 
Wśród ówczesnych ocen Komitet Powiatowy PPR w Rypinie należał 
do naj aktywniejszych na terenie Okręgu Płockiego. W całym powiecie 
rypińskim w okresie okupacji rozganizowano bowiem 16 komórek Pol- 
skiej Partii Robotniczej. Istniały one m. in. wOkalewku - 3, Okalewie 
- 2, Rokitnicy - 2 oraz po jednej w Zasadach, Młyńskach. Strzygach, 
Janowie, Pręczkach, Grąbcu, Podolu, Zofiewie, Płocicznie i innych. 158 
Na pograniczu powiatów rypińskiego i sierpeckiego komórki PPR 
zakładali także wspomniani już Antoni Sulkowski z Agnieszkowa, gmina 
GÓjsk oraz Józef Pilarski ze wsi Su dragi. W sprawozdaniach Gestapo w 


I 
II 
I 
II 
I 
II 
I 
II 
I 


, i 


154 Cyt. za: B. D Y m e k. Mazowieckie rodziny. s. 70. 
155 J. S. L u d w I ń ska. W przeddzfeń wolnośd. Iw:! Okręg Płocki, s. 417. 
156 Ibid., s. 417-418. 
157 Cyt. za: C z. S z c z e p a ń s klm. Nie szczędzili sił. by plony były niskie. Iw:! 
Okręg Płocki, s. 483. 
158 AAN CA KC PZPR. t. osob: 2557. 7030 oraz sygn. 190/1. t. 5. k. 67; J. Kęs I c k I. 
op. cit.. s. 576; J. S. L \.1 d w I ń s k a, W przeddzień wolności. Iw: I Okręg Płocki, s. 418; 
J. p t a s I ń s k I. Na północ. s. 138. błędnie podał zamiast Zoflewa - Zofiówka. zamiast 
Młyńskach - Młyńsku. 


186 


I' 
II
>>>
Grudzią.dzu J. Pilarski wymieniany jest jako komendant PPR w powiatach 
rypińskim i sierpeckim. Istotnie, obydwoje odegrali poważną. rolę w orga- 
nizowaniu komórek PPR, a przede wszystkim wnieśli znaczny wkład w 
rozwój grup Gwardii Ludowej. 
Jedno ze sprawozdań Gestapo podawało także liczbę członków i 
sympatyków PPR w powiecie rypińskim - 83 lipnowskim - II, sierpeckim 
- 26. Raport grudzią.dzkiego Gestapo z 27 lipca 1943 r. stwierdzał, iż .:z 
powodu należenia przeq pieIWszą. wojną. światową. powiatów Rypin i 
Lipno do Rosji oraz z powodu, że tereny te są. zamieszkałe przez ludność 
narodowości polskiej, która nie włada językiem niemieckim i nie zna 
kultury niemieckiej, werbunki komunistów padły na żyzne podłoże"159. 
Raport grudzią.dzkiego Gestapo, podpisany przez Petera Rowitza, zauwa- 
żał ponadto, że na terenie Ziemi Dobrzyńskiej istnieją. "jeszcze inne or- 
ganizacje oporowe, lecz PPR staje się coraz silniejsza i wypiera pozostałe 
organizacje"160. Mówią.c o ilości członków PPR według dokumentów n
e- 
mieckich, warto odnotować, że J. S. Ludwińska w swoim raporcie z 18 
lipca 1944 r. podała, że w powiecie rypińskim PPR liczy 45 członków 161 . 
Sekretarz KP PPR w powiecie lipnowskim podał natomiast w swojej 
relacji, że partia w tym powiecie grupowała 65 osób. Podobnie, na koniec 
1943 r., liczbę około 60 członków w tym ostatnim powiecie wymienia J. 
Ptasiński 162 . W kontekście tych danych wydaje się, że ilość członków, a 
także sympatyków PPR na terenie Ziemi Dobrzyńskiej (w tym przede 
wszystkim w powiecie rypińskim) była większa. Działacz PPR w Okręgu 
Płockim, Jan Ptasiński zauważa, że "pod koniec 1943 r. stan liczebny 
członków PPR w tym powiecie (rypińskim - dop. M.K.) sięgał prawie 150 
OSÓb"l63. Już w depeszy KC PPR z 12 stycznia 1943 r. do Georgi Dymi- 
trowa podawano, że na terenie Okręgu Płockiego partia grupowała około 
800 członków. Dodać przy tym trzeba, że wzrost szeregów następował 
w 1944 r. Oceniąją.c sytuację na terenie Ziemi Dobrzyńskiej J. S. Lu- 
dwińska 18 lipca .1944 r. pisała: "Oceniłam wysoko aktywność i wyro- 
bienie polityczne towarzyszy z Rypińskiego"l64. 
Mimo, że na omawianym terenie w niektórych gminach powołane 
zostały konspiracyjne komitety gminne PPR, to jednak w praktyce zda- 


159 AAN CA 
C PZPR, sygn. 214. dz. 1II/P/5. nr 18. wyciąg z dokumentu. sprawozdanie 
Gestapo w Grudziądzu z 27 lipca 1943 r. 
160 Ibid.. Raport podpisany przez P. Rowltza adresowany był do Gruppenfi.ihrera Mll1tra 
RSHA w Berlinie. 
161 B. K a p łan. Z rewolucyjnych trodygi, w: Szkice. s. 167; W. J a s t r z ę b s kl. 
Gdy działanie było walką. s. 14. podaje. że "18 lipca (1944 r . - dop. M.K.). zgodnie ze 
sprawozdaniem członka KC PPR w powiecie rypińskim jest już 450 członków". Wynika 
stąd. że Jastrzębski rozmyślnie zawyżył liczbę podaną w sprawozdaniu okupacyjnym. 
162 ReI. Cz. Kolanklewlcz; J. P t a s I ń s ki. Napółnoc, s. 138. 
163 J. P t a s I ń s kl. Napółnoc. s. 138. 
164 J. S. L u d w I ń ska. WprZRddzleń wolności, Iw:1 Okręg Płocki. s. 418; ponadto 
zob.: W. T Y l z a. Ruch opon!, s. 6: B. D Y m e k. Polska Partia Robotnicza w l.lJą/ewództwle 
warszawskim (1942-1948), Warszawa 1967. s. 17-18. 


187
>>>
l' 


rzało się często, że niektóre komórki partyjne podporządkowane byłY 
bezpośrednio komitetom powiatowym. Niejednokrotnie grupy partyjne 
działają.ce w są.siednich powiatach współdziałały z komitetami w Rypinte 
i w Lipnie. Za pośrednictwem aktywu PPR wpływy tej partii zaznaczyły 
się także na terenie sąsiedniego powiatu brodniekiego, w Grudzią.dzu, a 
nawet na Wybrzeżu 165 . W powiecie brodnieklm wpływy rypińskiej PPR 
uwidoczniły się przede wszystkim na pograniczu powiatów i związane 
były z oddziaływaniem komórek partii z Okalewka. Wśród członków PPR 
na terenie powiatu brodniekiego odnotowano Warlikowskiego, Szymano- 
wskiego i Rundta. Zdaniem J. ptasińskiego komórki PPR w tym powiecie 
utworzono w Brodnicy, Rudzie, Jastrzębiu, Górznie i Pokrzydowie. Fa- 
ktycznym organizatorem tych grup partyjnych miał być Władysław Ru- 
ciński ze Skrobacji. W samej Brodnicy wśród organizatorów PPR wystę- 
powali wspomniani Rundt, Szymanowski i Warlikowski 166 . Działalność 
PPR w Brodnicy i okolicy znalazła odzwierciedlenie w sprawozdaniach 
tamtejszej Delegatury Rządu, która w lutym 1944 r. pisała: "Akcja komu- 
nistyczna na terenie N/ł2 została zahamowana na skutek powołania 
do wojska. Natomiast w IV /13 (dotyczy Brodnicy - dop. M.K.) komuniści 
nadal działają.. Natrafiono na bibułę komunistyczną., którą rozpowszech- 
nia miejscowa organizacja komunistyczna. Ludzi tych poddano ścisł.ej 
obSeIWaCji"167. Wiosną. 1944 r. członkowie brodnickiej komórki PPR pod- 
dani zostali surowym represjom. Jesienią. 1944 r. aktywista PPR z po- 
wiatu rypińskiego Jan Kęsieki, pseud. "Paweł" założył w Skrobacji, powiat 
brodnicki 3-osobową. komórkę partii. W jej składzie byli Władysław Ru- 
emski, Kazimierski i Jan Sokołowski. PIZY.Imują.c inicjatywę Kęsiekiego, 
PPR-owcy ze Skrobacji pocijęli współpracę z częścią grupy zwiadowców 
radzieckich pod dowództwem st. sierż. A. Czekłujewa. 
Aktyw Polskiej Partii Robotniczej na terenie Ziemi Dobrzyńskiej roz- 
wijają.c działalność konspiracyjną starał się utrzymywać łączność z Ko- 
mitetem Okręgowym w Płocku. Zadanie to było poważnie utrudnione 


II 
!III 
! II 
1 ! 


:1111 
! lii 
II 
I 


I I 


165 K. C I e c h a n o w s k I. O Polskę wolną. s. 3; tenże. Ruch OpOrlL, Komunikaty 
Muzeum. s. 31; tenże. Cechy charakterystyczne ruchlL opom, s. 115-116; L. S ł a w o- 
m I r s k I. op. cit.. s. 17; zdaniem Kęs I c k I e g o. Z dziejów PPR. s. 557. była to w 
tym czasie jedyna komórka PPR-owska w powiecie brodnlckim. Wydaje się. że dane podane 
przez Ptaslńskiego są mocno przesadzone. Nie podają Ich Inni badacze tej problematyki: 
J. p t a s I ń s k I. Na północ. s. 172 błędnie podaje nazwisko Szymański zamiast 
Szymanowski. 
106 K. C I e c h a n o w s k I. Ruch opom, s. 292-293. 300, 375. 377. 379; O Istnieniu 
komórek PPR w Brodnlcy I w 'powlecle nie wspomina S. B I l s k I. Region brodnicki, 
Brodnlca 1978. . 
167 Cyt. za J. P t a s I ń s klm. Na północ, s. 172-173; zupełnie bezpodstawne wydaje 
się twierdzenie autora. który pisze. że "ogólna liczba członków partii w powiecie (brodnlcklm 
- dop. M.K.) w końcu 1944 r. sięgała ponad 100 osób". tym bardziej. że w Innym mlejseu 
(s. 110) podaje: "W 1942 r. I w latach następnych. mimo czynionych wysiłków. nie udało 
się Komitetowi Okręgowemu zorganizować w powiecie brodnlckim szerszej działalności 
politycznej". Natomiast w tej samej pracy (s. 138) pisze: "Liczba członków partii w 1943 
r. (w powiecie broclnlckim) zwiększyła się nieznacznie. osi
ając około 25 osób". 


188
>>>
przede wszystkim ze względu na panujący tu terror ze strony okupanta. 
Pracę tę starali się prowadzić łącznicy. W 1943 r. jednym z naj aktyw- 
niejszych łączników z KO PPR był wspomniany już Józef Pilarski. Na 
miarę możliwości pracę w tym zakresie prowadził sekretarz KP PPR w 
Rypinie, Władysław Domagalski, pseud. "Piotr" (od czeIWca 1944 r. czło- 
nek komietetu okręgowego partii)168. 
POdstawowyni zadaniem Polskiej Partii Robotniczej w ciągu 1942 i 
1943 r., oprócz pracy organizacyjnej i politycznej, było tworzenie grup i 
oddziałów Gwardii Ludowej. Inspiratorska rola partii w tym zakresie na 
omawianym terenie wydała znaczne owoce. Z chwilą powołania Krajowej 
Rady Narodowej z 31 grudnia na l stycznia 1944 r. PPR przyjęła na 
siebie obowiązek współuczestnictwa w tworzeniu konspiracyjnych rad 
narodowych oraz dowództw terenowych Armii Ludowej. W związku z tym 
w połowie stycznia 1944 r. na teren Okręgu Płockiego z ramienia KC 
PPR przybył Marian Baryła, pseud. "Bartek". Przeprowadził on szereg 
rozmów z aktywem terenowych komitetów parlyjnych 169 . 
Aresztowania niektórych członków w lutym 1944 r. na terenie Ry- 
pina, nie zdołały całkowicie zahamować działalności partii w następnych 
miesiącach okupacji. W kwietniu 1944 r. sekretarz W. Domagalski zdołał 
ponownie nawiązać zeIWane kontakty z KO w Płocku. 
Polska Partia Robotnicza na Ziemi Dobrzyńskiej od począ.tku swej 
konspiracyjnej działalności koncentrowała się przede wszystkim na po- 
dejmownaiu i rozwijaniu walki zbrojnej z okupantem. Szczególną uwagę 
zwracał na to Komitet Okręgowy PPR w Płocku, bowiem powiat rypiński, 
położony w znacznej odległości od linii frontu, miał dość dogodne warunki 
dla rozwoju działań partyznackich. Ponadto ze względów politycznych 
komitetowi okręgowemu 
ależało na rozwoju wszelkich form oporu, gdyż 
był to obszar włączony do Rzeszy. W związku z tym, oprócz działalności 
na obszarze Ziemi Dobrzyńskiej grup i oddziałów GL-AL organizowanych 
przez miejscowe komitety powiatowe, kierowano tu oddziały i grupy par- 
tyzanckie z powiatów sierpeckiego i płockiego. Grupy te przenosiły dzia- 
łalność dywersyjno-bojową także na obszary są.siednich powiatów brod- 
nickiego i mławskiego. 
Polska Partia Robotnicza na Ziemi Dobrzyńskiej, jak się wydaje, 
była w pełni doceniana przez wroga. W sierpniu i we wrześniu 1944 r. 
okupant przystąpił do rozbicia ogniw partii. Aresztowania i akcje pacy- 
fikacyjne mocno osłabiły PPR na tym terenie. Ocalały aktyw partii starał 
si utrzymywać kontakty z Płockiem. Kiedy w początkach stycznia 1945 
r. do Komitetu Okręgowego w Płocku nadeszła depesza Władysława Go- 


168 K. C I e c h a n o w s k I. O Polskę wolną. s. 3; K. K a p łan. Z rewolucyJnych 
tradycji, s. 167; B. D Y m e k. B. K o b u s z e w s k I. ZanJs historii organizacji Polskiej 
Partii RobotniczEj i Annii LudowEj na Mazowszu i Podlasiu w latach 1944-1945. Rocznik 
Mazowiecki. t. 4. 1972. s. 81. 
169 AAN CA KC PZPR. sygn. 190/1-10. deklaracja programowa PPR "O co walczymy"; 
M. Kra j e w s k I. Lewfcowy nich opon/., s. 97. 


189
>>>
,F 


mułki, pseud. "Wiesław", wzywają.ca do poczynienia przygotowań do ob- 
jęcia władzy, członkowie KO PPR oraz przedstawiciele KC PPR Baryła i 
Ludwińska skierowali się do komitetów terenowych. Do powiatów rypiń- 
skiego i lipnowskiego mieli dotrzeć Mieczysław Bodalski, Jakub Krajewski 
i Bolesław Stępniewski. 13 stycznia 1945 r. . Komitet Okręgowy PPR w 
Płocku w depeszy rozliczeniowej informował W. Gomułkę: "Dyrektywy 
Wasze otrzymaliśmy. Część poleceń tam zawartych została wykonana. 
Sieć posterunków Gestapo i żandarmerii rozmieszczona co 5-7 km prze- 
szkadza w pracy . Straciliśmy szereg działaczy wojewódzkiej i powiato- 
wych rad narodowych. Podstawowy trzon aktywu partyjnego został za- 
chowany"170. 
Wzmożone akcje represyjne istotnie nie pozwoliły w szerszym zakresie 
rozwiną.ć przygotowań do przejęcia władzy na omawianym terenie. Oblicza 
się, że ilość członków PPR w przeddzień wyzwolenia na terenie Ziemi Do- 
brzyńskiej nie prze
aczała dwustu OSÓb1 71 . W powiecie rypińskim w ostat- 
nich dniach okupacji partia liczyła nie więcej niż 90 osób. Głównie byli 
to żołnierze Annii Ludowej. Mniej członków PPR notowano w są.siednim 
powiecie lipnowskim. Potwierdzają. to członkowie ostatniego konspiracyj- 
nego posiedzenia KP PPR dla powiatu rypińskiego, które odbyło się w 
domu Błażejewskiego w Okalewku w dniu 3 stycznia 1945 r l72 . 
Polska Partia Robotnicza organizują.c walkę zbrojną. z okupantem 
hitlerowskim podejmowała także współpracę z innymi organizacjami ru- 
chu oporu. Wiosną. 1944 r. prowadzone były rozmowy z komendantem 
sierpeckiego Obwodu AK pchr. Lucjanem Kołodziejskim, pseud. "Gro- 
mek". Prowadzili je K. German, W. Marchoł i M. Bodalski. Kołodziejskie- 
mu zaproponowano wtedy włą.czenie na zasadzie autonomii całego ob- 
wodu AK do Annii Ludowej, zapewniają.c dowódcy obwodu jedno z czo- 
łowych stanowisk w dowództwie okręgu AL. Kołodziejski, choć nie 
odmawiał proponowanej mu funkcji, to jednak nie zajmował on 
wyraźnego stanowiska sprawie przejścia do AL całego obwodu. W czeIWCU 
1944 r. doszło do ponownego spotkania w miejscowości Łęg, w pow. 
płockim. Nie przyniosło ono także spodziewanych efektów: Kołodziejski 
w dalszym cią.gu nie był w stanie podją.ć zdecydowanych kroków I 73. 
Mimo takiego stanowiska przedstawiciela AK, PPR nie rezygnowała 
z prób porozumienia. 19 września 1944 r. we wsi Szumanie w pow. 


II 


170 AAN CA KC PZPR. sygn. 219/II/lOa. 
171 według Ptaslńsklego "w przeddzień wyzwolenia liczba członków PPR w powiecie 
ryplńskim osiągnęła 350 osób zorganizowanych w ponad 40 komórkach.. W powiecie 
lipnowskim. jego zdaniem. "PPR posiadała około 20 komórek 1200-250 członków". Żadne 
wcześniejsze opracowania. poza J. P t a s I ń s klm. (Na pólnoc. s.169-170) nie podają 
takiej liczby członków PPR w tych powiatach. Wydaje się. że liczby te są mocno zawyżone. 
Nie potwierdzają tego w swoich relacjach Inni działacze PPR i AL Mazowsza Płockiego. w 
tym przede wszystkim działający bezpośrednio na Ziemi Dobrzyńskiej. 
172 B. D Y m e k. Mazowieckie rodziny, s. 88-89. 
173 Cyt. za: R. J u s z k I e w I cz. Mławskie Mazowsz£ w walce, Warszawa 1968, s. 
236. 


190
>>>
Kolejne zmiany administraqjne i niewielka korekta granic powia- 
tów nastą.piły w latach 1937-1938. Na podstawie Ustawy z 12 czeIWca 
1937 r. z dniem l kwietnia 1938 r. obydwa powiaty, stanowią.ce w 
ogromnej większości historyczną. Ziemię Dobrzyńską., zostały wyłą.czo- 
ne z województwa warszawskiego i przeszły do województwa pomor- 
skiego 19 . 


T a b e l a 2: Powierzchnia powiatów Ziemi Dobrzyńskiej 
według stanu z l września 1939 r. 


Powiat Powierzchnie w km 2 Liczba miast Liczba gmin 
wiejskich 
lipnowski 1.535 2 17 
rypińskl 1.188 2 14 
Razem: 2.723 4 31 


Ź ród ł o: R. S u d z I ń s k I. Kształtowanie się granic i podzialu administracWnego 
województwa pomorskiego (bydgoskiego) w latach 1945-1950, Zapiski Historyczne. L 38: 
1973, z. 2. s. 51-80. 


Okres okupacji hitlerowskiej przyniósł zasadnicze zmiany w stru- 
kturze administraqjno-terytorialnej. W okresie zarzą.du cywilnego fun- 
kcje administracyjne wykonywały organy Naczelnego Dowództwa Nie- 
mieckiego na Wschodzie. Stosownie do dekretów Hitlera z 8 i 12 
października 1939 r. obydwa powiaty rypiński i lipnowski (Ziemia 
Dobrzyńska) uznano jako "wcielone ziemie wschodnie" i wraz z innymi 
włą.czono do Rzeszy w składzie Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie (Rei- 
chsgau Danzig-Westpreussen)2o. 
W powiecie rypińskim przed wybuchem drugiej wojny światowej 
niektóre gminy posiadały siedziby w innych miejscowoŚciach, niŻ mogła 
na to wskazywać nazwa gminy. I tak gmina Dzierzno - w Świedziebni, 
gmina Płonne - w Radominie, gmina Sokołowo - w Zbójnie, gmina Sta- 
rorypin - w Strzygach. W czasie okupacji, na skutek zniszczen budynków, 
siedziba zarzą.du gminy Czermin została przeniesiona do Sadłowa, a 
siedziba zarzą.du w Wą.pielsku - do Radzik Dużych. Jednocześnie w 1941 
r. władze okupacyjne skasowały nazwy gmin Dzierzno, Płonne, Sokołowo, 
Starorypin, Wą.pielsk i zastą.piły nazwami zgodnymi z siedzibami tych 
gmin. Ponadto w październiku 1939 r. władze niemieckie połączyły miasto 
Golub w powiecie wą.brzeskim z miastem Dobrzyń nad DIWęcą.. Prakty- 


19 Dziennik Urzędowy Rzeczypospolitej Polskiej, 1937. nr 46. poz. 350; Maly rocznik 
statystyczny 1938, Warszawa 1938, s. 13; WqJewodztwo bydgoskie, s. 487. 
20 W. T r z e b I ń s k I. Niemieckie podzialy, s. 45-46; Cz. M a d a j c z y k, Polityka 
111 Rzeszy w okupowanej Polsce, t. l,Warszawa 1970. s. 69 In. 


16
>>>
sierpeckim, w mieszkaniu Bodalskich odbyło się spotkanie działaczy PPR 
i AL z przedstawic,ielami "Stronnictwa Ludowego, Batalionów Chłopskich 
i Armii Krajowej. PPR reprezentowali wtedy Jadwiga Sabina Ludwińska, 
pseud. "Marta", Bolesław Stępniewski, "Bolek", Mieczysław Bodalski, 
"Mietek", Władysław Rypiński, "Michał" i Lucjan Markowski, "Czołg". 
Armię Krajową reprezentował ponownie Lucjan Kołodziejski, natomiast SL 
i BCh - Tadeusz Kuligowski, pseud. "Cham", "Prusak" i Ryszard Siemiąt- 
kowski, pseud. ..Boruta". Spotkanie to miało przygotować grunt do posze- 
rzonej narady przedstawicieli partii i stronnictw politycznych, którego od- 
bycie planowano na przełomie października i listopada 1944 r 174 . 
W kilka dni później odbyło się inne spotkanie aktywu PPR z przy- 
wódcami Batalionów Chłopskich działają.cych na terenie sąsiedniego po- 
wiatu mławskiego i sierpeckiego. Przywódcy BCh tego terenu, nie chcą.c 
podejmować żadnych decyzji o współpracy bez zgody swoich przełożo- 
nych, nie prZ)jęli warunków współdziałania z PPR i AL. 
Spotkania te miały utorować drogę do rozmów między poszczegól- 
nymi organizacjami konspiracyjnymi. Jak wspomina delegatka KC PPR 
na Okręg Płocki, J. S. Ludwińska spotkanie to odbyło się w pieIWszych 
dniach listopada 1944 r. J- udziałem pepeesowców, ludowców i przed- 
stawicieli AK, poświęcone sprawozdaniu o utworzonych radach narodo- 
wych oraz przygotowaniu aparatu władzy ludowej, na co szczególny na- 
cisk kładło w radiogramach nasze centralne kierownictwo"175. W tym 
konspiracyjnym zebraniu przedstawicieli czterech ugrupowań politycz- 
nych uczestniczyło około 40 osób. Odbyło się na tzw. Wyspie Juranda 
- Kępie Gołuskiej. Wśród przedstawicieli PPR i AL byli Władysław Do- 
magalski, sekretarz KPP PPR w Rypinie oraz jego zastępca Jan Kęsieki. 
Naradę ochraniał ze swym oddziałem AL Władysław Rypiński wraz z mjr 
Bratczykowem. Przedstawiciele PPR proponowali "utworzenie wspólnego 
dowództwa nad siłami zbrojnymi, jako najbardziej pilne i realne zadanie. 
(...) Nie doszło, o ile pamiętam - powie po latach J. S. Ludwińska - do 
konkretnych decyzji. Zbliżyły się natomiast stanowiska, przełamano ba- 
riery nieufności"176. 
Ważnym odcinkiem pracy propagandowej Polskiej Partii Robotniczej 
był kolportaż prasy podziemnej. Na terenie omawianych powiatów wśród 
członków i sympatyków PPR kolportowana była centralna i terenowa 
prasa partyjna. Tutaj docierał m.in. centralny organ PPR "Trybuna Wol- 
ności", wydawany w Warszawie od lutego 1942 r. do lipca 1944 r. Gazeta 
wychodziła jako tygodnik, początkowo powielana, a od numeru 7 z 1942 
r. - drukowana l 77. 18 kwietnia 1944 r. ta konspiracyjna gazeta, podej- 
mują.c wciąż aktualne i żywotne zadania walki z wrogiem, pisała: "W 


174 L. M ark o w s k I. Z 
cia t walki leśnych, Iw:1 Okrvg PłockI, s. 446. 
175 J. s. L u d w I ń ska. W przeddzień wolnoścI, Iw:J Okręg PłockI, s. 427. 
176 Ibid.. s. 428. 
177 MN CA KC PZPR, P-I44; reI. W. Gumlńskl; L . D o b r o s z y c k I. Centralny 
katalog polskiej prasy konspirac!l1neJ 1939-1945. Warszawa 1962. poz. 874. 


191
>>>
II 
II 
: ::, 
II 


II 


wojnie obecnej ciężar walk przerzuca się na dezorganizowanie admini- 
stracji, działalność sabotażową. wprowadzają.cą chaos do życia gospodar- 
czego oraz paraliżowania ruchu komunikacyjnego przez niszczenie linii _ 
kolej owych"] 78. Na terenie omawianych powiatów spotykano także organ 
Gwardii Ludowej, "Gwardzista". Był to dwutygodnik wydawany przez 
Dowództwo Główne GL, a później AL. Gazeta ukazywała się w latach 
1942-1944]79. Ta i inne gazety PPR-owskie docierały z Warszawy za 
pośrednictwem łą.czników między Okręgiem Płockim a centralą. w War- 
szawie. Wspomina o tym po latach szef Centrali Kolportażu Stanisław 
Januszewski: "Przedzierano się przez granicę do Rzeszy, obsługiwano 
Płock i Łódź.(...) Do Płocka i Sierpca zabierali zazwyczaj gazety działacze 
Mazowsza: "Teoch" - Teodor Kufel. "Marksista" - Stanisław Wiśniewski, 
"Bogdan" - Bogdan (winno być Franciszek - dop. M. K) Bloch"180. 
Na teren obydwu powiatów docierała także prasa Obwodu Łódzkiego 
PPR: "Głos Łodzi", "Trybuna Ludu", "Chłopskie Jutro". Ten pieIWszy był 
dwutygodnikiem wydawanym na powielaczu w nakładzie 3 tysią.ce eg- 
zemplarzy, wychodził w okresie od grudnia 1942 r. do stycznia 1944 r. 
Odegrał on poważną rolę w zakresie popularyzacji programu i założeń 
PPR. Dotarcie tej gazety z Łodzi w rejon Rypina i Lipna, z racji połą.czeń 
kolejowych, było stosunkowo łatwiejsze niż w innych rejonach Polski 181 . 
Znaną. wśród członków i sympatyków PPR gazetą. konspiracyjną. na 
terenie Ziemi Dobrzyńskiej był "Głos Mazowsza", organ Komitetu Okrę- 
gowego PPR w Płocku redagowany w 1942 r. przez Kazimierza Gemana, 
pseud. "Kazik" i Teodora Kufla, pseud. "Teoch". Pismo wydawane było 
w Bielsku, a później w Smolinie w powiecie Płockim. Redakcję pisma 
prowadziła Barbara Radomińska. Niestety nie zachował się żaden numer 
pisma z tego roku. Na skutek zdekonspirowania powielarni wSmolinie 
w począ.tkach października 1942 r. zaprzestano wydawania tego pisma. 
Wiosną. 1944 r. wznowiono jego redakcję w miejscowości Szumanie, w 
powiecie sierpeckim 182 . 
Pismo kolport
wane 'było w całym Okręgu Płockim, przy czym sze- 
roko rozwinięty i bardzo sprawny kolportaż tej gazety notowano właśnie 
w powiecie rypińsklm. Trudno jednak ustalić, z jaką. częstotliwością. było 
ono tu dostarczane. "Odbijany na powielaczu - wspomina Jakub Kraje- 
wsk! - docierało do naszych komitetów powiatowych PPR, komórek par- 
tyjnych, do drużyn Armii Ludowej, konspiracyjnych rad narodowych, do 


178 Trybuna WolnoścI. 1944. nr 54 z 18 IV. 
179 CA KC PZPR, P-I06; K. I K. C I e c h a n o w s c y. Tąjna działalność. s. 86-90. 
180 Cyt. za: J. P t a s i ń ski. Na północ. s. 142. 
181 ReI. M. Bodalski; T. C z a p l I ń s k I. op. clt.. s. 32-34; T. G e r m a n. op. clt.. 
s. 172. 
182 A MSW. teczka 1810/1. wyciąg z dokumentu; AAN. CA KC PZPR, sygn. 190/1. t. 5. 
k. 57. sprawozdanie z działalności KC PPR z 3 VI 1944 r.; AAN. A WKW PZPR, wspomnienie 
J. Krajewskiego; reI. K. German; tenże. op. cit.. s. 173-174: J. P t a s I ń s k I. Z 
mazowieckich pól. Wspomnienia partyzanta. Warszawa 1959. s. 56; W. P a w l a k. Na 
szlakach partyzanckich. Iw:) Okręg Płocki. s. 498. 


192
>>>
uczciwych bezpartyjnych Polaków. Każdy numer "Głosu Mazowsza" był 
czytany przez dużą liczbę osób. Widziałem też niektóre odezwy wydawane 
przez nas, podklejane innym papierem, aby dłużej służyły"] 83. W jak 
trudnych warunkach redagowano "Głos Mazowsza" świadczy wspomnie- 
nie J. S. Ludwińskiej ..(....) Z Majdakiem od razu uruchomiliśmy "reda- 
kcję" naszego "Głosu Mazowsza". Za szumną nazwą. redakcji kryła się 
maszyna do pisania, paczka woskówek i powielacz. "Redakcja" od dawna 
wędrowała i dłuższy już czas wymykała się z rąk Gestapo. Była już w 
okolicy Bielska w gospodarstwie Kalinowskiego, u Józefa Nowaka w Ru- 
dawce i Edmunda Kłosa w Smolinie. Teraz Majdak urządził nas (mnie, 
maszynę i powielacz) u Stanisława Goca w Bombalicach. "Redaktorem" 
mógł być każdy, kto chciał pisaĆ..."]84. 
Prasa konspiracyjna docierała na teren Ziemi Dobrzyńskiej różnymi 
drogami. Najczęściej jednak dostarczali ją. działacze ugrupowań konspi- 
racyjnych, w tym także członkowie Polskiej Partii Robotniczej. "W sierp- 
niu 1944 r. - wspomina Mieczysław Bodalski - wracałem z posiedzenia 
konspiracyjnej lipnowskiej powiatowej rady narodowej. Droga wiodła z 
Wólki przez Grą.dy, Oka1ewo i dalej przez południowo-wschodnią. część 
powiatu rypmskiego. W Czarni Dużej przypomniałem sobie, że tu mieszka 
Stanisław Ulanowski, kolega ze szkoły rolniczej w Gołotczyźnie. Wstą.pi- 
łem do niego, ucieszył się bardzo. Spoważniał, gdy zza pazuchy wycią.g- 
nąłem "Trybunę Wolności" i "Głos Mazowsza". Chciał płacić markami 
lub słoniną., bo kolportaż nielegalnej prasy - powiada - to przecież ko- 
sztowna i niebezpieczna robota, ale jednocześnie bardzo pożyteczna i 
niezbędna". ]85 Aktywiści PPR, doceniają.c w pełni znaczenie konspiracyj- 
nej prasy, podejmowali nierzadko próby zdobycia środków technicznych 
potrzebnych do jej wydawania. Jeden z takich przypadków znalazł odbicie 
w raporcie Gestapo: "W lipcu 1943 r. pod kierownictwem Polaka, Teodora 
Kufla, który wówczas był również najbardziej wpływowym funkcjonariu- 
szem PPR i GL na tutejszym terenie, podjęto próbę zbudowania aparatu 
technicznego, ażeby mieć własną. centralę literatury podżegają.cej. W tym 
celu Kufel, wspólnie z większą. grupą. godnych zaufania osób, dokonał 
w nocy z 8 lipca 1943 r. włamania do urzędu gminnego w Łęgu i zabrał: 
2 maszyny do pisania, l kompletny powielacz, 5 pieczą.tek urzędowych, 
dużą ilość zaświadczeń i poważne ilości maszynowego papieru do pisa- 
nia"] 86. 
"Głos Mazowsza" podejmował ważne zagadnienia społeczno-polity- 
czne czasu okupacji. Potwierdzają. to redaktorzy tej regionalnej, konspi- 
racyjnej gazety: "W pocz
tkach 1944 r. wspólnie z Jadwigą. Ludwińską 
("Marta"), delegat
m KC PPR oraz Barbarą. Germanową., pisaliśmy w 


183 K. I K C i e c h a n o w s c y. Tąjna działalność, s. 84: J. Kra j e w s k I. Płoccy 
partyzanci, Iw:) Mazowsze w walce, s. 203. 
184 J. S. L u d w I ń ska. W przeddzień wolności, s. 419. 
185 M. B o d a l s k I, Nasza grenada, s. 614. 
186 A MSW. t. osobo 1810/1. k. 1-90. 


193
>>>
III 


"Głosie Mazowsza" o przygotowaniach do refonny rolnej, qo objęcia wła- 
dzy Up . Odbijaliśmy następnie te artykuły i odezwy na maszynach i na 
powielaczu - zdobytych przez nas w Koziebrodach - i sami kolportowa- 
liśmy je po wsiach i folwarkach. A ludzie głodni byli słowa drukowanego 
po polsku, szczególnie programie przyszłej Polski"187. Po klęsce oddziału 
partyzanckiego pod Pokrytkami w dniu 20 sierpnia 1944 r., 25 sierpnia 
tego roku "Głos Mazowsza", pragnąc utrzymać ducha walki wśród żoł- 
nierzy AL, pisał: "Bez względu na terror okupanta, Armia Ludowa na 
terenie naszego województwa rozwija się, potężnieje i rozrasta. Z drużyn, 
w plutony, kompanie i bataliony. Armia Ludowa w tych ciężkich chwilach 
dla narodu jest realną siłą zbrojną, która nie daje spokoju wrogowi (...) 
jest zbrojnym ramieniem ludu polskiego (...) Walka partyzancka z oku- 
pantem jest zaszczytnym obowiązkiem każdego młodego Polaka"188. 
Ten krótki przegląd tytułów prasy podziemnej występującej na te- 
renie Ziemi Dobrzyńskiej nie wyczerpuje oczywiście sporadycznych przy- 
padków występowania tu także innych gazet konspiracyjnych. Z relacji 
uczestników ruchu oporu dowiadujemy się, że nieregularnie docierały 
tu egzemplarze "Biuletynu Informacyjnego" oraz "Wiadomości". Należy 
także przypuszczać, że mogły tu być wydawane także inne, poza "Iskrą 
Wolności", gazetki o niewielkim nakładzie. 
Nasycenie terenu różnymi rodzajami niemieckich sił policyjnych, a 
nade wszystko pozbawienie go inteligencji w pieIWszym etapie okupacji, 
nie pozwoliło na rozwinięcie adekwatnej do zorganizowanego ruchu oporu 
tej fonny przeciwstawiania się polityce hitlerowskiego okupanta. Trzeba 
bowiem dodać, że w warunkach okupacji prasa konspiracyjna była ważną 
fonną popularyzowania idei wolności i niepodległości wśród społeczen- 
stwa, głównym ośrodkiem przenoszenia tych idei oraz stanowisk polity- 
cznych do społeczeństwa. Wydawanie, a także kolportaż, jak podkreślają 
to relacje, w warunkach okupacji, w szczególności na terenach włączo- 
nych do Rzeszy, było niezwykle trudnym zadaniem. Okupant, jak się 
wydaje, w pełni doceniał rolę i znaczenie prasy i dlatego dążył za wszelką 
cenę do jej zniszczenia. W tej sytuacji praca redaktorów, drukarzy a 
także kolporterów dorównywała randze żołnierza podziemia walczącego 
z bronią w ręku. 


, I 
II 
1111 
II 


II 
II 
j' 


19. ZWIĄZEK WALKI MLODYCH 


II 


Na terenie Ziemi Do1?rzyńskiej, pod wpływem Polskiej Partii Robot- 
niczej, działał także Związek Walki Młodych. W maju 1943 r. odbyło się 
posiedzenie Mazowieckiego Zarządu Okręgowego ZWM w Płocku Prze- 


187 M. B o d a l s kl. Naszagrenada, s. 614; J. s. LudwIńska przybyła na teren Okręgu 
Płockiego dopiero w połowie 1944 r. 
188 Głos Mazowsza. 1944 z 25 VIII. 


I 
. I 
1111 
I 


194
>>>
wodniczącym ZO ZWM został Aleksander Małecki, pseud. "Oleńka". On 
właśnie wraz z Jerzym Załęskim, pseud. ..Jurek" miał opiekować się 
powiatem lipnowskim. Ten ostatni awansował w tym czasie na dowódcę 
Gwardii Ludowej w tym powiecie. Powiat rypiński został przydzielony 
innemu członkowi zarządu okręgowego, Stanisławowi Lewandowskiemu, 
pseud. "Lotek". Na terenie powiatu rypińskiego w ruchu młodzieżowym 
aktywnie działał Zdzisław Domagalski, pseud. "Pogromca". Na początku 
1944 r . został dokoptowany do składu Mazowieckiego Zarządu Okrę- 
gowego Związku Walki Młodych w Płocku. Z. Domagalski współdziałał z 
Krystyną Tymińską-Niczyporuk, pseud. "Wanda" ze wsi Stropkowo, jedną 
z najaktywniejszych działaczek ZWM powiatu sierpeckiego. Potwierd
 
to J. S. Ludwińska mówiąc: "Krysia zajęła ię organizowaniem ZMW, 
najpieIW w powiecie sierpeckim, następnie kolejno w całym okręgu"I89. 
Mimo tych wysiłków ZWM w omawianych powiatach nie zdołał wytworzyć 
ogniw szczebla powiatowego I 90. 
Podstawowym zadaniem członków ZWM na omawianym terenie było 
utrzymywanie kontaktów z młodzieżą niezorganizowaną w celu tworzenia 
nowych kół, agitowania młodych ludzi, aby uchylali się od wyjazdu na 
roboty przymusowe i wstępowali do oddziałów partyzanckich. ZWM sze- 
rzył tajne czytelnictwo książek i prasy konspiracyjnej. "Walka Młodych", 
która docierała także w rejon Rypina i Lipna, w numerze 10 z 15 
października 1943 r. pisała: "(...) Życie i przyszłość należą do dzielnych 
i śmiałych. Jest nas tysiące młodych Polaków w boju, po lasach, po 
wsiach i miastach (...) Będziemy niepokonani , gdy złączy nas jedność 
zespoli żądza walki, powiąże czyn..."I9I. 
Praca uświadamiająca przynosiła tu, jak się wydaje, widoczne 
efekty. Do powstających oddziałów Gwardii Ludowej, a potem Armii 
Ludowej wstępowali młodzi ludzie i stanowili oni trzon tych jednostek. 
"Była to odważna'i ofiarna młodzież - wspomina Mieczysław Boda1ski, 
działacz PPR na tych terenach. - Zawdzięczamy jej wiele brawurowych 
wypadów i udanych akcji zbrojnych . Wiele chłopców i dziewcząt zgi- 
nęło w walce. Trzymali się do ostatniego naboju. Niektórzy z nich, jak 
Jurek Załęski, czy Repetyński, osaczeni przez żandarmów, ostatnim 
pociskiem odebrali sobie życie"I92. 24-letni J. Załęski, zginął 31 
października 1943 r., kiedy na skutek zdrady został otoczony przez 
Niemców w Dzięgielewie w powiecie sierpeckim. Raport płockiego Ge- 


189 J. S. L u d w I ń s k a, W przeddzień wolnośc
 s. 423. 
190 Z. K u b I ń s k I. Młodzi bojownicy. Iw:) Mazowsze w walce. Warszawa 1964. s. 
212.215. 216; K. G e r m a n. Dr09a do celu, s. 198-199; M. Kra j e w s k I, Z historii 
mdm modzieżowego województwa włocławskie90. Związek Walki Młodych, Echo Papiernika 
I Meblarza. 1978. nr 11-12. s. 9. 
191 Związek Walki Młodych. 1943. nr 10. z 15 X; B. H I II e b r a n d t. Działalność 
ZWM w okrę9ach podwarszawskich w latach hitlerowskiej okupaql. Pokolenia. 1971. nr 
3. s. 27-39: tenże. WkładZwtqzku Walki Młodych w walkę z okupantem. Wojskowy Przegląd 
Historyczny. 1971. nr 4. s. 13. 
192 PPR na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu 1942-1948. Płock 1962. s. 116. 


195
>>>
r II 
I 
I, 


stapo z II stycznia 1944 r. donosił o bezgranicznym oporze J. Załęskiego 
otoczonego przez żandarmów . J. Repetyński, mąj ą.c zaledwie 191at, działa 
w konspiracji w rodzinnej wsi Grą.bieckiej Woli. W listopadzie 1944 r. 
został zaskoczony przez żandarmów we wsi Zalesie w powiecie sierpec- 
kim. Obydwoje młodzi ludzie, nie chcąc dostać się w ręce wroga, ostatnimi 
pociskami pozbawili się życia 193. 


.11 
I 


. 


'II 
I 
II 


Ruch oporu na Ziemi Dobrzyńskiej w okresie hitlerowskiej okupacji, 
mimo kIwawego teroru i nasycenia terenu znacznymi siłami policyjnymi, 
osią.gnął wysoki poziom organizacyjno-werbunkowy. Już w pieIWszych 
miesią.cach okupacji powstały tu liczne organizacje oporowe. NajtIWalsze 
struktury organizacyjne potrafiły wytworzyć tu Polska Organizacja Zbroj- 
na - Związek Walki Zbrojnej i Armia Krajowa oraz Polska Partia Robot- 
nicza. Ta ostatnia, będą.c pod wpływem ośrodka konspiracji w Płock\1, 
nie rozwinęła, poza powiatem rypińskim ł lipnowskim, swej działalności 
w żadnym innym pOwiecie Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. 


III 
] 


II 


193 AAN CA KC PZPR, sygn. 214 dz. IlI!P!5 nr 18; Okręg PłockI. s. 662. 676; J. P t a- 
s t ń s k t. Napólnoc, s. 227. 


196 


h'
>>>
ROZDZIAŁ V 


. 


DZIAŁALNOŚĆ ZBROJNA RUCHU OPORU 


l. UWAGI OGÓLNE 


P odstawowym celem ruchu oporu w okupowanym kraju była walka 
zbrojna przeciwko hitlerowskiemu najeźdźcy. Wszystkie działają.ce na 
terenie Ziemi Dobrzyńskiej organizacje ruchu oporu stawiały ten cel na 
pieIWszym miejscu, choć ich taktyka polityczna prowadząca do niego 
była zróżnicowana. Przyjmuje się dzielić walkę z okupantem na walkę 
bieżącą. oraz powszechne powstanie. Przygotowanie powstania zyskało, 
jak się wydaje, akceptację niemal całego ruchu oporu. Gdy zaś chodzi 
o walkę bieżą.cą., to była ona prowadzona z różnym natężeniem przez 
organizacje ruchu oporu. W sposób zdecydowany do walki bieżą.cej z 
wrogiem przystąpiły partyzanckie siły zbrojne Polskiej Partii Robotniczej, 
t.j. Gwardia Ludowa, a potem Armia Ludowa. 
Drugi poważny odłam ruchu oporu reprezentowany tu przez Polską. 
Organizację Zbrojną., a 'potem przez Związek Walki Zbrojnej i Annię 
Krajową. reprezentował raczej koncepcję walki ograniczonej. Polegała ona 
na kierowaniu całego wysiłku na sprawy organizacyjne zmierzają.ce do 
przygotowania powszechnego powstania, a jednocześnie na zmniejszeniu 
walki bieżą.cej. Nie oznacza to jednak, że pojedyncze grupy POZ i ZWZ-
, 
często na własną. rękę , nie podejmowały tu działań o charakterze dy- 
wersyjno-sabotażowych i bojowych. 
Członkowie Polskiej Organizacji Zbrojnej na terenie Ziemi Dobrzyi1.- 
skiej poza działalnością. organizacyjną, szkoleniową. i propagandową. orga- 
nizowali i przeprowadzali pieIWsze akcje sabotażowe. Do znanych przy- 
kładow tej działalności należą fakty sypania do maźnic wagonów kole- 
jowych piasku. Akcje takle prowadzili członkowie tej organizacji na stacji 


197
>>>
[I 
r 


I: 


kolejowej w Skępem. Instrukcji i pomocy w tym względzie udzielał im 
dyżumy ruchu, Osieki. Członkowie POZ w ramach akCji sabotażowych 
palili stogi ze zbożem w majątkach zarządzanych przez Niemców. Tak 
było np. w majątku Wioska k. Skępego w powiecie lipnowskim 1 . 
O innych sposobach szkodzenia Niemcom wspomina w swojej relacji 
Józef Sadowski. Potwierdzają. to także inni członkowie tej organizacji w 
powiecie lipnowskim. Do powszechnych przykładów tej działalności na- 
leżało zabieranie żywności Niemcom przez pracują.cych u nich Polaków. 
Żywność ta przekazywana była rodzinom polskim szczególnie potrzebu- 
jącym tej pomocy. Członkewie POZ korzystają.c z tej samej okazji niszczyli 
urządzenia rolnicze: traktory, młocarnie i lokomobile, a także paszę prze- 
znaczoną dla zwierzą.t 2 . 


2. AKCJE ZWIĄZKU WALKI ZBROJNEJ I ARMll KRAJOWEJ 


, III 


Głównym celem Armii Krajowej było prowadzenie akcji polegają.cej 
na działalności dywersyjnej na tyłach wroga oraz przygotowanie sił do 
wyzwolenia kraju w momencie militarnego załamania się potęgi faszy- 
stowskich Niemiec. W ciągu 1942 r. działalność AK koncentrowała się 
jednak na zagadnieniach organizacyjnych, werbunku nowych członków 
i ich zaprzysiężaniu 3 . 
Począwszy od 1943 r. w Obwodach "Postój" i "Borowiki" uwidoczniły 
się pieIWsze akty sabotażu: powolna praca, zabieranie lub niszczenie 
żywności, niszczenie płodów rolnych i urzą.dzen rolniczych, niszczenie 
maszyn i urządzeń w fabrykach i warsztatach. Żołnierze AK, a wśród 
nich m.in. kpr. Jan Cendrowski, pseud. "Wilk", poprzez rozsypywanie 
tzw. gwoździ dywersyjnych, przeciąganie linek przez szosy, przyczyniali 
się do przeIW w ruchu kołowym okupanta. Henryk Szulc. pseud. "Zdzi- 
sław" pracując w niemieckiej firmie w Rypinie Bruno Fulde, doprowadził 
do znacznych zniszczeń w magazynach żywnościowych oraz magazynie 
materiałów pędnych 4 . 
Jednym z kierunków działalności Armii Krajowej w powiecie rypiń- 
skim było przygotowanie do powstania ogólnonarodowego. Tutaj bowiem 
istniała specjalna komórka łączności pocztowej na wypadek tego powsta- 
nia. Kierował nią Kazimierz Tęgowski, pracownik Urzędu Pocztowego w 


I W. D r z e w I e c k l, op. cit.. s. 12. 
2 ReI. J. Sadowski; także FAP AK, t. osobo J. Sadowskiego. 
3 12 grudnia 1942 r. Komendant Sił Zbrojnych w Kraju gen. Stefan Grot-Rowecki w 
ślad za rozkazem nr 38 ogłosił tekst przysięgi uchwalonej przez Naczelnego Wodza dnia 12 
listopada 1942 r. Pierwszy tekst obowiązywał w okresie działalności Związku Walki Zbrojnej 
I zasadniczo nie różnił się od wyżej wspomnianego; AAN. CA KC PZPR. sygn. 230/1-2. k. lO, 
kopia dokumentu (maszynopis); zob. także: Polskie Siły ZbrqJne, t. 3. S. 103. 
4 FAP AK. t. osobo M-964 (S. Redlewski). M--6 (S. Suszyńskl); reI. H. Szulc; M. K r a- 
j e w s k I. S. S u s z Y ń s k I. op. cit.. S. 780-781. 


198 



---
>>>
Rypinie. Natomiast por. Zygmunt Dulczewski, komendant placówki 
 
w Rogowie wraz z leśniczym o nieustalonym nazwisku i plutonowym o 
pseudonimie "Orzeł" przygotowywali w pobliżu miejscowości Krzyżówki 
k. Rogowa w powiecie rypińskim zrzutowisko dla zrzutów lotniczych dla 
tego obwodu. Drugie zrzutowisko w obwodzie rypińskim wyznaczono we 
wsi Kupno k. Wą.pielska. Dla tego ostatniego Teresa Dą.browska, rolniczka 
z Kupna miała przygotowane kwatery zastrzeżone dla spadochroniarzy. 
Także w rejonie Skępego w powiecie lipnowskim przygotowano ewentu- 
alne miejsce na lą.dowisko. Miały nim być rozlegle łąki otoczone lasami 
w pobliżu Ławiczka lub ewentualnie teren po wschodniej stronie Skępego. 
W powiecie rypińskim rotmistrza Jana Rudowskiego, pseud. "Klimek" 
wyznaczono na stanowisko delegata powiatowego w Rypinie 5 . 
Członkowie Armii Krajowej na Ziemi Dobrzyńskiej przygotowywali 
się do podjęcia walki z wrogiem. Przygotowaniem oraz przebiegiem mniej- 
szych akcji kierowali dowódcy obwodów względnie dowódcy placówek. 
Nie zdołano bowiem przy żadnym z obwodów zorganizować komórki 
"Kedywu" jako organu Kierownictwa Walki Podziemnej. Najczęściej grupy 
na własną. rękę gromadziły broń oraz amunicję. Placówka AK wOkalewie 
w powiecie rypińskim posiadała np. 11 sztuk karabinów, 9 pistoletów i 
kilkanaście granatów. Podobną. ilość broni posiadali żołnierze AK w gmi- 
nie Radomin. Tutaj broń miał dostarczać z Brodnicy plut. Marian Pe- 
szyński, naczelnik urzędu pocztowego w Radominie. Również placówka 
AK w Dobrzyniu n. DIWęcą. posiadała pewną. ilość broni zmagazynowanej 
na miejscowym cmentarzu. Według niektórych relacji Armia Krajowa 
 
Obwodzie "Borowiki" miała korzystać z broni pochodzą.cej z Zachodu 6 . 
Poszczególne placówki AK prowadziły szkolenie w posługiwaniu 
ię 
bronią. W placówce Płonne (Radomin) kilkunastoosobową. grupę AK-ow- 
ców szkolił w lesie koło Radomina kpr. podchorąży Kazimierz Bukowski. 
W Dobrzyniu n. DIWęcą. szkolenie prowadzili natomiast plutonowi Kazi- 
mierz Dzięgielewski, pseud. ,;żywy" i Zygmunt Langowski. Zdobyte umie- 
jętności w posługiwaniu się bronią. żołnierze AK Ziemi Dobrzyńskiej wyko- 
rzystywali w wielu przypadkach przeciwko wrogowi. 
Na pograniczu powiatów brodniekiego i rypińskiego działała około 
2G-osobowa grupa partyzancka dowodzona przez por. Jana Lipińskiego, 
pseud. "Sprężyna". Prawdopodobnie w grupie tej znaleźli się ocaleni 
przed aresztowaniem członkowie rozbitej grupy konspiracyjnej "Związek 
Jaszczurczy". W 1942 r. grupa ta uwolnila z aresztu w Brodnicy kilku 
aresztowanych członków Armii Krajowej7. Oddział por. "Sprężyny" działał 
także w następnych miesiącach okupacji, choć nie posiadamy wiadomości 
o innych jego akcjach. Wiadomo tylko, że jeszcze 26 kwietnia 1944 r. 


5 Rei. A. Tężyckl; M. Kra j e w s ki, s. S u s z y ń s k I. op. cit., s. 781; E. Z a- 
w a c k a. Szkice z dziejów WSK. s. 314 
6 ReI. J. Grajkowski. S. Suszyńskl. 
7 FAP AK. t. osobo M-6. reI. C. Popkowskl. J. Grajkowski, S. Suszyńskl; B. C h r z a- 
n o w s k I. Zarys stmktury. S. 115. 


199
>>>
11 


II 


oddział por. J. Lipińskiego zlikwidował we wsi Glinka w powiecie brod- 
niekim funkcjonariusza hitlerowskiej policji Maxa Sentkowskieg0 8 . 
Inna grupa dywersyjno--bojowa związana z Obwodem AK "Borowiki" 
zlikwidowała w Golubiu niemieckiego urzędnika B. Behlke, który znany 
był z okrutnych metod prześladowania Polaków. Dla uniknięcia represji 
partyzanci upozorowali jego utonięcie w D IWęcy 9. Latem 1944 r. 3-oso- 
bowa grupa Armii .Krajowej z Nowej Wsi, gmina Chrostkowo uwolniła z 
aresztu gminnego zatrzymanych Polaków podejrzanych o udział w kon- 
spiracji. Również w tym czasie żołnierze Armii Krajowej na czele z ko- 
mendantem Obwodu "Borowiki", por. Tadeuszem Kowalskim, pseud.. 
"Tomasz" zlikwidowała w Chrostkowie konfidenta policji niemieckiej. . 
Inna grupa AK-owska z Tomkowa koło Wąpielska w październiku 
1944 r. dokonała odbicia aresztowanego wcześniej członka tej organizacji, 
Drosika 10. . 
W okolicach Skępego w pow. lipnowskim niewielkim oddziałem AK 
dowodził por. Aleksander Winowski. Przeprowadził on kilka udanych 
akcji, w tym m.in. latem 1944 r. wykonał wyrok na niejakim Wiśniewskim 
ze wsi Czermno k .Skępego, konfidencie miejscowej żandarmerii. W akcji 
tej uczestniczył także Jerzy Jabłoński z gminy Mochowo, w pow. sier- 
peckim. 5 sierpnia 1944 r. Winowski został zaatakowany przez patrol 
policji niemieckiej w przysiółku Huta-Obóz, gmina Narutowo. Towarzy- 
szą.cy mu partyzanci zdołali zbiec, on zaś ranny w nogę, mają.c przy 
sobie broń i granaty, bronił się aż do wykIwawienia. Po zniszczeniu 
ważnych dokumentów, ostatnim nabojem pozbawił się życia II. 
Jeden z wywiadowców lipnowskiego obwodu AK, Janusz Witecki z 
Lipna wykonują.c zawód fotografa wykonywał i dostarczał do komendy 
obwodu zdjęcia agentów Gestapo z terenu Lipna I 2. 
Ważnym odciI.1kiem -działalności Armii Krajowej na terenie Ziemi 
Dobrzyńskiej było organizowanie przez jej członków pomocy żywnościowej 
dla rodzin dotkniętych polityką eksterminacyjną okupanta. Z dużym 
powodzeniem tego typu akcje organizowano m.in. w Dobrzyniu n. DIWę- 
cą., Lipnie, Karnkowie, Kikole i Rypinie. W Dobrzyniu n. DIWęcą. Helena 
Żołobińska, pseud. "Halszka" i Stanisław Suszyński, pseud. "Junior" z 
własnych funduszów przygotowali dziesią.tkl paczek żywnościowych dla 
więźniów obozów koncentracyjnych. Ogromne zasługi w tej dziedzinIe 


I 
II 


I 
i 
I 
I 
I 
I 
II 


I 
I 
! I 


8 AP- Bydgoszcz. Meldeblatt nr 10 z 15 maja 1944 r.; K. C I e c h a n o w s k I. Ruch 
oponL, s. 247. potwierdza. że akcję przeprowadził oddział .Sprężyny". a na s. 347 "nie 
zidentyfikowany patrol partyzancki w składzie 10 osób wykonał wyrok na funkcjonariuszu 
policJI pomocniczej Maksie Sentkowskim". 
9 FAP AK. t. osobo M-337 (J. Crajkowskl); reI. J. Crajkowskl. S. Suszyńskl; J. P t a- 
s I ń s k I. Na północ. S. 308. niesłusznie wszystkie akcje zbrojne AK przypisuje się tej 
samej grupie por. J. LIpińskiego. pseud. "Sprężyna". 
10 ReI. B. Iwan. A. Iwan. S. Suszyński. 
II FAP AK. t. osobo M-322 (Jerzy Jabłoński); reI. W. Drzewlecki; R. L e w a n d o w- 
s k I. Martyrologia, S. 11. 
12 ReI. J. Sadowski. 


200
>>>
cznie to ostatnie należało do powiatu wą.brzeskieg0 21 . Natomiast w po- 
wiecie lipnowskim połą.czono gminę Narutowo z gminą. Skępe 22 . 
Z prześledzenia ważniejszych zmian w podziałach terytorialno- 
administracyjnych Ziemi Dobrzyńskiej wynika, że mniej więcej do 1938 
r. pozostawała ona zawsze pod wpływami Mazowsza Płockiego. Do tego 
czasu stanowiła w zasadzie niepodzielną. część. Przyłą.czenie tego ob- 
szaru w 1938 r.do województwa pomorskiego spowodowało admini- 
straq1ne ciążenie do Pomorza Gdańskiego. Także w momencie kształ- 
towania się granic niemieckiego Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie te- 
ren obydwu powiatów stał się problemem odrębności administraq1nej. 
Dowodzi to bezsprzecznie potrzeby oddzielnego zajęcia się tym obsza- 
rem w okresie wojny i okupacji hitlerowskiej w latach 1939-1945. 


3. LUDNOŚĆ 


PieIWsze dokładniejsze dane dotyczące zagadnień demograficznych 
tego obszaru pochodzą z początku ubiegłego stulecia. W 1824 r. Obwód 
Lipnowski zamieszkiwało 90.135 osób. Poważna część ludności była wy- 
znania chrześcijańskiego, w liczbie bezwzględnej 82.903 osoby. Żydów 
zaś było 7.232. Niewiele ponad 10 tys. osób zamieszkiwało miasta Ziemi 
Dobrzyńskiej: Bobrowniki, Dobrzyń nad DIWęcą., Kikół, Lipno, Rypin i 
Skępe 23 . 


T a b e l a 3: Gęstość zaludnienia w Ziemi Dobrzyńskiej 


Liczba osób na 1 km 2 w latach 


1897 
62 


1906 
76 


1913 
60 


1939 
69 


1946 
63 


Ź ród ł o: A. M a c I e s z a, Atlas statystyczny Królestwa Polskiego, Płock 1907. 
tab. 1. li; StosW1ki rolnicze Królestwa Kongresowego, pod red. s. J a n I c k I e g o, 
Warszawa 1918, s. 26. 


Porównanie gęstości zaludnienia omawianego obszaru pozwala wy- 
cią.gną.ć wniosek, że pieIWsze zachwianie demograficzne w 1913 r. na- 
stą.piło wskutek masowej fali emigracji czasowej i stałej. 


17
>>>
II . 


A 


. A 


, 


. ; 


.. . 
 


Rypin 
. 


Lipno 
. 


Dobrzyń n. Wisłą 
. 


. . 


.
>>>
przypisywać należy także Zdzisławowi Kitzmannowi i jego żonie Zofii, 
właścicielom mają.tku ziemskiego w Białkowie, gmina Płonne. Oprócz 
pomocy żywnościOwej prowadzili oni w swoich zabudowaniach kwaterę 
dla oficerów Komendy Okręgu ZWZ-AK "Pomorze" pod kryptonimem "Ło- 
mianka". W pomocy samopomoco-charytatywnej zaangażowane były tak- 
że inne osoby, a wśród nich: Stanisław Arent, Kazimierz Barcikowski, 
Jadwiga Cyrklaf, Jadwiga Dzięgielewska, Jan Kutnik, Halina Podolska, 
Posadzaj, Henryk Rupiński, Tadeusz Sadkowski, Janina Sobczak, Maria 
Spodniewska, Marianna Spodenkiewlcz, Maria Stemplewska, Halina Wró- 
blewska, Mieczysława Wróblewska, Żuchowski i wielu innych]3. 
Inną formą. pomocy było ochranianie, a także ukrywanie zbiegłych 
z niewoli niemieckiej jeńców wojennych. Latem 1943 r. w miejscowości 
Dulsk, gmina Sokołowo znalazł schronienie oficer francuski zbiegły z 
oflagu. Natomiast w Marianowie, gmina Płonne członkowie Armii Krajo- 
wej ukrywali kilku jeńców angielskich zbiegłych z niewoli niemieckiej. 
Wśród licznego grona osób żołnierzy AK, którzy z narażeniem życia udzie- 
lali pomocy więźniom obozów koncentracyjnych, rodzinom zamordowa- 
nych, a także jeńcom wojennym byli Mieczysława Wróblewska, pseud. 
..Ala", Maria Spodniewska, pseud. "Teresa" i inne. Przy przerzutach jen- 
ców angielskich w rejon Nowej Wsi, gmina Chrostkowo wydatnej pomocy 
udzielał także dr Antoni Sarzyński, znają.cy biegle języki obce, w tym 
także język angielski] 4. Zdekonspirowani członkowie ZWZ-AK korzystali 
z ochrony pozostają.cych na wolności członków tej organizacji. Tak było 
m.in. po masowym aresztowaniu w maju 1943 r. na terenie powiatu 
lipnowskiego. Kiedy aresztowany został Józef Sadowski, żołnierz AK Jan 
Kamiński, pseud. "Kamień" .;z narażeniem życia z innym żołnierzem AK 
Kazimierzem Falkowskim z Jankowa, podobnie jak wielu innych ludzi, 
ochraniali mnie przed całkowitym zdekonspirowaniem"]5. 
Podstawowe zadanie Armii Krajowej, jakim było prowadzenie dzia- 
łalności wywiadowczej z dużym powodzeniem realizowane było w Rypinie 
i w okolicy. Z szefem wydziału wywiadowczego komendy Obwodu "Bo- 
rowiki" ppor. Stefanem Guzek i jego zastępcą kpr. Janem Cendrowskim, 
pseud. "Wilk" współpracowali wachmistrz Franciszek Wysocki, kpr. Jan 
Sobociński, Stanisław Redlewski, Zygmunt Mirecki, Henryk Witkowski, 
pseud. "Sęp" oraz nauczycielka o nazwisku PosadzaJ. Działalność wy- 
wiadowczą. prowadziły także poszczególne placówki Armii Krajowej w 
terenie. W Rypinie sprawy wywiadowcze organizował ppor. Stanisław 
Prusiewlcz, pseud. "Jerzy" wraz z Mieczysławem Cieplińskim, pseud. 
"Wiktor". Terenową. siatkę wywiadowczą. w oparciu o organistów parafii 
rzymskokatolickich zorganizował kpt. Antoni Zieliński. Z siatką. tą. współ- 


13 FAP AK. Ł osob.. M-261 eJ. Cendrowskl). 
14 FAP AK. Ł osobo M--6 es. Suszyńskl); reI. S. Suszyńsld: M. Kra j e w s k I. S. s u- 
s z y ń s k I. op. clt..s. 782: E. Z a r z y skI.. S. 118. 
15 Rei. J. SadowskI. 


201
>>>
I 
l!' 
I 
l' 
I 


II 


pracowali organiści z Osieka - Józef Sadowski, Trą.bina - Stanisław 
Kruk, Radomina - Adam Klejnowski, Dulska - Edmund Pypkowski, 
Płonnego - Jan Zabłotny, Rogowa i innych miejscowości w powiecie 
rypińskim. Z siatką. A. Zielińskiego ściśle współpracował Roman Dą.bro- 
wski, robotnik mleczarni "Rotr" w Rypinie, a także plut. "Orzeł" z Rogowa 
i kowal z Gójska o nazwisku Maklakiewicz. Członkowie Annii Krąjowej 
tego terenu utworzyli także siatki wywiadowcze na dworcach i węzłach 
kolejowych w Rypinie, Sierpcu, Brodnicy, Toruniu, a także przy urzędach 
gmin. Zbierane informacje o charakterze wywiadowczym komendy ob- 
wodów przekazywały do "Wiatraka" 16 za pośrednictwem łą.cznika Zyg- 
munta Żołnowskiego. On także przekazywal materiały wywiadowcze do 
punktów kontaktowych w Ostrowitem k. Rypina 17 . 
Niezależnie od siatek wywiadowczych związanych z komendami ob- 
wodów AK istniała dobrze zorganizowana siatka wywiadowcza prowa- 
dzona przez por. Mariana Borczyńskiego, pseud. "Bolesław", który pro- 
wadził operację wywiadowczą szyfrowaną. kryptonimem "Zagąjnik". 
Współpracował z nim ściśle Lucjan Żołobiński, szef łą.czności konspira- 
cyjnej w Dobrzyniu n. DIWęcą. oraz por. Bolesław Ścibor, pseud. "Sowa", 
technolog z Cukrowni Ostrowite i bosman Józef Popkowski także z Ostro- 
witego. W siatce tej zaangażowany był również rtm. Jan Rudowski z 
Łubek k. Płonnego oraz inni żołnierze AK tego rejonu: Kazimierz Barci- 
kowski, pracownik urzędu gminy w Radominie, kpr. Franciszek Prądzyń- 
ski i Stanisław Witkowski ze Szczutowa, Stanisław Kruk z Trą.bina, 
Kazimierz Bukowski i Franciszek Wysocki z Szafarni 18 . 
Siatki wywiadowcze Armii Krąjowej w Obwodzie "Borowiki" odnoto- 
wały wiele udanych rozpoznań, a wśród nich m.in. - ustalenie ilości i 
zawartości transportów wojskowych przechodzą.cych przez stacje kolejo- 
we w Rypinie, Sierpcu, Brodnicy i Toruniu, -zebranie informaCji o trans- 
portach kolejowych i drogowych w rejonie Ziemi Dobrzyńskiej, - rozpo- 
znanie wojskowego polowego lotniska w Bielawkach k. Rypina, wykona- 
nie planu lotniska, rozpoznanie magazynów, lokalizaCji posterunków, 
określenie stanu załogi i jej uzbrojenia (rozpoznania tego dokonał Mie- 
czysław Ciepliński), - zlokalizowanie niemieckich magazynów materiałów 
pędnych w Rypinie, - rozpoznanie i rozpracowanie Centrum Wysz
olenia 
Młodzieży Hitlerowskiej HJ i zgrupowania Arbeitsdienstu w Lasku Ru- 
sinowskim k. Rypina, - ustalenie dziennej produkcji mleczarni "Rotr" w 
Rypinie pracują.cej na potrzeby niemieckiego wojska (rozpoznanie to prze- 


II 
II 


16 Nie udało się rozszyfrować. co mieściło się pod kryptonimem "Wiatrak". O strukturze 
wywiadu Okręgu Pomorskiego AK w latach 1943--1945. zob.: B. C h r z a n o w s k I. A. 
G ą s lor o w s k I. Wywiad Annii Krą}owej na Pomorzu. cz. 11. (1943-1945). Stutthof. 
Zeszyty Muzeum. t. 7: 1987, s. 11-14; FAP AK. t. osobo M-26I. 
17 ReI. S. Kuczyński. C. Popkowskl. A ZielińskI. 
18 FAP AK. M-490 (J. Rudowski); reI. C. Popkowskl; zob. też: B. C h r z a n o w ski. 
A G ą s lor o w s k I. Wywiad Związku Walki Zbrojn£j-Armit Krą}owej. cz. I (1940-1943). 
cz. 11 (1943-1945). Stutthof. Zeszyty Muzeum. z. 6. 1985. s. 5-40. z.7. 1987. s. 5-32 


202 


I: 
I 
I
>>>
prowadził Henryk Dą.browski, - ustalenie wielkości produkcji w Cukrowni 
Ostrowite wraz z podaniem ilości zatrudnionych tam pracowników (tego 
rozpoznania dokonał Bolesław Ścibor)19. 
Dowódca plutonu pionierów Komendy Obwodu AK "Postój", będą.c 
pracownikiem niemieckiego urzędu, opracował mapy sztabowe powiatu 
lipnowskiego, a także zdobył rÓŻne plany niemieckie. przekazał je ko- 
mendzie obwodu. Podobnie cenne materiały uzyskiwał kierownik wywia- 
du POZ Lipno, pełnią.cy od grudnia 1942 r. funkcję kierownika wywiadu 
komendy Obwodu "PostóJ" w Lipnie, Józef Watkowski. Tym odcinkiem 
działalności AK w powiecie lipnowskim kierował Julian Klementowicz, 
pseud. "Kamień", "Strzęp", były żołnierz POW z czasów I wojny światowej. 
Inną. siatkę wywiadowczą pod kryptonimem "Stanisław" prowadził kpt. 
Józef Gruss z Komendy Qkręgu "Pomorze". Ważnym w niej ogniwem była 
skrzynka kontaktowa i kwatera prowadzona przez małżeństwo Kitzman- 
nów w Białkowie k. Dobrzynia n. Drwęcą.. Łącznie w obwodzie AK "Bo- 
rowiki" istniały co najmniej 4 siatki wywiadowcze związane z okręgowym 
szczeblem dowodzenia. Wywiadowczynią. Obwodu ZWZ-AK Lipno była 
Agnieszka Szydłowska z Suradówka w pow. lipnowskim. W 1944 r. za 
udzielanie pomocy członkom organizacji podziemnych została rozstrze- 
lana przez hitlerowców w swojej wsi 20 . 
Szczególne znaczenie miało zdobycie latem 1944 r. planu umocnien 
niemieckich przy fortyfikacji linii obronnej Drwęca-Wisła. Plany te zdo- 
była grupa nieletnich chłopców pod dowództwem kpr. Jana Grajkowskie- 
go, pseud. "Tadeusz", "T-42" z budynku "Orstgruppe" NSDAP w Golubiu 
(budynek byłej niemieckiej komory celnej). Zdobyte dokumenty zostały 
przakazane w ręce ppłk. Józefa Chylińskiego, pseud. "Kamień", szefa 
sztabu Komendy Okręgu ZWZ-AK "Pomorze". Za czyn ten Jan Chyliński 
odznaczył kpr. Jana Grajkowskiego Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mie- 
czami 21 . 
Żołnierze Armii Krajowej w Obwodach "PostóJ" i "Borowiki" zbierali 
ponadto infonnacje dotyczą.ce lokalizacji, liczebności i stanu uzbrojenia 
w terenie niemieckich sił policyjnych. Rozpoznania te były nierzadko 
wykorzystywane dla celów samoobrony. W 1944 r., z chwilą. zagrożenia 
placówki AK w Rogowie przez oddziały Jagdkommando, dokonano uda- 
nego przerzutu komendanta Obwodu "Borowiki", por. Tadeusza Kowal- 
skiego, pseud. "Tomasz" z kwatery u Mieczysława Matuszewskiego za- 
mieszkałego w Rogowie do Antoniego Bieńkowskiego, pseud. "Szpak" w 
Nowej Wsi koło Chrostkowa. Aktywność Armii Krajowej pozwalała także 
na rozpoznanie zamierzonych akcji represyjnych żandarmerii, policji- i 
Gestapo. Henryk Witkowski, pseud. "Sęp" z Rypina za pośrednictwem 
Władysławy Majewskiej zatrudnionej w charakterze sprzą.taczki w plp- 


19 FAP AK. M-229 (M. CleplińskO; reI. s. Suszyńskl; B. K a p łan. op. cit.. s. 161. 
20 Rei. J. Grajkowski; Słownik uczestniczek walki, s. 393 
21 FAP AK. t. osobo M-337; reI. J. Grajkowsk1: B. K a p łan. op. cit.. S. 161. 


203
>>>
II, 
!I 
"' 


"1- 


cówce tajnej policji w Rypinie zdobywał informacje o planach Gestapo. 
Uzyskane tą. drogą. wiadomości przekazywał także Władysławowi Gumiń- 
skiemu, członkowi dowództwa powiatowego Armii Ludowej w Rypinie. 
Podobną. działalność na terenie Rypina prowadził Lucjan Żołobiński, szef 
łą.czności konspiracyjnej komendy rejonu Dobrzyń n. DIWęcą.. Z tyin 
ostatnim współpracowała także Seweryna Antowska pseud. MSzarot- 
ka "22. 
Przez członków organizacji zatrudnionych w niemieckich urzędach 
zbierano informacje dotyczące planowanej akcji wysiedleńczej ludności 
polskiej. W wielu przypadkach pozwalało to na powiadomienie osób uję- 
tych w listach do wysiedlenia, które w ten sposób uchodziły z częścią. 
dobytku, chronią.c się u krewnych lub znajomych w innych miejscowo- 
ściach. Po zakońcwnych akcjach wysiedleńczych, przybyli Niemcy z Be- 
sarabii, zatrudniali Polaków w zajętych gospodarstwach w charakterze 
robotników rolnych. 
Członkowie Armii Krajowej na terenie Ziemi Dobrzyńskiej prowadzą.c 
działalność rozpoznawczą sporzą.dzili także ewidencję szkodliwych dla 
Polaków Volksdeutschów oraz funkcjonariuszy administracji i policji hit- 
lerowskiej. Rozpoznano także obiekty zajmowane przez władze policyjne 
z uwzględnieniem ich lokalizacji, dojść do budynków, liczebności załóg, 
stanu uzbrojenia itp. Działania te podporzą.dkowane były przygotowa- 
niom do ogólnonarodowego powstania, kiedy to licwno się z możliwością. 
walk o poszczególne obiekty. Między innymi w pieIWszej połowie 1944 
r., na podstawie podobnego rozpoznania, spalono duży drewniany barak 
w miejscowości Bachórz, gmina Płonne, gdzie kwaterował dość liczny 
oddział SS. Akcję tę, po rozpoznaniu dokonanym przez Lucjana Żoło- 
bińskiego, przeprowadzili kpr. Józef Lingmanowski wraz z nieustalonym 
z nazwiska żołnierzem AK z placówki Płonne 23 . 
Niezwykle ważnym odcinkiem działalności ZWZ-AK w Obwodac)1 
"PostóJ" i "Borowiki" było udzielenie pomocy ukIywają.cym się członkom 
organizacji, a także ludności tego terenu pozbawionej dostatecznej Ilości 
artykułów żywnościowych, odzieży, obuwia itp. Do najważniejszych więc 
problemów stoją.cych przed Armią. Krajową. należało zdobywanie kart 
meldunkowych, przepustek, dowodów osobistych, kart żywnościowych, 
zezwoleń na zakup odzieży i obuwia. Dokumenty te dostarczali człon- 
kowie AK pracują.cy w charakterze urzędników pomocniczych w magi- 
stratach i urzędach gminnych. Stanisław Arent, pseud. MSak", pracują.cy 
w latach 1940-1941 w urzędzie gminnym w Okalewie przygotowywał 
"lewe" dokumenty i dowody osobiste, a także karty żywnościowe. 
Podobną. działalność prowadził Tadeusz Sadkowski, pracownik urzę- 
du gminy Czermin (Sadłowo), współpracują.c w tej dziedzinie z kpr. Janem 


;11, 
ill 
I 


III 
I 


.1 


22 ReI. L. Źołob1ńskl. 
23 FAP AK. t. osobo .M-459(It Grajkowski); M. Kra j e w s k I. S. S u s z y ń s k I 
op. cit.. S. 784 


204
>>>
Cendrowskim, pseud. "Wilk". Daleko idą.cej pomocy w tej mierze, za 
pośrednictwem kpr. Jana Grąjkowskiego pseud. "Tadeusz", "T-42", udzie- 
lała urzędniczka z biura meldunkowego z Golubia, Janina Sobczak. 
Dokonywała ona m.in. fikcyjnych zameldowań, a następnIe wystawiała 
przepustki uprawniają.ce do przekroczenia niemieckiego punktu kon- 
trolnego na DIWęcy24. Wysiedlona z województwa poznańskiego nauczy- 
cielka szkoły średniej o nazwisku Po sadzaj , zamieszkała w latach oku- 
pacji w Rypinie, a zatrudniona w latach 1943-1945 w sierpeckim biurze 
meldunkowym, przekazywała członkom rypińskiego Obwodu AK doku- 
menty meldunkowe i dówody osobiste. Z jej pomocy korzystali m.in. 
Zygmunt Turkot i Stefan Guzek, którzy zbiegli na przełomie mąja i 
czeIWca 1943 r. z więzienia Gestapo w Grudzią.dzu. Latem tegoż roku 
posadzaj dostarczyła dowód osobisty na nazwisko Teodor Tyburski, ukry- 
wają.cemu się Janowi Cendrowskiemu, pseud. "Wilk". W tej dziedzinie. z 
komendą. Obwodu AK Rypin współpracowali także pracownicy urzędów 
gmin Czennin (Sadłowo) - Henryk Rupiński, Płonne (Radomin) - Kazi- 
mierz Barcikowski i z Rogowa - Żuchowski. Biuro "lewych" dokumentów 
funkcjonowało przez cały okres okupacji przy komendzie POZ , a potem 
AK w Lipnie. Przez to ułatwiano dowódcom plutonów i rejonów poruszanie 
się po terenie oraz organizowanie przerzutów do Generalnej Gubemi. 
Przez fałszowanie dokumentów uzyskiwano od Niemców dodatkowe ar- 
tykuły żywnościowe, obuwie i odzież. Kiedy indziej sfałszowane doku- 
menty udaremniały dostawę płodów rolnych na rzecz ustalonych przez 
wroga kontyngentów2 5 . 
Praca w zakresie łą.czności i wywiadu niestety pociągała za sobą. 
ofiary. Łącznik AK o nieustalonym nazwisku, docierają.cy do Rypina, nie 
chcąc oddać się w ręce wroga, po zniszczeniu materiałów konspiracyj- 
nych, popełnił samobójstwo. Przypadek ten nie był bynajmniej odosob- 
niony. Na terenie Ziemi Dobrzyńskiej poniósł także śmierć jeden z czo- 
łowych działaczy ZWZ-AK na Pomorzu por. Henryk Gruetzmacher, peł- 
nią.cy funkcję szefa wydziału łą.czności Komendy Okręgu "Pomorze". We 
wrześniu 1944 r. łącznik AK Stanisław Suszyński przekazał go na kwaterę 
do Antoniego Bieńkowskiego, pseud. "Szpak" w Nowej Wsi w powiecie 
rypińskim. Tutaj Gruetzmacher skontaktował się z J. Chylińskim kwa- 
terującym u Mieczysława Święcickiego w tej miejscowości. Następnego 
dnia, tj, 13 września 1944 r., obydwaj udali się poprzez kwaterę w 
Rogówku w kierunku Skępego. Po drodze zostali zatrzymani przez policję. 
W czasie kontroli we wsi Lubowiec k. Makówca w powiecie llpnowsktm 
doszło do wymiany strzałów. W czasie strzelaniny Grutzmacher został 
śmiertelnie ranny. Ppłk. J. Chyliński zdołał ujść z miejsca zagrożenia 
zabijając jednego żandarma. Następnie przez kwatery u A. Bieńkowskie- 
go, Stanisława Olewińskiego w Giżynku dotarł do Golubia, gdzie ukrywał 


24 FAP AK. t. osobo M-6: M-337: reI. J. Grajkowski. S. Suszyńskl. 
25 ReI. K. WIenieckI. J. Tężyckl. A. Tężyckl. 


205
>>>
II 
I 
I 
11 
r 
II 
II 


się na kwaterze u Marii Grajkowskiej i Piotra Łęgowskiego. Gruetzmach
r 
został pochowany na cmentarzu w Skępem 26 . 
Przy okazji warto odnotować kilka szczegółów z życia konspiracyJ- 
nego por. Henryka Grutzmachera. Brał udział w kampanii wrzeŚniowej, 
gdzie dowodził baterią artylerii konnej, która dotarła do Brześcia nad 
Bugiem. Po zakończeniu kampanii wrześniowej pracował w Broniewkach 
na Kujawach jako administrator majątku. W 1940 r. związał się ze 
Związkiem Walki Czynnej. Przez pewien czas przebywał we wsi Józefów, 
gmina Bądkowo na Kujawach u S. Grabowskiego występując pod na- 
zwiskiem Henryka Mąjewskiego oraz jako Wikliński. Posiadał też doku- 
menty na nazwisko Burski, Kozłowski, Greatberger. W podziemiu znany 
był jako "Michał" ("Michał Duży"), "Marta". Na przełomie lat 1941/1942 
wymeldował się z Broniewek i oddał się całkowicie pracy konspiracyjnej 
w Komendzie Okręgu Pomorskiego ZWZ-AK. Do marca 1942 pełnił fun- 
kcję szefa Oddziału V - łączności konspiracyjnej obejmując rejon Gdyni, 
Bydgoszczy i Torunia. Ściśle współpracował ze wspomnianym już ko- 
mendantem Podokręgu Północnego, Józefem Olszewskim, pseud. "An- 
drzej". Po aresztowaniu j
sienią 1942 r. komendanta J. Olszewskiego i 
rozbiciu Po do kręgu Północnego, H. Gruetzmacher przejął komendę Pod- 
okręgu i odbudował jego strukturę. Po aresztowaniu w 1944 r. szefa 
łączności Komendy Okręgu Pomorze Gustawa Olszewskiego, pseud. "Gra- 
cjan", "Willi", Gruetzmacher powrócił na poprzednie stanowisko. Pracę 
w łączności łączył z działalnością wywiadowczą.. Terenem jego działalności 
stało się prawie całe Pomorze, w tym również Ziemia Dobrzyńska. Utrzy- 
mywał także kontakty z wywiadem dalekosiężnym Komendy Głównej AK 
oznaczonej kryptOnimem "Lombard". Miał także powiązania z tzw. pruską 
linią przerzutową do Szwecji. Interesował się nie tylko wywiadem woj- 
skowym, ale także politycznym, np. dotyczącym obozów koncentracyj- 
nych. Współdziałał także z akcją "N". Groźba dekonspiracji sprawiła, że 
zaczęto zastanawiać się nad jego przerzuceniem do Generalnej Gubemi. 
Sprawy te załatwiał jego krewny J.W. Zieliński. Nie należy wykluczać, 
że wydarzenia wrześniowe w okolicach Nowej Wsi i Lubówca w Ziemi 
Dobrzyńskiej były związane właśnie z tym zamiarem 27 . 


, I 


III 
I 


II 
1111 
I 
I 


26 ReI. w. Gumlński. J. Grajkowski. S. Suszyński: Płyta nagrobna H. Gruetzmachera na 
cmentarzu parafialnym w Skępem k. Lipna ufundowana w 1972 r.; K. C I e c h a n o w- 
s k I. Ruch oporu. s. 369. M. Soboclńska, pseud. "Ryśka". komendant Wojskowej Służby 
Kobiet w Inspektoracie AK Włocławek w relacJI przekazanej W. Drzewieckiemu zam. w Skępem 
podała Inny opis tego wydarzenia. Według niej Chylińskil Gruetzmacher przybyli z Torunia 
do Skępego. a następnie rowerami udali się w stronę Ryplna przez wieś Łąlde. W pobliżu 
leśniczówki Kamienica !1atknęli 'slę na patrol poligl. W czasie walki zginął Gruetzmacher. 
Podobnie podał R L e w a n d o w s kl.Martyrologill, s. 10; W. D r z e w I e c k I. Walka 
i męczeństwo, s. 101; por.: B. C h r z a n o w s k I. HennJk Gmetzmacher, [w:J Zasłużeni 
Pomorzanie w latach II wąjny światowej, Gdańsk 1984. s. 86-89 oraz Biuletyn FAP AK. 1994. 
nr 1[211. s. 9--10: relacja ze spotkania H. Marclnkowskiej poświęconego postaci kpt. Henryka 
Gruetzmachera. w czasie którego E. Zawacka zgłosiła wniosek. aby miejsce śmierci szefa 
łączności Komendy Okręgu zwz..- AK Pomorze upamiętnić pamiątkową tablicą. . 
27 M. Kraj e w s k I. Słownik, s. 121-122 


I 1 1 
I 
! I 


206
>>>
Podjęte przez okupanta w 1943 r. masowe akcje represyjne obliczone 
na rozbicie AK zmuszały wielu członków organizacji, którzy uszli przed 
aresztowaniami, do przechodzenia na teren GG. Tam włączali się oni do 
walki konspiracyjnej. T* postąpił m.in. mieszkaniec Skępego Bolesław 
Stefański, uczestnik Powstania Warszawskiego, a następnie więzień Pru- 
szkowa, Dachau i Buchenwaldu. Założyciel komórki POZ w Skępem 
Ksawery Abramowicz, po zdekonspirowaniu uciekł do Warszawy, gdzie 
poległ w powstaniu w 1944 r. Podobnie Wiktor Kochowicz, żołnierz AK 
z Lipna, wszedł do oddziałów AK-owskich w okolicach Wyszogrodu. Poległ 
w potyczce we wsi Babiec. Był on łącznikiem między obozami koncen- 
tracyjnymi a Generalną Gubernią. . 
Nadto w Powstaniu Warszawskim brali m.in udział następujący żoł- 
nierze AK z terenu Ziemi Dobrzyńskiej: Zofia Krygier (Romanowska), 
Anna Kuberska, Stanisława Mokrzycka z Lipna, Tadeusz i Czesław Sa- 
dowscy z Trzebiegoszcza. Wincenty i Apolinary Wenclowie, Halina Przy- 
bylska - maturzyści z Lipna, Henryk Wiechowski - nauczyciel z Mazowsza 
i Ludwik Woźniak. Z. Krygier , pseud. "Siostra Krystyna" walczyła w 9 
kompanii Batalionu im. J. Kilińskiego, a potem w l Batalionie Sztur- 
mowym IV Rejonu AK Warszawa - Śródmieście. Sprawowała opiekę nad 
szpitalem polowym, a także brała udział w zdobywaniu "Pasty", gdzie 
została ranna. Po upadku powstania więziona była we Wrocławiu, Wll- 
helmshaffen i Babelsbergu, gdzie w maju 1945 r. doczekała wyzwolenia. 
Dodać trzeba, iŻ z rodziny Z. Krygier aż 10 osób zginęło podczas działań 
wojskowych oraz w różnych obozach zagłady w czasie drugiej wojny 
światowej. Inni uczestnicy Powstania Warszawskiego: A. Kuberska, S. 
Mokrzycka, M. Wąrczan6wski i Cz. Sadowski, po jego upadku trafili do 
obozu w Oświęcimiu. W czasie walk powstańczych polegli bracia We- 
nclowie. Apolinary Wencel, urodzony 23 sierpnia 1916 r. w Lipnie, był 
absolwentem wydziału prawa Uniwersytetu Poznańskiego. W kampanii 
wrześniowej brał udział w stopniu podporucznika w 14 pułku piechoty 
we Włocławku. Po ucieczce z obozu jenieckiego, przedostał się do wai-- 
szawy i tam wstąpił w szeregi AK. Aresztowany, został osadzony na 
Pawiaku, a następnie (w 1943 r.) skierowany do Maj danka. Uciekł z 
transportu kolejowego, powrócił do Warszawy w momencie wybuchu 
powstania. 19 września 1944 r. został rarmy na ulicy Wilanowskiej, po 
wejściu Niemców, dzień później zaginął. Podobnie w nieznanych bliŻej 
okolicznościach zginął brat Apolinarego, Wacław Wincenty Wencel, pse- 
ud. "Cichy", urodzony 5 kwietnia 1914 r. w Lipnie. 
W Powstaniu Warszawskim wzięło udział rodzeństwo Kellerów z Li- 
pna, Bożena i jej brat Kazimierz, dzieci wybitnego prawnika, historyka 
i działacza społecznego z Lipna, Kazimierza Kellera. Kazimierz-junior po 
powrocie z gimnazjum warszawskiego w pieIWszych miesiącach okupacji 
należał do Polskiej Organizacji Zbrojnej "Znak" w Lipnie, gdzie dowódcą 
był Józef Wiśniewski, ps. "Szczerba". Od 1941 r. należał do ZWZ na 
terenie Warszawy, a następnie był członkiem Kedywu. W czasie powstania 


207
>>>
I 
I 
i 


II 


zginął podczas wykonywania zadania konspiracyjnego. Pośmiertnie otrzy- 
mał honorowy dyplom następują.cej treści: "ppor. Kellerowi Kazimierzowi, 
ps. "Zawisza", potomkowi tradycji rodzinnych, członkowie "Związku Ja- 
szczurczego", organizatorowi ruchu patriotycznego w powiecie lipnowskim, 
zasłużonemu żołnierzowi wielu udanych akCji zbrojnych na ulicach War- 
szawy w latach 1943-1944, który złożył swoje młode życie na ołtarzu 
ojczyzny. Odznaczony Krzyżem Virituti Militari V Klasy. Kierownictwo 
Walki Podziemnej. Dowódca Grupy Bojowej "Roman". Warszawa 2 paź- 
dziernika 1944 r." K. Keller miał zaledwie 20 lat. 
Siostra Kazimierza, Bożena Keller najpieIW była żołnierzem ZWZ na 
terenie Lipna w stopniu podporucznika. zagrożona aresztowaniem, udała 
się do Warszawy i tam weszła w strukturę ZW
AK. W czasie Powstania 
Warszawskiego pełniła funkcję komendantki patrolu sanitarnego "Chro- 
bry" I i II. Po upadku powstania więziona była w hitlerowskich obozach. 
W latach 1945-1
47 pełniła służbę w Polskich Siłach Zbrojnych na 
Zachodzie. 
Z Lipna w powstaniu brali udział także Mirosława i Krzysztof Ocho- 
cińscy, Tadeusz Remiszewski, Maria Zielińska, Marianna Malec i Ale- 
ksandra Jelinek, pseud. "Sarenka". W tym miejscu należy także wspo- 
mnieć o Janinie Abczyńskiej, pseud. "Julia". urodzonej w 1889 r. w 
Trą.binie k. Rypina. Już w czasie pieIWszej wojny światowej była ochot- 
niczką.-sanitariuszką.. Brała udział w obronie Warszawy w 1939 r., ża 
co została odznaczona Krzyżem Walecznych. Podczas okupacji była pie- 
lęgniarką. na oddziale chorób wewnętrznych Szpitala Ujazdowskiego. Od 
6 sierpnia 1944 r. brała udział w Powstaniu Warszawskim przy ul. Chehn- 
skiej 19. Zginęła pod gruzami budynku szpitalnego w zmasowanych 
atakach w dniu 30 sierpnia lub 14 września. 
Do oddziału "Parasol" trafiła 19-1etnia mieszkanka Rypina Eleonora 
Soch oń-Lewandowska, pseudonim "Nowa" (ur. 16 XII 1925 r. wRypinie). 
Pełnią.c funkcję łą.czniczki, dla potrzeb oddziału oddała swój pokój. Brała 
udział w likwidacji szefa wydziału IV urzędu dowódcy policji bezpieczeń- 
stwa i służby bezpieczeństwa dystryktu warszawskiego, SS-Obersturm- 
filhrera W. Stamma. W czasie powstania przenosiła przenosiła kanałami 
amunicję ze Śródmieścia na Stare Miasto. 
W Powstaniu Warszawski wzięły udziałjako łą.czniczki córki senatora 
Jana Rudowskiego z Łubek w Ziemi Dobrzyńskiej, ZOfia, pseud. "!za" i 
Maria Magdalena, 'pseud. "Basia". PieIWsza z nich udział w powstaniu 
przypłaciła obozem w Ravensbriick, druga zaś została ciężko ranna. 
W czasie walk powstańczych na Starym Mieście w Pałacu Krasi(l- 
skich poległ 27 sierpnia 1944 r. Zdzisław Sadowski, pseud. "Lu bicz", 
urodzony w Płocicznie w pow. rypińskim. 
Powstanie Warszawskie przeżyła Helena Królikowska, nauczycielka 
z Długiego k. Rypina. W 1940 r., poszukiwana przez Niemców, uciekła 
do stolicy. Po upadku powstania została wywieziona w okolice Krakowa, 
a stamtą.d przez Piotrków Trybunalski, Łódź, i Ciechocinek wróciła do 


II 
II 
.1 


208
>>>
swojej miejscowości i tu aż do 1963 r. pracowała nadal jako nauczy- 
cielka 28 . 
Z działalnością Anuli Krajowej na terenie Ziemi Dobrzyńskiej wiąże 
się także istnienie w latach 1943-1944 grupy partyzanckiej, która ofi- 
cjalnie nie wchodziła w skład tej organizacji, a jedynie sympatyzowała 
z jej założeniami politycznymi. Została ona zorganizowana w okolicach 
Nowogrodu i Dobrzynia n. DIWęcą. w początkach 1943 r., ajej początek 
dała ucieczka grupy więźniów z obozu. Do grupy tej przyłączyli się także 
uciekinierzy z więzień, z robót przymusowych, a także osoby poszukiwane 
przez władze okupaC)jne za "przestępstwa" przeciw "prawu" wojennemu. 
23 marca 1943 r. oddział dokonał dobrze rozpracowanego napadu na 
mleczarnię w Golubiu, gdzie skonfiskowano cały samochód masła. 
Wkrótce potem zorganizowano napad na burmistrza Golubia Prandtego, 
znanego polakożercy, który w czasie napadu został ranny. Jednocześnie 
zlikwidowano znanego ze swych okrucieństw w stosunku do Polaków 
żandarma Wise. Oddział partyzancki dokonał również udanego napadu 
na posterunek żandarmerii w Okalewie oraz zlikwidował miejscowego 
sklepikarza, który współpracował z żandarmerią.. 
Na przełomie lat 1943-1944 oddział, którym dowodził lejtnant Ale- 
ksander Łu nino , pseud. "Wałk" , przeniósł się na pogranicze powiatów 
rypinskiego i mławskiego. Przed tym dokonał rozpoznania sklepu w 
Ostrowitem koło Rypina. Do większej potyczki z żandarmerią. doszło pod 


:
 
! 
o 


28 FAP AK, t. osob." 655 (1309) K. Keller. pseud. "Kazik". "Zawisza", "Malinowski"; R. 
L e w a n d o w s k I. Martyrologia, d. 34; By nie odeszły w mrok zapomnienia. pod red. 
Z. p o l u b I e c. Warszawa 1976. s. 275; J. M a s ł o w s k I. Pielęgniarki w II wojnie 
światowej. Warszawa 1976. s. 190; S. B a y e r. Mokotów. Powstańcza służba zdrowia, 
WfK. 1974. nr 40; M. L I t Y ń s k I. Oddział chorób wewnętrznych Szpitala l.!Iazdowskiego. 
Przegląd Lekarski. 1974. nr 1. s. 182; H. S z u k I e w I c z. Służba zdrowia na Mokotowie 
podczas Powstania Warszawskiego, Archiwum Hlstorll Medycyny. t. 33. 1970. s. 221. 223; 
M. Kra j e w s k I. Słownik, s. 154; Z. G ó ź d Ź. Lipnowianie w Powstaniu Warszawskim, 
Gazeta LIpnowska. nr 18, 1994. s. 4; Z pamiętnika powstańca. Aleksandra Jelinek, 
HSarenka", Gazeta LIpnowska. nr 18. 1994; B. B a l c e r o w I c z. W 109 urodziny. 
Dlugie pracowite życie (H. Królikowska), Ziemia Ryplńska, 1994. nr 3. s. 6 (Helena 
Królikowska zmarła w Rypinle 18 marca 1994 r.); Z. G ó ź d Ź. Na powstańczych 
barykadach, Włocławski Tydzień. 1994. nr 15. s. l; tenże. HZawisza" i inni. Ziemia 
Dobrzyńska. 1994. nr 5. s. 8; por.: P. S t a c h e w I c z. Dzieje oddziału do zadań 
spegalnych Kierownictwa Dywersji Komendy Głównej Annit KrąjoweJ. Warszawa 1981. 
passim; 17-letnla wówczas lipnowIanka. Aleksandra Jellnek. pseud. .Sarenka". dziś w 55 
rocznicę Powstania Warszawskiego mówi: "Pierwszy raz. gdy wyszłam z domu z Al. 
Jerozolimskich po egzekucji I widziałam krew płynącą rynsztokiem. a kobiety maczały w 
niej chustki I zbierały mózgi ze ściany. Byłam już nie raz świadkiem takich scen. ale nie 
wiem sama czemu - płakałam po raz pierwszy. Niczego się nie bałam I nigdy dotąd nie 
wiedziałam co to płacz. (...) Płakałam także po egzekucji w Al. Jerozolimskich I przez cały 
czas powstania. gdzie żyłam prawie wśród trupów I konających nieznajomych I dobrych 
przyjaciół I znajomych. Płakałam także na pogrzebie .Jura". (...) choć byłam znana z 
.żelaznego" serca. Toteż. gdy uklękłam przy trumnie chcąc się pomodlić"1 rozpłakałam się 
jak dziecko. chłopcy nie wiedzieli. co się dzieje. rodzice .Jura. zaczęli mnie uspakajać. a 
wszyscy naokoło szeptali: "Narzeczona". zob.: Z pamiętnika powstańca, Gazeta LIpnowska. 
nr 18. 1994, s. 4. 


'" 
" 
.C' 
" 
.
 
.:; 

 
I 


:! 


209
>>>
I 
'II 


:. 


I 


I 
III 
'.111- 


Szreńskiem, W powiecie mławskim, gdzie ranny został osławiony kat z 
Lubowidza, Schmaltz. Wiosną 1944 r. grupa partyzancka odbyła kon- 
centrację pod Sinogórą w powiecie mławskim, gdzie niebawem doszło do 
bitwy z Niemcami. Większość uczestników grupy została tam aresztowana 
i osadzona w więzieniach i obozach 29 . 


Armia Krajowa, grupująca na Ziemi Dobrzyńskiej poważną częsc 
patriotycznie nastawionego społeczeństwa, przeżywała w czasie swego 
istnienia rozbieżności i tarcia. Szczątkowe dokumenty tego okresu nie 
pozwalają ocenić przyczyn różnic stanowisk występujących najwcześniej 
pomiędzy kierownictwem Podokręgu, czy też dowództwem Okręgu "Po- 
morze", a komendantami obwodów, rejonów czy też placówek. Powojenne 
relacje nie są w tej mierze całkowicie wiarygodnym źródłem. Należy 
jednak sądzić, że większość dowódców na dołach AK-owskich nie znała 
planów politycznych Komendy Głównej względnie Komendy Okręgu "PC?- 
morze". Stwierdzenie to nade wszystko należy odnieść do szeregowych 
członków organizacji. Ich udział w Armii Krajowej nie wynikał, jak się 
wydaje, z chęci popierania tych czy innych koncepcji politycznych rzą.du 
emigracyjnego i Delegatury w Kraju, lecz dobrze pojętego obowiązku 
walki z okupantem i szczerej chęci wyzwolenia Ojczyzny. 
Żołnierze Armii Krajowej i jej poprzedniczek w cictgu całego okresu 
działania wykazywali na tym terenie bardzo tolerancyjny stosunek do in- 
nych ugrupowań konspiracyjnych. Świadomość polityczna szeregowych 
członków tej organizacji nakazywała dostrzeganie potrzeby reform w przy- 
szłej Polsce bez potrzeby zasadniczych zmian ustrojowych. W trakcie 
działalności tej organizacji spotykamy tu przypadki zmiany przynależ- 
ności z Armii Krajowej do Annii Ludowej. Były to jednak sytuacje spo- 
radyczne i z pewnością nie dowodzą zmiany orientacji politycznej szere- 
gowych członków, jak też całych oddziałów, czy placówek. Jeśli tak się 
działo, to ludzie przechodzący do AL, bez oglądania się na program, 
chcieli w czynnej walce występować przeciwko wspólnemu wrogowi. Czę- 
sto zmiany te wynikały z prywatnych animozji i nie mogą stanowić 
podstawy do uogólnienia. 
Dodać trzeba, że Armia Krajowa na terenie Ziemi Dobrzyńskiej od- 
notowała dość dużo akcji, ktore zadają kłam tezie, jakoby cała Armia 
Krajowa była reprezentantką. obozu zachowawczego. Działalność sabo- 
tażow
dywersyjna i zbrojna oddziału por. J. Lipińskiego, pseud. "Sprę- 
żyna" nie stanowi bynajmniej przypadku odosobnionego, jak chce w 
swojej książce J. ptasiński 3o . Kiedy jesienią 1944 r. na terenie powiatów 


29 ReI. P. Romanowski; Wieś polska, s. 205-208 
30 J. P t a s I ń s k I. Napólnoc. s. 310. 


210
>>>
.--- 



 


W okresie Drugiej Rzeczypospolitej nastąpił wzrost liczby ludności. 
Zaludnienie w obydwu powiatach według danych na dzień l stycznia 
1935 r. było następujące: 


Tabela 3a: 


Powiat Liczba ludności % Polaków % Niemców % Żydów % 
pozostałych 
lipnowski 107.187 80,4 15.7 3,8 0,1 
typińskl 90.096 84,1 9,7 6.0 0,2 


Przed wybuchem drugiej wojny światowej zaludnienie na l km 2 
wynosiło na Ziemi Dobrzyńskiej 69 osób. Mało wiarygodne źródło, jakim 
jest wydana w 1942 praca A. Treichela, podaje, że gęstość zaludnienia 
w powiecie rypińskim w grudniu 1939 r. wynosiła 73 osoby na l km 224 . 


Z pewnością niemiecki historyk-regionalista celowo zawyżył tę liczbę. 
W rzeczywistości w powiecie tym średnia gęstość zaludnienia, wskutek 
masow
 ekstermlnacji ludności jesienią 1939 r., wynosiła mniej, niż podano 
to w tabeli. 


T a b e l a 4: Obszar i ludność powiatów lipnowskiego i rypińskiego 


Powiat Obszar w km 2 Ludność ogółem 
XII 1939 XI 1940 pocz. 1944 
lipnowski 1.534.8 109.364 107.434 104.728 
typlński 1.213,9 89.746 92.187 85.625 


Ź ród ł o: Archiwum Państwowe w Bydgoszczy (cyt. dalej: AP- Bydgoszcz) dane 
statystyczne spisu niemieckiego z grudnia 1939 r. I 1940 r.; Gemelnde und Wohnplatzlexfkon 
des Reichsgau Danzig- Weslpreussen. Danzlg 1944. t. l. s. 3-4. 


Osobne zagadnienie w problematyce ludnościowej Ziemi Dobrzyń- 
skiej stanowią. mniejszości narodowe, w tym zaś przede wszystkim kwe- 
stia ludności niemieckiej. Porównanie danych statystycznych opracowa- 
nych przez A. Macieszę wskazuje, że przełom wieków (lata 1897 i 1906) 
nie przyniósł zmniejszenia stanu liczebnego mniejszości niemieckiej na 
tym terenie. Spadek liczby t
 ludności zanotowano dopiero po pieIWszej 


24 A. T r e I c h e l. Geschichte des Deutschtums von Rippin uncZ UmgegencZ. Thorn 
1942, s. 20; Sytuaga spoleczno-polttyczna t gospodarcza Obszaru Okręgu Korpusu Nr VIII 
w Tonmtu w latach 1933-1937. Wybór źródeł. wyd. P. s t a we c ki, w. R e z m er, 
Toruń 1992. s. 90. 118-119. 


18
>>>
lipnowskego i rypińskiego pojawiły się grupy desantowo-zwiadowcze Ar- 
mii CzeIWonej, żołnierze AK przekazali tym grupom niektóre materiały 
wywiadowcze, które następnie trafiły za linię frontu. W ten sposób Armia 
Kraj owa na tym terenie wniosła dodatkowy wkład w dzieło rozgromien
a 
wroga i wyzwolenia kraju. W końcowym okresie okupacji Komenda Okrę- 
gu ZWZ-AK "Pomorze" wydała podległym komendantom inspektoratów 
polecenie rozpoznania wszystkich obiektów komunikacyjnych, przemy- 
słowych itp., ktore Niemcy planowali zniszczyć. Specjalne grupy AK za- 
danie to wykonały w pełni. 
Podkreślić także trzeba, że Armia Krąjowa na terenie Ziemi Dobrzyń- 
skiej poza działalnością. organizacyjną poświęcała sporo uwagi zagadnie- 
niom wywiadowczym oraz różnym formom oporu bez prowadzenia działań 
bojowych na szerszą. skalę. Wynikało to przede wszystkim z istnieją.cej w 
jej szeregach świadomości, że teren działania jest obszarem wyją.tkowo 
nasyconym różnymi organami wroga do walki z antyniemieckimi wystąpie- 
niami. Całokształt działań AK na tym terenie dowodzi jednak, że wachlarz 
form walki konspiracyjnej był nadspodziewanie różnorodny do istnieją.cych 
warunków i odpowiadał w całości działalności konspiracyjno-partyzanckiej, 
której tradycje głęboko były zakorzenione w przeszłości tej ziemi 31 . 


3. POWSTANIE I ORGANIZACJA GWARDll LUDOWEJ 


Powstanie w styczniu 1942 r. Polskiej Partii Robotniczej stanowiło 
pewien przełom w walce narodu polskiego przeciwko hitlerowskiemu 
okupantowi. Proklamują.c swoje powstanie PPR wzywała cały naród do 
bezwzględnej walki z wrogiem. W pierwszym numerze organu KC PP
, 
"Trybunie wolności" z l listopada 1942 r. w artykule pt.: "Front narodów 
przeciw najeźdźcy" Polska Partia Robotnicza stwierdzała: "(...) Polakom 
nikt wolności nie przyniesie w podarku. Musimy sięgną.ć po nią. sami 
(...) Sabotaż, dywersja i partyzantka - oto broń, którą. już dziś musimy 
całą. siłą. uderzyć na wroga. Innej drogi do wyzwolenia nie ma i być nie 
może. Dziś, a nie jutro trzeba atakować wroga. Dziś, a nie jutro trzeba 
rozpoczą.ć przygotowania do ogólnonarodowego wybuchu. Dziś, a nie 
jutro trzeba wziąć na siebie ciężar największych wysiłków. Tylko na tej 
drodze zwyciężymy!"32. 
W celu prowadzenia i rozwijania walki zbrojnej z okupantem PPR 
powołała do życia organizację bojową.. Początkowo formowana przez PPR 
organizacja wojskowa nie miała nazwy. Ogólnie określano ją. jako "woj- 


31 FAP AK. t. osobo M-6; rei. S. Arent. S. Sadowski. S. Suszyński; o tradycjach 
partyzanckich na Zlem1 Dobrzyf1skiej. zob. m.In.: M. Kra j e w s k I. Powstanie Styczniowe 
między Slawą a Drwęcą. Włocławek 1994. 
32 Publicystyka konspiracWna PPR 1942-1945. Wybór artyklLłów. opr. A. P r z y g o ń- 
s k I. t. 1. Warszawa 1964. s. 5. 


211
>>>
II 
II 


skówka", ..wydział bojowy" lub po prostu ..formacje bojowe". Po dłuższej 
dyskusji ustalono w marcu 1942 r. nazwę "Gwardia Ludowa". Koncepcja 
GL kształtowała się stopniowo, już w toku samej walki, a także pod 
wpływem zdobywanych doświadczeń. Był to proces skomplikowany, wy- 
magają.cy przezwyciężenia wielu trudności wynikąją.cych przede wszy- 
stkim z braku odpowiednich kadr, środków materialnych, a nade wszy- 
stko dostatecznego uzbrojenia. Polska Partia Robotnicza jako organiza- 
torka Gwardii Ludowej, dysponowała skromną kadrą i znikomą. liczbą. 
ludzi posiadąją.cych dowódcze przygotowanie wojskowe. GL znalazła się 
zatem w sytuacji o wiele gorszej niż organizacje zbrojne związane z 
rzą.dem emigracyjnym33. 
W począ.tkowym okresie formowania Gwardii Ludowej jej sieć orga- 
nizacyjna pokrywała się z siecią. organizacji partyjnych. Komitety partyjne 
wykonywały zadania dowódczo-sztabowe. Dopiero w drugiej połowie 1942 
r. zaczęto tworzyć, związane także z odpowiednimi komitetami partyjny- 
mi, lecz organizacyjnie wyodrębnione, ogniwa dowodzenia Gwardii Lu- 
dowej. Na czele GL stało Dowództwo Główne. Jego organem był Sztab 
Główny składąją.cy się z sześciu wydziałów. Struktura terenowa Gwardii 
Ludowej pokrywała się z siecią. instancji partyjnych. W 1942 r. utworzone 
zostały obwody, które z kolei dzieliły się na okręgi, te z kolei na powiaty, 
powiaty zaś na rejony lub dzielnice. Teren Ziemi Dobrzyńskiej w stru- 
kturze GL włą.czony został w skład Okręgu nr 3 w Płocku, wchodzą.cego 
w skład V Obwodu Łódzkiego. 
Budowa zrębów Okręgu Płockiego Gwardii Ludowej zapoczą.tkowana 
została na przełomie lata i jesieni 1942 r. Organizacją. GL na północnym 
Mazowszu w 1942 r. zajmowali się Czesław Małkowski, Teodor Kufel i 
Bolesław Lewandowski. Jesienią. tego roku powołane zostało Dowództwo 
Okręgu GL w składzie: Jan Wilczyński, Teodor Kufel i Stanisław Wiś- 
niewski. W mąju 1943 r. został aresztowany J. Wilczyński i jego miejsce 
ząją.ł wtedy Władysław Marchoł. Jesienią. tego roku skład dowództwa 
okręgowego został rozszerzony o Mariana Jureczko i Jana ptasińskiego. 
Dowódczami GL w Okręgu Płockim byli kolejno: Czesław Małkowski, 
pseud. ..Czesiek" (aresztowany w kwietniu 1944 r. zamordowany w Po- 
miechówku), Jan Wilczyński, pseud. ..Wilk" (aresztowany 10 kwietnia 
1943 r. i stracony 13 grudnia tego roku także w POmlechówku) i Wła- 
dysław Marchof34. 
Wykorzystują.c dorobek i doświadczenia w tworzeniu wcześniejszych 
Rewolucyjnych Rad Robotniczo-Chłopskich, przystą.piono do tworzenia 
ogniw dowódczych i sieci organizacyjnej w powiatach. Wyniki organi- 


I 
, 
II 
I 


'I 


: 
 I 
.1 Y II 
I '
 I 
II 


I 
I II 
IIII 
I' 
l! 
I 


I 
jlllll 
II, 
Ił, 


33 Zob.: K. K o m o r o w s k I Wkład Polskiej PartU Robotniczej w utworzenie jej ramion 
zbrojnych - Gwardii Ludowej ( AnnU Ludowej. Iw:J Polska Partia Robotnicza na Ziemi 
Dobrzyńskiej 1942-1948, pod red. M. Kra j e w s k I e go. Rypln 1987. s. 22-25. 
34 MN. WKW PZPR. protokół z posiedzenia byłych członków PPR Okręgu 
Płock-Clechanów w dniach 25-26.11.1963 r; Dowództwo Główne GL lAL. Zbiór dokumentów 
z lat 1942-1944. Warszawa 1967. s. 89. 185. 188. 


212
>>>
zacyjne w 1942 r. nie były imponujące. Według raportów dowództwa 
Obwodu V Łódzkiego stan osobowy Gwardii Ludowej w całym Okręgu 
Płockim w okresie od listopada do grudnia 1942 r. wynosił zaledwie 30 
gwardzistóW35. Na taki stan rzeczy złożyło się kilka przyczyn. Położenie 
ludności na tym terenie było o wiele trudniejsze niŻ w Polsce Cen- 
tralnej. Zgodnie z generalnym założeniem eksterminacyjnej polityki 
okupanta, chodziło o to, aby ,Jak nąjprędzej i metodami jak najbardziej 
radykalnymi wytępić polskość z tych obszarów". Ponadto na terenie 
całego Okręgu Płockiego odnotować należy istnienie takich niekorzy- 
stnych dla rozwoju Gwardii Ludowej czynników, jak: - obecność nie- 
mieckich osiedleńców i kolonistów, - przymusowe wywożenie rdzennej 
ludności polskiej zwłaszcza młodzieży, - wysoki stopień zmilitaryzo- 
wania miejscowej ludności niemieckiej, - opanowanie urzędów, insty- 
tucji i niemal całego aparatu administraCji państwowej przez miejsco- 
wych i napływowych Niemców, - niezbyt korzystne warunki topogra- 
ficzne, - niedostateczne uzbrojenie. 
OrganizaCja Gwardii Ludow
 w Okręgu Płockim, w tym także na 
terenie Ziemi Dobrzyńskiej, przebiegała zatem w nader niesprzyjających 
warunkach. Te niekorzystne warunki spowodowały opóźnienie w rozwoju 
Gwardii Ludowej na terenie Okręgu. Dopiero w drugiej połowie 1942. r. 
odnotowano powstanie kilku luźnych grup bojowych j niewielkich 01;1- 
działów partyzanckich 36 . Sytuacja ta,jak się wydaje, nie była wyjątkowa. 
Komunikat Dowództwa Głównego Gwardii Ludowej z 25 września 1942 
r. w sprawie tworzenia oddziałów partyzanckich apelował do wszystkich 
powstających grup, aby nie czekali bezczynnie, lecz sami szli w pole, 
sami uzbrajali się i dozbrajali bronią zdobytą na wrogu i sami spośród 
siebie wybierali dowódców. W tym samym czasie wydany został rozkaz 
Dowództwa Głównego Gwardii Ludowej, ustalający sposób zaopatrzenia 
w żywność 37 . 


Pod względem organizacyjnym Dowództwo Główne podzieliło wszy- 
stkie siły GL na sekcje, drużyny, plutony i bataliony. Sekcję tworzyło 
czterech gwardzistów i sekcyjny, drużynę zaś dwie sekcje i drużynowy, 
razem II żołnierzy. Na pluton składały się trzy drużyny oraz dowódca 
plutonu i jego zastępca, łącznie 35 ludzi. W skład batalionu wchodziły 
trzy plutony oraz dowódca batalionu i sztab batalionowy, łącznie około 


35 AAN. CA KC PZPR sygn. 19/XYI/I. k. l. raporty nr 13 Dowództwa GL Obwodu 
Łódzkiego. 
36 K. C I e c h a n o w s k I. Ruch opon.!, s. 304. podaje. że "oddziały partyzanckie I 
grupy bojowe Gwardii Ludowej na terenach powiatów Rypln I Lipno działały jUź od wiosny 
1942 r... Informacja ta nie znajduje potwierdzenia w materiale źródłowym. Zaprzeczająjej 
także w swoich relacjach organizatorzy GL w tych powiatach. 
37 Dowództwo Główne GL i AL Zbiór dokumentów z lat 1942-1944. Rozkazy. instrukcje. 
regtdaminy. opr. W. P o t e rań s k l, M. T u r l e j ska. M. W I l u s z. Warszawa 
1967. s. 12. 14. 


213
>>>
l, 


II 
II. 
II 
I 
I 


110 ludzi 38 . W praktyce tworzone były małe grupy wypadowe, które 
okazywały się bardziej ruchliwe i lepiej przystosowane do prowadzenia 
akcji dywersyjno-sabota7Awych. Grupy te niejednokrotnie zaskakiwały 
nieprzyjaciela w różnych sytuacjach, stosując często wrażenie liczebnego 
oddziału podziemnego. 
W momencie formowania się GL w Obwodzie Łódzkim wśród dzia- 
łaczy PPR pojawiła się koncepcja utworzenia oddziału partyzanckiego i 
skierowania go w lasy rypińskie, a potem do Borów Tucholskich. Chodziło 
bowiem przy tym o wcielenie w życie odezwy Dowództwa Głównego GL 
z 15 maja 1942 r. wystosowanej w związku z wyjściem w pole oddziału 
"Małego Franka", która wyrażała nadzieję, że "inne oddziały rozpoczną 
walkę partyzancką na terenach wcielonych do Rzeszy". Propozycja utwo- 
rzenia takiego oddziału w Obwodzie Łódzkim została podjęta wiosną 
1943 r. w czasie rozmów sekretarza Komitetu Okręgowego PPR w Łodzi, 
Stefana Przybyszewskiego z Komitetem Okręgowym PPR i Dowództwem 
Okręgu w Płocku. W związku z tym na posiedzeniu Komitetu Okręgowego 
PPR w Łodzi odbytym w pieIWszych dniach marca 1943 r. pod przewod- 
nictwem Ignacego Logi- Sowińskiego z udziałem Teodora Kufla i Kazi- 
mierza Germana, podjęto decyzję o rozpoczęciu działań partyzanckich 
w oparciu o lasy rypińskie i Bory Tucholskie. Oddziały partyzanckie z 
przeznaczeniem do lasów rypińskich miały być sformowane przez dowó- 
dztwo okręgowe GL w Płocku, a do Borów Tucholskich - przez dowództwo 
Okręgu Poznańskiego. Z Łodzi miała być w tym celu przerzucona do 
Okręgu Płockiego grupa około 50 gwardzistóW39. 
Aresztowania jakie dotknęły oddziały w Obwodzie Łódzkim, w tym 
m.in Stefana Przybyszewskiego, spowodowały opóźnienie w przygotowa- 
niu i wysłaniu oddziału kadrowego z Łodzi. Ostatecznie 7 maja 1943 r. 
z Łodzi wyruszyła grupa 18 gwardzistów pod dowództwem szefa sztabu 
Dowództwa Obwodowego w Łodzi, Czesława Szymańskiego, pseud. "C e- 
niek". Miała ona udać się na północ i połączyć się z gwardzistami Okręgu 
Płockiego. Następnie obie grupy miały wyruszyć w lasy rypińskie. Na- 
stępnego dnia łódzka grupa natknęła się na patrol żandarmerii w pobliŻu 
leśniczówki Władysławów. W walce poległ dowódca grupy SzymańsJp 
oraz trzech innych gwardzistów. Nie powiodły się także próby sformo- 
wania oddziału w Okręgu Płockim pod dowództwem Bronisława Wieczor- 
ka głównie na skutek aresztowań w Płocku w pieIWszej połowie 1943 r. 
Wydarzenia te skłoniły dowództwo okręgu do zmiany taktyki 4o . 
Niezależnie od przedstawionych wyżej planów na terenie Ziemi Do- 
brzyńskiej członkowie PPR podejmowali próby tworzenia grupy Gwardii 
Ludowej. W 1942 r. ich działalność ograniczała się do niewielkich akcji 


I 
, I 
I II 
:11 
I 


II 
: I 
I 
I 
i, 
I 


. I 
I 
I 


I" 
II 
: I 
I 
li'll: 
1'11 
1111 
II 
(lili i 
tli.. 


38 MN. CA KC PZPR, sygn. 191/1-1. k. 14-142; zob.: Z. P o n I a t o w s k I. Węzłowe 
problemy taktyki walk partyzanckich Gwarclft Ludowij w latach J 942-1943, Wojskowy 
Przegląd Historyczny. 1964. nr 4. s. 55-82. 
39 K. G e r m a n. Droga do celu. s. 180. 
40 MN. CA KC PZPR, sygn. 191/XXVI/l; J. P t a s I ń s k I. Napółnoc. s. 217-219. 


214
>>>
sabotażowych przeprowadzanych najczęściej na terenie wsi. Przykładem 
tego jest akcja przeciwko niemieckiemu administratorowi mają.tku ziem- 
skiego w Piórkowie w powiecie rypińskim, przeprowadzona przez grupę 
GL o nieustalonym składzie osobowym. Akcję przeprowadzono 2 listo- 
pada 1942 r. w czasie której gwardziści skonfiskowali broń i żywnOŚĆ 41 . 
Działalność grup Gwardii Ludowej w 1942 r. związana była ściśle z 
Komitetem Powiatowym PPR w Rypinie. Tym samym wcielono w życie 
uchwałę Komitetu Centralnego PPR. że każdy peperowiec powinien być 
żołnierzem GL 42 . 
Rok 1943 przyniósł wzrost liczby członków GL. Powstały wtedy nowe 
grupy bojowe w Okalewie, Kowalkach, a także w rejonie Szczutowa, 
Rogowa i Skępego. Zgodnie z wytycznymi Dowództwa Głównego GL w 
Okręgu Płockim przystąpiono jednocześnie do organizowania dowództw 
powiatowych Gwardii Ludowej. poczynania w tym kierunku zostały jed- 
nak opóźnione w wyniku fali aresztowań, jakie miały miejSce w kwietniu 
i w maju 1943 r.. W liIicu 1943 r. Dowództwo Okręgu skierowało do 
Warszawy Teodora Kufla, pseud. "Te och" 43 i Franciszka Blocha, pseud. 
"Bogdan" celem nawiązania bezpośredniego kontaktu z Dowództwem 
Głownym Gwardii Ludowej. Od tego momentu Okręg Płocki podlegał 
bezpośrednio Komitetowi Centralnemu PPR i Sztabowi Głównemu GL, 
choć formalnie był jednym z okręgów Obwodu Łódzkiego. Co pewien 
czas działacze płockiego Okręgu PPR: K. German, T. Kufel, W. Marchoł, 
S. Wiśniewski, J. ptasiński i F. Bloch, kierowali się do Warszawy, gdzie 
przekazywali informacje o sytuacji w ruchu oporu na Mazowszu Płockim, 
w tym również na Ziemi Dobrzyńskiej. Stamtą.d otrzymywali wskazówki, 
co do dalszej pracy konspiracyjnej, a także prasę i inne materiały kon- 
spiracyjne 44 . 
We wrześniu 1943 r. do Rypina przybył Teodor Kufel. Tutaj w mie- 
szkaniu Karwaszewskich, przy obecnej ulicy Piłsudskiego, zorganizowa- 
no posiedzenie aktywu partii tego terenu, w którym uczestniczyli m.in. 
Franciszek Karwaszewski, Władysław Domagalski, Ludwik Gorak, Wła- 
dysław Gumiński i inni. Na zebraniu tym powołano dowództwo powiatowe 
GL na czele z Lubomirem Załęskim, pseud. "Lubek". Ponadto w skład 
dowództwa powiatowego weszli: Czesław Wiśniewski, pseud. "Wicher" jako 


41 AP-Bydgoszcz. akta Gestapo Rypin. teczka nr 3. 
42 Zob.: Dowództwo Główne, s. 115-118. 
43 Teodor Kufel. pseud. "Teoch". UT w 1920 r. w powiecie płockim w rodzinie robotniczej. 
W 1936 r. wstąpił do KZMP. W 1940 r. był jednym z założycieli lewicowej organizacji "Młot 
I Sierp" na terenie Okręgu Płockiego. W 1943 r. przeszedł do pracy w Sztabie Głównym 
GL w charakterze oficera łącznikowego sztabu. W czasie powstania Warszawskiego 
dowodził 2 kompanią piechoty batalionu "Czwartaków" na Starym Mieście. Po upad"ku 
powstania kontynuował pracę organizacyjną na terenie Okręgu Lewa Podmiejska. zob.: T. 
P I e t r z a k. PodzieI111l!J front. Warszawa 1965. s. 285. 
44 Zob. instrukcję Dowództwa Głównego GwardII Ludowej określającą strukturę 
organizacyjną GL. w: Dowództwo Główne, s. 115-118; J.B. G a ras. Oddziały GL f AL. 
WPH. s. 203-204. 


215
>>>
III 


II 
II 


zastępca dowódcy, który miał jednocześnie za zadanie organizować od- 
działy na terenie Okalewa, Okalewka i innych miejscowości, Tadeusz 
Żyra, który miał być instruktorem wyszkolenia, Franciszek Karwaszewski 
- kierownik zaopatrzenia. Antoni Kruszyński - miał kierować komórką. 
wywiadu, Władysław Gumiński i Stanisław Skowroński 45 . 
Także w są.siednim powiecie lipnowskim czyniono próby organizo- 
wania grup Gwardii Ludowej. Poważne zasługi w ich organizowaniu 
wniósł Józef Pilarski, pseud. "Sportczak", który w materiałach Gestapo 
wymieniany jest jako dowódca Gwardii Ludowej w Lipnowskiem. W rze- 
czywistości jednak na czele utworzonego także w 1943 r. Dowództwa 
Powiatowego w Lipnie stanął Jerzy Załęski, pseud. "Jurek", działacz 
Związku Walki Młodych. W składzie dowództwa GL w tym powiecie spo- 
tykamy także Józefa Bętkowskiego, pseud. "Józek" oraz zbiegłego z wię- 
zienia z Bydgoszczy oficera radzieckiego Michała Titowa, pseud. "Michał". 
PieIWszy z nich kierował na terenie powiatu lipnowskiego oddziałem 
partyzanckim już od września 1940 r. Grupa Bętkowskiego działała 
ponadto w powiatach płockim i sierpeckim. W końcu 1943 r. Józef 
Bętkowski, Michał Titow oraz kilku innych partyzantów zaskoczeni na 
kwaterze przez niemiecki oddział policji, zostali aresztowani i 21 maja 
1944 r. skazani na karę śmierci 46 . 
W miesią.cach letnich 1943 r. na terenie Ziemi Dobrzyńskiej powstały 
dalsze grupy bojowe Gwardii Ludowej. Zwiększył się stan osobowy oddziałów 
już istnieją.cych. Napływ ochotników GL nie pozbawiony był jednak cech 
żywiołowości. Młodzi ludzie, zgłasząją.cy się do oddziałów, zwykle nie mieli 
przygotowania wojśkowego. Szczere chęci i zapał do walki wyrównywały 
ten oczywisty brak tylko w minimalnym stopniu. Zdobywanie umiejętności 
i sprawności żołnierskich w toku pielWszych akcji odbywało się niejednp- 
krotnie zbyt wielkim kosztem, bo często za cenę niepotrzebnych ofiar. W 
końcu 1943 r. Gwardia Ludowa na terenie Ziemi Dobrzyńskiej grupowaIa 
około 220 żołnierzy, z czego około 160 w powiecie rypińskim 47 . 
Ze względu na niekorzystne warunki terenowe (brak większych zwat"- 
tych skupisk leśnych) Istnieją.ce na terenie Ziemi Dobrzyńskiej sekcje i 
grupy Gwardii Ludowej prowadziły walkę partyzancką. opartą. nie o "zie- 


H 



 
II 


II 


II 
I 
I 


,II 


45 J. P t a s I ń s k I. Z mazowieckich pól. Warszawa 1968. s. 224. 
46 J.B. G a ras. Oddziały GL i AL, Warszawa 1971. s. 465; B. S Y z d e k. Lewicowy 
mch OpOlU na Mazowszu i Podlesiu w latach dmgięl wcyny światowęl, Warszawa 1967. s. 
32; B. D Y m e k. B. K o b u s z e w s k I. Zarys historii organizacji PPR, s. 88. podają. 
że "nie utworzono tu powiatowego dowództwa AL. a powstałe w powiecie (llpnowskim - 
dop. M.K.) sekcje AL podporządkowane były w zasadzie dowództwu płockiego". Z pewnością 
taki stan dotyczył tylko okresu wcześniejszego; J. P t a s I ń s k I. Na północ. s. 227. 
podaje. że J. Bętkowski został skierowany do powiatu lipnowskiego w charakterze dowódcy 
powiatowego GL. Gdzie Indziej (s. 199) pisze: "lecz mimo wysiłków nie udało mu się 
zorganizować dowództwa. powiatowego". Natomiast na s. 193 podaje: "Nieco później. gdyż 
w 1943 r. powstało Dowództwo Powiatowe GL w LIpnie z Józefem Bętkowsklm jako 
dowódcą". Podobnych niekonsekwencji jest w książce więcej. 
47 T. K u f e l, Droga walki, s. 128; M. Kra j e w s k I. Lewicowy mch opon!., s. 106. 


216 


I 
II 
 'I . '
>>>
lony las", lecz o chłopskie zagrody. Praktyka ta znalazła potwierdzenie 
i aprobatę w rozkazie Dowództwa Głównego GL z czeIWca 1943 r.: "Od- 
działy nasze, w spegalnych warunkach nie mogą. być większe niż dru- 
żyny, półpluton, a w niektórych przypadkach doprowadzać do jednej 
sekgi. Oddziały w sile sekcji są. bardziej ruchliwe i posiadają. więcej 
szans wymykania się z pierścienia wroga"48. Znają.c sytuację w zakresie 
poziomu wyszkolenia żołnierzy GL, Dowództwo Główne w marcu 1943 
r. skierowało rozkaz do powiatowych dowództw Gwardii Ludowej i ko- 
mitetów powiatowych PPR w sprawie szkolenia w oddziałach partyzanc- 
kich. Ponadto Dowództwo Główne GL w kwietniu 1943 r. wydało "Re- 
gulamin służby polowej" ogłoszony ponownie w listopadzie tego roku 
jako "Instrukcja polowa nr l". Dokumenty te dotarły również do powia- 
towych komitetów' PPR w Lipnie i w Rypinie. Stały się one podstawą. 
organizowania walki zbrojnej zgodnie z wymogami i zasadami walk par- 
tyzanckich 49 . 
Najliczniejsze grupy Gwardii Ludowej powstały w Ziemi Dobrzyńskiej 
w pasie Rypin-0kalewo-Szczutowo-Skępe. Toteż w tych rejonach noto- 
wano w 1943 r. najwięcej akcjii dywersyjnych i bojowych. We wrześniu 
1943 r. utworzona została grupa partyzancka na czele z Władysławem 
Gumińskim, pseud. "Władek". "Władek" działał z kilkoma partyzantami 
już wcześniej. Wchodzący w skład tej grupy gwardziści pochodzili z Oka- 
lewa, Okalewka i innych miejscowości w powiecie rypińskim. Realizują.c 
hasła "Odezwy Dowództwa Głównego Gwardii Ludowej do narodu pol- 
skiego w sprawie konfiskaty zboża w mają.tkach niemieckich i ziarna 
przeznaczonego na kontyngenty z 21 czeIWca 1943 
o., a także polecenia 
wynikają.ce z "Tajnego i bardzo pilnego rozkazu nr 10 Dowództwa Głów- 
nego Gwardii Ludowej w sprawie kampanii antykontyngentowej z sierp- 
nia 1943 
l., 5 września 1943 r." "Władek" spalił w mają.tku ziemskim 
w Kowalkach koło Rypina dwa duże stogi jęczmienia. Stogi ze zbożem 
oddalone były o parę metrów od drogi biegnącej od Kowalk do Nadroża. 
Materiał potrzebny do podpalenia dostarczył Jan Kaxwaszewski, pseud. 
"Walczak" i Jerzy Wieczyński, pseud. "Juras"52. 
Akcję w Kowalkach tak wspominał po latach jej uczestnik Jan Kar- 
waszewski: "O jakjeś śro(Iki zapalają.ce było trudno. Towarzysze musieli 
się zadowolić zdobytą. przeze mnie świecą., butelką denaturatu i pudeł- 
kiem smaru do maszyn. Nie było czasu na długie przygotowania. W 
mają.tku szykowano się do młocki. Stogi musiały zapłoną.ć następnego 


48 Rozkazy l odezwy, s. 27-28. 
49 MN. CA KC PZPR sygn. 191/XXII/1. k. 1-2. k. 53-60 oraz k. 12-27. 
50 Dowództwo Główne GL I AL. s. 67; J. B. Garas. Oddziały GL I AL. Warszawa 1911. 
s.394. 
51 MN. CA KC PZPR, sygn. 191/1/2. k. 17; zob. rozkaz nr 10 Dowództwa Głównego GL 
z sierpnia 1943 r., w: Walka. Kronika Gwardii l AnnU LudoWEj. Warszawa 1963. s. 394 
52 MN. CA KC PZPR. t. osobo 10684; reI. W. Gumlński: J. P t a s i ń ski. Z 
mazowieckich pól. Warszawa 1968. S. 30 I: B. K o b u s z e w s ki. ZanJs działalności, S. 
73; J. M a r c I n I a k. Działalność zbrojna, S. 50. 


217
>>>
il' 
II 
II 
: II 
III 
I 
; 


.I 
III 


dnia, aby zboże nie mogło pójść na zaopatrzenie hitlerowskiego frontu. 
Akcję miał jednoosobowo przeprowadzić "Władek": trochę poeta, trochę 
malarz, a oficjalnie szewc utykający na jedną nogę, syn fornala (...) W 
neIWowym napięciu czekałem na godzinę dwunastą. To była właśni. e 
pora akcji. Kiedy zegar na wieży kościelnej w Rypinie odstukał dwunastą, 
wpatrywałem się w horyzont, szukając nim śladu dymu z odległej o 3 
kilometry wsi Kowalki. "Władek" był punktualny. Niebawem cały horyzont 
zakrył się kłębami dymu. Palił się chleb, wliczony już zapewne do bilansu 
gospodarczego Rzeszy"53. 
Akcja sabotażowa w Kowalkach była drugą. z kolei z przeprowadzo- 
nych przez grupę GL "Władka". 22 listopada 1942 r. Władysław Gumiński 
wraz z Marianem Kupką spalili stodołę ze zbiorami, a także z maszynami 
i narzędziami rolniczymi. Tego rodzaju akcje sabotażowe znalazły odbicie 
w raportach Dowództwa Obwodu Łódzkiego GL, które donosiło: "Prze- 
prowadzono kilka podpaleń stogów i młocarń"54. Akcje sabotażowe grupy 
"Władka" nie były bynajmniej odosobnione. Gwardziści z z placówek w 
Okalewie i Szczutowie dokonali we wrześniu i w październiku 1943 r. 
pięciu tego rodzaju aktów sabotażu w powiecie rypińskim oraz na granicy 
z powiatem mławskim 55 . 
Rok 1943 zaznaczył .się również wzrostem aktywności Gwardii Lu- 
dowej na terenie powiatu lipnowskiego. W końcu marca tego roku z 
inicjatywy sekretarza powiatowego PPR w Sierpcu Lucjana Markowskie- 
go, pseud. "Czołg" powstała grupa GL pod dowództwem Włodzimierza 
Ziemieckiego, pseud. "Żelazny". Liczyła ona 10 osób, pochodzących' z 
rejonu Podlesia i Gójska w powiecie sierpeckim. Ziemiecki, jako podoficer 
Wojska Polskiego, brał udział w wojnie obronnej 1939 r., osiedlił się w 
Podlesiu i tu został jednym z czołowych aktywistów PPR i GL 56 . 
 
następnych miesiącach 1943 r. grupa "Żelaznego" rozwinęła aktywną 
działalność na pograniczu powiatów lipnowskiego i sierpeckiego. Oddział 
ten zapoczą.tkował akcje sabotażowe na liniach kolejowych przebiegają.- 
cych przez teren Ziemi Dobrzyńskiej. 10 września 1943 r. oddział W. 
Ziemieckiego rozbroił w Józefowie k. Szczutowa Volksdeutscha Witko- 
wskiego zdobywając przy tym broń i amunicję. Sześć dni później, 16 


53 Cyt. tekst własny z: Łuny na horyzoncie. Gazeta Pomorska 1973. nr 206. s. 7; zob. 
ponadto: J. B. G a ras. Oddziały GL i AL. Warszawa 1971. s. 394 oraz w opracowaniu: 
Walka, s. 232. wydarzenie to błędnie umiejscawiane jest w dniu 5 paźdzlemlka 1943 r. 
54 Cyt. za: J. P t a s I ń s k I. Na północ. s. 216; także relacja W. GUlnlńsklego oraz 
M. Kra j e w s k I. Lewicowy mch oponL, s. 107; J. p t a s I ń s k I. Z mazowieckich 
pól, Warszawa 1968. s. 299 pisze o akcJI spalenia stogów ze zbożem w Kowalkach w 
styczniu 1943 r. Przeczy temu zdecydowanie obszema relacja wykonawcy akcji Władysława 
Gumlńskiego (w posiadaniu autora). 
55 M. Kra j e w s k I. Łuny !la horyzoncie. s. 7; tenże. Partyzanckie strzały w okolicach 
"małej Moskwy". Zielony Sztandar. 1974. nr 22. s. 9. 
56 L. M ark o w s k I. Z życia i walki leśnych, Iw:! Okręg Płocki. s. 440; J. B. G a- 
r a s. Oddziały GL i AL, Warszawa 1971. s. 387; W. M a z u r. Pamiętne dni, Iw:! 
Wspomnienia żołnierzy GL i AL. wydanie nowe popr. I uzup.. Warszawa 1962. s. 622. 


218
>>>
września, grupa gwardzistów pod dowództwem "Żelaznego" zniszczyła 
maszyny i urzą.dzenia w tartaku w Sosnowie, w powiecie rypińskim, 
który pracował na potrzeby niemieckiej armU 57 . 
Wyją.tkową. aktywnością. wyróżniała się natomiast grupa dowodzona 
przez Wacława Rumińskiego, pseud. "Wacek", działają.ca na terenie Ziemi 
Dobrzyńskiej oraz na terenie powiatu sierpeckiego. Zorganizowana w 
marcu 1943 r., początkowo liczyła tylko 8 osób i nie była bliŻej związana 
z żadną organizacją.. W maju tego roku dowódca oddziału nawiązał kon- 
takt z Jerzym Załęskim i od tego momentu oddział Rumińskiego pod- 
porzą.dkował się dowództwu powiatowemu GL w Lipnie 58 . Podstawowe 
komórki grupy "Wacka" mieściły się w Sudragach. Gwardziści dowodzeni 
przez W. Rumińskiego wykonali aż 18 akcji zbrojnych i sabotażowych. 
Tylko w okresie od 12 do 15 paździemika 1943 r. grupa "Wacka" wy- 
konała na granicy powiatu lipnowskiego i sierpeckiego 6 udanych akcji. 
Między innymi skonfiskowano 7 sztuk broni, spalono stogi ze zbożeI)1, 
a także przeIWano łą.cznóść telefoniczną. i pocztową. na liniach kolejowych 
Lipno-Rypin, Sierpc-Lipno i Lipno-Toruń 59 . 20 listopada 1943 r. grupa 
dowodzona przez W. Rumińskiego pod lasem w rejonie Skępe-Huta w 
pOwiecie lipnowskim stoczyła 20- minutową. potyczkę z 12-osobowym 
patrolem SS i SA. Nieprzyjaciel sracił wówczas 2 osoby, a dwóch innych 
żołnierzy niemieckich zostało rannych. Partyzanci zdobyli natomiast 6 
sztuk broni i 4 granaty. Trzech gwardzistów odniosło jednak rany60. 
Także 20 listopada inna grupa GL manewrują.ca w rejonie Skępego, 
a dowodzona przez Mariana Jureczko, pseud. "Zagończyk", natknęła się 
na niemiecki patrol policyjny w pobliŻu Skępego. W wyniku podjętej 
walki Niemcy stracili dwóch żołnierzy, a partyzanci zdobyli dwie sztuki 
broni długiej i jeden pistolet 61 . 
N a teren powiatu lipnowskiego w drugiej połowie 1943 r. skierowany 
został Józef Bętkowski, który jesienią. tego roku zorganizował tu grupę 
bojową. Gwardii Ludowef. Związana była bliŻej z dowództwem powiato- 
wym GL w Sierpcu. Bętkowski wykonał klucze do rozkręcania szyn 
kolejowych dla innej grupy GL działają.cej w Lipnowskiem. Niestety grupa 


57 Walka, s. 226; J. M a r c I n I a k. Działalność zbrojna, Iw:) PPR na Mazowszu. s. 
50 I n.; J. P t a s I ń s k I. Na północ. s. 225-226. . 
58 MN, CA KC PZPR, t. osobo 10684; J. B. G a ras. Oddziały GL i AL. Warszawa 
1971. S. 207. . 
59 MN. CA KC PZPR, t. osobo 7504; CA MSW. t. osobo 1810, k. 1-90. J. P t a s I ń- 
s k I. Z mazowieckich pól. Warszawa 1968. S. 303; B. D o l a t a.T. Jur g a. Walki 
zbrojne na ziemiach polskich 1939-1945. Wybrane miejsca bitew. walk ( akgi zbrqlnych. 
Warszawa 1967. S. 305; J. M a r c I n I a k. Działalność zbrojna, S. 50. 
60 J. B. G a ras. Oddziały AL i GL w Obwodzie Łódzkim. s.208: J. P t a s i ń s k I. 
Z mazowieckich pól, Warszawa 1968. S. 302. błędnie podał .Stępe, pow. ryplńskl", winno 
być Skępe. powiat lipnowskI. W opracowaniu Walka, S. 381 wydarzenie to umiejscowiono 
w dniu 18 listopada 1943 r. O działalności grupy "Wacka" nie wspominają autorzy szkiców 
w zbiorowym wydawnictwie Okręg Płocki, Warszawa 1974. 
61 Z. S t r z e ś n I e w s k I. Z działalnośd GL i AL na północnym Mazowszu, WfK. 
1974. nr 50. S. 6-7; M. Kra j e w s k I. Lewicowy nich oporu, S. 108. 


219
>>>
I 


11111 
I 

I I 
II 
I 


ta zdołała zaledwie zapoczą.tkować akcje sabotażowe na liniach telefoni- 
cznych pomiędzy Lipnem a Toruniem, bowiem wskutek śmierci Bętko- 
wskiego w walce z żandarmerią. w dniu 31 grudnia 1943 r., została 
rozbita 62 . 
Działalność innych grup wypadowych Gwardii Ludowej w powiecie 
lipnowskim związana była z obroną. ludności przed drakońskimi zarzą.- 
dzeniami lokalnych władz okupacyjnych. Na tym terenie dokonano m.in. 
udanego zamachu na kata hitlerowskiego Riegałke w Łagiewnikach. Od- 
działy i grupy GL organizowały także akcje skierowane przeciwko wywo- 
żeniu Polaków na roboty przymusowe. Niszczono kartoteki, likwidowano 
znienawidzonych urzędników w urzędach pracy, a nawet uwalniano wy- 
wożonych Polaków z transportów kolejowych 63 . 


4. WALKA Z KOMUNIKACJĄ WROGA 


Osobny rozd
ał w działalności Gwardii Ludowej na terenie Ziemi 
Dobrzyńskiej stanowi walka z transportem kolejowym wroga. PPR jako 
organizatorka walki zbrojnej z okupantem postanowiła dezorganizować 
i niszczyć transporty wroga, jego szlaki komunikacyjne, urządzenia łą.- 
czności itp. PPR nawoływała: "Niszczmy drogi komunikacyjne, mosty i 
szosy. Każdy wykolejony pocią.g, każdy podpalony skład wojskowy - to 
dotkliwy cios w bestię hitlerowską...."64. W ślad za tym Sztab Główny 
Gwardii Ludowej wydał "Regulamin walki z transportem kolejowym". Ten 
ostatni był teoretyczno- wojskowym opracowaniem uogólniają.cym zasady 
zwalczania transportu nieprzyjaciela. Omówiono w nim sposoby niszcze- 
nia torów, wykolejenia, wysadzania transportów kolejowych, niszczenia 
stacji itp65. 
Rozwój dywersji i sabotażu kolejowego w Okręgu Płockim został 
zapoczą.tkowany na przełomie marca i kwietnia 1943 r. w dzielnicy R-j. 
Taki bowiem kryptonim ustaliło Dowództwo Główne GL dla powiatu 
rypińskiego. 26 marca 1943 r. o godzinie 23.30 drużyna Gwardii Ludowej 
pod dowództwem wspomnianego już Włodzimierza Ziemieckiego, pseud. 
"Żelazny" przez rozkręcenie szyn doprowadziła do wykolejenia pocią.gu 
towarowego na trasie Sierp c- Rypin w pobliżu stacji kolejowej Szczutowo. 
Akcja spowodowała zniszczenie parowozu i 18 wagonów z towarem oraz 


62 J. P t a s I ń s k I. Napółnoc. s. 227, 232. 
63 ReI. M. Bodeiski; Z. D rwę c k I. Mięjsca walk i męczeństwa, s. 110; Cz. M a d a j- 
c z y k. Polityka III Rzeszy, t. 1, s. 657. 
64 Kształtowanfe się podstaw programowych PPR w latach 1942-1945, Warszawa 1958. 
s. 37 I n.; H. S a j e c k I, PPR w walce o transport. Przegląd Kwatermistrzowski, 1972. 
z. 6. s. 157-158. 
65 AAN. CA KC PZPR. sygn. III/3/2. nr 5 oraz 191/VlIl/1; zob też: S. K a n I a. Polska 
gwara konspirac!1fno-pariyzancka czasu okl/pagi hitlerowskUj (1939-1945). Zarys monogrcificzny. 
Zielona Góra. 1976. s. 181. 


220
>>>
'.. 


wojnie światowej. W powiecie rypińskim, w porównaniu z 1906 r., kiedy 
liczba Niemców wynosiła 11.293 osób, w 1921 r. spadła do 8.389 osób. 
W 1931 r. w powiecie rypińskim zamieszkiwało 7.337 Niemców, co sta- 
nowiło 8.5 procenta ogółu ludności. W sąsiednim powiecie lipnowskim 
liczba ta wynosiła 15.407 osób i stanowiła aż 14.7% ogółu ludności 
powiatu. Liczba elementu niemieckiego rosła także w następnych latach. 
Na dzień l stycznia 1935 r. w powiecie rypińskim było już 8.712 osób 
t.j. 9.7%, w powiecie lipnowskim nastą.pił jeszcze większy wzrost liczby 
Niemców i wynosił 17.123 osoby, co stanowiło 15.7%25. 
W powiecie rypińskim przed wybuchem wojny w wielu wsiach ponad 
połowę ludności stanowili Niemcy, między innymi w Zasadach, 
Szynkowiźnie, Płocicznie, Kretkach Dużych, Łą.czonku, Trą.binie, Balinie, 
Borzyminie, Kazimierzewie, Łukaszewie, Kłośnie, Rypałkach, Nadrożu i 
Paprotach. Niemcy byli właścicielami aż 1.323 gospodarstw o łą.cznej 
powierzchni 11.456 hektarów. W jednej z podrypińskich wsi, Głowińsku 
w 1939 r. zamieszkiwało tylko pięciu polskich rolników. Podobnie było 
w Cetkach, Somsiorach i Kleszczynie. 
Według niemieckich danych statystycznych z 1940 r. na 191.300 
osób zamieszkują.cych obydwa powiaty, 22.700 osób posługiwało się ję- 
zykiem niemieckim. Liczba tajest z pewnością. zawyżona. Wyraźnie wska- 
zuje na to porównanie danych spisowych z 1931 r. z informacjami spi- 
sowymi władz okupacyjnych. 


T a b e l a 5: Liczba Niemców w latach 1931, 1939, 1940 


Powiat 1931 r. XlI 1939 r. XlI 1940 r. 
lipnowski 15.407 17.921 17.950 
ryp1ńskl 7.337 9.343 9.730 
Razem: 22.744 27.264 27.580 


Ż r o d ł o: s. P o t o c k I. PołDżenie mnieJszośct niemlecktę1 w Polsce 1918-1938. 
Gdańsk 1969. s. 37; S. Was z a k, Liczba Niemców w Polsce w latach 1931-1959, 
Przegląd Zachodni, 1959. nr 6, s. 339-340. 


Celem fałszowania danych spisowych było podkreślenie rzekomej 
niemieckości tego terenu, która jak się wydaje, nie odpowiadała stru- 
kturze ludnościowej pozostałych powiatów niemieckiego Okręgu 
Gdańsk-Prusy Zachodnie. 26 


25 T. B I e r s c h e n k. me deutsche Volksgruppe in Polen 1934-1939. Kitzngen-Maln 
1954, s. 19-20; O. H e I k e, Das Deutschum in Polen 1918-1939, Bonn 1955, s. 17; 
s. Was z a k, Liczba Nierru::ów w Polsce w latach 1931-1959, Przegląd Zachodni, 1959, 
nr 6, s. 359; M. C Y g a ń s k I, Mniejszość niemiecka w Polsce centralnęf w latach 
1919-1939. Łódź 1062. s. 46-47. Sytuaga spol:eczno polityczna, s. 90, 119. 
26 Według danych z 1931 r. ponad 10 procent Niemców było w następujących powiatach: 
Chełmno (15.0), Grudz1ądz (18.1), Kościerzyna (11.6), Gdynia z powiatem morskim (14.7), 
Sępólno (40.4), ŚwIecie (15.3), Toruń (11.8). Wąbrzeźno (14.1); zob.: P. H a u z e r, Mnf£jszość 
niemiecka w wąjewództwie pOlTlDrskim w latach 192(}-1939, Wrocław 1981. s. 15 


19
>>>
zatrzymanie ruchu na około 36 godzin 66 . Wykolejenie pocią.gu koło Szczu- 
towa wymieniało potem pismo grudziądzkiego Gestapo z dnia 27 lipca 
1943 r. informując, że wykolejenie pocią.gu było nieuniknione, ponieważ 
z toru wyjęto jedną 
ę61. W akcji oprócz Ziemieckiego udział wzięli 
Antoni Sulkowski,- pseud. "Stary", "Lis", Szczepan Władysław Czarnecki, 
Józef Pilarski, pseud. "Sportczak" i Hieronim Podgórski. Ten ostatni miał 
zdobyć klucze do rozkręcenia szyn. 
Nazwisko jednego z uczestników akcji, Józefa Pilarskiego utIWaliło 
się w wielu dokumentach niemieckich. Raport Gestapo w Płocku z po- 
czą.tku 1943 r. wymieniał "Sportczaka" jako komendanta Gwardii Ludo- 
wej na powiaty rypiński, sierpecki i lipnowski. Józef Pilarski, według 
oceny władz okupacyjnych, był "bardzo aktywnym funkcjonariuszem i 
ma istotne zasługi w rozbudowaniu komunistycznych organizacji" w tych 
powiatach. "Sportczak" był rzeczywiście czołowym organizatorem walki 
zbrojnej z okupantem na tym terenie. Potwierdzało to również sprawoz- 
danie funkcjonariusza Gestapo, Hartmanna, starszego asystenta krymi- 
nalnego z konferencji rzeczoznawców odbytej w Sierpcu w dniu 22 kwiet- 
nia 1943 r., w którym czytamy m.in.: "Na terenie gminy Glaubitz, a w 
szczególności w miejscowoŚCiach Sudragi- Żochowo, Boledzewo-Śmiechy 
istnieją grupy oporu, którymi kieruje Józef Pilarski"68. 


66 MN. CA KC PZPR. sygn. 214/1I1 p/5. nr 18. notatka funkcjonariusza Gestapo Ruxa; 
Pomorze w walce z niemczyzną 1921-1926; praca zbiorowa wydana na 25-lecie PZZ na Pomorzu. 
Bydgoszcz 1946. s. 60; T. K u t a, Imiona zbrodn
 s. 200; W niektórych opracowaniach podaje 
się. że pierwsze akcje dywersyjne w tym powiecie GL wykonała już w 1942 r. Między innymi 
J. C h a m o t. Dzialalność PPR w woJewodztwie pomorskim, s. 20. podaje. że 14 marca 
1942 r. dokonano wykolejenia '»ocIągu na trasie Slerpc--Rypln niedaleko stacji Szczutowo. 
On także wymienia. żC 14 sierpnia 1942 r. . dokonano ponownego wykolejenia pociągu; 
podobnie B. K a p łan. op. clt.. s. 162-163 wymienia również obydwie akcje z marca I 
sierpnia 1942 r.; Za B. Kapłanem daty te bezkrytycznie powtórzył K. C I e c h a n o w- 
s k I. Ruch opom na Pomorzu, Warszawa 1972. s. 316-317. a także J. P t a s I ń s k I. Na 
północ, s. 216. powołując się na raport Dowództwa Okręgu Łódzkiego: "Grupa bojowa GL 
z powiatu sierpeckiego. kierowana przez Antoniego Sułkowskiego. w marcu 1942 r. wykoleiła 
pociąg na linii Slerpc--Rypin"; o wykolejeniach pociągu już w 1942 r. pisze także W. T y l z a, 
Działalność bąjowa Gwardu Lw:łowęj. Pomorze. 1967. nr 3. s. 3. Wydaje się. że autorzy 
wymienionych opracowań oparli się na jednostkowych relacjach. nie znajdujący"ch 
potwierdzenia w dokumentach archiwalnych. Dodać trzeba, że takich akcJI nie wymieniają 
inni badacze Okręgu Płockiego. jak np. J. B. G a ras. B. K o b u s z e w s k I. którzy 
skrupułatnIe gromadzili polskie. a także niemieckie niemieckie dane o dywersji kolejowej na 
terenie całego okręgu. Akcję wykolejenia pociągu w noy z 14 na 15 marca 1942 r. wymienia 
w swoich wspomnieniach K. G e r m a n. Droga do C£'lu, Wrocław 1979. Według niego 
przygotowaniem do akcji kierowali Czesław Kolank1ewlcz I Konstanty Murzynowski. który 
zrobił odciski śrub. Klucze do rozkręcenia szyn wykonał Hieronim Podgórski. kowal z majątku 
w Gójsku. Akcję rozkręcenia - zdaniem Germana - wykonali: Antoni Sułkowski. Konstanty 
Murzynowski. Włodzimierz ZIemlecki. Jan 1)rbuszewski. Józef Luka'5zewski. Jan Falatyn oraz 
Czesław Kolankiewlcz. Termin akcji jest nie do przyjęcia. gdyż w marcu 1942 r. z pewnością 
nie działały tu samodzielne grupy GwarclU Ludowej. 
67 MN. CA KC PZPR. sygn. 214/IX/3. k. 10. pismo placówki Gestapo w Grudziądzu 
z 27 lipca 1943 r. 
68 A MSW. sygn. 1610/1. materiały Gestapo: B. K o b u s z e w s k I. Kronika. Iw:1 
Okręg Płocki. s. 680; J. p t a s i ń s k I. Na północ. s. 227. 


221
>>>
II I 
 
'I 
II 
Iii 
III 
l 


! l 


W ostatnich dniach marca (28 lub 31) rypińscy gwardziści doko- 
nali kolejnej akcji sabotażowej, tym razem na linii kolejowej Rypin- 
Brodnica. Akcja ta zdaniem J. Ptasińskiego, została przeprowadzona 
przez grupę "Władka" - Władysława Gumińskego. Wykolejenie pocią.gu 
spowodowało, jak podały to hitlerowskie władze policyjne, znaczne 
straty69. 
O dwóch kolejnych aktach sabotażu na kolei donosiło polskie cza- 
sopismo "Świat" w numerze 19 z 14 maja 1943 r. wychodzące w Sztok- 
holmie: "Jak wynika z meldunków, w Polsce ruch partyzancki ogarnia 
coraz to szersze tereny. Na odcinku kolejowym Rypin- Brodnica wyko- 
lejono pocią.g wojskowy, a na odcinku Rypin-Sierpc - pocią.g węglowy". 
Informacje sztokholmskiego "Światu" cytowało w lipcu tego roku gru- 
dzią.dzkie Gestapo. Wyrażało ono jednocześnie zaniepokojenie dywersją 
kolejową na terenie Ziemi Dobrzyńskiefo. 
14 kwietnia 1943 r. sekretarz kryminalny w Płocku, Schenk do- 
nosił w swoim piśmie, że akcję sabotażową na linii Sierpc- Rypin 
"prowadził Jan Turowski, ur. 27 stycznia 1922 r. w miejscowości 
Szrutowo (winno być Szczutowo - dop. M.K.), zamieszkały w Zdunach 
w powiecie rypińskim wraz z Kolczyńskim (bliższych danych perso- 
nalnych brak)"71 .Sądzić należy, że tym razem chodziło o trzecią.z 
kolei "kolejówkę", która miała miejsce l kwietnia 1943 r. na stacji 
Czumsk w powiecie rypińskim 72 .W tym miejscu trzeba wyjaśnić spra- 
wę 21-letniego Jana Turowskiego zamieszkałego w Zdunach k. Świe- 
dziebni w powiecie rypińskim. W 1941 r. została rozbita regionalna 
organizacja Legion Orła Białego, której inicjatorem i założycielem był 
Turowski. Mimo aresztowania wszystkich jej członków i sympatyków, 
sam Turowski zdołał ujść z rąk Gestapo, nie rezygnując jednak z walki 
przeciwko Niemcom. Ukrywał się on na terenie przygranicznym Ry- 
pin-Mława, a w szczególności w południowej części lasów Bryńska. 
Przebywał też przez jakiś czas w bagnistych okolicach Czumska Du- 
żego, Likca, Gójska i Szczutowa. Tutaj nawiązał kontakt ze wspomnia- 
nym Józefem Pilarskim. Według sprawozdania starszego asystenta kry- 
minalnego, Hartmanna z konferencji rzeczoznawców odbytej w Sierpcu 
22 kwietnia 1943 r. "na terenie przygranicznym Rypin-Mława, w szcze- 
gólności w oddalonych miejscowościach leżących w południowej części 
Puszczy Lautenberskiej (lasy Bryńska - dop. M.K.) organizuje się grupa 


, t 
:,111, 
III 


I 
I I 


69 A MSW. sygn 1610/1. materiały Gestapo. 
70 MN. CA KC PZPR. sygn. 214/IIl P/5. nr 18; M. Kra j e w s k I. W dzielnicy R-j, 
s.7. 
71 MN. CA KC PZPR. syg. 214/IIl/P/5. nr 18. wyciąg z dokumentu. 
72 M. Kra j e w s k I. Sabotaż kolęjowy w dzielnicy R-j, Żołnierz Wolności. 1975. nr 
96. s. 4; B. K o b u s z e w s k I. Zarys działalności, s. 71. podał odwrotnie miejsca akcji: 
28/29 marca pod Czumsklem zamiast pod Szczutowem. l kwietnia na stacji w SzczutowIe. 
zamiast pod Czumsklem: A MSW. sygn. 1980/1. notatka o sabotażu pod Czumskiem 
Gestapo Ciechanów; MN. CA KC PZPR. sygn. 214/IX/3. k. 10. pismo placówki Gestapo 
w Grudziądzu podpisane przez Ruxa z 27 lipca 1943 r. 


222 


, ,III 
L
>>>
terrorystyczna. Przypuszczalnie ma to być grupa PPR. Dowódcą. ma być 
Polak, Oryl Jan. bo tej grupy terrorystycznej należy także zbiegły już 
od l lipca 1941 r. Polak Turowski Jan"73. 
Seria aktów sabotażowych w tym rejonie spowodowała, że 73 
kwietnia 1943 r. odbyło się w Płocku posiedzenie rzeczoz:r:ławców, m.in. 
radcy kIyminalnego Apitza z placówki Gestapo Płock i starszego se- 
kretarza kIyminalnego, Autentrieba z placówki Gestapo Rypin. Spo- 
rzą.dzony na naradzie dokument donosił, że na terenie granicznyeh 
powiatów Rypin-Sierpc istniała "narodowa grupa oporu, która nie 
została ujęta przez placówkę Gestapo w Grudziądzu". Zgrupowanie to, 
zdaniem znajdują.cego się w nim konfidenta, miało dysponować "20 
kilogramami trotylu". Autentrieb sugerował, jakoby grupa ta składała 
się z byłych oficerów polskich "przyłączyła się do PPR"74 .Sekretarz 
kryminalny z Płocka zaniepokojony był także bezpieczeństwem linii 
kolejowej Sierpc-Lipno. W swoim piśmie z 14 kwietnia 1943 r. donosił: 
"Licząc się z ponownymi akcjami sabotażowymi należy wzmocniĆ straż 
na linii kolejowej Sierpc-Lipno. Na linii tej pracuje tylko jeden strażnik, 
który raz na dobę kontroluje odcinek. Ponadto na odcinku tym znaj- 
dują. się dwa mosty prowadzące prze głębokie doliny, tak, że wysa- 
dzenie tych mostów spowodowałoby zatrzymanie ruchu tej ważnej linii 
na okres kilku tygodni" 75. W związku z tym Schenk domagał się pilnego 
zwołania spotkania rzeq;oznawców celem podjęcia kroków zmierzają.- 
cych do ochrony tej i innych linii kolejowych. 
Obawy Schenka, jak się wydaje, były całkowicie uzasadnione. Do- 
wodzeni przez Jana MaUanowskiego, pseud. "Dzik" partyzanci z kompanii 
sztabowej brygady AL "Synowie Ziemi Mazowieckiej" oraz zwiadowcy ra- 
dzieccy z grupy mjr. Aleksieja A. Czernycha, pseud. "Siergiejew" w grud- 
niu 1944 r. skierowali najadący do Lipna transport wojskowy na bocznicy 
stacji Koziołek k. Skępego w powiecie lipnowskim pocią.g z żywnośc
ą.. 
Zderzenie spowodowało zniszczenie znacznej części składów i śmierć 60 
Niemców. FrzeIWa w ruchu trwała 6 dni, a Niemcy musieli zbudować 
dodatkowy tor boczny o długości około 2.5 kilometra. 76 


73 Cyt. za: J. P t a s I ń s k I. Z mazowieckich pól, Warszawa 1968. s. 395; S. S u s z y ń- 
s k I. Rozbfde przez Gestapo. s. 112. Dalsze losy J. Throwskiego nie są znane. Niektóre źródła 
podają.że poległ on w Powstaniu Warszawskim. inne zaś. że zginął po zakończeniu wojny jako 
członek zbrojnej opozycji antykomunistycznej. występując wtedy pod pseudonimem "Thr". 
74 AAN. CA KC PZPR. sygn. 214/lX/3. k. 4. niemieckie władze okupacyjne. 
75 Ibid.. notatka służbowa sekretarza kryminalnego Schenka z placowki Gestapo w 
Płocku z 15 IV 1943 r.; por.: B. K o b u s z e w s k I. Gwardia Ludowa i Armia Ludowa 
w walce z transportem kol£:fowym okupanta na tzw. ziemiach włączonych w okresie mąj 
1942 - styczeń 1945. Wojskowy Przegląd Historyczny. 1972. nr I. s. 160. 
76 J. S. L u d w I ń ska. Spotkania z pTZ!JJacl6łml. Iw:1 W. Gór a. S. O k ę c k I, 
Walczyli o nowe Niemcy, s. 249; W. M a z u r. Z walk brygady. Iw:1 Okręg PłockI. s. 437; 
J. p t a s I ń s k I. Na pótnoc. s. 273; Walka, s. 514. 601; ZbowidolOCY. s. 475; B. K o- 
b u s z e w s k I. Kronika. s. 689; M. Kra j e w s k I, Sabotaż kolejowy, s. 4; J. M a r- 
c I n I a k. Działalność zbrąjna, s. 60; niektóre opracowania akcję tę umiejscawiają w 
listopadzie 1944 r. 


223
>>>
I' 
Ił 


Wszystkie akcje dywersyjne na szlakach kolejowych prowadzone 
na terenie Ziemi Dobrzyńskiej oraz obszarów przyległych prowadzone 
były za pomocą rozkręcenia szyn. Potwierdza to również raport płockiego 
Gestapo z II stycznia 1944 r., który donoszą.c o likwidacji Jerzego 
Załęskiego w Dzięgielewie, powiat sierpecki w dniu 31 grudnia 1943 r. 
stwierdzał: "W toku akcji wykryto dwie dobrze zamaskowane kryjówki. 
Jedna była używana do ukrywania członków organizacji, a w drugiej 
znaleziono m.in. narzędzia do luzowania szyn kolejowych"77. Klucze te 
dorabiali m.in. Stanisław Tyburski, pseud. "Stolczyk" ze Śmiłowa, Hie- 
ronim Podgórski z Ciss i. Józef Bętkowski. 
Grupy bojowe "działają.ce na terenie Ziemi Dobrqńskiej uczestniczyły 
także w kilku innych akcjach przeciwko transportowi wroga przeprowa- 
dzonych na terenie innych powiatów Okręgu Płockiego. Akcje kolejowe grup 
GL i AL nie były jedyną fonną. walki z transportem wroga. Gwardia Ludowa 
i Annia Ludowa zwalczała również transport samochodowy. Raporty policji 
niemieckięj podawały szereg przypadków podkładania na szosach specjalnie 
przygotowanych kolców, powodują.cych uszkodzenie opon samochodowyc
. 
Członkowie grup wypadowych, pracują.cy w fabrykach i w warsztatach, 
rÓŻnymi sposobami niszczyli tabor samochodowy wroga. 
Oprócz walki z komunikacją. grupy bojowe Gwardii Ludowej dez- 
organizowały komunikację telefoniczno--telegraficzną.. Czyniono to przede 
wszystkim poprzez niszczenie linii napowietrznych. W okresie od 12 do 
15 paździemika 1943 r. grupy bojowe Gwardii Ludowej przerwały łączność 
telefoniczną. na liniach kolejowych i międzymiastowych między Lipnem a 
Sierpeem, Lipnem a Rypinem i Lipnem i Toruniem. Na tym pierwszym 
odcinku akcje takie prowadziły grupy Włodzimierza Ziemieckiego i Wac- 
ława Rumińskieg0 78 . 
Rozwój akcji dywersyjnych na transporcie wroga. a także wzmożenie 
innych udanych akcji na terenie Ziemi Dobrzyńskiej i terenów przyległych 
powodowały, że w 1943 r., a także w następnych miesiącach okupacji, Niemcy 
musieli angażować do walki z ruchem partyzanckim poważne siły79. N a 
terenie Ziemi Dob
zyńskiej, poza wspomniaąymi grupami GL, działały 
także grupy partyzanckie z powiatów płockiego i sierpeckiego. Trudne 
wanmki terenowe, a nade wszystko wzmagające się fale represji ze strony 
okupanta, uniemożliwiały masowy rozwój oddziałów partyzanckich w 
zakresie zbliżonym do Generalnej Guberni. Dlatego też dużą. żywotność 
wykazywały małe wypadowe grupy dywersyjno--sabotażowe. . 
Tego typu działania znalazły aprobatę w rozkazie Dowództwa Głów- 
nego GL z 8 marca 1943 r.: "Oddziały nasze w specjalnych warunkach, 


I 
II 
I 
I 


77 MN. CA KC PZPR. sygn. 214/IlI/p/5. nr 18. 
78 W. T Y l z a, Działalność bojowa, s. 6; M. Kra j e w s k I. W dzielnicy R-j.. s. 7; 
J. P t a s I ń s kl. Napółnoc. s. 226. 
79 ReI. J. Rakoczy. W. Gumlńskl; M. Kra j e w s k I. Lewicowy mch oponl, s. 113; 
w całym Okręgu Płockim GL I AL przeprowadziła 22 akcje w zakresie zniszczenia transportu 
wroga (w tym jedna nieudana). Natomiast w całym Obwodzie Łódzkim tego rodzaju akcJI 
było 31: B. K o b u s z e w s k I. Gl tAL w walce z transportem kolEjowym. s. 165. 170. 


224 


! I 
III .
>>>
nie mogą być większe niŻ drużyny, półpluton, a w niektórych wypad- 
kach doprowadzić do jednej sekcji"8o. Grupy takie powstawały z inicja- 
tywy powiatów dowództw GL w Rypinie i w Lipnie, a także samych 
dowódców tych grup. Składały się one z osób żyjących na stopie oku- 
pacyjnej legalności. Po wykonaniu akcji członkowie tych grup powracali 
do miejsc zamieszkania i pracy. W codziennej pracy nie rezygnowali 
jednak z drobnych form sabotażu, wnosząc tym samym wkład w militarne 
i gospodarcze podważenie egzystencji okupanta. Niejednokrotnie akcje 
sabotażowe, a nawet bojowe prowadzone były niejako na własną rękę, 
bez wiedzy dowództwa powiatowego. Stąd też trudno jest dzisiaj ustalić 
dokładnie liczbę, zakres działania tych grup i przeprowadzanych przezeń 
akcji bojowych. Wiadomo bowiem, że akcje partyzanckie nie były reje- 
strowane w żadnych dokumentach. Nie o wszystkich informowano do- 
wództwo powiatowe, czy też okręgowe. 


fi. POWSTANIE I ORGANIZACJA ARMII LUDOWEJ 


Utworzona w.noc sy1westrową 1943/1944 Krajowa Rada Narodowa 
na pieIWszym zebraniu organizacyjnym powołała jako swą siłę zbrojną 
Armię Ludową. Wydarzenie to miało ogromne znaczenie dla rozwoju 
ruchu oporu w okupowanym kraju. W organizowaniu Armii Ludowej 
oparto się przede wszystkim na bogatym dorobku Gwardii Ludowej, 
wykorzystując jej część dowództw terenowych i kadrę. Rozkaz nr 25 
Dowództwa Głównego Gwardii Ludowej ze stycznia 1944 r, o wstąpieniu 
Gwardii Ludowej w szeregi Annii Ludowej stwierdzał: ,,(...) Wstępując'w 
szeregi Armii Ludowej - Gwardia Ludowa daje jeszcze raz innym orga- 
nizacjom przykład swojej dobrej woli żołnierskiej i ofiarności". Apelując 
do byłych żołnierzy Gwardii Ludowej, Dowództwo Główne GL stwierdzało: 
"Wstępując w szeregi Armii Ludowej zachowajcie w niej swoje zasługi, 
stopnie, odznaczenia, tradycję partyzancką. Doświadczeni w bojach par- 
tyzanckich staniecie się kadrą. Armii LudoweJ"81. 
Z punktu widzenia struktury organizacyjnej nie zaszły Istotne zmia- 
ny w porównaniu z okresem działalności Gwardii Ludowej 82 . Dowództwo 


80 Rozkazy { odezwy. s. 27-28. 
81 Zob. Dekret nr l KRN o powołaniu I organizacji Armii Ludowej. w: Dowództwo Główne 
GL i AL. s. 182. 369. 
82 Struktura Armil Ludowej łączyła w sobie podział terytortalny (obwody. okręgi. powiaty. 
miasta. garnizony) z systemem jednostek wojskowych (brygada. batalion. kompania. pluton. 
drużyna. sekcja). Teren ziem IX'lskich został podzielony na siedem obwodów (Warszawski, Lubelski. 
Radomski, Krakowski. Śląski, łix!zkI. Poznańsko--Pomorskl). Ten ostatni nie został utwornony. 
Organizowany od połowy 1942 r. Okręg Poznań. którego dowódcą był Jakub Ratąlczak. pseud. 
"Kosiba" . wchodził w skład Okręgu łidzkiego. Wiosną 1944 r. uległ całkowitemu rozbiciu w wyniku 
masowych aresztowań. Obwody dzieliły się na okręlti. W skład VI Obwodu Łódzkiego wchodzlly: 
Okręg 16 Łódź. Okręg 17 Łódź-Podmiejska I Okręg 18 Płock. zob.: Dowództwo Główne GL { 
AL. s. 201. 


225
>>>
II 
I 
I 
I 


I 
II i 
II 


Okręgu Armii Ludowej Płock zostało zorganizowane na bazie dowództwa 
Gwardii Ludowej tego okręgu. W styczniu 1944 r. na teren okręgu przybył 
członek KC PPR, jednocześnie przedstawiciel Dowództwa Głównego GL, 
płk. Marian Baryła, pseud. "Bartek". Celem tej konspiracyjnej misji było 
zapoznanie aktywu z deklaracją. programową. "O co walczymy?", a także 
przedstawienie wynikają.cych z faktu powstania Krajowej Rady Narodowej 
i powołania Armii. Ludowej. M. Baryła chciał ponadto zapoznać się z 
całokształtem działalności PPR i GL w Okręgu Płockim. W tym celu, 
poza udziałem w posiedzeniu konspiracyjnego Komitetu Okręgowego PPR 
w Szerominku k. Płońska, wziął udział w posiedzeniach niektórych ko- 
mitetów powiatowych PPR m.in. dla powiatu płockiego, płońskiego.i 
sierpeckiego. W posiedzeniach komitetów powiatowych partii w Rypinie 
i w Lipnie wziął udział sekretarz Komitetu Okręgowego PPR, Kazimie
 
German. M. Baryła informują.c aktyw o niepowodzeniu rozmów na 
szczeblu centralnym między PPR a AK i SL, zalecał podejmowanie takiej 
współpracy na szczeblu terenowym w szczególności między mają.cą. po- 
wstać Armią. Ludową. a Armią. Krajową. i Batalionami Chłopskimi 83 . 
Zgodnie z rozkazem nominacyjnym Dowództwa Głównego Gwardii 
Ludowej z 15 stycznia 1944 r. dowódcą. Okręgu 18 Płock został kpt. 
Władysław Marchoł, pseud. "Mazur". Szefem sztabu mianowano por. 
Mariana Jureczko, pseud. "Zagończyk" (po jego aresztowaniu 3 marca 
tego roku funkcję tę przejął kpt. Edmund Bobiński, pseud. "Roman"84. 
Zgodnie z treścią. dokumentu "Organizacja Armii Ludowej" dowó- 
dztwu okręgu podporzą.dkowane były dowództwa powiatowe AL. Organi- 
zowały one pododdziały garnizonowe (sekcje, drużyny, plutony, a nawet 
kompanie). Te jednostki składały się z partyzantów zamieszkują.cych na 
danym terenie, a zadan!em ich było przeprowadzanie szkolenia oraz 
wykonywanie mniejszych akcji dywersyjno-bojowych i zadań specjalnych 
zaleconych przez dowództwo powiatowe 85 . 


11111 
11'11 
t 
I 


;j, 
III 
I 
II 
'"11 


83 J. P t a s I ń s k I. Na pól:noc. s. 143-145. 
84 Władysław Marcho" pseud. "Mazur". ur. w 1903 r. w rodzinie chłopskiej w powiecie 
płońskim. W latach 1930-1933 należał do ZMW "WIci". a od 1936 r. działał w Stronnictwie 
Ludowym. Po ucieczce z obozu Jenieckiego. w lipcu 1940 r. rozpocz..ł działalność 
konspiracyjną w organizacji .Młot I sierp". pełniąc pocz..tkowo funkcję sekreta
 
organizacyjnego powiatu płońskiego. a następnie członka komitetu okręgowego. W kwietniu 
1943 r. wstąpił do PPR. W latach 1942-1945 był m.In. członkiem okręgowego I obwodowego 
komitetu PPR I prezydium MazowIeckiej Wojewódzkiej Rady Narodowej. W tym samym 
czasie pełnił funkcję dowódcy brygady AL Im. Synów Ziemi Mazowieckiej: MN. CA KC 
PZPR. sygn. 191/1/3. k. 5 oraz 191/1ll B/l. nr 6. wyciąg z dokumentu;Dowództwo 
Główne GL I AL, s. 89; W. M a z u r. Pamiętne dni, s. 617-630; H. K a c a ł a. Bąj w 
Pokrytkach Żołnierz Wolności. 1969. nr 195. s. 4; J. P t a s I ń s ki, Napól:noc. s. 244. 
podaje. że obowiązki szefa sztabu przejął po M. Jureczko. por. Teodor Kufel. 
85 MN. CA KC PZPR. sygn. 191/1-2. k. 1-3; OryanizwjaArmiiLudowEjlw:) Wspomnienia 
żołnierzy Gwardii f Armii Ludowej. Warszawa 1958. s. 12; W. T y l z a. Powstanie f rozwój 
Gwardii Ludowej f Armii Ludowej. Pomorze. 1967. nr 2. s. 6-7; M. W I e c z o rek. Armia 
Ludowa w 1944 r. Zarys oryanizwji, Wojskowy Przegląd Historyczny. 1974. nr 2. s. 163- 
165; tenże. Armia Ludowa 1944-1945. Warszawa 1979. s. 293. 


226 


1.1.
>>>
Fala aresztowań, które dotknęły aktyw partyjny i Gwardię Ludową 
na terenie Ziemi Dobrzyńskiej na przełomie 1943/1944 zahamowała 
rozwÓj kontaktów z Płockiem, gdzie powstało Dowództwo Okręgu nr lR 
Czyniło ono starania w kierunku tworzenia dowództw powiatowych. W 
początkach lutego 1944 r. ukazały się dwa rozkazy dowództwa okręgu. 
PieIWszy z nich omawiał zasady organizacji Armii Ludowej, a także formy 
i metody walki z wrogiem. Drugi dokument z 4 lutego 1944 r. powoływał 
m.in. składy dowództw powiatowych AL i dowódców grup wypadowych. 
Powiat rypiński wraz z powiatem brodniekim miał stanowiĆ dzielnicę V, 
a jej dowódcą mianowano ppor. Czesława Wiśniewskiego, pseud." Wia- 
rus". Wcześniej Wiśniewski zorganizował na terenie powiatu grupę par- 
tyzancką., którą rozwiną.l następnie w oddział. Inne funkcje w składzie 
dowództwa dzielnicy objęli: ppor. Józef Gumiński, pseud. "Dą.b", "Dębo- 
wski" - szef sztabu, ppor. Franciszek Bloch, pseud. "Bloch", "Bogdan", 
"Bogdański" - oficer wywiadu, sierż. Tadeusz Chrzanowski, pseud. "Wę- 
żyk", "Tadek" - dowódca grup wypadowych. Powiat lipnowski wraz z 
powiatem płockim miał stanowić dzielnicę I AL o nazwie "Płock-Wieś". 
Jej dowódcą mianowano ppor. Władysława Rypińskiego, pseud. "Michał", 
"Michalski". W składzie dowództwa tej dzielnicy występowalI: ppor. Antoni 
Łuczak, pseud. "Jakub", "Jakubowski" - szef sztabu, ppor. Stanisław 
Wiśniewski, pseud. "Cichy", "Cichocki" - oficer wywiadu, sierż. Jan Ry- 
piński, pseud. "Mały", "Malicki" - dowódca grup wypadowych 86 . 
Składy dowództw powiatowych miały obowiązywać do końca marca 
1944 r. Wiązało to się z planowanymi zmianami organizacyjnymi wiosną 
tegoż roku. Projektowano bowiem utworzyć samodzielne dowództwa na 
powiaty lipnowski i brodnieki. W rzeczywistości składy dowództw powia- 
towych uległy zmianie w maju 1944 r. i przedstawiały się następująco: 
Dzielnica V Rypin - pełniący obowiązki dowódcy ppor. Józef Gumiński, 
pseud. "Dąb", oficer sztabu - ppor. Antoni Domagalski, pseud. "Antek", 
"Ański" , oficer wywiadu - ppor. Bronisław Czarnecki, pseud. "Bronek", 
"Bredo", oficer propagandy - Eugeniusz Kopka, pseud. "Jaszczur"; dziel- 
nica I Płock-Wieś - pełniący obowiązki dowódcy, ppor. Stanisław Wiś- 
niewski, pseud. "Cichy", szef sztabu - ppor. Antoni Łuczak, pseud. "Ja- 
kub", oficer wywiadu - ppor. Jan Rypiński, pseud. "Mały". Zmiany te 
podyktowane zostały przede wszystkim awansem ppor. Czesława Wiś- 
niewskiego na oficera propagandy w Sztabie Okręgu Płock oraz ppor. 
Franciszka Blocha na oficera bezpieczeństwa i dowódcę oddziału szta- 
boweg0 87 . We wrześniu 1944 r. po tragicznych wydarzeniach wOkalewku 
(28 sierpień), a także pod Pokrytkami (20 sierpnia), nastąpiła kolejna 
zmiana w składzie dowództwa powiatoweg
 GL w Rypinie. Najego czele 


86 MN. CA KC PZPR. sygn. 191/1Il B/I. nr 6 
87 Ibid.. sygn. 191/1-2. k. 59; W. M a z u r. Pamiętne dni. s. 621-622; J. M a r c I- 
n I a k. Działalność zbrojna GL-AL, s. 52-53; M. W i e c z o rek. Annia Ludowa, WPH. 
s. 164: zob. także: "Rozkaz nominacyjny Dowództwa Głównego Gwardii Ludowej" z 15 
stycznia 1944 r.. w: Dowództwo Główne GL i AL, s. 185. 


227
>>>
II t 
II! 
! I J 
. .III 


.1 I 
I 


stanął wtedy Antoni Domagalski, pseud. ..Antek", ..Ański", a Bronisław 
Czarnecki, pseud. "Bronek" został szefem sztabu. W składzie dowództwa 
występowali ponadto Teofil Teska, pseud. "Teofil" i Stanisław Leśniewski, 
pseud. "Stach"88. 
Dowództwo powiatowe AL w Rypinie powstało w końcu maja lub w 
pieIWszej połowie czeIWca 1944 r8 9 . Wraz z nadejściem wiosny dowódcy 
oddziałów i grup AL wyszli w pole, organizując sekcje i drużyny Armii 
Ludowej. 5 maja Dowództwo Okręgu Płock wydało rozkaz o utworzeniu 
l Batalionu Armii Ludowej im. Ziemi Płockiej na czele z ppor. Włady- 
sławem Rypińskim, pseud. "Michał". W skład tej jednostki weszły m.in. 
grupy rypińskie dowodzone przez sierż. Tadeusza Chrzanowskiego. Sze- 
fem sztabu w batalionie został w tym czasie ppor. Czesław Wiśniewski. 
Jako teren operacji dlajednostki wyznaczono obszar Ziemi Dobrzyńskiej, 
a także przygraniczne obszary w powiecie sierpeckim i mławskim. Decyzja 
ta podyktowana była faktem, że w powiatach rypińskim i lipnowskim 
okupant prowadził w tym czasie masowe wcielanie mężczyzn do We- 
hrmachtu, którzy przyjęli, pod naciskiem niemieckim, II lub IV grupę 
narodowości niemieckiej. W związku z tym wielu młodych ludzi zbiegło 
do lasu, ukrywając się przed represjami. Wzmożenie tutaj działań par- 
tyzanckich miało mieć w związku z tym niebagatelne znaczenie. PieIWszy 
oddział został sformowany z drużyn i sekcji i liczył około 30 osób 90 . 
Sprawa formowania i dalszego rozwoju batalionu została omówiona 
na posiedzeniu konspiracyjnego KP PPR w Okalewku w powiecie rypiń- 
skim wiosną. 1944 r. z udziałem W. Marchoła i L. Markowskiego. Zde- 
cydowano wtedy, że fOrII1owany oddział zostanie przeprowadzony z po- 
wiatu sierpeckiego -w lasy okalewskie w pOwiecie rypińskim. W. Marchoł 
pozostał wówczas w okolicach Okalewka, a po oddział wyruszyli L. 
Markowski, A. Smoliński i J. Kęsieki, pseud. "Paweł". Droga wiodła 
przez wieś MIeczówka w powiecie rypińskim, Bieżuń do wsi Mak. Tutaj 
Markowski skontaktował się z Włodarskim, Kozłowskim i braćmi Ko- 
walskimi. Po około dwóch tygodniach, około 25 maja, L. Markowski 


II 
I 


,I, 
I 
'II' 
I 
I 


q 
II 


88 J. P t a s I ń s k I. Napółncx;. s. 247. W zbiorowej relacji (MN. PZPR-Bydgoszcz) 
A. Domagalski I Z. Domagalskl podali. że T. Teska I S. Leśniewski weszli już do nowo 
utworzonego składu dowództwa powiatowego w czerwcu 1944 r. 
89 J. C h a m o t. Dzialalność PPR. s. 24. podaje. że dowództwo powiatowe AL w Rypinle 
zostało zorganizowane w dzień Zielonych Świąt 1944 r. w składzie: Antoni DomagaiskI. 
Teofil Teska, Bronisław Czarnecki. Eugeniusz Kopka I Stanisław Leśniewski; J. Kęs 1- 
c k I. Z dziejów PPR, s. 575. Informuje. że dowództwo powiatowe AL w Ryplnie utworzono 
w czerwcu na czele z Czesławem Wiśniewskim; J. P t a s I ń s k I. Na półncx;. s. 246 w 
składzie dowództwa powiatowego w Ryplnie. odpowiedzialnego za sprawy zaopatrzenia 
wymienia Władysława DomagaIskiego. pseud. "Burżuj". Wydaje się to nieprawdopodobne. 
Podobnie błędnie Informuje. że W. DomagaIskI został zamordowany w paźdzlemiku. a nie 
28 sierpnia 1944 r.. por. m.In. Okręg Płcx;ki, s. 637. 
90 J. P t a s I ń s k I. Z mazowieckich pól. Wspomnienia partyzanta, s. 115. 118; W. 
M a z u r. Pamiętne dni, s. 624: J. M a r c I n I a k. Działalność zbrojna GL t AL. s. 54; 
M. Kra j e w s k I. Lewicowy nich opon!., s. 115; J. Ślą s k I. op. cit.. t. 3-4. s. 135. 


228
>>>
i jego koledzy przeprowadzii przez miejscowość Seroki do Okalewkagrupę 
blisko 35 ludzi 91 . W dniach 25 i 26 maja 1944 r. oprócz oddziału im. 
Ziemi Płockiej do okalewskich lasów przybyły także inne grupy żoł- 
nierzy AL z powiatów sierpeckiego, rypińskiego i lipnowskiego. Wśród 
nich była także sformowana około 20 maja II-osobowa grupa wypa- 
dowa pod dowództwem sierż. Jana Mellera, pseud. "Kozioł". l Batalion 
AL im. Ziemi Płockiej liczył wtedy około 70 osób. Jego dowódcą. był 
w dalszym ciągu por. Władysław Rypiński, a szefem sztabu por. Cze- 
sław Wiśniewski. Pozostałe funkcje w batalionie pełnili: oficer opera- 
cyjny - ppor. Feliks Sołdek, pseud. "Skiba" (w okresie od lutego do 
kwietnia 1944 r. był dowódcą. dzielnicy AL Sierp c) i ppor. Ignacy Sied- 
lich, pseud. "Czarny", "Czarnecki", oficer informacji - sierż. Aleksander 
Smoliński, pseud. "Olek", "Rokicki", "Kot", oficer szkolenia - sierż. 
Jan Meller, pseud. "Kozioł", oficer łączności terenowej - sierż. Jan 
MaUanowski, pseud. "Dzik", "Dzikowski"92. 
Wybierając miejsce koncentracji grup Annii Ludowej dowództwo 
okręgu liczyło się z możliwością. odbycia tam uroczystej przysięgi pier- 
wszego batalionu Armii Ludowej w Okręgu Płockim. Przygotowania do 
tego aktu omówiono na spotkaniu Lucjana Markowskiego z Władysławem 
Marchołem, które odbyło się w stodole Kazimierza Wolskiego z Woli Grą.b- 
skiej w powiecie sierpeckim. Narada ta została poprzedzona spotkaniem 
dowódców poszczególnych drużyn w zabudowaniach Antoniego Fabry- 
kiewicza w miejscowości Szewce. Ustalono tam, że przysięga leśnych 
żołnierzy odbędzie się w lasach okalewskich około 2 km od Okalewa w 
powiecie rypińskim. Do przysięgi miały stanąć plutony dowodzone przez 
Zenona Strześniewskiego, pseud. "Zenek" i Ignacego Siedlicha, pseud. 
"Czarnecki" i "Ignac"93. 
Do miejsca koncentracji plutony przechodziły przez granicę powia- 
tów sierpeckiego i rypińskiego, przez gminę Lelice, a następnie kierowały 
się w stronę Ciss w powiecie rypińskim. Jak wspomina L. Markowski 
"w Cissach czekał już przewodnik, który miał doprowadzić żołnierzy do 
lasów okalewskich. Był nim znany aktywista partyjny, dzielny żołnierz 
GL i AL Włodzimierz Ziemiecki, pseud. "Żelazny" z Podlesia, podoficer 
WP, uczestnik bitwy po;l Mławą"94. "Żelazny" ze swoją grupą dołączył 
się wtedy do zdążającego do Okalewka plutonu Ignacego Siedlicha. Grupa 
Zenona Strześniewskiego kierując się także w stronę Ciss, wykonała po 
drodze akCję likwidacji znienawidzonych Niemców w Kręckowie, Biało- 


91 MN. CA KC PZPR, t. osobo 2757; reI. J. Rakoczy. L. Załęskl; J. Kęs I c k I.. Z 
dziejów PPR, S. 574-575. 
92 M. W I e c z o rek. Armia Ludowa, Warszawa 1979. S. 295. 
93 MN. CA KC PZPR. t. osobo 8066; MN. A WKW PZPR, Z. DomagaIskI. W. Domagaiski. 
J. Kęslckl. Początki ruchu rewolucyjnego na terenie powiatu rypińsklego. mps; L. M a r- 
k o w s k I. Z życia ( walki leśnych. S. 439-440. 
94 L. M ark o w s k I. op. cit. S. 440; "Żelazny" ze swoją grupą dołączył się wtedy do 
zdążającego do Okalewka plutonu Ignacego SIedlicha. 


229
>>>
ifl' 


li 


li 
I 
I 
li I 
1111 
I I 
III II 
III. 


skórach i Białyszewie. 
 Zalesiu do grup przyłączył się "Edek", który 
"będąc w posiadaniu broni rabował ludziom pieniądze i odzież". W są- 
siedniej wsi Mak został on przez AL-owców zlikwid owany 95. 
27 maja 1944 r. na polanie okalewskiego lasu żołnierze AL z l 
batalionu im. Ziemi Płockiej złożyli przySięgę96. Patyzanci powtarzali wte- 
dy słowa aktu: "Przysięgam walczyć, nie cofnąć się przed żadnym nie- 
bezpieczeństwem...". Po złożonej przysiędze obecny dowódca okręgu mjr 
W. Marchoł mówił do AL-owców: "Wy teraz idziecie, by pomścić krew. i 
łzy. Pamiętajcie, że każdy Niemiec to wróg. Idźcie do bezwzględnej walki 
pod sztandarami, na których kIwią wypisane są hasła: "Za Polskę, Wol- 
ność i Lud,,97. Na przysiędze w okalewskim lesie obecny był także se- 
kretarz Komitetu Powiatowego PPR w Rypinie Władysław Domagalski. 
"Wtedy - opowiadał po latach - miałem przemówić. Cóż im powiedzieć? 
Długie referaty nie były w modzie, nie potrafiłem ich wygłaszać i nie 
było zresztą na to czasu. Spojrzałem im w twarz, próbując w nich wy- 
czytać, na co ich stać. Stali rozluźnieni, ale tylko pozornie, trochę nie- 
spokojni, ściskający kurczowo dubeltówki i wyczekujący poleceń, zadań 
i rozkazów. Skoro się zdecydowali tu przyjść, musieli wiedzieć, co ich 
przywiodło. I to im przypomniałem"98. 
Lucjan Markowski, pseud. "Czołg", dowódca oddziału partyzanckie- 
go, tak wspomina przySięgę w Okalewku: "Tuż przed godziną 14 dowódcy 
ustawili swoje plutony w'półkolu. "Wicher" złożył raport majorowi "Ma- 
zurowi" o gotowości zgrupowania do złożenia przysięgi. Pada komenda 
"Baczność !", "czapki zdejm". Major "Mazur" wszedł do środka z powagą, 
uroczyście i ściszonym głosem odczytał tekst przysięgi. Wszyscy powta- 
rzali półgłosem, niektórzy już po raz drugi, spora bowiem grupka przy- 
byłych - to żołnierze WP, uczestnicy walk we wrześniu 1939 r. Gdy się 
patrzyło na stojących w półkolu partyzantów, rzucały się w oczy dwie 


III 
I 


95 Ibid.. s. 440-442. 
96 MN. A KW PZPR-Bydgoszcz. L. Załęski. Organizowanie GL. mps; W. M a z u r. 
Pamiętne dni. s. 629; B. D Y m e k. Mazowieckie rodziny, s. 71-72. Data przysięgi żołnierzy 
l Batalionu Im. Ziemi Płockiej budzi pewne kontrowersje. J. C h a m o t. Działalność PPR, 
s. 16 podaje datę 21 maja. natomiast A. J e s lon e k. Z działalności PPR, GL i AL w 
powiecie rypińskim. Przysięga leśnych żołnierzy. Gazeta Pomorska. 1959. nr 36. s. 3 podaje 
datę 24 maja; Z. K I s I e l e w s k I. Partyzanckim szlakiem Iw:) Okręg Płocki, s. 508 
wymienia datę 18 czerwca; L. M ark o w s k I. op. cit.. s. 440 w tym samym opracowaniu 
zbiorowym. wydarzenie to umiejscawia w pierwszych dniach czerwca. Wydaje się jednak. 
że data podana przez dowódcę Okręgu Płockiego jest prawdziwa (27 maja 1944 r.). Znajduje 
to potwierdzenie w Innych relacjach członków AL tego terenu. Po złożonej przysiędze. co 
potwierdzają wszyscy wyrej wymienieni autorzy. plutony batalionu wykonały w pierwszych 
dniach czerwca kilka akcJI bojowych. Tekst przysięgi AL: MN. CA KC PZPR. sygn. 191/1-1. 
Zob. także: B. P l e ś n I a r s k I. Wychowanie w Gwardii Ludowęj. Warszawa 1973. s. 
72-73. 
97 Cyt. za: M. K o wal s ki. Rypińskie spotkania, Gazeta Pomorska. 1974. nr 171. 
s.5. 
98 Inne. zdaje się nieprawd6podobne słowa wypowiedziane przez W. Domagaiskiego. 
przytacza opracowanie:' Synowie Ziemi Mazowieckiej. Warszawa 1959. s. 26. 


u 
I ! 


i l 
II' 
" 
III 
: II 
I I I 


230
>>>
Poza mniejszością. niemiecką. poważne znaczenie odgrywała tu mniej- 
szość żydowska. Według spisu z 1931 r. na terenie całego Pomorza 
Gdańskiego mieszkało 14.282 osoby tej narodowości, z czego aż 9.036 
mieszkało na terenie Ziemi Dobrzyńskiej. Żydzi, w odróżnieniu od Nie- 
mców, mieszkali przede wszystkim w miastach. W samym Rypinie na 
10.145 mieszkańców około 3.500 osób stanowili właśnie Żydzi, co sta- 
nowiło 34.5%. Jeszcze wyższy, bo przekraczają.cy połowę liczby miesz- 
kańców, odsetek zajmowali Żydzi w Dobrzyniu nad DIWęcą.. Na dzień 1 
stycznia 1935 r. w powiecie lipnowskim zamieszkiwało 4.153 Żydów, co 
stanowiło 3.8 procenta ogółu mieszkańców, natomiast w powiecie rypiń- 
skim było ich zdecydowanie więcej, bo 5.335 osób i stanowiło to 6 procent 
ogółu ludności. Łą.cznie w tym momencie w obydwu powiatach Ziemi 
Dobrzyńskiej zamieszkiwało 9.688 Żydów 27 . 
W okresie międzywojennym na terenie Ziemi Dobrzyńskiej istniały 
cztery miasta: Dobrzyń nad DIWęcą. - 4.085 mieszkańców, Dobrzyń nad 
Wisłą.- 2.693, Lipno- 8.630, Rypin-7.234. Największy przyrost ludności 
w dziesięcioleciu 1921-1931 odnotowano w Lipnie - o 1.785 osób 28 . W 
dwudziestoleciu międzywojennym na Ziemi Dobrzyńskiej przeważają.cą. 
część stanowiła ludność wiejska. Odsetek ludności wiejskiej wynosił 
87.5%, z tego 84% stanowili rolnicy. Słabo rozwinięty przemysł dawał 
zatrudnienie zaledwie 5% ludności obszaru. Niewiele osób znajdowało 
zatrudnienie w handlu, administracji, przemyśle i transporcie. Wokre- 
sie Drugiej Rzeczypospolitej znaczną. pozycję w rolnictwie zajmowali 
obszarnicy. W powiecie lIpnowskim, według stanu z 31 grudnia 1931 
r. posiadali oni 112 mają.tków ziemskich o łą.cznym obszarze 35.179 
hektarów. Stanowiło to 23% ogółu użytków rolnych tego pOwiatu 29 . Z 


27 Powszechny spis ludnoścf z 9 gnułnia 1931 r.. Warszawa 1938; relacja (dalej cyt. reI.) 
s. Cukierman; Syttuu;ja społeczno polityczna, s. 90. 119. W pow. lipnowskim w 1937 r. 
funkcjonowało 15 organizacji. związków I stowarzyszeń społecznych, a więc: Organizacja 
Syjonistyczna - Oddział w Lipnie (ok. 20 członków). Związek Syjonistów Rewizjonistów - 
Oddział w Lublczu (ok. 20 członków), Organizacja Syjonistów Rewizjonistów - Oddział w 
Lipnie (ok. 80 członków. Żabotynskiego). Organizacja Syjonistów Re
onlstów - Oddział w 
Lublczu (ok. 40 członków), Organizacja Żydów Ortodoksów (pokój wiernym Izraelitom) - 
Oddział w Lipnle (ok. 200 członków). Organizacja Syjonistyczna (Mizrachl) - Oddział w Upnie 
(ok. 70 członków). Organizacja Syjonistyczna (Mizrachi) - Oddział w Lublczu (ok. 30 członków), 
Poalej. Syjon (Prawica) - Oddział w Upnie (ok. 30 członków). Żydowska Partia Robotnicza 
"Bund" - Oddział w Lipnle (ok. 40 członków), Hechaluc Pionier - Oddział w Lipnle (ok. 50 
członków), Haszomer-Hacalr - Oddział w Lipnle (ok. 50 członków). Trumpeldor - Oddział w 
Lipnle (ok. 40 członków). Cejre&-Mizrachi - Oddział w Lipnle (ok. 20 członków). Biblioteka 
.Kultura w Upnie" (ok. 100 członków) . Stowarzyszenie Bibliotek Żydowskich Im. l. L. Pereca 
w Upnie (ok. 60 członków). Podobna sytuacja była w pow. ryplńsklm. przy czym w stosunkach 
politycznych znaczącą rolę odgrywały komunizujące partie żydowskie: Poalej-Syjon Prawica 
w RypInIe I Dobrzyniu n. Drwęcą na czele z Żydem Kaumą. Poalej-Syjon Prawica wRyplnie 
I Dobrzyniu n. Drwęcą pod przywództwem Chalma Pukacza z Rypina. Pod wpływem tych 
partii pozostawało w RypInie Stowarzyszenie Kursów Wieczorowych dla Robotników. 
28 T. Ś w I e c k I. F. W Y b u l t, Mazowsze Płockie w czasach wojny światol.JJę/ i 
powstanie państwa polskiego, Toruń 1932, s. 470. 
29 Materiały monografICzne wqJewództwa warszawskiego, t.2. 1929, s. 156, 157; 
Statystyka Polska, Seria C, 1937, s. 172-173 


20
>>>
rzeczy: mozaika ubiorów (...) oraz duża różnorodność uzbrojenia: dubel- 
tówki, karabiny kawaleryjskie i piechoty, 2 erkaemy, parę pistoletów 
maszynowych, sztucery, drylingi, myśliwskie pojedynki. Około 30 procent 
partyzantów miało broń krótką. - visy, parabellum, parę "tetenek", mau- 
serki. W chlebakach chłopcy mieli około 130 granatów" 99 . Partyzancką. 
przysięgę złożyło 32 partyzantów, w tym 12 osób pochodziło z powiatu 
rypińskiego. Wśród zaprzysiężonych była także grupa sanitariuszek i 
łączniczek z "niezwykle miłą i zawsze uczynną" Antoniną Oprawą, pseud. 
"Tońka" na czele. Z powiatu rypińskiego przysięgę w Okalewku złożyli: 
Czesław Wiśniewski, psęud. "Wiarus" , "Wicher", Zdzisław Domagalski, 
pseud. "Pogromca", Jan Meller, pseud. "Kozioł", Wiktor Pełka, pseud. 
"Murzyn", Wincenty Łydka, pseud. "Saga", Stanisław Kęsieki, pseud. 
"Paweł", "Kat", Eugeniusz Kopka, pseud. "Jaszczur", Bolesław Podsied- 
likowski, pseud. "Chorąży", Tadeusz Chrzanowski, pseud. "Wężyk", Jan 
Mączkowski, pseud. "Szydzik" i Rosjanin Iwan 100. 


6. DZIALALNOŚĆ ZBROJNA ARMII LUDOWEJ 


Po przysiędze w lesie okalewskim oddział dokonywał rozpoznania 
terenu i niebawem miał wykonać pieIWsze akcje bojowe. Najwięcej trud- 
ności w jego działalności sprawiało uzbrojenie. Grupa sierż. J. Mellera 
weszła w skład batalionu tylko z pięcioma sztukami broni, jednakże po 
udanych akcjach w miejscowości Górzno i Sadłowo dysponowała już 15 
sztukami. Uzbrojenie batalionu, jak podkreślał to L. Markowski, było 
niezwykle zróżnicowane. Do tej różnorodności dodać trzeba posiadanie 
przez batalion 3 erkaemów i 130 granatów. Zła sytuacja w zakresie 
zaopatrzenia oddziału w broń znalazła także swoje odbicie w rozkazach 
Dowództwa Głównego AL, które polecało, aby partyzanci "sami uzbrajali 
się bronią zdobytą na wrogu". Nie można było bowiem liczyć na otrzy- 
manie broni zakupionej z obligacji Daru Narodowego, przede wszystkim 
ze względu na szczupło
ć tych środków, a także niewielkie możliwości 
nabycia broni w okupowanym kraju lO1 . Kłopoty zaopatrzenia oddziału 
w broń pogłębiał fakt znacznego zwiększenia stanu liczebnego batalionu. 
W końcu czeIWca 1944 r. liczył on już około 160 osób. W składzie tej 
jednostki znajdował się także 36-osobowy oddział jeńców radzieckich 
zbiegłych z niewoli niemieckiej pod dowództwem kpt. Eugeniusza Surp- 
wiowa, pseud. "Staryk" 102. 
Żołnierze batalionu operują.c w wyznaczonym przez dowództwo okrę- 
gu rejonie Okalewo-Urszulewo-Lubowidz-Działdowo-Ruda wykonali oko- 


99 L. M ark o w s k I, op. cit.. s. 443. 
100 Ibid.. s. 442; J. C h a m o t. Z działalności PPR, Byd
oszcz 1959. s. 22-23. 
101 Rozkazy i odezwy. s. 11-12; AAN. CA KC PZPR, t. osobo 8066; W. M a z u r. Pamiętne 
dni, S. 628-629; L. M ark o w s k I. op. clt.. S. 443. 
102 M. Kra j e w s k I. Lewicowy nu:h opom, S. 118; zob. także: Z dziejów Ziemi 
Dobrzyńskiej. S. 37. 


231
>>>
iloii l 
l, 
; I' I 
11 
 
l, ! 


III 


ło 30 akcji. Już następnego dnia po przysiędze oddział AL rozbiłjadą.cych 
drogą. żandarmów z posterunku w Lubowidzu. W walce poległo trzech 
niemieckich funkcjonariuszy. Partyzanci stracili dwóch ludzi. Jednym z 
nich był Rosjanin Iwan, który wcześniej zbiegł z niewoli niemieckiej i 
przyłączył się do rypińskiego oddziału AL. przez ostatnie pół roku ukIj- 
wała jego we wsi Zasady żona Jana Kęsickiego 103 . 
Szczególną. aktywnością. wyrÓŻniał się oddział dowodzony przez ppor. 
Cz. Wiśniewskiego. W CzeIWCU 1944 r. kilka drużyn batalionu na czele 
z "Wichrem" wykonało o jednej godzinie kilka akCji w miejscowości Pło- 
ciczno-Zdrojki. "Wicher" ze swoimi ludźmi uderzył uderzył na zabudo- 
wania kierownika politycznego NSDAP, Lentza. Po skonfiskowaniu dwóch 
doskonałych "mauserów", amunicji i innej broni Wiśniewski rozkazał 
Lentzowi dokończyć rozpoczęty list do walczącego na froncie syna. "Na- 
pisz synowi - mówił "Wicher" - że byli u was polscy partyzanci, że zabrali 
broń i faszystowski mundur. Nie zabrali przygotowanej do wysyłki paczki 
żywnościowej, choć głód im nieraz dokucza. Napisz to wszystko... Niech 
się żołnierze dowiedzą., że Hitler ponosi klęskę na froncie i poza nim"I04. 
Natomiast inna grupa AL, w której byli m.in. Zdzisław Kisielewski pseud. 
"Zuch" i Jan Mą.czkowskl, pseud. "Szydzik", zaatakowała leśniczówkę 
Weidemanna, znanego z okrucieństw hitlerowca. W akCji tej wzięto do 
niewoli 8 Niemców, kilku innych zginęło w czasie strzelaniny. Partyzanci 
zdobyli II karabinów, kilka doskonałych strzelb myśliwskich (w t
 
dryling i sztucer), kilka pistoletów, a także spory zapas amunicji. Oddział 
AL zniszczył ponadto urządzenia biurowe oraz urzędowe dokument y 105. 
Jeszcze inne grupy Armii Ludowej z l batalionu im. Ziemi Płockiej zni- 
szczyły cały magazyn żywności u Niemca Krygiera, powstały z wymu- 
szonego kontyngentu od Polaków, a także rozbroiły esesmana Bucholza. 
W kilka dni później oddział, w którym walczył Z. Kisielewski, musiał 
podją.ć walkę z żandarmerią. i Jagdkommando we wsi Pą.tki w powiecie 
mławskim. Ranny został tam "Jastrząb" (nazwiska nie udało się ustalić). 
Po potyczce partyzanci zakwaterowali się w okolicach Łęgu Kasztelań- 
skiego i TIubic w powiecie sierpeckim 106 . 
Tak aktywna i zdecydowana działalność grup AL powodowała lęk o 
swoje życie wśród ludności niemieckiej. Ostrzegają.c o zamiarach party- 
zantów pracownicy Gestapo w Grudziądzu, Thomsen i Schultz pisali do 
szefa płockiej placówki Gestapo: "Grupy terrorystyczne będą miały za 
zadanie przede wszystkim niszczyć lokale, w których przebywają Nie- 
mcy..107. Placówki Gestapo i żandarmerii informowane były w związku z 


II 
,II!';I 
'I 
II 
I 
II 
I 


103 J. M a r c I n I a k. Działalność GL i AL, s. 55; Z. K I s I e l e w s k I. op. cit.. s. 
508; J. Kęs I c k l, Z dziljów' ppR, s. 575. 
104 Cyt. z własnego ópr.: Z ich walki wyrosła nasza wolność. Gazeta Pomorska. 1974. 
nr 159. s. 7. 
105 AAN. CA KC PZPR. t.osob. 2757; reI. s. Sadowski; Z. K I s I e l e w s k I. op. cit.. 
s. 508-509: W. S k I e r s k I, Przemarsz do kurpiowskich lasów. WTK. 1979. nr 6. s..7 
106 M. Kra j e w s k I. ParlIJzanckie strzały. s. 9; Z. K I s I e l e w s k I. op. cit.. s. 509. 
107 AAN. CA KC PZPR. sygn. 214/111/p/5. nr 18. akcje PPR. 


III' 
li II 


232 


I I
>>>
tym pilnymi depeszami o planowanych zamachach na Niemców i Volks- 
deutschów. Często otrzymywane sygnały nie były sprawdzane i nie po- 
legały na prawdzie. Pracownik Gestapo w Rypinie, Franciszek Krupiński 
w notatce z 7 września 1943 r. przestrzegał, że partyzanci nie cofną. się 
"przed żadnymi przeszkodami, aby dokonać zamachu na posterunek 
żandarmerii" 108. 
Niepokój wśrąd miejścowych Niemców powodowała wciąż działalność 
oddziału Czesława Wiśniewskiego. 16 czeIWca 1944 r. w czasie podjętej 
akcji konfiskaty broni Niemców w miejscowości Wygoda, stoczył on nie- 
równą. walkę z oddziałem żandarmerii i SA. Oddział stracił dwóch par- 
tyzantów, dwóch innych odniosło rany. Zabito jednak trzech Niemców i 
dwóch raniono. Al-owcy zdobyli 5 sztuk broni, spory zapas amunicji,' a 
także umundurowanie. Niepowodzenie to zostało zrekompensowane 
dzień później, kiedy to zgrupowanie Wiśniewskiego w sile około 100 ludzi 
rozbiło 55-osobowy posterunek żandarmerii w Bońkowie w powiecie mła- 
wskim. Zginęło wtedy 13 hitlerowców, a wraz z nimi goszczący tam 
landrat mławski 109. 
Również 17 czeIWca inny pluton pod dowództwem ppor. Ignacego 
Siedlicha w liczbie 15 osób rozbroił straż leśną. w Nadleśnictwie Ruda. 
Partyzanci zdobyli wtedy II sztuk broni, amunicję i żywność. Zniszczono 
urzą.dzenia biurowe i dokumentację. W momencie odwrotu oddział AL 
został zaatakowany przez grupę żandarmerii i SS. Partyzanci zdołali 
jednak ujŚĆ bez strat 11O . 
19 czeIWca 1944 r. pluton Cz. Wiśniewskiego zaatakował i zniszczył 
posterunek żandarmerii w Czumsku Dużym. Od partyzanckich kul zgi- 
nęło wtedy 5 żandarmów. Oddział zdobył 12 pistoletów, 12 kbk, 5 gra- 
natów i około 1000 sztuk amunicji, a także inny sprzęt wojskowy. Grupa 
AL nie poniosła wówczas- żadnych strat}}}. Chcą.c jeszcze poprawić stan 
uzbrojenia AL-owcy z grupy Wiśniewskiego skonfiskowali w kilku innych 
miejscowościach na zachód od toru kolejowego Rypin-Brodnica 20 sztuk 
broni i około 300 sztuk amuniCji 112 . 
Oprócz działalności l Batalionu im. Ziemi Płockiej w tym samym 
czasie notowano aktywność grup AL w innych częściach Ziemi Dobrzyń- 
skiej. Do oddziałów AL z trzech sąsiednich wsi koło Skępego: Likca, 
Wólki i Łą.kiego należało około 20 osób. W grupie tej szczególną. aktyw- 


108 Ibid. 
J09 W. M a z u r. Pamiętne dni. s. 629; J. S z III n g. Z dzięiów ruchu robotniczego. s. 
196. 
110 W. J a s t r z ę b s k I. Gdy działanie było walką. s. 14; AAN. CA KC PZPR. sygn. 
192/11I c. VI/I. raport dowództwa okręgu z dnia 18 lipca 1944 r. oraz tamże. t. osobo 
8066. 
III CA KC PZPR. sygn.192/11 c.VI! 1, W. M a z u r. Pamiętne dni, S. 629. wydarzenie 
to umiejscawia w dniu l czerwca: również: B. D o l a t a. T. Jur g a. op. cit.. S. 65. a 
także w trzecim wydaniu tej pracy (s. 94-95) podają. 
e atak na posterunek żandarmerll 
w Czumsku miał miejsce w pierwszym dniu czerwca. 
112 AAN. CA KC PZPR, t.osob. 8066; M. Kraj e w s k l. Lewicowy nLch opont, S. 119. 


233
>>>
, .llr 
I) 
ił: r 
I 
I 
II: I 

III 
IIII 
II 

I!II 
II 
I I 
II 
I' I 
II 
I 
1 ,1 
I I I 
! lii 
, II 
I. . 
i:::' 
d 


III 

 
III 
I 
II 
,I 


nością. wyróżniła się rodzina Belczyńskich: rodzmstwo Jan, Stanisław. i 
Genowefa Waszkiewicz. Stanisław Belczyński, pseud. "Solina" współdzia- 
łał z Franciszkiem Podgórskim z Ciss, który był dowódcą. tej grupy. W 
oddziale tym było sześciu partyzantów radzieckich, w tym dwie kobiety. 
W czeIWCU 1944 r. grupa ta dokonała akcji w Leśnictwie Kamienica koło 
Skępego, gdzie zabrano leśniczemu Schubertowi karabin, dubeltowkę, 
amunicję oraz mundury SA. Kiedy indziej AL-owcy, wśród których był 
także Belczyński, ukarali karą chłosty córkę sołtysa - Niemca Ergarta, 
który wykorzystywał i znęcał się nad Polakami. Z tego samego powodu 
oddział ten podjął próbę napadu na zarzą.dcę majątku Sosnowo, płka 
Froechlicha. Akcja ta jednak nie powiodła się. ŚCigają.cy partyzantów 
oddział Jagdkommando rozstrzelał spotkanych po drodze Polaków: Tro- 
janowskiego i Zdziebłowskiego. 
W celu uchronienia się przed rozbiciem w sierpniu 1944 r. grupa 
Podgórskiego podzieliła się na dwie części. Kilku partyzantów radzieckich 
i Belczyński ulokowali się u siostry tego ostatniego, Waszkiewiczowej. 
Część grupy wzięła udział w bitwie pod Pokrytkami lI3 . 
Wśród blisko 30 akcji, które przeprowadzili żołnierze l Batalionu 
AL im. Ziemi Płockiej na terenie Ziemi Dobrzyńskiej i obszarów przyle- 
głych były i te, które niestety kończyły się niepowodzeniem. W drugi€j 
połowie czeIWca 1944 r. Komitet Powiatowy PPR w Rypinie i Dowództwo 
Powiatowe AL postanowiły przeprowadzić akcję uwolnienia 60 jeńcó}\" 
radzieckich pracują.cych w obozie pracy w Gutowie w powiecie brodnie- 
kim. Do wykonania tego zadania wyruszyło z lasów okalewskich 19 
partyzantów pod dowództwem ppor. Józefa Gumińskiego. W grupie tej 
znajdowali się zbiegli z niewoli niemieckiej żołnierze radzieccy. Niestety, 
akcja nie powiodła się. Przewodnik kierują.cy marszem grupy pod osłoną. 
nocy, pobłą.dził drogi już na terenie lasów lidzbarskich. W tej sytuacji 
nie doszło do odbicia więźniów z Gutowa, a grupa Gumińskiego zmuszona 
była powrócić w lasy okalewskie lI4 . W czasie odpoczynku oddział został 
zaatakowany przez niepI"Z}jaciela. Od pieIWszych kul zginął wtedy Ro- 
sjanin Fiodorow, drugi zaś, z pochodzenia Białorusin, został ranny. 
Uczestnik tej akcji Jan Kęsicki powie o tym wydarzeniu po latach: 
"Partyzanci zmęczeni całodziellilym marszem twardo zasnęli. Nic nie wska- 
zywało na niebezpieczeństwo. Położyłem się obok trzech radzieckich żoł- 
nierzy. Tymczasem Niemcy zaatakowali nas z głębi lasu. Ledwie zasnąłem, 
ktoś zawołał "Niemcy !n. i.eżący obok mnie Rosjanin podniósł się.i w tej 
chwili zagrały serie z pistoletów maszynowych, godzą.c go śmiertelnie oraz 
raniły leżącego obok mnie drugiego radzieckiego żołnierza. Zrobił się zamęt. 


II 


113 ReI. S. Belczyński. 
114 J. M a r c i n I a k. Działalność zbrojna GL i AL, s. 55; a także: K. C I e c h a n o w- 
s k I. Ruch opom. Komunikaty. s. 64 błędnie podają. że akcja uwolnienia więźniów powiodła 
się. Nie znajduje to potwierdzenia w relacjach uczestników akcji, m.In. J. Kęsickiego. r. 
Chrzanowskiego I innych. Błąd ten powtórzyli także w trzecim wydaniu swojej pracy B. 
D o l a t a, T. Jur g a. op. cit., s. 162. 


234 


h: ',[
>>>
Krzyknąłem więc głośno: "do broni !" i ostrzeliwują.c się, wycofałem się 
z częścią partyzantów w głąb lasu" 11 5. Po wyjściu z osaczenia część 
grupy, Podsiadlikowski, pseud. "Chorąży", T. Chrzanowski, pseud. "Wę- 
żyk", B. Kopka, pseud. "Jaszczur" i 6 żołnierzy radzieckich, przeszła na 
teren powiatu lipnowskiego. Pozostali natomiast, w liczbie II osób łącznie 
z dowódcą. Józefem Gumińskim oraz Władysławem Domagalskim i Janem 
Kęsiekim, następnego dnia udali się do powiatu sierpeckiego 116 . 


7. POWSTANIE 2 BATALIONU AL IM. ZIEMI RTP!ŃSKIEJ 


Rozwój liczebny l Batalionu AL im. Ziemi Płockiej skłonił dowództwo 
Okręgu Płockiego w końcu czeIWca 1944 r. do wydzielenia z jego składu 
dwóch plutonów, jednego w liczbie 34 ludzi pochodzą.cych z powiatu 
rypińskiego oraz drugiego w liczbie 36 partyzantów - byłych jeńców 
radzieckich. Z tych dwóch oddziałów w końcu czeIWca 1944 r. powstał 
70-0sobowy 2 Batalion AL im. Ziemi Rypińskiej. W jego skład niebawem 
weszła część grupy bojowej Włodzimierza Ziemieckiego, pseud. "Żelazny", 
która po aresztowaniach w końcu 1943 r. została poważnie osłabiona. 
W sumie batalion liczył, w kilka tygodni po utworzeniu, 90 osób. Jego 
dowódcą. został kpt. Czesław Wiśniewski, pseud. "Wicher". Dowództwo 
nad poszczególnymi plutonami objęli por. Eugeniusz Kopka, pseud. "Ja- 
szczur" i kpt. Eugeniusz Surowiow, pseud. "Staryk" (dowódca plutonu 
radzieckiego) l 17. 
Jednocześnie w lipcu 1944 r. sformowany został 3 Batalion AL im. 
Ziemi Myszynieckiej, który miał operować na terenie powiatu lipnowskie- 
go, a także części powiatów płockiego, płońskiego i sierpeckiego. Dowódcą. 
tego batalionu mianowano por. Ignacego Siedlicha, pseud. "Czarny". W 
sierpniu 1944 r. 3 batalion liczył około 60 ludzi 11 8. 
Zmiany organizacyjne na przełomie czeIWca i lipca 1944 r. przyczy- 
niły się do wzrostu liczebnego poszczególnych plutonów. Oddziały w 
dalszym cią.gu prowadziły akge bojowe i sabotażowe. Rozprawiały się z 
konfidentami policji. Zasłużoną. karę otrzymał m.in. konfident Gestapo, 
sklepikarz z Okalewka 119 . Partyzanci AL "odwiedzili" także komisarza 
Heina w Okalewku, Volksdeutscha Kowalskiego w Janowie i innych. 


115 J. Kęs i c k I. Z dziejów PPR, s. 162. 
116 AAN. CA KC PZPR. t. osobo 2757; J. Kęs I c k I. z dzil?jów PPR, s. 578; Cz. S o- 
b e c k i. Jak mieszkańcy Pomorza pomagali jeńcom radzieckim. Walczyli wspólnie z 
AL-tJwcami. Gazeta Pomorska, 1971. z 12-13.VI. 
117 M. W I e c z o rek. Siły partyzanckie Al., s. 94; tenże. Annfa Ludowa, Warszawa 
1979. S. 296: J. P t a s I ń s kl. Napółnoc. s. 253. 
118 J. M a r c I n I a k. Działalność zbrojna GL i AL. s. 62; B. K o b u s z e w ski. 
Zarys działalności GL-AL, s. 76; M. W I e c z o rek. Siły partyzanckie Al., s. 94; tenże. 
Annfa Ludowa, Warszawa 1979. s. 296-297. 
119 AAN. A WK PZPR. W. DomagaiskI. Z. DomagaIski; J. Kęs I ck i. mps cyt. s. 3.16; 
K. C i e c h a n o w s k I. Ruch OpOnL. Komunikaty, s. 59. 


235
>>>
!jlllrJ 
II 


i I 


I 
n 
II 
!II: 
I 
,I 


Podobne akcje rypińscy 
owcy przeprowadzili we wsi Zasady, Skudza- 
wy, Granaty, Syberia, Zofiewo, Zakrocz i Sosnowo. Partyzanckie grupy 
z powiatów rypińskiego i lipnowskiego latem 1944 r. wykonały także 
kilka akcji ostrzegają.cych Niemców przed znęcaniem się nad Polakami 
za nie dostarczanie kontyngentów. Ponadto w powiecie sierpeckim roz- 
broili dwa posterunki żandarmerii i zorganizowali udaną. zasadzkę na 
grupę oficerów z dywizji "Hermann Goering" na trasie Sierpc-Bieżuń. W 
czasie akCji zniszczono dwa samochody, zdobyto broń oraz przejęto istot- 
ne dokumenty strategiczne 120. 
Na terenie powiatu rypińskiego manewrowały także grupy AL z po- 
wiatów płockiego i sierpeckiego. Grupa bojowa por. Ignacego Siedlicha, 
pseud. "Czarny" po wejściu w CzeIWCu 1944 r. w skład l batalionu AL 
przeprowadziła akcje bojowe na pograniczu powiatów rypińskiego i brod- 
nickiego. Tutaj także manewrowała część grupy Władysława Rypińskiego, 
pseud. "Michał"121. 
Dowództwo Okręgu AL nr 18 w Płocku, realizując wytyczne Do- 
wództwa Głównego, czyniło przygotowania do utworzenia brygady par- 
tyzanckiej jako największej jednostki organizacyjnej Armii Ludowej. 9 
lipca 1944 r. na inauguracyjnym posiedzeniu mazowieckiej Wojewó- 
dzkiej Rady Narodowej dowódca Okręgu Płockiego mjr Władysław Mar- 
choł przedstawił projekt utworzenia brygady partyzanckiej AL. W myśl 
tego wniosku jednostka ta miała składać się z pięciu batalionów po 
220-250 osób każdy, wraz z kompanią. ochrony w sile 150 żołnierzy. 
W związku z tym", że głównym warunkiem powstania brygady była 
odpowiednia ilość uzbrojenia, dowództwo okręgu zwróciło się do Szta- 
bu Głównego AL z prośbą. o dokonanie zrzutów od Polskiego Sztabu 
Partyzanckiego działają.cego przy I Armii Wojska Polskiego w Związku 
Radzieckim. Ustalono i przekazano szefowi Sztabu Głównego gen. 
Franciszkowi Jóźwiakowi, pseud. "Witold" terminy i hasła na zrzuty 
broni i zaopatrzenia. Jako miejsce zrzutów wyznaczono: dla l bata- 
lionu okolice wsi Srebrna w powiecie płońskim, dla 2 batalionu - 
okolice wsi Lipa w powiecie sierpeckim ł dla 3 batalionu - miejscowość 
Szla w powiecie przasnyskim 122 . 
W ślad za tymi przygotowaniami Dowództwo Główne AL rozkazem 
z dnia 22 lipca 1944 r. powołało do życia Brygadę Armii Ludowej im. 
Synów Ziemi Mazowieckiej. Mjr Władysław Marchoł w końcu lipca po- 
wrócił z Warszawy i przystąpił do jej organizowania. Został on wyznaczony 
na dowódcę tej jednostki 123 . Swoim rozkazem z 10 sierpnia powołał on 
dowództwo i sztab Brygady im. Synów Ziemi Mazowieckiej. Zastępcą. ds. 
politycznych wyznaczył kpt. Jana ptasińskiego, pseud. "Wiarus", zastę- 


I 
I 


IIII 
[: 


120 M. Kra j e w s k I. Lewicowy ruch opont, s. 120 
121 J. P t a s I ń s ki. Napól:noc. s. 251-252. 
122 W. M a z u r. Z walk brygady AL. Iw:' Okręg Płocki. s. 432. 
123 Po wojnie W. Marchoł zl1'lienił nazwisko na Mazur. 


:JI 


236
>>>
pcą. ds. operacyjnych - kjJt. Lucjana Markowskiego, pseud. "Czołg", sze- 
fem sztabu - kpt. Edmunda Bobińskiego, pseud. "Roman". Inne funkcje 
w brygadzie pełnić mieli: ppor. Jan Rypiński, pseud. "Mały" - oficer do 
zadań specjalnych, kpt. Czesław Wiśniewski, pseud. "Wicher" - szef 
wydziału organizacyjnego, kpt. Władysław Tokarski, pseud. "Kruk" - s
f 
wydziału informacyjnego, kpt. Eugeniusz Surowiow, pseud. "Statyk" - 
szef wydziału zaopatrzenia i broni, kpt. Mieczysław Bodalski, pseud. 
"Mietek" - szef wydziału propagandy i mobilizaCji, por. Franciszek Blocb, 
pseud. "Bogdan" - dowódca kompanii sztab owej 124. 
Zdaniem dowódcy brygady W. Marchoła, pseud. "Mazur" na trzy 
główne bazy koncentracji i operacji brygady zostały wyznaczone nastę- 
pują.ce obszary: -Puszcza Myszyniecka; lasy w rejonie Huta- Bobrowniki; 
Lidzbark-Nowe Miasto-Iława: Gostynin-Włocławek; - Bory Tucholskie 125 . 
W skład brygady weszły trzy operujące na terenie północnego Mazowsza 
jednostki: l Batalion im. Ziemi Płockiej (dowódca por. Władysław Ry- 
piński), 2 Batalion im. Ziemi Rypińskiej (dowódca por. Józef Gumiński), 
3 Batalion im. Ziemi Myszynieckiej (dowódca por. Ignacy Siedlich). W 
połowie sierpnia 1944 r. stany liczbowe tych pododdziałów wynosiły: l 
batalion-90 partyzantów, 2 batalion - 70 osób, 3 batalion - około 60 
osób. Tym samym liczebność jednostek nie dawała jeszcze pełnego stanu 
brygad y 126. 


8. DALSZE AKCJE BOJOWE 


Utworzenie brygady zapoczątkowało nowy etap walk w całym okręgu 
płockim, w tym również na terenie Ziemi Dobrzyńskiej. Brygada AL była 
największą jednostką, która została sfonnowana i walczyła na ziemia
h 
włączonych do Rzeszy. Poszczególne jej oddziały współdziałają.c z grupami 


124 A. Web e r. Rady narodowe w walce o Polskę Ludową. Warszawa 1954; T. K u- 
f e l. Dr09a walki, s. 180-181: B. s y z d e k. Lewicowy J1.LCh oporu, s. 37: B. K o b u- 
s z e w s k I. Zarys działalności GL i AL. s. 77: K. C I e c h a n o w s k I. RlLCh OpOJ1.l, 
Warszawa 1972. s. 310 I n.; ten ostatni na s. 311 niewłaściwIe podaje nazwisko szefa 
wydziału informacyjnego Włodarski zamiast Tokarski. W niektórych opracowaniach 
nazwisko SurowIowa jest znleksztalcane. np. Surowskl (B. s y z d e k. Lewicowy J1.LCh 
OpOJ1.L, s. 37), Surowcow.(B. K o b u s z e w s k i. Zarys działalności GL l AL, s. 77). W 
rzeczywistości chodzi o tę samą osobę. tj. dowódcę oddziału radzieckiego w składzie l, a 
póżniej 2 batalionu AL. 
125 W. M a z u r. Z walk brygady. Iw:! Okręg Płocki. s. 432-433: Gdy chodzi o teren 
koncentracJI w powiecie lipnowsklm. to trudno bliżej ustalić. o jakle tereny chodziło. Należy 
sądzić. że były brane pod uwagę lasy w rejonie Huta Skępska. bowiem na terenie Ziemi 
Dobrzyńskiej występują jeszcze Huta k. Rogowa w powiecie ryplńskim. Huta-Chojno k. 
Nowej Wsi w pow. lipnowsklm. Huta Głodowska k. Lipna I Huta Lącka k. Skępego. 
126 J. M a r c I n I a k. Dzialalność zbrąjna GL-AL, s. 57: M. W I e c z o rek. Annia 
Ludowa, s. 296: dowódca brygady w. Marchoł siłę brygady określał liczbą 140-330 ludzi. 
Nlezrozumlałe staje się stwierdzenie J. Ptaslńsklego (Na północ. s. 256). który pisze: "w 
ciągu jednego miesiąca stan liczebny oddziałów AL w polu zwiększył się prawie dwukrotnie". 


237
>>>
'[ , 
:( ! 
I 
l" ' 


! I 
I 


desantu Armii CzelWonej i Wojska Polskiego w okresie od sierpnia 1944 
r. do stycznia 1945 r. przeprowadziły około 50 różnego rodzaju akcji 
bojowych, potyczek i walk z grupami i oddziałami niemieckimi. 
2 sierpnia 1944 r. pododdziały brygady w sile około 90 żołnierzy 
pod wspólnym dowództwem Czesława Wiśniewskiego, pseud. "Wicher", 
Władysława Rypińskiego, pseud. "Michał" i Józefa Gumińskiego, pseud. 
"Dą.b" zostały okrążone w Okalewku przez dwa zmotoryzowane bataliony 
dysponują.ce artylerią. pancerną.. Partyzanci odpierali ataki nieprzyjaciela 
przez 3 godziny. Po dramatycznej obronie 
owcy wycofali się ze stratą. 
trzech żołnierzy. Nieprzyjaciel stracił także trzy osoby, a trzy inne zostały 
ranne 127 . 
15 sierpnia 1944 r. 30 żołnierzy z 2 Batalionu AL im. Ziemi Rypiń- 
skiej pod dowództwem ppor. Eugeniusza Kopki, pseud. "Jaszczur" i sierż. 
Tadeusza Chrzanowskiego, pseud. "Wężyk" w lesie koło Rogowa w po- 
wiecie rypińskim stoczyła 3.5 godzinną. walkę z patrolem żandarmerii 
polowej. W walce 'zginęło 5 Niemców, a kilku innych odniosło rany. 
Partyzanci stracili również 7 osób., w tej liczbie także Rosjan. Oddział 
Armii Ludowej został rozproszony l 28. Udane akcje przeprowadził natp- 
miast oddział z 2 batalionu pod dowództwem kpt. Czesława Wiśniewskie- 
go. 18 sierpnia 
owcy z tej jednostki przeprowadzili 5 udanych akcji 
w rejonie Liberadza i Budy-Matusy w powiecie mławskim. Partyzanci 
zdobyli wtedy 60 sztuk broni, ponad 1000 sztuk amunicji, a także ek- 
wipunek, żywność i 14 tysięcy marek l29 . 
W sierpniu 1944 r. dowódca brygady W. Marchoł sformułował plan . 
zgrupowania całej jednostki na terenie powiatu mławskiego. W drodze 
do miejsca koncentracji siły partyzanckie zaatakowały mają.tek Radza- 
nowice, gdzie odbywała się narada miejscowych prominentów, ochrania- 
na przez oddział SS. W czasie akcji partyzanzi zabili lub ranili kilkunastu 
hitlerowców l30 . "17 sierpnia dowódca zwiadu Jan Mą.czkowski, pseud. 
"Szydzik - wspomina W. Marchoł - przeprowadził rozeznanie w terenie. 
Z meldunku, jaki mi złożył Stanisław Wiśniewski, wynikało, że w lasach 
Pniewo-Letkowo, dokąd przybyły kolumny samochodowe, nieprzyjaciel 
magazynuje broń maszynową., działa samochodowe i amunicję. Miała 
tam się znajdować jednak kompania wartownicza Wehrmachtu w sile 
około 150 ludzi. Żołnierze ci, w wieku 55-65 lat, pełnili warty niedbale. 


'II 
lu 


I 
III. 
iii 
I,' 
:, "I 
III 
';'IIi' 
I, I 
I::' 


III 
i I 
I 


127 MN. CA KC PZPR. t. osobo 8066; W. M a z u r. Z walk brygady, Iw:) Okręg Płocki, 
s. 433; Walka, s. 438; Zbowidowcy. s. 461; W. S u l e w s k I. Gdy lasy ogarnęły płomienie. 
Trybuna Mazowiecka. 1962. nr 179. s. 3. 
128 Walka, S. 446; W. M a z u r. Z walk brygady AL. 
Synowie Ziemi Mazowieckiij", Iw:) 
Mazowsze w walce. opr. zbiorowe. Warszawa 1964. s. 229; tenże. Z walk brygady. Iw:) 
Okręg Płocki, s. 433-434; W. Mazur w swoich wspomieniach podaje. że partyzanci stoczyli 
.walkę ze 15CHsobowym oddziałem ss I żandarmerii.. Wielkość sił wroga wydaje się tu 
mocno przesadzona. 
129 M. Kra j e w s k I. Lewicowy nich opon.. s. 122. 
130 J. Ślą s k I. op. cit.. t. 3-4. s. 135. 


238
>>>
. 


Wpadłem na pomysł, aby ich zaatakować i zdobyć broń maszynową., 
działka oraz inną broń, jak kbk i pistolety, a także amunicję"131. 
Bataliony ot
ały' zatem rozkaz marszu. Na trasie natknęły się 
jednak na przeważają.ce siły nieprzyjaciela (oddział żandarmerii, SS i 
własowców) koło miejscowości po1aytki, gdzie wróg zajął pobliskie wzgó- 
rza, zagajniki, zamykają.c tym samym okrążenie w promieniu pół kilo- 
metra. Sytuacja żołnierzy AL okazała się wprost tragiczna. W okrążeniu 
znalazło się 80 partyzantów uzbrojonych w l erkaem, 15 automatów, 
60 karabinów, 30 pistoletów i 40 granatów ręcznych. Krzyżowy ogień 
nieprzyjaciela spowodował panikę wśród oddziału i śmierć szefa wydziału 
operacY.lnego brygady, kpt. Czesława Wiśniewskiego, a także dowódcy 2 
batalionu AL im. Ziemi Rypińskiej por. Józefa Gumińskiego, dowódcy 
plutonu por. Eugeniusza Kopki i żołnierza Armii CzeIWonej (nazwiska 
nie udało się ustaliĆ). Około godziny 14.30 kilku partyzantów z 2 Batalionu 
pod dowództwem Zdzisława Domagalskiego, pseud. "Pogromca" na własną. 
rękę wydostało się z pierścienia, przebijając się w kierunku miejscowości 
Sułkowo Borowe. Niemcy wszczęli pościg. Koło Nowej Wsi poległo trzech 
żohIierzy, a Zdzisław Domagalski, pseud. "Pogromca" został ciężko ranny. 
Nocą grupa Z. Domagalskiego dotarła w rejon lasów skIwileńskich. Pozo- 
stałe siły nieprzyjaciela nie spieszyły się z zajęciem po1aytek. E. Surowiow 
i W. Rypiński zorganizowali obronę, a następnie przeIWali pierścień, wy- 
dostają.c się z okrążenia. W czasie walki ranny został por. W. Rypiński a 
także łą.czniczka, plut. Antonina Oprawa i sanitariuszka "Tonia". Kpt. E. 
Surowiow z kilkunastoma żołnierzami dotarł do Osowca Szlacheckiego, a 
następnie połą.czył" się z 3 Batalionem AL im. Ziemi Myszynieckiej. Grupa 
ppor. W. Rypińskiego wraz z Hennanem Jońskim, pseud. "Biegas" wycofała 
się w rejon Bieżunia. Mieszana grupa polsko-radziecka por. "Blondyna" 
wraz z kpt. E. Surowiowem i ppor. W. Rypińskim pomaszerowała w okolice 
Konopek. poza pierścieniem sił wroga znalazł się jedynie pluton zwiadowczy 
dowodzony przez Zenona Strześniewskiego i Stanisława Wiśniewskiego, 
który kwaterował w Budach Sułkowskich. "W 1aytycznym momencie "Ze- 
nek" (Zenon Strześniewski - dop. M. K) - powie po latach S. Ostrowski - 
z kilkoma innymi partyzantami dotarł do samego pierścienia okrążają.cych 
nas niemieckich żołnierzy. Wykazał wiele odwagi, zbierają.c jeszcze w czasie 
walki rozbitków"132. 
Bitwa pod Po1aytkami, jedna z największych tego rodzaju na zie- 
miach wcielonych do Rzeszy, zakończyła się klęską. brygady. W walce 
zginęli doświadczeni żołnierze i dowódcy: kpt. Czesław Wiśniewski, por. 
Józef Gumiński, ppor. Eugeniusz Kopka, Czesław Domagalski oraz dwóch 
żołnierzy z l Batalionu im. Ziemi Płockiej, w tym Antonina Oprawa, 
pseud. "Tońka". W sumie w bitwie poległo siedem osób, a pięć odniosło 
poważne rany, w tym por. Władysław Rypiński, dowódca l batalionu. 


131 Cyt. za: K. C I e c h a n o w s k I. O PolsJa; wolną, s. 3. 
132 Cyt. za: s. O s t r o w s. k I. Karabinem i trotylem. Iw:! Okręg Plockl, s. 562. 


239
>>>
I I I 


I' r 
II 
I I II 
 
II 
II II 
.1 


'I 


Jeden z rannych został wywieziony przez Niemców do Strzegowa i tam 
zamęczony w miejscowej katowni l33 . Mimo znacznej przewagi, nieprzy- 
jaciel poniósł większe straty wynoszące 15 zabitych, w tym siedmiu 
oficerów i 20 rannych. W bitwie pod Pokryt.kami wyrÓŻnił się m.in. 
Bolesław Śnieżawski, który zlikwidował obsadę karabinu maszynowego, 
zabijąją.c dwóch Niemców l34 . 
Bitwa pod Pokryt.kami stoczona 20 sierpnia 1944 r. najbardziej 
dotknęła 2 Batalion AL im. Ziemi Rypińskiej. Jednostka ta nie została 
już odtworzona w pełnym składzie. Działalność partyzancka kontynuo- 
wana była m.in. przez oddział pod dowództwem Bolesława Lewando- 
wskiego, pseud. "Grymas". Dowódca Okręgu Płockiego mjr W. Marchoł, 
uwzględniają.c wax:-łnki terenowe oraz dotychczasowe doświadczenia z 
walk, a nade wszystko klęskę pod Pokrytkami, zalecał odtą.d prowadzenie 
działań partyzanckich niewielkimi grupami. W związku z tym podstawo- 
we siły partyzanckie brygady powróciły w macierzyste rejony działani
. 
Niewielka grupa żołnierzy udała się z mjr. Marchołem do Puszczy My- 
szynieckiej. Na terenie powiatów'lipnowskiego i rypińskiego pojawiły SIę 
także grupy 3 batalionu AL 135. 
Rozbicie pod Pokrytkami rypińskiego oddziału AL chwilowo zaha- 
mowało działalność zbrojną na tym terenie. Hitlerowcy zastosowali wobec 
rodzin partyzantów, a także sympatyków lewicowego ruchu oporu surowe 
represje. Jesienią. tegoż roku Niemcy w drodze publicznych egzekucji 
wymordowali kilkadziesią.t osób. Akcje odwetowe ze strony okupanta 
spotkały się jednak jesienią. 1944 r. z aktywną. kontrakcją. grup Armii 
Ludowej. Na terenie Ziemi Dobrzyńskiej pOjawiły się wtedy polskie i 
radzieckie grupy zwiadowcze por. Henryka Mycka, por. Tadeusza Dą.bro- 
wskiego, kpt. Iwana Czernikowa i inne. Warunki działań partyzanckich 
uległy jednak dalszemu pogorszeniu. Przesunięcie się frontu niemiecko- 
radzieckiego na zachód, nad Wisłę i Narew, spowodowało zagęszczenie 
terenu silnymi oddziałami Wehrmachtu na obszarze całej Ziemi Dobrzyń- 
skiej i obszarów przyległych. 
Mimo to nadal prowadzone były akcje bojowe. Na teren powiatu li- 
pnowskiego przeniosła się grupa ppor. Jana Bolesława Lewandowskiego, 
pseud. "Grymas", która formalnie podprządkowana była l Batalionowi AL 


II 
r 


I ' 
I; 
I 



 
i II 


133 AAN. CA KC PZPR, t. osobo 8066. 1253: reI. J. Rakoczy. s. Sadowski; w. M a z u r. 
Z walk brygady AL. Iw:J Okręg Płocki, s. 434-436; Walka. s. 450; R J u s z k I e w I c'z. 
Mławskie Mazowsze w walce. Warszawa 1968. s. 234; H. K a c a ł a. op. clt.. s. 4-5; Z. 
S t r z e ś n I e w s k I. Pokrytki w ogniu. Za Wolność I Lud. 1974. nr 43. nr 12; w. T u- 
s z y ń ski. Polski mch opom w walce z oklLpantem w latach 1939-1945. Wojskowy 
Przegląd Historyczny. 1975. nr 1. s. 280: Okręg Płocki. s. 687; J. Kęs I c k I. Z dziejów 
PPR, s. 576 podaje 6 zabitych I 4 rannych. 
134 ReI. w. Śnleżawski; J. C h a m o t, Z działalności PPR, Bydgoszcz 1959. s. 30; J. 
Ślą ski. op.ciŁ. t. 3-4. s. 135; J. P t a s I ń s k I. Na północ. s: 247. 256. 257. 263. 
266. 269. 285. 
135 B. K o b u s z e w s k I. Zarys dztalalności GL-AL, s. 78; J. p t a s I ń s k I. Na 
północ. s. 267. 


240 


II
>>>
drugiej strony zaznaczyło się tu 
awisko rozdrobnienia gospodarstw 
chłopskich i narastanie biedoty wiejskiej. Liczba gospodarstw karłowa- 
tych do 2 hektarów w 1939 r. wynosiła tu około 36% ogółu gospodarstw 
i stanowiła zaledwie 6% areału 30 . 
Sytuacja demograficzna Ziemi Dobrzyńskiej w momencie wybuchu 
drugiej wojny światowej (znaczny odsetek Niemców oraz Żydów) nie po- 
został bez wpływu na przebieg akCji eksterminacyjnej w 1939 r., a także 
na warunki, w jakich miał powstać i rozwijać się ruch oporu przeciwko 
polityce okupanta. 


4. SYTUACJA SPOLECZNo-POLlTYCZNA W LATACH 1918-1939 


Wyniki pieIWszych wyborów w wyzwolonej Polsce w 1919 r. dowiodły, 
że największe poparcie zyskało Polskie Stronnictwo Ludowe, wyprzedza- 
jąc Ewangelicki Związek Ludowy i Związek Ludowy Narodowy. Niemiecka 
lista Ewangelickiego Związku Ludowego, która skupiała 14.8% głosów, 
największe poparcie, bo aż 50% głosów, zyskała w gminach Bobrowniki 
i Kłokock w pOwiecie lipnowskim. Fakt uzyskania największej liczby 
głosów uzyskanych przez PSL-Wyzwolenie należy tłumaczyć przede wszy- 
stkim silnymi wpływami ruchu ludowego w Królestwie Polskim 31 . 
W czasie kolejnych wyborów do Sejmu w 1922 r. uwidoczniła się 
na nowo walka polityczna między poszczególnymi partiami i ugrupowa- 
niami politycznymi. Ich wyniki wskazały, że najwięcej głosów padło na 
Chrześcijański Związek Jedności Narodowej i PSL- Wyzwolenie, a na- 
stępnie na Blok Mniejszości Narodowych. W dalszym cią.gu największym 
poparciem cieszyły się ugrupowania prawicowe. Poważny wpływ na prze- 
bieg głosowania miało duchowieństwo. Trzeba przy tym wskazać, że 
działalność katolicka na tym terenie prowadzona była na szeroką skalę. 
Wybory w 1922 r. ujawniły natomiast niedociągnięcia organizacyjne KPRP, 
która dopiero w następnych latach zyskała większą. liczbę członków. W 
lutym 1925 r. działacze KPP zorganizowali tu Niezależną Partię Chłopską., 
która w pieIWszym roku działalności grupowała około 350 członkó
2. 
Lata 1932-1934 przyniosły wzrost wpływów komunistycznych. W 
Rypinie i w Lipnie działały komitety dzielnicowe KPP, które grupowały 
swoich członków w 28 komórkach. W 1933 r. partia na tym terenie 
liczyła około 200 członków. Przejawem jej aktywnoŚCi był między innymi 
masowy wiec zorganizowany w Lipnie z okazji l Maja w 1935 r. Podobnie 


30 Struktura spol:eczna wsi polskiej. Warszawa 1937, s. 172-173. 
31 L. H a s s, Wp/ywy ugntpOwań politycznych wśród ludności wąjewództwa warszawskiego 
w latach 1919-1922 (w świetle wyborów sęjmowych), Rocznik Mazowiecki, t. 4, 1972. s. 120; 
J. H o l z e r, Mozaika polUyczna Dmgięj RzeczypospolitęJ. Warszawa 1974, s. 112-114. 
164-171. 
32 B. K a p ł a n, Z rewolucwnych tradygi Ryptna i powiatu rypińsktego, Kalendarz-krontka. 
Iw:' Szkice Rypińskie, Bydgoszcz 1967. s. 136 I n. 


21
>>>
im. Ziemi Płockiej. W grupie tej mieli znajdować się także członkowie 
grupy desantowo-zwiadowczej WP dowodzonej przez por. T. Dą.browskie- 
go: ppor. Włodzimierz Lepnicki, pseud. "Czarnecki", "Wołodia" i plut. 
Witold Falkowski, pseud. "Lalek". Razem z Lewandowskim w grupie 
znajdowali się także Zenon Strześniewski, pseud. ..Zenek" i Edmu
d 
Krąjewski. 21 listopada 1944 r. w okolicach wsi Rumunki- Wólka par- 
tyzanci i zwiadowcy WP musieli podją.ć walkę z żandarmerią. niemiecką. 
Zginęli wtedy W. Lepnicki, 18-letnł W. Falkowski oraz nieznany z na- 
zwiska partyzant. Pięciu innych odniosło rany, a wśród nich m.in. sierż. 
Stanisław Basiukiewicz. 
Uczestnik potyczki Z. Strześniewski po latach powiedział: "Wszyscy 
najpieIW dzielnie się bronili, a następnie atakowali. Przewaga hitlerowców 
była ogromna, wszędzie było ich pełno. W takiej sytuacji nie można było 
nic więcej zrobić. (...) Począ.tkowo liczyliśmy, że z pomocą pł-ZY.!dzie nam 
"Grymas", ale niestety..." Przyczyną zasadzki było wskazanie miejsca 
pobytu przez agenta Gest apo l36. Zdaniem uczestnika tych wydarzeń Sta- 
nisława Belczyńskiego ppor. W. Lepnicki i plut. W. Falkowski nie poszli 
z nim na planowane kwatery w Szczekarzewie, a na własną. rękę skie- 
rowali się do Rumunki-Wólka, gdzie zanocowali u rolnika Jana Kowal- 
skiego. Zdrajcą. miał właSnie okazać się gospodarz, który udzielił party- 
zantom schronienia. Są.d AL wydał na niego wyrok śmierci, który wyko- 
nano 22 grudnia 1944 r 137 . 
Ostatnie tygodnie okupacji przyniosły widoczne współdziałanie gru p 
partyzanckich Armii Ludowej ze zwiadowcami radzieckimi. 10 stycznia 
grupa AL pod dowództwem Włodzimierza Ziemieckiego, pseud. "Żelazny" 
i zwiadowcy radzieccy pod dowództwem mjr. "Siergiejewa" wyszli z z.a- 


136 Z. S t r z e ś n I e w s k I. W zielonym borze, Iw:J Okręg PłockI. s. 535-538. 546; 
J. P t a s I ń s ki. Napółnoc. s. 272. 
137 ReI. S. Belczyński; działalność oddziału J. B. Lewandowskiego w dotyczczasowej 
literaturze została przedstawiona romorodnIe; Iw:J Zbowidowcy, s. 474 oraz J. Marciniak 
Działalność zbrąjna GL f AL, s. 59. odnotowano. że po tej potyczce oddział wycofał się bez 
strat. J. Kra j e w s k I. Roccy parlyzanct, Iw:J Mazowsze w walce. s. 207) I J. P t a s I ń- 
s k I (Z mazowieckich pól, Warszawa 1968. s. 207) oraz B. D o l a t a I T. Jur g a (op. 
cit.. s. 359. wyd. lU s. 535) umiejscawiają to wydarzenie w grudniu 1944 r. we wsi 
Rumunki-Wolica. pisząc o 11 zabitych I rannych po stronie wroga. Różne daty I fakty 
dotyczące tego wydarzenia podają autorzy szkiców w wydawnictwie Okręg Płocki. s. 638. 651 
- grudzień 1944. s. 689 - 21 listopad. Rzekomo o Innej akcji przeprowadzonej przez J.B. 
Lewandowskiego. umiejscawiając ją w Thpadłach w powiecie płockim I we wsi Wolica w 
powiecie slerpeckim. pisze J. P t a s I ń s k I. Na pób1oc. s. 273. Ponad wszelką wątpliwość 
autorzy relacji I opracowań pomylili Wólkę k. Skępego w powiecie lipnowskim z miejscowością 
.Wolica w powiecie slerpeckim". Dodać trzeba, że .Wolica" nie występuje w powiecie sierpeckim 
(zob.: Wykaz urzędowy nazw mieJscowoścf w Polsce. t. 3. Warszawa 1982. s. 601--602). Fakt 
ten stanowi klasyczny przykłaa. w jaki powstają błędy faktograficzne. przez to dochodzi 
nierzadko do przypadków "pomnażania" akcJI partyzanckich. Słusznie obydwu rzekomych 
akcJI nie wymienia B. K o b u s z e w s k I Kronika PPR, GLrAL Okręgu Płockiego (1942-1945). 
Iw:J Okręg Płocki, s. 689-690). Inny przebieg wydaIzenla pod Wólką podał W. D r z e w I e c k 
I. Bitwa pod Wólką?, Kujawy. 1985 n 2D-26.VI. s. 4. Przedstawiona wyżej wersja .na 
podstawie relacJI Z. Strześnlewsklego. uczestnika akcJI. wydaje się najb1lższa prawdy. 


241
>>>
j'l 


daniem rozpoznania sytuacji w lasach na linii Szczutowo-Okalewo. Cho- 
dziło bowiem o zbadanie możliwości przerzucenia wszystkich oddziałów 
Brygady AL im. Synów Ziemi Mazowieckiej w okolice Górzna, gdzie miały 
wzią.ć udział w operacji "Północ". . 
15 stycznia grupa ta zaatakowała batertę artylerii nieprzyjaciela, któm 
została rozbita przez partyzantów. AL-owcy zdobyli dwa działa, 40 sztuk 
broni, karabiny maszynowe, amunicję i tabor kołowy. Nieprzyjaciel stracił 
kikunastu oficerów i żołnierzy. Następnie grupy AL zostały przerzucone w 
rejon Skrwilno-Sypniewo 138 . W pobliżu akcji znąjdował się inny oddział w 
którym byli m.in. Czesław Kolankiewicz, A Sułkowski, Palatyn z synem i 
Stanisław Belczyński, pseud. "Solina" l 39. 20 stycznia 1945 r. oddziały i 
grup AL spotkały się z wojskami 2 Frontu Białoruskiego, wspólnie podej- 
mują.c ostatnie walki o wyzwolenie Ziemi Dobrzyńskiej. 


Gwardia Ludowa i Armia Ludowa na Ziemi Dobrzyńskiej wyrosła z 
tradycji rewolucyjnego i radykalnego ruchu chłopskiego. Nie bez znacze- 
nia były wciąż żywe na tym terenie tradycje walk narodowowyzwoleńczych 
zwłaszcza w okresie patyzantki polistopadowej i Powstania Styczniowego, 
a później rewolucji 1905-1907 roku. Chociaż GL i AL na omawianym 
terenie nie osią.gnęła takich rozmiarów jak w Generalnej Guberni, to 
biorą.c przede wszystkim pod uwagę istnieją.ce tu warunki i możliwośC:i, 
stwierdzić należy, że zadano okupantowi dość znaczne straty. Działalność 
bojowa GL i AL prowadzona tu była zasadniczo w trzech kierunkach: "- 
walka z aparatem ucisku okupanta, - walka z jego wojenną. gospodarką, 
- walka z systemem komunikacji. Realizują.c te kierunki Gwardia Ludowa 
i Annia Ludowa z jednej strony przeciwstawiała się polityce okupanta 
zmierzającej do całkowitego wyniszczenia narodu polskiego, z drugiej zaś 
- zmierzała do wyzwolenia kraju i odzyskania niepodległości Polski. 
Realizacja tych kierunków byłaby niemożliwa, gdyby nie pomoc i 
poparcie społeczeństwa tej ziemi. Przedstawicielka KC PPR na teren 
Okręgu Płockiego J. S. Ludwińska tak charakteryzowała sytuację m.in. 
na terenie Ziemi Dobrzyńskiej: "A więc przede wszystkim nasza radość 
i chluba, oddziały partyzanckie operują.ce w czterech powiatach. Oddziały 


I 
In 


138 AAN. CA KC PZPR. t. osobo 8066: reI. E. KamIński; Okręg Płocki, S. 690; J. P t a- 
s I ń s k I. Na północ. S. 273. W opracowaniach: Walka. S. 518 oraz B. D o l a ta. T. 
Jur g a. op. cit.. wyd. 1. S. 100. dane liczbowe dotyczące tej akcJI są mocno przesadzone. 
Siły nieprzyjaciela określa się jako .jednostka Wehrmachtu.. Liczbę partyzantów podaje 
się 50 osób oraz 25 zwiadowców radzieckich. a ilość zabitych żołnierzy niemieckich - 35 
osób. Podobnie mocno przesadzone dane. mówiące aż o 55 poległych żołnierzach I oficerach 
Wehrmachtu podał W. M a z u r. Z walk brygady AL, lw:I Okręg Płocki, S. 437. 
139 K. G e r m a n. po. cit.. S. 218. S. Belczyński w swojej relacji podał. że jego grupa 
brała udział w ataku na kolumnę Wehramachtu we wsi Podlesie. 


242
>>>
nieźle uzbrojone, żywe i ruchliwe, prowadzą.ce walkę i dozbrajają.ce się 
bronią. zdobytą. na wrogu. Akcje mają. charakter polityczny, wypady bra- 
wurowe... Możliwości werbunkowe, o ile będzie broń, są olbrzymie. Po 
wsiach i folwarkach młodzież biega wprost za naszymi, żeby ich brać do 
oddziału. Oddziały partyzanckie zdobyły sobie duży rozgłos, daje się 
zauważyć sympatia i popularność polskiego wojska wśród ludności. Li- 
kwidowanie najbardziej znienawidzonych psów okupacyjnych wywołt!Je 
ent
azm po wsiach. Wśród Niemców poważny popłoch (w powiecie 
rypińskim Niemcy sypiają. w żytach), daje nam to duże możliwości po- 
ruszania się w terenie H140 . 
Sytuację tę potwierdzał również Mieczysław Bodalski, mówiąc 
HW sierpniu 1944 r. byłem w Cissach (w powiecie rypińskim-dop. 
M. K). Tak się złożyło, że szliśmy noc - we dwóch z łą.cznikiem do 
powiatu lipnowskiego. Zaszliśmy do chłopa... Nocowaliśmy w schro- 
nie pod drewnianą. obórką.. Obławy nie było... Takich chłopów było 
tysią.ce H141 . 
Jak słusznie zauważa Jan ptasiński, organizator GL i AL na terenie 
Okręgu Płockiego, Humiłowanie ziemi ojczystej sprawiało, że ludowa par- 
tyzantka mogła się rozwijać w oparciu o własne siły: jej kadra nie otrzy- 
mywała żadnego wynagrodzenia, a żołnierze ani grosza żołdu: była to 
partyzantka żywiona dobrowolnie przez chłopóW H142 . 
Dodać przy tym trzeba, że akcje partyzanckie miały znaczenie nie 
tylko wojskowo-militarne, ale także propagandowo-moralne. Przeprowa- 
dzona przez PPR walka z wrogiem zjednywała tej partii poparcie społe- 
czeństwa, a także przyczyniała się do rozwoju komórek organizaCyjnych 
w wielu miejscOwOŚciach Ziemi Dobrzyńskiej. 


9. WPÓWZIALANIE PAR1YZANTÓW Z ARMIĄ. CZERWONĄ 


Istnienie na terenie Ziemi Dobrzyńskiej oddziałów partyzanckich 
powodowało, że do ich szeregów trafiali zbiegli z niewoli niemieckiej jeńCy 
radzieccy. Przed tym korzystali oni z pomocy ludności polskiej, która 
udzielała im schronienia. Niedaleko Nowogródka k. Bobrownik w powie- 
cie lipnowsklm w obozie jenieckim pracowali radzieccy żołnierze. Z relacji 
Stanisławy Oczachowskiej, zamieszkałej w tej wsi, dowiadujemy się, że 
jeńcy ci mieszkali w prowizorycznych barakach. HGłodni, obdarci, wypę- 
dzani byli przez Niemców do kopania tońu na okolicznych łąkach. W 
okresie nasilonych prac polowych pracowali przy sprzęcie zboża i kopaniu 


140 CA KC PZPR. sygn. 214/1l1A/IA. nr 34; J. S. L u d w I ń ska. Drogi i ludzie, s. 
218; M. B o d a l s k I. op. cit.. s. 516; M. Kra j e w s k l, Lewicowy nich oporu, s. 
125. 
141 M. B o d a l s k I. op. cit., s. 516.) 
142 J. P t a s I ń s k I. Napótnoc, s. 283. 


243
>>>
'Ii 


d' 


II 
li, 
I 


ziemniaków u Niemca - w tym czasie właściciela Nowogródka. Byli tak 
pilnowani przez żandannów, że trudno im było podać żywność. Umierali 
z głodu, wielu zamordowali gestapowcy. Gdzie są ich mogiły, dziś nikt 
nie wie. Być może, wrzucani byli do dołów po wykopanym tońie". Fakty 
te potwierdził w swojej relacji także Ryszard Szymański: "Pamiętam miej- 
sce, gdzie był obóz - baraki z drewna otoczone podwójnym drutem 
kolczastym. Między drutami chodził strażnik i pilnował jeńców, których 
mogło być około tysiąca. Wołali by dać im jeść...". Okoliczna ludność z 
narażeniem życia pomagała im przetIWać, podając najczęściej żywność. 
Pewnego razu matka syna, którego Niemcy powiesili, przechodziła koło 
obozu, rzuciła kawałek chleba, za co została zbita do nieprzytomności 
przez wartownika tego obozu. Nierzadko także chłopi w tajemniczy sposób 
ukrywali jeńców radzieckich, a następnie kontaktowali się z grupami 
partyzanckimi 143. 
Z niewoli niemieckiej zbiegł m.in. Rosjanin Iwan (nazwiska nie 
udało się ustalić), który walczył następnie w oddziale AL na terenie 
Ziemi Dobrzyńskiej. Zginął w potyczce w dniu 16 czeIWca 1944 .r. 
w miejscowości Wygoda na terenie powiatu mławskiego. Jednym z 
uciekinierów z obozu jenieckiego w Bydgoszczy był także Rosjanih 
Michał Titow. 27 lipca 1944 r. do grupy AL-owców na terenie Ziemi 
Dobrzyńskiej trafiło kilku uciekinierów Rosjan, w tym dwóch ofic€- 
rów l44 . Oddział partyzancki na tym terenie zasilili także Białorusini 
zbiegli w nocy z 8 na 9 sierpnia na szosie między Żurominem a 
Okalewem w powiecie rypińskim. Dziewięciu zbiegów zabrało ze sobą 
karabin maszynowy, 9 karabinów, a także spory zapas amunicji. 
Ubrani byli w polowe mundury policyjne. "W czasie pobytu w naszych 
oddziałach partyzanckich - wspomina Z. DomagaIski - okazali się 
dzielnymi i odważnymi chłopcami"145. Niektóre oddziały AL na terenie 
Okręgu Płockiego w całości lub części złożone były z żołnierzy ra- 
dzieckich, m.in. działający tu oddział Piotra Finansowa, pseud. 
"Piotr", Michała Osetyńca, "Michała Dziobatego" i "Leona"146. W su- 
mie na terenie Ziemi Dobrzyńskiej w oddziałach Gwardii Ludowej i 
Armii Ludowej walczyło około 70 Rosjan. 
W drugiej połowie 1944 r. na tereny północnego Mazowsza zrzucone 
zostały grupy spadochrotlowe zwiadowców radzieckich, bowiem już od 
połowy lipca w składzie Brygady AL im. Synów Ziemi Mazowieckiej utwo- 


I 
II 
I 


I 
j 


I 
II 
I 
II 
l"I 
II 


143 AGKBZPNP. sygn. 53 oraz tamże. sy
n. Zh 111/31/35/68. obozy jenieckie. woj. 
bydgoskie. k. 81, 82; reI. s. Oczachowska (Nowogródek). R. Szymański (Włocławek); .J. 
p t a s I ń s k I. Z mazowieckich pól Warszawa 1959. s. 59; Wieś polska, t. l. s. 202-203; 
M. S ł o m s k I. Wyzwolenie. s. 28--30; Po jeńcach radzieckich w Nowogródku umieszczono 
jeńców angielskich. Z obozu tego w pażdzlemlku 1943 r. uciekło dwóch jeńców. 
144 T. K u f e l. Droga walki, s. 152: C. S o b e c k I. Jak mieszkańcy pomagali, s. 8. 
M. Kra j e w s k I. Lewicowy ruch oporu. s. 128. . 
145 Z. DomagaIski; S. D a t n e r. Ucieczki z nIewoli niemieckiej 1939-1945, Warszawa 
1966. s. 363-364. 
146 M. Kra j e w s k I. Lewicowy ruch opont, s. 129. 


244 


, I _
>>>
rzony został oddzielny batalion złożony z żołnierzy radzieckich pod do- 
wództwem kpt. Eugeniusza Surowiowa, pseud. "Staryk". Grupa działała 
w rejonie Mława-Rypin-Działdowo. W lasach rypińskich znajdowali się 
także inni Rosjanie l47 . We wrześniu 1944 r. w rejon Sierpca i Rypina 
zrzucono grupę zwiadowczą pod dowództwem mjra Gienadija Iwanowicza 
Bratczykowa, pseud. "Smirnow", zwanego też "Grenadym" lub "Bródką". 
Jego zastępcą był Władimir IIjicz Bojarincew, pseud. "Biały". Po śmierci 
"Smlrnowa" w dniu 12 grudnia 1944 r. we wsi Myślin objął dowództwo 
grupyl48. Ponadto w grupie znajdowali się Wiktor Maro, Borys Sulżenko, 
dwóch zwiadowców o nieustalonych nazwiskach i niemiecki antyfaszysta 
Scholtz. Przewodnikiem dla tej grupy był Stanisław Ostrowski, pseud. 
"Cygan". Z grupą Bratczykowa współdziałał oddział Armii Ludowej por. 
Feliksa Sołdka, a także Bolesław J. Lewandowski, pseud. "Grymas", 
Lucjan Markowski, pseud. "Czołg", Władysław Rypiński, pseud. "Michał", 
Zenon Strześniewski, pseud. "Zenek" i inni. Przy pomocy grupy "Smir- 
nowa" dowództwu Okręgu Płockiego udało się nawiązać kontakt z Pol- 
skim Sztabem Partyzanckim l49 . 
W rejonie Puszczy Myszynieckiej od sierpnia 1944 r. do stycznia 
1945 r. działały grupy zwiadowcze l i 2 Frontu Białoruskiego. W 18- 
osobowej grupie desantowej mjra Włodzimierza Jachowicza, pseud. "Or- 
łow", zrzuconej w lecie 1944 r. w powiecie przasnyskim, znajdowało się 
kilku Polaków, m.in. Teodor ŚmigieIski, pseud. "Leszek" i Wacław Jab- 
łoński, pseud. "Kadet". Z grupą. "Orłowa" współpracowały także oddziały 
Armii Krajowej 150." 
Z inną grupą zwiaqowców radzieckich dowodzoną przez kpt. Iwana 
Piotrowicza Kozyriewa Piorowicza współdziałali partyzanci Armii Ludowej 
z grupy Jana Kęsiekiego z powiatu rypińskiego. Byli to bracia Bolesław 
i Wincenty Śnieżawski. Pozostali oni w radzieckiej grupie aż do wyzwo- 
lenia. Pomocy radzieckim grupom zwiadowczym udzielała pewna miesz- 
kanka Zofiewa w gminie Skrwilno. Służyła im informacjami, dostarczała 
żywność, a nawet przez pewien czas przechowywała radiostację. Z grupą 
tą współdziałał także ppor. W. Ziemiecki. Kwatera grupy mieściła się u 
chłopa Kowalkowskiego we wsi Mak w powiecie sierpeckim. Polsko-ra- 


147 ReI. W. Domagalski. W. Gór a. Z dzięjów współdziałania partyzantów polskich i 
radzieckich na ziemiach polskich w latach okupagi hitlerowskUj, Warszawa 1958. s. 66 
148 J. S. L u d w I ń ska. W przeddzień wolnoścI, s. 428-429 podała. że mjr G.J. 
Bratczykow. pseud. "Smlmow" zginął 10 grudnia 1944 r. 
149 MN. CA KC PZPR, wspomnienie W. Bojartncewa; reI. s. Ostrowski: Z. S t r z e ś- 
n I e w s k I. Z działalności GL i AL. s. 7; tenże, W zielonym borze, s. 535 podaje, że por. 
F. Sołdek. pseud. "Skiba" współdziałał z grupą kpt. "PIotrowIcza", a nie "Smlrnowa"; zob. 
też J. P t a s I ń s k I, Napółnoc, s. 275. 
150 J. T o b I a s z. Bojowe współdziałanie partyzantów polskich i radzieckich 1941-1945. 
Warszawa 1970. s. 45; W. Gór a. M. J u c h n I e w I c z. Walczyli razem O współdziałaniu 
polskich i radzieckich oddziałów partyzanckich w latach dnl9iej wojny śWiatowęj, Lublin 
1972. s. 94; R. N a z a r e w I c z. Polacy - spadochroniarze-wywiadowcy na zapleczu 
frontu wschodniego. Warszawa" 1974. s. 140. .W. s k I e r s k I. op. cit.. błędnie podał 
nazwisko Włodzimierza Jachowicza. pseud. "Orlow" jako Anatolij Szajkin. 


245
>>>
[i 
II 
I 


II 
I 


I. 
I 
I, 
1,_ 
II 


dziecka grupa docierała także do powiatu rypińskiego. Oddział ten był 
bardzo dobrze uzbrojony, a także wyposażony w środki łą.czności. Raz 
w tygodniu grupa przyjmowała zrzut z żywnością. i amunicją.. Oprócz 
prowadzenia działalności wywiadowczej, zwiadowcy dostarczali środków 
żywności rodzinom aresztowanych lub pomordowanych członków ruchu 
oporu w powiatach rypinskim, sierpeckim i mławskim 151 . Bolesław Śnie- 
żawski działają.c w grupie desantu radzieckiego brał m.in. udział w za- 
sadzce na przejeżdżają.cy samochód z czterema oficerami niemieckimi w 
okolicach Mławy. Samochód spłonął, ale Niemcom udało się zbiec. Grupa 
zdobyła jednak ważne dokument y 152. 
Od sierpnia 
944 r: w rejonie Rypina, Mławy i Ciechanowa, aż 
do wyzwolenia w styczniu 1945 r. działała grupa rozpoznawczo-dy- 
wersyjna pod dowództwem kpt. gwardii Jermołowicza Iwana Czerni- 
kowa, pseud. "Newski". Składała się ona z dwunastu osób (lO męż- 
czyzn i 2 kobiety). Narodowościowo przeważali w niej Rosjanie, których 
było 9, 2 Polaków i l Żyd. Zastępcą. Czernikowa był mI. sieIŻ. Ale- 
ksander Wasilewicz Czekłujew, pseud."Oleg", radiotelegrafistami zaś - 
Anna Stiepanowa Lebiediewa, pseud. "Tamara" i kpr. Paweł Michaj- 
łowicz Silwiński, pseud. "Sokół", tłumaczką. - kpr. Emilia Siemionowa 
Niepiewnaja, pseud. "Nina". Ponadto w skład grupy wchodzili: Grzegorz 
Jakowlewicz, Michaił Tiedin, Griegoryj Ostanienko velOstrolenko, M. 
Choryszczuk, Jakub Gryszczuk i G. Zajcew. Radzecka grupa zwiadow- 
cza korzystała z nieocenionej współpracy ludności tego terenu. Do 
naj ofiarniej szych współpracowników grupy należeli: Nikodem Woźniak 
z Turzy Małej, Elżbieta Wojniak i Stanisław Nosek z Mostowa, Jadwiga 
Jaskulska, Stanisław Nowakowski z Zawad, Wacław Bartkiewicz, Ste- 
fan Purzycki, Władysław i Maria Jastrzębscy ze wsi Głużek, Freda 
Cabanek, Władysław Umięcki, Józef Miliński, Władysław Chszczon, 
Aleksander Cieśliński, Stanisław Sokołowski, Michał Cabanek, Teo- 
dozja Smolińska, Eugeniusz Chszczon, Eugeniusz i Kazimierz Lewań- 
scy, Stanisław Bartnicki i Aleksander Cieśliński l53 . 
Zwiadowcy radzieccy dość szybko nawiązali kontakt z miejscową. 
ludnością.. PieIWszym z Polaków, który spotkał się z radzieckimi 
zwiadowcami był 18-letni mieszkaniec Zawad, Piotr Gronkiewicz, 
członek Batalionów Chłopskich. Po kilku tygodniach komendant 
BCh z Zawad, Stanisław Noskowski odkomenderował P. Gronkiewicża 
do dyspozycji kpt. I. Czernikowa. Począ.tkowo Gronkiewicz prowadził 


,III 
I 
II 


151 ReI. J. Kęsickl. J. Śnleżawska; J. T o b I a s z. Bojowe współdziałanie. s. 46; K. 
G e r m a n. op.cIt.. s. 218-219; J. p t a s I ń s k I. Na pólnoc, s. 259.275; M. S ł o m- 
s k I, Wyzwolenie Ktyaw Wschodnich i Ziemi Dobrzyńskiej przez Anntę Radziecką. Włocławek 
1988. s. 26. 
152 Rei. B. Śnleżawskl; M. Kra j e w s k I. Lewicowy mch oponL, s. 130. 
153 N. P rok o P I u k. Z działalności radzieckich oddziałów rozpoznawczo-dywersWnych 
na terenie Polski w latach 1944-1945, WPH. 1970. nr 1, s. 214: J. T o b I a s z. Na tyłach 
wroga, s. 296: J. P t a s i ń s k f, Na pólnoc, s. 259. 279. 276. 278. 279. 286. błędnie 
podaje - Czernlakow. 


246
>>>
obseIWacje niemieckich transportów jadących w kierunku frontu, a na- 
stępnie realizował trudniejsze zadania zwiadowcze w Rypinie, w Lipnie, 
Pułtusku, Lidzbarku, Morągu, Tczewie, Warszawie, a nawet na Wale 
Pomorskim 154. 
Dość często kpt. I. Czemikow spotykał się także z mieszkańcem MłaVO', 
Władysławem Chszczonem, przedwojennym działaczem PPS. Kontakty 
Chszczona z Czerniakowem ułatwił z kolei członek BCh Franciszek Miliński 
zamieszkujący w Mławie-Wólce. Początkowo grupa radziecka bazowała w 
Puszczy Rumockiej. W październiku 1944 r. z chwilą. nastania chłodów, 
wywiadowcy przenieśli się do urządzonego dla nich schronu w zabudowa- 
niach Włodzimierza Jastrzębskiego w kolonii wsi Głużek i Michała Cabana. 
Dość często zwiadowcy korzystali także z domów robotników folwarcznych 
Umięckich, Antczaków i Bartnickich na tzw. Kolonii Grądek J55 . Kpt. I. 
Czernikow był także w kontakcie z kierownictwem Armii Krajowej i Bata- 
lionów Chłopskich. Kontakty te doprowadziły do uzyskania wyczerpujących 
informacji o ruchach niemieckich jednostek na tym terenie, o ich sile i 
przygotowaniach obronnych. Wydatnej pomocy partyzantom radzieckim 
udzielało dowództwo Podokręgu BCh "Wkra". Pomoc Batalinów Chłopskich 
dla grupy Czernikowa wyrażała się w dostarczaniu informacji przez adiu- 
tanta podokręgu Ryszarda Siemiątkowskiego, pseud. "Burta", "Chrobry"156. 
Aleksander Cieśliński jako łącznik BCh dostarczał radzieckim zwiadowcom 
wiadomości z poligonu niemieckiego znajdującego się w pobliżu Nosarzewa. 
Zaopatrywał ich też w "lewe" dokumenty. Natomiast Stanisław Sokołowski 
ze Szreńska był nieocenionym przewodnikiem dla radzieckiej grupy. Józef 
Myśliński, jako pracownik dróg w Mławie, kierował grupą wojskową' o 
ruchach wojsk niemieckich, a także o obiektach wojskowych wroga. Dużą. 
pomoc radzieckim partyzantom oddawał także komendant Pod okręgu BCh 
"Wkra" Ryszard Siemią.tkowski 157 . 
W końcu października 1944 r. A. Czekłujew, J. Gryszczuk, P. Si- 
wiński, E. Niepiewnaja i G. Zajcew zgodnie z otrzymanym zadaniem 
operacyjnym przenieśli się w rejon Ciechanowa. W rejonie tym zwiadowcy 
st. sierż. A. W. Czekłujewa, pseud. "Oleg" zebrali wyjątkowo cenne in- 
formacje o siłach i obiektach wojskowych wroga. W działalności tej ra- 
dzieckim partyzantom wydatnej pomocy udzielili m.in. Roman i Włady- 
sław Sobierajscy, Jan Malinowski, Zakrzewski i Burdalski J58 . Od grudnia 
1944 r. grupa Czekłujewa operowała w rejonie Rypina, a następnie w 
okolicach Brodnicy. Działacz PPR w powiecie rypińskim Jan Kęsicki 
pseud. "Paweł" skierował do grupy st. sierż. A. Czekłujewa członków 
komórki partY.)nej w Skrobacji - Władysława Rucińskiego, Kazimierskiego 


154 S. c z e r w I ń s k I. Śladami braterstwa. Głos Nauczycielski. 1976. nr 11. s. 7. 
155 Byli z nami. O współdziałaniu radzieckich partyzantów na ziemiach polskich, zebrali 
I opracowali W. Gór a. s. O k ę c k I. Warszawa 1966. s. 467. 
156 M. Kra j e w s k I. Lewicowy mch oponl. s. 131: J. P t a s I ń s k I. Na północ, 
s.276. 
157 S. C z e r w I ń s k I. op. cit.. s. 7. 
158 J. T o b I a s z . Na tyłach wroga. s. 296-297. 


247
>>>
. I 


I' 
.! 
I 


i Jana Sokołowskiego. Radzieccy zwiadowcy w zabudowaniach członków 
PPR znaleźli schronienie i opiekę, skąd mogIi drogą. radiową przekazywać 
wiadomości do swego dowództwa. W grupach zwiadowców radzieckich 
pracowały również polskie łączniczki z powiatu rypińskiego Józefa Kęsi- 
cka i Genowefa Śnieżawska, które zbierały Infonnacje potrzebne dla 
wywiadowców. Partyzanci radzieccy znaleźli bezpieczne schronienie w 
zabudowaniach kr
wnycll J. Kęsiekiego - Władysława Rucińskiego, gdzie 
przebywali do 23 stycznia 1945 r., tj. do dnia wyzwolenia tego terenu 
przez wojska 2 Frontu Białoruskiego. Z grupą radziecką współdziałał 
także por. Kazimierz Gwiazdowicz, pseud. "Bolek", członek dowództwa 
Okręgu Płockiego Armii Lud owej l59. 
18 grudnia 1944 r. radziecki oddział partyzancki kpt. I. Czernikowa 
stoczył ciężką walkę z okrążeniem niemieckim w miejscowości Grądek-Ru- 
moka w powiecie mławskim. Na polu walki zginęło wtedy 20 partyzantów, 
2 Rosjan i 18 polaków l60 . Żandarmeria aresztowała następnie około 80 
osób. Kpt. I. Czernikow zdołał zbiec. Po zakończeniu obławy wraz z radio- 
telegrafistką A. Lebiediewą, przeniósł się do Mławy, gdzie w mieszkaniu 
Władysława Chszczona przybywali do wkroczenia wąjsk radzieckich. 18 
stycznia 1945 r. zginął jednak podczas strzelaniny o wyzwolenie miasta. 
Pozostala część grupy działala nadal w okolicach Rypina i Brodnicy. Współ- 
działał z nią także Jan Meller, pseud. "Kozioł", który peh1ił funkcję instru- 
ktora wyszkolenia bojowego Dowództwa Powiatowego AL w Rypinie l61 . W 
końcu grudnia 1944 r. Polak Romanowski przyrzekł, że urządzi w 
swoich zabudowaniach kl)jówkę dla radiostacji. Okazało się, że współ- 
pracował on z Gestapo. Jan Mener i radziecki zwiadowca mI. sierż. 
Jakub Jakowlewicz Gryszczuk wpadli w zasadzkę. Z odległości ok. 50 
m od zabudowań zostali zasypani seriami z ręcznych karabinów ma- 
szynowych. J. Gryszczuk; zginął na miejscu, natomiast J. Mener został 
ranny. Po zakończonej obławie został umieszczony w stodole Szeflerów i 
Kopczyńskich we wsi Młyńska w powiecie rypińskim. Po tygodniu kryjówkę 
wytropiło jednak Gestapo. J. Mener nie chcąc narazić spędzonych do 
stodoły chłopów na skutki wybuchu granatów, odebrał sobie życie. Ro- 
dziny Szeflerów i Kopczyńskich wywieziono do obozu w potulicach l62 . . 


I: 


I 
.1 1 
I: 


i 
I 


III 
I 
I 
I 
II 
I 


I I 
liii 
I I 


159 ReI. J. Kęsicki ; tenże. Uzupełnienia i sprostowania do artykułu pułkownika w st. 
spoczynku Nikołąja Prokopiuka. WPH. 1970. nr 2. s. 451; tenże. Z dzUjów ppR, s. 577-578; 
J. p t a s I ń s k I. Na północ. s. 275. 
160 J. P t a s I ń s k I, Z mazowieckich pól. s. 311. 
161 B. K o b u s z e w s k I. Z. S t r z e ś n I e w s kl. C z. C z e p I r s k l, Noty. 
Iw:) Okręg Płocki. s. 655 podają. że J. Mener współdziałał z grupą radzieckich zwiadowców 
kpt. J. P. Kozyriewa. pseud. "PIotrowIcz". Przeczy temu zamieszczone w tej publikacJI 
wspomnienie J. Kęs I c k I e g o Z dziejów PPR, s. 577. W wielu opracowaniach stosuje 
się zamiennie pseudonim J. Menera jako .Kozloł" jub "Kozieł.. 
162 J. Kęs I c k I Z dzUjów PPR, s. 577; M. S ł o m s k I. Wyzwolenie, s. 44 podaje 
Gryńczuk; B. C h ł ą d. Działalnośc PPR, s. 303 błędnie podaje nazwisko Gryszczuka jako 
Grybczuk; J. P t a s I ń s k I. Na północ, s. 277 podaje Gryńczuk, natomiast w Indeksie 
nazwisk - Gryńczak; J. Gryszczuk pochowany został na cmentarzu w Ryplnie. Jego 
Imieniem nazwano swego czasu szkołę podstawową w Janowie k. Śwledzlebnl. 


248 


I I
>>>
W północnych rejonach Mazowsza przez pewien czas działała takZe 
grupa zwiadowcza "Dżek" dowodzona przez kpt. Pawła Kryłatycha. W 
skład tej grupy wchodzili także Nikołaj Szpakow jako zastępca dowód- 
cy, Zina Bardyszewa i Anna Morozowajako telegrafistki oraz Napoleon 
Hidewski, Josif Zwarika, Iwan Mielnikow, Iwan Celikow - zwiadowcy. 
A Morozowa zginęła 7 listopada 1944 r. w Nowej Wsi koło Myszyńca. 
Pośmiertnie została odznaczona tytułem Bohatera Związku Radziec- 
kiego l63 . 
Z nacierającymi wojskami radzieckimi współdziałały polskie i ra- 
dzieckie oddziały partyzanckie. II grudnia 1944 r. część 6-cio oso- 
bowej grupy zwiadowców wraz z 3-osobową grupą z 3 Batalionu AL 
por. Ignacego Siedlicha, pseud. "Czarny" z niemieckim antyfaszystą 
A Scholtzem została okrążona w Nowej Wsi w powiecie sierpeckim. 
W walce zginęło kilku żołnierzy radzieckich, a wspomniana Afanasjew- 
na Ania Morozowa, pseud. ..Ania" ..Lebiedź", (znana wcześniej z wy- 
darzeń na lotnisku Siersza), została ciężko ranna. Następnie uloko- 
wano ją u jednego z gospodarzy. Kiedy do wsi zjechały silne oddziały 
niemieckie, A Morozowa wczołgała się w pobliskie zarośla ..i tam roze- 
grała się tragedia. "Ania" broniła się do ostatka, lecz nie widząc wyjścia 
z sytuacji, ostatnim nabojem odebrała sobie życie"I64. Od jesieni 1944 
r. z grupą mjr. ACzernycha, pseud. ..Sergiejew", która ukrywała się w 
owczarni w Podlesiu, współpracował Czesław Kolankiewicz. Wspólnie 
zbierano informacje o ruchach wojsk niemieckich i transportach kole- 
jowych, które mistępnie przekazywano drogą. radiową do sztabu armii 
radzieckiej. 
W końcu grudnia 1944 r. z grupą. A Czernycha w rejonie Skępego 
podjęła współdziałanie drużyna Annli Ludowej dowodzona przez Stani- 
sława Belczyńskiego. 15 stycznia 1945 r. grupa AL wespół z radzieckim 
oddziałem mjr. Czernycha rozbiła niemiecki batalion artylerii w lasach 
w rejonie wsi Podlesie l65 . 


. 


Poza działalnością radzieckich grup desantowo-zwiadowczych, na 
terenie powiatów lipnowskiego i rypińskiego, a także obszarów przyle- 
głych poważną rolę odegrały polskie grupy desantowe przerzucone przez 
Polski Sztab Partyzancki. 26 października 1944 r. w rejonie wsi Jawo- 


163 J. T o b I a s z. Na tyłach wroga, s. 297; R. N a z a r e w I c z. Polacy- 
spadochroniarze, s. 144; B. D Y m e k Mazowieckie rodziny, s. 87-89. 
164 Cyt. za: T. Ś m I g I e l s k I. Marszmty, Iw:J Okręg Płocki, s. 528-530. zob. także 
J. T o b I a s z. Na tyłach wroga, s. 297. 
165 ReI. S. Belczyński; T. P I e t r z a k. Wyzwolenie północnEj części wOJewództwa,' s. 
8; M. Kra j e w s k I. Lewtcowy ruch oporu, s. 133; J. P t a s I ń s k I, Na północ. s. 
272-273; Z. G o ź d Ź. Ziemia lipnowska, s. 13. Zob. przypis 137. 


249
>>>
" 
ii 


jl 


'I 
I, 
I 
'II 
l:! 
I 
(" 
I 


rowo-Lipa W powiecie sierpeckim desantowała 8-osobowa na czele z por. 
Tadeuszem Dą.browskim: W jej składzie znajdowali się ponadto ppor. 
Włodzimierz Lepnicki, sierż. Stanisław Basiukiewicz, sierż. Stanisław 
Czerpirski, sierż. Iwan Koleśnikow, sierż. Halina Zacharczenko (radio- 
telegrafistka), plut. Witold Falkowski, plut. Stanisław Jankowski. 
Podporucznik Stanisław Lepnicki był obywatelem radzieckim pol- 
skiego pochodzenia. Polscy partyzanci wypowiadali się o nim, bardzo 
pochlebnie: "ppor. "Czarnecki" (używał takiego pseudonimu- dop. M. K) 
był nad wyraz miłym człowiekiem - mówił współpracują.cy z grupą. Z. 
Strześniewski. - Miał około 26 lat i był oficerem zawodowym. Opowiedział 
mi, jak jego matka pragnęła, aby poznał Polaków i język polski. Ogromnie 
cieszył się z pobytu na ziemi, która wykarmiła jego rodziców. (...) Mówił, 
że naszą. ojczyznę kocha nie mniej niż Związek Radziecki. (...) Podkreślał, 
że pragnie, by Polska była jak najszybciej państwem wolnym.(...) Serde- 
cznie polubił Polaków i czuł się wśród nich jak u siebie w domu. Nazy- 
wano go "Wołodią."166. 
Z ramienia Armii Ludowej zrzut grupy Dą.browskiego przyjmował 
Władysław Tokarski, pseud. "Kruk" ze sztabu Dowództwa Okręgu w 
Płocku. Grupa ulokowana została u gospodarza Władysława Gizińskiego 
we wsi Jaworowo-Wabie. Halina Zacharczenko, jako telegrafistka, utrzy- 
mywała łą.czność z sztabem w Lublinie. Desantowcy zostali podzieleni 
na 2-3 grupy i nawiązali kontakt z sekcjami Armii Ludowej na tym 
terenie 167 . 21 grudnia 1944 r. do grupy przerzucone zostały cztery dalsze 
osoby: Kazimierz Dą.browski, Stanisław Martynowicz, Antoni Omilewski 
vel Osijewski i Maria Kawszukowa v. Kowszukowa 168 . 
Grupa T. Dą.browskiego weszła w skład Brygady AL im. Synów Ziemi 
Mazowieckiej i stanowiła jej 4 Batalion tzw. Nadwiślański l 69. Według B. 
Kobuszewskiego oddział ten w następnych tygodniach liczył 70 party- 
zantów i prowadził aktywną. działalność partyzanck ą 17o. Wywiadowcy 
Dą.browskiego posiadali dobre uzbrojenie: każdy uczestnik grupy wyposa- 
żony był w pistolet maszynowy, pistolet typu TI, 6 granatów, 3 magazynki 
do automatów oraz 1000 sztuk amunicji zapasowej. Desant grupy przyjęły 
połączone oddziały polsko-radzieckie. Spadochroniarze por. Dą.browskiego 
wraz z pewnym zapasem broni i amunicji ZIZucili w dwóch zasobnikach 
kilka egzemplarzy ..Manifestu PKWN". "Zainteresowanie "Manifestem" i re- 


,III 


166 Cyt. za: Z. S t r z e ś n I e w s k I. W zielonym borze. s. 535. 
167 ReI. S. Gizlńskl. 
168 AAN. CA KC PZPR. sygn. 219/11-12; reI. Z. Strześnlewskl; J. Ś w I e r c z y ń s k I. 
Polski Sztab Partyzancki. Zarys rozwoju i działalnoścI. Wojskowy Przegląd Historyczny. 
1963. nr l. s. 84. 95; R. N a z a r e w I c z. Polscy spadochroniarze. s. 111. 
169 AAN. CA KC PZPR. sygn. 8066. t.3; K. C I e c h a n o w s k I. Ruch opom. Warszawa 
1972. s. 329. 
170 B. K o b u s z e w s k l. Zarys działalności. s. 78; Wydaje się. że liczba ta jest poważnie 
zawyżona. Nie potwierdzają tego członkowie tej grupy. m.In.: Z. S t r z e ś n I e s k i. W 
zielonym borze, s. 535-538; zol;. także: s. C z e r p I ń s k I. Desant. Iw:) Okręg Płocki. 
s. 543; Z. S t r z e ś n I e w s k l. Z działalności GL i AL. s. 7. 


1,111 


, I 
, 


250 


. l
>>>
żywotną. działalność przejawiała KPP w powiecie rypińskim. KPP była tu 
organizatorką masowych strajków rolnych, które nasiliły się w latach 
1934-1936. W samym Lipnie, poza komitetem dzielnicowym KPP (Ignacy 
Zagrabski, Stefan Pudłowski, Wacław Kozłowski), istniało 5 komórek t
 
partii. Komitet Dzielnicowy KPP w składzie Majlech Kwiat, Jachewet 
Wiewiórka, Mechel Krasny i Izydor Rynkowski funkcjonował w Dobrzyniu 
n. Wisłą.. Poza nim w tym niewielkim miasteczku działały 4 komórki 
Komunistycznej Partii Polski. Nadto komórki KPP w pow. lipnowskim 
zorganizowano w Czernikowie i Glewie, gm. Zaduszniki. 
W Rypinie w Komitecie Dzielnicowym KPP działali: Chaim Pukacz, 
Menasze-Nuchem Blumencwejg, Szymon Piwonia, Józef Szwolgin (vel 
Szałwiński), Ludwik Górak, Salomon Gutfeld i Franciszek Jarecki. W 
Dobrzyniu n. DIWęcą. funkcjonował komitet miejscowy, a we wsiach 
Okalewo i Okalewko po dwie komórki tej partU. Oprócz tego wRypinie 
powstał komitet miejscowy Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej, 
gdzie występowali młodzi Żydzi (M. Bu lak, N. Lurman, N. Panfil, M. 
Karmel, M. Pukacz, F. Braun, S. Dratwa, H. Karniszyn). W Rypinie i 
Dobrzyniu n. DIWęcą. utworzono także komórki MOPR-u. Dominowali w 
nich także Żydzi 33 . 
Na kształtowanie się stosunków politycznych na terenie Ziemi Do- 
brzyńskiej w istotny sposób wpływało duchowieństwo. Jego udział w 
życiu społeczno-politycznym manifestował się nie tylko w postawie anty- 
sanacyjnej, ale także w rozbudowywaniu tak zwanego apostolatu świec- 
kich szczególnie poprzez Akcję Katolicką.. Pod patronatem proboszczów 
powoływano tu Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej. Duchowieństwo wpły- 
wało także na Chrześcijańskie Związki Zawodowe. Wielu księży było 
aktywnymi działaczami Polskiego Związku Zachodniego 34 . 
W okresie kryzysu gospodarczego, którego punkt kulminacyjny przy- 
padł na rok 1933, głównym problemem społecznym na tym terenie stało 
się bezrobocie. W marcu tego roku w samym Rypinie było zarejestrowa- 
nych 485 osób bez pracy, w Lipnie zaś 560. Na koniec 1936 r. w pow. 
lipnowskim było 1488 osób bez pracy, a w rypińskim 1874. W tym 
ostatnim na koniec 1937 r. bezrobocie osią.gnęło liczbę prawie 2.5 tys. 
osób. Zjawisko bezrobocia było jedną. nąjważnlejszych przyczyn radykali- 
zowania się społeczeństwa tego terenu 35 . 


33 MN. CA KC PZPR. KPP KO Płock. sygn. 130/8: CAW, DOK VIII. 371.8, 282-283; B. 
K a p łan. op. cit.. s. 147-148; Sytucu;ja spoleczno-polityczna, s. 94-95, 123-124: Z. Wa- 
s z k I e w i c z Z dziejów międzywqJennego Ryptna (1918-1939), Iw:) Ryptn. Szkire z dzięjów 
miasta, pod red. M. Kra j e w s k I e g o, Rypln 1994. s. 266 I n. 
34 Z. Was z k I e w I c z. Partie polityczne na Klgawach Wschodnich i Ziemi Dobrzyńsklęj 
w latach 1918-1939. Iw:) Z dzięlów rudu! robotniczego na Klgawach i Ziemi Dobrzyńsklęj. praca 
zbiorowa. Włocławek 1982, s. 99-100; taż, Z dzi.ęJ6w Ziem! Dobrzyńskiej w latach 1918-1939, 
Iw:) Studia z dzięjów Ziem! Dobrzyńsklęj, pod red. M. Woj c I e c h o w s k I e g o, 
Warszawa-Poznań-Toruń, 1987, s. 98-155. 
35 Ibid. 


22
>>>
formą rolną - wspomina dalej Z. Strześniewski - było ogromne. Oba 
historyczne dokumenty przechodziły z rąk do rąk. Na twarzach czytają.- 
cych widać było wielką radość. Najżywiej reagowali na nie chłopi. Cieszyli 
się, że reforma rolna obejmie wszystkie mają.tki obszarnicze" 171. 
Grupa Dą.browskiego otrzymała ściśle sprecyzowane zadania: -usta- 
lić łą.czność z sekretarzem Komitetu Okręgowego PPR i dowódcą. Okręgu 
AL, -zabezpieczyć im łą.czność z bazą zaopatrzenia dla oddziałów dzia- 
łają.cych na tyłach wroga przy Naczelnym Dowództwie WP, -przygotować 
w oddziałach AL kadrę minerów dla zniszczenia transportu i łą.czności 
wroga, -doprowadzić do połą.czenia z bazą. oddziały AL nie mają.ce doty- 
chczas z nią. łą.czności l72 . 
Zwiadowcy T. Dą.browskiego działają.c na terenie Okręgu Płockiego 
wnieśli duży wkład w rozwój działalności partyzanckiej na terenie Ziemi 
Dobrzyńskiej. Prowadzą.c akcje wypadowe, przeprowadzili kilka akCji na 
terenie powiatów płockiego, sierpeckiego, lipnowskiego i rypińskiego. Wśród 
nich należy wymienić wysadzenie pociągu z wojskiem i sprzętem na trasie 
Sierpc-Nasielsk na moście koło Małej Wsi. W początkach grudnia 1944 r. 
zwiadowcy rozpoznali lotnisk niemieckie pod Płockiem. W sumie oddział 
Dą.browskiego wysadził 8 transportów, 8 lokomotyw, 49 wagonów, zniszczył 
jeden most i jeden samolot. Zwiadowcy zdobyli ponadto 46 automatów i 
karabinów oraz zlikwidowali 421 żołnierzy i oficerów niemieckich 173. 
W okresie od 3 listopada 1944 r. do 16 stycznia 1945 r. oddział 
Dą.browskiego przyjął w 7 transportach 34 zasobniki z żywnością. i uz- 
brojeniem. Miało to niebagatelny wpływ na rozwÓj liczebny oddziałów 
Armii Ludowej w końcowym okresie okupacji. Zastępca dowódcy por. T. 
Dą.browskiego, ppor. Władysław Lepnicki i plut. Witold Falkowski zginęli 
21 listopada 1944 r. w walce z Niemcami podzas obławy w powiecie 
lipnowskim koło wsi Rumunki-Wólka 174. 
Z grupami desantowymi współdziałali ponadto aktywiści PPR w tych 
powiatach. Czesław Kolankiewicz poprzez nawiązanie kontaktów z Polką., 
żoną. Volksdeutscha Brechta, odbywają.cego służbę w niemieckiej jedno- 
stce pancemej stacjonującej w Rypinie, ustalił siłę stacjonują.cej przej- 
ściowo w tym mieście niemieckiej dywizji, która odbywała ćwiczenia w 
pobliżu Nadroża, Kamionki, SkIwilna i Okalewa. Informacje te dotarły 
do radzieckiego wywiadu za pośrednictwem grupy majora "Siergiej ewa". 
Oddziały i grupy AL współdziałały z grupami desantowo-zwiadowczyiTIi 
do ostatnich dni okupacji. Wspólną. akCją. dywersyjną. było już wspo- 


171 Z. S t r z e Ś n I e w s k I. Ze wspomnień dowódcy dndyny, Iw:) Okręg Płocki,. s. 
567. 
172 MN. CA KC PZPR. sygn. 219/XI-1. rozkaz operacyjny nr 10 z 17.X.1944 r. 
173 ReI. J. Kęsickl; Z. S t r z e ś n I e w s k I. Z działalności GL t AL, s. 12; J. Ś w I e r- 
c z y ń s ki. op. cit., s. 91. 
174 MN. CA KC PZPR. sygn. 219/11-12. dziennik PSzP oraz także. sygn. 219/V-192. 
Krótki zarys historii polskich oddziałów partyzanckich (sprawozdanie z działalności oddziału 
por. T. Dąbrowskiego); J. Ś w I e r c z y ń s k I. op. cit.. s. 91; Z. S t r z e Ś n I e w s ki 
Z działalności GL t AL, s. 7; tenże. W zielonym borze. s. 437-538. 


251
>>>
I:: 
i 


.1 


mniane spowodowanie zderzenia pociągów na stacji Koziołek w powiecie 
lipnowskim. Oddziały mjr. "Siergiej ewa" i Włodzimierza Ziemieckiego do- 
konały także udanej akcji zbrojnej w miejscowości Podlesie w połowie 
stycznia 1945 r 175 . 


10. NIEMIECCY ANTYFASZYŚCI W ODDZIALACH PARTYZANCKICH 


I
 


W działają.cej na terenie północnego Mazowsza, a także Ziemi Do- 
brzyńskiej Brygadzie AL im. Synów Ziemi Mazowieckiej oprócz partyzan- 
tów radzieckich spotykamy także niemieckich antyfaszystów. Jednym. z 
nich był Hermann Gondermann, pseud. "Franz". Do wybuchu wojny, za 
poglądy komunistyczne, był więziony w obozach hitlerowskich. W latach 
drugiej wojny światowej, posłany na front wschodni, zdezerterował z 
armii hitlerowskiej, a następnie przez kilka lat ukrywał się w Niemczech. 
Aresztowany wraz z całą rodziną, został skazany przez są.d wojenny 
dywizji w Przasnyszu na karę śmieretSzczęśliwym zbiegiem okoliczności 
udało mu się zbiec i natrafić na oddział partyzancki Armii Ludowej w 
okolicach Nacpolska w dniu l czeIWca 1944 r 176 . 
Kpt. Jan ptasiński, dowódca AL, tak wspomina spotkanie z Gon- 
dermanem: J...)Chłopcy nucili piosenki partyzanckie i rewolucyjne. Sły- 
sząc melodię 'Wciąż wyżej t wyżej", znanej piosenki o lotnikach, podeIWał 
się z ziemi, twarz mu rozjaśniała, uśmiechnął się i wtórował "und hoher, 
und hoher"177. 
H. Gondermann został przeniesiony do 3 Batalionu AL pod dowó- 
dztwem ppor. Ignacego Siedlicha, pseud. "Czarny" operującego w rejonie 
Rypina i Sierpca. Oddział ten połą.czył się z grupą desantu radzieckiego 
majorów "Siergiej ewa" i "Orłowa". "Franz" brał udział we wszystkich 
akcjach bojowych oddziału, m.in. w ataku na pluton obrol1PY Wehrma- 
chtu we wsi Rorruiny, a także w potyczce w pobliżu stacji Traciaki 178 . 
W rozmowach z J. S. Ludwińską. "Franz" ubolewał, że w Niemczech nie 
rozwinął się ruch przeciwko reżimowi Hitlera. 
Zasługi bojowe Gondermanna docenił dowódca oddziału, wysuwając 
go do odznaczenia orderem "Zasłużony na polu chwały" 111 klasy. We 
wniosku o odznaczenie czytamy: "Szeregowy Hermann Gondermann 
wstąpił do oddziału l VI 1944 r. Brał udział w walkach przeciwko nie- 
mieckiemu okupantowi. Karny, zdyscyplinowany. Zabił w polu jednego 
oficera niemieckiej żandannerii polowej. Pracował w wywiadzie i dawał 


I:" 


III 


,III 


III 


175 K. G e r m a n. op. cit.. s. 217-218. 
176 AAN. CA KC PZPR, t. osobo 7504; J. P t a s I ń s k I. Pod wspólnym sztandarem, 
Iw:! W. Gór a. S. O k ę c k I. Niemieccy antyfaszyści w polskim mchu opon!, Poznań 
1966. S. 154; W. Gór a. S. O k ę c k I. Walczyll o nowe Niemey. S. 23. 
177 J. P t a s I ń s k I. Z mazowieckich pól, Warszawa 1959. S. 24(}-241 
178 AAN. CA KC PZPR, t.osob.7050; J. S. L u d w I ń ska. Spotkanie z prz!lJacióbnt. 
s.249. 


III 


252 


I I
>>>
cenne infonnacje"179. "FI.:anz" pozostał w szeregach polsko-radzieckiego 
oddziału do momentu wyzwolenia w styczniu 1945 r. Był symbolem 
bohaterstwa i odwagi, a swOją. postawą. dowiódł, że naród niemiecki nie 
składa się tylko z samych hitlerowców. 
W sierpniu 1944 r. na teren północnego Mazowsza zrzucona została 
grupa Włodzimierza Bojarlncewa. W jej składzie znalazł się niemiecki 
antyfaszysta Alfred Scholz, pseud. "Alfred". W 1940 r. został on wcielony 
do Wehnnachtu, otrzymują.c w lutym 1941 r. przydział do 2 pułku ar- 
tylerii w Gą.binie. We wrześniu tegoż roku dostał się do niewoli radzieckiej. 
W czasie pobytu w obozie jenieckim ukończył "szkołę antyfaszystowską." 
i z chwilą. powstania Komitetu Narodowego "Wolne Niemcy" został jego 
członkiem. Jesienią. 1943 r. został wysłany ze specjalnym zadaniem na 
tyły armii hitlerowski
. W 1944 r. uczestniczył w wykonaniu zadań 
specjalnych jednostki Sztabu Generalnego Armii CzeIWonej. W nocy z 
17 na 18 sierpnia 1944 r., jako skoczek spadochronowy grupy wywia- 
dowczej, wylą.dował na dalekim zapleczu frontu i po 10 dniach w 7-oso- 
bowej grupie znalazł się w okolicach Sierpca. Tutaj przydzielony został 
do grupy radzieckich wywiadowców dowodwnych przez mjr. W. BOjarln- 
cewa, która za główną bazę przyjęła okolice Bieżunia l8o . 


179 MN. CA KC PZPR, sygn.215flIl. wniosek odznaczeniowy na nazwisko H. Gondermann; 
J. S. L u d w I ń ska. Spotkanie z przWaciólmi s. 248; J. p t a s I ń s k I. Pod wspólnym 
sztandarem. s. 154; zob. ponadto: S. O k ę c k I. Cudzoziemcy w polskim nlCruL opont. 
Warszawa 1979 s. 210. 
180 W. Gór a. S. O k ę c k I. Walczyli o nowe Niemcy. s. 49; K. G e r m a n. op.cIt.. 
s. 219; J. P t a s I ń s k I. Na PoolOC, s. 272 podaje. że A Scholz walczył w grupie mjr. 
Bratczykowa I w listopadzie 1944 r. w czasie potyczki w Zalesiu w powiecie sierpeckIm 
został ranny. . 


253
>>>
ROZDZIAŁ VI 


. 


OKUPANT WOBEC RUCHU OPORU 


l. DORAŹNE FORMY WALKI Z RUCHEM OPORU 


Ruch oporu, jaki rozwinął się w okresie drugiej wojny światowej 
na terenie okupowanego kraju, zaskoczył przywódców Trzeciej Rzeszy 
swoim masowym i bezkompromisowym charakterem. Wynikało to z prze- 
konania, że wojna skończy się błyskawicznie, a podbite narody bez- 
względnym terorem zostaną zmuszone do posłuszeństwa. Dlatego też 
przywódcy hitlerowscy przed wybuchem wojny nie przygotowali odpo- 
wiednich sił oraz metod walki z ruchem oporu. Dodać przy tym trzeba, 
że ruch oporu w Ziemi Dobrzyńskiej posiadał soją. specyfikę w odrÓŻnie- 
niu na przykład od Generalnej Guberni. Fakt ten zmuszał okupanta do 
zastosowania tu innych metod i form walki. . 
Analiza metod i form pozwala dokonać podziału zwalczania ruchu 
oporu na trzy zasadnicze okresy: - od jesieni 1939 r. o wiosny 1942 r. 
(w okresie tym opór ludności zwalczany był począ.tkowo przez Wełir- 
macht. a następnie przez policję bezpieczeństwa). - od 1942 r. do czeIWca 
1943 r. (w tym czasie do walki z ruchem oporu oprócz policji bezpie- 
czeństwa zaangażowana była żandarmeria, policj a porzą.dkowa, a także 
różnego rodzaju formacje pomocnicze i organizacje paramilitarne), - od 
sierpnia 1943 r. do wyzwolenia (okres ten charakteryzował się zorgani- 
zowaną walką. z ruchem oporu i działalnością. specjalnych oddziałów 
policji porządkowej - Ordenungspolizei - do walki z grupami partyzanc- 
kimi, tzw. Jagdkommando). 
W pielWszym okresie walka z ruchem oporu koordynowana była przez 
Wehrmacht. Co pewien czas OKW wydawało "Wytyczne do zwalczania par- 
tyzantów", na przykład 25 kwietnia 1941 r., II listopada 1942 r. Zarzą.- 


255
>>>
l:' 


i 
II 


I 
I 
II 
f 
i I 


dzenia OKW nakazywały rozstrzelanie 50-100 Polaków - zakładników za 
każdego zabitego żołnierza niemieckiego (dyrektywa z 16 września 1942 r.)I. 
Zaraz po wkroczeniu wojsk niemieckich na teren Ziemi Dobrzyńskiej 
rozpoczął się proces represjonowania za udział Polaków w internowaniu 
Niemców w pieIWszych dniach września 1939 r. Antoni Wichrowski z 
Lipna za aresztowanie niemieckiego szpiega, torturowany był przez Ge- 
stapo w Grudzią.dzu. Po zwolnieniu musiał ukrywać się przed dalszymi 
szykanami. 18 września 1939 r. na terenie Skępego aresztowany został 
Bernard Dobracki, leśniczy z Mlewa k. Wą.brzeźna, który ukrywał się tu 
w związku z wykryciem niemieckich szpiegów we wrześniu tego roku. 
Po pewnym czasie został zwolniony, niebawem został ponownie areszto- 
wany, w dniu 15 maja 1942 r. Więziony w Lipnie, Toruniu, Grudzią.dzu, 
Mauthausen, Buchenwaldzie i Bergen-Belsen, skąd wyzwoliły go dopiero 
15 kwietnia 1945.r. wojska alianckie 2 . Przez cały okres okupacji We- 
hrmacht ściśle współdziałał z policją., SS i Gestapo. To ostatnie w szcze- 
gólny sposób zapisało się w zwalczaniu ruchu oporu na terenie Ziemi 
Dobrzyńskiej. Do połowy 1943 r. ekspozytura Gestapo Rypin podlegała 
placówce szczebla rejencyjnego (Stapostelle) w Grudzią.dzu. 
Ze względu na to, że wszystkie akcje repreSyjne wobec ruchu oporu 
na Ziemi Dobrzyńskiej związane były z dzialalnością. tej placówki, trzeba 
jej poświęcić nieco miejsca. Gestapo w Grudzią.dzu powstało zaraz po zajęcIu 
miasta przez wojska niemieckie, zajmują.c budynek przy ul. Młyńskiej (w 
okresie okupacji Konigstrasse). Od końca października 1939 r. organizacja 
Stapostelle Marienweder (Kwidzyń) z siedzibą. w Grudziądzu, zajmowała 
taką samą. pozycję jak pozostałe rejencyjne placówki w Bydgoszczy i Gdań- 
sku. Składała się ona z trzech wydzialów: I gospodarczego, II organizacyj- 
no-personalnego i IV stanowiącego właściwe Gestapo. Ten ostatni dzielił 
się na referaty. Na czele referatu do zwalczania ruchu oporu stal sekretarz 
kryminalny Wilhelm Rettinger - "Ratkowski", pochodzący z Kwidzynia. W 
połowie 1943 r. zostal on przeniesiony do Radomia. W referacie tym znaj- 
dowała się specjalna komórka do współpracy z konfidentami, na czele której 
stal Beonon Hennig, potocznie nazywany "Beno". Mimo, iż robił wrażenie 
człowieka dobrodusznego, znany był z niespotykanej brutalności. Jego sta- 
łym współpracownikiem był Kunz. Zwalczaniem lewicowego ruchu oporu 
zajmował się starszy sekretarz kryminalny Peter Leiding. W 1943 r. zacho- 
rował i zastąpiono go starszym sekretarzem kryminalnym Otto Dolle, bru- 
talnego i surowego gestapowca. Grudziądzkie Gestapo przez cały czas oku- 
pacji korzystalo z aresztu-więzienia przy ul. Młyńskiej. Długoletnim dozorcą. 
był tam grudziądzki Volksdeutsch, Alfons Schulz. 
W połowie 1943 r. przeprowadzono reorganizację w strukturze Ge- 
stapo na terenie całego Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Gru- 
dziądzka placówka, której do tej pory podlegała ekspozytura w Rypinie, 


!
 


l T. C Y P r I a n. Wehrmacht. s. 408-409. 
2 R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia. s. 28. 


256
>>>
spadła teraz do roli ekspozytury (Aussendienststelle). Szefem tak okro- 
jonej placówki został Oberstunnfiihrer SS i komisarz kryminalny Worm. 
Od tej pory placówkę Gestapo w Rypinie przejęła Bydgoszcz, do której 
właściwości przeszły również z rejencji kwidzyńskiej powiaty Lipno, 
Rypin, Brodnica, Nowe Miasto, Wąbrzeźno i Grudziądz. Pozostałe powiaty 
tej rejencji przejęło Gestapo w Gdańsku. Trudno jednoznacznie odpo- 
wiedzieć. jakie względy zadecydowały o tych zmianach strukturalnych. 
Pewne jest natomiast, że Stapostelle Grudziądz miała największe sukce13Y 
w walce z ruchem oporu spośród wszystkich urzędów Gestapo działają- 
cych na terenie Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie 3 . 
3 listopada 1940 r. w Lipnie oddział policji ochronnej z Torunia 
publicznie rozstrzelał 10 Polaków pod pretekstem pobicia funkcjonariu- 
sza SS. Rozplakatowane w mieście "urzędowe ogłoszenie" donosiło: "W 
nocy z 30 na 31 października 1940 r. około godziny 23 został w Lipnie 
w pobliżu ulicy Toruńskiej jeden SS-członek przez 7 do 8 Polaków na- 
padnięty, na ziemię rzucony i ciężko poraniony. Jako zadość uczynienie 
za napad na obywatela niemieckiego zostali wczoraj następujący Polacy 
rozstrzelanI: Wenderlich Franz, Zmysłowski Zdzisław, Falkowski Wladis- 
laus, Kupietzki Johan, Rąjskowski Kasimir , Szczepanski Josef, Mackie- 
wich Wladislaw, Andrzejewski Kasimir, Page Thaddaus, Zawazki Jan - 
Lipno, den 4. November 1940"4. Po egzekucji komendant SS Abel rozkazał 
przez głośnik, aby wszyscy Polacy, których przed egzekucją zabrano z 
kościoła w kolejn9ści przechodzili obok ciał rozstrzelanych. Gdy ktoś 
odwracał twarz, bito go i zmuszano do patrzenia. Działanie miejscowych 
władz hitlerowskich obliczone było na zastraszenie społeczeństwa tego 
terenu. 
Świadek na procesie Alberta Forstera, dr Zygmunt Kornacki z Lipna 
tak relacjonował wydarzenia lipnowskie z listopada 1940 r.: "Wszechwład- 
nym panem Lipna, poza landratem i Kreisleiterem, był wówczas młody, bo 
dwudziestoletni gestapowiec, noszą.cy zielony mundur z literaml SD :ha 
ramleniu, Paul Kauner. Popularnie miejscowa ludność nazywała go pro- 
kuratorem. Zetknąłem się z nim po raz pieIWszy w Lipnie w 1940 r. przed 
świętami Wielkanocnymi. Jakkolwiek w Lipnie wolno było mi wykonywać 
praktykę lekarską. wyłą.cznie w stosunku do Polaków, bo byłem tzw. ..Po- 
lenbehendler", na co mu zwróciłem uwagę, wyraźnie oznajmił mi, że 
udziela mi w drodze wyjątku zezwolenia na leczenie go, abym był spo- 
kojny, iż żadnych konsekwenCji nie poniosę. Leczyłem go wtedy z cho- 
roby, z którą się do mnie zgłosił. Nie miałem więcej z nim kontaktu, aż 
do jesieni 1940 r. W pieIWszych dniach października 1940 r. zgłosił się 
do mnie w gabinecie lekarskim i zaproponował, abym wykonał mu na 
twarzy, przy użyciu noża chirurgicznego, kilka cięć, które miały imitować 


3 T. J a s z o w s k I. Gestapo w walce z ruchem oporu nad Wisłą t Brdą. Bydgoszcz 
1985. s. 49-54. 
4 AGKBZPNP. Afis7;e. 66. t. '1; por. BA Koblenz. R. 22/3360. sprawozdanie prokuratora 
generalnego w Gdańsku z 25 XI 1940 r; J. S z I II n g . Ziemia Dobrzyńska, s. 165. 


257
>>>
r 
J! 
dl 
i lll 


cięcie szabli. Oczywiście propozycja taka przeraziła mnie, gdyż zdawałem 
sobie sprawę z tego, że może to być prowokacja pod moim adresem, a 
wiedziałem z kim mam do czynienia. Kauner jednak, przeczuwają.c, że 
mam obiekcje, zapewnił, że ani ja, ani nikt inny nie będzie miał z 
tego powodu przykrości. Jak zapewnił, chodziło mu o imitowanie po- 
jedynku, chciał bowiem, aby władze jego przeniosły z Lipna do Kolonii, 
gdyż po takim pojedynku, byłby na tym terenie skompromitowany. 
Ponieważ propozycja ta wybitnie mi nie odpowiadała, wymyśliłem ad 
hoc argument, że taki zabieg będzie bardzo bolesny. Jakoś mi się 
udało. Po dwóch tygodniach Kauner ponowił żą.danie już bardziej na- 
tarczywie. Tym rażem powiedziałem mu, że szkodajego młodej twarzy, 
którą. zeszpecą. blizny. Kauner nie nalegał. Przyszedł jednak znowu w 
ostatnich dniach października i zażą.dał kategorycznie, że to musi być 
wykonane. Zagroził mi przy tym, że jeśli tego nie wykonam, to pójdę 
tam, gdzie poszło wielu Polaków i ską.d powrotu nie ma. Ponadto 
zagroził, że jeśli ktoś z Polaków dowie się o tym zabiegu, to ja, i ten, 
kto się dowie, zginiemy. Jako argument zachęcają.cy dodał ponadto, 
że uwolni mego brata, gdyż wiedział, że brat mój znajduje się w obozie 
koncentracyjnym. Cały czas kładł nacisk na to, że jest to jego prywatna 
sprawa i nikt w związku z tym nie poniesie konsekwencji. Udałem się 
więc do jego domu i tam, przy pomocy noża chirurgicznego, dokonałem 
dwóch lub trzech cięć na twarzy, które były jednak powierzchowne i 
przypominały raczej pocięcie żyletką. Z upomnieniem, ażeby zostało 
to tajemnicą., odprowadził mnie do dzwi. Udałem się do domu i uwa- 
żałem, że sprawa jest dla mnie na razie skończona. Za dwa dni rozeszła 
się w Lipnie wiadomość, że pobito jakiegoś "czarnego" SS-mana. Ostat- 
nio SS-mani otrzymali czarne mundury. Dopiero w najbliŻszą. niedzielę 
poznałem prawdę"5. Następnego dnia po egzekucji wezwano do lan- 
drata księdza Antoniego Sohysiaka, gdzie Wiebe pokazał mu protokół 
sporzą.dzony w związku z pobiciem Paula Kaunera. W dokumencie 
tym stwierdzono, że napadło na niego 8 Polaków na ulicy Toruńskiej 
i pocięto go zak
onym 'nożem. Miał umrzeć, ale w porę odwieziono 
go do szpitala, więc rany odkażono i żyje. 
Oddziały policji prowadzą.c walkę z partyzantką. posługiwały się me- 
todą. zastraszenia i terroru. Kiedy w końcu listopada 1939 r. policja 
porzą.dkowa przechwyciła w powiecie rypińskim ręcznie pisane ulotki 
wzywają.ce ludność polską. do modlitw "o zmianę sytuacji", w kilka drii 
potem, 5 grudnia aresztowano 4 robotników z Cukrowni w Ostrowitem 
k. Rypina, m.in. Stanisława Bojarskiego zamieszkałego we wsi Lisiaki, 
Stanisława Margańca z Ostrowitego. Akcja ta była jednym z pieIWszych 
działań represyjnych okupanta przeciwko niezorganizowanemu jeszcze 
ruchowi oporu 6 . 


II 
I 
, 


5 J. P o d gór e c z n y. op. clt.. s. 352-353. 
6 AM Stutthof. mikrofilmy. sygn. 284. sprawozdanie szefa policJI porządkowej z 6 XII 
1939 r. 


258 


I I
>>>
Przykładem zorganizowanego działania hitlerowskiej policji w walce 
z ruchem oporu jest sprawa rozbicia w 1941 r. regionalnej organizacji 
powstałej w powiecie rypińskim pod nazwą Legion Orła Białeg0 7 . W nocy 
z 21 na 22 maja 1941 r. rypińskie Gestapo przy udziale żandarmerii w 
ramach akcji represyjnej przeprowadziło masowe aresztowania Polaków 
w Świedziebni i okolicy. Powodem tego była akcja sabotażowa przepro- 
wadzona przez Legion Orła Białego w tej miejscowości w drugiej dekadzie 
maja 1941 r. Jako dodatkowy powód podano pożar budynków gospo- 
darczych we wsi Gołkowo u besarabskiego Niemca, który zajął gospo- 
darstwo rolne po wysiedlonym polskim właścicielu, Stefanie Szmyciń- 
skim. Pożar miał miejsce po akcji sabotażowej Legionu i dlatego policja 
niemiecka przypuszczała, że jego przyczyną było podpalenie 8 . 
Wśród aresztowanych znaleźli się krewni i znajomi S. Szmycińskiego: 
Jan Aranowski, ur. w 1907 r. z Janowa, Julian Barcikowski , ur. w 
1897 r. ze Świedziebni, Antoni Błażejewski ur. w 1895 r. ze Świedziebni, 
Jan Boćkowski ze wsi Granaty, członek Legionu Orła Białego, Jan Bu- 
dzanowski, ur. w 1917 r. z Księtego, Aleksander Czarnecki z Rokitnicy, 
Falkiewicz z Brodniczki, Jan Getka, ur. w 1914 r. z Okalewka, członek 
Legionu, Lech G rochowalski , ur. w 1904 r., Piotr Grochowalski (ur. w 
1918 r.), Stanisław Grochowalski, ur. w 1906 r., Tadeusz Grochowalski, 
ur. w 1909 r. - rolnicy ze wsi Firany k. ŚWiedziebni, Tadeusz Klimowski 
ze ŚWiedziebni, członek Legionu, Feliks Kulwieki, ur. w 1905 r. zJano
a, 
członek Polskiego Związku Zachodniego i Legionu Orła Białego, Jan 
Lisiecki, ur. w 1921 r. ze Świedziebni, Józef Olszta z Rokitnicy, Sylwester 
Olszewski z Szymkówka, Józef Rakoczy, ur. w 1921 r. ze wsi Granaty, 
Franciszek Skibieki, ur. w 1904 r., rzeźnik ze Świedziebni, Stanisław 
Szmyciński, ur. w 1915 r. i Stefan Szmyciński. ur. w 190 l r. z Gołkowa 
(po wysiedleniu wtedy mieszkańcy Świedziebni), Józef Truszczyński, ur. 
w 190 l r. z Mełna i Stanisław Twarogowski, ur. w 1915 r. ze Świedziebni. 
Aresztowania w tym czasie uniknął Stefan Błażejewski, syn Stanisława, 
który zdołał zbiec. 
Liczną grupę aresztowanych, ze względu na brak odpowiedniego 
pomieszczenia na posterunku żandarmerii w Świedziebni, do 24 czeIWca 
przetrzymywano w silnie strzeżonym garażu przy miejscowej plebanii. 
Mimo brutalnego przesłuchania Gestapo nie zdołało ustalić sprawców 
akcji dokonanej kilka dni wcześniej przez członków Legionu Orła Białego 
oraz pożaru gospodarstwa po Szmycińskim. 
24 czeIWca 1941 r. aresztowanych wywieziono do więzienia Gestapo 
w Grudziądzu, gdzie zostali poddani dalszym perfidnym przesłuchaniom. 
Ich dalsze losy mi
 rozstrzygnąć się dopiero w lipcu tego roku. W tym 


7 W miejscowej tradycji organizację tę nazywa się "Orzeł Biały". 
8 AOKBZPNP-Bydgoszcz. zeznanie P. I T. Grochwalsklch; twierdzą oni. że przyczyną 
aresztowania było właśnie przypadkowe podpalenie stodoły w p;ospodarstwle Niemca 
przybyłego z Besarabii. a zajętego po Izydorze Szmydńskim w Gołkowie. 


259
>>>
I ! 


czasie, w związku z kradzieżą roweru, będą.cego własnością. Volsdeutscha 
ze Świedziebni, który zatrudniał go jako parobka, Niemcy znaleźli spis 
członków organizacji. Na pobliskiej łą.ce znaleziono natomiast maszynę 
do pisania, którą Turowski zabrał z miejscowego urzędu gminy. Jedno- 
cześnie żandarmi dokon
i przesłuchania w rodzinnym domu Turowskie- 
go. Tutaj, korzystają.c z łatwowierności 7-letniego chłopca - synka siostry 
Turowskiego, obdarowanego przez policję słodyczami, żandarmli uzyskali 
wiele cennych dla siebie informacji. Prowadzone dochodzenie doprowa- 
dziło w konsekwencji do aresztowania w końcu lipca 1941 r. pozostają.- 
cych do tej pory na wolności członków organizacji konspiracyjnej Legion 
Orła Białego: Bonifacego Jabłońskiego (ur. 1913 r.), rolnika z Zasadek, 
Józefa Jabłońskiego (ur. 1919 r.), krawca z Zasadek, Edwarda Kaczmarka 
(ur. 1922 r.), rolnika ze Świedziebni, Romana Klimowskiego (ur. 1925 r:), 
rolnika z Księtego, Jana Kulwiekiego (ur. 1920 r.), rolnika z Janowa, 
Kazimierza Nadolskiego (ur. 1922 r.), rolnika ze Świedziebni, Antoniego 
Strzeszewskiego (ur. 1920 r.), zakonnika z Niepokalanowa, mieszkańca 
Świedziebni. Niedługo potem aresztowano także innego mieszkańca Świe- 
dziebni, Wacława Twarogowskiego, przebywają.cego wtedy na robotach 
przymusowych w Niemczech 9 . Wszystkich aresztowanych w łą.cznej licz- 
bie 32 osób osadzono w więzieniu śledczym w Grudzią.dzu. Stamtąd 3 
października 1941 r . wywieziono do obozu w Stutthofie. Na wolności 
pozostawał wciąż uk1ywają.cy się komendant tej konspiracyjnej organi- 
zacji Jan Turowski, tropiony i ścigany listami gończymi. Grudzią.dzkie 
Gestapo oprócz Turowskiego listem gończym poszukiwało wtedy także 
Zygmunta Sarnowskiego i Stanisława Kucińskiego lO . 
Pod koniec 1941 r. na polecenie Gestapo w Grudzią.dzu zwolniono 
ze Stutthofu cztere
h więżionych tam zakładników: Aleksandra Czarnec- 
kiego, Stanisława Szmycińskiego, Józefa Truszczyńskiego i Stanisława 
Twarogowskiego. Natomiast w grudniu tego roku zwolniono dalsze sie- 
dem osób: Jana Aranowskiego, Juliana Barcikowskiego, Józefa Olsztę i 
Sylwestra Ostrowskiego. Wielu uwięzionych członków tej organizacji 
względnie osób podejrzanych o udzielenie pomocy i sympatyzowanie z 
nią. zginęło w Stutthofie. W końcu 1941 r. zmarli w Stutthofie członkowie 
Legionu Orła Białego: Czesław Twarogowski, syn Wiktora i Tadeusz Kli- 
mowski. Ten ostatni, osadzony w Stutthofie z numerem obozowym P. 
12008, w dniu 3 października 1941 r. został ukarany za niewymasze- 
rowanie do pracy aresztem 3 dni o chlebie i wodzie, skąd wyszedł 28 
października i o godz. 7.30 w czasie próby ucieczki został zastrzelony. 


II 
I 
II 


9 AP-Bydgoszcz. Regierung Bromberg. sygn. 151, sprawozdanie prezydenta rejencji 
kwidzyńskiej z 13 XII 1941 r.; J. S z III n g. Ziemia Dobrztjńska, s. 197; S. S u s z Y ń- 
s k I. Rozbicie przez Gestapo, s. lO8-ll O. 
10 AM Stutthof. zbiory Pracowni Historii Pomorza w latach drugiej wojny światowej; 
zob. także: K. C I e c h a n o w s k I. Materiały do historii nLclUL opOn! na Pomorzu 
Gclariskim w latach II wojny światowej w zasobach Archlwum Muzeum Stutthof w Stutthofie, 
Stutthof. Zeszyty Muzeum. nr 4. 1981, s. 38. 


., 
II 
i. 
I 
. I 
I . 


260
>>>
Nie doczekali także uwolnienia inni zakładnicy: Leon Grochowalski, który 
zginął w obozie 20 października 1941 r., Stanisław Grochowalski, zmarł 
w styczniu 1942 r., Józef Rakoczy, zginął w grudniu 1941 r. i Stefan 
Szmyciński, zmarł 28 listopada 1941 r. 
W Stutthofie zginęli również inni spośród aresztowanych w związku z 
wykryciem Legionu Orła Białego: Antoni Błażejewski (l2 listopada 1942 r.) 
i Franciszek Skibicki (lO lutego 1942 r.). Nie pI7.£żył także Jan Lisiecki, który 
ze Stutthofu wysłany został do Dachau, gdzie zmarł w lutym 1945 r. 
Z początkiem 1942 r. grudziądzkie Gestapo postanowiło zakończyć 
sprawę Legionu Orła Białego. 21 stycznia tego roku przywieziono ze 
Stutthofu do Księtego k. Świedziebni 13 pozostających przy życiu człon- 
ków tej organizacji. Na egzekucję, wyznaczoną w pobliskim lesie, spę- 
dzono mieszkańców Świcdziebni i okolicznych wsi: Brodniczki, Janowa, 
Księtego i Mełna. Wykopano doły i ustawiono słupy, do których wiązano 
ofiary. Na oczach mieszkańców tych wsi grudziądzkie Gestapo rozstrze- 
lało 10 osób, członków Legionu: Bonifacego Jabłońskiego, rolnika z Za- 
sadek, Józefa Jabłońskiego, Edwarda Kaczmarka, rolnika ze Świedziebni, 
Romana Klimowskiego, rolnika z Księtego, Jana Kulwiekiego, rolnika' z 
Janowa, Kazimierza Nadolskiego, rolnika z Księtego, Jana Strzeszewskie- 
go, rolnika ze Świedziebni, Stanisława Znamieckiego ze Szpetala Gómego 
k. Włocławka, Antoniego Strzeszewskiego, zakonnika z Niepokalanowa, na 
stałe zamieszkałego w Świedziebni oraz rolnika ze Szczutowa o nieustalo- 
nym nazwisku. (S. Znamiecki ze Szpetala Gómego - ur. 12 IV 1904 r., nie 
był z pewnością członkiem Legionu). 
Według niektórych relacji w czasie egzekucji skazani mieli zacho- 
wywać się niezwykle bohatersko. Kleryk A. Strzeszewski miał wykrzyk- 
nąć: "nie zawiązujcie mi oczu, ja nie boję się śmierci!". Szczególnie okrut- 
nie postępował z ofiarami żandann GroUan] 1. Zwłoki ofiar zakopano na 
miejscu zbrodni. Do wykopania dołów, a następnie zasypania zwłok, 
Gestapo użyło trzech więźniów przywiezionych ze Stutthofu: Jana Boć- 
kowskiego, Jana Budzanowskiego i Stanisława Getkę. Po egzekucji osoby 
te zostały przewiezione do więzienia w Lipnie. 
Niebawem po egzekucji w Księtem w lipnowskim więzieniu powie- 
szeni zostali pozostali członkowie Legionu: Feliks Kulwieki, rolnik z Ja- 
nowa, Stanisław Getka, rolnik z Okalewka, Jan Budzanowski, rolnik z 
Księtego, Jan Boćkowski, rolnik ze wsi Granaty. Bilans strat wynikły z 
rozbicia przez Gestapo tej regionalnej organizacji oporu przeciwko oku- 


II Wieś polska, t. l. s. 231; A. W I t k o w s k l, op. cit.. s. 98-100; autor tego ostatniego 
opracowania wspominając o tragicznym finale organizacji legionu Orła Białego zupełnie 
błędnie pisze. że zbrodni w Kslętem dokonał razem z Gestapo. Selbstschutz. Wiadomo 
przecież. że w tym czasie ta zbrodnicza organizacja już nie Istniała. W niektórych 
opracowaniach. a wśród nich m.In.: Przewodnik po upamiętnionych miejscach, Warszawa- 
1980. s. 514 oraz M. S ł o m s k I. Miejscapamięd Iw:1 Walka z okupantem. s. 183-185. 
pisząc o egzekucji z 21 stycznia 1942 r. podająją raz w Kslętem (8 osób zamordowanych). 
drugi raz - w Śwledzlebnl (10 osób). 


261
>>>
W cią.gu całego okresu międzywojennego ożywioną. działalność na 
tym terenie prowadziły organizacje i związki młodzieżowe. Znaczny wpływ 
posiadał w obydwu powiatach Komunistyczny Związek Młodzieży Pol- 
ski
. Silne wpływy odnotował także Związek Młodzieży Wi
skiej "Wici". 
Dla poszerzenia obrazu społeczno-politycznego Ziemi Dobrzyński
 w 
tym okresie trzeba dodać fakt istnienia różnych stowarzyszeń i organizacji 
kuluralno-oświatowych. Oprócz aktywnie działają.cego Towarzystwa Rol- 
niczego Ziemi Dobrzyński
, swoją działalność rozwijały tu także Oddział 
Lipnowski Związku Ziemian, straże ogniowe, Lipnowski Związek Rzemie- 
ślniczy, rypińska hurtownia, Spółdzielnia "Zgoda" I inne. Na podkreślenie 
zasługuje działalność w Rypinie Polski
 Macierzy Szkolnej na czele z 
dr. Władysławem Cholewińskim, a w Lipnie ks. W. Maronem 36 . 
W dziedzinie gospodarcz
 ogromną. rolę odgrywały organizacje spół- 
dzielcze, w tym działalność mleczarska. Znanym ze swej aktywnej dzia- 
łalności był rypiński Bank Spółdzielczy. Mimo trudności gospodarczych, 
w obydwu powiatach podejmowano szereg działań I inicjatyw lokalnych, 
których celem było odrobienie zaległości okresu niewoli narodowej. Ty- 
tułem przykładu wymienić wypada między innymi budowę szpitala w 
Rypinie, wzniesienie wielu budynków szkolnych, budowę dróg publicz- 
nych, zalesienie dziesią.tków hektarów nieużytków. 
Charakterystyka działalności partii politycznych na omawianym te- 
renie wskazuje, że w całym dwudziestoleciu międzywojennym najwięcej 
zwolenników miały partie o charakterze prawicowym, szczególnie endecja 
i skupione wokół niej siły polityczne, a od 1928 r. Chadecja i PSL-Piast. 
Te ostatnie zdobyły wielu zwolenników zwlaszcza w powiecie lipnowskim. 
Partie prawicy znalazły bowiem poparcie znacznej części klas posiada- 
jących, w tym ziemiaństwa, które wobec braku na Ziemi Dobrzyńskiej 
rodzim
 burżuazji, zajmowało w życiu politycznym I gospodarczym miej- 
sce dużo poważni
sze, niż można by to określić na podstawie jego pozycji 
ekonomicznej, czy też liczebności. Niebagatelny wpływ odgrywało ducho- 
wieństwo. Znaczne wpływy notowała także Polska Partia Socjalistyczna 
oraz Komunistyczna Partia Polski. Silnym ośrodkiem tych ostatnich był 


36 AP-Włocławek. Akta starostwa pow. włocławskiego. sprawozdanie UWW, 1936 z 25.XI; 
AAN CA KC PZPR, UWW. sprawozdanie 1O.I1I.1932; Sytl.l.cu;Ja spoleczno-polityczna, passim. 
Na dzień l stycznia 1937 r. w powiatach I1pnowsklm I ryplńsklm spośród polskich organizacji 
społecznych działały: Związek Strzelecki. Związek Młodej Wsi Woj. Warszawskiego, Mazowiecki 
Związek Młodzieży Wiejskiej "Wici", Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej. Katolickie 
Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej. Towarzystwo Uniwersytetów Robotniczych. Organizacja 
Młodzieży Pracującej, Związek Harcerstwa Polskiego. Legion Młodych, Kółka Rolnicze, Koła 
Gospodyń Wiejskich. Związek Ziemian, Stowarzyszenie Zjednoczonych Ziemianek. Związek 
Zawodowy Rolników, Związek legionistów, Związek peowiaków, Związek Inwalidów 
Wojennych, Związek Rezerwistów, Związek Oficerów Rezerwy, Związek Podoficerów Rezerwy, 
Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet. Związek Obrony Powietrznej I Przeciwgazowej. Liga 
Morska I Kolonialna, Polski Czerwony Krzyż, Stowarzyszenie Ochotnicze Straży Pożarnej, 
Związek Nauczycieli Polskich. Katolickie Stowarzyszenie Kobiet. Katolickie Stowarzyszenie 
Mężów. Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół". 


23
>>>
n 


m 


, , 


I 
I 


pantowi był nader tragiczny. W publicznej egzekucji zamordowano 10 
osób, w obozach koncentracyjnych śmierć poniosło 9 osób, a w więzieniu 
w Lipnie zamęczono 4 osoby. Dodać w tym miejscu trzeba, że sprawoz- 
danie prezydenta rejencji kwidzyńskiej z 13 grudnia 1941 r. podawało, 
że Gestapo ustaliło 14 członków tej organizacji, a II aresztowano l2 . 
Legion Orła Białego już nigdy nie odbudował się. W marcu 1947 r. 
dokonano ekshumacji zwłok osób zamordowanych w Księtem na cmen- 
tarz parafialny w.ŚwiedŻiebnt sześciu spoczywa w mogile zbiorowej, 
czterech w grobach pojedynczych 13. 
W opisywanych wydarzeniach zwraca uwagę fakt, że prawie wszyscy 
członkowie Legionu Orła Białego byli osobami bardzo młodymi i żaden 
z nich nie przekroczył 30 roku życia. Najmłodszy z członków, ofiar
 
pu blicznej egzekucji w Księtem, Roman Klimowski miał niespełna 14 
lat. Komendant organizacji Jan Turowski liczył zaledwie 19 lat. 
Dodać w tym miejscu trzeba, że według pewnych informaCji, nie- 
którym członkom Legionu Orła Białego uwięzionym w Stutthofie propo- 
nowano współpracę z Gestapo. Masowa egzekucja w Księtem oraz cał- 
kowita likwidacja członków tej organizacji potwierdza najzupełniej, że 
żaden z członków tej organizacji współpracy takiej nie przyją.ł14. 
Gestapo, śledząc powstający ruch oporu, szczególnie interesowało 
się osobami, które, zdaniem miejscowych .Niemców, czynnie zaangażo- 
wane były w działalności politycznej przed wybuchem wojny. Przykładem 
tegoż jest m.in. fakt aresztowania w czeIWCU 1941 r. w Okalewku Wła- 
dysława Domagalskiego, używającego później pseudonimu "Kowal". przez 
trzy miesiące przetrzymywany on był w więzieniu w Brodnicy, gdzie 
został dotkliwie pobity w czasie prowadzonych przesłuchań 15. 
Silnie rozbudowany aparat policyjny miał za zadanie utrzymywać 
terror, a także rozeznawać nastroje i dążenia ludności. W tym celu 
wszystkie rodzaje policji działające na omawianym terenie rozbudowały 
siatki konfidentów. Rekrutowali się oni zarówno z Niemców, ale również 
i ze zdeprawowanych Polaków. Ponadto, szczególnie Gestapo, korzystało 
z tzw. "donosicieli", których jedynym zdaje się obowiązkiem była obser- 
wacJ a, co działo się w środowisku, w którym pracowali. Szewc Adam 
Termiński z Kikoła, na skutek donosu Niemca Rewarta, został areszto- 
wany za to, że publicznie mówił, iż Niemcy przegrają wojnę. Został osa- 
dzony w obozie koncentracyjny, gdzie poniósł śmierć. 


I 
l', li 
I 
II 
II.. 


I 
il 
lo 
'I 
( 
"11 


l 
! 


12 AP-Bydgoszcz. Regierung Bromberg. sygn. 151, zob.: M. E. J e z I e r ska. Straceni 
w obozie Stutthof, Stutthof. Zeszyty Muzeum, nr 7. 1987. s. 189. 196: s. S u s z Y ń s ki. 
Rozbicie przez Gestapo. s. 109-113. 
13 AGKBZPNP. sygn. 24. k. 294-295: tamże. ankieta GK .Egzekucje" - Kslęte. pow. 
Rypin: Alert ZHP. t. 2. k. 27; AOKBZPNP-Bydgoszcz . ankieta "Egzekucje" - Kslęte: 
AP-Bydgoszcz. akta OKBZPNP. teczka "Zbrodnia na terenie Ryplna I powiatu". Wojewódzki 
Obywatelski Komitet Ochrony Pomników Walki I Męczeństwa-Bydgoszcz, k. ewidencyjna 
nr 14. pow. Rypin. 
14 T. J a s z o w s k I. Gestapo. s. 62. 
15 B. D Y m e k. Mazowieckie rodziny. s. 67. 


262
>>>
Konfidenci Gestapo najczęściej korzystali z pewnych uprawnień, 
które ułatwiały im wykonywanie powierzonych zadań. Jeden z mieSz- 
kańców Bieżunia, K. otrzymał od Gestapo pozwolenie gry na akordeonie 
na terenie trzech powiatów. Wśród konfidentów rypińskiego Gestapo 
występowali m. Stanisław Skalski z Rypina, Franciszek Suchara, pseud 
"Franz", "Artur" i J. Jędrzejewski. Deklarację współpracy z Gestapo podjął 
także Antoni Kruszyński, były członek KP PPR w Rypinie 16 . natomiast 
policja bezpieczeństwa kandydatów na konfidentów szukała nierzadko 
wśród Polaków odbywających kary aresztu w Lipnie i Rypinie. Między 
innymi wspomniany wyżej F. Suchara, aresztowany za sprawy nie mające 
nic wspólnego z polityką, w czasie pobytu w więzieniu śledził więźniów l 7 . 
Największą groźbę dla zorganizowanego ruchu oporu stanowili kon- 
fidenci zwerbowani wśród uczestników oddziałów i grup partyzanckich, 
względnie sympatyków ruchu oporu. Stanisław Skalski, obseIWując by- 
łych działaczy KPP, naprowadził następnie Gestapo na ślady działalności 
lewicowej na terenie powiatu rypińskiego 18 . 
Doskonałym przykładem werbowania konfidentów Gestapo wśród 
ludzi odbywających kary więzienia jest sprawa rozbicia wspomnianej już 
organizacji konspiracyjnej "Młody Las". Rozwinęła ona swOją działalność 
także na terenie Jabłonowa Pomorskiego, gdzie kierownikiem organizacji 
był Bernard Welsand. Na początku 1942 r. do organizacji wstąpił Bernard 
Czołba, 32-letni wówczas pracownik Banku Spółdzielczego w Brodnicy, 
człowiek bardzo energiczny i rzutki. Niebawem został on aresztowany za 
udział w konspiracyjnym zebraniu na terenie powiatu wąbrzeskiego, a 
następnie przewieziony do Gestapo w Grudzią.dzu. Po kilku dniach opu- 
ścił on więzienie już jako agent Gestapo, podejmując stałą współpracę 
z szefem komórki do spraw konfidentów grudziądzkiego Gestapo Beno 
Hennigiem. Czołba bywał odtąd w Malborku, Jabłonowie i Tczewie, gdzie 
zbierał informacje o członkach "Młodego Lasu". Z Hennigiem spotykał 
się w umówionych punktach na cmentarzu ewangelickim w Brodnicy. 
Na jego polecenie szczególne zainteresowanie przejawiał tymi członkami 
"Młodego Lasu", który mimo posiadania III grupy niemieckiej listy na- 
rodowej, nie chcieli iść do Wehrmachtu. 
Okazją do uderzenia w Związek Polaków "Młody Las" stał się mo- 
ment, kiedy to powołani do niemieckiego wojska członkowie tej organi- 
zacji z Jabłonowa Pomorskiego. Marceli Lewandowski i Zygmunt Kra- 
szewski zaczęli się ukryWać. W styczniu 1943 r. grudziądzkie Gestapo 
przystąpiło do likwidacji "Młodego Lasu". W konsekwencji większość 
członków tej organizacji została ujęta i osadzona w Stutthofie i Maut- 
hausen. Czołba, występujący w Gestapo pod pseudonimem "Hans", oczy- 


16 Rei. w . Gumlński: J. P t a s I ń s k I. Z mazowieckich pól, Warszawa 1968. s. 
242-244; Wieś polska, s. 207; R L e w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 27. 
17 J. P t a s I ń s k I. Z mazowieckich pol, Warszawa 1968. s. 244. 
18 Rei. W. Gumlńskl. 


263
>>>
fi 
II 
i I 


wiście pozostawal dalej na wolności. Z począ.tkiem października 1943 r. 
nawiązał on kontakt z Edwardem Słowikowskim z Polskiej Armil Po- 
wstania. 15 października.tego roku Gestapo dokonalo aresztowania Sło- 
wikowskiego, kierownika tej organizacji. Co prawda Słowikowski vel Ed- 
ward Rudzki przyjął potem także współpracę z Gestapo i na podstawie 
sfingowanej ucieczki z gmachu Gestapo w Bydgoszczy w styczniu 1944 
r. wyszedł na wolność, to jednak winę za jego aresztowanie ponosi Czoł- 
ba l9 . 
W większości jednak konfidenci policji rekrutowali się z różnych 
mętów społecznych, ludzi zdeprawowanych, którzy jeszcze przed wyb1J- 
chem wojny popadli w kolizję z prawem. Opłacani przez okupanta, w 
zależności od wyników swej brudnej pracy, wykazywali pełną gorliwość, 
by uzyskać jak największe wynagrodzenie. Przykładem takiej postawy 
jest sprawa rozbicia tworzących się na terenie powiatu lipnowskiego 
komórek Komendy Obrońców Polski. Aktywny członek KOP-owskiej ko- 
mórki w Czernikowie k. Lipna, przedwojenny policjant Jędrzejewski oka- 
zał się konfidentem Gestapo. Jego działalność doprowadziła do masowych 
aresztowań członków KOP-u w Toruniu, Brodnicy, Tczewie, Bydgoszczy 
i Chojnicach 2o . Podobną działalność notowano na tym terenie w cią.gu 
całego okresu okupacji. 21 listopada 1944 r. rzekomy partyzant - agent 
Gestapo naprowadził żandarmerię na kwaterę partyzancką. 
W powiatach lipnowskim, rypińskim i są.siednim - sierpeckim roz- 
pracowywaniem PPR i jej ramion zbrojnych - GL i AL w latach 1943-1944, 
jak zdołano ustalić, zajmowało się 17 agentów Gestapo. Część z tych 
osób została przez władze- polskie zidentyfikowana po zakończeniu wojny 
i postawiona przed sądem. Według por. M. Lipki z Komendy Głównej 
MO za współpracę z Gestapo zostali skazani na kary więzienia: Stanisław 
Skalski, Antoni Kruszyński, Bolesław Tyszka i Zygmunt Chmielewski. 
Jak wynika z akt przeciwko temu ostatniemu, nie udała się jedyni.e 
próba wprowadzenia agenta do konSpiracyjnej PPR w powiecie lipno- 
wskim w końcu 1943 r l . 
W pieIWszym okresie walki ze zorganizowanym ruchem oporu re- 
jestrowani byli przede wszystkim członkowie POZ ..znak
 i ZWZ. 10 
czeIWca 1941 r. podczas prowadzonego nasłuchu radiowego w mięjsco- 
wości ugoszcz w powiecie rypińskim zostali aresztowani przez żandar- 
merię członkowie ZWZ Władysław Golus, Mieczysław Wożniakowski i 
Kukowski. W ręce Niemców wpadł także aparat radiowy i słuchawki. 
Kukowski po kilku dniach został zwolniony. Natomiast Golus i 
Wożniakowski zostali osadzeni w areszcie śledczym w Grudziądzu, gdzie 
byli przetrzymywani do kwietnia 1942 r. Następnie skierowano ich do 


19 K C I e c h a n o w s k I. Ruch opon.!. Warszawa 1972. s. 138-147; T. J a s z o w- 
s k I. Gestapo, s. 58-60. 104-108; J. Ślą s k I. op. clt., t. 5-6. s. 226-227. 
20 K. C I e c h a n o w s k I. Ruch opon!. Warszawa 1972. s. 92; R. L e w a n d o w- 
s k I. Martyrologia, s. 29. 
21 J. P t a s I ń s k I. Na póŁnoc. s. 170.407. 


264
>>>
KL OŚwięcim, gdzie po 6 tygodniach zostali zamordowani. Golus. zginął 
na bloku II, cela 22. 
W toku dalszych rewizji w Ugoszczu i okolicy, w ręce policja wpadła 
przechowywana radiostacja w lesie koło Okonina. Zlikwidowanie punktu 
nasłuchu radiowego w Ugoszczu stało się za przyczyną donosu Polki - 
mieszkanki Ugoszcza. 22 Na skutek donosu w 1941 r. aresztowano także 
organizatora punktu nasłuchu radiowego Polskiej Organizacji Zbrojnej 
Witolda Porębskiego z Osieka w powiecIe lipnowskim. Został on areszto- 
wany razem ze swoimi współpracownikami Tadeuszem Sczepkowskim i 
Brzozowskim. Wszystkich wywieziono do obozu w Stutthofie. Poręb ski 
tam poniósł śmierć, Brzozowski zginął w Oświęcimiu. W 1944 r. zamor- 
dowani zostali w. Stuttnofie Dominik Miłkowski i Leon Frymarkiewicz 
z Ławiczka. Niebawem aresztowano także innego współpracownika Po- 
rębskiego, Wacława Densta. Drugi współpracownik Leonard Jankowski, 
nauczyciel ze Skępego, zdołał ujść do Warszawy. Mimo to Niemcy zemścili 
się na całej rodzinie, aresztując siostrę Wiktorię Szydłowską wraz z m
- 
żem Zygmuntem oraz braci Czesława i Władysława. Cała czwórka zginęła 
w obozach koncentracyjnych. W czasie próby aresztowania Leonarda 
Jankowskiego, Niemcy ujęli w dniu 26 marca 1941 r. innego organizatota 
ruchu oporu w Skępem, Zbigniewa M otylińskiego , pseud. "Zbyszko". 
NajpieIW był on publicznie katowany na oczach matki na rynku w Skę- 
pem, a następnie osadzony w Stutthofie, gdzie zginął 5 października 
1941 r. 23 
Okupant hitlerowski rozprawiał się surowo z wszelkimi nawet pró- 
bami oporu bądź zamierzonym łamaniem ustalonych przez Niemców 
norm zwyczajowych. Przykładów takich działań jest aż nadto duż0 24 . W 
maju 1941 r. w czasie wysiedleń mieszkańców wsi Obrowo, gmina Czer- 
nikowo u jednego z mieszkańców znaleziono pistolet. SS-Untersturm- 
ff1hrer Abel rozkazał go natychmiast rozstrzelać. Następnie aresztowano 
także sporą grupę mężczyzn, z których w dniu 5 czeIWca na miejscu 
rozstrzelano 10 osób z kręgu znajomych i rodziny wcześniejszej ofiary.25 
Innych Polaków z tego terenu za posiadanie broni kierowano do obozów 
koncentracyjnych,. gdzie stawiani byli przed sądami specjalnymi. Między 
innymi Sąd Specjalny w Bydgoszczy w dniu 17 grudnia 1941 r. skazał 
na śmierć Józefa Witkowskiego ze Smółnik. Wyrok wykonano 6 lutego 
1942 r 6 . W marcu 1942 r. w Nowogrodzie w powiecie lipnowskim are- 
sztowano, pobito a następnie rozstrzelano Władysława Ciechanowskiego 
tylko za to, że "nie zdjął czapki przed oddziałem SA". W kwietniu 1942 'r. 


22 ReI. J. Golus. 
23 W. D r z e w I e c k I. Walka t męczeństwo mieszkańców. s. 98: R L e w a n d o w- 
s k I. Martyrologia, s. 27. . 
24 R L e w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 27. 
25 AP-Bydgoszcz. Regierung Bromberg. sygn. 151. sprawozdanie prezydenta rejencji 
kwidzyńskiej z 13 XII 1941 r. 
26 E. Z a r z y c k I. op. cit., s. 86-87. 


265
>>>
r I 


II 
I 
iii 
I 


w trakcie ucieczki. z więzienia zraniono dwóch policjantów. W odwecie 
za ten czyn 20 kwietnia rozstrzelano 10 Polaków we wsi Mazowsze, a 
27 kwietnia tego roku 10 innych mieszkańców Nowogrodu 27 . 
Za udział w ruchu oporu aresztowano także mieszkańców Dobrze- 
jewic, członków OSP. W czelWcu 1941 r. aresztowano Władysława Przed- 
pełskiego, 27 lipca tego roku otrzymał on w Lipnie wyrok śmierci i 
został stracony w nieznanych okolicznościach. W 1942 r. za przyną.- 
leżność do konspiracji antyhitlerowskiej aresztowano Feliksa Buraka 
i Bronisława Chmielewskiego. Obydwoje zostali straceni w nieznanych 
okolicznościach 28 . 


2. PLANOWA WALKA Z RUCHEM OPORU 


I' 
I 


Wiosną 1943 r. Gestapo przy udziale konfidentów wpadło na ślady 
działalności na tym terenie Polskiej Organizacji Zbrojnej i Armii Krajowtj. 
Niebawem organizacje te wstały rozpracowane przez hitlerowskie organy 
policY.jne. Trudno jednoznacznie ustalić, jak doszło do rozpracowania tych 
organizacji. Sprawozdanie prokuratora generalnego Okręgu Gdańsk - Prusy 
Zachodnie z 3 czelWca 1943 r. podawało, że na początku maja tego roku 
w okolicach Lipna dwaj żąndarmi najechali motocyklem na linkę drucianą 
rozciągniętą. nad szosą. W związku z tym zajściem Gestapo podjęło poszu- 
kiwania sprawców, które doprowadziły do znalezienia list członków polskiej 
organizacji konspiracyjnej, a następnie ujęcia jej członków2 9 . 
5 maja 1943 r. aresztowano czołowych działaczy Polskiej Organizaćji 
Zbrojnej w powiecie lipnowskim. Lipnowska placówka Gestapo przeprowa- 
dziła re
e w miejscowości Józetkowo w wyniku, której przejęto maszynę 
do pisania, powielacz (używane do druku "IskIy Wolności"), a także przy- 
gotowane legitymacje członkowskie. Wtedy to ujęto grupę członków na czele 
z Czesławem Lulińsklm, zastępcą komendanta Obwodu AK "Postój". Wy- 
ją.tkowe bestialskie przesłuchania doprowadziły do dekonspiracji innych 
żołnierzy tej organizacji, w tym również na terenie sąsiedniego Obwodu 
"Borowiki". W ciągu jednego dnia aresztowano 106 członków konspiragi. 
W jednej z najaktywniejszych placówek POZ-ZWZ-AK w Józefkowie 
k. Skępego 5 maja 1943 r. aresztowano Wacława Lulińskiego, jego żonę 
Józefę, córkę Natalię, wspomnianego już syna Czesława, Edmunda Ru- 
szkowskiego - młodego nauczyciela, początkującego publicystę z Żagna, 


" 
,1. 


II 
'III 


! I 
'III 
IIII ,I 
i : I 
I 


27 J. S z I II n g. Ziemia Dobrzyńska, s. 166. 
28 S. G I z I ń s k I. Historia Dobrzęjew!c t Straży Ogniowej 1894-1994, Obrowo 1994. 
s. 17-18. 
29 AP-Gdańsk. Oberlandersgerlcht Danzlg. sygn. 3069: ..Anfang Mai d. Js. fuhren zwel 
Gendarmerlebeamte In der Geg:nd von Lelpe mit Ihrem Kraftrag gegen ein fiber dle Strasse 
gespannten Drahtsell. Aus Anlass dleses Vorganges setzte eintrogrossere Fehndung der 
Staatspollzel eln. dle zur Aufdeckung elner polnlschen Wlderstendsbewegung und zur 
Auffindung elner Personalkartel fUhrte. Zahlrelche Festnahmen sind berelts er-folgt". 


266 


, 
,1'1'
>>>
Jerzego Ruszkowskiego, Józefa Jasińskiego, Lucjana i Stanisława Bar- 
szczewskich, Józefa Marcinkowskiego, Józefa Walewskiego, Ludwika Paś- 
niewskiego, Stefana Frydryszewskiego. E. Ruszkowski tego samego dnia 
został zamordowany w więzieniu w Lipnie. W Luliński został zakatowany 
12 maja tego roku w więzieniu w Grudziądzu 3o . 
W Skępem tego samego dnia aresztowano Antoniego Drabińskiego, 
Lubomira Narczewskiego, Józefa i Tadeusza Michalskich, Zdzisława Mał- 
kiewicza, Eugeniusza i Mariana Wodzyńskich i Antoniego Skibiekiego. 
Poprzez więzienie 
 LipIIie, a następnie w Grudziądzu wszyscy areszto- 
wani trafili do obozu w Stutthofie, a stamtąd niektórzy jeszcze do innych 
obozów śmierci. Roman Tarnowski, ślusarz z Lipna, po przewiezieniu 
do więzienia Gestapo w Grudziądzu, w czasie prowadzonego śledztwa 
został okrutnie zmasakrowany. W takim stanie trafił do KL Stutthof f. 
Tam był ratowany przez innych aresztowanych członków AK z tego po- 
wiatu, m.in. przez mgra farmacji Juliana Majewskiego i dr. Kaczyńskiego. 
Dzięki ich pomocy wyleczył się i przeżył obóz. Antoni Drabiński ze Skę- 
pego trafił do obozu Buchenwald, gdzie został zamęczony. Więziony był 
także mgr farmacji, Antoni Dembiński ze Skępego, aresztowany w maju 
1943 r., został zamordowany w Buchenwaldzie. W Stutthofie więzieni 
byli także inni członkowie AK: Zygmunt Grefkowicz z Chudzewy, Antoni 
Dobosz z Lipna i Lucjan Kędzierski z Bobrownik 31 . 
5 maja 1943 r. został aresztowany cały sztab komendy Obwodu 
"Postój". jednocześnie zostali zdekonspirowani dowódcy poszczególnych 
rejonów i placówek, a wśród nich m.in. Józef Sadowski, pseud. "Zagoń- 
czyk", Czesław Luliński, pseud. "Stańczyk", Lubomir Narczewski, pseud. 
"Młot", Zbigniew RamIau, pseud. "Zygmunt", Jan Dunajski, Henryk Ka- 
czorowski, pseud. "Iskra", Kolasiński, Julian Majewski, pseud. "Fabiusz", 
Jaroszyński, pseud. "Stalowy", Roman Tarnowski, pseud. "Pancerz", Ka- 
zimierz Wojciechowski i inni 32 . 
Na podstawi
 zachowanych akt osobowych więzionych członków 
POZ-AK w obozie w Stutthofie można wnioskować, że Gestapo dobrze 
zorientowane było w strukturze tej organizacji. Znało funkcje areszto- 
wanych, a także prawdziwe nazwiska tych, którzy zdołali zbiec. Czesław 
Luliński, syn Wacława z Józefkowa k. Skępego w powiecie lipnowskim 
charakteryzowany był jako referent wywiadu komendanta powiatowego 
AK w Lipnie, który werbował ludzi i był w stanie dostarczać centrali istotne 
informacje wojskowe i gospodarcze. Według wiadomości posiadanych przez 


30 W. D r z e w I e c k I. Walka t IT1J,'czeństwo nauczycieli byłego powiatu lipnowsktego 
w latach 1939- I 945, Iw:J 80 lat ZNP w woj. włocławskim, Włocławek 1985. s. 89: R. L e- 
w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 8. błędnie podaje. że aresztowano Wacława Lulińskiego 
I jego syna Władysława (lJ . Obaj - według niego - zginęli w więzieniu Gestapo w Grudziądzu. 
31 ReI. J. Walewski. A. Tężyckl: R. L e wa n d o w s k I. Martyrologia, s. 21, 32-34. 
32 AP-Poznań. akta Slcherheltsdlenst SS Possen 1939-1945. sygn. 305/4. k. 9-10: reI. 
Z. Grefk1ewlcz. Cz. Lulińskl. H. Kolasiński. A. Zieliński; s. s u s z Y ń s k I. Wsypa w 
AnnU Krą/owEj. Gazeta LIpnowska. nr 3. 1989. s. 2. 


267
>>>
:j I 
11 
1. 1 
i l 
1/ 
I 
II 


1:'1 1 


Gestapo Luliński sporządzał listy Niemców szczególnie wrogo odnoszą- 
cych się do Polaków. MateIiały potwierdzały takie istnienie w domu 
Lulińskich w Józefkowie wytwÓrni fałszywych dokumentów oraz posi?- 
danie przez Czesława Lulińskiego broni palnej. W związku z tym w 
następnych tygodniach ujęto i aresztowano, a potem osadzono w tym 
obozie pozostałych aktywistów tych organizacji 33 . 
Także 5 mąja 1943 r. aresztowany został komendant Obwodu AK 
"Borowiki" (Ryp in) kpt. Antoni Zieliński oraz aktyw tej organizacji: por. 
Stefan Guzek, Eugeniusz Wodzyński, ppor. Longin Marzygliński, pseud. 
"Lon", Stanisław Arent, pseud. "Sak". 6 mąja tego roku ujęto ppor. 
Mariana Łapkiewieza, Henryka Kolasińskiego, pseud. "Bronek", kpr. 
Franciszka Kulwiekiego i pchr. Kazimierza Kosakowskiego, 7 mąja are- 
sztowano sierż. Jana Marynowskiego, st. sierż. Zacheusza Podlińskiego 
oraz Szczepana Podlińskiego. Tylko dzięki przytomności umysłu żona 
jednego z działaczy Armii Krajowej, S. Guzka, przy współudziale Kazi- 
mierza Rydzyńskiego w Gwardii Ludowej, zdołała zniszczyć skrzynkę z 
dokumentacją. organizacji 34 . 
W tym samym-czasie kontynuowano aresztowania członków POZ i AK 
na terenie powiatu lipnowskiego. 6 maja 1943 r. zatrzymany został Antoni 
Błaszczyk, pseud. "Siekiera", komendant I rejonu AK w obwodzie lipno- 
wskim i jednocześnie dowódca placówki Klokock, a także Józef Walewski, 
dowódca placówki Skępe i Józef Sawieki, pseud. "Sowa", dowódca II rejonu 
w Obwodzie "Postój". Oprócz wcześniej wymienionych w Lipnie aresztowani 
zostali: Antoni Chojnieki, Alicja Cząjka (Skalska), Helena Cząjka, Władysław 
Czajka, Aleksandra Jurkiewicz (Wysocka), Jan Jurkiewicz, Teodo
a K1.- 
czorowska, Franciszek Przybylski, Izydor Rynkowski, Bogdan Ruszkowski. 
W. Czajka zmarł w czasie ewakuacji obozu. Jego żona Helena i córka Alicja 
uciekły z tego transportu, ratując się od śmierci 35 . 
10 mąja 1943 r. aresztowano w Żuchowie w powiecie lipnowskim 
Czesława Olszewskiego, żołnierza Armii Krajowej. Był on więziony w 
Lipnie, Grudzią.dzu, a także w obozie śmierci w Potu licach. Tam więziono 
także jego żonę i dzieci, aresztowanych w listopadzie 1944 r. Razem z 
Olszewskim aresztowano Romanowskiego, Frankiewieza, rzą.dcę z Karn- 
kowa i Sztankowskiego, nauczyciela z Wymyślina 36 . 
Aleksandrę Jurkiewicz Niemcy aresztowali na dworcu kolejowym w 
Lipnie. Po latach tak wspominała tę chwilę: "Wskazała mnie gestapowcom 
Niemka, która pracowała ze mną. w sklepie. Podeszło do mnie dwóch 01- 


II 
I 
I 


II 


I 


33 AM-Stutthof. teczki osobowe członków POZ; T. J a s z o w s k I. Gestapo, s. 124-125; 
BA Koblenz. R. 58/210. Meldung wlchtiger stastspolizellicher Erel
nisse. nr 4 z 28 V 
1943. Pismo to stwierdzało. że większość członków POZ została aresztowana I przez to 
organizacja została zniszczona. Stwierdzenie to mijało się ze stanem faktycznym. 
34 M. Kra j e w s k I. S. S u s z y ń s k I. op. clt.. s. 788. 
35 R. L e w a n d o w s k I. Martrologia, s. 31-33: A. W Y s o c k a. Cichy źołnierz A
, 
Gazeta LIpnowska. nr 8. 1991. s. 4. 
36 R. L e w a n d o w s k I. Martrologia, s. 32. 


268
>>>
brzymiCh gestapowców. Jeden zapytał: - Fraulein Aleksandra Jurkiewicz? 
Nie umiałam zaprzeczyć. Zaprowadzono mnie do samochodu, w którym 
siedziała blada, wydawało ml się też, że bardzo przestraszona wspo- 
mniana Niemka, Wacła
a Umerle. Gestapowiec zaraz zabrał z moich 
kolan torebkę. Kiedy pojechaliśmy do Schutzpolizei wysypano zawartość 
torebki na stół i natychmiast znaleziono zatruty cukierek. Gestapowiec 
powiedział: "To wystarczy. Taki sam cukierek znaleziono u herszta bandy, 
Czesława Lulińskiego". Następnie Niemka, rozbierając mnie do naga, 
przeprowadziła szczegółową. rew
ę. Po re
i trzech gestapowców za- 
brało mnie do czarnego auta i pojechaliśmy do mojego domu. Podczas 
rew
i znaleziono gazetkę "Iskra Wolności" i cztery tysiące znaczkó
, 
które zakupiłam dla Czesława Lulińskiego". Po przesłuchaniu w lipno- 
wskim areszcie A Jurkiewicz została przewieziona do więzienia Gestapo 
w Rypinie, potem w Grudziądzu, a następnie do obozu w Stutthofie. 
Tam także trafili inni aresztowani członkowie i aktywiści Armii Krąjowej 
w Obwodach "Postój" i "Borowiki"37. 
8 mąja 1943 r. niemleckie władze policyjne przeprowadziły dalsze 
aresztowania przywódców oraz szeregowych członków organizacji w terenie. 
Tego dnia ujęto st. wachm. Franciszka Wysockiego i kpr. Stanisława Dę- 
bowskiego z Rypina, plut. Leonarda Lewandowskiego i Jana Sternickiego 
z Okalewa, Bogusława Dudę i Czesława Nowińskiego ze Skrwilna, ppor. 
Heruyka Kaczorkiewicza i ppor. Jana Bukowskiego z Dobrzynia n. DIWęcą, 
por. Stanisława Żywocmskiego i kpr. Jana Zabłotnego z Płonnego, st. 
wachm. Jana Karasia z Osieka i kpr. Edmunda Pypkowskiego z Dulska. 
W Stalmlerzu, gmina Chrostkowo aresztowany wstał por. Heruyk Kopczyń- 
ski, pełniący w tym czasi
 funkcję rejonowego inspektora Inspektoratu AK 
Włocławek. W dniach 8 do 10 maja tego roku ujęci zostali członkowie Annii 
Krąjowej placówki Okalewo w powiecie rypińskim. 8 i 9 maja aresztowani 
zostali Jan Brudnicki, Jan Kuciński, Józef Stawicki, a dzień później Sta- 
nisław Różański, natomlast 20 czeIWca - Antoni Becmer. Kpr. Czesław 
Malinowski i Adam Pankowski oraz ppor. Zygmunt Turkot z placówki 
AK Rypin aresztowani zostali 19 maja 1943 r. Organizator komórek 
ZWZ-AK w rejonie Okalewa, nauczyciel Stanisław Arent oddany został 
w ręce Gestapo przez koruidentów: nadleśniczego lasów okalewskich 
Małyszkę i sklepikarza Jarońskiego. Z okalewskiej grupy AK do Stutthofu 
zesłano: Leonarda Lewandowskiego, Szczepana i Zacheusza Podlińskich, 
Jana Rucińskiego i Stefana Różańskiego. Stamtą.d powrócił tylko ten 
ostatni. Oblicza się, że w maju i w czeIWCU 1943 r. na terenie Ziemi 
Dobrzyńskiej aresztowano około 160 osób, członków POZ_AK 38 . 
Wśród byłych członków POZ, a także ZWZ-AK powiatów lipno- 
wskiego i rypińskiego podzielone są zdania, co do przyczyn aresztowań 


37 ReI. S. Dąbrowski. H. Szulc; M. Kra j e w s k I. Eksterminacja nauczyciel t, s. 
10-12-13; A. W Y so c k a. Cichy żołnierz AK. Gazeta LIpnowska. nr 8. 1991 . s. 4. 
38 ReI. M. Przybysz. s. RóżańskI. s. Sadowski. G. Stachiewlcz; S. A r e n t. B. K a p- 
łan. op. cit.. s. 161-162: R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia. s. 31. 


269
>>>
I 
II 
I 


II 


w pieIWszej połowie maja 1943 r. Panuje m.in. pogląd, że wtyczką Ge- 
stapo w AK był Stanisław Lipiński, pseud. "Żółty", "Brat". Jeszcze inni, 
jako sprawcę masowej "wsypy" uważaj ą Józefa Sadowskiego, pseud. "Za- 
gończyk" . 
Ten ostatni w swojej relacji z 25 sierpnia 1974 r. zdecydowanie 
zaprzecza, twierdząc, że "będąc aresztowanym przez Gestapo w maju 
1943 r., mimo dekonSpiracji, że posiadam broń i spisy przeszło tysiąca 
ludzi, mimo katowania, gdzie często traciłem przytomność materiałów 
tych nie wydałem. W 1946 r. zostałem uwięziony i sądzony jak hitlerowiec 
na podstawie zeznań podłych ludzi, którzy do dziś oskarżają jeszcze 
mnie. Sąd mnie uniewinnił, bo udowodniłem winę i kłamstwo świadkom 
i to, że wytrzymałem jak w Gestapo badania, gdzie siłą zmuszano mnie 
do przyznania się do niepopełnionych czynów. W 1950 r. zostałem ska- 
zany na 10 lat więzienia za posiadanie wiele broni i amunicji oraz ewi- 
denqi 1143 żołnierzy AK i różnych materiałów w czasie swojej służby w 
AK. Wyrok ten jest dowodem, że w Gestapo nikogo nie wydałem, a co 
by było gdybym nie wytrzymał w badaniach? Tragedia powiatu lipno- 
wskiego nie skończyłaby się na wysłaniu do obozów kilkunastu, lecz 
masowych mordach (...)"39. 
Według relacji Urszuli Zdrojewskiej, zamieszkałej do 1950 r. w 
i- 
pnie, człowiekiem, który spowodował masowe aresztowania w powiecie 
lipnowskim i rypińskim w maju 1943 r. był Karol Napolski, który po 
zakończeniu wojny sądzony był i skazany za współpracę z niemieckimi 
władzami bezpieczeństwa 4o . 
Wśród przyczyn masowych aresztowań członków POZ i ZWZ-AK na 
terenie obydwu omawianych tu powiatów wymienia się także inne. Czło- 
nek POZ w Józefkowie k. Skępego, Edward Muszyński nie robił tajemnicy 
ze swego udziału w organizacji przed swym teściem, Franciszkiem Le- 
wandowskim, podsołtysem wsi. Ten ostatni miał pewne wykroczenia 
kontyngentowe wobec Niemców i w tym momencie zwerbowany został 
jako agent Gestapo przez zastępcę komendanta posterunku żandarmerii 
w Skępem, Josefa Modera. Jest faktem, że po aresztowaniu Wacława 
Lulińskiego doszło do konfrontacji w lipnowskim więzieniu właśnie z 
Lewandowskim. Po wkroczeniu wojsk radzieckich w styczniu 1945 r., 
Lewandowski został aresztowany i zginął w nieznanych okoliczno- 
ściach 41. 
Aresztowania członków i sympatyków POZ i ZWZ-AK tIWały przez 
dłuższy czas aż do jesieni 1943 r. 16 czeIWca tego roku aresztowano w 


I 
'I 


39 ReI. J. Sadowski. 
40 ReI. U. Zdrojewska. 
41 Rel. A. Tężyckl: W. D r z e w I e c k I. op. cit.; T. J a s z o w s k I. Gestapo. s. 124. 
A Tężycki w swojej relacJI do autora nie wymienia nazwiska zdraJcy. mówiąc. że "rolnika 
otoczono ochroną. były próby zlikwidowania go". s. s u s z Y ń s k I. Wsypa, s. 2 nazwiska 
Muszyńskiego I lewandowskiego wymienia tylko z pierwszej litery jako .Edward M. I 
Franciszek L.". 


I I 
I;i 
l 


270
>>>
Skępem Władysława Drabińskiego, ojca Antoniego, pseud. "Czarny". 
Sprawa ta znalazła swoje odbicie w piśmie Gestapo w Grudzią.dzu z 8 
lipca 1943 r. i prezydium policji w Bydgoszczy z 23 lipca tego roku 42 . 
We wrześniu tego roku aresztowania objęły nawet członków POZ, którzy 
wcześnij zostali wywiezieni z tych terenów na przymusowe roboty do Niemiec. 
Niektórym członkom konspiracY.jnych organizacji w ostatniej chwili 
udało się ujść i przez to uniknąć aresztowania. Większość z nich prze- 
niosła się na inny teren. Tak postą.pił m.in. działacz POZ ze Skępego 
Antoni Tężycki, który za pośrednictwem pracowników urzędu gminy _ 
Polaków otrzymał "lewy" dokument tożsamości i pod zmienionym nazwi- 
skiem Stanisława Terebińskiego ukrywał się do końca wojny w są.siednim 
powiecie sierpeckim. Podobną. drogę wybrali także inni aktywiści POZ 
ze Skępego: Józef Rumiński i Józef Drabiński. Natomiast Hieronim Bo- 
guszewski na wieść o aresztowaniach aktywu Armii Krajowej w tym 
rejonie, uciekł do Rostocku, gdzie podjął pracę i doczekał wyzwolenia. 
Jeszcze inni wybrali drogę przejścia do lasu. Tak postą.pił Adam Marci- 
niak ze Skępego, który z niewielką. grupą. podjął działanie zbliżone do 
partyzantki. Z grupą. Marciniaka współdziałała mieszkanka Skępego, Ma- 
ria Napiórska, która dostarczała żywność do leśnych bunkrów. W zimie 
1943/44 r. została jednak schwytana. Marciniak został ujęty w czasie 
próby ucieczki pod wsią. Jasień, a następnie l stycznia 1945 r. rozstrze- 
lany43. 
Niektórym spośród ar-esztowanych członków Armii Krąjowej tego terenu 
udało się zbiec z Więzień Gestapo. Henryk Kopczyński, pseud. "Surma" 
uciekł z aresztu w Rypinie. Stefan Guzek, pseud. ..Michał" i Zygmunt 
Turkot, pseud. "Michał" zdołali zbiec z więzienia w Grudzią.dzu. Jednak w 
ramach akcji represyjnej w dniu 21 czelWca 1943 r. Gestapo aresztowało 
ich żony, Marię Turkot i Jadwigę Guzek, osadzając je w obozie koncentra- 
cyjnym w Stutthofie. Inni natomiast, jak np. Konstanty Kamiński, Jan 
Cendrowski, Aleksander Stankowski, Bogdan Kurzątkowski i Stanisław 
Prusiewicz, zdołali zbiec, ratują.c się przed aresztowaniem 44 . 
Poważna większość uwięzionych członków Armii Krajowej nie zre- 
zygnowała z walki również w czasie pobytu w więzieniach i obozach 


42 Nakaz wyjaśnlał:"Er gefaerdet nach dem Ergebnlss der staatspolizelichen 
Feststellungen durch seln Verhalten den Bestand und dle Slcherchelt des Volkes und 
Staates. indem er dadurch. dass re drlngend verdaechlUg 1st. der Widerstandsbewegung 
"Polska Organizacja Zbrojna" anzugehoeren Vermuten laest. er werde slch In Frelhelt zum 
Schaden des Dautschen Reichen Relches hochverraeterlsch betaetigen". 
43 AOKBZPNP-Bydgoszcz. protokół Gestapo Bydgoszcz z 2 I 1945 r. o ściganiu I rozbiciu 
w lasach skępskich grupy A. Marciniaka; reI. A. Tężyckl: W. D r z e w i e c k I. Walka i 
męczeństwo mieszkańców, s. 100-101; R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 28. 33: 
Słownik uczestniczek walk
 s. 286: M. Kra j e w s kl. Słownik, s. 225. Adam Marciniak 
pozostawił ciekawy pamiętnik. który przechowywany jest w izbie Pamięci Narodowej w 
ZSR w Wymyślinie k. Lipna. 
44 ReI. L. ŹOłoblńskl: M. Kra j e w s k I. S. S u s z Y ń s k I. op. cit.. s. 788: S. 
S u s z Y ń s k I. Wsypa, s. 2: 


271
>>>
Rypin. Ziemia Dobrzyńska okresu międzywojennego przedstawiała zatem 
mozaikę różnych sił społecznych. Sytuacja ta w żaden sposób nie po- 
zwoliła na konsolidację społeczeństwa tej ziemi. Z pewnością. wpłynęło 
to na przebieg akcji eksterminacyjnej prowadzonej przez okupanta w 
latach drugiej wojny, a także na zróżnicowanie ruchu oporu na tym 
obszarze przeciwko polityce okupanta. Znaczne wpływy partii lewicowych 
w okresie poprzedzającym wybuch wojny dały o sobie znać później w 
postaci działalności Polskiej Partii Robotniczej i jej ramion zbrojnych - 
Gwardii Ludowej i Armii Ludowej. 
Wiosną 1939 r. społeczeństwo Ziemi Dobrzyńskiej coraz wyraźniej 
odczuwało stan zagrożenia ze strony faszystowskich Niemiec. Wzorem 
innych miast i regionów polskich w różny sposób wspierało akcję przy- 
gotowania do starcia z przyszłym wrogiem. W dniu 4 czeIWca 1939 r. 
na placu II listopada w Upnie odbyła się wielka manifestacja patrioty- 
czna, w czasie której uroczyście przekazano dowódcy VII OKN, gen. 
Michałowi Tokarzewskiemu i wojewodzie pomorskiemu zakupionych 
przez lipnowian darów na Fundusz Obrony Narodowej, tj. dwudziestu 
karabinów maszynowych i czterech działek. Oprócz tego mieszkańcy 
Ziemi Dobrzyńskiej zbierali znaczne kwoty w związku z rozpisaniem 
subskrypcji na fundusz obrony przeciwlotniczej i FON. 
Powszechnym zjawiskiem były zgłoszenia, szczególnie młodych ludzi 
do prac związanych z kopaniem okopów i rowów przeciwlotniczych 37 . 


5. DZIALALNOŚĆ NIEMIECKICH ORGANIZACJI MNIEJSZOŚCIOWYCH 


Utworzenie w 1924 r. Niemieckiego Związku Ludowego (DW), obej- 
mującego województwo warszawskie i łódzkie, ożywiło mniejszość nie- 
miecką. na terenie Ziemi Dobrzyńskiej. Szybko rosły szeregi członków 
tego związku. W 1930 r. w Lipnie utworzono podsekretariat związkowy 
pod kierownictwem O. Tomma, bowiem szczególnie w tym powiecie no- 
towano żywe zainteresowanie programem DVV. Niemiecki Związek Lu- 
dowy wytępował jako reprezentacja całej ludności niemieckiej w Polsce. 
Wzrost szeregów DVV na tym terenie nastą.pił pod wpływem agitacji hitle- 
rowskiej, a także konkurencyjnej walki z Jungdeutsche Parte i (JDP). Nie- 
miecki Związek Ludowy gwahownie zareagował przeciwko ustawie kościoła 
ewangelicko-augsburskiego w Polsce z 1936 r. Wystąpienia DVV poparU 
wtedy pastorzy z Lipna - Erich Buse i z Rypina - Waldemar Krusche. 
Działalność pastora z Rypina z pewnością przyczyniła się do wzrostu 
aktywności mniejszości niemieckiej w tym powiecie. Zdaniem wielu Po- 
laków, znających bliŻej jego działalność, był on faktycznym przywódcą 
niemieckiej mniejszości na tym terenie. Miał on kilku oddanych sobie 


37 T. Ś w I e c k I. F. W Y b u l t, op. cit., s. 176-178; Z. G ó ź d Ź. 50 lat września. 
Gazeta LIpnowska. nr 2, 1989, s. 1. 


24
>>>
hitlerowskich. Gustaw Stachiewicz, żołnierz AK w Obwodzie "Borowiki", 
prowadził aktywną. działalność konspiracyjną. w niemieckim obozie "Do- 
ra". Podobnych przykładów było więcej45. 
Niezależnie od masowych aresztowań związanych z ośrodkami dzia- 
łania Annii Krajowej w Skępem, Lipnem, Rypinem, Okalewem również 
w maju 1943 r., na skutek donosu jednego z mieszkańców Rętwin gmina 
Płonne w powiecie rypińskim, Gestapo aresztowało aktywnych członków 
Armii Krajowej: rtm Jana Rudowskiego, por. Mariana Borczyńskiego i 
jego żonę Wiktorię oraz wspomnianego kpr. Gustawa Stachiewicza. Bor- 
czyński zginął podczas ewakuacji obozu w Stutthofie w lutym 1945 
6. 
W końcu lipca 1944 r. z polecenia bydgoskiego Gestapo aresztowano 
Marię i Tadeusza Spodniewskich, ofiarnych działaczy Annii Krajowej w 
rejonie Dobrzynia n. DIWęcą.. T. Spodniewski, pseud. "Zbigniew" w latach 
1940-1943 pełnił odpowiedzialną. funkcję łą.cznika w Obwodzie ZWZ-AK 
Ryp in. W końcu 1943 r. dowództwo Okręgu AK "Pomorze" skierowało 
go do niemieckiej fabryki zbrojeniowej w Łęgnowie k. Bydgoszczy. Osa- 
dzony w więzieniu śledczym w Bydgoszczy, przy ul. Wały Jagiellońskie 
4, był przez kilka tygodni okrutnie torturowany, a mimo to nikogo nie 
wydał. 21 sierpnia 1944 r. poniósł śmierć w bydgoskiej katowni. Równie 
bohatersko zachowała się jego żona Maria, która po śmierci męża została 
skierowana do obozu w Potulicach 47 . Inny żołnierz Armii Krajowej, kie- 
rownik szkoły w Nowej Wsi k. Chrostkowa, por. Henryk Kopczyński po 
aresztowaniu w dniu l maja 1943 r. w Stalmierzu k. Chrostkowa, został 
osadzony w areszcie Gestapo w Rypinie, ską.d zdołał zbiec i schronić się 
w Chrostkowie. Następnie został przerzucony do Inowrocławia, gdzie 
objął konspiracyjne stanowisko inspektora Inspektoratu AK Inowrocław. 
W wyniku "wsypy" inowrocławsko-nieszawskiej w październiku i listo- 
padzie 1943 r. został ponownie aresztowany i osadzony w więzieniu 
policyjnym w Forcie VII w Poznaniu. 17 lub 27 kwietnia 1944 r. został 
przetransportowany do więzienia policyjnego w Żabikowie, gdzie w końcu 
lipca tego roku został rozstrzel any 48. 
Represje wobec członków Armii Krajowej tIWały do końca okupacji. 
12 października 1944 r. aresztowany został Witold Skalski z Chodorążka 


, I 


45 ReI. Cz. Luliński..J. Sadowski: M. Kra j e w s k I. s. S u s z y ń s k I. op. cit.. 
s.789. 
46 ReI. W. Borczyńska; K. D u n I n - W ą s o w I c z, Obóz koncentracyjny SttLtthoj. 
Warszawa 1966, s. 247; K. C I e c h a n o w s k I. Ruch OpOn! . Warszawa 1972. s. 354. 
375. M. Kra j e w s k I. Słownik, s. 304-306. 
47 AP-Bydgoszcz. zespół ZW PCK. t. 323; reI. S. Suszyński; M. Kra j e w s k I. 
Eksterminaga nauczycieli, s. 10: R. P lot r o w s k I. Oni byli w plelWszym szeregu. 
. 
8; M. Kra j e w s k I. Słownik, s. 334: K. C I e c h a n o w s k I. Ruch opon!, s. 354. 
363. 376 (tu błędnie podał, że T. Spodniewski został aresztowany w maju 1944 r.. I 
zamordowany w więzieniu w Grudziądzu). 
48 rAP AK. sygn. M-68; W. D r z e w I e c k I. Walka i męczeństwo mieszkańców. s. 
96; M. Kra j e w s k I. Eksterminacja nauczycieli, s. 10. 12 I n.: tenże. Eksterminaqa 
inteligencji, s. 168-169; tenże. Słownik, s. 162; M. Kra j e w s kl. S. S u s z Y ń s ki. 
op. cit.. s. 789. 


272 


II 
I 'Il.l
>>>
w powiecie lipnowskim.' Był więziony w więzieniu w Lipnie, Toruniu, 
Malborku, a następnie w obozie w Stutthofie. Po wyzwoleniu, 12 maja 
1945 r. został zabrany do Szwecji przez CzeIWony Krzyż49. 
Akcje represyjne przeciwko członkom tej organizacji powiązane były z 
falą aresztowań kilkudziesięciu członków w sąsiednim powiecie brodniekim. 
2 stycznia 1945 r. aresztowani zostali małżeństwo Nikodem i Irena Wiwa- 
towscy. Irena była pielęgniarką i pracowała wraz z mężem - chirurgiem w 
szpitalu w Rypinie, a od 1942 r. w Brodnicy. Natomiast 3 stycznia 1945 
r. aresztowano pielęgniarkę z brodniekiego szpitala Halinę Gacę, pseud. 
"Lilia", "Biały Anioł" oraz współpracują.cą z zespołem Sanitarnym WSK ob- 
wodu Brodnica, Mirosławę Karbowską, pseud. "Mirka". Z pomocy pielęg- 
niarskiej Karbowskiej i Gacy korzystali także Żydzi, jeńcy angielscy oraz 
członkowie radzieckich grup desantowych. Po bestialskim śledztwie w wię- 
zieniu w Brodnicy, a następnie w Bydgoszczy zostali zamordowani w nie- 
znanych okolicznościach wraz z transportem 500 więźniów w czasie marszu 
ewakuacY.jnego, prawdopodobnie w lasach nakielskich 50 . W dniu 2 sty- 
cznia aresztowane zostały wraz z małżeństwem Wiwatowskich także 
dwie inne działaczki Wojskowej Służby Kobiet w inspektoracie brod- 
nickim Wanda Cybulska, pseud. "Ada" i Jadwiga Cyrklaff, pseud. "Te- 
kla". One również poniosły Śmlerć w lasach koło BydgoszczTI. 
Władze hitlerowskie zwalcząją.c ruch oporu sięgały do różnych metod, 
które mlaJy utrudnić org
cyjny rozwój ruchu oporu. Wprowadzono tu 
m.in. ograniczenia. się w komunikowaniu się ludności polskiej, zakazano 
Polakom odbywać podróży pociągami, a ludność niemiecką zobowiązano do 
śledzenia i obseIWOWania Polaków. Po aktach sabotażu na kolei w 1943 r. 
na odcinku Sierpc-Rypin i Rypin-Brodnica. Gestapo zastosowało szeroką 
cenzurę korespondencji pocztowej. Urząd Pocztowy w Rypinie konfiskował 
wszystkie listy, w których wzmiankowano o akcjach wykolejenia pociągów w 
tym powiecie. Listy te przekazywane były następnie w ręce Gestapo, które z 
kolei podejmowało obseIWację ludzi zainteresowanych korespondemj ą 52. . 
Wzmagający się terror ze strony okupanta, fala aresztowań członków 
POZ i ZWZ-AK wiosną. i latem 1943 r. skłaniała wielu konspiracY.jnych 


49 R. L e w a n d o w s k I, Martyrologia, s. 33. 
50 B. K a p łan. op. cit.. s. 161; K. C I e c h a n o w s k I. Ruch opon!, s. 329. 360. 
380; J. M a s ł o w s k I. Pielęgniarki w dmgUj wąlnie śWlarowEj, Warszawa 1976. s. 66; 
s. B I l s k I. Słownik biogrąfiJ::zny regionu brodnickfego, Brodnlca-Toruń 1991. s. 49; 
Słownik uczestniczek walki, s. 176; E. Z a w a c k a. Brodniczanki w konspiracji wąlskouJEj 
lat 1939-1945, lwI: Szkice brodnickie, pod red. s. B II s k I e g o. Brodnlca-Toruń 1988. 
s. 164. 186. 199, 218. 221, 262. 298; M. Kra j e w s k I, Słownik, s. 139-140. Pomocy 
medycznej udzielał także Inny lekarz-żDłnlerz ArmIi Krajowej. dr med. Franciszek Feliks 
Dłutek. zamieszkały przez długie lata w Ryplnie. Pracując w miejscowym szpitalu. 
organizował gromadzenie leków I środków opatrunkowych dla AK. Z jego pomocy korzystali 
także partyzanci-wywiadowcy ArmII Radzieckiej. zob.: Rypi1ł. A imię ich godnym będzie, 
pod red. M. Kra j e w s k I e g o. Rypln 1991. s. lO-Iloraz tegoż. Słownik, s. 194. 
51 Harcerki 1939-1945, Warszawa 1973. s. 365; M. Kra j e w s k I. S. S u s z Y ń- 
s k I. op. cit.. s. 790; E. Z a wa c k a. Szkice z dzi£jów WSK. s. 318-323. 
52 AP-Bydgoszcz. akta Gestapo Rypin. t. 3. k. 555-579. 


273
>>>
. I 
l, 


!. 
I 
! 


działaczy do przechodzenia na teren Generalnej Guberni, gdzie łatwiej 
było można znaleźć oparcie w szeroko rozwiniętych organizacjach kon- 
spiraCyjnych, bą.dź też u rodziny, czy znajomych. Z terenu całej rejencji 
kwidzyńskiej trasy tych ucieczek prowadziły przez Golub-Dobrzyń do 
Lipna i Rypina, a stamtą.d do Płocka. Szybko jednak zorientowało się o 
tej sprawie grudzią.dzkie Gestapo, któremu do połowy 1943 r. podlegała 
ekspozytura w Rypinie. Stą.d też podjęto silną. inwigilację tras kolejowych: 
Nowe Miasto-Brodnica-Rypin-Sierpc oraz Toruń-Lipno-Sierpc. Akcja 
przerzutów wzmogła się szczególnie po słynnym "wezwaniu"Forstera z 
lutego 1942 r. o masowe wpisywanie się na niemiecką listę narodową.. 
Wtedy bowiem wzrosła fala ucieczek na teren Generalnej Gubemi, szcze- 
gólnie ludzi młodych. 
W związku ze wzmożonym zainteresowaniem tymi trasami przez 
organy policyjne, organizacje ruchu oporu szukały innych tras przerzu- 
towych. ZWZ-AK, chcąc utrzymać kontakt z Warszawą korzystała z dróg 
wiodą.cych z powiatu lipnowskiego do sierpeckiego przez Chełmicę i Si- 
kórz wzdłuż Wisły oraz z powiatu rypińskiego przez Chudzewy do Płocka. 
Uczestnicy ruchu oporu wykorzystywali w tym celu różne metody i spo- 
soby. Do znanych wśród członków podziemia sposobów należało prze- 
kraczanie granicy Okręgu Rzeszy. W tym celu organizowano nocne prze- 
prawy przez Wisłę, aby wydostać się z zasięgu oddziaływania grudzią.- 
dzkiego Gestapo i jego rypińskiej ekspozytury. Ta droga była szczególnie 
wykorzystywana przez działają.cą. w powiecie lipnowskim ZWZ-AK, bo- 
wiem leżą.ce po obydwu stronach Wisły dwa powiaty lipnowski i niesza- 
wski należały do tego samego Inspektoratu ZWZ-AK Włocławek. Ułatwiało 
to oczywiście przerzuty przez naturalną. granicę okręgów, jaką była Wisła. 
Wydaje się jednak, że okupant rozszyfrował także i tą. drogę przerzutową, 
bowiem w nadgranicznych miejscowościach leżących jeszcze w Okręgu 
Rzeszy Gdańsk-Prusy Za
hodnie-Dobrzyń n. Wisłą., Szpetal Gómy i Bo- 
browniki w powieCie lipnowskim, utrzymywane były silne posterunki 
żandarmerii. Ich zadaniem było blokowanie przepraw na Wiśle i śledzenie 
ruchu ludności we wsiach nadwiślańskich 53. 


) 
I 
I 
I 
I 


3. WZMOŻONA FALA REPRESJI W ZWIĄZKU Z DZIALALNOŚCL\ 
ORGANIZACJI OPOROWYCH 


II 
I, 


W połowie 1943 r. Reichs£iihrer SS Himmler uznał, że dotychczasowe 
formy walki zruchem oporu w nowo utworzonym okręgu policyjnym 
"Wisła" (obejmują.cym Gau Danzig-Westpreussen) są zdecydowanie nie- 
wystarczające. Spośród ziem włączonych do Rzeszy jedynie w tym właśnie 
okręgu Himmler zainteresował się zwalczaniem ruchu oporu, co z pew- 


53 T. J a s z o w s k I, Gestapo. s. 64-66. 


274 


; I 
t 
. I.
>>>
nością. świadczyło o jego znaczeniu 54. Z raportu dostarczonego do Him- 
mlera wynikało, że walka z ruchem oporu wymagała harmon!ijnej współ- 
pracy czterech formacji: tajnej policji państwowej, policji porzą.dkowej, 
służby leśnej i Wehrmachtu. W związku z tym w październiku 1943 r. 
powołano specjalną. komisję Gestapo do zwalczania ruchu oporu, szcze- 
gólnie zaś zamachów i sabotaży na obszarze powiatów toruńskiego, 
grudzią.dzkiego, świeckiego i rypińskiego. Komisją. do koordynowania 
walką. z ruchem oporu dla rejencji kwidzyńskiej i bydgoskiej kierował 
kierownik urzędu policji państwowej SS Obersturmbanfiihrer, Karl 
Heinz Rux 55 . 
W dalszym cią.gu utrzymywana była ścisła współpraca między 
placówkami Gestapo w Grudzią.dzu, Płocku i Warszawie. Gestapo ry- 
pińskie, które Uak to wyżej wskazano) podlegało delegaturze grudzią.- 
dzkiek, zobowiązane było do powiadamiania Gestapo płockiego o "wy- 
padkach wszczęcia wielkich akcji na dane organizacje, a ważne wy- 
darzenie omawiać wspólnie"56. W ramach prowadzonej współpracy 
najczęściej w Sierpcu odbywały się okresowe spotkania i konsultacje 
między placówkami Gestapo w Płocku i Grudziądzu poświęcone zwal- 
czaniu PPR i GL-AL. Tylko w 1943 r. miały one miejsce w dniach 7 
kwietnia, 22 kwietnia, 2 lipca, 16 lipca i 7 września. Przy tej o
i 
warto wskazać, że wszystkie ważniejsze sprawozdania Gestapo adreso- 
wane do RSHA w odpisach kierowane były do inspektora policji bezpie- 
czństwa i SD w Generalnej Guberni, do SS Hauptstunnfiihrera Spilkera 
w Sonderkommando w Warszawie oraz do inspektora policji bezpieczeń- 
stwa i SD w Królewcu 57 . 
Począ.wszy od połowy 1943 r. na terenie Ziemi Dobrzyńskiej stacjo- 
nowały specjalne oddziały do walki z ruchem oporu tzw., Jagdkommando. 
W ich skład wchodzili zarówno przedstawiciele czysto policyjnych jed- 
nostek żandarmerii i policji ochronnej, jak też doraźnie tworzone na 
bazie SS różne formacje policji pomocniczej. W jednostkach tych znaleźli 
się także przeszkoleni wojskowo dotychczasowi wartownicy obozów kon- 
centracyjnych w Stutthofie i Potulicach. Jak wspomina mieszkaniec wsi 
Kłobukowo, w pow. lipnowskim "członkowie tej placówki, którą. by można 
nazwać bandą. jawnych rozbójników, jeździli kolejno do wiosek i tam 
wystarczyły takle przestępstwa, jak wyjście z domu po godzinie policyjnej, 


54 C z. M a d a j c z y k. Z zagadnie,'l ruchll oporu na Pomorzu Gdariskim w latach 
1939-1945. w: Podziemny front nad Odrą. Warszawa 1971. s. 78 tenże. Materiały 
niemieckie z roku 1943. do dzUjow ruchu oporu na Pomorzu Gdańskim, Zapiski Historyczne. 
1964. z. l. s. 105 (pismo dowódcy ss Rzeszy R. HImm1era do wyższego dowódcy ss i 
policji "Wisła" w Gdańsku w sprawie ustosunkowania się do metod walki z partyzantami 
na Pomorzu z 14 VI 1943 r.) 
55 AP-Bydgoszcz. akta Gestapo Rypin. t. 3. k. 53; C z. M a d a j c z y k. Z zagadnie,i 
ruc1m oporu. s. 68. W skład komisji wchodzili także szef Gestapo Suffert oraz Inspektor 
kryminalny Prelss: Z. D rwę c k I. op. cit.. s. 29. . 
56 AAN. CA KC PZPR, sygn. 214 ds. 1II/P/5. nr 18. notatka Hartmanna z 23 IV 1943 r. 
57 Ibid.. korespondencja placówek Gestapo Grudziądz I Płock. 


275
>>>
1'1 
II 
I 
II 
III 
I 
II 
1. 1 


czy też pójście do matki wieczorem z okopów po bieliznę, a rano powrót, 
by z miejsca zastrzelić". 
Oddziały Jagdkommando ściśle współdziałały z Gestapo. Jak wynika 
z zachowanch materiałów funkcjonariusza Gestapo o nazwisku Kunesch, 
działają.cego przy Jagdkommando na terenie powiatu lipnowskiego, w 
końcu 1944 r. każde Jagdkommando posiadało niewielki oddziałek roz- 
poznawczy Gestapo, tzw.' "Aufk1arungskommando". Jego członkowie na 
miejscu decydowaii, kogo z ujętych członków grup ruchu oporu bą.dź 
osób z nim współdziałają.cych należy rozstrzelać, a kogo przekazać do 
dalszego śledztwa. Taka praktyka uwidoczniła się w szczególny sposc?b 
właśnie na terenie obydwu omawianych tu powiatów. Niezależnie od 
istnieją.cych tu oddziałów Jagdkommando, w każdej gminie sprawy zwal- 
czania ruchu oporu leżały w kompetencji żandarmerii. W gminie Okalewo 
w skład posterunku żandarmerii oprócz kominiarza J appena wchodzili 
żandarmi Kminn, Wizner, Weber i Dreyer58. Zarówno żandarmeria jak i 
Gestapo wykorzystywali przez 'cały czas sieć konfidentów, niemieckich 
osadników, a także miejscowych Volksdeutschów. W sporadycznych przy- 
padkach do współdziałania w tym okresie włączano Wehrmacht 59 . 
Niemiecki aparat do walki z ruchem oporu prowadził zasadniczo 
dwa rodzaje akcji przeciwpartyzanckich. Jedne z nich organizowane 
były doraźnie, po dokonanych akcjach partyzanckich, drugie zaś - to 
planowe obławy, dokonywane z dokładnym rozpoznaniem terenu. Ta 
forma była bardziej skuteczna i niebezpieczna dla grup i oddziałów 
partyzanckich mających na stałe swoje siedziby w terenach leśnych. 
Mimo liczebnej przewagi osobowej, lepszego uzbrojenia i sprzętu, nie- 
mieckie oddziały do walki z ruchem oporu ponosiły w walce z party- 
zantami strat y 60. 
Ekspozytura Gestap.o (Aussendienststelle) w Rypinie, zwalczają.c 
opór ludności polskiej w powiatach lipnowskm i rypińskim, miała do 
spełnienia dodatkową. rolę. Jak to już wyżej wskazano, obydwa powiaty 
leżą.ce na granicy okręgu Forstera były miejscem przebiegu głównych 
tras przerzutowych do Generalnej Guberni. W tym celu ekspozytura ta 
miała swoje niewielkie placówki w sąsiednich miastach, tj. Brodnicy.i 
Lipnie. Obsadzone przez 2-3 funkcjonariuszy, posiadały nawet własne 
siedziby. W Brodnicy mieściła się ona przy ul. Nad DIWęcą. i posiada!a 
tymczasowy areszt. Ekspozytura Gestapo wRypinie, wykonują.c te zdwo- 
jone zadania, ściśle współpracowała ponadto z jednostkami żandarmerii 
w Golubiu-Dobrzyniu, Brodnicy, Dobrzyniu n. Wisłą.. O "owocnej" jak 
się wydaje, współpracy rypińskiego Gestapo świadczy m. in. akcja roz- 
szyfrowania Polskiej Organizacji Zbrojnej "Znak" w powiecie lipnowskim 


'I 
I I 
,\ 
'I I 


III 
i: 


I 


58 ReI. W. Pnybysz; Wieś polska, t. 1. s. 191. 
59 s. D a t n e r. Niemiecki aparat wąjskowy do walki z nIChem OpOn! w okres fe dnLgfRj 
wojny światowej. Biuletyn GKBZHwP. t. 9: 1959. s. 5-70 ; T. K u f e l. Wkład GwardU f 
AnnU Ludowej. s. 69. 
60 AP-Bydgoszcz. akta Gestapo Rypin. t. 3. k. 79. 



 ! 
I 


276
>>>
przez posterunek żandannerii w Skępem wiosną. 1943 r., a także inne 
masowe akcje represyjne w końcu 1943 r. oraz w lutym 1944 r 61 . 
Zanim do tego doszło rodzący się ruch oporu był systematycznie 
rozpracowywany i tropiony przez hitlerowskie organy policyjne. Raport 
placówki Gestapo w Płocku skierowany do RSHA w Berlinie, dotyczący 
komunistycznej organizacji w Okręgu Ciechanów-Płock stwierdzał: ..Do 
rozpoczęcia działań wojennych przeciwko ZSRR w czeIWCU 1941 r. nie 
stwierdzono oznak komunistycznej działalności w tutejszym okręgu. 
Później pojawiły się nielegalne ulotki komunistyczne. Obieg takich ulotek 
przybrał na sile w 1942 r., na podstawie czego należało wnioskować o 
istnieniu nielegalnych organizacji komunistycznych. Przez nasadzenie 
zaufanych osób, których do owego czasu brakowało w tutejszej placówce, 
udało się w marcu-kwietniu 1943 r., przeniknąć do komunistycznych 
organizacji w tutejszym okręgU.. 62 . Swoje wpływy w zwalczaniu ruchu 
oporu w Okręgu Płockim zaznaczała wciąż placówka Gestapo w Gru- 
dziądzu. W swym raporcie z 27 lipca 1943 r. donosiła ona, że w powiecie 
sierpeckim latem 1942 r. stwierdzono "istnienie polskiej organizacji opo- 
rowej". Charakter tej organizacji zdołano - zdaniem raportu - stwierdzić 
dopiero po przeniesieniu jej działalności na teren powiatów rypińskiego 
i lipnowskiego. Wtedy również zdołano ustalić, że "chodzi tu o nielegalną. 
polską komunistyczną. organizację PPR". Z pewnością do rozpoznania 
tego przyczynili się agenci Gestapo63. 
W drodze wzajemności teren Ziemi Dobrzyńskiej był także w polu 
zainteresowania Gestapo płockiego. Według jego sprawozdania "grupie 
Rumińskiego udowodniono, iż od listopada 1943 r. do jej likwidacji 
18 lutego 1944 r. dokonała 18 napadów, a wśród nich napad na 
Reichsdeutscha Wilhelma Stockmanna, którego przy tym zamordowa- 
no"64. 
Jesienią 1943 r. w powiatach rypińskim i sierpeckim zatrzymano 
około 80 osób podejrzanych o udział w Gwardii Ludowej lub Polskiej 
Partii Robotniczet 5 . 10 grudnia 1943 r. szef płockiego Gestapo SS-Sturm- 
banfuhrer Schulz pisał w depeszy do swoich przełożonych w Królewcu: 
"W toku długotIWałych i uciążliwych dochodzeń udało się w ostatnich 
miesią.cach rozpracować w tutejszym okręgu (Płockim - dop. M.K.) nie- 
legalne organizacje PPR i GL. W związku z tym aresztowano około 200 
osób. Większość aresztowanych wysłano do obozu koncentracyjnego. 
Przeciwko 41 osobom, ktÓre zajmowały w organizacji funkcje kierownicze 
lub brały udział w zbrojnych napadach, pożądane jest postępowanie w 
trybie doraźnym"66. Jak wynika z kooperacji Gestapo w Grudziądzu i 


61 T. J a s Z o w s k I. Gestapo. s. 66-67. 
62 AMSW. t. osobo 1810/1. k. 1-90.. 
63 CA KC PZPR. sygn. 214. dn. Ill/P/5, nr 18. 
64 AMSW. t. osobo 1810/1. 
65 Ibid. raporty Gestapo. 
66 Cyt. za: B. D Y m e k. PPR w wqfewództwle warszawskim. S. 27. 


277
>>>
'I 
I, 
.i 
III 


11" 


Płocku działalność PPR w powiatach sierpeckim i rypińskim obseIWo- 
wana była już od kwietnia 1943 r. Aresztowania rozpoczęły się 13 wrześ- 
nia zatrzymaniem Henryka Tarkowskiego, zakończyły się 30 grudnia tego 
roku aresztowaniem Józefa Pilarskiego wraz z grupą. 15 działaczy PPR 
w gminie Gójsk. W uzasadnieniu wyroku sądu doraźnego z 13 grudnia 
1943 r. wydanego na działaczy PPR stwiedwno, że "w marcu i kwietniu 
1943 r. udało się na skutek rozległych dochodzeń przeniknąć do niele- 
galnych organizacji PPR na tutejszym terenie"67. 
Grupa ta została osadzona w Stutthofie z wyrokami śmieci wydanymi 
przez Stapo Schrottersburg (Płock) z 23 mąja 1944 r. Oprócz dowódcy, 
Józefa Pilarskiego ("politycznie podejrzany") byli: Marian Adamski ("za 
sprzyjanie bandom") z wyrokiem Są.du Doraźnego dla Obwodu Ciechanów 
z 21 maja 1944 r. i Rosjanin, Michał Titow, pseud. "Michał". W trans- 
porcie tym do Stutthofu trafili także aresztowani razem z Titowem w 
grudniu 1943 r. w powiecie lipnowskim Józef Bętkowski, pseud. "Józek" 
i Józef Piotrowski. Wyrokiem ciechanowskiego Są.du Doraźnego z 21 
mąja 1944 r. zostali także skazani na karę śmierci. Pilarski, Titow i 
Adamski zostali straceni w Stutthofie w dniu 21 czeIWca 1944 r., a 
Bętkowski 27 czeIWca 1944 r. 
W grupie Pilarskiego i Bętkowskiego byli ich podkomendni, choć 
w kartotekach podano różne przyczyny aresztowania. Wszyscy zostali 
skierowani do obozu w Stutthofie: Stanisław Amiszewski (szmugiel), 
Tadeusz Artuchowski (ruch oporu), Józef Chudzik (broń), Kazimierz 
Gajewski (ruch oporu), Mieczysław Gościcki (ruch oporu), Tadeusz 
Guzanowski (sprzyjanie bandom), Aleksy Hutkowski (sprzyjanie ban- 
dom), Stanisław Jakubowski (ruch oporu), Zbigniew Kadziński (ruch 
oporu), Józef Lasek (ruch oporu), Tadeusz Nowakowski (sprzyjanie 
bandom), Kazimierz Palaszewski (ruch oporu), Józef Rydzyński (sprzy- 
janie bandom), Józef Strzelecki (nie wiadomo), Stefan Strzelecki (ni.e 
wiadomo), Tadeusz Witkowski (sprzyjanie bandom), Eugeniusz Zabo- 
rowski (ruch oporu) 68. 
W dniu 31 grudnia 1943 r. w czasie prowadwnej obławy zginął w 
nierównej walce z żandarmerią., pozbawiąją.c się życia ostatnim poci- 
skiem, ofiarny żołnierz GL, aktywista ZWM, członek Komitetu Okręgo- 
wego PPR w Płocku, Jerzy załęski 69 . 18 lutego 1944 r. w wyniku operacji 
Gestapo w walce poległ dowódca bardzo żywotnej grupy GL działąją.cej 
na pograniczu powiatów lipnowskiego i sierpeckiego Wacław Rumiński, 
pseud. "Wacek" wraz z Kazimierzem Szczepańskim. Na skutek prze pro- 
wadwnych aresztowań grupa "Wacka" została rozbita, s. II jej członków 
i współpracowników są.d doraźny rejencji ciechanowskiej pod przewod- 


II. 


II 


67 MN, CA KC PZPR. sygn. 214/dz. Ill/P/5. nr 18; AMSW. t. osobo 1810/1. k. 1-90. 
68 M. E. J e z I e r ska. Straceni w obozie StLLtthDj. s. 138-39. 169. 170. 180. 183; 
M . Kra j e w s k I. Słownik, S. 37, 261-262. W większości opracowań błędnie podano. 
że Pilarski I Bętkowsk1 zostali rozstrzelani już w grudniu 1943 r. 
69 J. P t a s I ń s k I. Na północ, S. 227; M. Kraj e w s k I. Słownik, S. 37. 


II 
l, II 


278
>>>
nictwem SS Hauptsturmfiihrera Apitza skazał 21 maj a 1944 r. na śmierć 
przez powieszenie. 10 
Współpraca Gestapo i żandarmerii w walce z ruchem oporu prowa- 
dziła nierzadko do aresztowania ważniejszych funkcjonariuszy podzie- 
mia. Z pewnością miało to miejsce w przypadku ujęcia na terenie Gdyni 
w październiku 1942 r. Józefa Olszewskiego, pseud. "Andrzej", komen- 
danta północno-zachodniego okręgu ZWZ-AK. Przypomnieć należy, że w 
latach 1940-1941 Olszewski przebywał na terenie powiatu lipnowskiego, 
gdzie organizował Obwody ZWZ Lipno i Nieszawa. W związku z dekon- 
spiracją. otrzymał dokumenty na nazwisko Andrzej Zdanowicz i uloko- 
wany został w mają.tku Falborz pod Brześciem Kujawskim, a potem w 
Tuchlinie w powiecie kartuskim. Tam posiadłością. administrował Feliks 
Stencel, człowiek 
ią.zany z ZWZ . Po pewnym czasie Olszewski został 
przerzucony do Gdyni, gdzie występował pod nazwiskiem Juliusza We- 
gnera. Zdaniem przełożonych, "Andrzej" był dostatecznie odizolowany od 
swojej przeszłości konspiracyjnej na terenie Ziemi Dobrzyńskiej i powiatu 
nieszawskiego. Nie uchroniło to jednak go od aresztowania. Nie można 
także wykluczyć, że jedną z przyczyn ujęcia "Andrzeja" mogła być jego 
działalność na terenie Gdyni. Logika wydarzeń okupacyjnych pozwala 
wnosić, że do tego wydatnie przyczyniła się obseIWacja żandarmerii bą.dź 
funkcjonariuszy Gestapo w miejscach jego poprzedniej działalności. "An- 
drzej" popełnił samobójstwo w więzieniu w Gdyni zażywają.c cyjanek 11 . 
Do walki zruchem oporu od pieIWszych miesięcy jego powstania 
wciągnięto są.downictwo specjalne. 4 czeIWca 1940 r. wyrokiem sądu 
rozstrzelany został na dziedzińcu więzienia sądowego przy ul. Wały Ja- 
giellońskie 4 w Bydgosczy Wilhelm Pankratz, robotnik rolny z powiatu 
rypińskiego. 12 W tym samym więzieniu zmarli także inni uczestnicy ru- 
chu oporu z terenu Ziemi Dobrzyńskiej, m.in. Władysław Dą.browski, 
robotnik rolny z Rojewa, Leon Czajkowski i Marian Kopka z powiatu 
rypińskiego. Tutaj także zginęli Władysław Hołodowski, rzeźnik z Chalina 
w powiecie lipnowskim (zmarł 14 XII 1943 r.), Józef Figiel (ścięty 3 VI 
1942 r. z wyrobu bydgoskiego Sondergerichtu). 
W styczniu 1942 r. w mają.tku Księte powiecie rypińskim Polak Sosno- 
wski spalił stóg słoPlY. W l:akcie przewodu przed sądem specjalnym okazało 
się, że sprawca jest nieodpowiedzia1ny za swoje czyny. W dochodzeniu podał 
on, że do tego skłonił go niejaki Warzewski. Ten ostatni przesłuchany przez 


70 MN. CA KC PZPR, sygn. 214 dz. IIl/P/5. nr 18; AMSW. t. 1810/1. k. 1-90; K C I e- 
c h a n o w s k I. Ruch opon!, Warszawa 1972. s. 375. J. P t a s I ń s k I. Na północ, 's. 
226 błędnie podał. że W. Rumlńskl poległ w walce 3 grudnia 1943 r. 
71 L. L u b e c k I. Harcerze Wybrze
a w walce z okupantem w latach 1939-1945. 
Gdańskie Zeszyty Humanistyczne. 1962. nr 8-10. s. 80; M. Kra j e w s kl. Słownik, 
s. 238; T. J a s z o w s k I. Gestapo w walce, s. 67. 68; J. J. T e rej, Na rozstąJach 
dróg. s. 247-248. 
72 AP-Bydgoszcz. Staatsanwaltschaft bel dem Landgerlcht Thom I ls 683/39. 
Sodergerlcht Thom 4 Sg K1 a 54/42. 


279
>>>
II 


żandarma Brennera ze ŚWiedziebni, przyznał się, że kazał podpalić stóg. 
Warzewski został także oskarżony, lecz przed sądem odwołał wcześniejsze 
zeznanie w związku z zastosowaniem wobec niego przemocy. Prokurator 
przekazał obydwu Polaków pod surowy nadzór polic:je 3 . 
Z począ.tkiem 1944 r. rypińskie Gestapo przystąpiło do masowej 
akcji rozbicia Polskiej Partu Robotniczej w tym powiecie. Jako pieIWsi 
aresztowani zostali Władysław Gumiński z Kowalk i Edmund Zieliński 
z Ostrowi tego. Masowe aresztowania członków PPR i AL nastą.piły jednak 
w dniu 7 lutego tego roku w czasie pogrzebu członka dowództwa po- 
wiatowego GL w Rypinie Franciszka Kaxwaszewskiego. W ręce Gestapo 
dostali m.in. Lubomir Załęski, Jan Fabiszewski, Juliusz Ciepliński, Piotr 
Jezierski, Jan KaIWaszewski, Tadeusz Żyra, Janusz Kalczyński, Lech 
Kalczyński, Zdzisław Kalczyński, Zdzisław Majewski, Adam Łukowski, 
Jan Wiśniewski, Jan KościeIski, Kazimierz KościeIski , Władysław Ka- 
miński, Konstanty Sikorski, Marian Kupka 74 . Wśród 22 aresztowanych 
tego dnia był także Antoni Kruszyński. Ten ostatni, według zeznań i 
relacji osób, które przeżyły, w czasie przesłuchań załamał się i wydał 
dalszych członków PPR i AL tego terenu 75 . Funkcjonariusz Gestapo z 
Rypina w rapor
ie z II lutego tego roku donosił, że na terenie powiatu 
rypińskiego aresztowano 22 komunistów. Większość aresztowanych po 
śledztwie w więzieniu w Lipnie, wywieziono do obozu koncentraqjnego 
w Mauthausen. Tam zginęli: Pawłowski, Łukowski, Wiśniewski, Kal- 
czyński, Jezierski ł KościeIski oraz Władysław Kamiński 76 . 
Aresztowania przywódców i sympatyków PPR prowadzone tu były 
także w następnych miesią.cach tego roku. Przy okazji prowadzonej 
przez Gestapo akcji przesłuchiwano wszystkich, którzy mieli jakiekol- 
wiek związki z aresztowanymi. Śledztwo takie prowadzono w siedzibach 
policji w Rypinie i w Upnie. Polegały one na bestialskich torturach, 
kończą.cych się nierzadko śmiercią.77. 
Mimo terroru ze strony niemieckich władz policyjnych, raporty Gestapo 
wciąż przepojone były niepokojem w związku z rozwijają.cym się ruchem 
oporu. "Kierownictwu tutejszego okręgu - stwierdzał jeden z dokumentów 
- udało się zbudować organizacje w powiatach Płock, Płońsk, Rypin, Sierpc, 
Lipno i Gostynin". Dalekopis rypińskiego Gestapo do placówki w Płocku 
kiedy indziej alarmował, że "na naszym terenie uwidacznia się rozwój PPR 
w powiatach Rypin i Lipno"78. Jak się wydaje, rozwój działań partyzanckich 


II 



' I 
'I 


, 
I 
.. I 


II 


73 W. J a s t r z ę b ski. Terror i zbrodnia, s. 200 i n. 
74 J. P t a s I ń s k I. Na północ, s. 168. błędnie podaje nazwisko KościeIskich jako 
Kościelny. zamiast Kupka - Kubek. te same błędy u B. C h ł ą d a. op.cIt.. s. 296. 
75 MN. AKW PZPR-Bydgoszcz. sygn. 116/5. L. Załęskl . Organizowanie GL (mps), s. 
33; reI. w. Gumlńskl. J. Wieczyński. L. Załęskl; B. K a p łan. op. cit.. s. 166; K. C j e- 
c h a n o w s k I. O Polskę wolną, s. 3; J. S z III n g. Z dzi£jów mchu robotniczego, s. 
193; W. J a s t r z ę b s k I. Gdy działanie było walką, s. 13. 
76 AP-Bydgoszcz, akta Gestapo Rypin. t. 3; reI. L. Załęskl; Okręg Płocki, s. 634. 
77 AMSW. akta Gestapo; E. C r a n k s h a w. op. ciŁ. s. 134-135. 
78 Cyt. za: J. P t a s I ń s k I. Z działalności PPR, s. 123-124. 


280
>>>
od wiosny 1944 r. na terenie powiatów lipnowskiego i rypińskiego za- 
skoczył niemiecki aparat policyjny. Rypińskie Gestapo zostało wtedy 
zobowiązane do bliskiej współpracy z Wehrmachtem. Traktowała o tym 
instrukcja ł regulaminy dotyczące zwalczania ruchu oporu, wydane przez 
Oberkommando der Wehrmacht, nadesłane w 1944 r. Do zwalczania 
ruchu oporu zobowiązane zostało także dowództwo poligonu wojsk lot- 
niczych koło Rypina, które dysponowało oddziałami ochrony poligonu 79 . 
Największy jednak udział w zwalczaniu ruchu oporu posiadały wspo- 
mniane już specjalne oddziały Jagdkommando. W powiecie rypińskim 
oddział taki składał się -z ukraińskich nacjonalistów. Na stałe podpo- 
rzą.dkowane one były organom policji i SS i dysponowały oficerami wy- 
wiadu. Jagdkommando walcząc z ruchem oporu, stosowało dwie naj- 
bardziej brutalne metody eksterminacji. Po pieIWsze - dopuszczało się 
rozstrzeliwań uczestników i sympatyków ruchu oporu bez śledztwa i 
wyroku, po drugie - stosowało metodę pacyfikacji. Na przykład w pacy- 
fikacji wsi Okalewko w powiecie rypińskim w dniu 28 sierpnia 1944 r. 
udział wzięło także Gestapo i straż leśna. Za współpracę z Armią LudO\¥ą 
i PPR rozstrzelano wówczas 18 osób: Władysław Domagalskiego, pseud. 
"Burżuj", "Tomasz" (lat 57), jego syna Zygmunta (lat 17), Stefan Górskiego, 
rodzinę Becmerowiczów (ojca i trzy córki), Wincentego Łydkę, jego żonę 
Czesławę, która była wtedy w ciąży, Leokadię Kęsicką (matkę trojga dzieci, 
z których najmłodsze miało zaledwie dwa miesiące), braci Czesława i Bo- 
lesława Sumerackich (lat 19 i 21) z Janowa, Józefa Domagalskiego, Sta- 
nisława Getkę, Antoniego Kruza i dwóch Rosjan o nieustalonych nazwi- 
skach 8o . O akcji pacyfikacY.Jn
 wOkalewku donosilo rypińskie Gestapo: 
"t.,) Wszystkich prawie rozstrzeliwań dokonano w miejscu zamieszkania 
podejrzanych o współpracę z PPR Dla prqkładu rozstrzelano Leokadię 
Kęsicką na oczach jej trojga dzieci. W najbliższych dniach rozpoczniemy 
masową. pacyfikację w okolicy gmin Rogowo i SzczutoWO"sI. Dodać przy 
tym trzeba, że pacyfikacja Okalewka była odwetem za udane akcje od- 
działów i grup Armii Ludowej na tym terenie w okresie od czeIWca do 
lipca 1944 r. 
Niebawem, bo 12 września tego roku Jagdkommando we wsi Żagno, 
w powiecie lipnowskim rozstrzelało 4 Polaków. Tego samego dnia za- 


79 AP-Bydgoszcz. akta Gestapo Rypin. Ł 3: reI. B. Szczerkowski. S. Suszyńskl: K c I e- 
c h a n o w s k I. Ruch opon!, Warszawa 1972, s. 57. 
80 ReI. W . Murawski. J. Rakoczy; Zbrodnie hitlerowskie. Warszawa 1971. s. 15; B. 
D Y m e k. Dzięie PPR, s. 42; J. Kęs I c k I. Z działalności PPR, s. 575-576: C z. S o b e- 
c k I. Walczyli wspólnie, s. 7; R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia. s. 8-10; S. B r 1- 
s k I. B. S c h u e t z. Szlakiem miejsc pamięci, s. 248-249. Niektóre opracowania datę 
tej zbiorowej egzekucJI umiejscawiają na dzień 2 sierpnia. czasami 2 paźdzlemlka. a w 
opracowaniu Słownik u.czestniczek walki, s. 182. na 2 marca 1944; zob. tablice nagrobne 
na cmentarzu w Śwledzlebnl. 
81 Cyt. za: J. P t a s I ń s k I, Napółnoc, s. 154. Z. J ę d r z y ń s k I w zbeletryzowanej 
pracy: Skrzypce kapitana, Bydgoszcz 1964. s. 14-15. błędnie podał. że w egzekucji tej 
zginął przewodniczący PRN dla powiatu ryplńsklego Aleksander Teska z Zasad. Został on 
Istotnie rozstrzelany, we ropiero I listopada 1944 r.. zob. Okręg Płocki, s. 670. 


281
>>>
współpracowników, m.im. kierownika szkoły niemieckiej w Somsiorach, 
Augusta Nikolaia. Ten ostatni prowadził tam aktywną działalność z mniej- 
szością. niemiecką.. MW domu mówił po niemiecku, ja po polsku - powie 
po latach jego żona, Polka, Apolonia Majewska. - Po niemiecku czytał i 
przemawiał do wiernych ewangelików, gdy prowadził dom modlitw w 
somsiorskiej szkole. Zbierali się w największej sali, a on czytał im psalmy. 
N awet wtedy nosił przy sobie broń M38. Rypiński pastor bywał w Somsio- 
rach nader często, a każdy jego przyjazd gromadził tłumy okolicznych 
Niemców. W dniu wkroczenia do powiatu rypińskiego Wehrmachtu Kru- 
sche przyjechał do Somsior, aby mianować Nikolaia wyższym funkcjo- 
nariuszem Selbstschutzu na powiat rypiński. 
PielWsze koło Deutscher Volksverband in Polen powstało już w 1925 r. 
we wsi Barany, gmina Klokock w pow. lipnowskim. W 1937 r. grupowało 
ono 69 członków, a wśród głównych działaczy wymieniano Roberta Gertza, 
rolnika i zygmunta Lidthe, nauczyciela. W ostatnim roku koło w Baranach 
posiadało zarząd w składzie: Robert Gertz - prezes, Gustaw Patz - skarbnik, 
Daniel Maier _ sekretarz oraz członkowie zarządu: Emil Lange i Piotr Blaun. 
Zdecydowanie później, bo 29 marca 1936 r., powstało 27-osobowe koło 
DW we wsi Włęcz, gmina Osówka w powiecie lipnowskim. Zar7-ąd tego 
koła stanowili: Herman Finger - prezes, Adolf Finger - wiceprezes, Adolf 
Feld _ sekretarz, Henryk Pankratz - skarbnik i Adolf Bensler - zastępca 
skarbnika. Ponadto w pow. lipnowskim istniało koło tej partii w miejsCo- 
wości Rybitwy Stare, gmina Bobrowniki. Prezesem koła był Gustaw Fanze, 
wiceprezesem - Otto Kliner, a sekretarzem Kliner (o nieustalonym imieniu). 
Obok Niemieckiego Związku Ludowego szermierzem narodowego so- 
cjalizmu na tym terenie była Jungdeutsche Partei (Partia Młodych Nie- 
mców). Na terenie Ziemi Dobrzyńskiej zdobyła ona największe wpływy 
w latach 1935-1937, w tym zaś szczególnie w powiecie rypińskim. Głów- 
nymi organizatorami ruchu młodoniemieckiego byli niemieccy studenci 
Uniwersytetu Warszawskiego Ryszard Breyer, Rudolf Hirse-Korn, Oskar 
Krempitz, Alfred Kolf, Waldemar Nickel, Ryszard Stewner i Erich Wolf. 
W powiecie lipnowskim zarząd kół Jungdeutsche Partei fUr Polen sta- 
nowili: Artur Blaschke - prezes, Aleksander Ott - wiceprezes, Oskar 
Bonkowski _ sekretarz, Karol Neyman - zastępca sekretarza i Karol 
Wiese _ skarbnik. Partia, mająca swoją siedzibę we wsi Liciszewy, gmina 
Mazowsze, grupowała 21 członków. 
O wiele większe wpływy zyskała Partia Młodych Niemców w powiecie 
rypinskim. 13 stycznia 1936 r. zawiązano koło w Somsiorach, które, 
grupowało 25 członków. Jego prezesem był Robert Lother, ajego zastępcą. 
Wilhelm Dickman. Funkcję sekretarza pełnił Aleksander Neuman, a 
skarbnika _ Albert Radun. Organizatorami koła tej partii był inspektor 
Teodor Bierschenk i Eryk Bergman z Sompolna oraz Nickel, student z 
Makowisk, gmina Osówka w pow. lipnowskim. Ponadto Jungdeutsche 


38 Cyt. za: A. W I t k o w s k I, Mordercy z Selbstschlttzu. Warszawa 1986. s. 54. 58-59. 


25
>>>
II 


.1 


strzelony został żołnierz AK ppor. Stanisław Warzyński, który ukIył się 
na ogromnym drzewie. Natomiast 13 września w Powsinie k. Ligowa 
Jagdkommando rozstrzelało 10 Polaków, a wśród nich m.in. Sylwestra 
Cybulskiego z Suminka. We wrześniu i w listopadzie 1944 r. formacja 
ta rozstrzelała także dwóch rolników ze wsi Mokowo w powiecie lipne- 
wskim 82 . 
Nasilenie walki z ruchem oporu było szczególnie widoczne w rejo- 
nach, gdzie swoją. działalność uwidoczniły grupy Armii Ludowej. Wiosną. 
1944 r. w lasach janowskich koło Świedziebni w powiecie rypińskim 
Gestapo rozstrzelało członków powstałej komórki PPR w Brodnicy, utwo- 
rzonej pod wpływem ośrodka PPR w Rypinie: Rundta, Szymanowskiego 
i Warlikowskieg0 83 . 
Operują.c na terenie Ziemi Dobrzyńskiej oddziały Jagdkommando z 
uporem tropiły grupy i oddziały Armii Ludowej. W połowie sierpnia Jagd- 
kommando wytropiło pluton AL por. Eugeniusza Kopki. Do starcia doszło 
15 sierpnia koło Rogowa w powiecie rypińskim. Oddział stracił 7 party- 
zantów. Reszta grupy po wyjściu z okrążenia rozproszyła się. Natomiast 
19 sierpnia hitlerowcy rozstrzelali Feliksa Krysińskiego, brata GenowefY 
Śnieżawskiej, która wraz. z mężem Wincentym była w oddziale party- 
zanckim AL. 84 
2 września 1944 r. w Suradowie w powiecie lipnowskim w walce z 
Niemcami zginął dowódca grupy partyzanckiej Bolesław Żołnowski . Tego 
samego dnia, za rzekome z nim kontakty, w dolinie rzeki Mień w pobliŻu 
Żuchowa, także w powiecie lipnowskim, Niemcy rozstrzelali dwóch ro- 
botników miejscowego młyna Stanisława Wojciechoskiego (lat 40) i Józefa 
Jabłońskiego (lat 53) oraz Jana Jędrzejewskiego. Stanisław Wołowski.z 
Żuchowa zmuszony został do wykopania dołu i zakopania rozstrzelanych. 
Jan Jędrzejewski był teściem tego ostatniego. Dodać przy tym trzeba, 
że tylko w 1944 r. w tej wsi, znanej z sympatii do ruchu partyzanckiego, 
Niemcy rozstrzelali łą.cznie 15 osób. Oprócz trzech wyżej wymienionych 
zamordowano także Pączkowską i jej syna oraz Sztuczyńskiego. 
Podobnie 2 września w innej wsi tego powiatu, Żagnie przy pomocy 
sołtysa Belitza hitlerowcy rozstrzelali czterech romik.ów tej miejscowości: Ka- 
zimierza Błaszkiewicza (lat 25), Józefa Jędrzejewskiego (lat 55), Władysława 
Ruszkowskiego (lat 54), Stanisława Żołnowskiego (ojca Bolesława, lat 47)85. 
Egzekucje za udział i sympatyzowanie z ruchem oporu w powiecie 
lipnowskim w drugiej połowie 1944 r. nie ustępowały. 19 września tego 
roku żandarmeria rozstrzelała w Ligowie 5 mieszkańców Malanowa i l 
z Sumina. W dniu 12 października 1944 r. dokonano w wielu miejscach 
Ziemi Dobrzyńskiej egzekucji za udział i sympatyzowanie z ruchem opo- 


I . 
I I 
I 


82 R. L e wa n d o w ski. Martyrologia. s. 8-10. 
83 ReI. L. Kowalski. 
84 B. D Y m e k. Mazowieckie rodziny, s. 77. 
85 ReI. S. Wołowskl; R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia. s. 8. fakt ten umiejscawia 
wiosną 1944 r. 


282 


:L LI
>>>
ru. We wsiach Źródła i Moczadła hitlerowcy rozstrzelali: Andrzeja By- 
lińskiego (lat 42), Juliannę Kaźmierkiewicz (lat 64), Lucjana 
KOŹ1nińskiego (lat 37), Jana Lewandowskiego (lat 22), Jana OlejniCzaka 
(lat 19), Stanisława SeIWacha (lat 35), Franciszka Wierzchowskiego 
(lat 40) i Piotra Zawadzkiego (lat 44)86. W tym samym dniu przepro- 
wadzono dalsze aresztowania wśród członków i sympatyków ZWZ-AK 
w placówce Wymyślin k. 'Skępego. Aresztowano wtedy Franciszka Brze- 
zińskiego, Stanisława Chojnackiego, Gizińskiego, Edmunda Gładko- 
wskiego, Wacława Kitlera z Huty Skępskiej, Zygmunta Letkiego, Szcze- 
pana Mańkowskiego, Stefana Olszewskiego, Witolda Skalskiego, Sta- 
nisława Łochowskiego z Żuchowa. Po śledztwie w więzieniu w Grudzią. d 2i u 
zostali wszyscy osadzeni obozie w Stutthofie. Pięciu z tej grupy nie 
przeżywało obozu. Łą.cznie tego dnia aresztowano 60 osób 87 . Dzień 
później, 13 października, Gestapo zamordowało 2 kobiety i l mężczyznę 
z Rozstrzałów i Osówki. 88 17 października w Ławiczku rozstrzelano Sta- 
nisławę Małkiewicz. O wzmożeniu akcji represyjnych w drugiej połowie 
1944 r. świadczy fakt, że tylko w okresie od września tegoż roku do 
wyzwolenia formacje policyjne zamordowały na miejscu 29 mieszkań- 
ców Skępego i okolicy podejrzanych o pomoc i sympatyzowanie ze 
zorganizowanym ruchem oporu 89 . 
W prowadzhonej walce z ruchem oporu zdarzało się, że Jagdkom- 
mando jeżdżą.c od wsi do wsi, nie znajdują.c ..przestępców", wybierało 
ludzi starych lub chorych, a następnie rozstrzeliwało ich. W kilka dni 
potem ukazywały się w niemieckich ..gadzinówkach" fotografie zamordo- 
wanych, jako rzekomych partyzantów. Tak było m.in. we wsi Klobukowo 
w powiecie lipnowskim 9o . 
Także w październiku 1944 r. mieszkańcy wsi Osówka w powiecie 
lipnowskim przeżyli trzY egzekucje. 18 października w lesie koło tej 
miejscowości Gestapo rozstrzelało schwytanego jeńca angielskiego, zbie- 
głego z obozu. Za pomoc udzielaną. zbiegowi i ukIywanie go, zamordowano 
3 Polaków z gminy Osówka. Za udzielanie pomocy jeńcowi rozstrzelano 
także 23 października Mieczysława Warawacza. Z tych samych powodó.w 
13 listopada w miejscowoŚci Wilcze Ką.ty w powiecie lipnowskim roz- 
strzelano Józefa i Janinę Olszewskich 91 . 


86 ReI. H. Godlewska; AGKBZPNP. ankiety sądów grodzkich (woj. pomorskie). t. 2. 
87 W. D r z e w I e c k I. Walka i męczeństwo mieszkańców. s. 101; R. L e w a n d o w- 
s k I. Martyrologia, s. 33. 
88 K. L e s z c z y ń s k I. Ekst:enn!nacja ludności. s. 83; D. S t e y e r. Zbrodnie 
hitlerowskie. s. 113. 
89 Z. D rwę c k I. op. dŁ. s. 82. podaje liczbę 11 zamordowanych: R. L e w a n d 0- 
w s k I. Martyrologia, s. 11. który skrupulatnie zbierał materiały o esktermlnacjlludnoścl 
powiatu lIpnowsklego potwierdza liczbę 29 osób. 
90 Wieś polska, s. 191. 
91 AGKBZPNP. ankiety sądów grodzkich. woj. pomorskie. Ł 2, k. 236 a; S. D a t n e r. 
Tragedia w Doessel. Ucieczki z niewoli niemieckiej 1939-1945 - ciąg dalszy. Warszawa 
1970. s. 132-133. 206. 


283
>>>
II 


Jagdkommando dopuszczało się także pojedynczych egzekucji osób 
podejrzanych o sympatyzowanie lub kontaktowanie się ruchem oporu. 
DionIzy Lisicki, ze wsi Łazy w powiecie rypińskim za udzielanie pomocy 
partyzantom rozstrzelany został przed własnym domem Za kontakty z 
oddziałami partyzanckimi rozstrzelano także 20 września 1944 r. Romana 
Łaszkiewicza z Urszulewa, 23 września - Genowefę Łaszkiewicz z Janowa, 
29 sierpnia - Wacława Małachowskiego ze wsi Grabal, 22 sierpnia - 
Ludwika MaIY.lasika z Wierzchowisk, także w sierpniu - Tadeusza So- 
kołowskiego ze wsi Blizno k. Szczutowa i irmych 92 . Jagdkommando roz- 
strzelało także w dniu 12 września 1944 r. rolników podejrzanych o 
współpracę z podziemiem zbrojnym: Satumina Gabryszewskiego, Wła- 
dysława Nagiewicza i Józefa Wołkiewicza 93 . l listopada 1944 r. w Zasa- 
dach w powiecie rypińskim hitlerowcy rozstrzelali na polu Aleksandra 
Teskę, znanego działacza PPR i przewoctniczą.cego konspiraqjn(j Powia- 
towej Rady Narodowej dla powiatu rypińskiego, który osierocił sześciowo 
dzieci. 94 Także l listopada za sympatyzowanie z ruchem oporu rozstrze- 
lany został Mieczysław Bielicki (lat 27). 
Podobnie jak w 1939 r. Lasy Karnkowskie koło Lipna w ostatni;h 
tygodniach okupacji były miejscem masowych egzekucji. W grudniu 1944 r. 
rozstrzeliwano tu osoby podejrzane o udział i współpracę z ruchem oporu. 
15 grudnia rozstrzelano: Wacława Borkowskiego (lat 53) i Romana Jędrze- 
jewskiego (lat 25) ze wsi Moczadła Dwa dni później, 17 grudnia w tym 
samym miejscu zamordowano: Stanisławę Frymarkiewicz (lat 22) z Ławi- 
czka, Halinę Zasadowską. (lat 16) z Huty Skępskiej oraz 18-letnią. miesz- 
kankę wsi Obóz. Natomiast 22 grudnia w Lesie Karnkowskim straceni 
zostali: Stefan Paradowski (lat 47) z Sumińka, Stanisław Bialanowski (lat 
24) z Lipna i Czesław Samulewicz (lat 31) z Józefkowa. Również w tym 
samym miesią.cu w Lesie Karnkowskim rozstrzelano Marię Sztuczyńską., 
Marię Pą.czkowską., Jerzego Pą.czkowskiego i Paprockiego z Żuchowa 95 . 
Oddziały Jagdkommando kIwawo zapisały się także w pamięci mie- 
szkańców Czumska Dużego, Rogowa i okolicznych wsi w powiecie ry- 
pińskim. Za udzielanie pomocy działają.cym w tym rejonie oddziałom 
Armii Ludowej śmierć poniosło kilkadziesiąt osób, a wśród nich: Włady- 
sław Felka z Kosior (w lipcu 1944 r.) Paliński z Brzeszczek Małych, Jan 
Smulski z Czumska Dużego (14 sierpnia 1944 r.), Julian Wojciechowski 
z Kosior, Stanisław Wojciechowski ze wsi Kotowy (w sierpniu 1944 r.), 
Ignacy Zdziebłowski z Cżumska Dużego (14 sierpnia 1944 r.).i irmi 96 . 


l 


92 ReI. K. Brodzlńska; AOKBZPNP - Bydgoszcz. sygn. Zg. 3/46. poz. 1. 
93 R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 10. 
94 AAN. CA KC PZPR. Ł osobo 2757; ReI. W. Murawski; Okręg Płocki, S. 670. 
95 W. D r z e w I e c k I. Walka i męczeństwo mieszkańców. s. 104. 
96 AGKBZPNP. ankiety sądów grodzkich. woj. pomorskie. t. 2; AOKBZPNP-Bydgoszcz. 
kartoteka egzekucJI w powiecie ryplńskim oraz tamże. sygn. Ns I 810/52. poz. 8; reI. J. 
Rakoczy. G. Szymańska. Z. Grzecznowska; Hitlerowski terror wsi polskięi 1939-1945. 
Zestawienie większych akgi repres!Jjnych. opr. C Z. M a d a j c z Y k przy współudziale 
S. L e w a n d o w s k I e j. Warszawa 1965. S. 141. 


l 


284 


I 
II 
, I
>>>
Egzekucje w tej części Ziemi Dobrzyńskiej potwierdząją, że nasilenie 
walki z ruchem oporu wynikało przede wszystkim z żywotności oddziałów 
i grup Annii Ludowej w tym rejonie. 
Walcząc z ruchem oporu hitlerowska policja powszechnie stosowała 
metodę odwetu. Kiedy w końcu 1944 r. partyzanci zlikwidowali Niemca 
e- 
gałkę, znanego prześladowca Polaków, żandarmi z Dobrzynia n. Wisłą prze- 
prowadzili akcje odwetowe. 17 grudnia 1944 r. Józef Moder, zwany "Sakra" 
komendant posterunku żandarmerii i żandarmi Gustaw Miller i Oskar Son- 
stern w Łagiewnikach i Chalinie zamordowali II polakmifl7. W końcu grudnia 
1944 r. za pomoc partyzantom polskim i radzieckim aresztowano a następnie 
wywieziono do obozu w Potulicach 7-osobową rodzinę Szeflerów, 3-osobową 
rodzinę Kopczyńskich i 2-osobowe rodziny Szymańskich i Skowrońskich ze 
wsi Młyńska w powiecie rypińskim. Co prawda doC7..ekały one tam wolności, 
ale na skutek przeżyć obozowych po powrocie zmarli Wanda Kopczyńska i 
nieletni Zygmunt Szefler. 
Jesienią. 1944 r. w Ligowie hitlerowscy zamordowali całą. rodzinę 
Kalinowskich ze wsi Jasień: Jadwigę i jej męża, Floriana oraz ich dzieci: 
Zofię (ur. w 1924 r.) i syna Bronisława. Powodem egzekucji był fakt, iŻ 
Kalinowscy ukIywali rannego partyzanta, a F. Kalinowski przewiózł go 
następnie do szpitala w Lipnie. Razem z nimi rozstrzelano kuzynkę w/w, 
Władysławę Kalinowską. (ur. w 1905 r. w Willington w USA), wówczas 
także mieszkankę Jasienia 98 . 
Represje za udział lub współdziałanie z ruchem oporu tIWały do ostat- 
nich dni okupacjI; W powiecie lipnowskim poza Lasami Karnkowskimi 
miejscem powtarzających się egzekucji była żwirownia w Ligowie. 24 
grudnia 1944 r. rozstrzelani tam zostali: Stanisław Kisielewski (lat 40), 
Bronisław Malanowska (lat 30), Wacław Pilewski (lat 33), Czesław Pa- 
procki. Wszyscy byli mieszkańcami wsi Moczadła. Wraz z nimi hitlerowt;:y 
zamordowali dwie mieszkanki Pokrzywnika, siostry - Helenę Bukowską. 
(lat 22) i Elżbietę Zielińską. (lat 35). Kolejna egzekucja w Ligowie miąła 
miejsce jeszcze w dniu 5 stycznia 1945 r. Tego dnia straceni zostali 
mieszkańcy Skępego: Józefa Brzóska, (lat 53), Stanisław Brzóska (lat 
53), Wiktor Kaczmarek (lat 43), Helena Kujawska (lat 57), Tadeusz Mie- 
rzejewski (lat 45), Zofia Jagas (lat 54) z Ławiczka 99 . 
Jagdkommando i żandarmeria zwalczając opór ludności polskiej 
kIwawo rozprawiało się z osobami udzielającymi wsparcia i pomocy par- 
tyzantom. W powiecie lipnowskim w 1944 r. z rąk hitlerowców zginęło 
wiele kobiet, które za swą niezłomną postawę oddawały swoje młode 
życie. Przykładem niech będzie Maria Napiórska ze Skępego, biblio te- 


97 R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 12. 
98 FAP AK. t. osobo K-379: Jadwl
a I Zofia Kalinowskie; reI. J. Rakoczy; Słownik 
uczestniczek walki, S. 172. 
99 AOKBZPNP-Bydgoszcz. protokół Gestapo Bydgoszcz z 7 I 1945 r. o ściganiu. ujęciu 
I rozstrzelaniu "pomocników band" (Bandenhelfer) przez JadgkolTImando I żandarmerię ze 
Skępego. . 


285
>>>
karka w klasztorze Ojców Bernardynów. W latach okupacji zaangażowała 
się w działalność konspiracyjną, kolportują.c prasę warszawską.. W 1942 
r. została łą.czniczką. oddziału partyzanckiego Adama Marciniaka, którego 
grupa operowała w lasach koło Głęboczka, a potem w rejonie Wólki k. 
Skępego. Do leśnych bunkrów dostarczała żywność. W ramach Wojskowej 
Służby Kobiet obwodu lipnowskiego wyznaczona była na sanitariuszkę. Od 
kierują.cej sekcją. sanitarną. w Obwodzie AK-WSK Lipno, Stanisławy Okoń- 
skiej, pracują.cej w aptece w Lipnie, przyjęła duże ilości wody amoniakalnej 
dla partyzantki. W zimie 1943/44 została aresztowana, więziona w Lipnie, 
a następnie w Brodnicy, gdzie w styczniu 1945 r. została zamordowana. 
Wcześniej, bo 13 września 1944 r. w LIgowie za udzielanie pomocy party- 
zantom hitlerowcy rozstrzelali mieszkankę Malanowa, Krajewską. (imienia 
nie udało się ustalić). Za popieranie partyzantów w grudniu 1944 r. w Lesie 
Karnkowskim rozstrzelano Marię Sztuczyńską. i Marię Pą.czkowską. z Ż
- 
chowa. 24 grudnia tego roku w Ligowie rozstrzelano w grupie Polaków 
Stanisławę Malanowską z Moczadeł oraz Helenę Bukowską. i Emilię Zieliń- 
ską. z Pokrzywnika, które podejrzane były o niesienie pomocy partyzantom. 
Także w 1944 r. za ukrywanie partyzantów rozstrzelane zostały dwie 
rolniczki z Maliszewa: Wojtowicz oraz Agnieszka Szydłowska (rozstrzelana 
w swojej wsi). Z tych samych powodów z rąk hitlerowców zginęły w 1944 
r. Janina Kalinowska z Tłuchowa, Franciszka Tomaszewska z Karnkowa, 
a 25 grudnia - Staniława Topolewska z Żagna. 12 grudnia 1944 r. 
zamordowano Apolonię Wojtowicz z Czarnego i Mariannę Kisielewską. z 
Józetkowa k. Czarnego, a 15 grudnia - Helenę Kisielewską.. W dniu 17 
grudnia tego roku w grupie Polaków zamordowana została Halina Zasa- 
dowska z Huty Skępskiej i Stanisława FIymarkiewicz z Obozu. 
Surowe represje dotykały kobiety z terenu Ziemi Dobrzyńskiej do 
ostatnich dni okupacji. W dniu 4 stycznia 1945 r. za udzielanie pomocy 
partyzantom grudzią.dzkie Gestapo rozstrzelało mieszkankę Nowej Wsi 
w powiecie lipnowskim, Helenę Bielec ur . 18 III 1895 r. w Józetkowie. 
Natomiast 5 styczpia 19'1,5 r. za udzielanie pomocy partyzantom oraz 
osobom ukrywają.cym się przed policją. niemiecką. rozstrzelano w Ligowie 
Zofię Jagas z Ławiczka oraz Helenę Kujawską., Józefę Brzóska i Genowefę 
Lewandowską. z Józetkowa k. Skępego. W szczególnie okrutny sposób 
hitlerowscy rozprawili się z tą. ostatnią.. W 1939 r. jej męża wywiezionp 
na roboty do Niemiec i została sama z dwójką. małych dzieci. Mimo to 
pracowała w konSpiraCji, przechowywała osoby zagrożone, udzielała po- 
mocy oddziałom partyzanckim. W dniu 24 grudnia 1944 r. została wy-- 
cią.gnięta ze swego domu w Żagnie przez oddział Jagdkommando, skuta 
łańcuchami i doprowadzona do Ligowa. Następnego dnia została roz- 
strzelana w czasie masowej egzekucji 100. 


100 AOKBZPNP-Bydgoszcz. protokół Gestapo Bydgoszcz z 7 I 1945 r. o ściganiu. ujęciu 
I rozstrzelaniu .pomocników band. (Bandenhelfer) przez Jadgkommando I żandarmerię ze 
Skępego. 


;1 
'I 
'" 


286
>>>
W końcowym okresie okupaqi Jagdkommando i Wehrmacht su- 
rowo rozprawiało się z Polakami, którzy podejmowali próby ucieczek z 
pracy przy budowie umocnień wojskowych, tzw. okopów. Z tego powodu 
m.in. rozstrzelano Zbigniewa Mostka z Tłuchowa oraz pewnego rolnika 
z Kamienia Kotowego 10l . Wielu Polaków przebywają.cych przymusowych 
robotach, osadzono w KL Stutthof. Powodem był fakt, iż w różny
h 
formach występowali oni przeciwko swoim "pracodawcom". Z przymu- 
sowych robót zostali skierowani do obozów i tam zginęli m .in. Feliksa 
Wiśniewski (w Stutthofie 4 marca 1945 r.), Stanisław Kosobudzki (w 
Stutthofie 31 maja 1943 r.), Czesław Mosakowski (w Stutthofie 6 stycznia 
1944 r.), Władysław Piasecki (zginął podczas ewakuacji więźniów ze Stut- 
thofu), Hieronim Rupiński (w Stutthofie w końcu 1944 r.), Stanisław 
Szczygliński (w HerbrGck)102. 
Przez cały okres okupacji hitlerowskiej organy policyjne surowo 
zwalczały także inne formy niezorganizowanego oporu ludności polskiej 
tego terenu. Z całą. bezwzględnością okupant walczył z nie legalnym ubo- 
jem świń zakazanym Polakom, który przybrał na terenie Ziemi Dobrzyń- 
skiej znaczne rozmiary. Za tego rodzaju przestępstwo są.downictwo hit- 
lerowskie stosowało bardzo surowe kary aż do śmierci włą.cznie 103 . Karę 
śmierci Są.d Specjalny w Toruniu w składzie Shulze, Deike i W6h wy- 
mierzył 24-letniemu Zyginuntowi Sobocińskiemu z Niemcowizny w po- 
wiecie rypińskim. W związku z prośbą. o ułaskawienie Sobociński zeznał 
inspektorowi .są.dowemu: "Swego czasu zostałem zatrzymany przez policj ę 
w Rypinie i zakuty w kąjdany. My, tzn. mój ojciec Władysław Sobociński, 
Stefan Rogowski jak również Stanisław Lepecki zostaliśmy kolejno przę- 
słuchani. Przesłuchanie trzech wymienionych odbywało się w pokoju 
nade mną.. Słyszałem krzyki, z czego wnioskowałem, że tych świadków 
bito. Kiedy po nich wezwano mnie na przesłuchanie, policjanci powie- 
dzieli, że jeśli nie powiem tego, co sobie życzą., to dostanę lanie. Na stole 
leżała gumowa pałka. Ze strachu przyznałem się, że zabiłem świnię. W 
rzeczywistości nie zabiłem żadnej świni. Ojciec powiedział mi, że sprzedał 
jedną. świnię niejakiemu Janowi Krąjewskiemu i Walentemu Stalmier- 
skiemu z miejscowości Szustek w powiecie rypińskim. O ile mi wiadomo, 
zostali oni aresztowani przez policję i już nie żyją.. Kiedy po moim pier- 
wszym przesłuchaniu, przebywałem w celi z Lepeckim i Rogowskim, ten 


10\ AP-Bydgoszcz. akta Gestapo Rypin. t. 3. k. 73; R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia, 
s. 14. 
102 AOKBZPNP-Bydgoszcz. sygn. Zg. 8/47. poz. 2 oraz sygn. Zg. 36/49. poz. 21. sygn. 
Ns. 298/57. poz. 19. sygn. Zg. 87/48. poz. 29. sygn. 64/48. poz. 42. sygn. Ns. 236/57. 
poz. 13. sygn. 54/47. poz. 61. sygn. Ns. 1484/51. poz. 9. 
103 Cały system handlu w okresie okupacji oparty był na kartkach żywnościowych. a 
przydziały dla Niemców I Polaków były zupełnie Inne I poprzestanie na nich równałoby się 
dla Polaków wyniszczeniem organizmu ludzkiego z głodu. W związku z tym rozwinął się 
tzw. "czarny rynek" obejmujący nlelegalną sprzedaż; mięsa. tłuszczy. mąki. olejl 
mineralnych. mydła. proszków do prania. węgla. papierosów itp. Zjawisko to. w które było 
zaangażowanych wielu Polaków. zasługuje na oddzielne. szersze omówienie. 


287
>>>
, I 


III 


pieIWszy pokazał mi swÓj tyłek, który był zbity na kolor czeIWony i 
niebieski t.,) Zostałem niewinnie skazany za nielegalne uboje. Jeśli w 
tej sprawie cokolwiek przyznałem się, to odwołuję moje przyznanie. Na 
rozprawie wielu spraw nie rozumiałem, bo w ogóle nie władam językiem 
niemieckim" 104. 
Zdarzały się też przypadki, że osoby zwolnione po odbyciu kary za 
nielegalny ubój, przekazywano ponownie do obozów koncentracyjnych. 
Świadczy o tym następujący wyjątek z pisma posterunku żandarmerii 
do Sądu Lokalnego w Ry.pinie o zastosowaniu aresztu wobec Romana 
Gołębiowskiego skazanego za nielegalny ubój 2 świń: "L.) Zgodnie z 
obowią.zują.cym prawem proszę zakład karny, aby po odbyciu kary nie 
zwalniać podejrzanego, lecz przekazać policji 1ayminalnej w Grudzią- 
dzU"105. 
Prowadząc walkę z nielegalnym ubąjem, niemieckie władze okupacyjne 
posługiwały się nie po raz pielWszy podstępem. Policja w Rypinie posłała 
na przykład swojego konfidenta do Polaka Siłakowskiego, aby kupił mięso. 
Siłakowski poszedł w tym celu do swojego zięcia Pankowskiego. Policjanci 
dowiedziawszy się o tym źródle nabycia mięsa, poszli do Pankowskiego i 
zaskoczyli go wraz z bratem w momencie, gdy przywieźli zabitą. świnię 
zaprzęgiem Stępniewskiego. W czasie oddzielnych postępowań karnych 
oskarżono dwóch braci Pankowskich, ich żony, Siłakowskiego i Stępnie- 
wskiego. Otrzymali od 6 miesięcy do 6 lat i 6 miesięcy obostrzonego 
obozu karnego 106 . Surowe katy wymierzano także za kupno mięsa na 
użytek własny. Jadwidze Jastrzębskiej za zakup 20 kg mięsa po cenach 
wyższych z nielegalnego uboju na użytek rodziny wymierzono l rok i 6 
miesięcy obozu karnego. Natomiast Leokadii Mazurowskiej za 5 kg mięsa 
i słoniny wymierzono 4 miesiące obozu karnego. Fryda Myślińska i Lidia 
Paprocka za zakup mięsa koziego zostały ukarane grzywną po 50 marek. 
Wszystkie oskarżone były mieszkankami Rypina 101 . 
Wysokie katy sądy okupacyjne wymierzały także za handel artyku- 
łami spożywczymi.. Sąd w Toruniu skazał 21-letniego Bolesława Przyby- 
szewskiego i Zenona Świnarskiego ze Skępego na 3 lata obostrzonego 
obozu karnego. Przybyszewskiego przekazano w marcu 1943 r. do obozu 
w Stutthofie, a Świnarski zmarł w listopadzie tego roku w fabryce pro- 
dukującej materiały pędne. Przez cały okres okupacji za tego rodzaju 
przestępstwa kierowano Polaków do wiezięnia sądowego w Lipnie 
(GerichtsgeHingis) w Lipnie. Odbywali oni tu katy aresztu i więzienia 
orzeczone przez tamtejszy Amtsgericht lO8 . 
Okupanci łamali opór ludności polskiej do ostatnich dni pobytu na 
Ziemi Dobrzyńskiej. Na kilka dni przed wkroczeniem wojsk radzieckich 


II 


104 AOKBZPNP-Bydgoszcz. Sondergencht Thorn 4 Sg. KJs 137/42. 1/43. 
105 Ibid.. sygn. 4 Sg. KLs 32/42. 
106 Ibid.. sygn. 4 sg. KLs 137/42. 1/43. 
107 Ibid.. sygn. 4 KLs 60/43. 
108 Ibid.. sygn. 4 sg KLs 60/43; J. S z I II n g. Ziemia Dobrzyńska. s. 169. 


288
>>>
Niemcy rozpoczęli pospieszną. ewakuację. Do tego celu powszechnie 
wykorzystywano przede wszystkim jako furmanów pracujących dotąd. u 
nich młodych Polaków. Wielu z nich, znając sytuację, odmawiało ewa- 
kuacji do Niemiec. Z tego powodu zginęło kilkunastu mieszkańców Ziemi 
Dobrzyńskiej a wśród nich Heruyk Kochowicz z Makówca, żołnierz Armii 
Krajowej. 19 stycznia, tj. na dwa dni przed wyzwoleniem zastal on za- 
strzelony przez swojego chlebodawcę. Z tych samych powodów zastrze- 
lony został Zbigniew Teodorczyk, przed wojną uczeń lipnowskiego gi- 
mn
uml09. 



 
.. 
"" 
i:: 
c 


Walka z ruchem oporu i związana z nią eksterminacja ludności na 
terenie Ziemi Dobrzyńskiej datuje się od wiosny 1940 r. Początkowo 
aresztowania i represje nie były tak liczne, gdyż nieprzyjaciel po rozpra- 
wieniu się z przedstawicielami grupy przywódczej jesienią 1939 r., nie 
wniknął jeszcze w mechanizm powstają.cego ruchu oporu, szczególnie 
POZ "Znak" i ZWZ . Jednakże począwszy od 1942 r. okupant rozpoczął 
rozpracowywanie podziemia w sposób metodyczny i planowy. Najczęściej 
spotykaną formą walki z ruchem oporu, po którą sięgał nieprzyjaciel 
była forma eksterminacji bezpośredniej. Natomiast począwszy od 1943 
r., a szczególnie w 1944 r., władze okupacyjne nader często stosowały 
zasadę odpowiedzialności zbiorowej. Niekiedy jednak odstępowano od tej 
zasady, szczególnie w sytuacjach, kiedy wyniki dochodzeń wskazywały, 
że określona akcja była wynikiem żołnierzy ruchu oporu. Stąd też po 
każdej akcji sabotażowej, czy też bojowej następowały masowe areszto- 
wania, czy pacyfikacje. 
Zdarzały się także przypadki, że okupant odstępował od zasady 
eksterminacji bezpośredniej. W tym celu nieprzyjaciel szukał kontaktu 
z przedstawicielami podziemia, dążąc do sformowania szerokiego frontu 
walki przeciwko ruchowi oporu. Notowano bowiem, co prawda przypadki 
sporadyczne, że zwalniano z więzień część ujętych członków ruchu oporu. 
Odnotować wreszcie trzeba, że okupant w końcowym okresie oku- 
pacji przeceniał siły miejscowego podziemia. Kierował przeciwko niemu, 
szczególnie w 1944 r., wzmocnione siły policji, specjalne oddziały SS, 
Wehrmachtu, a przede wszystkim Jagdkommando. 
Ruch oporu podjęty już w pieIWszych tygodniach okupacji pochłonął 
na tym terenie wiele ofiar. Stwierdzenie to odnosi się do wszystkich jego 
odłamów, do wszystkich organizacji konspiracyjnych, a także tych, którzy 
spontanicznie występując przeciwko polityce okupanta, ponieśli ofiary. 
Gdy chodzi o ruch oporu związany z PPR, GL-AL to w całym Okręgu 


- 

 
O' 

 
;! 

 

 
I 

 


109 R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 12 14-15. 


289
>>>
Płockim tylko w latach 1943-1944 śmierć poniosło 480-500 osób, w 
liczbie tej znajdowali się członkowie rodzin i sympatycy tego ruchu 110. 


T a b e l a 14: Mieszkańcy Ziemi Dobrzyńskiej polegli w czasie akcji 
pacyfikacyjno-odwetowych w latach 1943-1945 


Powiat Liczba zamordowanych f{azem 
1943 1944 1945 
lipnowski 12 69 5 86 
rypińskl 17 141 11 169 
Razem 29 210 16 255 


Ź ród ł o: AOKBZPNP-Bydgoszcz. ankiety - egzekucje: Obliczenia własne autora. 


Zestawienie to, aczkolwiek nie obejmujące wszystkich przypadków 
oraz ofiar poniesionych w obozach i więzieniach poza terenem ZiemI 
Dobrzyńskiej, wskazuje, iż straty ludzkie poniesione przez społeczeństwo 
tego obszaru były nieporównanie mniejsze od doznanych w okresie od 
paździemika do gr.udnia '1939 r. 


l ' 


110 Dane B. K o b u s z e w s k I e g o. ZanJs działalności, s. 69 na podstawie akt 
Gestapo. Ciechanów (AMSW) I "nlemeckie władze okupacyjne". m.In. raporty placówek 
Gestapo Grudziądz. Rypln I Płock (MN. CA KC PZPR). 


290 


I "
>>>
ROZDZIAŁ VII 


. 


U PROGU ZAKOŃCZENIA WOJNY 


l. KONSPIRACYJNE RADY NARODOWE 


W pieIWszej połowie stycznia 1944 r., w związku z powołaniem do 
życia Krajowej Rady Narodowej, na teren Okręgu Płockiego przybył de- 
legowany z ramienia KC PPR Marian Baryła, pseud. ..Bartek". Odbył on 
szereg spotkań z aktywem Komitetu Okręgowego PPR w Płocku oraz 
przedstawicielami komitetów powiatowych tej partii. Celem tych rozmów 
było zapoznanie aktywu partyjnego z zadaniem tworzenia rad narodo- 
wych niższych szczebli. Wśród wielu działań, m.in. Władysław Domagal- 
ski przystąpił do 'organizowania rad narodowych na terenie powiatów 
sierpeckiego, lipnowskiego i rypińskiego J . Koordynują.cą. działalność z 
ramienia KC PPR od maja 1944 r., aż do wyzwolenia prowadziła tu 
wspomniana już Jadwiga Sabina Ludwińńska, pseud. ..Marta"2. 
9 lipca 1944 r. w Teodorowie koło Staroźreb w powiecie płockim 
utworzona została Wojewódzka Rada Narodowa dla terenów północnego 
Mazowsza włą.czonych do Rzeszy, obejmują.cych powiaty płocki, płoński, 
sierpecki, rypiński, ciechanowski, lipnowski i przasnyski. To konspira- 
cyjne spotkanie zgromadziło działaczy różnych ugrupowań. Stronnictwo 
Ludowe ..Wola Luda" reprezentował Michał Gwiazdowicz, zaś PPR - Ka- 
zimierz German, Mieczysław Bodalski, Jakub Kraj ewski , Jan Ptasiński, 
Armię Ludowę - Władysław Marchoł i Stanisław Wiśniewski. Nadto w 
spotkaniu tym brali udział aktywiści byłego Związku Zawodowego Ro- 


l K. G e r m a n. W konspiracji. Iw:) Mazowsze w walce. s. 196. 
2 J. P t a s i ń s k I. Z działalności PPR. s. 122: M. Kra j e w s k I. Rypińska 
konspiracwna rada narodowa, Ilustrowany Kurler Polski. 1974. nr 169. s. 6. 


291
>>>
Partei w pow. rypińskim miała swoje 2G-osobowe koło w Zbójenku, 
gmina Sokołowo. Powstało ono 9 stycznia 1936 r., a jego działaczami 
byli: pastor Krusche z Rypina oraz nauczyciele Edmund KunUz ze ZbÓ- 
jenka i wspomniany już August Nikolai z Somsior. Zarząd zbójeńskiego 
koła Partii Młodych Niemców stanowilI: Artur Blum - prezes, Jakub 
Erdman - wiceprezes, Ferdynand Jobs - sekretarz i Paweł Neske - skarb- 
nik 39 . 
Podstawowym materiałem propagandowym dla mlodych Niemców 
był "Mein Kampf'. Szkolenia te prowadzono na zebraniach organizacY.)- 
nych, a także różnego rodzaju zlotach, obozach, koloniach. Miejscem 
zebrań były najczęściej niemieckie szkoły w Głowińsku, Somsiorach i 
Michałkach 4o . Działalność ta nasiliła się szczególnie w latach 1935-1939, 
kiedy to masowo wysyłano młodzież na kolonie letnie do Gdańska i Prus. 
W końcu lat trzydziestych zintensyfikowały się kontakty mniejszości 
niemieckiej w Polsce z Rzeszą., co pozostawiło ślady w dokumentach policji 
oraz w relacjach świadków. Szczególną rolę w rozwąju kontaktoworgani- 
zacyjnych na terenie Ziemi Dobrzyńskiej odegrały Niemki przyjeżdżają.ce tu 
z Rzeszy już od 1934 r. Miejscowi Niemcy, chcąc ukIyć ich faktyczną. 
działalność, informowali, że są to zakonnice 41 . 
W lasach na terenie Ziemi Dobrzyńskiej Niemcy gromadzili broń, a 
także odbywali nocne ćwiczenia o charakterze wojskowym. Dowodzą. tego 
liczne relacje mieszkańców tego terenu. Na przykład w maju 1939 r. ks. 
Aleksander Batko wracają.c ze Strzyg do Osieka, miał możność obser- 
wować w okolicznych lasach nocne ćwiczenia młodych Niemców. Szkolił 
ich, jak się później okazało, niemiecki instruktor przyjeżdżają.cy tu z 
Łodzi 42 . 
Ostatnie lata przed wybuchem wojny zaznaczyły się przypadkami 
uchylania się od służby w Wojsku Polskim ze strony poborowych naro- 
dowości niemieckiej. Nastroje te wzmogły się na przełomie lat 1938/39. 
Wiosną. 1939 r. zanotowano liczne wyjazdy młodych Niemców z terenu 
Ziemi Dobrzyńskiej do Prus Wschodnich i Gdańska. Członkowie JDP z 
gminy Kłokock w powiecie lipnowskim masowo zgłaszali się do zarzą.du 
gminy po dowody osobiste i potwierdzenia obywatelstwa polskiego. Do- 
kumenty te służyły im do wyjazdu na teren Wolnego Miasta Gdańska, 
gdzie odbywali odpowiednie przeszkolenie. Po powrocie otrzymywali kon- 
kretne zadania szpiegowskie I dywersyjne 43 . Działalność miejscowych 
Niemców w tym względzie najlepiej, jak się wydaje, charakteryzuje 


39 Centralne Archiwum Wojskowe (cyt. dalej - CAW), DOK VIII, 371.8.282. 371.8.283: 
Syt:uaga społeczno - polityczna. s. 99. 129; M. C Y g a ń s k I. op. clt.. s. 70-72. 
40 AP-Bydgoszcz, zespół akt Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego w Toruniu, 
sygn. 1098, sprawozdanie Inspektora szkolnego w RyplnIe za rok 1937/1938. 
41 ReI. mieszkańców Ziemi Dobrzyńskiej (w posiadaniu autora). 
42 W. J e z u s e k, Ks. Aleksander Batko. proboszcz parafii Ostek Rypińskt. Miesięcznik 
Pasterski Płocki, 1950, nr 9-12, s. 193. 
43 ReI. S. Arent., W. Gabryelczyk; P. H a u s e r, op. cit.. s. 200-201; M. C Y g a ń- 
s k I. op. cit., s. 110-112. 


26
>>>
." I 
II ! 
i 
I 


botników Rolnych, wówczas także członkowie PPR - Bolesław Stępniewski 
i Władysław Rypiński. W konspiracyjnym posiedzeniu brali także udział 
przewodniczący konspiracyjnych powiatowych rad narodowych oraz przed- 
stawiciele powiatów, gdzie także rady miały dopiero powstać, tJ. rypińskiego 
- Władysław Domagalski i lipnowskiego - Czesław Kolankiewicz 3 . 
Konspiracyjna WRN na swym inauguracyjnym posiedzeniu przyjęła 
kilka rezolucji. W jednej z nich wzywała wszystkich do zwiększenia wy- 
siłków w walce z hitleryzmem poprzez zintensyfikowanie ruchu party- 
zanckiego. W związku z tym WRN podjęła uchwałę o formowaniu brygaty 
partyzanckiej w sile 5 batalionów. Przewodniczącym WRN wybrano zna- 
nego działacza SL "Wola Ludu" Michała Gwiazdowicza z Pęchcina w 
powiecie ciechanowskim. Jego zastępcą. mianowano członka PPR, Bole- 
sława Stępniewskiego, pseud. "Bolek"4. Po inauguracyjnym posiedzeniu 
M. Gwiazdowicz wyjechał do Warszawy na wezwanie Zarządu Głównego 
Stronnictwa Ludowego "Wola Ludu" i obowiązki przewodniczącego WRN 
przejął B. Stępniewski. Pa wybuchu Powstania Warszawskiego i zeIWaniU 
łą.czności z Warszawą, nie mógł on powrócić na Mazowsze. W związku z 
tym funkcję przewodniczącego WRN aż do wyzwolenia peh1ił Stępniewski. 
Powstanie konspiracyjnej WRN odnotował "Głos Mazowsza, który w 
n umerze z 10 września 1944 r. pisał: "Postanowiliśmy wspólnymi siłami 
powołać do życia Wojewódzką Radę Narodową na Ziemi Mazowieckiej. 
Powyższą myśl podjęli działacze demokratyczni. Plenarne posiedzenie 
Wojewódzkiej Rady Narodowej odbyło się w lipcu. Nastrój był bardzo 
podniosły, ale jednocześnie przyjazny. Wzruszający był to widok spotka- 
nia starych działaczy, którzy ze łzami w oczach witali się znów w pracy 
społecznej, dumni, że pomimo trudnych warunków pracy zeszli się, aby 
wspólnymi siłami powołać tu realną reprezentację Narodu - WRN "s. 
W skład Wojewódzkiej Rady Narodowej dla północnego Mazowsza 
weszli także przedstawiciele PPR z Rypina - Władysław Domagalski, 
pseud. "Kowal" i z Lipna - Czesław Kolankiewicz 6 . Reprezentacja polity- 
czna konspiracyjnej WRN była dość jednostronna. Poza Stronnictwem 
Ludowym dOminują.cą rolę odgrywała w niej Polska Partia Robotnicza i 


3 MN. CA KC PZPR, sygn. 214/III/A/IA/34. list. J. s. Ludwlńskiej do KC PZPR. t. 
osobo 7050.8066; A. Web e r. op. clt.. s. 56; B. D Y m e k. Konspirac!lJne rady narodowe 
w Okręgu Płockim, Iw:) Okręg Płocki, s. 206. 
4 MN. CA KC PZPR. t. osobo 7050. 8066: M. Kra je w s k I. Słownik. S. 90. A. 
Web e r. op.cIt.. s. 5ą; B. D Y m e k. PZPR w wąjewództwte warszawskim, s. 32; T. F 1- 
j a ł k o w s k I. op. cit.. S. 267; M. Kra j e w s k I. Przed 30 laty powstała rypińska 
konspirac!lJna rada narodowa, Gazeta Pomorska. 1974, nr 175. S. 6. 
5 Głos Mazowsza, 1944 z 10 IX. s. 3-4. 
6 MN. CA KC PZPR, sygn. 203/X/54. K. GwIazdowIcz. B. Kobuszewskl. T. Kufel. PPR 
na Mazowszu. S. 26 podają. że Czesław Kolankiewlcz został tam wybrany zaocznie. 
Kategorycznie zaprzecza temu w swojej relacJI K. German z Wrocławia pisząc. ie 
Kolankiewlcz był obecny na tym posiedzeniu. W niektórych opracowaniach podaje się Imię 
Kolankiewlcza jako Jan. W Istocie chodzi o tę samą osobę; zob.: M. Kra j e w s k.f. 
Słownik. S. 90. 159. 


292 


,
>>>
Armia Ludowa. Wśród tej ostatniej znajdowali się przedwojenni dzia- 
łacze SL, ZMW RP "Wici", PPS i Związku Zawodowego Robotników 
Rolnych. Skład WRN został rozszerzony w grudniu 1944 r. Od tego 
momentu w składzie woj ewódzkiej rady narodowej znaj dowało się po 
dwóch przedstawicieli poszczególnych powiatów północnego Mazo- 
wsza 7 . 
W kilka dni po utworzeniu WRN, w dniu 12 lipca 1944 r. w stodQle 
Władysława Kalinowskiego w Okalewku powołano konspiracyjną Powia- 
tową. Radę Narodową. dla powiatu rypińskiego B . przewodniczącym PRN 
zotał wybrany Aleksander Teska z Zasad w powiecie rypińskim (l listo- 
pada 1944 r. został on jednak rozstrzelany przez Niemców w miejscu 
swego zamieszkania). Zastępcą. Teski i jednocześnie delegatem do WRN 
wybrano Władysława Murawskiego. W skład Powiatowej Rady Narodowej 
dla powiatu rypińskiego weszli wtedy również Władysław Domagalski, 
pseud. "Kowal", "Piotr", Władysław Domagalski, pseud. "Tomasz", "Bur- 
żuj", Wacław vel Władysław Kwiatkowski, Marian Wojciechowski, Jan 
MelIer, Szczepan Władysław Czarnecki, Aleksander Smoliński, Józef Ra- 
koczy, Jan Kęsicki i Jan vel Ignacy Świerczyński 9 . Konspiracyjna po- 
wiatowa rada narodowa dla powiatu rypińskiego składała się wyłą.cznie 
z członków Polskiej PartU RobotniCZejlO. W czasie założycielskiego posie- 
dzenia przyjęto wnioski zmierzające do dalszego wzmocnienia oddziałów 
Armii Ludowej, nasilenie akcji bojowych, organizowanie gminnych rad 
narodowych, tworzenia rad mają.tkowych i zakładowych. Zaakcentowano 
potrzebę dalszego utrzymania i rozwijania kontaktów z partyzantami i 


7 J. P t a s I ń s k I, Na północ, s. 370-371. 
8 Data powstania PRN w RyplnIe w wielu opracowaniach podawana jest różnie. A. W e- 
b e r. op. cit.. s. 56 podał. u powstała ona jeszcze przed utworzeniem WRN; J. p t a s I ń- 
s k I. Z działalności PPR wydarzenie to umiejscawia na przełomie lipca I sierpnia 1944 r.; 
natomiast T. P I e t r z a k. Wyzwolenie pólnocruj części województwa warszawskiego; s. 
12 podaje przełom sierpnia I września. Aż my różne daty powstania konspiracyjnej PRN.w 
RypInIe podano w jednodniówce. .zIemia Ryplńska". 1975. kwiecień; tam także. w zupełnie 
bezkrytycznym szkicu E. R o b a l e w s k I. Gdy krzRpła wladza ludowa. błędnie podaje 
nazwisko w. Kalinowskiego jako Kowalski; B. s Y z d e k. Lewicowy nich OpOnl na Mazowszu, 
s. 35. pisząc o powstaniu konspiracyjnej PRN. podaje miesiąc lipiec bez daty dziennej; 
J.P. p t a s I ń s k I. Na pólnoc, nlekonsekwentn1e pisze o powstaniu PRN dla powiatu 
ryplńsklego: s. 367 - "w posiedzeniu WRN wzięli udział przedstawiciele organizujących się, 
a jeszcze nie ukonstytuowanych. rad w RypInIe I LIpnle. . s. 372 - "PRN w Płocku. RypInIe 
I Slerpcu miały ukonstytuować się w czerwcu". s. 374 - PRN w RyplnIe powołana została w 
lipcu 1944 r.". 
g MN. AKW PZPR-Bydgoszcz. wspomnienie J. Kęsicklego; MN. CA KC PZPR. t. osobo 
2757 ; reI. W. Murawski; B. D Y m e k. Mazowieckie rodziny. s. 75; tenże. KonspiracWne 
rady. s. 210; J. Kęs I c k I. Z dziejów PPR s. 576; M. Kra j e w s k I. KonspiracWne 
rady narodowe na Ziemi DobrzyńskY4. Gazeta Kujawska. 1984. nr 136. s. 6; w. T y l z a. 
PPR i rady narodowe w Rypinie i Upnie, Pomorze. 1967. nr 1. s. 7. w składzie rady 
ryplńskiej wymienił W. Murawsklego jako przewodniczącego oraz A. Teskę. E. Kopkę. W. 
Domagalslego. S. Czarneckiego. s. Sadowskiego. W. Kwiatkowskiego I S. Świerczyńskiego; 
podobnie B. K a p łan. op. cit.. s. 168. 
10 J. P t a s I ń s k I. Na północ, s. 374; Potwierdza to tezę. że PPR już wtedy chciała 
dominować w :2:yclu politycznym regionu. 


293
>>>
działaczami PPR w są.siednich powiatach II. Do października 1944 r. 
aktyw PPR i konspiracyjnej PRN powiatu rypińskiego zdołała zorganizo- 
wać gminne rady narodowe w Świedziebni, Okalewie, Sadłowie, Szczu- 
towie i Rogowie l2 . Trudno jednoznacznie ustalić, kiedy zostały zorgani- 
zowane gminne rady w tym powiecie. Według sprawozdania J.S. Ludwiń- 
skiej z 18 lipca 1944 r. "w Rypińskiem przygotowano PRN, w kilku 
gminach są. już zorganizowane rady narodowe, a w skład PRN i GRN 
wchodzą. przedstawiciele różnych ugrupowań politycznych"13. 
Podobny proces obseIWowano w sąsiednim powiecie lipnowskim. 
Tutaj bowiem w dniu 20 sierpnia 1944 r. w czasie spotkania lewicowych 
działaczy w miejscowości Wólka niedaleko Skępego utworzono konspi- 
racyjną. powiatową. radę narodową. dla tego pOwiatu. W inauguracyjnym 
zebraniu uczestniczył tam Mieczysław Bodalski, pseud. "Mietek", jako 
przedstawiciel WRN dla północnego Mazowsza. Przewodniczą.cym PRN 
wybrano Czesława Kolankiewicza, a jego zastępcą. A. Zagórskiego 14. 
W skład PRN weszli ponadto: Teodor Chmielewski, Adam Kozłowski, 
Czam.ecki, Roman Lewandowski, Niedziałkowski, Jan Waśkiewicz i Jan 
Wiśniewski 15. 
Według sprawozdania złożonego na drugiej sesji WRN w październiku 
1944 r. przez M. Bodalskiego, w powiecie lipnowskim, oprócz konspiracyjnej 
PRN, utworzone zostały gminne rady w Skępem i Ligowie. Późną jesienią 
tego roku powstały dalsze GRN w Wólce i Karnkowie l6 . 
Z braku dostatecznej bazy źródłowej trudno jest odtworzyć działal- 
ność tych konSpiracyjnych organów na omawianym terenie. Pewne jest, 
że proces tworzenia rad narodowych szczebla gminnego tIWał nieprze- 
IWanie aż do wyzwolenia. 


I 
'I 
I I 


2. WYZWOLENIE SPOD OKUPACJI NIEMIECKIEJ 


I 
II 
; I 
II 
I 
1(1 
I Y'I 


Gdy w styczniu 1945 r. z przyczółka nad Naxwią. ruszyła ofensywa 
radziecka, miejscowe władze niemieckie zarzą.dziły ewakuację urzędów i 


I 
II 
I 
I 


11M. Kra j e w s k I. KonspiracWne rady. s. 6. 
12 MN. CA KC PZPR. sygn. 203/X/54: J. C z a r n e c k a. 8. D Y m e k. KonspiracWne 
rady narodowe na MazOWSZIL w okresie od stycznia 1944 do stycznia 1945 r., Rocznik 
Mazowiecki. t. 3: 1970. s. 374; J. P t a s I ń s k I. Na północ, mylnie podał nazwę 
Śwledzlebnl jako Śwlebodzln. 
13 J. S. L u d w I ń ska. W przeddzień wolności, Iw:J Okręg Płocki. s. 418: Wydaje 
się. że spostrzeżenia Ludwińskiej o różnym składzie osobowym rad narodowych są 
przesadzone. Powołana 12 lipca 1944 r. PRN dla powiatu ryplńsklego składała się wyłącznie 
z członków PPR 
14 K. G e r m a n. Droga do celu, s. 194. Informuje. że organizacyjne zebranie lipnowskiej 
PRN odbyło się już wiosną 1944 r.: zob. M. Kra j e w s k I. Słownik, s. 159. 
15 Niektórzy autorzy wspomnień w składzie PRN wymieniają poza Kolankiewiczem I 
Zagórskim. Czarneckiego z Grondów. Chmielewskiego z Wólki I Jana Samodulskiego. 
16 MN. CA KC PZPR, sygn. 203/X/54; reI. Cz. Kolankiewicz. K. German: 8. D Y m e k. 
Konspiracyjne rady, s. 211-212; M. Kra j e w s k I. Lewicowy mch opom, s. 128. 


294 


. I ....
>>>
ludności. Już od połowy stycznia 1945 r. mieszkańcy Ziemi Dobrzyńskiej 
mieli możność obseIWowania, jak ludność niemiecka zaczęła w pośpiechu 
opuszczać bezprawnie zajęty obszar. Panika stała się wtedy chlebem 
codziennym Niemców. Uciekający Niemcy zmuszali do wyjazdu pracują- 
cych dotąd u nich robotników polskich. Fakt ten potwierdzają liczne 
relacje z tego okresu. Rolnik ze Szpetala Górnego pisał: "W styczniu 
1945 r. Niemcy resztkę Polaków z naszej wsi zabrali ze sobą na wozy, 
żeby jechać z nimi. Kto był sprytniejszy, to zaraz z miejsca uciekał,. a 
kto nie mógł, bo trzymali z bronią w ręku, to pojechał z nimi. Do miejsca 
wracali dopiero po roku i więcej". Różne uczucia wywoływał widok po- 
krytych brezentem i kocami wozów, na których niemieckie rodziny wy- 
woziły zagrabiony dobytek. Do tego celu okupant wykorzystał pociągi 
osobowe i towarowe. Z każdą godziną na drogach narastał ruch i tłok. 
Kolumny cywilnych pojazdów przegradzały wozy jednostek Wehrmachtu, 
które bez skrupułów torowały sobie drogę,spychając do rowów lub na 
pola pojazdy cywilne. 
Na rozkaz władz okupacyjnych wraz ze sprzętem i samochodem 
została ewakuowana jednostka straży pożarnej z Lipna. W pobliżu Czer- 
nikowa kierowca. Stanisław Krajewski upozorował defekt samochodu i 
przeczekał falę uciekających Niemców. Pozwoliło to w dniu 24 stycznia 
wrócić lipnowskim strażakom do miasta. 
19 stycznia 1945 r. o godz. 16 dowódca 2 Frontu Białoruskiego 
marszałek Rokossbwski wydał szereg rozkazów, w których nakreślił za- 
danie dla poszczególnych armiii w drugim etapie operacji zaczepnej Fron- 
tu. 65 armia pod dowództwem gen. płka Pawieła Batowa oraz l Samo- 
dzielny Korpus Pancerny Gwardii pod dowództwem gen. mjra Michaiła 
Panowa do wieczora 20 stycznia miały opanować rubież Bieżuń-Drobin. 
Następnie nacierając do wieczora 25 stycznia miały osią.gnąć linię Brod- 
nica-Lisewo k. Golubia-Dobrzynia. Jednocześnie rozkazano, aby 70 ar- 
mia dowodzona przez gen. płka Wasilija Popowa, rozwijając natarcie 
wzdłuż prawego brzegu Wisły, miała wykonać główne uderzenie przez 
Bielsk na Dobrzyń n. Wisłą i do wieczora 21 stycznia osiągnąć linię: 
Gójsk-Szpetal Górny k. Włocławka. Następnie do wieczora 25 stycznia 
miała ona opanować linię Lisewo-Lipno, skąd dalej prowadzić działania 
bojowe w kierunku Włocławka. Następnie częścią sił okrążyć i zlikwido- 
wać garnizon niemiecki w Toruniu 17. . 
Pomyślne zrealizowanie tych planów oznaczać miało wyzwolenie ob- 
szaru Ziemi Dobrzyńskiej, a następnie opanowanie punktów oporu wroga. 


17 Wieś polska, s. 214; K. S o b c z a k. Kientnek Bałtyk. Wyzwolenie polskich ziem 
północnych 1944-1945, Warszawa 1978. s. 37. 211; tegoż. Wyzwolenie Bydgoszczy, Tontn!a 
t Gntdziądza w ofensywie Anntt Radzieckiej w początkach 1945 r., Zapiski Historyczne. 
1965. z. 1. s. 19; W. W I t e c k I. 100 lat OSP, s. 2; M. Ż y w i c z y ń s k I. Wyzwolenie 
ziem byłego województwa pO(11Drskiego (styczeń-marzec 1945 r.l, Artyleryjskie Zeszyty 
Popularno-Naukowe, .1985. nr 46. s. 4-12; Wybitni dowódcy AnnU Radziecki£j, opr. J. 
M a r g u l e s. WPH. 1975. nr 1-2. s. 523. 


295
>>>
II 


Gdy chodzi o teren PojezieIZa Dobrzyńskiego, to stanowił on doŚĆ poważną. 
przeszkodę naturalną. dla wojsk nacierających ze wschodu na zachód lub 
południowego-wschodu na północny-zachód. Przeszkodę tą stanowiła rzeka 
DIWęca, która wprawdzie nie jest zbyt szeroka (od 3 do 8 m), jednakże na 
południowo-zachodni kierunek biegu przecina wszystkie linie komunika- 
cyjne na tym terenie. To wszystko powodowało, iż przy niewielkim nakładzie 
sił i środków niePIZY.Iaciel mógł stworzyć ciągłą. zaporę osłaniającą. ten rejon 
od południa i południowego-wschodu. W związku z tym główny opór musiał 
być przełamany na linii DIWęcy, gdzie okupant, po stronie Ziemi Dobrzyń- 
skiej, przygotował pas umocnień, okopów i żelbetonowych bunkrów. 
Wykonują.c zaizą.dzone 19 stycznia natarcie, oddziały 65 armii opa- 
nowały 20 stycznia Sierpc i przekroczyły SkIwę. W ciągu 20 i 21 stycznia 
jednostki 65 i 70 armii przesunęły się 40-45 km do przodu i znalazły 
się na rubieży: Brodnica, Sinogóra, Okalewo , Szczutowo, Sudragi i dal'ej 
wschodnim brzegiem Skrwy aż do jej ujŚcia. Związki piesze obydwu arm1i 
nie mogły nadążać jednak za oddziałami pancernymiIB. Najszybciej na- 
cierał l Samodzielny Korpus Pancerny gen. mjra M. Panowa. 21 stycznia 
w godzina przedpołudniowych zbliżył się do Rypina 19 . 
Był piękny, słoneczny, lecz mroźny, niedzielny ranek 21 stycznia 1945 
r. W Rypinie panowała głucha cisza. Mieszkańcy miasta prawie nie wycho- 
dzili z domów. Okna w budynkach mieszkalnych zasłonięto kocami, wielu 
ludzi zeszło do piwnic. Mróz dochodził do 30 stopni, brakowało opału, 
dzieci nie miały chleba i mleka. Na moście na rzece Rypienicy chodził 
jeszcze miarowym krokiem niemlecki żołnierz i rozglą.dał się wokół niespo- 
kojnie. W opustoszałych urzędach walały się różne dokumenty i papiery, 
przez otwarte okna wiatr roznosił je na ulice miasta. Tymczasem w oddali 
dały się słyszeć ciężkie odgłosy armatnich dział. Ludziom zabiły serca... 
Niemcy wysadzili rzeźnię miejską, która była w tym czasie składem 
broni i amunicji. Wysadzono także zapory przeciwpancerne. Na ulicach 
miasta pojawiło się kilku młodych żołnierzy niemieckich. Byli zmęczeni, 
znużeni i głodni. Przed godziną. trzynastą. pojawiły się pieIWsze radzieckie 
czołgi z korpusu p"ancernego M. Panowa. Szybkie opanowanie miasta i 
jego okolicy nie mogło obejść się bez strat ludzkich. Podczas walk w 
rejonie Rypina poległo aż 204 żołnierzy radzieckich 20 . Fakt ten znal
ł 


,II 


t 


18 W szkicu W. R e z m e r. Ofensywa styczniowa 1945 r. Wyzwolenie Klyaw i Ziemi 
Dobrzyński£j w 1945 r., s. 110. mylnie podaje zamiast Sudragi - Sudargas. zamiast SInogóra 
- SInogórz. Chodzi tu oSlnogórę k. LubowIdza (obecnie w województwie ciechanowskim) 
oraz Sudragi k. Gójska (obecnie w województwie płockim). . 
19 K. S o b c z a k. Operaqa mazursko-mazowiecka 1944-1945, Warszawa 1967. s. 
250; tegoż. Kierunek Bałtyk, s. 215-216; zob. także: Z. S t ą P o r. Północne ziemie Polski 
w koilCOllJ(jfazte dnlfJleJ wąlny światowęj, Myśl Wojskowa. 1969. nr 4. s. 65-84; W. Re z- 
m e r. Ofensywa styczniowa.. Wyzwolenie KIYaw i Ziemi Dobrzyr'tskieJ w 1945 r., Iw:) W 
drodze do zwycięstwa. 35-lecie ZBOWiD-u. praca zbiorowa. Włocławek 1985. passim. 
20 J. M a l c z e w s k I. Cmentarz bohaterów żołnierzy Anntt Radziecki£j poleghJch w 
walkach o wyzwolenie Polski, Wojskowy Przegląd Historyczny. 1975. nr 1-2. s. 425; M. 
Kra j e w s k I. Do ziemi daleki£j, która tak blisko. Kujawy. 1985. nr 20, s. 8. 


296 


h
>>>
swoje odbicie w Komunikacie Wojennym Naczelnego Dowództwa Armii Ra- 
dzieckiej, który zdobycie Rypina określał jako "ujęcie ważnego węzła kom\l- 
nikacY.Jnego"21. 
Następnego dnia żołnierze korpusu pancernego podjęli walki o prze- 
łamanie punktów oporu po obydwu stronach szosy Rypin-Golub-D'o- 
brzyń. Zacięty opór wroga spowodował dalsze straty po stronie wojsk 
radzieckich. W okolicach Radomina, położonego ok. 12 km od Golubia- 
Dobrzynia, poległo 41 żołnierzy 65 armii radzieckiej22. 
Przez następne dni stycznia 1945 r. związki taktyczne obu armii 
forsownymi marszami przechodziły cały obszar Ziemi Dobrzyńskiej. 47 
korpus pancerny gwardii, walcząc w składzie 70 armii radzieckiej, wy- 
zwalał tereny z prawej strony Wisły. 21 stycznia wyzwolone zostało Bą.d- 
kowo, a 21-22 stycznia Brudzeń. 22 stycznia oddziały 70 armii zajęły 
Tłuchowo, Dobrzyń n. Wisłą, Wielgie i Skępe. Dzień pÓŹniej, tj. 23 sty- 
cznia żołnierze radzieccy dotarli i wyzwolili dalsze miejscowości Ziemi 
Dobrzyńskiej, w tym m.in. Lipno, Szpetal Górny, Bobrowniki, Chrostko- 
wo, Kikół i Zbójn0 23 . Dzięki błyskawicznej operacji straty materialne w 
Lipnie były niewielkie. Mimo to, w walkach o wyzwolenie Lipna i jego 
okolic poległo 196 żołnierzy radzieckich 24 . 24 stycznia wojska przesunęły 
się w nakazanym kierunku Torunia i zajęły Czernikowo. W tym samym 
dniu wojska 65 armii wyszły na linię DIWęcy, oskrzydlający częścią. sił 
garnizon niemiecki broniący się w rejonie Torunia. Walka z nim tIWą.ła 
aż do l lutego 1945 y25. 
Dowództwo niemieckie planowało bowiem rozegranie bitwy w mię- 
dzyrzeczu Wisły - Osy i DIWęcy, jak to zresztą kilkakrotnie miało miejsce 
w przeszłości. Stąd też wojska radzieckie pocljęły atak zmierzający do 
opanowania DIWęcy oraz Brodnicy, Golubia, Dobrzynia, Radzynia Cheł- 
mińskiego i Wąbrzeźna. Szczególne znaczenie miało więc zdobycie gra- 


21 Komunikat Wojenny z 22 stycznia 1945 r.. w: W. D o l a t a. Wyzwolenie Polski 
1944-1945, Warszawa 1971. s. 550; B. K a p łan. Polegli za Polskę Ludową, Byd
oszcz 
1963. s. 9 mylnie podał. że Rypln wyzwolony został 22 stycznia. 
22 Z. D rwę c k I. Mię/sca walk i męczeństwa w wqJewództwle bydgoskim 1939-1945, 
Bydgoszcz 1969. s. 90: M. Kra j e w s k I. Wyzwolenie Rypina i Upna, Ilustrowany Kurier 
Polski 5. nr 17. s. 6; Przewodnik po upamiętnionych miejscach, Warszawa 1980. s. 496. 
podaje liczbę 100 żołnierzy poległych w walkach o wyzwolenie tej wsi I okolicy. 
23 W niektórych opracowaniach. m.In.: Z. G ó ź d Ź. W rocznicę wyzwolenia Upna. 
Gazeta Kujawska. 1986. nr 18. s. 6/a także R K o z ł o w s k I. Polska Partia Robotnicza 
w województwie pomorskim. Bydgoszcz 1985. s. 58 mylnie podają datę wyzwolenia Lipna 
- 22 stycznia 1945 r. 
24 Przewodnik. Warszawa 1966. s. 81; Z. G ó ź d Ź. Wyzwolenie Lipna, s. 6; ilość 
poległych żołnierzy radzieckich w walkach o wyzwolenie Lipna - 78. Dobrzynia n. Wisłą - 
17. TIuchowa - 1. Bobrownik .. 12. Ligowa - 6. Klkoła - 9. Czernikowa - 36. DobrzejewIc 
- 35. Nowogródka - 2: zob.: M. S ł o m s k I. Wyzwolenie KIYaw Wschodnich i Ziemi 
Dobrzyńskiej przez Annię Radziecką, Włocławek 1988. s. 21-22; Przewodnik. Warszawa 
1966. s. 81 podaje liczbę 191 poległych o wyzwolenie Lipna. natomiast M. S ł o m s kl. 
Wyzwolenie, na s. 22 I 40 - 196. a na s. 38 - 191 poległych. 
25 Wyzwolenie miast i gmin przez Armię Radziecką i Ludowe Wojsko Polskie 1944-1945. 
1nJonnator. Warszawa 1977. s. 15.69. 


297
>>>
I I 


i I' I 
I 
I I 


niczą.cej przez DIWęcę z Ziemią. Dobrzyńską. - Brodnicy26. W oczekiwaniu 
na nadejście czołowych kolumn Armii Radzieckiej hitlerowcy obsadzili przy- 
gotowany pas na przedpolu tego miasta. Wzdłuż ule: 18 stycznia, Podgómej, 
Lidzbarskiej sterczały lufy armatnie zamaskowanych "Tygrysów". Fizylierzy 
podciągnęli działka przeciwpanceme na skrąi miasta, chroniąc je zasłonami. 
20 stycznia w godzinach popołudniowych pierwsze pociski dalekosiężne 
artylerii radzieckiej 
siągn
ły obszar miasta. Niemieckie jednostki wojskowe, 
bą.dź pojedyncze grupy żołnierzy przelewały się ulicami miasta, uciekają.c 
w kierunku Jabłonowa. Z godziny na godzinę topniała liczba cywilnych 
Niemców w tym mieście. Ludność polska, której liczbę oceniano na 2/3 
liczby mieszkańców, pozostawała, czekają.c na Armię Czerwoną.. 
W godzinach przedpołudniowych 21 stycznia 1945 r. czołowe jed- 
nostki 5 armii pancernej dotarły do toru kolejowego Brodnica-Rypin od 
strony Lidzbarka i Świedziebni. Niebawem także szosą. rypińską. w kie- 
runku Osiek-Gorczenica nadcią.gnęły pierwsze kolumny 65 armii radziec- 
kiej. W tym momencie artyleria niemiecka w lesie Drużyny otworzyła 
ogień na wspomniane drogi, uniemożliwiając Rosjanom uchwycenie z 
marszu przedmieść miasta. Tym samym uniemożliwiono także dojście 
radzieckim patrolom rozpoznawczym do pieIWszych domostw. Wówczas 
radzieckie kolumny zmuszone były zają.ć pozycje za pierwszymi zasłonami 
, oczekują.c na wsparcie nadcią.gają.cych jednostek artyleryjskich. Po po- 
łudniu artyleria radziecka skierowała się na pozycje niemieckie ogień. 
Położone na przednim skraju obrony niemieckie bunkry zostały rozbite. 
Przed wieczorem wojska radzieckie zdobyły pierwsze domy na ulicach 
Ustronie i Podgórnej oraz zajęły budynki koszar wojskowych. 
Niemcy, wykorzystują.c porę nocną., zorganizowali kontratak. W jego 
wyniku czołowe grupy radzieckie wycofały się na pozycje wyjściowe. Przy- 
puszczać należy, że ta okoliczność spowodowała, iż dowóztwo d
i ra- 
dzieckiej zostało zriIUszone do użycia zmasowanego ognia artyleIY.Iskiego 
na miasto. Oddziały niemieckie, nie wytrzymują.c siły ognia artyleIY.Iskiego, 
wycofały się za Drwęcę, niszcząc za sobą. mosty na rzece. Niebawem czołgi 
radzieckie dotarły do mostu znajdują.cego się na ulicach Mostowa-Kościu- 
szki i tu zmuszone były zatrzymać się. Pod osłoną. ognia, w cią.gu nocy z 
21 na 22 stycznia saperzy radzieccy przystosowali zerwaną. część mostu 
od strony ulicy Kościuszki do przeprawy czołgów. Nadcią.gąją.ce czołgami 
pozostałe jednostki radzieckie sforsowały Drwęcę od strony ulicy Lidzbar- 
skiej w kierunku na dworzec kolęjowy. Równocześnie ruszyło natarcie z 
ulicy Podgómej w kierunku na wieś Szabda. Oddziały niemieckie, bronią.c 
każdego narożnika ulic KoŚCiuszki, Przykop, Kamionka , Zamkowa, sku- 
tecznie powstrzymywały marsz kolumn broni pancemej. Jednakże wobec 
zastosowanego manewru okrążenia miasta, jednostki niemieckie zmuszone 
były wycofać się w całości. Wycofują.ca się artylerta niemiecka skierowała 
silny ogień na miasto. W wyniku działań wojskowych w tych dniach 40 


" I I 


: I 
I 
"I' 
!I 
II 
I 
I I 
;1 


26 K. S o b c z a k. Klemnek Bałtyk, s. 256. 


298
>>>
procent budynków w mieście legło w gruzach. Od ognia artyleryjskiego 
miasto stanęło w płomieniach. Miejscowa straż pożarna w ostatniej chwjli 
pod przymusem została ewakuowana przez Niemców do Grudzią.dza. 
22 stycznia 1945 r. w godzinach rannych zniszona Brodnica była 
wolna. W wyzwolonym mieście przez pewien czas mieścił się sztab do- 
wódcy frontu marsz. K. Rokossowskiego. W walkach o wyzwolenie tego 
miasta i najbliŻszej okolicy poległo aż 445 oficerów, podoficerów i sze- 
regowców Armii Radzieckiej: 2 armii uderzeniowej (dowódca gen. płk 
Iwan Fiediuniskij), 5 armii pancernej gwardii (dowódca gen. płk Wasilij 
Wolskij) i 65 armii ogólnowojskowej (dowódca gen. płk Pawieił Batow). 
Ich zwłoki zostały pochowane na cmentarzu wojskowym i cmentarzu 
przy ul. Są.dowej27. 
Z nacierąją.cymi jednostkami wojsk radzieckich współdziałały polskie 
grupy partyzanckie oraz grupy zwiadowcze Armil Radzieckiej. Na terenie 
Ziemi Dobrzyńskiej, na zapleczu frontu różne zadanie na rzecz AR wyko- 
nywali partyzanci Brygady AL im. Synów Ziemi Mazowieckiej. 10 stycznia 
1945 r. drużyna tej brygady wespół z radzieckim oddziałem partyzanckim 
mjra "Siergiejewa" zaatakowała niemiecki pododdział artylerii w rejonie Szczu- 
towo-Okalewo-Ruda. AL-owcy ułatwiali jednostkom radzieckim przełamanie 
pasa obrony niemieckiej na osi natarcia Rypin-Golub-Dobrzyń, Informują.c 
szczegółowo Rojan o systemie niemieckich umocnień na linii DIWęcy28. 
Odwrót wojsk niemieckich z terenu Ziemi Dobrzyńskiej i przemarsz 
wojsk radzieckich nastą.pił niezwykle szybko. W okresie zaledwie czterech 
dni, od 21 do 24 stycznia 1945 r. w ramach zaplanowanej operacji 
wschodnio-pruskiej 2 Frontu Białoruskiego została wyzwolona spod ja- 
rzma hitlerowskiej okupacji Ziemia Dobrzyńska. W walkach o jej wyzwo- 
lenie poległo co najmniej 500 żołnierzy Armii Radzieckiej, których zbiorowe 
mogiły znajdują. się wRypinie, Lipnie, Radominie. Nadto w niektórych 
miastach i miejscowościach na tamtejszych cmentarzach znajdują. się po- 
jedyncze groby radzieckich żołnierzy. Zarówno te zbiorowe jak i pojedyn- 
cze mogiły znajdują. się pod opieką. społeczeństwa tej ziemi, w szczegól- 
ności młodzieży szkolnej i harcerski ej 29. . 


27 S. B II s k I. Region brodnicki, Brodnlca 1978. s. 21. 40 podaje liczbę poległych 336 
osób; zob. też: P. B a t o w. Znad Narwi do Wisły i Gdańska. Wojskowy Przegląd Historyczny. 
1971. nr 1. s. 166; Przewodnik po miejscach. Warszawa 1980. s. 489; S. B I l s kl. B. 
S c h u e t z. op. cit.. s. 235. 
28 J. J a n o c h a. Bc?I nad Drwęcą. Gazeta Pomorska. 1976. nr 23. s. 8; T. P I e- 
t r z a k. PPR w walce o budowę"Zrębów władzy ludowej na pólnocnym Mazowszu, Wojskowy 
Przegląd Historyczny. 1973. nr 4. s. 79. podał. że pododdział artylerti niemieckiej został 
rozbity. Wydaje się to niemożliwe. gdyż partyzancI. dysponujący ręczną bronią. mogli rozbić 
odział artyleriI. Informację tę powtórzył także Z. G ó ź d Ź. Ziemia lipnowska. s. 13. 
29 J. M a l c z e w s k I. op. clt.. s. 420-425; Z dziejów Ziemi DobrzyńskiJj. Materiały 
se
i popularno-naukowej na 900-lecie istnienia Dobrzynia n. Wisłą. opr. zbiorowe, Toruń 
1966 na s. 38. mylnie podano. że ZIelnla Dobrzyńska została wyzwolona Inlędzy 19 a Z2 
stycznia 1945 r.. tam także błędnie nazwisko dowódcy 47 korpusu 70 armii gen. lejt. 
Czernyszewa. Korpusem tym dowodził gen. mjr Dlnltrtj Kislicyn. a od 19 stycznia 1945 r. 
- gen. lejtn. M. Dratwin. . 


299
>>>
,[ 
, 


li 1 
II I 
j: 
, 


,I 



 I 
'I 
I 
i ' 
III 


L 


Po przejściu ofensywy radzieckiej przez teren Ziemi Dobrzyńskiej 
szpitale w Lipnie i Rypinie leczyły wielu rannych żołnierzy AR. Niektórzy 
z nich, wskutek bardzo poważnych obrażeń, zmarli. W dniu 26 marca 
1945 r. zmarł w lipnowskim szpitalu oficer Armii Radzieckiej, Wasyl 
Brakow, a 8 marca w szpitalu w Rypinie zmarł na skutek odniesionych 
w styczniu poważnych ran 20-letni DymUr Szyłow 3o . 
Po wejściu na teren Ziemi Dobrzyńskiej wojsk radzieckich działacze 
konspiracyjnych komórek PPR-u natychmiast nawiązali kontakt z do- 
wództwem AR i uzykali zgodę na tworzenie tymczasowych komitetów 
partii. Do Lipna razem z grupą. AL Czesława Kolankiewicza wszedł oddział 
desantu radzieckiego mjr A. Czernycha, pseud. "Siergiejew". W tym mię- 
ście, poza Kolankiewiczem szczególną. iniCjatywę przejawili Kazimierz i 
Stanisław Piusowie. W dniu 23 stycznia 1945 r. utworzyli komendę 
miejską Milicji Obywatelskiej. Najej czele stanął Jan Lokaj. Jednocześnie 
powstał tam Tymczasowy Komitet Miejski. Obok radzieckiej komendatury 
Wojennej, była to pieIWsza po wyzwoleniu polska władza cywilna, która 
zajęła się utrzymaniem porządku i ładu. Dwa dni pÓźniej, 25 stycznia 
powstała w Lipnie Rada Miejska, która zajęła się głównie problemami 
aprowizacyjnymi miasta i powiatu. 27 stycznia w Lipnie odbył się wiec 
z udziałem 4 tys. osób, w czasie którego przedstawiono kierunki zacho- 

ących w Polsce przemian społeczno-politycznych 31 . 
Podobnie działalność aktywów konspiracyjnej do niedawna PPR ob- 
seIWowano w Rypinie. Jeden z działaczy PPR wspominał: "Nastąpiły 
chwile niezapomnianej radości, ale i chaosu. Tej pieIWszej wyzwolonej 
nocy, niektóre nieświadome elementy, przyświecały sobie pochodniami 
z papieru ciemnośc' magaZynów sklepowych i powodowały przez to groźne 
pożary, które zresztą nie było czym gasić. Wiele mienia niepotrzebnie 
zniszczono". Już następnego dnia po wkroczeniu wojsk radzieckich człon- 
kowie PPR, AL a także byłej KPP w porozumieniu z Komendantem Wo- 
jennym Miasta Rypina organizowali pieIWszy komisariat MO przy ul. 
Armii CzeIWonej 20. Wśród jego organizatorów byli m.in. Wacław Skow- 
roński, Tadeusz Chrzanowski, Bolesław Podsiadlikowski, Lucjan Maciej- 
czyk i inni 32 . 
PieIWsze godziny wolności obfitowały w niezwykle trudne, a często 
nawet wstrzą.sają.ce wydarzenia. Mówił o nich powojenny funkcjonariusz 
bezpieczeństwa publicznego, J. Wieczyński: "Udaliśmy się przede wszy- 
stkim na miejsce, gdzie dopalały się baraki koszar w Bielawkach. Wokół 
eksplodowała z gwizdem amunicja karabinowa z pogorzelisk. (...) Znajome 
krawcowe poszyły błyskawicznie opaski biało-czeIWone i czeIWone. Roz- 
stawiliśmy posterunki przy elektrowni, aptece, przy ocalałych magazy- 
nach i wszędzie tam, gdzie zachodziła konieczność przeciwdziałania ra- 


30 AMSW. protokół 19/54. poz. 376. 
31 R. K o z ł o w s k I. PPR w województwie pomorskim. s. 58; Z. G ó ź d Ź. Ziemia 
Upnowska, s. 14. 
32 ReI. J. WIeczyński; M. Kra j e w s k I, Po ucieczce okupantów. s . 9. 


. 300
>>>
bunkowi mienia, które miało być społeczną. własnością.. Późnym wieczo- 
rem radziecki oficer zwrócił się do nas z prośbą o pomoc w zniesieniu 
z ciężarówek wstrzą.sają.cego ładunku. Otóż do przygotowanej w czasie 
dnia głębokiej mogiły na Placu Sienkiewicza przywieziono zwłoki ska- 
mieniałych żołnierzy radzieckich... "33. 
Następnego dnia posterunek MO przeniesiono do budynku przy ul. 
J. Krasickiego i tam zorganizowano Komendę Powiatową. MO. J. Wie- 
czyński otrzymał polecenie zorganizowania speqalnego oddziału mili- 
cjantów, "któremu wiele może zawdzięczać głodują.cy wówczas Rypin, a 
przede wszystkim miejscowy szpital zapełniony rannymi". W następnych 
dniach do Rypina przybyli funkcjonariusze Resortu Bezpieczeństwa Pub- 
licznego z Lublina: Karol Jezierski, Tadeusz Guzik, Władysław Chmiel. 
Emil Pokora i Aleksander Iwan, którzy organizowali organy porzą.dku i 
urzędu bezpieczeństwa publicznego w mieście i powiecie. Niebawem zor- 
ganizowano Komitet Miejski PPR, na czele którego stanął Józef Rakoczy. 
Eugeniusza NieliwÓdzkiego, miejscowego lekarza powołano na stanowi- 
sko starosty powiatowego. Innego działacza PPR, Wacława Michalskiego 
powołano na burmistrza miasta. Działacze partii z Rypina zorganizowali 
nawet specjalną. grupę operacyjną, która została skierowana do są.siedniej 
Bodnicy z zadaniem tworzenia tam polskiej administraqi cywilnej i ko- 
mórek PPR. Szczególnie aktywni byli w tym względzie Stefan Meller i 
Wacław Michalski 34 . 
Mieszkańcy Ziemi Dobrzyńskiej od pieIWszych godzin wolności da- 
wali przykłady patriotyzmu, graniczą.cego często z determinacją.. Załogi 
zniszczonych fabryk i warsztatów przystą.piły do ratowania pozostawio- 
nego dobytku. Robotnicy z Cukrowni Chehnica w powiecie lipnowskim 
zabezpieczyli najcenniejsze aparaty pomiarowe i inne urządzenia tech- 
niczne, które okupant zamierzał wywieźć w głą.b Rzeszy. Niemcy usiłowali 
nawet ewakuować całą. załogę tej fabryki. W trakcie wyzwalania tych 
terenów cukrownia została podpalona. Po wycofaniu się Niemców, sa- 
morzutnie sformuowany oddział robotniczy na czele z Adamem Borzy- 
szkowskim przystąpił do gaszenia pożaru i zabezpieczenia przed mrozem 
i dewastacją. ocalałych urzą.dzeń 35 . 
Aczkolwiek wyzwolenie Ziemi Dobrzyńskiej spod okupacji hitlero- 
wskiej dokonało się w związku z ofensywą. Armii CzeIWOnej, to należy 
także wspomnieć o tych mieszkańcach regionu, którzy walczyli w ów- 
czesnym LWP o wyzwolenie innych obszarów ziem polskich i ostateczne 
zwycięstwo nad faszyzmem. 
W szeregach l AWP walczył Jakub Dorobek, zmobilizowany w 1945 r. 
do Samodzielnej Kompanii Telegraficznej w Ciechanowie. Z jednostką tą. 


33 Ibid. 
34 M. Kra j e w s k I. Po ucieczce okupantów. s. 9. 
35 MN. A KW PZPR-Bydgoszcz. sygn. 39/VI/l. sprawozdanie PK PPS w LIpnie za 
sierpień 1946 r. 


301
>>>
wypowiedź czołowego działacza NSDAP w Gdańsku, bliskiego współpra- 
cownika A. Forstera, Wilhelma Ulbsacka: "Miarodajne osobistości 
narodowosocjalistyczne uzyskały dzięki łą.czności z Volksdeutschami in- 
formacje o stosunkach na terenie korytarzowym i w byłym państwie 
polskim, celem późniejszego rozprawienia się z Polakami"44. Organizacje 
mniejszości niemieckiej na Ziemi Dobrzyńskiej skupiały około 30 procent 
ludności. Celem ich działalności było przygotowanie ludności niemieckiej 
do aktywnej walki o zmianę państwowości Polski. Młodzież niemiecka, 
szkolona według wzorów hitlerowskich, siała nienawiść wśród Polaków, 
podkreślają.c w kontaktach prywatnych wyższość rasy i kultury niemiec- 
kiej. Przywódcy mniejszoŚci niemieckiej swoją. postawą. chcieli dać wyraz 
zamiarom Hitlera, a dotyczących roli w przyszłej wojnie: "Ważnym zada- 
niem - mówił Hitler - będzie kierowanie tymi zwyciężonymi krajami w 
imieniu narodu niemieckiego. Będziecie moimi wicekrólami w tych kra- 
jach i pośród tych narodów, które dziś was prześladują. i gnębią.oo45. 
Aktywność polityczna mniejszości niemieckiej na terenie Ziemi D 0- 
brzyńskiej w pełni ..zaowocowała" w pieIWszych tygodniach wojny i uwi- 
doczniło się w masowym udziale zbrodniczej organizacji, jaką. był Selbst- 
schutz. W następnych latach okupacji miejscowi Niemcy stali się zago- 
rzałymi wrogami polskości, bezkompromisowo walczą.c i współdziałają.c 
w likwidacji wszelkich przejawów oporu ludności polskiej przeciwko po- 
lityce okupanta. 


44 Cyt. za: B. B o jar s k a, Eksterminacja inteligenqi polskię1 na Pomorzu Gdańskim 
(wrzesień-gmdzień 1939), Poznań 1972. s. 30. 
45 H. R a u s c h n I n g. Gesprache mit Hitler, Zur1ch-Wlen-New York 1940; S. O s I ń- 
s k I, Hitlerowska dywersja na Pomorzu Gdańskim w latach 1933-1939, Wojskowy Przegląd 
Historyczny, 1964, nr 4, s. 145. 


27
>>>
C) 
I:: .-ł 
.., 


.)\: 


MIROSŁAW KRAJEWSKI 
(ur. w 1946 r.) - historyk, spe- 
cjalista historii Polski XIX i XX 
wieku. W kręgu jego zaintere- 
sowań pozostaje m.in. Ziemia 
Dobrzyńska. W dorobku na- 
ukowym posiada kilkaset 
artykułów i rozpraw nauko- 
wych oraz kilkanaście książek 
i druków zwartych. 
Na szczególną uwagę za- 
sługują m.in.: Eksterminacja 
inteligencji ziemi dobrzyńskiej w 
latach okupacji hitlerawskiej, War- 
szawa 1979 (ss. 56), Materiały do 
bj/J[iografii historycznej Ziemi 
DobrzYI/skiej, t. 1, Włocławek 
1986 (ss. 176), t. 2, Rypin 1993 
(ss. 88), Kościół i klasztor Ojców 
Karmelitów lo Oborach, Obory 
1986 (ss. 110), Byli Z Ojczyzny 
mojej. Zagłada ludności żydow- 
skiej Ziemi Dobrzyńskiej lo latach 
drugiej wojny światowej (1939- 
1945), Rypin 1990 (ss. 30), Za 
wiarę i polskość. Duchawieństwo 
Ziemi Dobrz.vńskiej lo p(wstaniu 
styczniawym i walce o wolność 
narodu i Kościola po jego upadku, 
Upno 1992 (ss. 33), Słownik bio- 
graficzny Zielni DobrzYliskiej (do 
1945 roku), Lipno 1992 (ss. 424), 
Powstanie styczl1icYloe między Skr- 
wą a Dnoęcą, Włocławek 1994 
(ss. 284). 
Pod jego redakcją ukazały 
się także: Gustaw Zieliliski - 
życie i dzieło, Rypin 1988 (ss. 
146), Zielllia Dobrzyńska. Ze- 
szyty Historyczne DobrzYliskiego 
Oddziału Włocławskiego Towa- 
rzystwtl Naukowego, t. 2, Rypin 
1992, t. 3, Rypin 1995 oraz 
Rypin. Szkice z dziejÓw miasta, 
Rypin 1994 (ss. 446).
>>>
walczył m. in. o wyzwolenie Gdańska. Inny żołnierz Czesław Kozyrski 
wyzwalał Warszawę i Kołobrzeg, gdzie był dwukrotnie ranny. Długą. wo- 
jenną drogę przebył Jan Kuczuk, który w 1940 r. został zmobilizowany 
do Armii CzeIWonej. W sierpniu 1943 r. na własną prośbę został prze- 
niesiony do 2 Dywizji LWP w Sielcach n. Oką. Wyzwalał Puławy, War- 
szawę, Włocławek, Bydgoszcz i Jastrów. 12 lutego 1945 r. został poważnie 
ranny na Wale Pomors
. 
Sierż. Ryszard Onichimowski, jako żołnierz 4 Zapasowego Pułku 
Piechoty l AWP służył od 12 września 1944 r. do kwietnia 1946 r. Walczył 
on o Warszawę, Bydgoszcz, Wał Pomorski, forsował Odrę, a następnie 
walczył o zdobycie Berlina. Natomiast st. kpr. Bolesław Onoszko w latach 
1944-1947 służył w 3 kompanii 33 Zmotoryzowanego Batalionu Ponto- 
nowo-Mostowego, 6 Brygady Pontonowo-Mostowej l AWP. Zdobywał on 
Warszawę, rozminowywał Szczecin i budował mosty na Odrze. Podobną. 
drogę przeszedł jego brat Mieczysław. . 
Długą. drogę wyznaczył żołnierski los dla Bronisława Sowy. Zdobywał 
Kowel, Chełm Lubelski, Warszawę, Inowrocław, Bydgoszcz, Piłę, Wałcz, 
Gryfice, Kołobrzeg, Kostrzyń, Odrę i Berlin. We Włodawie do 2 AWP 
zostali zmobilizowani w sierpniu 1944 r. kpr. Józef Sztuczka i Zbigniew 
Tacija. Sztuczka przeszedł szlak bojowy od Warszawy do Berlina. Z 21 
Zapasowym Pułkiem Artylerii sformowanym w Sumach przeszedł przez 
polskie ziemie aż za Odrę Michał Tereszczuk 36 . 
Nie wszystkim jednak dane było przeżyć ofensywę AR i LWP. Wielu 
mieszkańców tej ziemi poległo na różnych odcinkach frontu, a wśród 
nich m.in. Władysław Szmykowski z Puszczy Miejskiej k. Rypina jako 
żołnierz pułku artylerii przeciwpancemej (poległ l września 1944 r. pod 
Bagnem), Stanisław Jaguś z Dobrzynia n. Wisłą., żołnierz 7 pp (poległ l 
grudnia 1944 r. w W
awie na Pradze) i Franciszek Cichewicz z Za- 
krocza k. Rypina,.żołnlerz 14 pp (zmarł 4 marca 1945 r. w Wałczu). 
Jeszcze inni polegali już po sforsowaniu Odry. Los taki spotkał Edwarda 
GÓrzyńskiego ze SkIwilna w powiecie rypińskim, chorążego 15 pp, który 
poległ w rejonie Deutsch Baselitz. Do wielu rodzin nadeszły wiadomości 
jeszcze bardziej tragicznie: "zaginął bez wieści". Tak było m.in. z kapralem 
Jakubem Miillerem z Rypina, żołnierzem 5 Brygady Artylerii Ciężkiej, 
który najprawdopodobniej zginął w lutym 1945 r. pod Żabicami 37 . 
Wspomnieć wreszcie trzeba o tej grupie żołnierzy pochodzących z 
Ziemi Dobrzyńskiej, którzy po klęsce armii polskiej w 1939 r. różnymi 
dogami dostali się do armii polskiej na Zachodzie i tam, walczą.c w 
różnych jednostkach, szczęśliwie doczekali końca wojny wnosząc swój 
wkład w rozgromienie faszyzmu po stronie aliantów. W tej grupie wy_ 


36 Wyzwolenie miast i gmin. s. 66. 
37 R. L e w a n d o w s k I. Losy:tołnlerzy, s. 17-20; Księgapoleyłych s. 133. 159. 
242.278.604.657: M. Kraj e w s kl. Wpolsldch mundurach Gazeta Pomorska. 1987. 
nr 20. s. 5. 


302
>>>
mieńmy żołnierzy II Korpusu Polskiego: Jana Buczyńskiego, który w 
1947 r. powrócił do kraju i zamieszkał w Dobrzyniu n. DIWęcą., Józefa 
Pawłowskiego , mieszkańca Stalmierza w gminie Chrostkowo, Wincen- 
tego Szalkowskiego z Rypina i Henryka Zaporowicza z Dobrzynia n. 
DIWęcą..38 . 
Wśród co najmniej kilkudziesięcioosobowej grupy żołnierza jedno- 
stek Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie pochodzą.cych z Ziemi Do- 
brzyńskiej wymieńmy również Wacława Duszyńskiego, żołnierza armii 
gen. Andersa, uczestnika kampanii włoskiej 1944 r. , który do kraju 
powrócił 25 maja 1947 r. i zamieszkał wSadłowie k. Rypina. Podobną 
drogę przeszedł plut. Henryk Słupkowski ze Zbójna zdemobilizowany po 
kampanii włoskiej w 1945 w Anglii. Stamtąd w 1948 r. wyjechał do USA, 
jednak 10 sierpnia 1958 r. powrócił do swojej rodzinnej Ziemi Dobrzyń- 
skiej i tu zmarł w dniu 6 grudnia 1977 r. Od 1942 r. w II Korpusie, aż 
do klęski Niemiec walczył żołnierz Września 1939 r., Aleksander Wiśnie- 
wski z Rokitnicy k. Świedziebni. Po zakończeniu II wojny światowej 
mieszkał w Szkocji, a potem w Anglii, skąd 17 lipca 1947 r. powrócił 
do rodzimej Ziemi Dobrzyńskiej. Tutaj w Świedziebni mieszka do dzisiaj. 
Także w 1947 r. powrócił do Czarni Małej kpr. Czesław Witkowski, in- 
ternowany na froncie wschodnim, potem żołnierz armii gen. W. Andersa, 
aż do ostatnich dni wojny w Europie 39 . 
Po klęsce wrześniowej w głąb ZSRR wywieziony został kpr. Stanisław 
Bartczak, gdzie w 1942 r. wstąpił w szeregi Armii Polskiej do 18 pp 
kompanii strzeleckiej. Następnie został przydzielony do 2 brygady czoł- 
gów, a potem do 9 pułku 'Zaopatrzenia 2 Warszawskiej Dywi
i Pancernej. 
Wraz z Armią. Polską. został ewakuowany do Iraku, Palestyny i Egiptu. 
Następnie wziął udział w kampanii włoskiej, gdzie szczególnie wyróżniał 
się w bitwie o Monte Cassino. 
W II Korpusie Polskim gen. Andersa walczyło kilkunastu żołnierzy 
pochodzą.cych z ówczesnego powiatu rypińskiego. W stopniu podpułkow- 
nika 4 batalionem strzelców dowodził Karol Fanslau, ur. 12 stycznia 
1895 r. w ŁapinÓŻku. Jego serdeczny stosunek do podwładnych odno- 
tował M. Wańkowicz: "Przy wyjściu stoi Fanslau. Tego po ramieniu po- 
klepie, innego pogładzi po twarzy. Jest troskliwy, jak baca...". Ppłk. K. 
Fanslau poległ pod Monte Cassino w dniu 17 maja 1944 r. i na miej- 
scowym cmentarzu znajduje się jego mogiła. 
W bitwie pod Monte Cassino poległ również por. Wilhelm Sommer, 
jako zastępca dowódcy 4 kompanii "Wilków". Urodzony 13 października 
1909 r. w Obórkach w pow. rypińskim, był synem nauczyciela, działacza 
społecznego, Gustawa Sommera. Po ukończeniu biologii na Uniwersytecie 


38 M. G a s s e n - P I e kar s k I. J. S m o l i ń s k I. Synowie tej ziemi pod Monte 
Cassino. Ziemia Dobrzyńska. 1994. nr 3. s. 3. 
39 E. B u d z a n o w ska. Polegli pod Monte Cassino, Kronika Rypińska. nr 46. 1994. 
s.5-8. 


303
>>>
Warszawskim do 1939 r. pracował jako asystent dyrektora w warsza- 
wskim ZOO. Pośmiertnie został odznaczony Krzyżem Virtuti Militari. 
W boju o wzgórze klasztorne na Monte Casino brali udział także 
inni mieszkańcy powiatu rypińskiego: wachmistrz Stanisław Bieniek, ur. 
w 1896 r. w Rypinie, kanonier Wacław Duszyński, ur. 13 września 1909 
r. w Zasadach, plut. Henryk Słupkowski, po powrocie w 1910 r. z USA 
mieszkał w Zbójnie k. Rypina, plut. Wincenty Szalkowski, ur. 23 sierpnia 
19?? w Suminie, st. szer. Aleksander Wiśniewski, ur. l sierpnia 1914 
r. w Rokitnicy, kapral Czesław Witkowski, ur. 6 kwietnia 1909 r. w 
Czarni Małej, a także Alfons Olszta z Rokitnicy, Błaczyński z gminy 
Świedziebnia, Leon Olszewski z Granat i Gęsicki z Rypina 4o . 
Poza wyżej wspomnianymi żołnierzami Armii Polskiej na Zachodzje 
pod Monte Cassino walczyli także mieszkańcy Lipna: Tadeusz Choiński, 
Eugeniusz Fontasiewicz, Wacław Gardysiak, Stanisław Górczyński, Sta- 
nisław Kwiatkowski, Jan Retlikowski i Edmund Ziółkowski 41 . 
Wśród żołnierzy Ziemi Dobrzyńskiej, którzy na różnych frontach 
walczyli do końca wojny przeciwko faszystowskim Niemcom był także 
Wincenty Bujnowski, żołnierz bitwy pod Kockiem, który po klęsce wrześ- 
niowej zdołał ujść z rąk NKWD na terenie Litwy. Następnie, pracują.c 
jako lekarz weterynarii, był wywiadowcą w Armii Krajowej. W ostatnim 
okresie wojny zacią.gnął się do LWP i jako lekarz weterynarii w stopniu 
oficerskim pozostał w Solecznikach. W 1945 r. przyjechał z rodziną do 
Rypina, gdzie mieszka do dzisiaj42. 


I 
II 
II 


40 S. Wa ń k o w I c z. Monte Cassino, Warszawa 1978. s. 357; T. C h o j n I c ki, Z. 
G ó ź d ź. Stanisław Bartczak. Gazeta Upnowska. nr 12. 1992. s. 4; E. B u d z a n o w- 
ska. op. cit.. s. 5-8; .Poseł Ewangelicki. Londyn. maj. 1947 tak pisał o por. W. Sommerze: 
.Był wybitnym oficerem. niestrudzony. W pracy osiągnął przyjaźń kolegów I szacunek 
podkomendnych. Przełożeni wysoko go cenili. W walce na Wildnle. przy likwidowaniu 
zaczajonych bunkrów nlemleck1ch Sommer wykazuje wysoką klasę dowódcy Inleustraszoną 
odwagę osobistą..... 
41 Z. G ó ź d Ź. Synowie Ziemi Dobrzyńskiej. Włocławski Tydzień. 1994. nr 10. s. 3. 
42 J. S m o l I ń s k I. Sylwetki dobrzYllskie. Wincenty Blynowskl - 1:oI:nierz II 
Rzeczypospolitej. Ziemia Dobrzyńska. 1994. nr 5. s. 7-8. 


304 


-
>>>
ROZDZIAŁ VIII 


. 


POWOJENNE LOSY 
KONSPIRACJI ANTYHITLEROWSKIEJ 
ZWIĄZANEJ Z RZĄDEM POLSKIM NA OBCZYŹNIE 



 
.. 
Q. 
5: 
o 


Zagadnienie pookupacyjnych losów żołnierzy Armii Krajowej przez 
szereg lat w zasadzie nie'pojawiło się w publikowanych opracowaniach. 
Lukę tę wypełniały jedynie opracowania powstają.ce na emigracji, a 
także w latach osiemdziesią.tych w tzw. drugim obiegu w kraju. Nie 
dotyczyło to jednak losów żołnierzy ZWZ-AK z terenu Ziemi Dobrzy.ń- 
skiej. 
Jednym z pieIWszych przykrych doświadczeń żołnierzy AK na te- 
renach uwolnionych spod okupacji hitlerowskiej stały się różne formy 
represji ze strony najpieIW władz radzieckich, a następnie urzędów 
bezpieczeństwa publicznego. Represje prowadzone przez te czynniki 
dokonywane były na podstawie informacji przekazywanych przez osoby 
podejmują.ce bliską współpracę zarówno z ArmJą. CzeIWoną., jak też z 
UB]. 
Już w kilkanaście godzin po wkroczeniu Armii CzeIWonej, w nocy 
z 23 na 24 stycznia 1945 r. aresztowano 9 żołnierzy AK z Dobrzynia na 
czele z komendantem placówki Kazimierzem Dzięgielewskim, pseud. ..Ży- 
wy" i dwóch osób z sąsiedniego Golubia, związanych z placówką Armii 


- 
, 
" 
O' 
" 
:I 

 

 
I 
:I 
" 


l Z powojennymi losami działaczy polskiego podziemia łączy się "Lista osób zmarłych 
w więzieniach polskich w latach 1944-1956" opracowana przez Ministerstwo 
Sprawiedliwości, Centralny Zarząd Zakładów Kamych w marcu 1993. Zawiera ona 9509 
osób zmarłych w więzieniach karno-śledczych I 10.919 w obozach pracy. 


305
>>>
, I 
I 


Krajowej w Dobrzyniu. Aresztowania nastąpiły w wyniku donosu 4 mie- 
szkańców miasta. Jeden z nich już w 1944 r. został rozpracowany przez 
wywiad AK jako zdecydowany sympatyk komunistów. W czasie areszto- 
wania oficer NKWD prowadził przesłuchanie w kierunku uzyskania peł- 
nych informacji o kontakty żołnierzy AK z dobrzyńskiej placówki z ko- 
mendą Okręgu Pomorze2. 
W następnych dniach aresztowaniami objęto kilkadziesiąt osób z 
powiatów rypińskiego i lipnowskiego, w tym co najmniej 5 żołnierzy AK. 
Wszyscy aresztowani zostali skierowani do obozu etapowego w Ciecha- 
nowie, skąd niebawem zostali zesłani do obozu wSiewiernej Grywie i 
Szatury w obwodzie moskiewskim 3 . 
W grupie tej znaleźli się: Teodor Biaganowski, pseud. "Wujek", "Czar- 
ny" z Golubia, technik deptystyczny, oficer wywiadu AK, Kazimierz Dzię- 
gielewski, pseud. "Żywy", komendant placówki AK w Dobrzyniu n. DIWę- 
cą, Stanisław Dzięgielewski, łącznik komendanta placówki AK w Dobrzy- 
niu, Jan Grajkowski, pseud. "Tadeusz", "T-42", łącznik ds. specjalnych, 
Eugeniusz Kalwarski, łącznik komendanta AK w Dobrzyniu, Józef Kal- 
warski, Czesław Kantecki, prezes są.du Grodzkiego w Golubiu do 1939 
r., a w czasie okupacji najprawdopodobniej sędzia są.du konspiracyjnego 
AK, Stanisław Kruk , organista w Trąbinie, żołnierz Obwodu AK Rypin, 
Piotr Łęgnowski, krawiec z Golubia, kierownik kwatery, Stanisław Wit- 
kowski, żołnierz AK obwodu rypińskiego zamieszkały w Szczutowie, Lu- 
cjan Żołobiński, szef komórki łączności i kawaterunku placówki AK w 
Dobrzyniu, Stanisław Suszyński, pseud. "Witold", łącznik do zadań spe- 
cjalnych w Dobrzyniu i Józef Jerzy Szczygliński - kurier AK w Dobrzyniu. 
Z tej grupy większość powróciła dopiero we wrześniu 1945 r., a tylko 
Kazimierz Dzięgielewski powrócił dopiero w 1947 r. Inny żołnierz AK, 
Józef Duda (ur. 1893 r.), rządca majątku Płonne, aresztowany w końcu 
stycznia 1945 r., zginął w transporcie pod Smoleńskiem 22/23 lutego 
1945 r. Natomiast Czesław Jan Mieczkowski, sekretarz urzędu gminy w 
Radominie, żołnierz AK wywieziony został w rejon Szatury i brak jest 
danych o jego powrocie. Razem z Mieczkowskim do Szatury wywieziony 
został Franciszek Prądzyński (ur. 1898 r.), który prawdopodobnie powrócił 
we wrześniu 1945 r., nąjpóźniej jednak w 1947 r. Nie wiadomo natomiast, 
czy z Siewierntj Grywy powrócił Stanisław Witkowski ze Szczutowa. 
Uwięzieni wSiewiernej Grywie żołnierze AK podejmowali próby ucie- 
czki z tego obozu. Z więźniów dobrzyńskich takiej determinacji dopuścili 
się Józef Jerzy Szczygliński, pseud. "Jur" i Jan Grajkowski, pseud. "Ta- 
deusz". Podjęta w kwietniu 1945 r. próba ucieczka nie powiodła się, a 
jej inicjatorzy zostali skierowani do karnej kompanii. . 


i'; 
I 


2 AOKBZPNP-B. sygn. Ko 17/91. reI. s. Suszyńskl. J. Szczyglińskl; AP-Bydgoszcz, ZW 
PCK. sygn. 492; M. G o lon. op. cit.. s. 173-174; Z. G ó ź d Ź. Qjczyźnie mqjeJ służyli. 
s. 14. 
3 FAP AK. t. osobo P. Nowakowski; W. J a s t r z ę s k I. Obozy NKWD w Polsce 
Północnej, Pomerania. 1991. nr 3. S. 12-14. 


306
>>>
I 


Obozy wSiewiemej Grywie i Szaturze, położone w obwodzie mo- 
skiewskim, były obozami ciężkiej pracy i nastawione zostały na produkcję 
latem torfu, a zimą. na wyrąb drewna 4 . 
Represji z rąk NKWD nie uniknęli także żołnierze AK z lipnowskiego 
obwodu. Jednym z nich był komendant obwodu, Józef Wiśniewski, pse- 
ud. "Szczerba". Po ucieczce z rąk Gestapo w sierpniu 1942 r., a następnie 
przekazaniu dokumentów organizacyjnych Cz. Lulińskiemu, zmienił na- 
zwisko i udał się wraz z rodziną do Warszawy. Tam nie zrezygnował z 
działalności konspiracyjnej i współpracował m.in. z Kazimierzem Kelle- 
rem z Lipna. W 1944 r. został wcielony do 5 zapasowego pułku piechoty 
i wraz z nim przeszedł szlak bojowy przez Łódź, Poznań, Wrocław aż do 
Drezna. Po kapitulacji Niemiec został skierowany przez dowódcę pułku 
do administrowania majątkiem rolnym Ulisdorf k. Bolesławca. Na pod- 
stawie zebranych irńormacji przez irńormaCję pułkową oraz lipnowski 
UB w sierpniu 1945 r. został tam aresztowany przez NKWD. Najpra- 
wdopodobniej w czasie aresztowania został postrzelony w okolice serca, 
a następnie zmarł w radzieckim szpitalu w Legnicy w dniu 26 sierpnia 
1945 r 5 . 
Podobnie jak w Dobrzyniu n. DIWęcą, również w Rypinie już nastę- 
pnego dnia po wyzwoleniu, tj. 22 stycznia 1945 r. NKWD aresztowało 
3-osobową. grupę Polaków w powiecie rypińskim. Byli to dwaj mieszkańcy 
Gugoł, Ignacy KopyCiński i Jan Chuderewicz oraz Franciszek Mazurewski 
z Gorzenia 6 . 
W następnych tygodniach aresztowano także dziesiątki innych mie- 
szkańców powiatu rypińskiego w łącznej liczbie 121 osób. Wśród znanyCh 
nam nazwisk należy wymienić w szczególności tych, którzy po deportacji 
na tereny ZSRR ponieśli tam śmierć. Byli to Józef Duda (ur. 1893 r.) z 
Płonnego, Alfred Hammermejster (ur. 1893 r.) z Rypina (zginął w B;l- 
kczejewie), Wincenty Regel (ur. 1911 r.) z Rypina (zginął 10 lipca 1945 r. 
wTule), Mieczysław Rybicki (ur. 1887 r.) z Rypina i Władysław Rogoziński 
(ur. 1907 r.) (zginął 24 lipca 1945 r. wSiewiemej Grywie)7. 


4 AOK-B. sygn: Ko 17/91: reI. s. Suszyński: Ko 7/90: reI. H. Mledzjankowska. 
AP-Bydgoszcz. ZW PCK, sygn. 492; FAP AK. teczki J. Sobczak. s. Suszyński (M-6); ASP-Rypin. 
Sąd Grodzki, sygn. 65/48; M. G o lon. Żołnierze Pomorskiego Okręgu ArmU KrqJowęj 
deportowani przez NKWD do ZSRR w 1945 r., w: Armia KrqJowa na Pomorzu. Toruń 
1993, s. 186-191. FAP AK. t. osobo M-6 (S. Suszyński) w teczce kopia zaświadczenia 
Ministerstwa Bezp. Publicznego z 27 IX 1945 r. o zwolnieniu z obozu w RosJI Sowieckiej. 
5 FAP AK. Inspektorat Włocławek. teczka J. Wiśniewskiego; Z. G ó ź d Ź. QJczyźnie 
ITIąf
f służyli. S. 21-23; tego
. Spóźnione powroty, Włocławski 1)rdzień, 1994. z 16 m. S. 6. 
M. G o lon. op. cit.. s. 185. przytacza Inną wersję. według której J. Wiśniewski po 
wyleczeniu w szpitalu w legnicy został wywieziony do ZSRR. skąd nigdy nie powrócił. 
6 AP-Bydgoszcz. Urząd Wojewódzki Pomorski. t. 721; W. J a s t r z ę b s k I. W 
dalekim. obcym krąjlL Deportacje Polaków z Pomorza do ZSRR w 1945 roku. Bydgoszcz 
1990. S. 60. 
7 AP-Bydgoszcz. UWP. t. 722; K. C I e c h a n o w s k I. Pomorskie "białe plamy", 
Fakty. 1989. nr 36. S. 10; W. J a s t r z ę b s k I. W dalekim. obcym krqJu, s. 75. 146. 
189. 


307
>>>
J 
II 
II 
II 
II 


Mnięjszą.liczbę osób, bo 25, deportowano w 1945 r. z terenu powiatu 
lipnowskiego. Wśród wywiezIonych, którzy zginęli na terenie ZSRR, znaleźli 
się: Wilhehn KIygier (ur. 1882 r.) z Lipna, Aleksander Michajłow (ur. 1895 
r.) z Lipna (zginął w marcu 1945 r. wSiewiernej Grywie) , Aleksander 
Sonnenberg (ur. 1903 r.) z Mierzynka (zginął 20 maja 1945 r. w Korkino 
k. Czelabińska) i Maksymilian Szubert (ur. 1903 r.) z Kamieńca (zginął 18 
lutego 1945 r)8. 
Nie zaznał spokoju także wspomniany Czesław Luliński, pseud. 
"Stańczyk". Więziony od 5 maja 1943 r. w Stutthofie, do Lipna powrócił 
w marcu 1945 r. Pracując jako architekt powiatowy, często był przesłu- 
chiwany przez pracowników UB, gdzie był zastraszany, a pewnego razu 
proponowano mu współpracę z Urzędem Bezpieczeństwa. Do końca nie 
ujawnił, nawet swoim bliskim, szczegółów pracy konspiracyjnej. Zmarł 
w Lipnie w 1974 r. po ciężkiej chorobie nerek 9 . 
Za aktywną działalność i służbę w Armii Krajowej w 1945 r. została 
skazana w czasie procesu w Inowrocławiu na 6 lat więzienia Maria 
Sobocińska, pseud. "Ryśka", ur. w 1920 r. w Wymyślinie k. Lipna, re- 
ferentka Wojskowej Służby Kobiet na Obwód Lipno, a potem Inspektorat 
Włocławek. Więziona przez okres 3 lat w Inowrocławiu, a następnie w 
Fordonie, została wypuszczona na wolność na skutek amnestii. Jeszcze 
po wyjściu z więzienia przez długi czas była inwigilowana przez urzą.d 
bezpieczeństwa 10. 
W maju 1945 r. mi 4 lata pozbawienia wolności został skazany 
Stanisław Drzewiecki, pseud. "Sławunia" , szef wywiadu Obwodu Armii 
Krajowej Lipno i prawdopodobnie ostatni komendant Obwodu. Osadzony 
w więzieniu w Inowrocławiu, zdołał zbiec i przedostał się do USA. Również 
w maju 1945 r. za działalność konspiracyjną. w AK aresztowany zostął 
Adam Augustowski, pseud. "Zięba")), dowódca drużyny w placówce Do- 
brzyń n. Wisłą, urzędnik w gminie Chalin. Więziony w Lipnie, zdołał 
zbiec z więzienia i l kwietnia 1946 r. przeniósł się na teren powiatu 
toruńskiego 12 . 
Żołnierze ZWZ-AK prześladowani byli na różny sposób w okresie 
nasilonego terroru stalinowskiego. Dotyczyło to w szczególności osób 
zajmujących różne pozycje w polskiej nauce. W tej grupie znalazł się 


8 AP-Bydgoszcz - UWP. t. 722; W. J a s t r z c:: b s k I. W dalekim, obcym krą/u, s. 
75. 189. 
9 Z. G ó ź d Ź. QJCZYŹrlIe mojej służylI. s. 18-20. 
10 FAP AK. t. osobo M. Soboctńskiej; E. Z a w a c k a. Szkice z dziejów WSK, S. 179; 
K. A n t o n o w I c z. Dr Czesław Zagórskl- lekarz więziony w Inowrocławiu w 1945/46 
r., Biuletyn FundacJI Archiwum Pomorskie AK (Toruń). 1992. nr 2 (18). S. 4-5; w czasie 
pobytu w więzieniu w Inowrocławiu M. Sobocińska. a także Inni więźniowie korzystali z 
pomocy lekarza więziennego. dr med. Czesława Zagórskiego. "Ryśka" przebywająca od 
wielu lat w SzwecJI. odnalazła swego dobroczyńcę w 1992 r. w Zakopanem. 
II FAP AK. t. osobo St. Drzewlecki; Biuletyn Fundacji Archiwum Pomorskie AK rroruń). 
1993. nr 2 (18). dodatek biograficzny nr 2. 
12 FAP AK. t.osob. M-9 (A. Augustowski). 


308 


I
>>>
m.in. dowódca placówki AK Rogowo w pow. rypińskim, Zygmunt Dul- 
czewski, pseud. okupacyjny "Epos". W latach 1947-51 zajmował stano- 
wisko starszego asystenta w katedrze socjologii Uniwersytetu Poznańskie- 
go, skąd w 1952 r. z tytułem doktora musiał odtjść i dopiero w 1956 r. 
powrócił do swojej uczelni 13 . 
Oddzielnego zasygnalizowania wymaga aresztowanie w dniu 20 gru- 
dnia 1945 r. 18 osób - członków powstałego wiosną. 1942 r. w pow. 
rypińskim Tajnego Związku KIWawej Ręki. Organizacja ta we wrześniu 
1943 r. weszła w skład AK i w momencie wyzwolenia spod okupacji 
hitlerowskiej pOWI:óciła do dawnej nazwy i rozpoczęła działalność skie- 
rowaną przeciwko formującemu się ustrojowi. Członkowie tej organizacji 
zostali aresztowani w dniu 20 grudnia 1945 r. przez funkcjonariuszy 
Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Rypinie i osadztmi 
najpieIW w areszcie w Brodnicy. W maju 1945 r. z tego aresztu zbiegł 
Leon Borkowski z Sokołowa. 
W dniu 6 kwietnia 1946 r. został sporządzony przez oficera śledczego 
WUBP w Bydgoszczy, chor. Jana Janickiego akt oskarżenia przeciwko człon- 
kom 1ZKR z pow. rypińskiego. Na ławie oskarżonych postawiono następu- 
ją.ce osoby: Heruyk Górecki, pseud. "Grom" z Dulska, Zygmunt Mierzwicki, 
pseud. "Szprycha" z Wojnowa, Zenon Żurawski, pseud. "Karp" z Dulska, 
Stanisław Piotrowski, pseud. "Tygrys" z Dulska, Kazimierz Żółkiewicz, 
pseud. "Wichura" z Dulska, Zdzisław Rogoziński, pseud. "Sęp" z Dulska, 
Kazimierz Jarecki, pseud. "Orzeł" z Dulska, Stefan Składanowski, pseud. 
"Lis" z Wojnowa, Leon Kaba z Wielgiego, Bronisław Nadolny z Wielgiego, 
Ludomir Brzuskiewicz, pseud. "Biel" z Głęboczka, Jan Pasternak, pseud. 
"Nurek" "Jakła" ze Stalmierza, Jan Telus, pseud. "Sęp" z Wojnowa, Jan 
Michalski, pseud. "Zuch" z Woj nowa, Piotr Żurawski, pseud "Sokół" z 
Chojna, Stefan Gmaj, pseud. "Niedźwiedź" z Woj nowa, Aleksander Ko- 
rzeniewski z Wojnowa i Stefan Korzeniewski, pseud. "Łódka" także z 
Wojnowa. Odpowiedzialności uniknął członek TZKR także w okresie oku- 
pacji (od 15 VII lę42 r.)'- Zygmunt Klonowski, pseud. "Wierzba", Alicja 
Rakowska z Wojnowa i inni. 
Wszyscy aresztowani uwięzieni zostali w areszcie śledczym w Rypi- 
nie, a od 16 stycznia 1946 r. w Brodnicy. Na podstawie aktu oskarżenia, 
sporządzonego przez Wojewódzki Urzą.d Bezpieczeństwa Publicznego .w 
Bydgoszczy, podpisanego przez chor. Jana Janickiego, a zatwierdzonego 
przez szefa WUBP, mjr Jurkowskiego, grupa 18-tu członków poakowskie- 
go TZKR z pow. rypińskiego postawiona została przed Wojskowym Sądem 
Rejonowym w Bydgoszczy. Jeszcze przed rozprawą z więzienia UB w 
Brodnicy w dniu 15 maja 1946 r. zdołał zbiec Ludomir Brzuskiewicz 
(później Teofil Jurkiewicz). Postawieni przed sądem członkowie TKZR 


13 FAP AK. t. osobo 456/1087 (Z. Dulczewskl): biogram H. Dulskiej; A. Kwlleckl. 
Sylwetka naukowa Zygmunta Dulczewskiego, Ruch Prawniczy. Ekonomiczny I 
Socjologiczny. 1987. z. 1. 


309
>>>
II 


skazani zostali mi kary więzienia od l do 8 lat. Największe wyroki 
otrzymali H. Górecki i S. Piotrowski 14. 
Represje w stosunku do byłych żołnierzy AK i członków organizagi 
z nią. sympatyzują.cych tIWały przez szereg miesięcy po zakończeniu woj- 
ny. Niektórzy, z początku ukIywają.c się, aresztowani zostali w okresie 
pÓźniejszym. Na 5 lat pozbawienia wolności za działalność w Armii Krajo- 
wej skazany został Tadeusz Kowalski, pseud. "Wierusz", "Tomasz" z za- 
wodu nauczyciel, ostatni komendant Obwodu AK Rypin pochodzą.cy z 
Wólki Małej koło Skępego. Represjonowany był także komendant pla- 
cówki AK Sokołowo, Wincenty Karpiński ze Zbójna 15 . 
Niektórzy z żołnierzy AK poddani byli represjom przez UB w miejscu 
zamieszkania, czy też pracy niejako na własny rachunek funkcjonariuszy 
tych służb. W nieznanych bliżej okolicznościach w 1945 r. na terenie 
swojego nadleśnictwa został zamordowany przez UB nadleśniczy Łęcki, 
dowódca placówki AK DobrzejewiCe pod Toruniem 16 . 
Żołnierze Armii Krajowej i innych ugrupowań konspiracyjnych zwią.- 
zanych ieowo i organizacyjnie z rzą.dem polskim na emigracji przez całe 
dziesięciolecia musieli ukIywać swoją. przeszłość okupacyjną.. Wielu z 
nich dopiero w latach osiemdziesią.tych publicznie przyznało się do udzia- 
łu w konspiracji antyhitlerowski
 w ramach AK. W ostatnich latach w 
szczególności szeregowi żołnierze Armii Krajowej złożyli swoje relacje do 
toruńskiej Fundacji "Archiwum Pomorskie AK", co pozwoliło w konfron- 
tacji ze źródami archiwalnymi zają.ć się także ich losami powojennymi 17 . 


!J 1 
II 


14 FAP AK. akt oskarżenia przeciwko członkom TZKR z 6 IV 1946 r.; t. osobo m-437 
(S. PiotrowskI). 438 (T. Błaszkiewlcz), M-692 (T. JurklewIcz). K-643 (A. Rakowska). M-440 
(Z. Klonowskl). 
15 FAP AK. t. osobo M-6 (S. Suszyńskl). 
16 FAP AK. t. osobo 646 (G. Hamerska-Rymarz). 
17 W listopadzie 1994 r. Fundacja .Archiwum Pomorskie AK" zorganizowała w Toruniu 
IV sesję naukową nt. "Powojenne losy konspiracJI na Pomorzu". Przedstawione referaty, a 
także zapowiadana kolejna publikacja Fundacji z całą pewnością odsłonią nieznane dotąd 
fakty z tej problematyki. 


310 


, I 
I :
>>>
ZAKOŃCZENIE 


Przeprowadzona przez Selbstschutz i Gestapo akcja zagłady polskiej 
warstwy kierowniczej na terenie Ziemi Dobrzyńskiej miała pozbawić ten 
teren warstwy społecznej, którą Niemcy uznali za główną przeszkodę w 
szybkiej germanizacji włączonego do Rzeszy obszaru, a jednocześnie po- 
tencjalną siłę organizacji oporu przeciwko polityce okupanta. Akcja ta, 
mimo ogromu strat ludzkich, nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. 
Społeczeństwo polskie Ziemi Dobrzyńskiej potrafiło w trudnych, nieraz 
wręcz tragicznych latach wojny i okupacji przeciwstawiać się germani- 
zacji. Prowadząc czynną walkę w szeregach ruchu oporu, a także prze- 
ciwstawiając się różnymi sposobami okupacyjnej polityce, zachowało 
przekonanie o klęsce wroga. 
Ruch oporu na Ziemi Dobrzyńskiej przybrał stosunkowo duże roz- 
miary. Jakle były zatem przesłanki jego powstania? Można je ująć ąa- 
stępująco: - bogate tradycje niepodległościowe i rewolucyjne obszaru, - 
głęboki patriotyzm ogromnej większości społeczeństwa tej ziemi, - rady- 
kalizm środowisk robotniczych i inteligenckich, działających w okresie 
międzywojennym w różnych organizacjach politycznych i społecznych ł - 
wiara w zwycięstwo państw koalicji antyhitlerowskiej, - stosowanie przez 
okupanta dotkliwego i wyniszczającego terroru i eksterminacji bezpo- 
średniej, rodzącej chęć walki i sabotażu, - dość korzystne warunki geo- 
graficzne obszaru (znaczne kompleksy leśne). Jednocześnie istniały tu 
czynniki, które przemawiały przeciwko powstaniu podziemia. Do nich 
zaliczyć trzeba: - stosowanie przez okupanta terroru w formie bicia , 
aresztowań, wysiedleń, zsyłek do obozów pracy i obozów koncentracyj- 
nych, egzekucji i zbiorowej odpowiedzialności, - obecność na tym terenie 


311
>>>
ROZDZIAŁ II 


. 


POLITYKA OKUPANTA NA ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 
W LATACH 1939-1945 


l. KONCEPCJA HITLEROWSKIEJ POLITYKI WOBEC 
LUDNOŚCI ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 


Omawiany w pracy teren znalazł si
 w jednej z trzech dużych 
jednostek administracyjnych utworzonych przez Niemcy hitlerowskie 
na wcielonych do Rzeszy ziemiach polskich - Okr
gu Gdańsk Prusy 
Zachodnie. Okr
g ten został podzielony na trzy rejencje: gdańską., 
bydgoską i kwidzyńską. W skład tej ostatniej, poza powiatami kwi- 
dzyńskim, malborskim, suskim, sztumskim, brodnickim, grudzią.dz- 
kim, nowomiejskim i wą.brzeskim, wchodziły właśnie obydwa powiaty 
Ziemi Dobrzyńskiej - lipnowski i rypiński. Do 1938 r. należały one 
do województwa warszawskiego. Związki gospodarcze, społeczne i admi- 
nistracyjne tych ziem z Mazowszem Płockim istniały także w czasie 
zaborów. Teren omawianych tu powiatów stanowił krańcowe tereny 
tzw. Kongresówki. 
Na DIW
cy, stanowią.cej zawsze północną. granicę Ziemi Dobrzyń- 
skiej, przebiegała granica zaborów. Przyłą.czenie obydwu powiatów do 
Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie nie odbyło si
 z tych wzgl
dów bez 
sprzeciwu Alberta Forstera, szefa zarzą.du cywilnego, a potem namiest- 
nika Okręgu l. 
Forster nie chciał przyłą.czenia tych powiatów do swojego okręgu, 
uważał bowiem, że zamieszkują.ca je ludność polska nie posiada predy- 


l C z. M a d a j c z y k. Polityka III Rzeszy. s. 64; obszernie o A. Forsterze, zob.: M. 
p o d gór e c z n y , Albert Forster""9auleiter {oskarżony. Gdańsk 1977. 


29
>>>
dużej ilości sił policyjnych okupanta, a także znacznej ilości mniejszości 
niemieckiej oraz osiedleńców niemieckich, - znikoma ilość broni, - brak 
łączności z Warszawą, gdzie mieściły się centrale większości organizacji 
podziemnych. 
Żywiołowa chęć walki, a nade wszystko zachowanie polskości przez 
ogromną większość społeczeństwa tej ziemi powodowały, że te niekorzy- 
stne czynniki nie były brane pod uwagę. Ruch oporu na omawianym 
terenie był przede wszystkim odpowiedzią. społeczeństwa tej ziemi na 
ekstermianacyjną politykę okupanta. Odznaczał on się różnorodnością 
form działania: - tworzenie grup i oddziałów partyzanckich, - działalność 
zbrojna i organizatorska, - prowadzenie wywiadu na niekorzyść nieprzy- 
jaciela, - uprawianie sabotażu gospodarczego i dywersji, - niszczenie 
szklaków komunikacyjnych i kolejowych, - prowadzenie tajnej oświaty, 
- pomoc solidarnościowa ludności polskiej wobec siebie, - różnorodna 
pomoc dla ludności żydowskiej. 
Analiza rÓŻnych materiałów źródłowych wskazuje, że pomoc mate- 
rialna niesiona wobec drugiego Polaka lub Żyda stała się na tym terenie 
jedną z najbardziej Tozwiniętych form oporu przeciwko polityce okupanta. 
Miała ona oczywiście w warunkach groźby biologicznej zagłady społe- 
czeństwa głęboki sens humanitarny i narodowy. W większości przypad- 
ków ludność tego terenu biorą.c udział w spontanicznym oporze przeciwko 
polityce władz niemieckich, przechodziła niejako ewolucję, stają.c się na- 
stępnie członkami organizacji konspiracyjnych. W różnych ugrupowa- 
niach ruchu oporu przeważali ludzie młodzi, choć nie brakowało w nich 
także doświadczonych aktywistów różnych organizacji i partii politycż- 
nych z okresu międzywojennego. Konspiracja antyhitlerowska na Ziemi 
Dobrzyńskiej całkowicie odpowiadała określeniu takiej postawy społe- 
czeństwa tego terenu. Przejawiała się ona w różnych formach, zorgani- 
zowanych i żywiołowych, biernych i czynnych, cywilnych i wojskowych 
i stanowiła część składową walki prowadzonej o wyzwolenie narodowe. 
Na terenie Ziemi Dobrzyńskiej, nie licząc tzw. organizacji samorzutnie 
powstałych, działało lub usiłowało zapuścić korzenie 18 ugrupowań po- 
litycznych i wojskowych o charakterze konspiracyjnym, jak Polska Or- 
ganizacja Wojskowa "Znak", Polska Organizacja Wolności, Związek Walki 
Zbrojnej, Armia Krajowa, Tajny Związek Młodzieży Wiejskiej "Młody Las", 
Związek Wolnych Chłopów, Tajny Związek KIWawej Ręki, Legion Orła 
Białego, Polska Armia Powstania, Tajna Organizacja "Gryf Pomorski", 
komórki Związku Jaszczurczego, Milicja Ludowa, Rewolucyjne Rady Ro- 
botniczo-Chłopskie "Młot. i Sierp", Polska Partia Robotnicza, Gwardia 
Ludowa, Armia Ludowa, konspiracyjne rady narodowe itp. 
Do organizacji podziemnych należało na tym terenie przeszło 6 ty- 
sięcy osób. Biorąc pod uwagę, że z każdym żołnierzem lub członkiem 
podziemia związanych było kilka osób, które go w miarę potrzeby ochra- 
niały, karmiły, przekazywały informacje, ukrywały i pomagały we wszelki 
inny sposób, należy stwierdzić, że z podziemiem związanych było co 
najmniej 20 tysięcy osób. 


312 


III
>>>
Ilość działających tu ugrupowań konspiracyjnych oraz osób w nich 
i z nimi związanych niezbicie dowodzi, że społeczeństwo Ziemi Dobrzyń- 
skiej nie godziło się z utratą niepodległości, usilnie wierząc w zwycięstwo 
nad Rzeszą. Większość społeczeństwa tej ziemi, pozostając poza zorgani- 
zowanym ruchem oporu, czyniło szkody okupantowi, łamiąc jego przepisy 
i strukturę społeczno-gospodarczą. Dlatego też można zaryzykować opi- 
nię, że poważna większość społeczeństwa włą.czonej do Rzeszy Ziemi 
Dobrzyńskiej uczestniczyła w ruchu oporu przeciwko hitlerowskiemu 
okupantowi i jego polityce. 
Trzeba zaznaczyć, że konspiracja antyhitlerowska na omawianym 
terenie, włączonym do Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie, rozwijała się 
inaczej ni miało to miejsce w pozostałych powiatach Pomorza Gdańskiego. 
Tam bowiem działalność konspiracyjną przejawiały przede wszystkim 
organizacje związane ideowo i organizacyjnie z Delegaturą Rządu Emi- 
gracyjnego na Kraj. Natomiast w powiatach lipnowskim i rypińskiri1, 
pozostających pod wpływem tradycji komunistycznych, zaznaczyła swą. 
działalność Polska Partia Robotnicza i jej ramiona zbrojne, tJ. Gwardia 
Ludowa, a następnie Annia Ludowa. 
Analiza aktywności organizatorskiej i bojowej ruchu oporu na Ziemi 
Dobrzyńskiej wskazuje, że była ona zróżnicowana zarówno w czasie, jak 
i w przestrzeni. Porównanie dwóch głównych nurtów ruchu oporu do- 
wodzi, że ZWZ-AK przodowała zdecydowanie w strukturach organizacyj- 
nych i szczyt działalności w tej mierze osią.gnęłajuż w pieIWszej połowie 
1943 r. Natomiast większą aktywność zbrojną i sabotażową przejawiała 
Armia Ludowa, a jej nasilenie przypadło na miesiące letnie 1944 r. 
Wskazać także trzeba, że poza pojedynczymi kontaktami i krótką dzia- 
łalnością POW, na omawianym terenie nie rozwinął się na szerszą skalę 
ruch oporu związany z ruchem ludowym. Jest to tym bardziej zastana- 
wiające, iż obszar ten miał głębokie tradycje w działalności ruchu ludo- 
wego, związanego głównie ze Stronnictwem Ludowym, w okresie Drugiej 
Rzeczypospolitej] . 
Przyczynę tego stanu rzeczy należy upatrywać w dwóch czynnikach: 
- wpływy PPR, GL i AL od samego początku ich istnienia notowano także 
na terenie wsi, - masowa fala eksterminaqi bezpośredniej w drugim 
okresie realizacji polityki narodowościowej okupanta jesienią 1939 r. 
spowodowała śmierć wielu przedwojennych działaczy ludowych, m.in. 
nauczycieli i chłopów. 
Warunki, w jakich organizaqe konspiracyjne prowadziły walkę na 
terenie obydwu powiatów, były szczególnie trudne. Wielu potencjalnych 
przywódców walki podziemnej wymordowano podczas akcji likwidacji 
grupy przywódczej. Zasadniczą przyczyną, która w decydujący sposób 


l Ruch oporu związany z organizacjami ruchu ludowego zaznaczył natomiast silne 
wpływy w sąsiednich powiatach Mazowsza Płockiego. zob.: K. P r z y b Y s z. op. cit.. 
passim. 


313
>>>
wpłynęła na to, że ruch oporu powstawał i rozwijał się wśród trudności, 
była bezwzględna polityka okupanta wobec ludności polskiej zamieszku- 
ją.cej omawiany teren 2 . 
Mimo, że efekty zbrojne konspiracji na terenie Ziemi Dobrzyńskiej 
nie były tak imponujące jak w Generalnej Gubemi, to jednak główny 
cel, jakim były zamanifestowanie oporu, zdobycie broni i podniesienie 
ducha walki z okupantem w społeczeństwie tej ziemi, został w pełni 
osiągnięty. Nade wszystko ruch oporu, czynny i biemy, rewolucyjny, czy 
też związany z Delegaturą Rządu Emigracyjnego, w sposób istotny pod- 
ważał cele okupanta, które zmierzały do biologicznego i kulturalnego 
wyniszczenia obszaru przeznaczonego do powiększenia "kryształowo nie- 
mieckiego" obszaru. Pamiętać przy tym trzeba, że pieIWsze oddziały i 
struktury konspiracyjne tworzyli ci, którzy musieli ukIywać się przed 
Niemcami, a także ci, którzy mścili śmierć najbliŻszych, odpłacali za 
prześladowania. W miarę rozwoju ruchu oporu, wzrastał jego zasięg i 
różnorodność form działalności organizatorskiej i sabotażowo-boj owej. 
Mogiły rozsiane na tym terenie, a także rejestry zamordowanych w obo- 
zach zagłady są najwymowniejszym świadectwem znaczenia ruchu oporu 
tego terenu przeciw polityce hitlerowskiego okupanta. 
Podkreślić także trzeba, że konspiracja związana ideowo i organi- 
zacyjnie z Delegaturą Rządu Emigracyjnego na Krąj była w całej pełni 
ruchem antyhitlerowskim i przez to ma poważne zasługi w walce o 
zachowanie bytu narodowego. Z perspektywy lat, w odniesieniu do oma- 
wianego obszaru, musi być bezwzględnie doceniana jako istotny element 
oporu ludności tej ziemi, tym bardziej, że przez szereg lat regionalna 
historiografia fakt istnienia tego odłamu skutecznie przemilczała. 
Na Ziemi Dobrzyńskiej rozbieżności polityczne w łonie ruchu oporu 
odrywały mniejszą. rolę. Zarówno w rewolucyjnym ruchu oporu, jak też 
w grupach i organizacjach związanych z Delegaturą Rządu stawiano 
jeden główny cel, jakim było możliwie jak największe zadawanie strat 
okupantowi, ochrona ludności przed dalszymi represjami oraz przygo- 
towanie się do decydują.cej walki z wrogiem 3 . Wyrazem takiej postawy 
był rozkaz nr 71 dowódcy Annii Krąjow(j, gen. J. Grota-Roweckiego z 
10 listopada 1942 r.: "W związku z prowadzoną. przez okupanta akcją. 
tępienia Żydów, występuje w społeczeństwie polskim niepokój (...) Na- 
kazuję zachować opanowaną. postawę i oddziaływać na społeczeństwo 
uspokajająco. Jakkolwiek zasadniczym celem Niemców w stosunku do 
nas jest całkowite wchłonięcie nas do swego narodu, to niewykluczone 
są. próby zniszczenia opomej jego części metodą niszczenia Żydów. Je- 
śliby Niemcy istotnie taką. próbę podjęli, spotkają. się z czynnym z naszej 
strony oporem"4. Dowodew takiego stanowiska ZWZ-AK na Ziemi Do- 


r 


2 C z. M a d a j c z y k. Z zagadnień ruchu opom, Iw:) Podziemny front, s. 81. 
3 Por.: R. N a z a r e w I c z, Ruch opom a tenur hitlerowski w Polsce w latach 
1939-1945. Bbiuletyn GKBZHWP. t 29. 1979. s. 171-190. 
4 MN. CA KC PZPR. t. osobo 203/1-2. k. 6. 


314
>>>
brzyńskiej można znależć wystarczają.co dużo. Akcje sabotażowo-dywer- 
syjne, a także zbrojne prowadzone przez te organizacje na omawianym 
obszarze znajdują. potwierdzenie w wykładni politycznej Komendy Głów- 
nej Annii Krajowej. W 1943 r. "Biuletyn Informacyjny" donosił, że walka 
związana jest "z zachowaniem się Niemców i na wzmożone bestialstwa 
wroga, odpowiada i nasza wzmożona akcja,,5. Wspólne cele walki p.o- 
twierdzał także organ centralny Gwardii Ludowej: "Jest to wielka zdobycz 
na drodze do jedności narodu. Obok gwardzistów stanęli do boju żołnierze 
innych organizacji (...) Każde uderzenie w okupanta, to krok ku wyzwo- 
leniu, a to jest przecież najistotniejsze"6. 
W omawianych powiatach, gdzie w czasie okupacji powstawały og- 
niwa PPR i grupy GL-AL, sytuacja w momencie wkroczenia Armii Ra- 
dzieckiej była odmienna, niż w pozostałej części Pomorza Gdańskiego. 
W ostatnich dniach okupacji niemieckiej członkowie zbrojnych ugrupo- 
wań lewicowych podejmowali ostatnie walki przeciwko Niemcom. W pier- 
wszych dniach po opuszczeniu wojsk niemieckich i ludności cywilnej, 
podejmowali pospiesznie współpracę z komendantami wojskowymi i sta- 
wali na czele ogniw partyjnych oraz urzędów bezpieczeństwa publicznego. 
W tych powiatach zamontowanie struktur nowej władzy przebiegało zrazu 
bez zakłóceń. Walka o jej utIWalenie miała rozpocząć się za kilkanaście 
miesięcy. . - 
Działalność organizacji konspiracyjnych nie była jednym pasmem 
zwycięstw i sukcesów. W trudnych warunkach okupacji członkowie kon- 
spiracji antyhitlerowskiej doznawali często goryczy niepowodzeń. W wię- 
kszości przypadków nie potrafiły one Ich załamać. Walki z okupantem 
hitlerowskim nie przeIWano tu aż do wyzwolenia, choć z pewością. kil- 
kakrotne zmasowane (maj 1943 r., luty 1944 r., lato 1944 r.) fale represji 
osłabiły żywotność organizacji konspiracyjnych. Okupant hitlerowski, 
stosują.c różne metody i formy walki z ruchem oporu, chciał doprowadzić 
do osłabienia jego działalności. Wydaje się, że rozwijają.cy się tu opór 
zaskoczył swymi rozmiarami przywódców hitlerowskich i dlatego okupa- 
cyjne władze policyjne nie mogły zakładać całkowitego rozbicia grup 
partyzanckich. Mimo znacznych strat poniesionych przez ludność pol- 
ską zaangażowaną. lub sympatyzują.cą. z ruchem oporu, okupant stracił 
także wielu swoich funkcjonariuszy. 
Procentowo większa ilość zamordowanych mieszkańców obydwu po- 
wiatów w 1944 r. w porównaniu z innymi powiatami Okręgu Gdańsk- 
Prusy Zachodnie wskazuje, że akcje pacyfikacyjno-odwetowe przybrały 
tu szczególnie duże rozmiary. Potwierdza to także tezę o dużym znaczeniu 
ruchu oporu w Ziemi Dobrzyńskiej. 


5 Akga zbrqfna? Tak - lecz ograniczona!, Biuletyn Organizacyjny. 1943. (I IV) nr 13. 
6 Gwardzista, 1943. nr 17 u l V. 


3is
>>>
ZAŁĄCZNIKI
>>>
Zał. nr l 


NAUCZYCIELE ZAMORDOWANI PRZEZ HITLEROWCÓW 
I POLEGLI W CZASIE II WOJNY ŚWIATOWEJ. 


A. Powiat lipnowski 


Nazwisko I Imię 
April Stanisław 
Balaslewlcz Edward 
Białas Władysław 
Bilski Feliks 
Brzeziński Antoni 


Brzeziński Józef 
Chełmlnlak Bronisław 
Chmielewski (IN) 
Chmielewski Bronisław 
Chmielowski Roman 
Czajkowski Zygmunt 


Dąbrowa Wincenty 


Dołkowski Edward 
Dulczewski Henryk 


Dzwonkowski Stanisław 


Estkowski Antoni 


Galicki Leon 


Głuszkiewicz Oymltr 
Gożdzikowski Stanisław 
Grabiecki Stefan 
Gumowski Włodzimierz 
Jakubowski (IN) 


Jankowska Wacława 


Jankowski Czesław 
Jaszowska Helena 
Kacprowlcz Franciszek 
Karczewski Władysław 
Kaniecki Jan 
Katkiewicz Józef 


Kążczyński Anastazy 


Szkoła (funkcja) 
glmn. Lipno 
Mysłakówko 
Walentowo 
Zakrzewo 
Mysłakówko 
(kierownik) 
Lipno 
WIchowo 
Mazowsze 
Lipno 
Kikół 
Lipno 
(podinsp. szk.) 
Ma1iszewy 
(kierownik) 
Nowa Wieś 
Dobrzejewice 
(kierownik) 
Wlelgle 
(kierownik) 
Dobrzyń n. W. 
(kierownik) 
Dzlałyń 
(kierownik) 
Dobrzyń n. W. 
Osiek n. W. 
Turza Wilcza 
Mazowsze 
Dobrzyń n. W. 


Narutowo 


Skępe 
Skępe 
Skępe 
Karnkowo 
Skępe 
Bobrowniki 
(kierownik) 
Wólka 
(kierownik) 


Data I miejsce śmierci 
1940 Mauthausen-Gusen 
23 X 1940 Mauthausen 
zginął w nieznanych olicznościach 
Gross-Muenchen 
20 VlII 1940 Mauthausen 


17 VI 1941 Mauthausen 
23 I 1942 Dachau 
poległ w wojnie obronnej 1939r. 
1940 Hohenbruch 
12 XII 1941 Oranlenburg 
1941 w czsie transportu 
z Mauthausen do Dachau 
13 IX 1939 okolice Wyszogrodu 


1943 r. 
1941 Stutthof 


Munchen 


28 IX 1941 Dachau 


6 IX 1940 Dachau 


28 IX 1941 Mauthausen 
10 XII 1941 Mauthausen 
1943 Mauthausen 
1942 Dachau 
zginął w nieznanych 
okolicznościach 
I 1945 przejechana na trasie 
Karnkowo-Lipno przez żołnierzy 
Armii Radzieckiej 
22 XII 1940 Mauthausen 
Ravensbruck 
10 XII 1940 Mauthausen 
15 XII 1941 Mauthausen 
3 VI 1940 Mauthausen 
13 XII 1940 Mauthausen 


8 III 1941 Mauthausen 


319
>>>
Nazwisko I Imię 


Klimczewskl Jan 


Kołaczyński Jan 


Kołaczyński Stefan 
Kornacki Tadeusz 


Kozlński Zdzisław 
Krupa Piotr 


Krzywoslński Franciszek 
Kubacki Kazimierz 


Kucharski Edward 
Kucharski Stanisław 
Kutermanklewlcz Antoni 


Lasko Julian 


Lewandowski Franciszek 


Lewandowski Jan 
L1slcki Józef 
Łątkiewlcz Stanisław 


Malinowski Edward 
Markowski Kazimierz 


Martewlcz Feliks 


Masztak Teofil 
Matowskl Stanisław 
Michałowski Władysław 


Narożny Józef 
Nlżdzlńskl Kazimierz 


Opolski Józef 


Ostrowski Kazimierz 
Ponczlński Józef 
Preiss Antoni 
PrzemienIecki Leon 


Rutkowski Jan 


Skaruplński Stanisław 
Skroblsz Jan 
Sołtvkiewlcz Józef 


320 


Szkoła (funkcja) 
CzernIkowo 
(kierownik) 
Glewo 
(kierownik) 
CzernIkowo 
Sumln 
(kierownik) 
Klkół (kierownik) 
Fabianki 
(kierownik) 
Lipno 
Obrowo 
(kierownik) 
Oleszno 
Bobrownlkl 
Tłuchowo 
(kierownik) 
Lenie Małe 
(kierownik) 
Trutowo 
(kierownik) 
Płomtany 
Osówka 
Wymyślln 
(Lic. Ogóln.) 
Dobrzyń 
Wymyślin 
(dyrektor) 
Osówka 
(kierownik) 
Karnkowo 
Dobrzyń n. W. 
Lipno 
(Gimn. Ogólno 
CzermIn 
Jastrzębie 
(kierownikO 
Wymyślin 
(GImn. Ogóln.) 
Witosław 
Lipno 
Jasień 
Lipno 
(Gimn. Ogóln.) 
Mokowo 
(kierownik) 
Grodzeń 
ł..achycie 
Wel!1ersk 


Data I miejsce śmierci 
16 Xli 1941 Mauthausen 


6 VIII 1940 Mauthausen 


1940 Dachau 
1941 Dachau 


29 X 1939 Mauthausen (?) 
12 II 1945 Dachau 


6 Xl 1940 Dachau 
1941 Mauthausen 


12 IX 1939 w czasie wojny obronnej 
12 Xli 1940 Dachau 
l X 1941 Mauthausen 


Dachau 


II II 1941 Mathausen 


II Xl 1941 Dachau 
16 IV 1945 ZSSR 
1940 Hohenbruch 


28 IX 1941 Mauthausen 
Dachau 


Xli 1941 Mauthausen 


1941 Mauthausen 
zaginął w nieznanych okolicznościach 
15 V 1940 Dachau 


19 IV 1940 Dachau 
20 II 1940 Hohenruch 


zaginął w nieznanych okolicznościach 


12 XlI 1941 Mauthausen 
1940 Mauthausen 
18 XlI 1944 Gdańsk 
1940 Hohenruch 


Mauthausen 


9 VII 1941 Hohenbruch 
19 III 1941 Dzlałdowo 
Hohenbruch
>>>
Nazwisko I Imię Szkoła (funkcja) Data I miejsce śmierci 
Surowlak Bronisław Wymyślin zaginął w nieznanych 
(Gimn. Ogóln.) okolicznościach 
Suski Jan Czernikowo 15 VllI 1940 Dachau 
Ternersówna Fajga Lipno getto warszawskie 
Urbański Jan Huta Skępska Oświęcim 
(kIerownik) 
Walczak Józef Nasiegnlewo 5 II 1945 k. Szczecina 
(kierownik) 
Wasilewski Aleksander Karnkowo 3 IX 1940 Sachsenhausen 
Ważblński Wincenty Czarne 3 V 1940 Działdowo 
Węgierski Roman Wola 15 Xli 1941 Dachau 
Winnic ki Wincenty Lipno 23 VII 1940 Sachsenhausen 
(kierownik) 
Wójclklewlcz Stanisław Śwlątkowlzna 3 VII 1941 Dachau 
Wypijewskl Julian Głowino 19 IX 1942 Dachau 
Zataj Michał C halin Stutthof 
(kierownik) 
Zawadzki Witold Radomice Gross-Rosen 
(kierownik) 
Żarnoch Józef Wymyślin Prusy Wschodnie 
(GImn. Ogóln.) 
Żołnowskl Władysław WIchowo 9 IX 1941 Dachau 
(kierownik) 


B. Powiat rypiński 


" 
" 

 
o 


Nazwisko I Imię Szkoła (funkcja) Data I miejsce śmierci 
Adamski Leonard Śwledziebnla 30 X 1939 Rypin 
Baczyński Antoni Rypln nr 2 2 Xl 1939 Rypin 
Bartoszewski Teofil Osiek Ryplńskl 2 Xl 1939 Rypln 
Bejgrowlcz Ludwik Radzynek 2 Xl 1939 Rypln 
(kIerownik) 
Betlejewska Jadwiga Stępowo 2Xl 1939 Rypin 
Bledrzycki Adam Obory 2 Xl 1939 Rypin 
Brzezińska Stanisława Czarnla Duża X 1939 lasy skrwileńskle 
Brzozowski Józef Skudzawy X 1939 lasy skrwileńskie 
Brzuski Wiktor Żałe (kierownik) 2 Xl 1939 Rypln 
Cezak Michał Rypln (insp. szk.) X 1939 lasy skrwileńskie 
Cichorackl Alfred Ugoszcz 2 Xl 1939 Rypin 
Dembowska Marta Radzikl Duże 2 Xl 1939 Rypln 
Domeradzka Zofia Półwlesk 2 Xl 1939 Rypln 
Domeradzki Andrzej Półwlesk 2 Xl 1939 Rypin 
(kierownik) 
Donderowlcz Leon Ruże 1944 Buchenwald 
Gościcka Marta Skrwllno X 1939 lasy skrwileńskie 
Górny Edward Wąpielsk 2 Xl 1939 Rypln 
(kierownik) 
Grabowska Janina Chrapoń X 1939 lasy skrwileńskie 


. 
" 
-o- 
" 
" 
-a 
" 
'u 



 
I 


;:; 


321
>>>
.. II 


Nazwisko I Imię Szkoła (funkcja) Data I miejsce śmierci 
Grabowski Władysław Chrapoń 2XI 1939 Rypin 
(kierownik) 
Hurdowlcz Zofia Rogowo 2 XI 1939 Rypln 
Kaczorkiewlcz Henryk Dobrzyń n. D. 1943 
Karolkiewlcz Marta Zbójno 2 XI 1939 Rypin 
Kazlmierklewlcz Anna Janowo 2 XI 1939 Rypln 
Kazlmierklewlcz Henryk Gołkowo 2 XI 1939 Rypin 
Kessel Józef Śwledzlebnla 31 X 1939 lasy skrwileńskie 
(kierownik) 
Kopczyńska Janina Janowo 2 XI 1939 Rypin 
Kopczyński Henryk Nowa Wieś 1944 Żabikowo 
(kierownik) 
Kossakowski Antoni Ruże (kierownik) 2 XI 1939 Rypln 
Kowalczyk Stanisław Żale 2 XI 1939 Rypln 
Krasiński Edward Bolesław Skrwtlno 2 XI 1939 Rypln 
Kraśnlckl Juliusz Chrostkowo 2 XI 1939 Rypin 
(kierownik) 
Krawczyk Leopold Chrostkowo 2XI 1939 Rypln 
Król Karol Kiełpiny 2 XI 1939 Rypin 
KrzywIński Józef Trąbin 2 XI 1939 Rypin 
(kierownik) 
Kulczewska Łucja Czyżewo 2 XI 1939 Rypln 
(kierownik) 
Kułakowski Jan Skrwilno X 1939 lasy skrwileńskle 
(kierownik) 
Kwaśniewski Juliusz Rypin 1941 Mauthausen 
Kwiatkowski Władysław Dulsk 2 XI 1939 Rypln 
Łapkiewlcz Teodozja Rypin 5 XI 1939 Rypin 
(Gimn. Ogó1.) 
Mackiewicz Stanisław Zbójno 2 XI 1939 Rypln 
Malanowski Wacław Rypin nr l X 1939 lasy skrwileńskle 
(kierownik) 
Malczyk Helena Skrwilno 2XI 1939 Rypln 
Malinowski Mieczysław Półw1esk 2XI 1939 Rypln 
Mleszkowski Stefan Osiek 2XI 1939 Rypln 
MIrosławski Tadeusz Chrapoń 2XI 1939 Rypln 
Naplórkowski Henryk Rogowo 2XI 1939 Rypin 
(kierownik) 
Neubauer Franciszek Dobrzyń n. D. 2XI 1939 Rypln 
Ogińska Helena Rypln nr l 2XI 1939 Rypin 
Pęcherek Wawrzyniec Gulbiny 2XI 1939 Rypln 
Przetaklewlcz Zygmunt Nadróż 1939 Warszawa 
Reński Stanisław Karw (kierownik) 31 X 1939 lasy skrwileńskie 
Romanowski Józef Cójsk 2 XI 1939 Rypln 
Rumianek Bolesław Nadróż 2 XI 1939 Rypin 
(kierownik) 
Rumianowski Jan Ruda X 1939 lasy skrwileńskle 


322
>>>
Nazwisko I Imię 
Skowroński Marian 


Sokalskl Jan 


Somszarowa Helena 
Spodniewski Tadeusz 
Sroczyńska Zofia 
Strużyński Romuald 


Szczerkowskl Tadeusz 
Szcześniak Aniela 
Szymonl Wacław 
Świderski Józef 
ŚwItaiski Marceli Antoni 
1)1karski Jan 
Wardzyński Józef 
Wiśniewski Jan 


WOJciechowska Eufemia 
WOJciechowski Czesław 


Wojnowska Władysława 
Wybawiński Zygmunt 
Wysocki Kazimierz 


Zabłotny Władysław 
Żuchowskl Z munt 


Szkoła (funkcja) 
Janowo 
(kierownik) 
Przywltowo 
(kierownik) 
Zakrocz 
Sokołowo 
Rypln nr 2 
Obory 
(kierownik) 
Pręczki 
Stępowo 
Świedziebnla 
Stara Wola 
Rypln nr I 
Rogowo 
Skrwllno 
Raadomin 
(kIerownik) 
Rypln nr l 
Dobre 
(kierownik) 
Rypln nr 2 
Strzygi 
Płonne 
(kierownik) 
Cikiec (kierownik) 
Dulsk 


Data I miejsce śmierci 
2 XI 1939 Rypln 


2 XI 1939 Rypin 


1943 Oświęcim 
21 VIII 1944 Bydgoszcz 
1944 więzienie w Bydgoszczy 
2 XI 1939 Rypln 


1939 wojna obronna 
2 XI 1939 Rypin 
2 XI 1939 Rypin 
2 XI 1939 Rypln 
2 XI 1939 Rypin 
2 XI 1939 Rypln 
X 1939 lasy skrwileńskie 
2 XI 1939 Rypin 


2 XI 1939 Rypin 
1939 Przemyśl 


2 XI 1939 Rypln 
2 XI 1939 Rypln 
2 XI 1939 Rypln 


2 XI 1939 Rypln 
2 XI 1939 R In 


. Dzk'nnlk Urzędowy KOSP. 1945. nr 2.9; 1946. nr 1.4; rd. H. BulczyilSkJ. A. M. Suska. M.Kukowskl M. Struły1\ska. 
W DerkowskJ; tablice pamiątkowe poświęcone pomordowanym nauczycIdom w szkołach b. powiatu ryplńskJego 
fundowane w 1969 r. z Inicjatywy ZO ZNP w RyplnJe; tablica pamiątkowa na budynku SP nr 2 w LIpnie; tablica 
pamIątkowa w b. LP w WymyślInie; M. Kra J e w s k l. Ekstmnlnaga naucztJcłell. passIm; tegoł. Ekstennlna:Ja 
Intellge""Jt passim; R P lot r o w s k I. Blogrumy aresztowanych. s. 121-142; Z G 6 ż d ż. Eksl£m1lnaIjW1Lluczycl£lI. 
s. 13-21; R P lot r o w s k I. Szkolnictwo RypIna. s. 337;S. G I z l.) s k I. Historia DobrzeJ'IJJfc. s. 17.84; 
M. K r a- J e w s k I. Słownik. passim; A. S I kor o w s k I. Rys htstoryczny szkolnictwa w gmin'" ChroslkQwo 
(3). Ziemia Dobrzyt\ska. 1994. nr 6. s. II. 


Zal. nr 2 


WYKAZ DUCHOWNYCH - WIĘŹNIÓW HITLEROWSKICH ZAKŁADÓW KARNYCH 
I OBOZÓW KONCENTRACYJNYCH- 


A. Powiat lipnowski 


Nazwisko I Imię 


Andrzejczak Stanisław 


Bied cki Stanisław 


Data 
Miejscowość aresztowania 


23 X 1939 


Data I miejsce śmierci 
wz gl. uwagi o przeżyciu 
16 XI 1943 Dachau 


Wola-Tru- 
towo 
Tłuchowo 


23 X 1939 


uwolniony z Dachau 


323
>>>
spozycji do zniemczenia. 5 paździemika 1939 r. na konferencji sekretarzy 
stanu opowiedziano się za przyłączeniem się okręgu obydwu wymienio- 
nych powiatów. Jednocześnie Forster otrzymał zapewnienie od Hitlera, 
że za cenę włą.czenia powiatów lipnowskiego i rypińskiego do Pomorza, 
otrzyma pięć powiatów z Prus Wschodnich z okręgu zarządzanego przez 
Ericha Kocha 2 . Wielkorządca Pomorza A. Forster zapowiedział całkowitą. 
gennanizację tej ziemi. W czasie wizyty w Toruniu w październiku 1939 
r. mówił: ..Ani śladu miękkiej sentymentalności. Należy być zimny jak 
lód przy podejmowaniu każdej decyzji. Po upływie pięciu lat, nie usły- 
szymy tu ani jednego słowa polskiego" 3. Jako gorliwy wykonawca po- 
lityki gennanizacyjnej zdawał sobie sprawę, że na terenie Ziemi Do- 
brzyńskiej ilość osób zakwalifikowana do zniemczenia jest mniejsza 
niż w innych rejonach rejencji. czy nawet całego okręgu. Brak silniej- 
szych związków z niemczyzną. i nieznajomość języka niemieckiego nie 
pozostawała w związku z tym bez wpływu na politykę narodowościową. 
okupanta na tym terenie. Jak wynika z akt procesu Forstera, reali- 
zował on na terenie Ziemi Dobrzyńskiej skorygowaną. politykę germa- 
nizacji. Korekta ta polegała przede wszystkim na tym, iż zdecydowano 
się tu na likwidację w pieIWszych miesią.cach okupacji na miejscu 
polskiej grupy przywódczej. Ponadto zamierzano tu w następnych la- 
tach okupacji wysiedlić większą. liczbę Polaków niż w innych powiatach 
okręgu. 
Ekstenninacyjną. politykę okupanta można tu podzielić na trzy 
okresy: - pieIWszy łą.czą.cy się z działaniami wojennymi tIWał w zasa- 
dzie przez wrzesień 1939 r., - drugi etap, paździemik-listopad 1939, 
charakteryzował się masowymi egzekucjami, w których zginęło naj- 
więcej osób, - etap trzeci, tIWają.cy przez pozostały okres okupacji, 
miał charakter terrorystyczno-odwetowy za opór ludności polskiej wo- 
bec hitlerowskiej polityki narodowościowej. PieIWsze uderzenie całego 
hitlerowskiego aparatu represyjnego, a nade wszystko paramilitarnej 
organizacji, jaką był Selbstschutz, skierowane zostało przeciwko pol- 
skiej grupie przywódczej, tj. osobom, które brały czynny udział w życiu 
politycznym i społecznym tej ziemi. W grupie tej władze niemieckie 
upatrywały, zresztą. nie bez powodów, siłę kierowniczą. w organizacji 
zbiorowego ruchu oporu 4 . 
Podłoże hitlerowskich planów wyniszczenia inteligencji polskiej i 
całej tzw. grupy przywódczej na terenie okręgu, w tym również w Ziemi 
Dobrzyńskiej, sięgało jeszcze czasów pruskich. Inteligencja stanowiła 
czołową. siłę w walce z wpływami niemieckimi także przed wybuchem 
drugiej wojny światowej. Hitler po dojściu do władzy stwierdził, że ..naród, 


2 M. B r o s z a t. op. clt., s. 32-34; C z. M a d a j c z y k, PolUyka lU Rzeszy, t.l. 
s. 64; W. J a s t r z ę b s k I. J. S z I l I n g. op. cit., s. 51. Chodziło tu o powiaty 
elbląski. kwidzyński, malborski. suskl I sztumski. 
3 AAN, AGKBZPNP, akta procesu Forstera, t. XII. s. 9. 
4 M. B r o s z a t, op. clt., s. 55-56; A. K I II a n, s. 55-56. 


30
>>>
Nazwisko I Imię MiejscowoŚĆ Data Data i miejsce śmierci 
aresztowania wzgl. uwagi o przeżyciu 
Chmiel Józef Izydor Skępe 27 X 1939 uwolniony z Dachau 
GrzebielewskI Józef Chełmlca 23 X 1939 wiosna 1940 Sachsenhausen 
Jagiełło Jan Ostrowite 23 X 1939 uwolniony 
Krauze Edmund Dobrzeje- 1939 1942 Dachau 
wice 
Krupop WOJciech Sumln 23 X 1939 uwolniony z Dachau 
Kuzlo Włodzimierz Lipno 23 X 1939 II VII 1942 Dachau 
Lipka Leonard Dobrzyń 23 X 1939 uwolniony z więzienia 
n.W. w Grudziądzu w 1940 r. 
Mróz Piotr Paweł (Albert) S
ępe 27 X 1939 zwolniony z więzienia 
w Grudziądzu w 1940 r. 
NIewladomy Sylwester Skępe 27 X 1939 uciekł w czasie ewakuacji 
Stutthofu 
Nowańskl Antoni Dzlałyń 23 X 1939 I pot. 1940 Sachsenhausen 
Paluch Ignacy Bobrownlkl 23 X 1939 20 V 1942 Llnz 
Panek Józef Osiek 23 X 1939 14 X 1942 Llnz 
Pomianowski Jacek Szpetal G. 23 X 1939 uwolniony 
Ryglewlcz Jan Lipno 23 X 1939 29 VI Stutthof 
Sadkowskl Michał Mazowsze 23 X 1939 15 VI 1942 Dachau 
Sadowski Mieczysław Lipno 1939 3 IV 1941 zwolniony z Dachau 
Sikorski Wacław Wygiełzów XI 1939 2 VIII 1942 Dachau 
StaIkowski Bronisław Lipno 3XI 1939 uwolniony z Dachau 
Szymczak Andrzej Wlelgie 3 XI 1939 28 V 1942 Llnz 
1)rmlńskl AntDnl Czernlkowo 23 X 1939 5 VI 1940 Sachsenhausen 
Wilk Stefan Bronisław Chełmlca 23 X 1939 9 II 1942 Dachau 
Wolski WOJciech Klkół 23 X 1939 uwolniony z Dachau 
Wojciechowski Mieczysław Czernlkowo 23 X 1939 uwolniony z Dachau 
Wróbel Józef Dobrzyń 23 X 1939 zwolniony z więzienia w 
n. W. Grudziądzu 14 111 1940 
Zawisza Walenty Zaduszki XI 1939 X 1940 Sachsenhausen 
(Grocho- 
waIsk) 


B. Powiat rypiński. 


Nazwisko I imię Miejscowość Data Data I miejsce śmierci 
aresztowania wzgl. uwagi o przeżyciu 
Adamiec Jan Chrostkowo 23 X 1939 uwolniony z Dachau 
Batko Aleksander Osiek 23 X 1939 10 IV 1941 Warszawa 
Biały Julian Józef Chrostkowo 23 X 1939 23 VI 1941 Rypin 
Buszta AntDnl Szymon Obory 13 IX 1939 3 VI 1942 Dachau 
Charszewskl Ignacy Dobrzyń 5 XI 1939 14 IV 1940 Sachsenhausen 
n. W. 
Dulczewski Stanisław Rogowo 22 X 1939 uwolniony z Dachau 
Flaczyńskl Franciszek Skrwllno 22 X 1939 28 V 1942 Llnz 
Gajewski Władysław Śwledziebnla 22 X 1939 28 X 1939 Rak k. Skrwllna 


324
>>>
Nazwisko I Imię Miejscowość Data Data I miejsce śmierci 
aresztowania wzgl. uwagi o przeżyciu 
Gogolewski Stanisław Rypln 22 X 1939 28 X 1939 Rypln 
Grabowski Stanisław Rypln 20 X 1939 uwolniony z Dachau 
Grabowski Zygmunt Dobrzyń XI 1939 2 I 1945 Dachau 
Jaroszek MaJ1an Żałe 22 X 1939 uwolniony z Dachau 
Kaczorowskl Michał Sadłowo 22 X 1939 15 VI 1941 Dzlałdowo 
Kluba Stefan - brat zakonny Obory 24 X 1939 zwolniony z Obór w 1939 
(Chrostkowo) 
Kotowska Bronisława Śwledzle- X 1939 zwolniony z Obór 
- pasjonlstka bnla 
Kotowska Janina Śwtedzle- X 1939 zwolniona z Obór 
-pasjonlstka bnla 
Kowalski Jan Gerard Obory 19 IX 1940 20 XI 1940 Oświęcim 
- brat zakonny 
Krzyżanowski Kazimierz Płock 18 IX 1939 uwolniony z Dachau 
Lissowskl Czesław Rypin IX 1939 15 XI 1942 Dachau 
Makowski Paweł Brunon Obory 13 IX 1939 2 VIII 1942 Dachau 
Malinowski Tadeusz - kleryk Rypln l I 1943 12 1lI 1943 Stutthof 
Maliński Wacław Syberia 27 X 1939 zwolniony z Grudziądza 
w 1940 
Mateuszczyk Teodor Żałe 23 X 1939 18 V 1942 Linz 
(rezydent) 
Misinlec Jan Alojzy Obory 20 X 1939 zwolniony z Obór 
- brat zakonny 
Nowak Stanisław Dulsk 21 X 1939 12 VIII 1942 Llnz 
Nowak Stefan Szczutowo 23 X 1939 uwolniony z Dachau 
Pędzlch Bolesław Rypln 20 X 1939 4 XII 1939 Lubawa 
Podbielski Józef Telesfor Obory 13 IX 1939 uwolniony z Grudziądza 
Przybyłowski Stanisław Sumln 2 XI 1939 2 XI 1939 Michałki k. Ryplna 
Rogowski Antoni Korzeń 26 VII 1940 uwolniony z Dachau 
Rzepka Stanisław - brat Obory 24 X 1939 zwolniony z Obór 
zakonny 
Sławiński Stanisław Trąbln 21 X 1939 4 XII 1939 Nowe Miasto 
Lubawskie 
Sokołowski Franciszek 22 X 1939 uwolniony z Dachau 
Sokołowski Stanisław Skrwllno 22 X 1939 uwolniony z Dachau 
Szablewskl Anastazy Obory 24 X 1939 zwolniony z Obór 
- brat zakonny 
Wolnlcka Maria Śwledzle- X 1939 zwolniona z Obór 
- pasjonlstka bnla 
Wrona Bronisław Obory 24 X 1939 zwolniony z Obór 
- brat zakonny 
Wszelaki Adam Elizeusz Kraków 19 IX 1940 uwolniony z Dachau 
(Obory) 
ŹOchowskl Wacław Ruże 21 X 1939 13 V 1940 Sachsenhausen 


. M. Kra J e w s k I. Eksłe:r.runac;Ja ducllOWł..ństwa kato/Jcktego ZiPm! DobrztJrisktRJ (b. powiaty rypl1isk! I IlpnowskQ 
w latach okupa;)t hl1lerowskteJ (1939). Studia Płockie. t. 8: 1980 (dmk 19831. s. 121-152 - tam pozostaJe źródła 
I literatura oraz tego!. Słownik. passim. 


325
>>>
Zał. nr 3 


N01Y BIOGRAFICZNE 
ORGANIZATORÓW ZORGANIZOWANEGO RUCHU OPORU 
NA ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ- 


ADAMczAKJadwiga, p
eud. "Jagoda", zan1ę
na Dębowska. ur. w 1910 r. 
Naldała do AK i działała w ramach lipnowskiego Obwodu Wojskowej Sh.
by 
Kobiet (WSK). Organizowała nasłuch radiowy, a talcte utrzymywała kontakty z 
obozem jeńców angielskich w Niedźwiedziu k. Czernikowa. Zorganizowała talcte 
przeprowadzenie uciekinierów angielskich i rosyjskich z obozów jenieckich. 
Zmarła w 1987 r. w BlWinowie. 
ARENT Stanisław, pseud. "Sak", ur. 21 października 1914 r. w Okalewię. 
pow. rypiński. W konspiracji antyniemieckiej był od września 1939 r. Był ko- 
mendantem Związku Walki Zbrojnej w gminie Okalewo. Poszukiwany przez Nie- 
mców, został aresztowany 9 marca 1943 r. w Czerwłńsku n. Wisłą. Osadzony 
w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu, a następnie Sachsenhausen i Maut- 
hasen-Gusen II, skąd został zwolniony 5 maja 1945 r. Po powrocie do kraju był 
nauczycielem w szkołach pow. rypińskiego, a następnie w Grudziądzu. Zmarł 4 
marca 1994 r. 
BĘTKOWSKl Józef, pseud. "Józek", ur. 14 września 1920 r. Członek dowó- 
dztwa powiatowego Gwardii Ludowej w Upnie. Dowodził grupą partyzancką w 
pow. lipnowskim. W grudniu 1943 r. został aresztowany przez Gestapo i 23 
maja 1944 r. skazany na karę śmierci. Przewieziony do Stutthofu, został stracony 
27 czelWca 1944 r. jako numer obozowy P 30589. 
BLASZCZVK Antoni. pseud. "Siekiera", jako członek POZ "Znak", pełnił fun- 
kcję dowódcy plutonu, a następnie komendanta placówki Kłokock. Aresztowany 
6 maja 1943 r., był więźniem Stuttofu i Buchenwaldu. 
BUCZTŃsKI,pseud. "Karburator", zamieszkały w Upnie. Dowodził plutonem 
samochodowym przy komendzie powiatowej POZ "Znak" w Upnie, a następnie 
przy komendzie Obwodu AK Lipno. 
CYRKLAFJadwiga, pseud. "Tekla", ur. w 1914 r., córka Bronisława i Zofii, 
zamieszkała w Golubiu n. DlWęcą, gdzie pracowała w miejscowej mleczarni. 
Nale
ała do ZWZ-AK i prowadziła "skrzynkę" kontaktową działu sanitarnego 
WSK Inspektoratu Rejonowego Brodnica. W dniu 3 stycznia 1945 r. aresztowana 
wraz ze swoją matką (którą potem zwolniono). Więziona początkowo w Golubniu, 
a od około 15 stycznia w Brodnicy, potem w Bydgoszczy. Zginęła bez wieści w 
czasie ewa
uacji tamtejszego więzienia po 20 stycznia 1945. 
CHOJNICKlBolesław, pseud. "Bronek". był szefem sztabu komendy powia- 
towej POZ "Znak" w Upnie. . 
CZARNECKI Szczepan Władysław, ur. 22 grudnia 1901 r. w Podlesiu, pow. 
sierpecki. Od 1943 r. był członkiem PPR i GL. Brał udział w walce z okupantef!1' 
m.in. z 27 na 28 marca 1943 r. w wysadzeniu pociągu na trasie Sierpc-Rypin. 
W 1944 r. wszedł w skład Komitetu Powiatowego PPR w Rypinie. Był talcte 
członkiem konspiracyjnej Powiatowej Rady Narodowej dla powiatu rypińskiego. 
DOMAGALSKlCzesław, ur. 20 marca 1900 r. w Okalewku, powiat rypiński. 
W 1944 r. wstąpił w szeregi Armii Ludowej. Od maja tego roku walczył w 
oddziałach partyzanckich, m.in. w 2 Batalionie AL im. Ziemi Rypińskiej. Poległ 
w bitwie pod PokIytkami , pOwiat ciechanowski w dniu 20 sierpnia 1944 r. 
DOMAGALSKI Józef. Członek PPR w Okalewku, powiat rypiński. Za dzia- 
łalność partyzancką został rozstrzelany przez 
ndarmerię wraz ze swym ojcem 
w dniu 28 sierpnia 1944 r. w czasie pacyfikacji wsi Okalewko. 
DOMAGALSKI Stanisław. Ur. 20 marca 1900 r. w Okalewku, powiat rypiński. 
W 1942 r. został wywieziony na roboty przymusowe do Piotrowic w powiecie 


326
>>>
suskim, skąd zbiegł. W 1943 r. wstąpił w szeregi PPR, a następnie działał w GL 
i
 . 
DOMAGALSKI Władysław, pseud. "Kowal". Ur. 26 czerwca 1905 r. w Oka- 
lewku. Z zawodu był kowalem. W latach 1941-1942 wchodził w skład komitetu 
powiatowego Rewolucyjnych Rad Robotniczo-Chłopskich w powiecie rypińskim. 
Od kwietnia 1943 r. ro; do wyzwolenia pełnił funkcję sekretarza Komitetu Po- 
wiatowego PPR w Rypinie z siedzibą w Okalewku. W czerwcu 1944 r. wybrany 
został w skład Komitetu Okręgowego PPR w Płocku. Od lipca 1944 r. by w 
składzie konspiracyjnej PRN dla powiatu rypińskiego, a potem WRN dla północ- 
nego Mazowsza. 
DOMAGALSKI Władysław, pseud. "Tomasz", "BUI7;uj", Ur. 8 listopada 1887 r. 
w Okalewku. W latach okupacji hitlerowskiej działał w szeregach RRR-CH, a 
potem PPR. W lipcu 1944 r. wszedł w skład PRN dla powiatu rypińskiego. 28 
sierpnia 1944 r. został rozstrzelany wraz ze swym synem Zygmuntem w czasie 
pacyfikacji wsi Okalewko. 
DRZEWIECKI Stanisław, pseud. "Sławunia", zamieszkały w Upnie. Był sze- 
fem wywiadu Obwodu AK Lipno i prawdopodobnie ostatnim komendantem tej 
organizacji w pow. Iipnowskim. 
DUNAJCKI Jan, zamieszkały w Upnie. Pełnił funkcję kierownika wywiadu 
w Obwodzie AK Upno. Are&ztowany 5 maja 1943 r., został wywieziony do Stut- 
thofu. 
GRABOWSKA Halina, pseud. "Halszka", ur. w 1992 r. w Skępem. zamę
na 
Waruszewska. W okresie okupacji pracowała w urzędzie gminy w Skępem. Po 
utworzeniu Anni1 Krajowej. a w jej ramach Wojskowej Słmby Kobiet, wstąpiła 
w jej szeregi. Dostarczała fałszywe zaświadczenia i dokumenty potrzebne Polakom 
- uczestnikom konspiracji antyhitlerowskiej. We własnym domu zorganizowąła 
kwaterę dla działaczy AK. Od 1944 r. pełniła funkcję kurierki Inspektoratu AK 
w Toruniu. Organizowała przewóz broni i amunicji, a także szyła opaski mun- 
durowe Armii Krajowej, Uniknęła aresztowania. Zmarła w 1975 r. w Upnie. . 
GLODKOWSKl Edmund, ps. "Jastrząb". Był zastępcą komendanta obwodu 
AK Upno w okresie od 15 września 1944 r. do listopada 1944 r. Aresztowany, 
został osadzony w Stutthofie. 
GUMlŃSKI Józef, pseud. "Dąb". Ur. 20 kwietnia 1919 r. w Okalewie. W 
latach okupacji pracował w warsztatach ślusarskim I nale
ał do Arml1 Krajowej. 
W 1944 r. przeszedł do PPR i AL. Następnie był dowódcą oddziału partyzanckiego 
AL w powiecie rypińskim, a od sierpnia 1944 r. dowódcą 2 Batalionu AL im. 
Ziemi Rypińskiej. Zginął w boju pod Pokrytkami w powiecie ciechanowskim w 
dniu 20 sierpnia 1944 r. 
GUMlŃSKI Władysław, pseud. "Kulas", "Mira", ur. w 1919 r. Podczas oku- 
pacji jako członek GL i AL brał udział w akcjach dywersyjno-sabotażowych 
przeciwko okupantowi. Zorganizował grupę bojową GL. Więziony obozie koncen- 
tracyjnym Mauthausen. Zmarł 7 stycznia 1986 r. w Rypinie. 
JAGLIŃSKI Bronisław, pseud. "Wujek". Był komendantem VIII rejonu POZ 
"Znak" (gmina Chrostkowo) w okresie od kwietnia 1940 r. do września 1942 r. 
Następnie był komendantem placówki AK Chrostkowo w powiecie Iipnowskim. 
JAROSZTŃsKI, pseud. "Stalowy". Był administratorem majątku ziemskiego 
w Karnkowie w powiecie lipnowskim. Jako oficer rezerwy inden tury, był kwa- 
termistrzem komendy powiatowej paz "ZNak", a następnie AK powiatu lipno- 
wskiego. Aresztowany 6 maja 1943 r., został osadzony w Stutthofie. 
JEZIERSKlPiotr, Ur. 23 listopada 1881 r. w Gulbinach, powiat rypiński. 
Od 1942 r. był aktywnym członkiem PPR. W lutym 1944 r . został aresztowany 
i wywieziony do obozu w Mauthausen-Gusen, gdzie w kwietniu 1945 r. poniósł 
śmierć. 
KACZOROWSKl Henryk. pseud. "Iskra". Był dowódcą plunotu łączności ko- 
mendy powiatowej paz "Znak" Lipno, a następnie Obwodu AK "Postój". Are- 
sztowany 6 maja 1943 r., został wywieziony do obozu w Mauthausen, gdzie po 
krótkim śledztwie zginął. 


327
>>>
KALINOWSKI Czesław zam. w Kikole. Był dowódcą plutonu Polskiej Orga- 
nizacji Zbrojnej, a następnie komendantem placówki AK Kikół. 
KARBOWSKA Mirosława, pseud. "Mirka", ur. 8 II 1919 r. w Oborach k. 
Ryplna. W 1939 r. studenta III roku Wydziału FarmacJI Uniwersytetu Poznań- 
skiego. W czasie okupacJI mieszkała w Bobrowie k. Brodnlcy I pracowała w 
miejscowej mleczami jako ksiągowa. Współpracowała z zespołem sanitarnym 
WSK AK Brodnlca. Zaangro:owana w wielu fonnach samopomocy społecznej . 
Aresztowana 3 stycznia 1945 r., więziona w Brodnlcy, a następnie w Bydgoszczy. 
Zamordowana w transporcie więźniów prawdopodobnie w lasach nakielskich 
razem z A. Betkerową, W. Cybulską, Jadwigą Cyrklaf. Haliną Gaca, Martą Kos- 
malską, l. Wlwatowską I M. L. Zakrzewską. działaczkami WSK Inspektoratu 
Brodnlca. 
KĘSICKI Jan, pseud. "Kozieł", "Paweł", ur. w 1904 r. Był organizatorem 
RRR-CH "Młot i Sierp" w pow. rypińskim. Następnie był członkiem PPR i 8 lipca 
1944 r. został zastępcą sekretarza komitetu powiatowego PPR w Rypinie. W 
lipcu tego roku wszedł w skład konspiracyjnej powiatowej rady narodowej dla 
pow. rypińskiego. Brał udział w kilku akcjach bojowych I sabotażowych grup i 
oddziałów Armii Ludowej. Jesienią 1944 r. zało
ł komórkę PPR w Skrobacji, 
pow. brodnicki. Zmarł 24 stycznia 1985 r. w Brodnicy. 
KLEMENTOWlCZ Julian, pseud. "Kamień", "Strzęp". W okresie od kwietnia 
1942 . r. do grudnia tego roku był kierownikiem wywiadu komendy powiatowej 
POZ "Znak" Lipno, a następnie kwatermistrzem Obwodu AK Lipno, kryptonim 
"Postój". 
KLUBIŃSKI Zbigniew, pseud. "Wichura", ur. w 1917 r. w Skępem. W okresie 
okupacji mieszkał I pracował w Mokowie, gm. Chalin. Utrzymywał kontakty z 
M. Sobocińską i J. Cleślikowską. Po masowych aresztowaniach w maju 1943 
r. został rekomendowany przez Soboclńską na komendanta obwodu AK Lipno. 
Jego zstępcą był Głodkowski, pseud. "Jastrząb". Aresztowany 5 bądź 15 wrześ- 
nia 1944 r., został osadzony w Stutthofie. 
KNAPKlEWlCZCelina, pseud. "Celuś", zamieszkała w Lipnie. W ramach AK- 
WSK była kierowniczką prop'agandy. Zaangro:owana w redagowaniu I powielaniu 
gazetki "Iskra Wolności". Słuryła także jako tłumacz w kontaktach z Jeńcami 
angielskimi w obozie w Niedźwiedziu. Zmarła w 1944 r. 
KOLANKlEWICZ Czesław, ur. 20 VII 1909 r. w BIałyszewie k. Sierpca. W 
okresie międzywojennym członek ZMW "Wici", od 1935 r. wiceprezes zarządu 
powiatowego Stronnictwa Ludowego w Slerpcu. Uczestnik kampanii wrześniowej, 
po powrocie aresztowany i więziony w Płocku. 17 lutego 1940 r. zdołał zbiec .z 
więzienia I przeniósł się na teren pow. lipnowskiego, gdzie organizował komórki 
RRR-Ch I w październiku 1940 r. stanął na czele komitetu powiatowego tej 
organizacji w Lipnie. Na przełomie 1942/43 tworzył konspiracyjny komitet po- 
wiatowy PPR w tym mieście i został jego sekretarzem. Był organizatorem oddziału 
GL, który wziął udział w kilku akcjach sabotażowych. 9 lipca 1944 r. wszedł w 
skład konspiracyjnej wojewódzkiej rady narodowej dla północnego Mazowsza. 
20 sierpnia tego roku w Wólce w pow. lipnowskim zorganizował konSpiracyjną 
PRN dla pow. lipnowskiego. Współdziałał z grupą radzieckich zwiadowców mjr 
Siergiejewa. 23 stycznia 1945 r. w Lipnie utworzył pierwszy oddział milicJI. Od 
15 lutego 1946 r. pełnił urząd starosty lipnowskiego. Zmarł 11 VI 1988 r. w 
Lipnie. 
KOPCZTŃsKI Henryk, pseud. "Surma", "Janusz", ur. 1913 r. w Stalmierzu. 
Po ukończeniu Seminarium Nauczcłelskiego w Wymyślinie w 1934 r. rozpoczął 
pracę w szkole w Nowej Wsi k. Chrostkowa, gdzie wkrótce zostałjej kierownikiem. 
W stopniu podporucznika wziął udział w kampanii wrześniowej. Po powrocie 
musiał ukrywać się w związku z prowadzoną akcją Selbstschutzu jesienią 1939 
r. W listopadzie tego roku, na bazie struktur Stronnictwa Ludowego wraz z S. 
Mackiewiczem z Chrostkowa, S. Janlszem z Makówca I J. Zlelhi.skim zGłęboczka 
zorganizował konspiracyjną organizację pn. Polska Organizacja Wolności, która 


328
>>>
=--= , 


objęła swym zasięgiem kilka gmin w powiatach lipnowskim i rypińskim. Po 
rozbiciu organizacji przez Gestapo, tworzył komórki POZ. Po akcji scaleniowej 
z AK został inspektorem rejonowym AK Włocławek (obwody Włocławek, Nieszawa. 
Lipno). Aresztowany l maja 1943 r., zdołał zbiec z aresztu Gestapo w Rypinie. 
Na przełomie października i listopada 1943 r. został ponownie aresztowany. W 
końcu 1944 r. rozstrzelany w więzieniu polic}jnym w Żabikowie k. Poznania. 
KOPKA Eugeniusz, pseud. "Jaszczur". W stopniu podporucznika AL był 
dowódcą 2 Batalionu Armii Ludowej im. Ziemi Rypińskiej. Zginął w walce pod 
PokJytkami w dniu 20 sierpnia 1944 r. 
KOZLOWSKI Narcyz, pseud. "Szary", ur. lXI 1913 r. w Rojewie k. Rypina. 
Przed 1939 r. studiował w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie i działał w 
ZMW RP "Wici". Jesienią 1939 r. zorganizował w pow. rypińskim Tajny Związek 
Młodzie
 Wiejskiej "Młody Las", oparty o wzorce "Wici". W 1940 r. został wy_ 
wieziony na przymusowe roboty do Malborka, gdzie wraz z nauczycielem Antonim 
Janowiczem reaktywował działalność "Młodego Lasu". W 1944 r. aresztowany, 
został osadzony w Mauthausen-Gusen. Zmarł 4 III 1994 r. w Grudziądzu. 
KRAJEWsKI Al
ksande'r, członek Tajnej Organizacji Nauczycielskiej w gmi- 
nie SkIwilno. Zginął w styczniu 1945 r. na kilka dni przed wkroczeniem Armii 
Czerwonej, w walce z oddziałem Jagdkommando na łąkach nad rzeką Wkrą 
pomiędzy Kocewem a Bi
uniem. 
KURZATKOWSKI Bogdan, technik-mechanik z Rypina. Był 
ołnierzem Armii 
Krą/owej. W połowie 1943 r. w obawie przed aresztowaniem W}jechał do Socha- 
czewa. Aresztowany w tym samym roku w gminie Kozłów Biskupi. Został roz- 
strzelany w Byszewie pod Sochaczewem w dniu 21 czerwca 1943 r. 
LEPNlCKI Władysław, pseud. "Czarnecki". Ur. w 1919 r., podporucznik Woj- 
ska Polskiego. Był oficerem w Batalionie Specjalnym Polskiego Sztabu Party- 
zanckiego. Wchodził w skład grupy zwiadowczej por. Tadeusza Dąbrowskiego, 
która została zrzucona 26 listopada 1944 r. w powiecie sierpeckim. W grudniu 
1944 r. poległ w walce z Niemcami w powiecie lipnowskim razem z plutonowym 
Witoldem Falkowskim, pseud. "Lalek". 
LESzcZTŃSKI Marian. pseud. "Goździk". Od czerwca 1940 r. był dowódcą 
drużyny, a później plutonu paz "Znak". Od grudnia 1942 r. pełnił funkcję 
komendanta placówki AK Kikół. 
LEWANDOWSKA Marcjanna z d. Zakrzewska. ur. 1890 r. w Sikorzu w pow. 
rypińskim. Najpierw w Sikorzu, a od 1943 r. po wysiedleniu, w Stalmierku była 
kwaterniczką dla oficerów sztabu komendy Okręgu ZWZ-AK Pomorze oraz dla 
komendanta Obwodu AK Rypin. T. Kowalskiego. Wraz z mę
em Franciszkiem 
pomagała swoim córkom, Halinie i Jadwidze, także zaprzysię
onym w AK, w 
wypełnianiu funkcji łączniczek i kurierek. W 1944 r. na jej kwaterze znalazła 
schronienie kurierka AK w Bydgoszczy znana pod pseudonimem "Żaba". Zmarła 
w 1953 r. w Zbójnie k. Rypina. 
LIPIŃSKI Stanisław, pseud. "Stryj", "Brat". Pełnił funkcję łącznika komen- 
danta rejonu VII paz "Znak" na gminy Dobrzejewice, Nowogród i Mazowsze w 
powiecie lipnowskin:ł, a mistępnie komendanta tego rejonu. Od września do 
grudnia 1942 r. był komendantem powiatowym paz w Lipnie. 
LULIŃSKI Czesław, pseud. "Sztańczyk". Był organizatorem paz w Józefko- 
wie w powiecie lipnowskim. Wchodził w skład komendy powiatowej tej organi- 
zacji, a następnie w skład dowództwa Obwodu AK "Postój" (Lipno). 5 maja 1943 
r. został aresztowany I osadzony w obozie Stutthof. 
LULIŃSKI Wacław. Członek paz "Znak" a potem AK w Józefkowie w powiecie 
lipnowskim. W jego mieszkaniu powielano "Iskrę Wolności". 5 maja 1943 r. 
został aresztowany, a następnie zamordowany w więzieniu w Grudziądzu. 
ŁUKOWSKI Bonifacy, przedwojenny komendant hufca harcerzy w Rypinte. 
Po kapitulacji Warszawy, powrócił do Rypina i tu zorganizował konspirac}jny 
hufiec harcerski "Nietoperze". Ostrz
ony przez Stanisława Arenta, nie zgłosił 
się na rzekomą konferencję nauczycieli w październiku 1939 r. Od stycznia 
1940 r. prowadził tajny komplet nauczania w Mieczówce w pow. rypińskim. Z 


329
>>>
końcem marca 1941 r., wskutek narastającego terroru. rozwiązał hufiec i wydał 
zalecenie jego członkom wstąpienia w szeregi Związku Walki Zbrojnej. S. Arent. 
ostrze
ony przez Niemkę LenŁzową z Płociczna o poszukiwaniu Łukowskiego, 
wystawił mu dokumenty na nazwisko Leon Rogalski. Po przejściu do Warszawy, 
zdołał tam prze
ć wojnę. . 
MAJEWSKI Julian, pseud. 
Fabiusz
. magister farmacji z Lipna. Pełnił fun- 
kcję dowódcy plutonu sanitarnego komendy Obwodu AK 
postór (Lipno). Are- 
sztowany przez Gestapo 5 maja 1943 r.. skierowany został do obozu w Stutthofie. 
MELER Jan, pseud. 
Kozioł", 
Kozieł", ur. 23 listopada 1913 r. w Okalewku. 
Od 1942 r. aktywnie działał w szeregach PPR i GL. Był dowódcą dru
yny' i 
instmktorem wyszkolenia wojskowego. Walczył w l Batalionie AL im. Ziemi 
Płockiej, a potem w 2 Batalionie AL im. Ziemi Rypińskiej. W czerwcu 1944 r. 
wszedł w skład KP PPR, a miesiąc później w skład PRN dla powiatu rypińskiego. 
od września 1944 r. współdziałał z gmpą radzieckich zwiadowców kpt. Piotro- 
wicza. W połowie gm dnia 1944 r. został cię
ko ranny, otoczony przez Niemców 
we wsi Młyńska. popełnił samobójstwo. 
NAPIÓRSKA Maria, ur. 1909. Była bibliotekarką w klasztorze w Skępem. W 
latach okupacji kolportowała konspiracyjną prasę warszawską. W 1942 r. została 
łączniczką oddziału partyzanckiego Adama Marciniaka. W ramach WSK Obwodu 
Lipno wyznaczona była na sanitariuszkę. Współpracowała z kierowniczką sekcji 
sanitarnej Obwodu WSK-Lipno, Stanisławą Okońską. Aresztowana w zimie 
1943/44 r., została zamordowana w więzieniu Gestapo w Brodnicy w styczniu 
1945 r. 
NARCZEWSKI Lubomir, pseud. "Młot", ur. w 1913 r. w Józefkowie k. Skępego. 
Po ukończeniu Seminarium Nauczycielskiego w Wymyślinie, pracował jako na- 
uczyciel w Sieradzkiem. Po odbyciu kampanii wrześniowej, uniknął niewoli i 
powrócił w rodzinne strony_ Razem ze szwagrem Z. Motylińskim organizował 
konspirację antyhitlerowską w gminie Skępe i niebawem został komendantem 
powiatowym POZ _Znak" w pow. lipnowskim. Aresztowany 5 maja 1943 r., trafił 
do obozu w Mauthasen. gdzie szczęśliwie doczekał wolności. Zmarł w 1974 r. 
w_
 . 
NOSKOWSKl Stefan, ur. 18 rześnia 1907 r. w Okalewie. W 1940 r. nale
ał 
do organizatorów Rewolucyjnych Rad Robotniczo-Chłopskich w powiecie rypiń- 
skim. Aresztowany przez Gestapo w 1940 r., zginął w obozie koncentracyjnym 
Stutthof. 
OKOŃSKA Stanisława. pseud. "Stena", ur. 1914 r. w Rypinie. magister far- 
macji, pracująca w aptece w Lipnie. Prowadziła szkolenie sanitarne dla wszy- 
stkich członkiń Wojskowej Słu
by Kobiet Obwodu AK Lipno. Dzięki jej zaanga- 

owaniu we wszystkich gminach powiatu gromadzone były leki, materiały opa- 
tnmkowe, materiały sanitarne i podręczne apteczki. 
OLSZEWSKI Józef, pseud. .Andrzej Zdanowicz
, _Juliusz Wegner", "Kamień", 
..Andrzej", ur. 101 1909 r. w Gostyninie. Przed wojną urzędnik sądowy w Ale- 
ksandrowie Kuj. Jesienią 1939 r. organizował zal
ki antyhitlerowskiego mchu 
opom. Po zaprzysię
eniu do ZWZ, zorganizował Obwód Związku Walki Zbrojnej 
Włocławek, a następnie Lipno i Nieszawa. Latem 1941 r. otrzymał nominację 
na komendanta podokręgu północnego ZWZ w Gdyni, gdzie nawiązał kontakty 
z Tajnym Hufcem Harcerzy. Aresztowany 5 października 1942 r., nie chcąc 
ujawnić nici organizacyjnych, zażył w więzieniu cyjanek potasu, na skutek czego 
zmarł. 
OPOLSKA Stanisława, przed wojną ukończyła seminarium nauczycielskie i 
pracowała w wyuczonym zawodzie. W czasie okupacji razem z J. Walewską i Z. 
Zbytnieską z Józefkowa k. Skępego zorganizowała konspiracyjną bibliotekę, która 
istniała do 31 lipca 1944 r. W tym dniu aresztowana wraz ze swoimi kole
ankami, 
była więziona w Malborku, a potem w Stutthofie, gdzie doczekała wolności i 
powróciła do Józefkowa. 


330
>>>
PILARSKI Józef. pseud. 
Sportczak
, ur. 20 listopada 1912 r. w Miłobędzynie, 
pow. sierpecki, z zawodu malarz. Mieszkał w Sudragach k. Sierpca. Od 1941 r. 
działał w konspirac}jnym ruchu lewicowym, początkowo jako członek RRR-Ch. a 
potem PPR i GL. Pełnił funkcję łącznika w powiatach rypińskim. sierpeckim i lipno- 
wskim. Brał udział w wielu akcjach sabotażowych, m.in. w wykolejeniu pociągu z 
27 na 28 marca 1943 r. koło Szczutowa. Aresztowany w dniu 30 grudnia 1943 r., 21 
maja tego roku skazany na karę śmierci 23 maja 1944 r. osadzony w Stutthofie, 
gdzie 21 czerwca 1944 r. został stracony przez powieszenie. 
RACZKOWSKl Stanisław, ur. 26 maja 1893 r. w Julianowie, powiat rypiński. 
We wrześniu 1939 r. był jednym z organizatorów Czerwonej Milicji Ludowej w 
Rypinie. Od 1941 r. pełnił funkcję przewodniczącego komitetu powiatowego 
RRR-Ch w Rypinie. W maju 1942 r. organizował PPR w Rypinie i powiecie 
rypińskim. W okres
e od maja 1942 r. do kwietnia 1943 r. był sekretarzem KP 
PPR w Rypinie. Zmarł 24 kwietnia 1943 r. na gruźlicę płuc. 
RAKOCZY Józef. ur. 28 marca 1903 r. w Janowie, powiat rypiński Był 
organizatorem RRR-Ch w tym powiecie. W 1942 r. wstąpił do PPR. W 1944 r. 
wszedł w skład kierownictwa powiatowego PPR, a w lipcu tego
 roku do kon- 
spirac}jnej PRN. Zmarł 6 VI 1970 r. w Brodnicy. 
RUDOWSKI Jan. pseud. .Czarny
 ur. 17 VII 1891 r. w Kłuśnie w pow. 
rypińskim. Aktywny działacz społeczno-polityczny okresu międzywojennego, od 
1930 poseł na Sejm RP, od 1935 r. mianowany senatorem. Właściciel Półwieska 
w pow. rypińskim. W czasie okupacji hitlerowskiej wysiedlony z Półwieska, został 
rządcą majątku Łubki. Nale
ał do ZWZ, a potem AK. Współpracował z siatką 
wywiadowczą 
Zagajnik
. Aresztowany w maju 1943 r.. został osadzony w Stut- 
thofie. W czasie ewakuacji obozu w 1945 r., osłabiony czerwonką, został roz- 
strzelany koło wsi Sierakowo pod Lęborkiem. 
RUMIŃsKI Wacław, pseud. "Wacek". ur. 3 XII 1913 r. w gminie Mochowo. 
Organizator i dowódca grupy GL na terenie powiatów sierpeckiego i Iipnowskiego. 
która wykonała 18 ró
nych akcji sabotażowych. Zginął w grudniu 1943 r. w 
potyczce z 
andarmerią niemiecką we wsi Sudragi w pow. sierpeckim. 
RTPIŃSKI Władysław. pseud. "Michał", ur. 20 marca 1902 r. w PeŁiykozach. 
powiat sierpecki. W 1940 r. wstąpił do RRR-Ch. Był jednym z organizatorów GL 
i AL w powiecie płockim. Dowądził I Batalionem AL im. Ziemi Płockiej. 
SADOWSKI Józef, pseud. "Swit", "Sęp", "Zagończyk". Był organizatorem paz 
w powiecie Iipnowskim i dowódcą II rejonu na miasto Lipno. Od lipca do września 
1942 r. pełnił funkcję komendanta powiatowego paz "Znak
 w powiecie lipno- 
wskim. Od grudnia 1942 r. do maja 1943 r. był komendantem Obwodu AK 
"Postój" (Lipno). Aresztowany 5 maja 1943 r.. więziony był w Grudziądzu. Lipnie, 
Toruniu, Inowrocławiu, Poznaniu, a następnie od 6 maja 1945 r. w Mauthausen. 
Po wyzwoleniu powrócił do' kraju i mieszkał w Warszawie. 
SAWlCKI Józef, . pseud. "Sawa", zamieszkały w Czarne m w powiecie lipno- 
wskim. Był dowódcą plutonu saperów w paz "Znak", a od sierpnia 1942 r. - 
komendantem rejonu II AK Obwodu 
Postój" (Lipno). Aresztowany 6 maja 1943 
r., skierowany został do obozu Mauthausen. . 
sKRZYPIŃsKlWładysław, zamieszkały w Dobrzyniu n. Wisłą. Od maja 1940 
r. był łącznikiem w paz "Znak", a następnie komendantem rejonu III Dobrzyń 
n. Wisłą. Po akcji scaleniowej pełnił funkcję komendanta rejonu III AK Dobrzyń, 
obejmującego placówki w Dobrzyniu, Ch alinie, Tłuchowie i Ligowie. 
SMOLINSKI Aleksander, pseud. "Kot", ur. 5 kwietnia 1918 r. w Rokitnicy, 
w powiecie rypińskim. W 1943 r. wstąpił w szeregi PPR i GL. Od wiosny 1944 r. 
walczył w l Batalionie AL im. Ziemi Płockiej, a później w 2 Btalionie AL im. 
Ziemi Rypińskiej. Brał udział w wielu akcjach zbrojnych na terenie powiatów 
rypińskiego. sierpeckiego i brodnickiego. W końcowym okresie okupacji współ- 
działał ze zwiadowcami radzieckimi. Po wojnie pracował w organach UB. Zginął 
śmiercią tra,giczną w maju 1945 r. 
SMOLINSKI Antoni. ur. 10 VI 1878 r. w Wólce, pow. Iipnowski. z zawodu 
rolnik. W okresie międzywojennym działacz Niezale
nej Partii Chłopskiej. W okresie 


331
>>>
!1 


l 
I 
II 
i 


okupacji nale
ał najpierw do RRR-Ch, a następnie do PPR W czerwcu 1944.r. 
wszedł w skład komitetu powiatowego PPR w Rypinie, a następnie powiatowej 
rady narodowej d!a pow. rypmskiego. Po wyzwoleniu był sekretarzem komitetu 
gminnego PPR w Swiedziebni. Zmarł 25 II 1964 r. w Rokitnicy w pow. rypińskim. 
SOBCZAK Janina, pseud. "Janka", ur. 14. VI 1916 r. w Golubiu, urzędniczka 
w zarządzie miejskim w Golubiu. W czasie wojny obronnej 1939 r. organizowała 
prowizoryczne szpitaliki dla rannych. współdziałając z miejscowym aptekarzem 
Adolfem Riesenfeldem i poło
ną Janiną Ciechańską. We wrześniu 1942 r. za- 
przysię
ona do AK w trójce Jana Grajkowskiego, pseud. "Tadeusz", udzielała 
przez cały okres okupacji wszechstronnej pomocy Polakom I Żydom. Sporządziła 
odpisy z dwudziestu numerów "Biuletynu Informacyjnego". W ramach WSK - 
Inspektorat Brodnica współdziałała w niesieniu pomocy medycznej i sanitarnej. 
Zdołała uniknąć aresztowania. Zmarła w 1983 r. w Toruniu. 
SOBOCIŃSKA Maria Romana, pseud. "Ryśka". ur. 19 kwietnia 1920 r. w 
Wymyślinie. Jesienią 1939 r. została zwerbowana do konspiracji przez Antoniego 
Umańskiego. W 1940 r. nawiązała kontakt z warszawską komórką do akcJI 
sabotażowej i została zaprzysię
ona przez Bogdana Ziemkiewicza. Od kwietnia 
1940 r. nale
ała do ZWZ na terenie pow. lipnowskiego, gdzie była oficerem do 
zadań specjalnych. Organizowała słu
bę zdrowia, słu
bę łączności, współdziałała 
w akcjach wywiadowczych oraz akcji N. Była organizatorką Wojskowej Słu
by 
Kobiet w pow. lipnowskim. pełniła także funkcję kurierki kierowniczki WSK w 
sztabie Komendy Okręgu AK Pomorze, Krzeszowskiej. Razem z Marią Raszówną 
kierowała sprawami WSK w Inspektoracie AK Włocławek W październiku 1942 r. 
została mianowana komendantką WSK przy komendzie Okręgu AK Pomorze, 
pełniąc jednocześnie funkcję komendantki Obwodu WSK Nieszawa, Włocławek, 
Rypin i częściowo Brodnica. W grudniu 1942 r. była współorganizatorką wysa- 
dzenia pociągu z materiałami wojennymi na linii Koziołek-Sierpc. W 1943.r. 
przeprowadziła samodzielnie akcję uwolnienia z więzienia w Toruniu oficera AK 
do zadań specjalnych, Witkowskiego, pseud. "Żbik" oraz trzech innych kolegów. 
Po zdekonspirowaniu Zbigniewa Klublńskiego brała udział w odbudowie władz 
konspiracyjnych komendy Obwodu AK Lipno. Po zakończeniu wojny aresztowana 
i skazana na 6 lat pozbawienia wolności za "wrogą działalność". 
SOBOCIŃSKA Stanisława, pseud. "Radczyni", ur. w 1887 r. w Skępem. matka 
"Ryśki". W okresie okupacji zaangażowała się w działalność konspiracyjną. Spra- 
wowała opiekę nad więźniami, jeńcami I rodzinami aresztowanych. W całym 
powiecie lipnowskim zorganizowała sieć polskich ekspedientek. co uniemo
li- 
wiało jej manipulowanie kartkami żywnościowymI. Nadto zorganizowała siatkę, 
która zajmowała się ukrywaniem osób zagrczonych aresztowaniem. 
SPODNIEWSKA Maria, pseud. "Teresa", "Bystra", ur. 1912 r. w Brodnicy, 
nauczycielka w Dobrzyniu n. Drwęcą. W 1940 r. wraz z mę
em została zaprzy- 
się
ona w ZWZ. Była kurierką dla szefa sztabu Okręgu AK Pomorze i okresowo 
jego kwaterniczką. W ramach zadań konspiracyjnych jeździła po terenie całego 
Inspektoratu AK Brodnica i podokręgu toruńskiego. W lipcu 1944 r. aresztowana 
i skierowana do więzienia w Bydgoszczy, a po śmierci mę
a. Tadeusza wysłana 
do obozu w Potulicach. Zmarła w 1972 r. we Wrocławiu. 
SPODNIEWSKI Tadeusz, pseud. "Zbigniew", ur. 1910 r., nauczyciel i kierow- 
nik szkoły w Sokołowie k. Dobrzynia n. Drwęcą. Od 1940 r. członek ZWZ-AK, 
łącznik w obwodzie Rypin, kryptonim "Borowiki", od końca 1943 r. skierowany 
przez kierownictwo Okręgu AK Pomorze do fabryki zbrojeniowej w Łęgnowie k. 
Bydgoszczy. Aresztowany przez Gestapo, został osadzony w więzieniu śledczym 
w Bydgoszczy, gdzie 21 sierpnia 1944 r. poniósł śmierć. 
SULKOWSKI Antoni, pseud. "Stary'", "Lis", "Stary Lis", ur. 6 maja 1898 r. 
w Zakroczu w powiecie rypińskim. Był aktywnym organizatorem RRR-Ch.. a 
następnie PPR i GL-AL w powiatach siepeckim, rypińskim i lipnowskim. Od 
lipca 1944 r. wchodził w skład konspiracyjnej WRN dla północnego Mazowsza. 


J 


II 


332
>>>
Brał w wielu akcjach bojowych, m.in. w wykolejeniu pociągu w marcu 1943 r. 
Zmarł 4 VI 1956 r. 
TESKA Aleksander, ur. 12 sierpnia 1901 r. w Zasadach w powiecie rypiń- 
sklm. Od 1942 r. był członkiem PPR. Na polecenie partu przyjął IV gmpę Vol- 
kslisty. Jego dom był punktem kontaktowym PPR-GL I AL. 12 lipca 1944 r. 
wybrany został przewodniczącym konspiracyjnej PRN dla powiatu rypińskiego. 
l listopada 1944 r. został rozstrzelany na własnym polu przez Niemców. 
TUROWSKI Jan, ur. 2 r stycznia 1922 r. Był synem rolnika ze wsi ZdlU1y k. 
Świedziebnl w pow. ryplńskim. Wiosną 1941 r. zorganizował w Świedziebnl regio- 
nalną organizację oporową pn. Legion Orła Białego. Gmpowała ona co naJmniej 20 
osób I miała za zadanie organizowanie walki z niemieckim okupantem. 
WALEWSKI Józef. zamieszkały w Skępem w powiecie lipnowskim. Działając 
w POZ "Znak", był klejno dowódcą dm
y. plutonu. a później placówki. Od 
gmdnia 1942 r. był dowódcą placówki AK Skępe. . 
WARZYŃsKlSłanisław, ur. 1909 r. podpomcznik Wojska Polskiego. Brał udział 
w wojnie obronnej we wrześniu 1939 r. w obronie Gdyni. Następnie wraz z bra1ęm 
Akeksandrem był w Morskim Batalionłe Ochotniczym i Batalionie Kosynierów Gdyń- 
skich. W działaniach wojennych stracił rękę loko. Po powrocie w rodzinne strony, 
brał udział w działaniach partyzanckich. W 1943 r. wraz z braćmi i siostrą został 
aresztowany i osadzony w Stutthofie. W 1944 r. został zwolniony. przystępując 
jednocześnie do oddziału partyzanckiego w powiecie lipnowskim. 12 września 1944 
r. został zastrzelony przez Niemców na drzewie, gdzie ukIył się. 
W1NOWSKlAleksander, ur. 1912 r. w Suminle, pow. lipnowski. W stopniu 
podpomcznika walczył w kampanii wrześniowej. gdzie dostał się do niewoli. Po 
ucieczce powrócił w rodzinne strony i tu od 1940 r. był w POZ "Znak" we wsi 
Osiek, gmina Ligowo. Następnie zorganizował niewielki oddzieł Armii Krajowej. 
W dniu 5 sierpnia w poblau Huty Skępskiej w czasie potyczki z oddziałem policji 
niemieckiej, po zniszczeniu ważnych dokumentów konspiracyjnych. ostatnim 
pociskiem pozbawił się 
cia. 
WIŚNIEWSKI Aleksander, pseud. ..Ali". Był inicjatorem i organizatorem po- 
wstania konspiracyjnej organizacji młodzie
owej "Młody Las" i pierwszym do- 
wódcą tej organizacji. W 1943 r. został aresztowany w Malborku, a następnie 
zamordowany w więzieniu w Gdańsku. 
WIŚNIEWSKI Czesław, .pseud. "Wicher", ur. 13 czerwca 1911 r. w Skudza- 
wach, w powiecie rypińskim. Na przełomie lat 1943/44 jako kapral Wojska 
Polskiego, rozpoczął działalność w szeregach PPR, GL-AL. Od 1944 r. był dowódcą 
oddziału ArmU Ludowej w powiecie rypińskim. 15 stycznia 1944 r. awansował 
na stopień pomcznika Armii Ludowej. Od lipca tego roku pełnił obowiązki qo- 
wódcy 2 Batalionu AL im. Ziemi Rypińskiej. Miesiąc później został mianowany 
oficerem operacyjnym sztabu Brygady AL im. Synów Ziemi Mazowieckiej. Poległ 
w boju z Niemcami 20 sierpnia 1944 r. pod Pokrytkami w pow. ciechanowskim. 
WIŚNIEWSKI Józef, pseud. $zczerba", ur. 18.03.1897 r. w Jastrzębiu k. Lipna. 
We wrześniu 1939 r. z członków "Strzelca" zorganizował w Upnie Kompanię Obrony 
Warszawy i 4 września poprowadził ją przez Włocławek do Warszawy. 18 września 
oddział ten został rozbity nad Bzurą. a J. Wiśniewski dostał się do niewoli. Po 
ucieczce z obozu jenieckiego powrócił w rodzinne strony i tu w listopadzie 1939 r. 
zorganizował POZ "Znak". W końcu 1941 r., ścigany przez Niemców, ukrywał się 
na plebanii w Suminie. Był komendantem powiatowym POZ "Znak" w Upnowskiem. 
Aresztowany 7 lipca 1942 r., został osadzony w więzieniu w Gmdziądzu. W sierpniu 
tego roku, po przekupieniu 
dannów, uciekł z więzienia. Po powrocie w lesie 
karnkowskim przekazał dokumenty AK Czesławowi Lulińskiemu. pseud. "Stańczyk". 
Otrzymawszy dokumenty na nazwisko Malinowski udał się do Warszawy I tam 
poc.ljął działalność konspiracyjną w AK razem z Kazimierzem Kellerem z Lipna. Od 
1944 r. walczył w szeregach LWP. Po klęsce Niemiec osiadł w miejscowości Ulisdor( 
W sierpniu 1945 r. został aresztowany przez NKWD. Podczas ujęcia został ranny 
w okolice serca, po czym wkrótce zmarł. 


333
>>>
którego warstwy kierownicze zostaną zniszczone, da się zepchną.ć do 
rzędu niewolników"5. Te plany i rozkazy Hitlera na terenie Okręgu 
Gdańsk-Prusy Zachodnie, w tym również w powiatach Lipno i Rypin, 
miał realizować Albert Forster, począ.tkowo jako szef zarzą.du cywilnego, 
a później jako namiestnik okręgu. Chciał on być pieIWszym, który złoży 
Fuhrerowi meldunek o całkowitej germanizacji podległego obszaru. Stą.d 
też JUŻ 12 września 1939 r. w tajnej instrukcji polecił landratom "ujęcie 
i internowanie polskich przywódców i intelektualistów, zwłaszcza na- 
uczycieli, duchownych, wszystkie osoby z akademickim wykształceniem 
i ewentualnie kupców" 6. Realizacja tego polecenia na terenie Ziemi Do- 
brzyńskiej dokonała się jesienią 1939 r. i swoją. bezkompromisowością. nie 
miała sobie równego w całym okręgu. 
W trzecim etapie realizacji polityki narodowościowej hitlerowskich 
Niemiec na terenie Ziemi Dobrzyńskiej, poza nasilonymi formami eks- 
terminacji pośredniej, mamy do czynienia z różnymi akqami bezpośred- 
niej eksterminacji. Miała ona swoje źródło przede wszystkim w antynie- 
mieckiej działalności ludności polskiej. Zdeterminowana część społeczeń- 
stwa polskiego stawiała różnymi sposobami opór przeciwko okupantowi 
i jego polityce. W związku z tym w maju 1940 r. w piśmie do niemieckiego 
ministerstwa sprawiedliwości donoszono z Gdańska, że osoby czują.ce 
się Polakami nie straciły nadziei na rozgromnienie hitlerowskich Niemiec. 
W związku z tym mówiło się o drastycznych środkach represyjnych, jakie 
zostały podjęte dla zastraszenia ludności polskief. 


2. OKUPACYJNY ZARZĄD WYKONAWCZY 


7 i 8 września 1939 r. teren Ziemi Dobrzyńskiej zajęty został przez 
Wehrmacht. Od pieIWszych dni po ząjęciu obszar ten pozostawał pod 
wpływem trzech ośrodków dyspozycyjnych. Pacyfikację terenu powierzo- 
no Einsatzkommando XVI policji bezpieczeństwa (Sicherheitspolizai) i 
służby bezpieczeństwa, wchodzącego w skład V grupy operacyjnej do- 
wodzonej przez gen. Z. Damzoga. Jednocześnie rozpoczęto budowę ad- 
ministracji niemieckiej ustanowionej przez dotychczasowego gauleitera 
NSDAP w Wolnym Mieście Gdańsku Alberta Forstera. Terenowymi or- 
ganami zarzą.du wojskowego na Pomorzu Gdańskim były komendatury 
polowe (Poldkommandaturen) oraz komendatury garnizonowe (Ortskom- 


5 Cyt. za: B. B o jar ska. Eksterminacja inteligengt, s. 62. 
6 AAN. AGKBZPNP, akta procesu Forstera. Ł XV, k. 4582: E. J ę d r z e j e w s k I. 
Hitlerowska koncepcja administracji państwowej 1939-1945. Studilun polttyczncrprawne. 
Warszawa 1974. s. 282. 
7 M. A n d r z e j e w s k f. Stosunek wladz hitlerowskit::h do ludności zamleszkt.yącej 
teren tzw. prowincji Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreussen), Stutthof. 
Zeszyty Muzeum. z. 4: 1981. s. 176. 179-181. 


31
>>>
WOJCIECHOWSKI Marian, ur. 6.12.1901 r. w Zatorowszczyźnie w pow. ry- 
pińskim. Był członkiem RRR-Ch, a potem PPR. W czerwcu 1944 r. wszedł w 
skład KP PPR w Rypinie, a następnie konspiracyjnej PRN dla powiatu rypiń- 
skiego. Zmarł 10 X 1963 r. w Rypinie. 
WOJTOWlCZ Filomena, pseud. "Fila", ur. 1912 r., z zawodu nauczycielka. 
W latach okupacji zaanga10wana najpierw w konspiracyjnym harcerstwie, a 
potem Wojskowej Słu
bie Kobiet Armii Krajowej. Pełniła funkcję zastępczyni 
Marii Sobocińskiej, pseud. "Ryśka", komendantki Obwodu WSK Lipno. 
WYSOCKA Aleksandra, pseud. "Strzała", ur. w 1923 r. w Upnie z d. Jur- 
kiewicz. Od l lutego 1941 r. w szeregach POZ. Pełniła funkcję łączniczki pomiędzy 
I Rejonem Obwodu AK Upno a placówką Skępe-Józefkowo. Aresztowana 6 maja 
1943 r. w Upnie, poprzez więzienia w Grudziądzu trafiła do obozu w Stutthofie, 
gdzie była więziona do końca wojny. . 
ZIEMlECKI Włodzimierz. pseud. "Zdazny", ur. 15 stycznia 1915 r. w Woli 
Kubockiej w powiecie pińskim. Zbiegł z niewoli niemieckiej i osiedlił się w Podlesiu 
w powiecie sierpeckim. W 1942 r. wstąpił do PPR i GL. Był organizatorem komórek 
terenowych partii w powiatach sierpeckim i rypińskim. Dowodził gmpą partyzancką 
GL. Przeprowadził kilka akcji sabotażowych, m.in. wykolejenie pociągu na trasie 
Sierpc- Rypin. Po wojnie był aktywistą PPR i PZPR Zmarł 3 V 1960 r. 
ZIELIŃSKIAntoni, pseud. "Kruk". Ur. w 1890 r., kapitan Wojska Polskiego w 
stanie spoczynku, długoletni organista przy kościele św. Trójcy w Rypinie. Był 
komendantem Obwodu AK "Borowiki" (Rypin). Odznaczony Krzyżem Virtuti Militari. 
żOLoBIŃSKA Helena, pseud. "Halszka", ur. 2 X 1906 r. w Rypinie. Od 1935.r. 
mieszkała wraz z mę
em, Lucjanem - mistrzem kominiarskim. Od 1940 r. na1e
a 
do ZWZ-AK. prowadząc w swoim domu skrzynkę pocztową wywiadu. Była kwater- 
niczką szefa wywiadu komendy Okręgu ZWZ-AK Pomorze, kpt. J. Gmssa. Współ- 
pracowała m.in. z Wiktorią Borczyńską z Płonnego, 
oną wywiadowcy Mariana 
Borczyńskiego, pseud. "Bolesław". Była organizatorką samopomocy społecznej dla 
więźniów i ich rodzin. W tej działalności współdziałała z Zofią Kitzmannową z 
pobliskiego Białkowa. Po aresztowaniu latem 1944 r. Marii i Tadeusza Spodnie- 
wskich, zajęła się wychowaniem ich dzieci, Zbigniewa i Adama. Po wyzwoleniu 
przeżyła aresztowanie i uwięzienie w ZSRR jej m
a, Lucjana j siostrzeńca, Stani- 
sława Suszyńskiego, aktywistów Armii Krajowej w rejonie Dobrzynia n. Drwęcą. 


. Sz
rz
J o organizatorach nlchu OpOnl na Zl
ml Dobrzyl\sk1
J zob.: M. Kra J 
 w s k I. Słownik biogra.ftczny 
Ziemi CJobt"Z1jńskUj (do 1945 r.J. Lipno 1992; Słownik bwgrajłezny konsplrw;Jl ponwrskfej 1939-1947. cz. I. pod red. H. 
Macl
Jewskl
J-Marclnkowskl
J I E. Zawackl
J . TOnlń 1994. 


Zał. nr 4 


CZŁONKOWIE REGIONALNEJ ORGANIZACJI RUCHU OPORU 
PN. LEGION ORŁA BIAŁEGO W OKOLICACH ŚWIEDZIEBNI 


Nazwisko I Imię - Rok urodzenia Miejsce zamieszkania 
Boćkowski Jan b.d. Granaty 
Budzanowski Jan 1917 Kslęte 
Getka Stanisław 1914 Okalewko 
- 
Jabłoński Bonifacy 1913 Zasadki 
Jabłoński Józef 1919 Zasadki 
Kaczmarek Edward 1922 Śwledzlebnla 
Klimkowski Roman 1925 Kslęte 
Klimowski Tadeusz b.d. Śwledziebnla 
Kuciński Stanisław b.d. b.m. 


334
>>>
Nazwisko I imię Rok urodzenia Miejsce zamieszkania 
Kulwicki Feliks 1905 Janowo 
Kulwlcki Jan 1920 Janowo 
Llslecki Jan 1921 Śwledziebnla 
Nadolski Kazimierz 1922 Kslęte 
(NN) b.d. Szczutowo k. Śwledzlebnl 
Rakoczy Józef 1921 Granaty 
Sarnowski Zygmunt b.d. b.m. 
Strzeszewski Antoni 1920 Śwledzlebnla 
Strzeszewskl Jan 1914 Śwledziebnla 
Turowskl Jan 1922 Zduny 
1\vare:owski Wacław ok. 1915 Śwledzlebnla 


Zał. nr 5 


AK1YW paz "ZNAK" I ZWZ-AK NA ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 


Nazwisko. Imię. pseudonim Miejscowość Funkcja 
Arent Stanisław "Sak" Okalewo k-nt ZWZ w gm. Okalewo 
Baliński Stanisław. "Szatek" Giżynek z-ca k-nta Obwodu AK Rypin od 15.V.1943 r. 
Błaszczyk Antoni. "Siekiera. od VI.l940 do XII.l940 dowódca plutonu. 
potem k-nt placówki Kłokock; 
k-nt I rejonu AK w Obwodzie Lipno 
Buczyński. "Korburator" d-ca plutonu samochodowego w komendzie 
Obwodu AK Lipno 
Cendrowski Jan. "Wilk" Pręczki k-nt gminny AK 
Chojnlcki Bolesław Mallszewo szef sztabu w k-dzle powiatowej AK Lipno 
Dąbrowski Roman Rypln goniec w komendzie powiatowej AK Rypln 
Dłutek Franciszek Rypln szef służby zdrowia w k-dzle AK Rypin 
Drzewlecki Stanisław. Lipno Od VII. 1940 do XII.l942 d-ca plutonu POZ; 
.Sławunla" od XII.l942 k-nt placówki AK 
Dulczewski Zygmunt Rogowo k-nt gminny AK 
Dunajski Jan Lipno kierownik wywiadu w k-dzie powiarowej 
od XII.l942 do 5.V.1943 r. 
Fryczkie Dobrzyń k-nt rejonu 1Il Skępe 
n. Wisłą 
Giblewski Saturnin. Lipno d-ca plutonu administracyjnego AK 
.Szturm" 
Guliński Jan Strzygi k-nt gminny AK 
Guzek Stefan Rypin szef wywiadu w k-dzie powiatowej 
Jaglińska Halina Lipno łączniczka w k-dzle paz 
Jagllński Stanisław Lipno k-nt rejonu VIII (gm. CIlTostkowo) od IV. 1940 
. Wujek" do IX.1942 k-nt placówki Chrostkowo 
Jaroszyński. "Stalowy" Kamkowo kwatermistrz k-dy POZ Lipno. od 1Il.1942 r. 
kwatermistrz Inspektoratu AK Włocławek 
Kaczorowski Henryk. Lipno d-ca plutonu łączności k-dy rejonowej paz 
.Iskra" od IX-XII. 1942; od XII. 1942 d-ca plutonu 
łączności k-dy obwodu AK Lipno 


335
>>>
Nazwisko. Imię. pseudonim Miejscowość 
Kamiński Jan .Kamleń" Jastrzębie 


Kamiński Jerzy 


Kamiński Konstanty. 
"Kostek" 
KJejnowski Adam 
KJementowicz Julian. 
.Karrrleń". "Strzęp. 


KJębowski Romuald 
KJublński Zbigniew 
Kolasiński 


Kolasiński Henryk. 
.Bronek. 
Kopczyński Henryk 


Kruk Stanisław 
lipiński Stanisław. 
.Stryj". "Brat" 


leszczyński Marian. 
.Gożdzlk" 
Letkle Zygmunt 
Lubowlcz Jan 
Lulińskl Czesław. 
"Stańczyk" 
Łapkiewlcz MarIan 
Majewski Julian. .Fabiusz" 


Dziki Bór 


RadomIn 
Lipno 


Rypln 


Lipno 


Ryptn 


Nowa Wieś 


Trąbln 
Dobrzejewice 


Makówlec 


Wymyślin 
OstrowIte 
Józefkowo 


Rypln 
Lipno 


Marclnkowski Maksymilian Lipno 


Mariański Marian 
Marynowski Jan 
Narczewskl LubomIr. 
.Młot" 
Olszewski Józef. ..Andrzej" 
Orszyłowlcz Michał. . Wilk" 
Pawłowski Tadeusz 
Podlaszewski 
Pypkowski Edmund 
Ramlał Zygmunt 
Sadowski Józef. "ŚWit". 
"Sęp". .Morek". .Włodek". 
"Zagończyk" 


Sadowski Józef 


336 


Rypln 
Rypln 
Skępe 


Jankowo 
Lipno 
Jastrzębie 
Zadusznlkl 
Dulsk 
Sokołowo 
Jastrzębie 


Osiek 


Funkcja 
z-ca d-cy plutonu łączności w POZ. 
a potem AK 
organizator komórek POZ w gminach 
Skrwilno. Okalewo, Szczutowo. 
łącznik z Płockiem 
organizator paz w gminie Szczutowo 


organizator paz 
od IV.1942 do XII. 1942 kierownik wywiadu 
w k-dzle powiatowej POZ: od XI. 1942 
kwatermistrz Obwodu AK .Postój"; 
k-nt obwodu Lipno. 
k-nt powiatowy POZ 
k-nt obwodu AK Lipno 
d-ca plutonu pionierów w k-dzle Obwodu AK 
"Postój" 
szef łączności w k-dzle Obwodu .Borowlkl" 


rejonowy Inspektor Inspektoratu 
AK Włocławek 
organizator POZ 
k-nt rejonu VII (gmin Nowogród. 
Dobrzejewice. Mazowsze); 
k-nt powiatowy POZ od lX-XII 1942 
d-ca plutonu POZ; od XII 1942 
k-nt placówki AK Ktkół 
k-nt placówki paz 
k-nt placówki AK 
kierownik wydziału w Inspektoracie 
AK Włocławek 
szef organizacyjny w k-dzie Obwodu "Borowiki" 
d-ca plutonu sanitarnego k-dy Obwodu 
"Postój" 
d-ca placówki. 
od IlI.1943 k-nt placówki AK Jastrzębie 
szef gospodarczy k-dy Obwodu "Borowiki" 
z-ca k-nta miejskiego POZ 
k-nt placówki POZ; kierownik 
organizacyjny k-dy powiatowej POZ w LIpnie 
organizator I d-ca k-dy ZWZ Lipno 
d-ca batalionu 
d-ca plutonu 
k-nt rejonu V Ktkół od V 1940 do V 1942 
k-nt gminny ZWZ-AK 
z-ca k-nta Obwodu .Postój" 
od XII 1942 do 5 V 1944 przywódca orga- 
nizacji "Sprawiedliwość"; k-nt rejonu II na 
Lipno I okolice od IV 1940 do VI 1942;k-nt 
Obwodu AK "Postój" od XII 1942 do 5 V 1943 
orJ;!anlzator POZ w tej J;!mlnle
>>>
Nazwisko. Imię. pseudonim Miejscowość Funkcja 
Sawlckl Józef. .Sawa. Czarne k-nt placówki POZ; od XII 1942 k-nt placówki 
AK 
Skrzyplńskl Władysław Dobrzyń k-nt rejonu POZ I AK Dobrzyń n. Wisłą 
n. Wisłą 
Sobańskl Wiktor Leonard wysłannik k-dy POZ z Płocka 
na Rypin I powiat ryplński 
Sobodńska Maria Romana Skępe k-ntka Obwodu WSK Lipno 
SpodniewskI Tadeusz Dobrzyń łącznik w Obwodzie ZWZ-AK .Borowlkl. 
n. Drwęćą 
Stankowskl Aleksander. Skrwllno k-nt gminny POZ wSkrwIlnie 
.Jan. 
Szulc Henryk. .Zdzlsław. Rypln kierownik skrzynki kontaktowej 
w k-dzle Obwodu .Borowlkl. 
Tarnowski Roman. Lipno k-nt rejonu I POZ 
.Pancerz. 
Tężyckl Antoni Skępe organizator POZ 
Tucholski Lipno d-ca plutonu 
Turkot Zygmunt Rypln k-nt miejski AK 
Walewski Józef Skępe k-nt placówki POZ w Józefkowle I Skępem 
Watkowski Józef Lipno kierownik wywiadu k-dy rejonu POZ od VII 
1942 do XII 1942; z-ca kierownika wywiadu 
k-ndy Obwodu .Postój" 
Wleczorklewlcz Jan. .Zeus. d-ca plutonu obwodu AK Lipno 
Wiśniewski Józef. Lipno k-nt powiatowy POZ w LIpnie od IV 1940 do 
.Szczerba. VI 1942 
Wlteckl Janusz Lipno wywiadowca w k-dzle POZ I AK 
Wojciechowski Kazimierz Kamkowo k-nt placówki POZ w gminie Jastrzębie od VI 
1940 
Zabłocki Jan Płonne organizator POZ w gminie Płonne. łącznik k- 
dy ZWZ-AK 
Zarębski Klkół k-nt rejonu IV od V 1940 do IX 1942 
Zieliński Antoni. .Kruk. Rypin organizator POZ. z-ca k-nta powiatowego; k- 
nt Obwodu AK .Borowlkl. 
Zieliński Józef kierownik wywiadu. 
a od 1941 r. kwatermistrz Obwodu AK Lipno 
Żvwodńskl Stanisław Plonne on!anlzator ZWZ 


Zał. nr 6 


WYKAZ PLACÓWEK ARMII KRAJOWEJ I ICH KOMENDANTÓW 
W OBWODZIE .BOROWIKJ. (RVPIN) 


Nazwa placówki siedziba Nazwisko I Imię komendanta I jego pseudonim 
Szczutowo KamIński Konstanty. .Kostek. 
Skrwllno Stankowskl Aleksander. .Jan. 
Okalewo Arent Stanisław. .Sęk. 
Podlińskl Zecheusz (l I 1941-7 V 1943) 
NN 18 V 1943- ? J 


337
>>>
1 


Nazwa placówki siedziba 
Osiek 
Dzienno (Śwledzlebnla) 
Wąplelsk (Radziki Małe) 
Starorypln (Strzygi) 
Rypln-mlasto 
Czermln (Sadłowo) 
Pręczkl 


Rogowo 
Źałe 
Chrostkowo 


Dobrzyń n. Drwęcą 


Płonne (Radomin) 
Ostrowi te 
Sokołowo (Zbójno) 
Dulak 


Zal. 7 


Nazwisko I Imię komendanta i jego pseudonim 
Karaś Ignacy 
NN 
Dolecki Stanisław 
GuUński Jan 
Prusiewlcz Stanisław. .Jerzy. 
NN 
Cendrowskl Jan. .Wilk. (1941-1942) 
Gołębiowski Wincenty (od 1942 r.) 
Dulczewski Zygmunt 
NN 
Glblewski Leon 
Rejon AK Dobrzyń n. Drwęcą 
Langowski Zygmunt (1940-1943) 
Dzlęgielewski KazImierz. .Żywy. (od 1943) 
KJejnowski Adam 
Lubowicz Józef 
Karpiński Wincenty .Fala. 
NN 


NIEPELNY WYKAZ CZŁONKÓW ZWZ-AK NA ZIEMI OOBRZYŃSKIEJ 


Nazwisko I Imię Zawód Miejsce zamieszkania 
Obwód .PostóJ" (Lipno) 
Adamczak Jadwiga 
AugustDwska Helena Chalin 
AugustDwska Lucyna Challn 
AugustDwskl Adam Challn 
Babilecki leśniczy Młyniec 
Barszczewski Lucjan Józefkowo 
Barszczewski Stanisław Józefkowo 
Błaszczyk AntDnl Kłokock 
Boguszewski Hieronim Lipno 
Brzozowski Osiek 
Buczyński Lipno 
Buler Jan Młyniec 
Burak Stanisław DobrzejewIce 
Celmer Józef Obrowo 
Celmer Stanisław gajowy Obrowo 
Chojnicka Zofia Lipno 
Chojnlcki Antoni Lipno 
Chojnlcki Bolesław Mallszewo 
Choinlcki Stanisław WvmvśUn 


338
>>>
Nazwisko I imię Zawód Miejsce zamieszkania 
Ciesielski Kazimierz Lipno 
Cleślikowska Halina Lipno 
Cleślikowska Janina Kikół 
Clółkowska Zofia Lipno 
Czacharowska Konstancja 
Czajka Alicja Lipno 
Czajka Helena Lipno 
Czajka Władysław Lipno 
Czajkowska Sabina 
Dembiński Antoni Skępe 
Dents Wacław 
Dobosz Antoni Lipno 
Drabińskl Antoni Skępe 
Drablńskl Józef Skępe 
Drabińskl Władysław Skępe 
Drzewleckl Władysław Lipno 
Dunajski Jan Lipno 
Duszyński 
Falkowski Kazimierz Jankowo 
Florczak organista Szpetal Górny 
Franklewlcz Karnkowo 
Fryczkle Dobrzyń n. Wisłą 
Frydryszewskl Stefan Józefkowo 
Gabrlelczyk Jan 
Gabrlelczyk Wacław 
Glblewski Saturnin Lipno 
Glzlńska Halina Irena Lipno 
Glzlńska Kamila 
Glzlńskl Wymyślin 
Głodkowskl Edmund Huta Skępska 
Górecki organista Lipno 
Grabowska Augustyna 
Grabowska Halina urzędniczka Skępe 
Gradowskl (IN) Józefów k. Bądkowa 
Grefkowlcz Marta 
Grefkowlcz Zygmunt Chudzewy 
GręźUk Zygmunt Obrowo 
Hamerska Renata 
Jabłoński Jerzy 
Jabłoński Józef Mochowo 
Jabłoński Teodor Młyniec 
J
lińska Halina Chrostkowo 
Jaglińskl Bronisław Chrostkowo 
Jagliński Roman Chrostkowo 
Jankowski Leonard Skępe 
Janowski Feliks Młyniec 
Jaroszvńskl Karnkowo 


339
>>>
Nazwisko I imię Zawód Miejsce zamieszkania 
Jasiński Jozef Józefkowo 
Je:!:ewskl rządca majątku Fabankl 
Jurklewlcz Aleksandra Lipno 
Jurklewlcz Jan Lipno 
Jurklewlcz Teodora Lipno 
Jurklewlcz Wacław Lipno 
Kaczorowska Antonina Lipno 
KaCZOTOWSka Teodozja 
KaczoTOwskl Henryk Lipno 
Kaczyński Lipno 
Kalinowski Czesław Kikół 
Kamiński Jan Jastrzębie 
Keller Bożena studentka Lipno 
Keller Kazimierz uczeń gimn. Lipno 
Kędzlerskl Lucjan Bobrownlki 
Kilanowskl Stanisław Jastrzębie 
Kiliszkiewlcz Jan Lipno 
Kiliszklewicz Józef Lipno 
Kiliszklewlcz Leon Lipno 
Kiliszklewlcz Zygmunt Lipno 
Kisielewska Helena Płomlany 
Kisielewski Franciszek Osiek 
Kitler Wacław Huta Skępska 
KJawer rządca majątku Chełmlca 
KJementowlcz Julian Lipno 
KJublńskl Zbigniew Mokowo 
Kłódkowska Marla Szpetal Górny 
Knapklewlcz Cellna Lipno 
Kochowlcz Henryk Makówlec 
Kochowlcz Lucjan Trzeblegoszcz 
Kochowlcz Wiktor Lipno 
Konoplńskl Jan Lublcz 
Kolasiński Lipno 
Kopczyński Henryk nauczyciel Nowa Wieś 
Kowalski Tadeusz nauczyciel Wólka Mała 
Krygier Zofia 
Kuberska Anna 
leszczyński Marian Makówlec 
Letkle Zygmunt Wymyślin 
Lewandowski Adam Dobrzyn n. Wisłą 
Lewandowska Czesława Kikół 
Lipiński Stanisław DobrzejewIce 
Lulińska Anastazja Józefkowo 
Lulińska Anna Józefa Józefkowo 
Lulińska Helena Józefkowo 
Lullńska Natalia Józefkowo 
Lulińskl Czesław Józefkowo 


340
>>>
Nazwisko I Imię Zawód Miejsce zamieszkania 
Lulińskl Wacław Józefkowo 
Lulińskl Władysław Józefkowo 
Lęckl nadleśniczy DobrzejewIce 
Majorklewlcz Zenon Dobrzyń n. Wisłą 
Makowski Stanisław gajowy DobrzejewIce 
MalIszewski Franlclszek Wlelgie 
Mańkowskl Szczepan Żuchowo 
Marciniak Adam Skępe 
Marclnkowska Franciszka 
Marclnkowskl Józef Józefkowo 
Marclnkowskl Maksymilian Lipno 
Marclńskl Józef Józefkowo 
Marszałek Mieczysława Lipno 
Majewski Julian Lipno 
Małldewlcz Zdzisław Skępe 
Michalski Józef Skępe 
Michalski Tadeusz Skępe 
Mlętklewlcz Wacław Dobrzyń n. Wisłą 
Mlłkowska Marla Ławlczek 
Miłkowskl Dominik Ławlczek 
Mokrzycka Stanisława Lipno 
Murzyński Edward Józefkowo 
Naplórska Maria bibliotekarka Skępe 
Narczewski LubomIr Skępe 
Nlteckl Stefan aptekarz Lublcz 
Ogrodowlcz Jerzy 
Okońska Stanisława mgr farmacji Lipno 
Olak Ludwika Będzeń 
Olak Ludwik Sędzeń 
Olszewska Halina Jankowo 
Olszewski Czesław Żuchowo 
Olszewski Gustaw Jankowo 
Olszewski Józef Jankowo 
Olszewski Stefan Żuchowo 
Orszyłkowlcz Michał Lipno 
Paradowska Celina Skępe 
Paradowska Janina Skępe 
Paśniewski Ludwik Józefkowo 
Płotkowski Stanisław Żuchowo 
Płuchowskl Józef Lublcz 
Podlaszewski Zadusznlkl 
Porębski Witold Osiek 
Przetaklewlcz Józef 
Przybylska Halina Lipno 
Przybylski Franciszek 
Romanowski Karnkowo 
Romanowski Ignacy Młyniec 


341
>>>
Nazwisko I Imię Zawód Miejsce zamieszkania 
Różański Serafin Młyniec 
Rumlńskl Jakub Młyniec 
Ruszkowskl Edmund Żagnowo k. Skępego 
Ruszkowskl Jerzy 
Rynkowskl Alojzy Lipno 
Rynkowskl Izydor 
Sadowski czesław Trzeblegoszcz 
Sadowski Józef Jastrzębie 
Sadowski Tadeusz 
Sawlckl Józef Czame 
Seelib 
Skalski Witold Zuchowo lub Chodorążek 
Skibicki Antoni Skępe 
Skrzyplńskl Władysław Dobrzyń n. Wisłą 
Sobocińska Marla Romana urzędniczka Wymyślin 
Sobocińska Stanisława Wymyślin 
Stefański Bolesław Skępe 
Sujkowski Lucjan Młyniec 
Sujkowskl Stefan Młyniec 
Szczepkowski Tadeusz Osiek 
Sztankowskl Wymyślin 
Szydłowska Irena rolniczka 
Tarnowski Roman Lipno 
Tężyckl Antoni Skępe 
Urbański Jan nauczyciel Huta Skępe 
Walewski Józef Skępe 
Warczachowski M. 
Wawrzyńskl Stanisław 
Watkowski Józef Lipno 
Wąslckl Jan Skępe 
Wencel Apolinary Lipno 
Wencel Wincenty Lipno 
Wiechowski Henryk Mazoesze 
Wleczorklewlcz Jan 
WInowski Aleksander Malanówek 
Wiśniewski Józef Jastrzębie 
Wiśniewski Tadeusz Jastrzębie 
Wlteckl Janusz Lipno 
Witkowski Piotr Młyniec 
Witkowski Stanisław 
Wodzynska Marianna Skępe 
Wodzyńskl Eugeniusz Skępe 
Wodzyńskl Stanisław Skępe 
Wojciechowski Kazimierz Karnkowo 
Wojtowlcz Fl10mena Wolnlkowo 
Woźniak Ludwik 
Wróblewski Czesław Młvnlec 


342
>>>
Nazwisko i imię Zawód Miejsce zamieszkania 
Wróblewski Edward Młyniec 
Zakrzewski Młyniec 
Zalewski Antoni 
Zarębski Klkół 
ZdroJewska Urszula Lipno 
Zieliński Józef 
Ziółkowska Cecylia Lublcz 
Ziółkowski Franciszek Młyniec 
Ziółkowski Stefan Młyniec 
Żochowskl Stanisław Żuchowo 
O b w ó d "B o r o w I k l" (Rypin) 
Antowska Seweryna rolnik RadomIn (Dobrzyń n. D.) 
Arent Stanisław nauczyciel Okalewo 
Balińskl Stanisław nauczyciel Lukaszewo 
Barclkowskl Kazimierz urzędnik RadomIn 
Barański Czesław rolnik Okalewo 
vel Barclńskl 
Basandowskl Adam rolnik Strzygi 
Barcińskl Czesław rolnik Okalewo 
Becmer Antoni rolnik Okalewo 
Bieńkowska (żona Antoniego) rolnik Nowa Wieś 
Bieńkowski Antoni rolnik Nowa Wieś 
Bieńkowski Jerzy rolnik Nowa Wieś 
(s. Antoniego) 
Bieńkowska Sabina rolnik Nowa Wieś 
(c. Antoniego) 
Bojałkowskl Władysław rolnik Kobrzynlec 
Bolechowlcz Stanisław Rogówko 
Borczynska Wiktoria nauczyciel Płonne Kolonia 
Borczyński Marian nauczyciel Płonne Kolonia 
Borowska-Antoszewska Gorczenlca 
Stanisława 
Brudnleki Jan rolnik Okalewo 
BuchaIskI Bogdan robotnik OstrowIte 
Bukowskl Jan nauczyciel Dobrzyń n. Drwęcą 
Bukowskl Kazimierz student Szafarnia 
Bukowskl Wincenty rolnik Szafarnia 
Cendrowskl Jan :I:ołnlerz Pręczkl 
Cleplińskl Mieczysław technik budowlany Rypln 
Cieszyński Józef vel Jan rolnik Okalewo 
Cichockl leśniczy Szczutowo 
Chmielewski Ksawery kpr. rezerwy Huta-Chojno 
Chyllńskl Władysław rolnik Slkórz 
Cybulska Wanda pielęgniarka Brodnlca 
Cyrklaf Jadwiga pielęgniarka Golub n. Drwęcą 
Dąbrowska tekla rolniczka Kupno k. Waplelska 


343
>>>
..- 


mandanturen). Przy każdej komendaturze polowej występował są.d 
doraźny (Standgericht) i posiadał on uprawnienia do są.dzenia ludności 
cywilnej8. 
O ile Wehrmacht i policja niemiecka łamały opór miejscowej ludno- 
ści, to zarzą.d cywilny miał za zadanie budowę aparatu władzy, wzmac- 
nianie tworzą.cej się paramilitarnej organizacji pod nazwą. Selbstschutz, 
konfiskatę polskiego mienia, tworzenie urzędów pracy oraz zacieranie 
śladów polskości. W ramach tworzenia zarzą.du cywilnego Forster mia- 
nował landratów. W Rypinie stanowisko to objął Borman, w Lipnie na- 
tomiast Erich Wiebe. Obydwaj zostali przysłani tu z Gdańska. Mimo 
obsadzenia tych stanowisk, sprawa przynależnoćci obydwu powiatów do 
okręgu została sfinalizowana dopiero 5 października 1939 r. Od tego 
momentu Forster poczuł się w pełni gospodarzem przyłą.czonych powia- 
tów i starał się sam decydować o obsadzie personalnej większości sta- 
nowisk w obydwu miastach powiatowych, w Rypinie i w Lipnie. Spośród 
urzędników przysłanych przez Ministerstwo Spraw Wwnętrznych Rzeszy, 
odesłał on z powrotem kandydata na stanowisko starosty w Rypinie, 
który był przeciwny przygotowanym tam masowym egzekucjom 9 . Stano- 
wisko to powierzył, w Rypinie - Georgowi Willowi, Niemcowi przybyłemu 
tu z Gdańska. Swoją. pozycję na stanowisku landrata w Lipnie umocnił 
wspomniany już Erich WiebelO. Wiebe, fanatyczny wykonawca poleceń 
Forstera, jako jeden z nielicznych w Okręgu utrzymał się na tym sta- 
nowisku do końca okupacji ll . Forster często odwiedzał swego przyjaciela 
w Lipnie. W czasie jednej z wizyt w dniu 3 listopada 1940 wygłosił 
znamienne przemówienie transmitowane przez głośniki. "Było to pzemó- 
wienie wybitnie podjudzają.ce - stwierdził na procesie Forstera dr Z. 
Kornacki - miejscowych Volksdeutschów. Namiestnik poddał ostrej kry- 
tyce gospodarkę Polski na tych terenach, oświadczył, że Polacy są. na- 
rodem zawszonym i zapluskwionym, że zostaną. z tych terenów wyrzu- 
ceni. Powołał się na przemówienie Himmlera i zapewnił, iŻ ziemie te, 
które były wiecznie niemieckie, zostaną. po wsze czasy niemieckimi i nikt 
z Polaków na nich nie pozostanie"12. 
Na szczeblu gmin władza administracyjna przeszła w ręce komisa- 
rycznych wójtów. Jednocześnie powiaty podzielono na obwody urzędowe 


8 W. J a s t r z ę b s k I. Polityka narodowościowa w Okręgu Gdańsk-Pmsy Zachodnie 
(1939-1945), Bydgoszcz 1977. s. 79. 82-83. 
9 AP-Bydgoszcz, Landratsamt Rippin. sygn. 4; reI. A. Muszyński. M. Nowak; W. L o- 
b s a c k. Albert Forster (Gauleiter und Reichstaathalter im Reichsgau Danzig-Westpreussen), 
Danzlng 1940, s. 67; Cz. M a d a j c z y k. op. cit.. s. 79. 
10 AP-Bydgoszcz, Landratsamt Rippin. sygn. 7, akta osobiste; G. P r i 11. Mein Kemsland 
Rippin (b.m. i r.w.), s. 6-7; M. P o d gór e c z n y. op. cit., s. 354. 
l l J. S z III n g, Ziemia Dobrzyńska, s. 159. W powiecie ryplńskim funkcje te pełnili: 
v. Hofer (1939). dr Hickel (1939), Bormann (1939). Georg Will (1940-1941), dr Korte 
(1941-1942). Gelssler (1942-1943) I Horst Schlenzlg (1943-1945). 
12 MN, AGKBZPNP. akta procesu Forstera, zeznania świadka Z Kornackiego; E. J ę- 
d r z e j e w s k I, op. cit., s. 188, 202. 


32
>>>
Nazwisko i imię Zawód Miejsce zamieszkania 
Wróblewski Edward Młyniec 
Zaknewski Młyniec 
Zalewski Antoni 
Zarębski Klkół 
Zdrojewska Urszula Lipno 
Zieliński Józef 
Ziółkowska Cecylia Lublcz 
Ziółkowski Franciszek Młyniec 
ziółkowski Stefan Młyniec 
Żochowskl Stanisław Żuchowo 
O b w ó d "B o r o w I k l" (Rypin) 
Antowska Seweryna rolnik RadomIn (Dobrzyń n. D.) 
Arent Stanisław nauczyciel Okalewo 
Balińskl Stanisław nauczyciel Lukaszewo 
Barcikowskl Kazimierz urzędnik RadomIn 
Barański Czesław rolnik Okalewo 
vel Barclńskl 
Basandowskl Adam rolnik Strzygi 
Barcińskl Czesław rolnik Okalewo 
Becmer Antoni rolnik Okalewo 
Bieńkowska (żona Antoniego) rolnik Nowa Wieś 
Bieńkowski Antoni rolnik Nowa Wieś 
Bieńkowski Jerzy rolnik Nowa Wieś 
(s. Antoniego) 
Bieńkowska Sabina rolnik Nowa Wieś 
(c. Antoniego) 
Bojałkowskl Władysław rolnik Kobrzynlec 
Bolechowlcz Stanisław Rogówko 
Borczynska Wlktor1a nauczyciel Płonne Kolonia 
Borczyński Marian nauczyciel Płonne Kolonia 
Borowska-Antoszewska Gorczenica 
Stanisława 
Brudnickl Jan rolnik Okalewo 
BuchaIskI Bogdan robotnik OstrowIte 
Bukowskl Jan nauczyciel Dobrzyń n. Drwęcą 
Bukowskl Kazimierz student Szafarnia 
Bukowskl Wincenty rolnik Szafarnia 
Cendrowskl Jan :I:ołnlerz Pręczkl 
aeplińskl Mieczysław technik budowlany Rypln 
Cieszyński Józef vel Jan rolnik Okalewo 
achockl leśniczy Szczutowo 
Chmielewski Ksawery kpr. rezerwy Huta-Chojno 
Chyllńskl Władysław rolnik Slkórz 
Cybulska Wanda pielęgniarka Brodnlca 
Cyrklaf Jadwiga pielęgniarka Golub n. Drwęcą 
Dąbrowska tekla rolniczka Kupno k. Waplelska 


343
>>>
Nazwisko I imię Zawód Miejsce zamieszkania 
Dąbrowski Roman robotnik Rypln 
Dąbrowski Józef krawiec Strzygi 
Dębowskl Stanisław rzeźnik Rypln 
Dedoński Henryk zecer Rypln 
Dec Roman pocztowiec Rypln 
Derkowski Bogumił rolnik Glżynek 
Derkowski Stanisław rolnik Glżynek 
Detrich Bolesław rolnik Nowa Wieś 
Dłutek Franciszek lekarz medycyny Rypln 
Dolecki Stanisław żołnierz (ogrodnik) Łaplnóżek 
Droslk rolnik Wąplelsk (Tomkowo) 
Duda Bogusław urzędnik SkJWtlno 
Dulczewski Zygmunt nauczyciel Rogowo 
Dzięgielewska Jadwiga bez zawodu Dobrzyń n. Drwęcą 
Dzięgielewska Krystyna bez zawodu Dobrzyń n. Drwęcą 
Dzięgielewski Adam Dobrzyń n. Drwęcą 
DzIęgielewski Kazimierz szklarz Dobrzyń n. Drwęcą 
Dzięgielewski Stanisław szklarz Dobrzyń n. Drwęcą 
Ejdowski leśniczy Okonin 
Gacanka Halina pielęgniarka Brodnlca 
Gąsiorowski Jan księgowy Rypln 
Gemblcki Stefan elektryk SkJWtlno 
Giblewski Leon rzeźnik Chrostkowo 
Glapiński rządca majątku Osiek 
Glapińska (żona) bez zawodu Osiek 
Glapińska Bożena bez zawodu Osiek 
Glapińska Elżbieta bez zawodu Osiek 
Golus Władysław leśniczy Ugoszcz 
Gołęblewskl Wincenty żołnierz Preczki 
Goślicki Władysław ślusarz Rypln 
Grajkowska-Kreczman Golub 
Helena 
Grajkowska Marla wł. pralni Golub 
Grajkowski Jan kominiarz Golub 
Grajkowski KazImierz o
rodnik Golub 
Grębocki Jan urzędnik OstrowIte 
Guliński Jan rolnik Strzygi 
Gumlński Józef robotnik Okalewo 
Guzek Stefan urzędnik Rypin 
Guzek Jadwl
a urzędnik Rypln 
Jabłońska Eugenia rolniczka Glżynek 
Jabłoński Alojzy rolnik Glżynek 
Jabłoński Bonifacy rolnik Zasady 
Jabłoński Józef krawiec Zasady 
Jędrzejewska Zofia fotografistka Rypln 
Kaczorkiewlcz Henryk nauczyciel Dobrzyń n. Drwęcą 
Kalwarskl Eugeniusz szewc Dobrzyń n. Drwęcą 


344
>>>
Nazwisko I imię Zawód Miejsce zanńeszkanla 
Kalwarski Józef kamasznik Dobrzyń n. Drwęcą 
KamIński Edward piekarz Rypln 
KamIński Jerzy żołnierz Baby 
KamIński Konstanty żołnierz Dziki Bór 
Kanteckl prawnik Dobrzyń n. Dręcą 
Kaplamy rolnik Zofiewo 
Karwaś Ignacy Osiek 
Karbowska Jadwiga pielęgniarka Brodnlca 
KarpInski Wincenty kierowca Zbój no 
Kilińskl Alojzy Rypln (okresowo) 
Kitzman Zofia ziemianin Białkowo 
Kitzman Zdzisław ziemianin Białkowo 
Klejnowski Adam organista RadomomIn 
Klębowski Romuald urzędnik Rypin 
Kłoslński żołnierz Bachórz 
Kolasiński Henryk urzędnik Rypln 
Komakowski Kazimierz rządca Radzlkl Małe 
Kopczyński Aleksander stolarz StaimIerz 
Kopczyński Henryk nauczyciel Nowa wieś 
Kostrzewski Franciszek rolnik Nowa Wieś 
Kowalski Tadeusz nauczyciel 
Kozlorzębska Stanisława fryzjerka Dobrzyń n Drwęcą 
(od 1943 r.) 
Krasiński Konstanty urzędnik Chrostkowo 
Kraśniewski Antoni urzędnik Chrostkowo 
Krawczyk Artur urzędnik Dobrzyń n. Drwęcą 
Krawczyk Barbara laborantka Golub 
Kwaśniewski Antoni urzędnik Chrostkowo 
Kruk Stanisław organista Trąbln 
Kuclńskl Jan rolnik Okalewo 
Kuczyński Stefan tolnlerz OstrowIte 
Kukowskl kierowca Ugoszcz 
Kulwlckl Franciszek TZęŹnlk Rypln 
Kurzątkowskl Bogdan urzędnik Rypln 
Kutnlk Jan Osiek 
Langowski Henryk bez zawodu Dobrzyń n. Drwęcą 
Langowski Zdzisław krawiec Dobrzyń n. Drwęcą 
Lan
owskl Zygmunt szewc Dobrzyń n. Drwęcą 
Lewandowska Jadwiga rolnik Zbójno 
Lewandowska Marcjanna rolnik Sikórz 
Lewandowski Franciszek rolnik Slkórz (Głęboczek) 
Lewandowski Jan rolnik Głęboczek 
Lewandowski Leonard rolnik Okalewo 
Lewandowski Zygmunt rolnik Okalewo 
Llngmanowska Ewa rolnik Bachórz 
Llngmanowskl Józef rolnik Bachórz 
Lubińska Halina nauczyciel Golub 


345
>>>
Nazwisko I imię Zawód Miejsce zamieszkania 
Lubowlcz Józef urzędnik OstrowIte 
Łęgowska Melania bez zawodu Golub 
Łęgowski Piotr krawiec Golub 
Lydke Feliks rolnik Śwledzlebnla 
Lapklewlcz Marian urzędnik Rypln 
Maciejewski Antoni rolnik Ksawery 
Malinowski Czesław rzeźnik Rypln 
Małolepszy Konrad urzędnik OstrowIte 
Marclnkowska córka lek. weŁ Dobrzyń n. Drwęcą 
Markiewicz Jan urzędnik Sokołowo 
Mariański Marian szewc Rypln 
Marynowski Jan szewc Rypln 
Marzyglinski Longin nauczyciel Rypln 
Matuszewski Jan rolnik Nowa Wieś 
Michalski Adam rolnik Rogówko 
Mlreckl Zygmunt urzędnik Charszewo 
Nadolski Mieczysław rolnik StaImIerz 
Napolski Wacław urzędnik Rypln 
Nowlńskl Czesław rządca Skrwllno 
OlewIński Stanisław rolnik Glżynek 
CNN) pseud. "Orzeł" żołnierz Rogowo 
Ostrowski Franciszek robotnik Chrostkowo 
Pankowski Adam uczeń gimn. Rypln 
Pawłowska Franciszka ogrodnik Długie 
Pawłowski Jan ogrodnik Długie 
Pawłowski Zygmunt ogrodnik Długie 
Pesta rolnik Obory 
Peszynskl Marian pocztowiec Radomln 
Piasecki Franciszek rolnik Grabina 
Pletruszyńskl krawiec Dobrzyń n. Drwęcą 
Plwnlcka MarIanowo 
Podlińskl Szczepan rolnik Okalewo 
Podlińskl Zacheusz żołnierz Okalewo 
Podolska Halina 
Popkowskl Józef żołnierz Ostrowi te 
PosadzaJ (IN) nauczycielka Rypln 
Prądzyński Franciszek rolnik Szczutowo k. Radomina 
Procki Michał rolnik Tomkowo 
Pruslewlcz Stanisław celnik Rypln 
Ptaszyńskl Antoni rolnik Szczutowo k. Radomina 
Ptaszyńskl s. Antoniego rolnik Szczutowo 
Ptaszyńskl II-gi s. Antoniego rolnik Szczutowo 
Ptaszyńskl Jakub rolnik Jakubkowo 
Pypkowskl Edmund organista Dulsk 
Redlewski Stanisław kupiec Rypln 
Rotzal Otto księgarz Rypln 
Różańska (żona Stanisława) bez zawodu Okalewo 


346
>>>
Nazwisko I Imię Zawód Miejsce zamieszkania 
Różański Stanisław murarz Okalewo 
Różański Szczepan rolnik Okalewo 
Rudowska Hanna ziemianka Lubki k. Płonnego 
Rudowskl Jan ziemianin Lubki 
Rup!ński Henryk urzędnik Sadłowo 
Rutkowski Stanisław urzędnik SkrwIlno 
Rydzyński Stanisław rolnik Okalewo 
Rygielski Michał urzędnik Śwledztebnia 
Sadkowski Tadeusz urzędnik Sadłowo 
Sadowski Józef organista Osiek 
Sadowski Wacław rolnik Trąbln 
Sadowski Stanisław rolnik Okalewo 
Sarzyński Antoni redaktor Paproty 
Slkorowska Janina Dz1ewanowo 
Skroczyńska Z. 
Słupkowska nauczycielka Dobrzyń n. Drwęcą 
Sobczak Janina urzędnik Golub 
Sobczak Józef urzędnik Golub 
Sobierajski Jan szewc Rypln 
Sobierajski Józef piekarz Rypln 
Sobierajski Władysław krawiec Rypla 
Soboc!ński Jan piekarz Rypln 
Soboclński Józef piekarz Rypln 
Spodniewska Marta urzędnik Dobrzyń n. Drwęcą 
Spodnlewski Tadeusz nauczyciel Dobrzyń n. Drwęcą 
Stachlewlcz Gustaw rolnik Pólwlesk Mały 
Stankowski Aleksander urzędnik Skrwllno 
Stawlcki Józef rolnik Kotowy 
Stawska Stefania Rypln 
Stępnlewski Marian lokaj Wąplelsk 
Stemlcki Jan rolnik Okalewo 
Stemlckl Józef rolnik Okalewo 
Stęplewska Marla urzędniczka Osiek 
Stróżyńscy rolnicy Marlanowo 
Strzeszewski Roman kupiec Chrostkowo 
Suszyński Stanisław uczeń gimn. Dobrzyń n. Drwęcą 
Szachmytowski Jan kowal Osiek 
Szczyg1lński Leon urzędnik Dobrzyń n. Drwęcą 
Szczyg1lński Jerzy prac. umysł. Dobrzyń n. Drwęcą 
SzernborskiJózef Rypln 
Szulc Henryk kupiec Rypln 
Szymański Jerzy rzeźnik Dobrzyń n. Drwęcą 
ŚcIblor Bolesław technik OstrowIte 
Śmlgielski Władysław zachrystlanln Dobrzyń n. Drwęcą 
Święcicki Mieczysław ziemianin Nowa Wieś 
Tatkowski Czesław rolnik Okalewo 
Tel!owski Kazimierz pOcztowiec Rvoln 


347
>>>
Nazwisko I Imię Zawod Miejsce zamieszkania 
Turkot Marla urzędnik Rypln 
Turkot Zygmunt oficer pożar. Rypln 
WIerzbowskI , rządca Lubki 
Wiśniewski Jan rolnik Rogowo 
Wiśniewski Czesław rolnik Okalewo 
Wiśniewski Klemens rolnik Okalewo 
Witkowski Henryk szewc Rypln 
Witkowski Stanisław rolnik Szczutowo k. RadomIna 
Wlwatowska Irena pielęgniarka Rypln (do 1943 r.) 
Wlwatowskl Julian rolnik Sadykierz 
Wlwatowskl Nikodem lekarz Rypln (do 1943 r.) 
Wodzyńskl Eugeniusz urzędnik Rypln 
WoźniakowskI Mieczysław kowal Ugoszcz 
Wróblewska Halina uczeń glmn. Dobrzyń n. Drwęcą 
Wróblewska Mieczysława bez zawodu Dobrzyń n. Drwęcą 
Wróblewski Franciszek robotnik Dobrzyń n. Drwęcą 
Wybaw!ńskl Mirosław rolnik Strzygi 
Wysocki Franciszek żołnierz Szafarnia 
Zabłotny Jan organista Płonne 
Zajączkowskl rolnik Lukaszewo 
Zaleśklewicz Marian rolnik Strzygi 
Zalewska Maria urzędnik Dobrzyń n. Drwęcą 
Zalewski Gerard rolnik Dobrzyń n. Drwęcą 
Zalewski Jan rolnik Mieczówka 
Zalewski Janusz uczeń glmn. Dobrzyń n. Drwęcą 
Zalewski Józef fotograf Dobrzyń n. Drwęcą 
Zielińska Pelagia ziemianka Głęboczek później StaImierz 
Zieliński Antoni organista Rypln 
Ziółkowski Aleksander rolnik Dulsk 
Ziółkowski Aleksander urzędnik Sokołowo 
Ziółkowski Leon rolnik Lukaszewo 
Źblkowskl Franciszek rządca Wąplelsk 
Żołnowskl Zygmunt urzędnik Rypln 
Żołoblńska Helena krawcowa Dobrzyń n. Drwęcą 
Żołoblńskl Lucjan kominiarz Dobrzyń n. Drwęcą 
Żuchowskl urzędnik Rogowo 
Żuchowskl Leon rolnik Trąbln 
Żuchowskl Zenon robotnik Rypln 
Żvwocińskl Stanisław rolnik Tomkowo 


Zał. nr 8 


NIEPELNY WYKAZ CZŁONKÓW PPR, GL-AL NA ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 
W LATACH 1942-1945 


I Nazwisko I Imię 
Aclamklewlcz I 


I Clsse 


MIejscowość 


348
>>>
Nazw1sko I Imię Miejscowość 
Adamklewicz 11 Clsse 
Adamklewicz III Clsse 
Adamski Marian Gulczewo 
Badaczewski vel Bodaczewski Stanisław Okalewo 
Belczyński Jan Łąkie 
Belczyński Stanisław Łąkle 
Bętkowskl Józef (Lipno) 
Bloch Franciszek 
Bodalski Mieczysław 
Bojartncew Władimir 
Bratczlkow Glenadij 
Cleplińskl Juliusz 
Czarnecki Bronisław 
Czarnecki Józef Szczutowo 
Czarnecki Stanisław Rypln (1) 
Czarnecki Szczepan Władysław Plnlno 
Chrzanowski Tadeusz Rypln 
Domagaiska Helena Okalewko 
Domagaiski Antoni Okalewko 
Domagaiski Czesław Okalewko 
Do
lski Józef Okalewko 
Domagaiski Ludwik Okalewko 
DomagaIski Stanisław Okalewko 
Domagaiski Władysław. pseud. .Burluj" Okalewko 
Domagaiski Władysław. pseud. "Kowal" Okalewko 
Domagaiski Zdzisław Okalewko 
OunaJskl Jan Podole 
Fablszewski Jan 
Falatyn 
Flodorow (Rosjanin) 
Gejza Bronisław Szczutowo 
Głodowski Józef Grąbiec pow. slerpeckl 
Gorak Ludwik Rypln 
Górski Stefan Okalewo 
Grubala Jan Zasady 
Gumlńskl Józef Okalewo (od 1944) 
Gumlńskl Władysław Kowalki 
Głodowski Ludwik Grąbiec. pow. slerpecki 
Iwan (Rosjanin) 
Jabłoński Jan 
Jabłoński Józef 
Jarosz Józef Wierzchownla 


349
>>>
Nazwisko I Imię Miejscowość 
Jezlerskl Piotr Kowalki 
Jureczko Marian Skępe 
Kalczyński Janusz Pręczki 
Kalczyński Lech Pręczki 
Kalczyński Zdzisław Pręczki 
KalIszewski Jan Wlerzchownla 
Kalinowski Władysław Okalewko 
Kamiński Władysław NadTÓż 
Kaźmlerski Henryk 
Karwaszewski Franciszek Rypln 
Karwaszewskl Jan Rypln 
Kęsicka Józefa Okalewko 
Kęsicki Jan Okalewko 
Kęslcki Stefan Okalewko 
Klerzkowskl Stanisław Jaworowo. pow. slerpeckl 
Klajnman Sara Grabal. pow. ryplński 
Kopka Eugeniusz Rypln 
KościeIskI Jan Rypln 
Kośctelski Kazimierz Rypln 
Kowalkowski Stanisław Małkl. pow. slerpeckl 
Kupka Marian Kowalki 
Kurkowski Marian Zofiewo 
Kurkowski Stanisław Zofiewo 
Kwiatkowski Wacław Llkiec 
Leśnlewski Stanisław 
Lewandowski Bolesław Jan 
Laszkiewlcz Genowefa Janowo 
Łopatiuk Mikołaj (Rosjanin) 
Łydko Cecylia Okalewo 
Łydko Wincenty Okalewo 
Łukowski Adam Kowalki 
Mactejczyk Lucjan Rypln 
Majewski Zdzisław Kowalki 
Markowski Lucjan 
Maro Wiktor (Rosjanin) 
Matianowskl Jan 
Mączkowski Jan Zasady 
Meller Jan Okalewko 
Meller Stanisława Grabal 
Michalski Romuald Rypln 
Murawski Władysław Okalewko 
Murzynowski Konstamy Skępe (?) 
Nlellwódzkl Eugeniusz Rypln 
Oprawa Antonina (Rosjanka) 
Ostrowski Stanisław 
Pawłowski Jan Kowalki 
Pełka Wiktor Okalewko 


350
>>>
Nazwisko I Imię Miejscowość 
Pllarskl Józef Gozdowo 
Piotrowski Józef Lipno 
Podgórski Franciszek Szczutowo 
Podgórski Hieronim Szczutowo 
Podsladllkowski Bolesław Rypln 
Raczkowski Stanisław Rypln 
Rakoczy Józef Okalewko 
Rakoczy Stanisława Okalewko 
Ruclński Stanisław Skrobacja 
Rumlński Wacław Sudragi 
Rydzlński Kazimierz Rypln 
Rypa Michał Staroźreby 
Ryplńskl Władysław (pow. płocki) 
Siedlich Ignacy Staroźreby. pow. płocki 
Sikorski Konstanty Rypin 
Sołdek Feliks 
Srnoliński JUeksander Rokitnica 
Smlrnow Iwan (Rosjanin) 
Sokołowski Jan Skrobacja 
Sulkowski Antoni Zalesie (potem pow. Upnowskl) 
Su1żenko Borys (Rosjanin) 
Surowlcow Eugeniusz (Rosjanin) 
Szymanowski Brodnica 
Szymański Czesław Pnywitowo 
Skowroński Stanisław Rypln 
Szarnes Borys Rypln 
Śnleżewska Genowefa Młyńska 
Śnleżewska Helena Zofiewo 
Śnieżewski Bolesław Zofiewo 
Śnleżewski Wincenty Młyńska 
ŚwIerczyński Jan 
Teska JUeksander Zasady 
Teska Teofil Zduny 
Tltow Michał (Rosjanin) pow. lIpnowski 
Warlikowski Brodnlca 
Waszklew1cz Genowefa 
WIeczyński Jerzy Rypin 
Wiśniewski Czesław Okalewo 
Wiśniewski Feliks Wlerzchownla 
Wiśniewski Jan Kowalki 
Wojciechowski Franciszek Pnywitowo 
Wojciechowski Marian Okalewo 
Wojciechowski Stanisław Rypln 
załęska Marla Rypln 
załęsld Jerzy Rypln 
załęski Lubomir Rypln 
Zatorski Zv
munt przvwttowo 


351
>>>
Nazwisko I Imię Miejscowość 
Ziemleckl Włodzimierz Podlesie. pow. slerpecki 
Żyra Tadeusz Rypln 


Zal. nr 9 


WIĘZIENIA. ARESZIY. OBOZY JENIECKIE I OBOZY PRACY 
NA ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ W LATACH 1939-1945* 


Lp. Miejscowość Rodzaj Czasokres działania Przeciętna liczba uwięzionych 
lub zatrudnionych 
l Challn o.p 10.91944-15.1.1945 4.000 
2 Choceń o.p. VIII. 1944-19. l. 1945 600 
3 Kikół o.j. (nie ustalono) 
4 Kłobukowo o.p. 15.9.1944-17.1.1945 400 (razem 1200) 
5 Krępa c.p. XlI. 1944-20. 1. 1945 1.000 
6 Krojczyn o.p. XlI. 1944-20. 1.1945 2.000 
7 Upno w IX. 1939-1. 1945 ok. 2.500 
8 Lochocin o.p. 5.7.1944-20.7.1945 razem 2.000 
9 Malanowo Stare o.p. VIII. 1944-19.1. ] 945 600 
10 Mierzynek o.p. 6.9. 1944-14. 1.1945 3.600 
11 Naslegnlewo o.p. pot. X. 1944-20. 1.1945 razem 2.500 
]2 Nowogródek o.j. 1942-1945 około 300 
13 OstrowIte o.p. ] 942 - wiosna 1944 razem ok. 300 
14 Rusinowo o.p. 1941-1943 60 
15 Rypin w.. a. IX. 1939-1. 1945 razem ok. 6.000 
16 Rypln o.j. 1940-1943 około 400 
17 TIuchówek o.p. 15.9.1944-17.] .1945 razem ok. 1.000 
18. Wlelgie o.p. IX. 1944-19. 1.1945 razem ok. 6.000 
19 Zadusznlkl o.p. IX. 1944-20.1.1945 1. 500 
20 Złowody O.P. Xl. 1944-20. l. ]945 razem ok. 1300 


ObjaśnIenIa: a - areszt; o.j. - obóz JenIecki; o.p. - obóz pracy; więzIenIe. 
. Opracowwlo na podstawie: AGKBZPNP. ankIety sądów grodzkich. sygn. 52.53. k. 67. 84. 86. 87. s. 75. 68: sygn. 
Zb. 11I/31/35/68. obozy JenIeckIe. woj. bydgoskie. k. 81.82. obozy pracy. woj. bydgoskIe. k. 41. 42. 43. 45; więzIenia 
I amJZty. woj. bycł,.(oskle;zblór akt dot:yczqcy II wojny światowej sygn. 924; zbiór fotokopII. sygn. 11/670; AOKBZH-Byd- 
go""cz. sygn. Dz. 109/67; AP-Bydgoszcz. Urząd WojewódzkI Pomorski. sygn. 565. s. 2. 3; OboZłJ zagład!}. s. 33-35; Z. 
D rwę c k I. op. cll. s. 11-112; M. GU.iskl. Ewakuacja podobozów. s. 9; R L e w a n d o w s k I. MartlJ"OIog/a ludności, 
...9. 11-12; M S 10m s k I. WYZłoolen"'. s. 28-30. 


Zal. nr 10 


CZŁONKOWIE POZ "ZNAK" I ZWZ-AK REPRESJONOWANI 
PRZEZ OKUPANTA HITLEROWSKIEGO 


Nazwisko I imię Miejscowość Miejscowość. w której 
był(a) wlęzlony(a) 
Arent Stanisław Okalewo Działdowo. Ośwlec1m. Mauthausen. Gusen 


352
>>>
(Amtsbezirk), na czele których stanęli komisarze urzędowi (Amtskom- 
missar). 


T a b e 1 a 6 : Obwody urzędowe i komisarze urzędowi w Ziemi Dobrzyńskiej 


Powiat lIpnowski Powiat ryplńskl 
obwód komisarz obwód komisarz 
Bobrownlkl Miiller Jakub Chrostkowo Luther Robert 
Challn Schley August Czermin Bolte Hermann 
DobrzejewIce Peters Willi Okalewo Dreher Gerhard 
Dobrzyń n.W. Buffi Jakub Radomin Tschense Julius 
Klkół Weinkauf Artur Radziki D. Peschke Paul 
Ligowo Fech Hermann Rogowo Fenske Adolf 
Baumann Paul Rypin-miasto Kuhn Kurt 
Lipno-miasto (od stycznia 1941 r. 
Kassek) 
Lipno-wieś Ritter Eduar Rypin-wieś Hemke Adolf 
Mazowsze Korte Felix Skrwilno Dreher Gerhard 
Nowogród Thiel Johann Szczutowo Bluhm Johann 
Osówka Biefang Dietrich Świedziebnia Lange Emil 
Skępe Schmidt Ernst Zb6jno Buns Julius 
Szpetal Górny Binus Paul Żale Rindf1eisch Artur 
TIuchowo Dil1 Robert 
Wlelgle Wiebe Fritz 


Ź ród ł o: AP-Bydgoszcz. Landratsamt Rippln. sygn. l; Krelsblatt des Krelses Lipno, 
1940, nr l z 20.IlI.1940, (dane te dotyczą roku 1940. W następnych latach nastąpiły 
pewne zmiany na tych stanowiskach); zob.: Gemeinde und Wohllplatzlexikon, s. 91-99. 
10
1l1). 


Landraci, przy bliskiej współpracy z policją bezpieczeństwa i służbą 
bezpieczeństwa, mieli za zadanie sformowanie paramilitarnej organizacji 
pod nazwą "Volksdeutsche Selbstschutz" (samoobrona volksdojczowska). 
Przywódcy mniejszości niemieckiej, korzystając z poparcia landratów, 
jako pieIWszoplanowe zadanie postawiły przed organizacją Volksdeuts- 
chów działalność terrorystyczną za rzekome krzywdy doznane w okresie 
poprzedzającym wybuch drugiej wojny światowej ze strony ludności pol- 
skiej13. 


13 AAN. AGKBZPNP. sygn. 492. materiały do tzw. kroniki Froessego. 


33
>>>
Nazwisko I Imię Miejscowość Miejscowość. w której 
był(a) wlęziony(a) 
Barszczewskl Lucjan Józefkowo Stutthof 
Barszczewskl Stanisław Józefkowo Stutthof 
Becmer Antoni Okalewo Stutthof 
Błaszczyk Antoni Kłokock Stutthof 
Brudnlckl Jan Okalewo Stutthof 
Brzeziński Franciszek Huta Skępska Stutthof 
BukowsklJan Dobrzyń n. Wisłą 
Burak Stanisław DobrzejewIce zginął w śledztwie 
Chojnickl Antoni Upno Stutthof 
Chojnlcki Stanisław Huta Skępska Stutthof 
Cyrklaf Jadwiga Golub Golub. Brodnlca. Bydgoszcz 
Czajka Alicja Upno Stutthof 
Czajka Helena Upno Stutthof 
Czajka Władysław Lipno Stutthof 
Dembiński Skępe Buchenwald 
Dębowski Stanisław Rypln 
Dobosz Antoni Upno Stutthof 
Drablński Antoni Skępe Stutthof. Buchenwald 
Drablński Władysław Skępe Grudziądz 
Duda Bogusław Skrwllno 
Dunajski Jsn Upno 
Frankiewlcz Kamkowo Grudziądz 
Frydryszewskl Stefan Józefkowo Stutthof 
Gaca Halina BrodnIca Brodnica 
Glblewski Saturnin Upno wywieziony do Niemiec 
Glzlński Huta Skępska Stutthof 
Głodkowski Edward Huta Skępska Stutthof 
Grefkowlcz Zygmunt Chudzewy Stutthof 
Guzek Stefan Rypln Grudziądz 
Jaroszyński Karnkowo Stutthof 
Jurkiewlcz Aleksandra Upno Stutthof 
Jurkiewlcz Jan Lipno Stutthof 
Kaczorkowska Teodozja Upno Stutthof 
Kaczorkowski Henryk Lipno Stutthof, Buchenwald 
Kaczyński Upno Stutthof 
Karaś Jan Osiek Grudziądz 
Karbowska Jadwiga Brodnlca Brodnica 
Kędzlerski Lucjan Bobrownlki Stutthof 
Kisielewska Helena Płomiany zamor. w Suradówku 
Kitler Wacław Huta Skępska Stutthof 
Klubińskl Zbigniew Mokowo Stutthof 
Kolasiński Henryk Rypln Mauthausen 
Kopczyński Henryk Nowa Wieś Żablkowo k. Poznania 
Kossakowkl Kazimierz Rypln 
Kuclński Jan Okalewo 
Kulwlcki Franciszek RVDln Stuttll0f 


353
>>>
Nazwisko I Imię Miejscowość Miejscowość. w której 
był(a) wlęzlony(a) 
Letkie Zygmunt Wymyślin Stutthof 
Lewandowski Leonard Okalewo Stutthof 
Lulińska Anna Józefa Józefkowo Grudziądz. Stutthof 
Lulińska Helena Józefkowo Grudziądz. Stutthof 
Lullńska Natalia Józefkowo Grudziądz. Stutthof 
Lulińskl Czesław Józefkowo Grudziądz, Stutthof 
Lulińskl Wacław Józefkowo Grudziądz 
Lulińskl Władysław Józefkowo 
Łapklewlcz Marian Rypln 
Majewski Julian Lipno Stutthof 
Malinowski Czesław Rypln 
Małklewlcz Zdzisław Skępe Stutthof 
Mańkowskl Szczepan Żuchowo Stutthof 
Marclnkowskl Józef Józefkowo Lipno. Stutthof 
Marynowski Jan Rypln 
Marzyglińskl longin Rypln 
Michalski Józef Skępe Stutthof 
Michalski Tadeusz Skępe Stutthof 
Motylińskl Zbigniew Skępe Stutthof 
Narczewskl Lybomlr Skępe Stutthof. Mauthausen 
Nowlńskl Czesław Skrwllno 
Olszewski Czesław Żuchowo Stutthof 
Olszewski Stefan Żuchowo Stutthof 
Fankowskl Adam Rypln 
Paśnlewskl Ludwik Józefkowo Stutthof 
Pawłowski Tadeusz Głodowo k. Lipna Stutthof 
Podlińskl Szczepan Okalewo Stutthof 
Podlińskl Zacheusz Okalewo Stutthof 
Porębski Witold Osiek Stutthof 
Posadzaj (IN) Rypln Rypln I Inne 
Przybylski Franciszek Stutthof 
Pypkowskl Edmund Dulsk 
Ramlau Zygmunt Sokołowo Stutthof 
Romanowski Karnkowo Grudziądz 
Różański Stanisław Okalewo Stutthof 
Ruclńskl Jan Okalewo Stutthof 
Ruszkowski Edmund Żagno Lipno 
Ruszkowskl Jerzy Józefkowo Stutthof 
Rynkowski Izydor Stutthof 
Sadowski Józef Jastrzębie Mauthausen 
Sawlckl Józef Czarne Stutthof. Mauthausen 
Seelib (IN) zamordowana w LIgowle 
Skalski Witold Żuchowo Stutthof 
lub Chodorążek 
Sklbickl Antoni Skępe Stutthof 
Spodniewska Marla Dobrzyń n. Drwęcą Potulice 


354 


L
>>>
Nazwisko I Imię Miejscowość Miejscowość. w której 
był(a) więziony(a) 
SpodniewskI Tadeusz Dobrzyń n. Drwęcą Bydgoszcz 
Stawickl Józef Okalewo Stutthof 
Stemlckl Jan Okalewo 
Sztankowskl Wymyślin Grudziądz 
Tarnowski Roman Lipno Stutthof 
Thrkot Zygmunt Rypln 
Urbański Jan Huta Skępska Oświęcim 
Walewski Józef Skępe Stutthof 
Wiśniewski Józef Lipno Grudziądz 
Wlwatowska Irena Brodnlca okolice Bydgoszczy 
Wlwatowskl Nikodem BrodnIca " " 
Wiśniewski Józef Lipno Grudziądz 
Wodzyńskl Eugeniusz Skępe Stutthof 
Wodzyńskl MaI1an Skępe Stutthof 
Wojciechowski KazImierz Kamkowo Stutthof 
Wysocki Franciszek Rypln 
Zabłotny Jan Płonne 
Zalewski Antoni Kikół Stutthof 
Zieliński Antoni Rypln 
Żochowskl Stanisław Żochowo Stutthof 
Żvwoclńskl Stanisław Płonne 


Zał. nr 11 


INDEKS UCZESTNIKÓW I SYMPATYKÓW RUCHU OPORU 
POLEGLYCH W WALCE LUB ZAMORDOWANYCH 
W WIĘZIENIACH I OBOZACH KONCENTRACYJNYCH 


Nazwisko I imię Miejsce zamieszkania Data I miejsce śmierci 
Adamski Marian Gulczewo 21 VI 1944 Stutthof 
Badaczewska Helena Ligowo 
Becmerowicz Okalewko 28 VIII 1944 Okalewko 
Becmerowicz (3 siostry) Okalewko 28 VIII 1944 Okalewko 
Bednarski Lazy X 1944 Czumsk 
Bętkowskl Józef pow. lipnowski 27 VI 1944 Stutthof 
BIelanowskI Stanisław Lipno 22 XII 1944 lasy karnkowskle 
Blelec Helena Nowa Wieś 4 I 1945 Nowa Wieś 
Blelickl Mieczysław l XI 1944 
Bielska Stanisława Kosiory IX 1944 lasy skrwileńskie 
Błaszklewicz Kazimierz Żagno 2 IX 1944 Żagno 
Błażejewskl Antoni Śwledzlebnla 12 XI 1942 Stutthof 
Boćkowskl Jan Granaty ok. 20 I 1942 Lipno 
Borczyński MaI1an Lubki II 1945 Lębork 
Borkowski Wacław 15 XII 1944 lasy karnkowskle 
Brzozowski Osiek LIpnowski Oświęcim 
Brzóska Józefa Skępe 5 I 1945 LiJ!owo 


355
>>>
Nazwisko I Imię Miejsce zamieszkania Data i miejsce śmierci 
Brzóska Stanisław Skępe 5 l 1945 Ligowo 
Budzanowskl Jan Kslęte ok. 20 I 1942 Lipno 
Budzelewskl Kazimierz Grabal 14 VIII 1944 Grabal 
Bukowska Helena Pokrzywnik 24 XI I 1944 Ligowo 
Bukowskl Dobrzyń n. Drwęcą 1943 
Burak Feliks DobrzejewIce zginął w śledztwie 1944 
Bylińskl Andrzej Źródła 12 X 1944 
Chmielewski Bronisław DobrzejewIce zginął w śledztwie w 1944 
Ciechanowski Władysław Nowogród III 1942 Nowogród 
Cybulska Wanda Brodnlca 29 I 1945 k. Meklemburgii 
Cybulska Jadwiga Brodnlca I 1945 Brodnlca 
Cybulski Sylwester Suminek 13 l 1944 Powsino 
Cyrklaf Jadwiga Golub I 1945 lasy nak1elsle 
Czajka Władysław Lipno 1945 Stutthof 
Czajkowski Leon pow. ryplńskl 27 IV 1943 Bydgoszcz 
Czernlkow Iwan (Rosjanin) 18 I 1945 Mława 
Dąbrowski Władysław Rojewo 27 VII 1943 Bydgoszcz 
Dembiński Antoni Skępe Buchenwald 
DobrzenieckI Jan Gorzeszyn vel Żródła 19 IX 1944 Ligowo 
Dołkowskl Edward Nowa Wieś zaginął 
Drablńskl Antoni Skępe Buchenwald 
DomagaIski Czesław Okalewko 20 VIII 1944 Pokrytkl 
Doma
alskl Józef Okalewko 28VIII 1944 Okalewko 
Doma
alski Władysław Okalewko 28 VIII 1944 Okalewko 
DomagaIski Zygmunt Okalewko 28 VIII 1944 Okalewko 
Dzlerzgowskl Józef Gorzeszyn vel Zródła 19 IX 1944 Ligowo 
Falkowski Witold pow. lipnowski XII 1944 Rumunki Wólka 
Felka Władysław Kosiory VII 1944 
Figiel Józef 3 VI 1942 Bydgoszcz 
Fiodorow (Rosjanin) VI 1944 lasy okalewskle 
Frydrychowlcz Stefania Blizno 19 VII 1944 
Frymarklewlcz Leon Ławlczek 1944 Stutthof 
Frymarklewlcz Stanisława Ławlczek 17 XII 1944 lasy karnkowskie 
Gabryszewskl Saturnln pow. lipnowski 12 IX 1944 
Gaca Halina Brodnlca I 1945 lasy nakielskle 
Getka Stanisław Okalewko ok. 20 I 1942 Lipno 
Getka Stanisław vel Jan Okalewko 28 VIII 1944 Okalewko 
Golus Władysław Ugoszcz VIII 1941 Oświęcim 
Górski Stefan Okalewko 28 VIII 1944 Okalewko 
Grochowalski Leon Firany 20 X 1942 Stutthof 
Grochowalski Stanisław Firany l 1942 Stutthof 
Gryszczuk Jakub Rosjanin XII 1944 Młyńska 
Gumlńskl Józef Okalewko 20 VII 1944 Pokrytkl 
Hołodowskl Władysław Chalin 14 XII 1943 Bydgoszcz 
Iwan (Rosjanin) 16 VI 1944 Wygoda 
Jabłoński Bonifacy Zasadki 21 I 1942 Kslęte 
Jabłoński Józef Zasadki 21 I 1942 Kslęte 
Jabłoński Józef Żuchowo 2 IX 1944 Żuchowo 


356
>>>
Nazwisko I Imię Miejsce zamieszkania Data I miejsce śmierci 
Jagas Zofia Ławlczek 5 I 1945 Ligowo 
Jezlerskl Piotr Kowalki IV 1945 Mauthausen-Gusen 
Jędrzejewski Jan Żuchowo 2 IX 1944 Tuchowo 
Jędrzejewski Józef Tagno 2 IX 1944 Tagno 
Jędrz
ewskl Roman 15 XII 1944 lasy karnkowskle 
Juchnowskl Bolesław Śwledzlebnla 9 X 1944 
Kaczmarek Edward Śwledzlebnla 21 l 1942 Kslęte 
Kaczmarek Wiktor Skępe 5 I 1945 Ligowo 
Kaczorklewicz Henryk pow. ryplńskl w nlewyjaśnlonych okolicznościach 
KaczoTOwskl Henryk Lipno 143 Mauthausen 
Kajnman Sara Grabal V 1943 
Kalinowska Jadwiga Jasleń IX 1944 Ligowo 
Kalinowska Janina Tłuchowo 1944 
Kalinowska Władysława Jasleń l vel 2 I 1945 Ligowo 
Kalinowska Zofia c. Jadwigi Jasleń XI 1944 Ligowo 
Kalinowski Aleksander pow. ryplńskl 
Kalinowski Bronisław Jasleń XI 1944 Ligowo 
s. Jadwigi 
Kamiński Władysław Nad róż 1944 Mauthausen 
Karbowska Janina Brodnlca l 1945 lasy nakIeIskle 
Kaźmlerkiewicz Julianna Źródła 12 X 1944 
Kęslcka leokadia Okalewko 28 VIII 1944 Okalewko 
Kęsickl Stefan gm. Śwledzlebnla 21 VIII 1944 
Kisielewska Helena Czarne 15 XII 1944 Czarne 
Kisielewska Marianna Józefkowo k. Czarnego 12 XII 1944 Czarne 
Kisielewski Stanisław Moczadła 24 XII 1944 Ligowo 
Kllmowskl Roman Kslęte 21 I 1942 Księte 
Kllmowski Tadeusz Śwledzlebnla pol. XII 1941 Stutthof 
Knapklewlcz Cellna Lipno 1944 
Kochowlcz Henryk Makówlec 19 I 1945 Makówlec 
Kopczyńska Wanda Młyńska zmarla po powrocie z Potulic 
Kopczyński Henryk Nowa Wieś 1944 Żablkowo k. Poznania 
Kopczyński Tadeusz Urszulewo 1943 Stutthof 
Kopka Eugeniusz Okalewo 20 VIII 1944 Pokrytki 
Kopka Marian pow. ryplńskl 1943 Bydgoszcz 
Koścleleckl Stanisław pow. lipnowski 31 V 1943 Stutthof 
Kowalska Pelagia Gorzeszyn vel Źródła 19 IX 1944 Ligowo 
Kożmińskl Lucjan Żagno 12 X 1944 
Kita Graba! 19 VIII 1944 
Krackl Mieczysław SlkóTZ 1944 Mauthausen 
Krajewska (IN) Malanowo 13 IX 1944 Ligowo 
Krajewskl Aleksander Skrwllno I 1945 k. Kocewa 
Krauze Antoni Okalewko 28 VIII 1944 Okalewko 
Kryslńskl Feliks gm. Śwledzlebnla 19 VIII 1944 
Kujawska Helena Skępe 5 l 1945 Ligowo 
Kulwlckl Feliks Janowo ok. 20 I 1945 Lipno 
Kulwickl Jan Janowo 21 l 1942 Kslęte 
Kurzadkowskl Bol!dan RVDln 21 VI 1943 Bvszewo 


357
>>>
Nazwisko I Imię Miejsce zamieszkania Data I miejsce śmierci 
Lepnlckl Władysław pow. lipnowski 21 Xl 1944 Rumunki Wólka 
Lewandowska Genowefa Józefkowo 1944 
Lewandowska Janina Okalewko 1944 
Lewandowski Jan Żagno 12 X 1944 
Lewandowski Leonard Okalewko II 1945 k. Wejherowa 
Llssowska vel Llnowska Gorze szyn 19 IX 1944 Ligowo 
Usleckl (ojciec Dlonizego) (IN) Łazy X 1944 Łazy 
Llsleckl DIonizy Łazy X 1944 Łazy 
Llsleckl Jan Śwledzlebnla li 1945 Dachau 
Lulińskl Wacław Józefkowo 12 V 1943 Grudziądz 
Laszklewlcz Genowefa Janowo 28 IX 1944 lasy janowskie 
Laszklewlcz Roman Urszulowo 20 IX 1944 
Łukowski Adam Kowalki Mauthausen-Gusen 
Łydko Cecylia (Czesława) Okalewko 28 VIII 1944 Okalewko 
Łydko Wincenty Okalewko 28 VIII 1944 Okalewko 
Malanowska Bronisława Moczadła 24 Xli 1944 Ligowo 
Małachowski Wacław Grabal 29 VIII 1944 
Małkiewlcz Stanisława Lawlczek 17 X 1944 Lawlczek 
Marciniak Adam l I 1945 k. wsi Jasleń 
Maryj asik Ludwik Wierzchowiska 22 VIII 1944 Czumsk D. 
Meller Jan Okalewko XlI 1944 Młyńska 
Meller Stanisława Orabal 16 VIII 1944 
Mlerzejewskl Tadeusz Skępe 5 I 1945 Ligowo 
Miłkowskl Dominik Lawlczek 1944 Stutthof 
Motylewski Stanisław Narty VIlI 1944 Narty 
Motylińskl Zbigniew Skępe 5 X 1941 Stutthof 
Morozow Anna (Rosjanka) 7 Xl 1944 Nowa Wieś 
Mossakowskl Czesław pow. lipnowski 16 I 1944 Stutthof 
Mostek Zbigniew Tłuchowo 1944 
Nadoiski Kazimierz Kslęte 21 I 1942 Kslęte 
Nagiewlcz Władysław pow. lipnowski 12 IX 1944 
Naplórska Marla Skępe pocz. I 1945 Brodnlca 
Noskowskl Stefan Okalewo 1940 Stutthof 
Olejniczak Jan Żagno 12 X 1944 
Olszewska Janina Osówka 13 Xl 1944 Wilcze Kąty 
Olszewski Józef Osówka 13 Xl 1944 Wilcze Kąty 
Olszewski Józef Aleksandrów Kuj. 1942 Gdynia 
Oprawa Antonina (Rosjanka) 20 VIII 1944 Pokrytki 
Pallńskl Brzeszczkl Małe 1944 k. Rogowa 
Pankratz Wilhelm pow. ryplńskl 14 VI 1940 Bydgoszcz 
Paprocki Żuchowo Xli 1944 lasy karnkowskle 
Paprocki Czesław Moczadła 24 XlI 1944 Ligowo 
Paradowski Stefan Suminek 22 Xli 1944 lasy karnkowskle 
Pawłowski pow. ryplńskl Mauthausen 
Pączkowska Marla Żuchowo 1944 lasy karkowskle 
Pączkowskl Jerzy Żuchowo XlI 1944 lasy karnkowskle 
Pilarski Józef Sudragi 21 VI 1944 Stutthof 
Pilewskl Wacław Moczadła 24 XlI 1944 LI/lowo 


358
>>>
Nazwisko I Imię Miejsce zamieszkania Data I miejsce śmierci 
Piotrowski Józef Lipno 27 VI 1944 Stutthof 
Porębski Witold Osiek LIpnowski 1942 Stutthof 
Posadzaj (IN) Rypln 1944 
Pruśkiewlcz Teodor Gorzeszyn lub Żródła 19 IX 1944 Ligowo 
Przedpełski Wacław DobrzejewIce lipiec 1941 
Radzymlńskl Blizno 19 VII 1944 Blizno 
Rakoczy Józef Granaty pot. XII 1944 Stutthof 
Ruciński 
Rudowski Jan Lubki 2 11 1945 okolice Lęborka 
Rumlński Wacław pow. lipnowski 18 11 1943 Sudragi 
Rund t BrodnIca wiosna 1944 lasy janowskie 
Ruszkowski Edmund Żagno 5 V 1943 Lipno 
Ruszkowski Władysław Żagno 2 IX 1944 Żagno 
Samulewlcz Czesław Józerkowo 22 XII 1944 lasy karkowskie 
Seelib (IN) pow. lipnowski 7 XII 1944 Ligowo 
Serwach Stanisław Żagno 12 X 1944 
Skiblckl Franciszek Śwledzlebnla 10 II 1942 Stutthof 
Smulski Jan Czumsk D
 14 VIII 1944 Czumsk D. 
Sokołowski Tadeusz Blizno VIlI 1944 Blizno 
Somszarowa Zakrocz V 1943 Oświęcim 
(Somschorowa) Helena 
Spodniewski Tadeusz Dobrzyń n. D. 21 VIII 1944 Bydgoszcz 
Strzeszewski Antoni Śwledzlebnla 21 I 1942 Kslęte 
Strzeszewski Jan ŚwIedzlebnla 21 I 1942 Kslęte 
Sumeracki Boleslaw Okalewo 28 VIII 1944 lasy k. Górzna 
Sumeracki Bronlslaw Janowo 13 l 1944 lasy k. Górzna 
Sumeracki Czesław Okalewo 2 VIII 1944 O kalewo 
Sumeracki Stefan Janowo 2 VIII 1944 Okalewo 
Szymanowski Brodnlca wiosna 1944 lasy janowskie 
Szczepański Kazimierz 18 11 1944 
Szczepkowski Tadeusz Osiek LIpnowski Stutthof 
Szef1er Zygmunt Młyńska zmarl po powrocie w obozie 
w Potulicach 
Szmulewlcz Czeslaw Józerkowo 22 XII 1944 lasy karnkowskie 
Szmyciński Stefan Śwledzlebnla XI 1941 Stutthof 
Sztuczyńska Marla Żuchowo XII 1944 lasy karkowskle 
Sztuczyński Żuchowo 18 XII 1944 
Szydłowska Agnieszka Suradówek 1944 Suradówek 
Szydłowska Irena pow. lipnowski po 6 I 1945 k. Lipna 
Szymanowski Brodnlca wiosna 1944 lasy janowskie 
Szymański Stanisław Czumsk D. 10 VIII 1944 Czumsk D. 
Teodorczyk Zbigniew Makówlec I 1945 Makówlec 
Teska Aleksander Zasady l XI 1944 Zasady 
Tltow Michaił pow. lipnowski 21 VI 1944 Stutthof 
Tomaszewska Franciszka Kamkowo 1944 
Topolewska Stanisława Żagno 25 XII 1944 Ligowo 
Twarogowski Czesław Śwledzlebnla pot. XII 1941 Stutthof 
1'urowskl Jan Zdunv 


359
>>>
II 


ł 


Nazwisko I imię Miejsce zamieszkania Data I miejsce śmierci 
Urbański Jan Huta Skępe Oświęcim 
Warawacz Mieczysław Osówka 23 X 1944 Osówka 
Warltkowskl Brodnlca wiosna 1944 lasy janowskie 
Warzyńskl Stanisław Skępe 12 IX 1944 Wymyślln 
Wlerzchowski Franciszek Żagno 12 X 1944 
Wlnowskl Aleksander Huta-Obóz 5 VIII 1944 Huta Skępe 
Wiśniewski Aleksander Malbork 1943 Gdańsk 
Wiśniewski Czesław Skudzawy 20 VIII 1944 Poluytkl 
Wiśniewski Feliks 4 III 1945 Stutthof 
Wiśniewski Jan Kowalki 1944 Mauthausen 
Wiwatowska Irena Brodnlca I 1945 lasy nakielskie 
Wiwatowskl Nikodem Brodnlca l 1945 lasy nakielskie 
Wojciechowska Ligowo XlI 1944 Ligowo 
Wojciechowski Jultan Kosiory 1944 Kosiory 
Wojciechowski Stanisław Kotowy VII 1944 pow. ryplńkski 
Wojciechowski Stanisław Żuchowo 2 IX 1944 Żuchowo 
Wojtowlcz Maliszewo 1944 
Wołklewlcz Józef pow. lipnowski 12 IX 1944 
Woźniakowski Mieczysław Ug08ZCZ VIll 1941 Oświęcim 
Wójtowicz Apolonia Czarne 15 Xli 1944 Czarne 
Zabłotny Stanisław Kotowy VIII 1944 
Załęskl Jerzy pow. lipnowski 31 XlI 1943 pow. lipnowski 
Zasadowska Halina Huta Skępska 17 XlI 1944 lasy karnkowskie 
Zawadzki Piotr Żagno 12 X 1944 
Zdzlebłowskl Ignacy Czumsk Duty 14 Vlll 1944 Czumsk D. 
Zielińska Elżbieta Pokrzywnik 24 XlI 1944 Ligowo 
Zielińska Emilta Pokrzywnik 24 XlI 1944 Ligowo 
Znajmieckl Stanlslaw Szpetal Górny 21 I 1942 Kslęte 
Żołnowski Bolesław 
no 2 IX 1944 Suradowo 
Żołonowskl Stanislaw Żallno 2 IX 1944 Żamo 


. FAPAK. toczki osobowo; OKBZPNP-Bydgoszcz. sygn. Zg. rdacJo: K. C I o c h a n o w s k I. Ruch oporu; W. Ja s- 
t r z 
 b s k I. Terror! zbrodnia; J. K 
 s I c k I. z dziEjów PPR; T. K u f o I. Droga walki; 0Icrry Rockt J. P t a s ! li- 
s k I. Z mnzowtecktch pót tog
. Na p6lnoc od Warszawy; R L o w a n d o w " k!. Martyrologia: W. D r z o w I o c- 
k I. Walka ! męczmstwo mieszkańców: Słownik uczestntc2Pk walki; M. E. J o z I 0- r s k a, SlTaccn! w obozie w StuttJwJ; 
s. s u s Z y .i s k I. Rozbtcte przez Co('stapo; M. Kra J o w " k I. Słownik: Z. G O t d t. Ekstermtnaga naucZlJciRl/; 
Blnlotyn Archiwum Pomorsk!o AK (TomiI). 1993. nr 2(18). (dodatok biograficzny nr 2) 


Zał. nr 12 


MIEJSCA MARTYROLOGIl NA 'ffiRENIE ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 
W LATACH 1939-1945 


APowiat lipnowski 
CHALIN - 17 grudnia 1944 r. zabito II Polaków, w tym m.in. 3 osoby z 
Chalina i 3 ze Skaszowa. Egzekucji dokonali miejscowi 
darmi. Śmierć ponieśli: 
Bronisław i Roman Rutkowscy i Ludwik Portalski ze wsi Skaszewo, Roman Zabło- 
towicz, Feliks Lewandowski i Piotr Włodarczyk z Kolonii Chalin, Aleksander i Zofia 
Agacińscy z Łagiewnik, Feliks Nowakowski z Michałkowa, Anna Frymarkiewicz z 
Ławiczka, Halina Zasadowska z Huty SkępskieJ i Stanisław Frymarkiewicz z Obozu. 


360
>>>
AGKBZPNP. ankieta sądow grodzkich. woj. pomorskie. t. I; Hitlerowski terror. s. 35; R. 
L e wa n d o w ski. Martyrologia, s. 12. 
CZARNE - 15 grudnia 1944 r. Gestapo zamordowało 3 kobiety za rzekomą 
współpracę z ruchem partyzanckim. Była to Apolonia Wójtowicz, Helena Kisie- 
lewska z Czarnego i Marianna Kisielewska z Józefkowa k. Czamego. 
R L e w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 12: M. S ł o m s k I. op. clt.. s. 23. 
CZERNIKOWO - 4 września 1939 r. na szosie koło tej wsi samoloty niemieckie 
ostrzelały grupy uciekinierów. Od kul zginęła kobieta z trojgiem dzieci. 
- 26 lipca 1941 r. rozstrzelano tu 10 Polaków w związku z napadem na SS 
Sturmfiihrera Abla. 
- 13 paździemika 1944 zamordowani zostali Wincenty Celmer i Kamila Rutkowska. 
E. Z a r z y c k i, Eksterminacwna. s. 68; rei. B. Popko. 
DOBRZYŃ D. W1SLĄ. - 13 października 1944 r. 
andarmeria zamordowała 
10 Polaków, mieszkańców Dobrzynia n. Wisłą i Głowin, w tej liczbie 2 kobiety. 
Ofiary mordu pochowano na miejscowym cmentarzu. 
- Tutaj także 
andarmi zamordowali tępymi narzędziami rodzinę Brudnickich. 
K. L e s z c z y ń s k I. Ekstermfnruja ludności, s. 83: Przewodnik po miejscach, Warszawa 
1966. s. 81. M. S ł o m s k I. op. cit.. s. 226. błędnie podaje liczbę 6 zamordowanych 
Polaków. 
JASIEŃ - w lesie koło tej wsi w dniu l stycznia 1945 r. rozstrzelany został 
dowódca samodzielnego oddziału partyzanckiego działającego w rejonie Skępego 
od 1944 r., Adam Marciniak. W walce tej została ujęta i zamordowana Marta 
Napiórska ze Skępego. 
W. D r z e w I e c k I. Walka f martyrologia mieszkanców. s. 100-10 1. 
KARNKOWO - jesienią 1939 r., a także w marcu i kwietniu 1940 r. Niemcy 
zamordowali w lesie nieopodal wsi około 300 osób. Byli to Polacy i Żydzi więzieni 
wcześniej w więzieniu w Lipnie. W 1944 r. hitlerowcy zwłoki wykopali i spalili. 
Po wojnie prochy ekshumowano na miejscowy cmentarz. 
- W listopadzie i grudniu 1944 r. za kontakt z partyzantami, rozstrzelano tu Polaków 
pochodzących z Żuchowa, Łąkiego i Skępego. W grupie tej byli m.in. Maria Sztu- 
czyńska, Marta Pączkowska. Jerzy Pączkowski, Paprocki, Franciszka i Adam To- 
maszewscy - rozstrzelani w gnldniu. W dniu 22 grudnia zamordowano: Czesława 
Szmulewicza, lat 31 z Józefkowa, Stefana Paradowskiego. lat 27 z Suminka i 
Stanisława Bielonowskiego, lat 24 z Lipna. Wcześniej, bo 15 grudnia w Brzezinie 
Kamkowskiej rozstrzelano: Wacława Borkowskiego, lat 53, Romana Jędrzeje- 
wskiego, lat 25 ze wsi Moczadła, a 17 grudnia hitlerowcy zamordowali: stI}jeczne 
siostry - Stanisławę Frymarkiewicz, lat 22 z Ławiczka i Stefanię Frymarkiewicz, 
lat 18 z Obozu oraz Halinę Zasadowską, lat 16 z Huty Skępskiej. 
Przewodnik po miejscach, Warszawa 1966. s. 8. podaje liczbę około 200 osób: podobnie: 
Wieś polska, s. 179--181; przeczą temu ankiety OKBZPNP w Bydgoszczy: Z. D rwę c k i. 
op. cit., s. 110; L. L e w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 14: podaje. że Pączkowscy I 
Sztuczyńska pochodzili z Źuchowa. Paprocki z Osieka: (ra). Pamięci ofiar hitlerowskkJ 
agresji, Gazeta Kujawska 1984, nr 216. s. 7: w 1984 r. w 45 rocznicę wybuchu wojny 
odsłonięto w tym miejscu pomnik ku czci ofiar faszyzmu. 
K1KÓL - w 1942 r. hitlerowcy rozstrzelali na drodze wiodącej z Kikoła do 
Grodzenia mieszkańca Kikoła, Wacława Gabryszewskiego. Zwłoki zakopano na 
polu. Po wyzwoleniu prochy przeniesiono na miejscowy cmentarz. 
- w czasie wojny mieścił się tu obóz jeńców angielskich zatrudnionych na przy- 
musowych robotach przy budowie niemieckiej autostrady Berlin-Moskwa. wy- 
chodzącego z tego obozu Anglika zastrzelił Niemiec Ruppert z Janowa. Zmarłego 
pochowano na cmentarzu ewangelickim w Kikole. Po wojnie szczątki jego zabrała 
rodzina do Anglii. 
R. L e w a n d o w s k I, Martyrologia, s.8; M. S ł o m s k I. op. cit.. s. 230. 
KOZIOLEK - w latach drugiej wojny światowej zamordowano tu dwóch 
Polaków i pochowano ich na cmentarzu w Ligowie. 
M. S ł o m s k I. op. cit., s. 114 


361
>>>
l' 
'I 
I' 
l) 


LIGOWO - W dniu 13 września 1944 r. za udzielanie pomocy partyzantom 
została rozstrzelana przez Jagdkommando mieszkanka Malanowa, Krajewska, 
lat około 18. 
- W dniu 19 września 1944 r. Niemcy zamordowali pięciu rolników: Jana Do- 
brzenieckiego. lat 26, Józefa Dzierzgowskiego, lat 32, Pelagię Kowalską, lat 32, 
Lissowską vel Linowską oraz Teofila Pruśkiewicza, lat 24. Po wyzwoleniu po- 
chowani zostali na miejscowym cmentarzu. 
- w listopadzie 1944 r. za udzielenie pomocy rannemu partyzantowi i przewie- 
zienie go do szpitala w Lipnie rozstrzelano tu całą rodzinę Kalinowskich: Jadwigę 
(lat około 40) i Floriana oraz ich dzieci: Zofię (lat 20) i Bronisława. 
- 24 grudnia 1944 r. żandanneria i Jagdkommando rozstrzelało 12 Polaków z 
Osieka, Moczadeł, Boguchwały, Dobrzynia, Grabowa, Rokicia i Źródeł. Wśród 
zamordowanych byli: Stanisław Kisielewski (lat 40), Bronisława Malanowska (lat 
30), Wacław Pilewski (lat 33), Czesław Paprocki - wszyscy z Moczadeł, Helena 
Bukowska (lat 22) i EmiHa Zieltńska (lat 35) - siostry z Pokrzywnika i Józef 
Meller. Wszyscy byH podejrzani o współdziałanie z partyzantami. 
- l lub 2 stycznia 1945 r. zastrzelona przez Jagdkommando została wraz z 
rodziną Władysława Lewandowska (ur. 31 I 1905 r. w Willington w USA). 
- 5 stycznia 1945 r. Niemcy rozstrzelali za pomoc partyzantom: Józefę Brzóska 
(lat 58), Stanisławę Brzóska (lat 53). Zofię Jagas (lat 54) z Ławiczka, Wiktora 
Kaczmarka (lat 43), Helenę Kujawską (lat 57), Tadeusza Mierzejewskiego (lat 
45) oraz Józefa i Stefana Słupeckich i Henryka Ruszczaka z Tłuchowa. 
OKBZPNP-Bydgoszcz. protokół Gestapo Bydgoszcz z 7 I 1945 r.; R. L e w a n d o w s kl. 
Martyrologia, s. 10-11. 14. K. L e s z c z y ń ski. op. cit.. s. 83: pod datą 23 grudnia 
1944 r. w tej miejscowości. za stodołami dworskimi. umiejscawia drugą egzekucję 12 osób. 
w tym 6 kobiet. rozstrzelanych przez Jagdkommando. Należy sądzić, że chodzi o tę samą 
egzekucję; Natomiast Z. D rwę c k I. op. clt.. s. 112: pisze. że w październiku i listopadzie 
Niemcy rozstrzelali (na żwirowni) za współpracę z partyzantami 3 mieszkańców Kamienia 
Kotowego I l mieszkańca Gumlna; Słownik uczestniczek walki, s. 37. 172. 212. 226; W. 
D r z e w i e c k i. Walka i męczeństwo mieszkańców. s. 103. 104 
LIKIEC - w 1943 r. Niemcy rozstrzelali w miejscowym lesie 4 mieszkańców 
tej wsi. Powodem zbrodni był udział i sympatyzowanie z ruchem oporu. 
OKBZPNP-Bydgoszcz, ankieta nr 156 
LIPNO - 24 września zamordowano tu 11 Polaków z Sumina, Jarczechowa 
w odwet za akcję ewakuacji kolonistów niemieckich z Sumina. Motyw zbrodni 
podany przez Niemców brzmiał: "Na zarządzenie władz polskich w dniu 3 wrześ- 
nia 1939 r. byli pomocnikami przy ewakuacji kolonistów niemieckich". Wśród 
zamordowanych znaleźli się: Franciszek Gołębiowski i jego syn. Jan Sławkowski 
z Jarczechowa, Józef i Władysław Kacprowiczowie, Antoni, Jerzy i Zenon Maje- 
wscy, Klemens KlIziemkowski, Kazimierz Wojciechowski z Sumina i Jerzy Słom- 
kowski. 
OKBZPNP-Bydgoszcz. ankieta nr 156; B. B o jar ska. op. cit.. s. 79; S. D a t n e r. 
55 dni. s. 613; K. L e s z c z Y ń s k I. op. cit.. s. 82. 
- 10 kwietnia 1940 r. w Lipnie i okoltcy aresztowano około 150 osób, których 
zatrzymano w miejscowym Domu Ludowym, a następnie wywieziono wagonami 
towarowymi do więzienia Gestapo w Gntdziądzu. Bylt to ..ludzie szczególnie 
niebezpieczni dla ustroju niemieckiego". Aresztowano ich na wnioski i oskarżenia 
miejscowych Niemców. Po pewnym czasie wywieziono wszystkich do obozów 
koncentracyjnych w Sachsenhausen, Oranienburg i Mallthausen-Gusen. Z tej 
grupy tylko trzy osoby przetrwały nieludzkie wanmki obozów. Wśród areszto- 
wanych byli: Antoni Be1czyński (Łąkie), Zygmunt Byszewski - wydawca i redaktor 
"Gazety Lipnowskiej" (Lipno), Edmund Borkowski, naczelnik poczty Lipno, Ka- 
zimierz Brązert (Lipno), Edward Ciarkowski (Kikół), , Zygmunt Dobrecki (Lipno), 
Jan i Jerzy Kowalczykowie (Lipno), Ludwik Krojczyk (Lipno), Leon Kuberski 
(Lipno), Edmund Kupiecki (Lipno), Franciszek Lewandowski (Lipno), Michalski, 
Leon Michałkiewicz, wójt (Mazowsze). Edmund Niździński (Lipno), Wacław Ocho- 


362
>>>
I. 


I, 


Okręg północny Selbstschutzu podporzą.dkowany był Głównemu 
Urzędowi Bezpieczeństwa Rzeszy i dowodził nim oberfUhrer Ludolf von 
Alvensleben. Okręg dzielił się na 6 inspektoratów obejmują.cych 3-4 
powiaty. Powiat Rypin podlegał Inspektoratowi nr l w Brodnicy (Inspe- 
ktor l Strassburg), który obejmował ponadto Brodnicę, Nowe Miasto i 
Działdowo. Powiat Lipno wraz z powiatem Chełmno, Świecie, Toruń i 
Wą.brzeźno należał do Inspektoratu nr 2 Plutow0 14 . Na czele komórek 
powiatowych stali kierownicy powiatowi (KreisfUhrer des Selbstschutz). 
Powiaty w strukturze tej organizacji dzieliły się na obwody (bezirke), a 
te z kolei na placówki miejscowe (Orte). 
W drugiej połowie września 1939 r. z Inspektoratu w Brodnicy 
przybył do Rypina oficer SS Herman Knieffal, który został kierowni- 
kiem powiatowym Selbstschutzu w tym powiecie. Zastał on tu sytuację 
bardzo korzystną., bowiem wielu miejscowych Niemców, aktywnie dzia- 
łają.c przed wybuchem wojny w organizacjach miejszościowych, po 
zajęciu terenu przez wojska niemieckie próbowało swoich sił w od- 
działach policji pomocniczej (Hilfspolizei), powstałej tu około 15 wrześ- 
nia 1939 r. 15 . Jednocześnie na murach miast i większych wsi pojawiły 
się odezwy werbują.ce miejscowych Niemców do Selbstschutzu. Jak- 
kolwiek apele te nie nakładały żadnego przymusu, Volksdeutsche ma- 
sowo i dobrowolnie zgłaszali się do szeregów "Samoobrony". Napływ 
ochotników zwiększał się z dnia na dzień. W połowie października 
1939 r. organizacja ta grupowała na tym terenie kilkaset osób. W 
samym Rypinie, jak wynika to z dokumentów b. Głównej Komisji 
Badania Zbrodni Hitlerowskich, do organizacji tej należało ponad 50 
miejscowych Niemców 16 . Wśród kilkuset członków tej organizacji szcze- 
gólną. aktywnością., mimo pełnienia bliżej nie określonych funkcji, poza 
wspomnianym zastępcą. H. Knieffala, nauczycielem szkoły niemieckiej 
z Somsior Augustem Nikolaiem, wyróżnili się: Heinrich Schlieske, mu- 
rarz z Rypina, Albert Zismer, cieśla z Rudy Żalskiej, bracia Richard, 
Edward i Johan Rotenbergowie (poprzednio CzeIWińscy), Bendke, Rei- 


14 (bid, akta procesu Hilderbrandta. Ł II, k. 414-415 oraz sygn. RD-1059, 
rozporządzenie Hlmmlera z 9.IX.1939 r.; D. S t e y e r, op. cit., s. 55-56; T. J a s z 0- 
w s k I, C z. S o b e c k I. Niemy śwtadek. Zbrodnie hitlerowskie w tomńskim Forcie 
VII i w lesie Barbarka, Bydgoszcz 1971. s. 17; M. C Y g a ń s k I, SS w polityce 
zagranicznęj III Rzeszy w latach 1934-1939. Warszawa-Wrocław 1975. s. 132-134. 
15 AOKBZPNP-Bydgoszcz, sygn. 23+65. postanowienie w sprawie zbrodniarzy 
Selbstschutzu wRyplnle, s. 8; R. P lot r o w s k I. Oni byli w pierwszym szeregu, 
"WTK", 1976, nr 467, s. 7; M. Kra j e w s k I. Eksterminacja inteligencji Ziemi 
Dobrzyńskiąj, s. 154-157; A W I t k o w sk I, Rypin w dniach wojny polskiej, s. 336-337. 
Według niektórych relacji nazwisko Knleffal mogło być pseudonimem szefa ryplńsklego 
Selbstschutzu. W niektórych opracowaniach. m.In. J. S z III n g . Ziemia Dobrzyńska, 
s. 163 następcami Knleffala byli Zlesmer (Zlsmer) I (sbrucker. Gdy chodzi o Zlesmera, 
wydaje się to mało prawdopodobne. ponieważ był on miejscowym Niemcem. Mógł 
ewentualnie pełnić funkcję komendanta Selbstachutzu na miasto Rypin. 
16 ReI. AMuszyńskl. M.Nowak; A W I t k o w s k I. op. cit., s. 74. 


34
>>>
ciński (Lipno), Albin Olszewski (Łąkie) , Ostrowski, fryzjer z Lipna, Stanisław 
Paśniewski, szewc z Lipna, Przymański, urzędnik ukrywający się w Lipnie, Hen- 
ryk Sąkowski (Łąkie), Tadeusz Tazbir, technik drogowy z Lipna, Zygmunt Uza- 
rowicz, nauczyciel, długoletni burmistrz Lipna, Antoni Wichrowski (Lipno), Ignacy 
Witecki, rolnik z Lipna, Jan Wróblewski, zawiadowca stacji PKP Lubicz, Włady- 
sław Zaleski, rolnik z Kolankowa, Stanisław Zasowski, urzędnik z Lipna, Ale- 
ksander Jerzy Zawistowski (Lipno). W miejsce Karola Iwanejko, który ratował 
się ucieczką, aresztowano jego żonę. Wielu aresztowanych zakatowano w obozach 
już w 1940 r., np. Jana K. Góreckiego w dniu 31 grudnia w Oranienburgu, 
braci Kowalczyków w Mauthausen, Ignacego Witeckiego w dniu 28 października, 
czy też Zygmunta Uzarowicza w Oranienburgu. Z grupy tej zwolniono jedynie 
Edwarda Ciarkowskiego z Kikoła, za którym wstawił się jego ojczym - Niemiec, 
właściciel odlewni w Kikole. 
- Aresztowania w tym mieście miały miejsce także w następnych miesiącach 
1940 r. Do obozu zagłady wywieziono także Cezarego Wtteckiego, naczelnika 
OSP w Lipnie i tam poniósł on śmierć. 
- 3 listopada 1940 r. o godz. 11 przed budynkiem zarządu miejskiego Gestapo 
rozstrzelało 10 mieszkańców Lipna w odwet za rzekome pobicie esesmana Paula 
Kaunera vel Kauera. Rozstrzelano wtedy Władysława Falkawskiego, Kazimierza 
Jędrzejewskiego, Jana Kupieckiego, Władysława Maćkiewicza. Józefa Fage, Ka- 
zimierza Rajkowskiego, Józefa Szczepańskiego, Franciszka Wenderlicha, Jana 
Zawadzkiego i Zdzisława Zmysłowskiego. W rzeczywistości ów esesman, siłą 
wymógł na polskim lekarzu doktorze Kornackim, aby ten wykonał najego twarzy 
kilka powierzchownych nacięć, które następnie miały stanowić "dowód pobicia". 
Po wojnie zeznał to ksiądz Antoni Sołtysiak. Zwłoki rozstrzelanych zagrzebano 
w lasach osowskich. Egzekucja odbyła się w obecności wielu ludzi sprowadzo- 
nych przez Niemców z kościoła. 
Z. D rwę c k I. op. cit.. s. 110-114; Z. G ó ż d ż. Ziemia lipnowska, s. 5; T. K u t a. op. 
cit.. s. 96. 
- 4 listopada 1940 r. aresztowano Mariana Karczewskiego, działacza Polskiego 
Związku Zachodniego i Towarzystwa Dramatyczno-Muzycznego "Lira" w Lipnie, 
pracownika Okręgowej Mleczarni, którego zamordowano w 1942 r. w Stutthofie. 
R. L e w a n d o w s k l, Martyrologia, s. 23-27; Przewodnik po miejscach. Warszawa 
1966. s. 81; E. Z a r z y c k I. op. cit.. s. 88; R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 
6-7; Z. G ó ż d Ż. Lipno. Zarys dziejów. Lipno 1991. s. 49-50; W. J a s t r z ę b s k I. J. 
S z i II n g. Ok!lpaga, s. 115: błędnie podają. jakoby P. Kauner był burmistrzem Lipna. 
- przy ul. Mickiewicza w latach drugiej wojny światowej w byłym więzieniu 
Niemcy urządztli areszt i kaźnię. Aresztowanych Polaków rozstrzeliwano i wy- 
wożono do lasów karnkowskich, m.in. 6 maja 1943 r. zamordowano tu działacza 
AK ze Skępego, Edmunda Ruszkawskiego. 
OKBZPNP-Bydgoszcz, ankieta nr 156; M. S ł o m s k I. po. cit.. s. 224; R. L e w a n d o w- 
s k I. Martyrologia, s. 32. 
- 30 maja 1942 r. w Lipnie rozstrzelano 20 Polaków w odwet za zranienie 2 
policjantów przez więźniów uciekających z miejscowego więzienia. 
E. Z a r z y c k I. op. cit.. s. 89. 
LUBÓWlEC - 22 września 1944 r. w walce z patrolem żandarmeIii poległ 
por. Henryk Gruetzmacher, szef Wydziału Łączności komendy Okręgu AK "Po- 
morze". 
ReI. S. Suszyński; K. C I e c h a n o w s k I. Ruch opani, s. 369. 
LAGIEWNIKI - przy drodze z Chalina do Łagiewnik dn. 17 grudnia 1944 r. 
Niemcy rozstrzelali 11 Polaków z okolicznych wsi. Powodem zbrodni była zemsta 
hitlerowców za udany zamach partyzantów na hitlerowskiego kata Riegalke. 
Zwłoki ofiar zakopano na polu. Po wyzwoleniu ekshumowano je i pochowano 
na cmentarzach w Dobrzyniu, Mokowie i Sobowie. Miejsce mordu upamiętniono 
krzyżem. Ofiary zbrodni pochodziły z Chalina - 3 osoby, Skaszewa - 3, Leni 
Wielkich - 2, Czortkowa - l, Leni Małych - l, Michałkowa - l. 


363
>>>
Z. D rwę c k I. op. clt.. s. 110-114. M. S ł o m s k I. op. cit.. s. 226: wydarzenie to 
umiejscawia w Dobrzyniu n. Wisłą. Nazwisko kata hitlerowskiego podaje jako BIegałka 
LAWlCZEK - 17 października 1944 r. hitlerowcy zastrzelili Stanisławę Mał- 
kiewicz 
W. D r z e w i e c k I. Walka i męczeństwo mleszkariców. s. 104 
LĄŻYN - w listopadzie 1939 r. nie ustalony oddział niemiecki rozstrzelał tu 
9 Polaków. 
K. L e s z c z y ń s k I. op. cit.. s. 82; Z. G ó ź d Ź. Ziemia lipnowska, s. 5: jednak błędnie 
Kijankowo zamiast Kijaszkowo. 
MAKÓWlEC - 12 września 1944 r. 
darmeIia rozstrzelała 5 mieszkańców 
wsi Makówiec I Lubówiec. Po wyzwoleniu ciała pomordowanych ekshumowano I 
pochowano na cmentarzu parafialnym w Chrostkowie. Byli to: Ignacy Alaszkiewicz, 
Saturnln Gabryszewski, Władysław Nagiewicz, Leon Olkowski I Jan Wółkiewicz. 
K. L e s z c z y ń s k I. op .cit.. s. 82: A. S I kor o w s k I. PodtrzylTl!Jwanle pamięci. 
s. II; 
MALISZEWO - w 1944 r. dwie rolniczki z tej wsi Wójtowicz I jej matka 
zostały aresztowane, a następnie rozstrzelane. 
R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 14 
MAZOWSZE -_w październiku 1939 r. policja rozstrzelala tu jednego Polaka 
pochodzącego ze Swlętosławia. 
- 20 kwietnia 1942 r. hitlerowcy powiesili tu publicznie 9 Polaków pochodzących 
z Działynia, Kijaszkowa, Remblchy. Świętosławie. Trutowa I Żębowa. Do are- 
sztowania większej grupy Polaków w powiecie lipnowskim doszło wtedy w związku 
z wizytą w kwietniu 1942 r. SS--Obersturmfurera Abla w Nowogrodzie, ktory w 
okolicach Malinowa zastrzelił przypadkowo spotkanego młodzieńca, Witkowskie- 
go. Po tym morderstwie Abel porzucił przy zamordowanym pistolet, ogłaszając 
w całym powiecie. :te Witkowski usiłował go zamordować. W związku z tym 
aresztowano w okolicy około osiemdziesięciu Polaków I osadzono Ich w szkole 
w Upnie. 14 spośród aresztowanych wywieziono do Stutthofu następnie dzie- 
więciu rozstrzelano. 20 z tej grupy postanowiono powiesić. Przed straceniem 
skazańców trzymano związanych drutem kolczastym w kościele w Nowogródku. 
W czasie egzekucji w Mazowszu, przypadek sprawił, :te linki na których wieszano 
aresztowanych były tak słabe, I gdy wytrącono platformę spod nóg, trzy z nich 
zetwały się. Ocaleni zetwali się do ucieczki. Dwóch z nich zginęło jednak od kul 
hitlerowskich. Uratował się jedynie jeden Józef Przybyszewski, pochodzący z miej- 
scowości Laskowie. Wśród zamordowanych tego dnia byli: Kazimierz Bartkowiak 
vel Bratkowski, Stanisław Bojrski, Feliks Ciechanowski, Stanisław Czarnecki, Feliks 
Gronczewski, Julian Bakowski, Jerzy Sadowski, Czesław Sztemborski i Leonard 
Świderski. Zwłoki ofiar Niemcy wywieźli w nieznanym kierunku. (Obecnie na miej- 
scowym cmentarzu jest mogiła ojca I syna rozstrzelanych przez Niemców). 
BA Koblez. R.22/3360. sprawozdanie prokuratora generalnego w Gdańsku z 30 V 1942 r.; 
Z. D rwę c k I. op. cit.. s. 11-114; K. L e s z c z y ń s k I. op. cit.. s. 82; M. P o d g ó- 
r e c z n y. op. cit.. s. 354. R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 7: podaje datę 
egzekucJI 22 kwietnia: Z. G ó ź d Ź. Tragedia w Mazowszu. Gazeta LIpnowska. nr 12: 
1992. s. 3; tenże. Ziemia Lipnowska, s. 5. 
MOCZADLA - 15 grudnia 1944 r. Jagdkommando zamordowało tu Wacława 
Borkowskiego i Romana Jędrzejewskiego. Po wyzwoleniu pochowani zostali na 
cmentarzu w Skępem. 
R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 12 
MOKOWO - we wrześniu i listopadzie 1944 r. Jagdkommando rozstrzelało 
dwóch rolników z tej wsi. Po wojnie zostali oni pochowami na miejscowym 
cmentarzu. 
R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 10 
NOWA WIEŚ - 4 stycznia 1945 r. Gestapo z Grudziądza zamordowało tu 
Helenę Blelec (ur. 18 III 1895 r. w Józefkowie) za udzielanie pomocy partyzantom. 
Słownik uczestniczek walk
 s. 37 


364
>>>
NOWOGRÓD - W marcu 1942 r. zastrzelony został Władysław Ciechanowski 
za to, 1e nie zdjął czapki przed oddziałem SA. 
- 27 kwietnia 1942 r. Niemcy powiesili na oczach spędzonych siłą Polaków 10 
Polaków przywiezionych z więzienia w Grudziądzu. Zbrodni tej dokonali fun- 
kcjonariusze grudziądzkiego Gestapo. Zdolano ustalić nazwiska pięciu ofiar: 
Leon Kiliński - lat 42, rolnik z Nowej Wsi, Jan Mierzczyński, lat około 30, rolnik 
ze wsi Maliszewo, Franciszek Rumiński, lat około 40, rolnik z Nowogrodu, Bo- 
lesław Wiśniewski. lat około 40, rolnik z Paliwodzizny, Czesław Wiśniewski, lat 
około 50, robotnik z Nowogrodu. Zwłoki wywieziono do Golubia-Dobrzynia. 
AGKBZPNP. ASG. sygn 24. k. 234; ankieta GK Egzekucje-Nowogród; BA Koblenz. 22/3360. 
sprawozdanie prokuratora generalnego w Gdańsku z 30 V 1942; Wojewódzki Obywatelski 
Komitet Ochrony Pomników Walki I Męczeństwa Bydgoszcz. k. ewld. nr 4. pow. Golub- 
Dobrzyń: M. P o d gór e c z n y. op. cit.. s. 354: Przewodnik po miejscach. Warszawa 
1966. s. 78; K. L e s z c z Y ń s k I. op. cit.. s. 82; E. Z a r z y c k I. op. cit.. s. 118. 
OBÓZ - k. Narutowa - jesienią 1944 r. zaatakowany został por. Aleksnder 
Winowski wraz ze swoim oddziałem Armii Krajowej. Po zniszczeniu dokumentów, 
odebrał sobie 1ycie. 
OBROWO - w maju 1941 r. w trakcie wysiedleń ludności Obrowa, gmina 
Czernikowo u jednego z Polaków znaleziono pistolet. Został on zastrzelony na 
miejscu przez SS-UntersturmfOhrera Abla. Następnie w dniu 5 czelWca tego 
ł:oku Niemcy aresztowali w powiecie lipnowskim 46 mę1czyzn, m.in. Wiktora 
Siemiątkowskiego, szewca z Lipna. Wszystkich uwięziono w szkole w Ob rowie. 
Z tej grupy 10 osób policja niemiecka rozstrzelała m.in Szczepana Zagrab ski ego, 
działacza robotniczego z Czernikowa. Zwłoki zakopano na skraju lasu w Kolonii 
Obrowskiej. Po wojnie szczątki ekshumowano na cmentarz w Czernikowie. 
AP-Bydgoszcz, Riegerung Bromberg. sygn. 151, sprawozdanie prezydenta rejencJI kwidzyń- 
skiej z 13 XII 1941 r.; BA Koblenz R.22/3360. sprawozdanie prokuratora generalnego w 
Gdańsku z 26 VII 1941 r.; K. L e s z c z Y ń s k I. op. cit.. s. 83; R. L e w a n d o w- 
s k I. Martyrologia. s. 7. 12; J. Śląski. op. cit.. t. 3-4. s. 363. 
OSÓWKA - 18 października 1944 r. gestapowcy rozstrzelali jeńca angiel- 
skiego, który uciekł z obozu jenieckiego. 
- 23 października 1944 r. w lesie koło Osówki rozstrzelany został Polak z No- 
wogródka za ukrywanie jeńca angielskiego. Był to prawdopodobnie Mieczysław 
Warawacz. 
R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 12; J. Ślą s k I. op. cit.. t. 3-4. s. 363; Słownik 
uczestniczek walki., s. 300; Harcerki 193
1945. s. 421; J. J a n o w s k I. Harcerstwo 
Pomorza, s. 255 
POWSINO k. Ligowa - 13 września 1944 r. Jagdkommando rozstrzelało 10 
Polaków. m.in. Sylwestra Cybulskiego z Suminka. 
R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia. s. 10 
RADOMICE - 8 października 1939 r. w lesie pod Ośnlałowem Selbschutz 
rozstrzelał 23 rolników z gmin Bobrownlkl (18) i Kłokocka (5), którzy byli człon- 
kami "Strzelca", organizacji uznanej przez Niemców za równie wrogą jak Polski 
Związek Zachodni. Powodem egzekucji był udział tych Polaków w aresztowaniu 
i wysiedleniu Niemców z nakazu władz polskich w pielWszych dniach września 
1939 r. i spełnianie wówczas obowiązków Milicji Obywatelskiej. W tym dniu 
śmierć ponieśli: Józef Dąbrowiecki, Stanisław Dąbrowiecki, Zdzisław Gajewski, 
Bolesław Klonowski, Bolesław Piotrowski, Klemens Piotrowski, Wacław Zalewski, 
Wacław Kra1ewski, Leon Wołowski, Tadeusz Pipkowski, Wacław Wożnlak, Teofil 
Skalski, Czesław Kostrzewski, Bolesław Kmieć, Zdzisław Gabryjelczyk, Henryk 
Stefański, Kazimierz Deskiewicz, Antoni Hofman, Franciszek Echolt, Kazimierz 
Szmaga, Jan Cymerman I Otton Strąg. Egzekucji dokonali miejscowi Niemcy z 
wyroku sądu wojskowego: Adolf Cabel z EIżanowa, Gustaw Kunkhe z Baran, 
Robert Milke z Ostrowitego, Gustaw Mountaj lOtto Schtilman z Radomic oraz 
Kriiger, Gustaw Reynoltz, Hennan Lotys I Jakub MOlier. (Wspólna mogiła znaj- 
duje się dzisiaj u zbiegu ulic Senatorskiej i Włocławskiej w Bobrownikach). 


365
>>>
AGKBZPNP. ankieta sądów grodzkich. woj. pomorskie. t. l. 11. k. 206-239; reI. W. GabI)'- 
jelczyk; B. B o c k. op. cit.. s. 4; Hitlerowski terror; s. 34; M. S ł o m s k I. op. cit.. s. 
232; K. L e s z c z y ń s k I. op. cit.. s. 82: pod tą datą wymienia drugą egzekucję w 
Bobrownikach; Z. G ó ź d Ź. Ziemia lipnowska. s. 5 
ROZSTRZAŁY - 13 października 1944 r. Gestapo zamordowało 3 Polaków 
z Rozstrzałów lOsówki, w tym 2 kobiety. Podejrzani oni byli o udzielanie pomocy 
partyzantom. Zwłoki pochowano w Czernikowie. 
K. L e s z c z y ń s k I. op. clt.. s. 83 
RUDKI k. Radomie - 23 stycznia 1943 r. Niemcy powiesili tu Izydora 
Jaglińskiego. który w 1939 r. konwojował Niemców do Kutna. Kiedy został 
wykryty. podpalił budynki i uciekał. Postrzelony i schwytany, został stracony w 
publicznej egzekucji. 
R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia. s. 8 
SKĘPE - w okresie od września 1944 r. do stycznia 1945 r. Niemcy za- 
mordowali 29 mieszkańców Skępego i okolicznych wiosek za udział. względnie 
sympatyzowanie z ruchem oporu. 11 z nich pochodziło z gminy Czarne. Wśród 
tej liczby byli: ppor. Stanisław Warzyński, 
ołnierz AK. Stanisław Kuligowski - 
rozstrzelany 12 września 1944 r. oraz Stefan Baranowski. Mieczysław Bielicki 
(rozstrzelany l listopada 1944 r.). Po wyzwoleniu zwłoki wielu ofiar ekshumowano 
i pochowano na miejscowym cmentarzu w dziewięciu wspólnych mogiłach. 
Z. D rwę c k I. op. clt.. s. 112. R. L e w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 11; W. D r z e- 
w I e c k I. Walka i męczeństwo mieszkańców, s. 99 I n. 
SURADÓWEK - w 1944 r. Jagdkommando z Ligowa zamordowało tu za 
udzielanie pomocy partyzantom Helenę Kisielewską z Płomian k. Dobrzynia n. 
Wisłą i mieszkankę Suradówka, Agnieszkę Szydłowską. Ta ostatnia była wywia- 
dowczynią Obwodu ZWZ-AK Upno. 
AOKBZPNP-B. notatki J. Monsiorsklej; Slownik uczastniczek walki, s. 185. 393. 
ThUCHOWO - 26 października 1944 r. hitlerowcy zamordowali tu 2 miesz- 
kańców tej wsi. 
- W następnych miesiącach tego roku rozstrzelano jeszcze 8 osób z Tłu- 
chowa i okolicznych wsi m.in. 12 grudnia rozstrzelany został przez Jagdkom- 
mando Bronisław Wiśniewski. pochowany po wojnie na miejscowym cmentarzu. 
Wśród tej grupy byli także Zbigniew Mostek. uczeń lipnowskiego gimnazjum 
razem z pewnym rolnikiem z Kamienia Kotowego, którzy pracowali przy kopaniu 
okopów. Zwłoki Z. Mostka pochowano po wyzwoleniu na cmentarzu w Upnie. 
Ponadto z Tłuchowa hitlerowcy zamordowali: Janinę Kalinowską, Bronisława i 
Floriana Kalinowskich (po wojnie pochowani w Tłuchowie). 
Z. D rwę c k I. op. cit.. s. 110-114; R. L e wa n d o w s k I. Martyrologia, s. 12-14; 
Przewodnik po miejscach Warszawa 1966. s. 82. 
WILCZE KĄTY - 13 listopada 1944 r. rozstrzelano tu 2 mleszkaJ.1ców Osówki 
za udzielanie pomocy jeńcom angielskim w obozie w Nowogródku i ukrywanie 
jeńca tej narodowości. Byli to Janina (lat 27) i Józef Olszewscy (córka i ojciec). 
Zwłoki zakopano na polu. Po wyzwoleniu ekshumowano i pochowano na cmen- 
tarzu wCzarnikowie. 
K. L e s z c z y ń s k I. op. cit.. s. 83; Z. D rwę c k I. op. cit.. I M. S ł o m s k I. op. 
cit.: wydarzenie to błędnie umiejscawiają w dniu 12 września 1939 r.; Harcerki 1939-1945, 
s. 212. 421; A. M ę c l e w s kl. Neugarten 27. Waszawa 1974. s. 247; J. J a n k o w- 
ski. Harcerstwo Pomorza Gdańskiego, s. 225 
WYMYŚLIN - 12 września 1944 r. rozstrzelany tu został Stanisław Warzyński, 
lat 35 ze Skępego. inwalida wojenny z kampanii wrześniowej, organizator ruchu 
oporu w tym rejonie. 
W. D r z e w I e c k I. Walka i męczeństwo mieszkartców. s. 103 
ŻAONO - 2 września 1944 r. rozstrzelano 6 Polaków pochodzących z Żu- 
chowa - 3, Jastrzębia - 2 I Żagna - l. Zwłoki pochowano na cmentarzach w 
Karnkowie I Skępem. Wśród rozstrzelanych byli: Władysław Ruszkowski - (lat 


366
>>>
25), Stanisław Żołnowski (lat 47), Józef Jędrzejewski (lat 55) i Kazimierz Błasz- 
kiewicz (lat 25). 
- 25 grudnia rozstrzelana została Stanisława Topolewska z Żagna. 
K. L e s z c z y ń s k I. op. cit.. s. 83: Z. D rwę c k i. op. cit.. s. 114; R. L e w a n- 
d o w s k I. Martyrologia, s. 8-10; W. D r z e w I e c k I. Walka i męczeństwo mieszkarków, 
s. 103: M. S ł o m s k I. op. cit.. s. 232: błędnie podaje datę 12 września 1939 r. (I). 
pisząc Jednocześnie. że zamordowani byli "posądzeni o współpracę z partyzantami"(!). 
ŹRÓDLA - 12 października 1944 r. hitlerowcy dokonali tu publicznej egze- 
kucji kilku mieszkańców wsi. Wśród rozstrzelanych byl1: Andrzej Byl1ński (lat 
42), Lucjan Koźmlński (lat 37), Jan Lewandowski (lat 22), Jan Olejniczak (lat 
19), Stanisława Serwacka (lat 35), Franciszek Wierzchowski (lat 40), Piotr Za- 
wadzki (lat 44), Julianna Kaźmierkiewicz(lat 64). 
- 17 lub 18 października 1944 r. odbyła się podobna egzekucja, w której śmierć 
poniosło 12 osób, m.in. Kazimierz Wojnowski i Stanisław Małkiewicz z Ławiczka. 
Zamordowanych posądzono o współpracę z partyzantami (AK). Jako dodatkowy 
powód podano rzekomy fakt znęcania się Polaków nad Niemcami przed wybu- 
chem wojny. Zwłoki wrzucono do wykopanego dołu. Po wyzwoleniu pochowano 
na cmentarzu w Ligowie. 
Z. D rwę c k I. op. clt.. s. 113-114; W. D r z e w i e c k i. Walka i męczeństwo 
mieszkarków, s. 103-104; Przewodnik po miEjscach. Warszawa 1966. s. 82; K. L e s z- 
c z Y ń s k I. op. cit.. s. 83: M. S ł o m ski. op. clt.. s. 223; R. L e w a n d o w s k I. 
Martyrologia, s. 11: podaje datę 19 października; W. D r z e w I e c k I. Szlakiem miejsc 
pamięcI, s. 4; w niektórych opracowaniach wymienia się datę tej zbrodni 12 września. 
ŻUCHOWO - w dwóch miejscach tej miejscowości w 1944 r. rozstrzelano 
trzech robotników z pobl1skiego młyna, a w innym miejscu czterech okolicznych 
rolników. Naoczny świadek pierwszej zbrodni Stanisław Wołowski, mieszkający 
wówczas w pobliżu tego miejsca został sprowadzony przez Niemców do zakopania 
zwłok. Gdy ujrzał dół. w miejscu, gdzie obecnie znajduje się obelisk, stało kil- 
kunastu SS-manów kręgiem wokół le
ących trzech ludzi. Jeden z katów bag- 
netem osadzonym na karabinie dobijał ofiary. Po wykopaniu dołu kazano mu 
wrzucić zwłoki, z których przez jego palce lała się gorąca krew. Wśród zamor- 
dowanych byli: Jan Jędrzejewski, Józef Jabłoński i Stanisław Wojciechowski. 
- W ciągu 1944 r. łącznie zamordowano z tej wsi 15 osób za pomoc udzielaną 
partyzantom. W grupie tej była Pączkowska, jej syn oraz Sztuczyński. Prochy 
pomordowanych po wojnie pochowano na cmentarzu w Karnkowie. 
ReI. S. Wołowski; W. D r z e w i e c k I. Walka i męczeńslwo mieszkańców, s. 103: R. L e- 
w a n d o w s k I. Martyrologia, s. 8: W. D r z e w I e c k I. Szlakiem rni£;jsc pamięci, s. 4. 


Powiat rypiński 


CZUMSK DUŻY - w dniach 15-16 sierpnia 1944 r. Jagdkommando i 
an- 
darmeria rozstrzelała 22 osoby, w tym 3 kobiety. Rozstrzelani pochodzili z Gra- 
bala - 4, Nart - 3, Czumska Dmego - 2 oraz Blizna, Borka, Dąbkowej Parowy, 
Górek, Kosior, Urszulewa i Wólki Starej. Zamordowani podejrzani byli o udzie- 
lanie pomocy partyzantom. Zwłoki zakopano w lesie. Po wojnie ekshumowano 
12 ofiar na cmentarz w Szczutowie i 10 do Gólska. 
. AGKBZPNP. ankieta: egzekucje. groby. t. 11. woj. pomo
skie (powiat Rypin). s. 296; Biuletyn 
GKBZHwP. t. 10: 1958. s. 131-132; K. L e s z c z Y ń s k I. op. cit.. s. 79 
KSIĘTE k. Świedziebnl- 21 stycznia 1942 r. w czasie publicznej egzekucji 
rozstrzelano członków Legionu Orła Białego w liczbie 10 osób: Bonifacego Jab- 
łońskiego, Edwarda Kaczmarka, Romana Klimowskiego, Jana Kulwickiego, Ka- 
zimierza Nadolskiego, Jana Strzeszewskiego, Stanisława Znajmieckiego i Anto- 
niego Strzeszewskiego oraz rolnika ze Szczutowa o nieustalonym nazwisku. 
Zwłoki zakopano w lesie na miejscu zbrodni. Obecnie na miejscu egzekucji 


367
>>>
i 
II 


znajduje się płyta z napisem: "Miejsce uświęcone krwią 10 Polaków zamordo- 
wanych za wolność Ojczyzny w dniu 20 I 1942 r.". 
OKBZPNP. zeznania Piotra I Tadeusza Grochowalsklch oraz Stanisława 1\varogowsklego; 
Biuletyn GKBZHwP. t. 10: 1958. s. 131, 132; W. J a s t r z ę b s kl. J. S z III n g. op. 
cit.. s. 115-116; K L e s z c z y ń s k I. op. cit., s. 79; Wieś polska, t. l. s. 231; A. W I t- 
k o w s k i, Mordercy, s. 98; J. S z i II n g. Ziemia Dobrzyńska, s. 168; S. S u s z y ń s k I. 
Rozbicie przez Gestapo. s. 111-112; w niektórych opracowaniach. w tym S. B i l s k I. 
B. S c h u l t z. Szlakiem mlęjsc, s. 249. podaje się datę egzekucji na 20 stycznia 1942 r. 
LINNE - 20 sierpnia 1944 r. 
andarmeria z Sadłowa rozstrzelała 2 robot- 
ników rolnych zbiegłych z robót przymusowych; Józefa Graczyka, lat 22 i Hen- 
ryka Wróblewskiego, lat 29. Zbrodni tej dokonali Paul SchOder, Heinrich Lack- 
mann i Zismer. Mieszkańcy Linnego Jan Bryśkiewicz i Jan Czarnecki zmuszeni 
zostali do zakopania zwłok na miejscu zbrodni. 16 kwietnia 1945 r. dokonano 
ekshumacji zwłok na miejscu zbrodni i przeniesiono na cmentarz wSadłowie. 
Archiwum Sądu Rejonowego w Ryplnie. sygn. Ds. 221/67. zeznanie Henryka Kllińskiego 
z Linnego i Jana Bryśklewlcza z Dębowa; .Bluletyn GKBZHwP". t. 10:1958. s. 131-132; 
K. L e s z c z Y ń ski. op. cit. wydarzenie to umiejscawia w styczniu 1944 r. 
NADROŻ - we wrześniu 1939 r. na zboczu pagórka obok jeziora Głęboczek 

ołnierze Wehrmachtu rozstrzelali trzech braci Ławickich: Jana (ur. ok. 1919 
r.), Stanisława (ur. ok. 1922 r.) i Teodora zamieszkałych w Likcu. W 1945 r. 
prochy ekshumowano na cmentarz wRogowie. 
Z. D rwę c k I. op. cit.. s. 124; R. P lot r o w s k t. Biogramy. s. 132-133 błędnie 
podaje.że zbrodni dokonała prawdopodobnie żandarmeria z Rogowa. 
OKALEWKO - 28 sierpnia 1944 r. 
andarmeria, Gestapo i Jagdkommando 
za współpracę z Armią Ludową i PPR w ramach pacyfikacji wsi rozstrzelali 18 
osób: Władysława DomagaIskiego, pseud. "Bur
ur, "Tomasz", jego syna Zyg- 
munta, Stefana Górskiego, rodzinę Becmerowicz (ojca i trzy córki), Wincentego 
Łydkę, jego 
onę Czesławę, Leokadię Kęsicką, braci Czesława i Bolesława Su- 
merackich, Józefa Domagalskiego. Stanisława Getkę, Antoniego Krauze i dwóch 
Rosjan o nieustalonych nazwiskach. Synowie L. Kęsickiej, Jan i Stanisław byli 
aktywnymi członkami PPR i GL-AL. 
J. Kęs i c k I. Z dziejów ppR, s. 575-576; Przewodnik po miejscach, Warszawa 1980. 
wydarzenie to umiejscawia w czerwcu 1944 r.; a Słownik uczestniczek walki, s. 182. w 
dniu 2 marca 1944 r. 
OSTROWITE - 7 września 1939 r. od bomby zginęły trzy kobiety, mieszkanki 
tej wsi: Irena i Bogumiła Rzepkowskie oraz Feliksa Jagielska. 
- Tego samego dnia 
ołnierz niemiecki zastrzelił mieszkańca Ostrowi tego, Wła- 
dysława Kopaczewskiego. 
- W lipcu 1940 r. na drodze z Ostrowitego do Trąbina (w pobliżu bukowego 
lasu) Niemiec Rajmund Klukas zastrzelił Jana Śpiewakowskiego. 
ReI. J. Stankiewicz. Z. Paradowska; Z. D rwę c ki. op. cit.. s. 127-128; Przewodnik po 
miEjscach, Warszawa 1980. wydarzenie z lipca 1940 umiejscawia w 1942 r.. nie wspomi- 
nając natomiast o śmierci Kopaczewskiego. 
ROGOWO - w okresie drugiej wojny światowej zamordowano 4 mieszkanców 
tej wsi (3 z nich rozstrzelano za stodołami dworskimi, czwartego w zagajniku 
koło Glinek). 
W 1943 r. oddziały Jagdkommando rozstrzelały w Czumsku Dużym 10 miesz- 
kanców Rogowa. W zbiorowej mogile na cmentarzu w Rogowie spoczywają zwłoki 
18 mieszkańców tej gminy: Stanisława Bielska, Władysław Cejmanowski, Henryk 
Czerski, Jan Felka, Adam Kwiatkowski. Jan Konopacki. Stefania Lemańska, 
Tadeusz Malinowski. Mieczysław Matuszewski, Ludwik Matyjasik, Stanisław Mił- 
kowski, Jan Poliński, Józef Szwaczkowski, Władysław Trojanowski, Aniela Ty- 
buszewska, Julian Wojciechowski. Jan Zdziebłowski. 
ReI. Piotr Grabowski; Z. D rwę c k i. op. cit.. s. 124; Przewodnik po mil:iscach, Warszawa 
1966. s. 83 


368
>>>
.. 

 
o 


RUSINOWSKI LASEK - członkowie SS i Selbstschutzu rozstrzelali tu we 
wrześniu i październiku 1939 r. około 150 osób. Nazwiska 18 osób zdołano 
ustalić (13 z nich pochodziło z Rypina, po jednej z Brodnicy, Golubia, Osieka, 
Płonnego, Radzik Dm;ych, w tym 2 kobiety) 
- 18 października członkowie Selbstschutzu rozstrzelali tu 20 osób. Zwłoki 
zamordowanych zasypano w rowach strzeleckich. Wśród zbrodniarzy był jeden 
z braci Rottenbergów. 
AGKBZPNP. ankieta: egzekucja. groby. t. li. woj. pomorskie. pow. Rypin. s. 293 oraz akta 
procesu Forstera. t. XII. k. 3622-3625: M. C Y g a ń s k I. SS w polityce. s. 158: W. J a- 
s t r z ę b s k I. J. S z I II n g. op. cit.. s. 102; K. L e s z c z Y ń s k I. op. cit.. s. 78; 
.Bluletyn GKBZHwP. t. 10: 1958. s. 131-132. podaje tylko liczbę 22 osób zamordowanych 
w tym miejscu. 
RTPIN (boisko sportowe) - w październiku 1939 r. SS i Selbstschutz za- 
mordowało 14 osób. Nazwiska 7 zostały ustalone (3 osoby z Łączonka, 2 z 
Dobrego i po l z Radomina i Rypina). Tutaj miejscowy Niemiec Rotzal zastrzelił 
naczelnika poczty z Ryplna Leona Janickiego. Tutaj zastrzelony został także 
Stanisław Bojarski z Lisiaków k. Ostrowi tego, którego zadenuncjował Niemiec z 
Borzymina Gustaw PokranŁ. Wśród oprawców w tym miejscu zbrodni był także 
Niemiec z Przeszkody o nazwisku Hejze. 
OKBZPNP-Bydgoszcz. zeznanie B. Przybyłowskiego z 24 VI 1965; ReI. A. Bojarska. H. 
Dedońskl. K. BuchaIski; .Bluletyn GKBZHwP". t. 10:1958. s. 131-132; Jubileusz 50-lecia 
ZaJdadowęj OSP w Ostrowitem, OstrowIte 1974. s. 14; K. L e s z c z Y ń s k I. op. cit.. s. 78 
RTPIN (cmentarz żydowski) - w październiku 1939 r. rozstrzelano tam 48 
osób pochodzenia polskiego i 
dowskiego. W liczbie tej ustalono 2 nazwiska z 
Rypina i l z Trąbina. l z Golubia. 
AGKBZPNP. ankieta: egzekucja. groby. woj. pomorskie. t. II. pow. Rypin. s. 287; .Bluletyn 
GKBZHwP". t. 10: 1958. s. 131-132: ankieta GKBZHwP błędnie podaje, Iż na cmentarzu 
żydowskim zostali także zamordowani ks. B. Pędzlch z Ryplna, ks. S. Sławiński z Trąblna 
I nauczycielka T. Lapklewlcz z Ryplna 
RTPIN (ul. Warszawska 20) - w paździemiku i listopadzte 1939 r. Gestapo i 
Selbstschutz przy udziale SS dokonały masowych egzekucji ludności polskiej i 

dowskiej powiatu ryplńskiego, a także terenów sąsiednich. Zamordowano tu około 
1100 osób. Egzekucje w tym więzieniu odbywały się w piwnicach najczęściej nocą. 
Wśród ponad tysiąca ofiar był m.in. Zdzisław Szałwiński, komendant organizacji 
strzeleckiej w Półwlesku. członek PZZ. Tylko nieliczni więźniowie zostali stamtąd 
zwolnieni, a jedynie Władysławowi Czajkowskiemu udało się stamtąd zbiec. 
OKBZPNP-B. sygn. Ds.23/69. zeznanie S. Cuklermana i Cz. Wiśniewskiej. M. Budka; T. 
C Y P r I a n. Wehrmacht, s. 399; Przewodnik po miejscach Warszawa 1966. s. 89; R. 
p lot r o w s k I. Opowieść; D. St e y e r. Eksterminwja ludnoścI. s. 160. podaje liczbę 
100 osób; A. W I t k o w s k I. Mordercy, passim; M. Kra j e w s k I. Eksterminacja 
nCULczyciel1. passim. 
SKRWILNO (lasy k. miejscowości Rak) - w październiku i listopadzie 1939 
r. Selbstschutz, Gestapo i SS dokonało największej zbrodni na terenie Ziemi 
Dobrzyńskiej. Zamordowano tu ponad 1450 osób. Oprócz tego pogrzebano tu 
blisko 1100 osób zamordowanych w więzieniu w Rypinle. W okresie od 17 do 
20 października 1939 r. przywiezieni więźniowie kopali rowy. 20 października 
zakopano w nich pierwsze transporty ofiar. W drugiej połowie listopada do lasów 
sklWilel'lskich przywieziono trzema samochodami po 40-45 osób w każdym, 
mieszkańców Lubawy. Wśród skazanych były także kobiety z dziećmi. W grupie 
tej był m.in. Franciszek Tyk;arski, przedwojenny urzędnik państwowy w Lubawie. 
Kiedy Indziej przypadkowi świadkowie widzieli w samochodach jadących w kie- 
nmku lasu więźniów powiązanych do siebie linkami lub kolczastym drutem. Każ- 
dego dnia przez Skrwilno przejeMżaly 3 lub 4 samochody skazanych lub wcześniej 
zamordowanych w rypiIi.skim więzieniu. Najwięcej pojazdów jechało jednak w kie- 
runku Raku w nocy z 10 na II listopada 1939 r. W czerwcu 1944 r. Niemcy 
przywieźli do Skrwilna 15 jel'lców radzieckich, którzy odkopali, a potem palili zwłoki 


- 
» 
" 
O' 
:ł 
" 
a 
" 
;:; 

 
I 
ot 
... 


369
>>>
pomordowanych. Do prac tych zmuszno także 30-40 osobowe grupy Żydów. 
Mimo to po wojnie odnaleziono w tym miejscu jeszcze około 450 zwłok. 
OKBZPNP-Bydgoszcz. sygn. Ds.23/65. 51/64; Uczne relacje; A. W I t k o w s k I. op. cit., 
s. 125 
SOSNOWO - w latach 1939-1945 Niemcy zamordowali 12 mieszkańców 
Zasad i okolicy. Większość z nich podejrzana była o sympatyzowanie z ruchem 
oporu. Po wyzwoleniu zwłoki ekshumowano na cmentarz wRogowie. 
Z. D rwę c k I, op. cit.. s. 125 
ŚWlEDZIEBNIA - w okresie okupacji z gminy tej zginęło co najmniej 90 
osób. Wielu z nich rozstrzelano za udział w ruchu oporu. Na miejscowym cmen- 
tarzu znajduje się mogiła zbiorowa ekshumowanych 8 ofiar rozstrzelanych w 
dniu 21 stycznia 1943 r. w Księtem. 
SZAFARNIA - we wrześniu 1939 r. samoloty niemieckie ostrzelały grupę 
uciekinierów. Śmierć poniosło wtedy 12 osób. Zwłoki pochowano we wspólnej 
mogile w lasku sokołowskim. 
Przewodnik po miejscach, Warszawa 1966, s. 76; Z. D rwę c k t. op. cit.. s. 90 
SZCZUTOWO - w dniach 1
16 sierpnia 1944 r. Jagdkommando za pomoc 
partyzantom rozstrzelało 22 osoby, w tym z gminy Szczutowo - 13, 4 osoby ze 
wsi Grabal i 3 ze wsi Narty. 
AGKBZPNP. ankieta sądów grodzkich. woj. pomorskie. t. li; Cz. M a d a j c z y k. Hitlerowski 
terror wsI. s. 141. 
URSZULEWO - w październiku 1944 r. 1andarmerla rozstrzelała za współ- 
pracę z partyzantami 4 mieszkańców wsi Narty, Górki i Czumska Du1ego. 
Z. D rwę c k I. op. clt.. s. 125--126; Przewodnik po mi£jscach, Warszawa 1980. s. 513 
ZASADY - l listopada 1944 r. za udzielanie pomocy partyzantom i udział 
w konspiracyjnej PRN rozstrzelany został Aleksander Teska. Zwłoki zakopano 
na polu, a w 1945 r. ekshumowano i pochowano na cmentarzu wSadłowie. 
- W styczniu 1945 r. uciekający Niemiec zastrzelił tu Polaka. Zwłoki pochowano 
przy drodze. 
AGKBZPNP. ankieta OKBZH-Bydgoszcz: egzekucje. Zasady. pow. Rypin; OKBZPNP-Byd- 
goszcz. sygn. Ds. 24/67; Z. D rwę c k I. op. clt.. s. 126: Przewodnik po miejscach, 
Warszawa 1980. s. 515. 


Zal. nr 13 


DATI WYZWOLENIA MIAST, OSIEDLI I WSI ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 
W STICZNIU 1945 R. ORAZ MIAST PRZYLEGŁYCH DO TEGO OBSZARU 


Miejscowość Obecnie na Data Przez kogo wyzwolona 
terenie wojew. wyzwolenia 
Bądkowo włocław. 21 l 1945 l Fr. B.: 47 A. 2 KK J!:N. 
Bobrownlkl włocław. 23 l 1945 2 Fr. B.: 70 A 
Brodnica. toruńskie 22 I 1945 2 Fr. B.: 65 A. 5 AP 
Brudzeń Duży płockie 21/22 I 1945 2 Fr. B.: 70 A 
Brzeźno włocław. 23 I 1945 2 Fr. B.: 70 A 
Brzuze włocław. 23 I 1045 2 Fr. B.: 65 A 
Chrostkowo włocław. 23 I 1945 2 Fr. B.: 70 A 
Czemlkowo włocław. 24 I 1945 2 Fr. B.: 70 A 
Dobrzyń n. W. włocław. 22 l 1945 2 Fr. B.: 70 A 
Golub-Dobrzyń włocław. 22-24 l 1945 2 Fr. B.: 65 A 
Górzno toruńskie 21 I 1945 2 Fr. B.: 65 A 


370
>>>
Miejscowość Obecnie na Data Przez kogo wyzwolona 
terenie wojew. wyzwolenia 
Kikół włocław. 23 I 1945 2 Fr. B.: 70 A 
Lipno włocław. 23 I 1945 2 Fr. 8.: 70 A 
Malanowe Stare płockie 22 I 1945 2 Fr. B.: 70 A 
Mława- ciechanowskie 18/19 I 1945 2 Fr. B.: 48 A-42 KA/170 
DP /; 5 APanc-gw.-1O KPanc. 
Mochowo płockie 22 l 1945 2 Fr. B.: 70 A 
Osiek toruńskie 21/22 l 1945 2 Fr. B.: 65 A; l SK Panc. 
gw. 
RadomIn toruńskie 22 I 1945 2 Fr. B.: 65 A; ISK Panc.gw. 
Ro
owo włocław. 21 l 1945 2 Fr. B.: 65 A 
Rypałkl włocław. 22 1 1945 2 Fr. B.: 65 A 
Rypln włocław. 21 l 1945 2 Fr. B.: 65 A: l SK Panc. 
gw. 
Sierpc- płockie 20 l 1945 2 Fr. B.: 65 A 
Skępe włocław. 21/23 I 1945-- 2 Fr. B.: 70 A 
Skrwllno włocław. 21 I 1945 2 Fr. B.: 65 A 
Szafarnia toruńskie 23 1 1945 2 Fr. B.: 65 A 
Szczutowo płockie 20/21 l 1945 2 Fr. B.: 65 A 
Szpetal Górny włocław. 23 1 1945 2 Fr. B.: 70 A 
Śwledzlebnla toruńskie 21/22 1 1945 2 Fr. B.: 65 A 
TIuchowo włocław. 22 l 1945 2 Fr. B.: 70 A 
Toruń- toruńskie l II 1945 2 Fr. B.: 70 A-47 KA; l Fr. 
B. 47 A - 125 KA; 
 KK gw. 
Turza Mała płockie 22 I 1945 2 Fr. B.: 70 A 
Wąplelsk toruńskie 22/23 l 1945 2 Fr. B.: 65 A 
Wę
lersk toruńskie 231 1945 2 Fr. B.: 65 A 
Wlelgie włocławskie 22 I 1945 2 Fr. B.: 70 A 
Włoclawek- włocław. 21 I 1945 l Fr. B.: 2 A Panc gr.- 9 K 
panc. gw.; 47 A-l 25 KA l 
AWP - 3 DP 
Zbóino włocław. 22/23 1 1945 2 Fr. B.: 70 A 


Skróty: l Fr. B. - I Front Bialo",skl (od 16 XI 1944 d-:a marsz. Gleorglj :tukowI: 47 A - 47 Armln (
gen. mjr 
Franz Pterchorowlczl: :I Fr. B. - 2 Front Blalonl8k1 (od 16 XI 1944 d-:a marsz, KonstW1ty Rokossowskll: 6tI A - 65 
Armln'" (d-:a gen. pIk Pawle! BatowI: 70 A - 70 Armla-' (d-:a gen. pik. Waslllj Popowi: l SK PUle. p - I Samodzielny 
Korpu.. Pancerny gwardiO d-:a gen. mjr Michaił Panow 
. - miasta Icżqce poza granIcami historycznej Ziemi Dobr2)'i18k1ej 
.. - W. R e z m e l'. op. clt.. s. 121podąfe date 22. X. 1945 r. 
... - do Jesieni 1944 r. w składzie I Frontu Blalo",sklego 
Ż r 6 d I a: -Komunikaty Wojenne Naczelnego Dowództwa AR dotyczqce wyzwolenia terytot1um Polski wintach 1944-1945. 
w: B. D o I n t n. Wyzwolenie Polskt 1944-1945. Warozawa 1971. s. 549-552; - P. B n t o w. W marszu Iw bą/u. 
Warszawa 1963. passim; - B. D o I n t n. op. clt.. s. 472: - Wyzwolen'" miast I 9mln przf!Z Am1lę Rodzfeckq I Ludow" 
WP 1944-1945. lnfonnata; Warszawa 1977. s. 15-69; - W. R e z m e r. Ofmsywa styczniowa 1945 r. Wyzwolcn'" 
K'!1aw t ZIemi DobrztJńslcu:1w 1945 r.. (w:J W drodze do zwyclestwa. 35 lecte ZBOWID-u. pmea zbiorowa. Wlocławek 
1985. s. 70-123. . 


.
>>>
WYKAZ ZRODEŁ 
I LITERATURY
>>>
sen, Fryderyk Gramze, Henryk Gramze, Otto Bendlin, Edmund Gogolin 
oraz Ukrainiec Wasil Aleksiejew 17 . 
Doskonała znajomość środowiska ułatwiła członkom "Samoobrony" 
przeprowadzanie re
i i dokonywanie aresztowań wśród ludności polskiej. 
Członkowie rypińskiego i lipnowskiego Selbstschutzu zabierali ludzi z mie- 
szkań, przeważnie na podstawie wcześniej przygotowanych, jeszcze przed 
wybuchem wojny, list. Osoby, które znajdowały się na tych listach przed 
wojną., nawet bez decyzji komisji były rozstrzeliwane. Często także donos 
do Selbstachutzu jednego Volksdeutscha, określają.cy Polaka jako wroga 
Niemiec (deutschfreundlich) był równoznaczny z aresztowaniem, a nierzad- 
ko także karą. śmierci. Tylko w powiecie rypińskim członkowie tej organizacji 
dokonali aresztowań Polaków aż w 71 miejscowościach 18. 
Około 20 września 1939 r. za zgodą. rypińskiego landrata Georga 
Willa, Kreisfiihrer H. Knieffal, wraz z A. Nikolaiem i innymi aktywistami 
Selbstschutzu i Gestapo, zajęli budynek stanowią.cy uprzednio własność 
komisariatu polskiej policji państwowej, przy ul. Warszawskiej 20. (Miej- 
sce to z racji popełnionych tam zbrodni na ludności polskiej i żydowskiej 
tego terenu, nazwane zostało przez mieszkańców miasta i okolicy "domem 
kaźni". Nazwa ta używana jest potocznie do dnia dzisiejszego). Wkrótce 
na budynku tym wywieszono czarną. flagę SS19. Do tego gmachu w 
okresie października i listopada 1939 r. doprowadzano i przywożono 
nauczycieli, księży, zakonników, studentów i uczniów, adwokatów, chło- 
pów i robotników nie tylko z Rypina, ale także z Lipna, Brodnicy, Lubawy, 
Grudzią.dza, Wą.brzeŹlla, Mławy i okolicy2D. Tutaj, bą.dź też w lasach koło 


17 M. R e g e l, Sprawiedliwość nie dosięgła morderców z Rypina, Wili. 1961. nr 40. 
s. 1. 5 niesłusznie podaje jakoby H. schlieske był komendantem Selbstschutzu w powiecie 
ryplńsklm. Wśród aktywnych członków ryplńskiego Selbstschutzu spotkano także: 
Friedricha Gramse I jego syna Helnrlcha z Llnnego, Benke z Ryplna, GIza zBorzymIna, 
Juliusa Manna I Helnricha Rotzala z Głowińska, Friedricha Schilmanna z Ballna, Adolfa 
Trelchela z Białych Błot, Helnricha Szramowskyego, Otto Bendlina I Edwina Gogolina. 
Gustawa Nykela I Alberta Czamecklego z Zambrzycy, Brandta ze Skwllna. Edmunda 
Gogolina z Zasad. Jana Jarońskiego, Helm1cha Makela - szewca z Ryplna, Karola 
Rozentreta z Lubleszowa k. Czemikowa, Hugo Heizego. Wilhelma Rotzala, Sztilmana - 
wójta z Rogowa. Pokranta ze Stępowa, Karola Wą1a z KJepczarnl. Władysława SchiImana 
z Michałek I wielu Innych: AGKBZPNP, sygn. 44 a; AOKBZPNP-Bydgoszcz. ankiety, sygn. 
24/67. sygn. li Ds 35/64, zeznania J. Kasprzak, B. Przybyłowskl; reI. J. BuchaIski, Z. 
Piwowarski; M. Kraj e w s k I, Ekstermincu;ja inteligengt, s. 157-158; R. P lot r o w- 
s k I, Opowieść koronnego świadka, wrK. 1972, nr 5. s. 7-8; M. R e g e l, op. ciŁ A. 
W I t k o w s k I. op. cit., passim; tegoż, Rypin w dniach wojny polskiej, s. 337. 
18 AGKBZPNP, akta procesu Forstera, Ł IX, s. 2612 t n.; A. W I t k o w s k I. op. cit. 
s. 145-146. 
19 AOKBZPNP-Bydgoszcz. sygn. 23/65, postanowienie, s. 8 oraz protokół z przesłuchania 
W. Dzlęglelewskiego z 22.VI.1965 r.; M. Kra j e w s k I, Rypfńsld dom kaźni oskarża, IKP. 
1974, nr 270, s. 6. 
20 K L e s z c z Y ń s k I, Eksterminacja ludności na ziemiach polskich, wcielonych do 
Rzeszy. Iw:) Eksterminacja ludności w Polsce w czasie okupacji niemieckiej 1939--1945, 
Warszawa-Poznań 1962. s. 78: R. P i o t r o w s k t. Opowieść, s. 7-8; M. Kra j e w- 
s k I. Eksterminacja nauczycieli, s. 4. 


35
>>>
A. ŹRÓDŁA 


Rękopijmienne 


Archiwum Akt Nowych w Warszawie (AAN) 


Akta KW PZPR w Bydgoszczy: 
- Relacje i wspomnienia 
- Oświadczenia działaczy ruchu oporu 
Akta KW PZPR w Warszawie: 
- Relacje i wspomnienia 
Akta CA KC PZPR: 
- Relacje i wspomnienia 
- Teczki osobowe: 1253, 1255, 1256, 2757, 7050, 7504, 8066, 8350, 10684, 
15122 
- Armia Ludowa 
- Armia Krajowa 
- Gwardia Ludowa. raporty dowództwa GL obwodu Łódzkiego 
- KPP KO Płock 
- Niemieckie władze okupacyjne 
- Raporty Gestapo 
- Wykazy organizacji konspiracyjnych 


Archiwum Głównej Komisji Badania Zbrodni 
przeciw Narodowi Polskiemu w Warszawie (AGKBZPNP) 


Akta procesu Forstera, t. IX, XII. XIV, XV 
Akta procesu Hildebrandta, t. II 
Ankiety - egzekucje, groby. t. II, woj. pomorskie 
Ankiety sądów grodzkich, t. I. II 
Obozy pracy, woj. bydgoskie 
Relacje 
Dokumenty "Z" 


375
>>>
I 
II 
II 


Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych 
w Warszawie (A MSW) 


Zespół akt, sygn. 904/4 


Archiwum Muzeum Stutthof (AM-Stutthof) 


II 


Relacje, t. I-X! 
Teczki osobowe aresztowanych za tzw. BenderbergOsting 
Teczki osobowe aresztowanych członków "Młodego Lasu" 
Teczki osobowe aresztowanych członków POZ "Znak" I ZWZ-AK 
Zbiory nieuporządkowane 


Archiwum Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej 
w Rypinie (A MZD-Rypin) 


Korespondencje z obozów koncentracyjnych mieszkańców Ziemi Dobrzyńskiej 
Leśniewski M., Byłem tylko numerem. Wspomnienia z obozów koncentracyjnych 
1943-1945, (1979) 
Relacje i wspomnienia 
Zespół akt Inspektoratu Szkolnego z lat 1945-1950 


Archiwum Okręgowej Komisji Badania Zbrodni 
przeciw Narodowi Polskiemu w Bydgoszczy (AOKBZPNP) 


Akta śledztwa 
Ankiety z lat 1948-1975 
Kartoteki egzekucji 
Protokóły przesłuchań świadków 
Postanowienia w sprawie zbrodniarzy z Ryplna 
Relacje 
Stenogram konferencji z 26 X! 1976 wRyplnie 


Archiwum Paiistwowe w Bydgoszczy (AP-Bydgoszcz) 


Akta Gestapo Rypin 
Akta Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Bydgoszczy 
Landratsamt Bromberg 
Landratsarnt Rippln 
Riegerung Bromberg 
Sondergerlcht Bromberg 
Sondergerlcht Graudenz 
Sondergerlcht Thorn 
Staatsanwaltschaft bei dem Landerlcht Thorn 
Unwandererzentralstelle Danzig 


376
>>>
Urząd Wojewódzki Pomorski 
Zarząd Wojewódzki PCK 
Zespół akt Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego w TorunIu 


Archiwum Pai1stwowe w Gdai1sku (AP-Gdaf1sk) 


Akta prokuratora generalnego Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie 
Wy
szy Dowódca SS i Policji 


Archiwum Pai1stwowe w Łodzi (AP-Łódź) 


Akta Deutsche VolksHste 


Archiwum Paf1stwowe w Poznaniu (AP-Poznai1) 


Akta Sicherhełtstsdienst SS Posen 


Archiwum Paf1stwowe we Włocławku (AP-Włocławek) 


Akta Miasta Lipna 
Akta Starostwa Powiatowego Włocławskiego 
Dokumenty niemIeckie z powiatu lipnowskiego 


Archiwum Sądu Rejonowego w Rypinie (ASR-Rypin) 


Sąd Grodzki w Rypinie 
Wydział ksiąg wieczystych 


Archiwum Wojskowego Instytutu Historycznego (A W1H) 


Relacje i wspomnienIa 
Zespół mikrofilmów 


Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego (A ŻIH) 


Archiwum Ringelbluma 


377
>>>
Centralne Archiwum Wojskowe (CAW) 


Zespół DOK VIII 


Fundacja Archiwum Pomorskie Armii Krajowej 
w Toruniu (FAP AK) 


Teczki osobowe członków ZWZ-AK 
Relacje uczestników ruchu oporu 


Zbiory własne autora 


Arent S., Moje wspomnienia, 1980. 
Relacje: 
Arent S., Basandowski A, Bełkowski J., Błaszkiewicz S., Borczyńska W., Brzeski 
E., Brzeziński L., Belczyński H.. Burczyk R., Ciemecki H., Ciepliński 8., Cen- 
drowski S. Chrzanowski T., Cukierman S., Czajkowski J., Czakowski W., Dą- 
browski S., Dec R. , Derkowski S., DomagaIski W., Domanowska J., Drozdowski 
M., Drzewlecki T., Gabryelczyk W., Gejza B., German K., Głowiński J., Golus 
J., Grajkowska S., Grajkowski J., Grefklewicz Z., GrochowaIski P., Gumlński 
W., Gutkowski Z., Iwan A, Iwan 8., Jaroszek M., Jaworski J., Karwaszewski 
J., Kęsłcki J., Klubińska M., Kolankiewicz Cz., Kolasińkski H., Kopczyński J., 
Kornacki J., Kowalski L., Kozłowski N., Krajewska Ł., Kruszyński A, Kuczyński 
S., Kujawska G., Kulwicki J., Kułakowski J ., Kwiatkowska J., Lissowski K., 
Lulińska G.. Luliński Cz., Łapkiewicz J., Majewski P., Markowski L., Markusze- 
wski J., Mirecki Z., Murawski K., Moszyński A, Nowakowski J., Ostrowski S., 
Piotrowski R.. Popko 8., Popkowski Cz., Przybyłowski B., Przybysz M., Rakoczy 
J., Ró
ańskl S., Rumianek A., Sadowski J., Skulski S., Smolińska A, Strużyńska 
M., Strześnlewski Z ., Szulc H., Suszyński S., Sztemborska W., Szymańska G., 
śliwińska 1., Śnie
awski W., Tomczak T., Topolewska E., Trojanowski B., Urba- 
czewski S., Walewski J., Wardzyńska H., Wieczorek J., Wieczyński J., Włodawska 
A, Wojciechowska W., Załęski S ., Zawacka E., Zdrojewska U., Zglińska S., 
Zieliński A, Źentarskl J., Żołnowski A, Żołobiński L. 


Drukowane 


C a b a n I., M a ń k o w s k I Z., Związek Walki Zbrojnej i Armia Krajowa w 
Okręgu Lubelskim 1939-1944. cz. 2, Dokumenty. Lublin 1971. Dowództwo 
Główne GL i AL. Zbiór dokwnentów z lat 1942-1944. Rozkazy. instrukcje, 
regulaminy. opr. W. P o t e rań s k i, M. T u r I e j s k a, W. T u s z Y ń- 
s k i, M. W i I u s z, Warszawa 1967. 
Grabie;l; polskiego mienia na ziemiach zachodnich Rzeczypospolitej "wcielonych" 
do Rzeszy 1939-1945. Wydawnictwo źródłowe. do druku przygotował Cz. Ł u- 
c z a k, Poznań 1969. 
Historia polskiego rewoluc!l1nego ruchu robotniczego. Wybór dokumentów (1878- 
1948). opr. D. W I s z n i e w s k a, M. Wat a n o w s k a, H. W i ó r- 
k i e w I c z, Warszaw 1975. 


378
>>>
Księga poległych na polu chwały. Żołnierze Ludowego Wojska Polskiego polegli, 
zmarli z ran i zaginieni w czasie drugiej wojny światowej w latach 1943-1945, 
wstęp J. J. M a I c z e w s k I, Warszawa 1974. 
Korrumikaty wojenne Naczelnego Dowództwa Annii Radzieckiej dotyczące wy- 
zwolenia terytorium Polski w latach 1944-1945, w: B. D o I a t a, Wyzwolenie 
Polski 1944-1945, Warszawa 1971. s. 525-584. 
Kształtowanie się podstaw programowych PPR w latach 1942-1945 Warszawa 
1958. 
Okręg Pomorze Armii Krajowej w dokwnentach 1939-1945, wyd. B. C h r z a- 
n o w s k I, A. G ą s lor o w s k I, J. S z I I I n g, Toruń 1991. 
Organisationsbuch der NSDAP. Munchen 1943. 
Sytuacja społeczncrpolityczna i gospodarcza Obszaru Okręgu Korpusu Nr VIII w 
Toruniu w latach 1933-1937. Wybór źródeł. wydali P. S t a we c k I. W. 
R e z m e r, Toruń 1992. 
Wysiedlenia ludności polskiej na tzw. ziemiach wcielonych do Rzeszy (1939-1945). 
Wybór źródeł. opr. C z. Ł u c z a k, Poznań 1969. 


B. C Z A S O P I S M A 


Prasa konspiracyjna 


Gwardzista (1942-1944). 
Biuletyn Informacyjny (1941-1944). 
Głos Mazowiecki (1943-1944). 
Iskra Wolności (1942-1943). 
Walka Młodych (1943-1944). 
Trybuna Wolności (1943-1944). 


Periodyki 


Amtliches Kirchenblatt fUr dle DłOsesen Danzlg und Culm, Danzlg 1940-1944. 
Biuletyn Organizacyjny, 1943. 
Deutsche Rundschau, 1939. 
Kreisblatt des Krelses Lipno, 1939-1941. 
Thorner Frelheit, 1939-1940. 
Trybuna Pomorska, 1945. 
Verordnungsblatt das MilitArbefehlshabers, Danzlg-Westprellssen 1939. 
Ziemia Dobrzyńska, 1994. 
Ziemia Rypińska, 1975, 1994.. 


379
>>>
c. o P R A C O W A N I A 


B i b I i o g r a f i e, s p i s y, k a t a log i 


C h o J n a c k i W., Bibliografia zwartych druków konspirac!lfnych wydanych 
pod okupacją hitlerowską w latach 1939-1945, Warszawa 1970. 
C ł e s ł e I s k a K., Rejestr osób zmarłych w obozie przesiedleńczym "Szmal- 
cówka" w Toruniu 1941-1943, Rocznik Toruński 1976, s. 69-91. 
D o b r o s z y c k ł L., Centralny katalog polskiej prasy konspirac!lfnęf 
1939-1945. Warszawa 1962. 
P r z y g o ń s k I A., Prasa konspirac!lfna PPR. Zarys - katalogi - :tyciorysy, 
Warszawa 1966. 
T a r n o g r o d z k I T., T r y c R., Polskie organizacje konspirac!lfne w 
kraju w latach 1939-1945. Krótki iriformatorencyklopedyczny, cz. I, Wojskowy 
Przegląd Historyczny, 1966, nr 4, s. 250-274. 
Wykaz polegtych i zmarłych :tołnierzy Polskich Sil Zbrojnych na obczyźnie w latach 
1939-1946, Londyn 1952. 


Literatura wspomnieniowa 


, I 
II 


B a t o w P., Znad NaruJi do Wisty i Gdańska, WPH, 1971, nr l, s. 161-185. 
B o d a ł s k I M.. Nasza granda. [w:] Okręg Płocki 1942-1945. Warszawa 1974, 
s. 610-618. 
Cierń mojej młodości. Wspomnienia dzieci i młodzie:ty z przymusowych robót w 
III Rzeszy, Warszawa 1979. 
C z e p i r s ki 5., Desant. w: Okręg Płocki. s. 542-548. 
G e r fi a n K., Droga do celu, Warszawa 1979. 
G e r fi a n K.. W konspiracji. [w:] Mazowsze w walce, Warszawa 1964, s. 
193-201. 
G r a b o w s k i 5., Pójdź za mną. Redwood 1994. 
G r a b o w s k i 5., Znienawidzeni. Z p
yć polskiego księdza w niemieckich 
obozach koncentrac!lfnych, Phiładelhla 1947. 
Z pamiętnika powstańca. Aleksandra Jelinek. Gazeta Llpnowska. nr 18: 1994, s. 
4. 
K u f e I T.. Droga walki. Warszawa 1965. 
L u d w i ń s k a J. 5., Drogi i ludzie. Warszawa 1969. 
L u d w I ń s k a J. 5., Spotkania z prz!lfaciółmt. [w:] W. Gór a. 5. Ok ę- 
c k i, Walczyli o nowe Niemcy. Niemieccy antyfaszyści w mchu oporu na 
ziemiach polskich. Warszawa 1972, s. 246-252. 
M ark o w s k ł L., Z :tycia i walki leśnych, w: Okręg Płocki. s. 438-448. 
M a z u r W., Pamiętne dni. [w:] Wspomnienia :tołnierzy GL i AL. Warszawa 
1962, s. 617-630. 
M a z u r W., Z walk Brygady AL "Synowie Ziemi MazowieckięJ". [w:] Mazowsze 
w walce, Warszawa 1965, s. 227-236. 


380
>>>
M a z u r W., Z walk Brygady AL 
Synowie Ziemi Mazowieckiej". [w:1 Okręg 
Placki. Warszawa 1974, s. 432-437. 
NajtrudnięJsza lekcja. Wspomnienia nallczycieli Ziemi Bydgoskiej. oprac. B. G ł ę- 
b o w ł c z, Warszawa 1974. 
p t a s i ń s k ł J., Pod wspólnym sztandarem. lwI: w. Gór a , S. O k ę c k i, 
Walczyli o nowe Niemcy, Warszawa 1972. 
p t a s ł ń s k ł J., Z mazowieckich pól. Wspomnienia partyzanta, Warszawa 
1959, wyd. 2, Warszawa 1968. 
S t r z e ś n i e w s k ł R, Ze wspomnień dowódcy drużyny, [w:1 Okręg Placki, 
Warszawa 1974, s. 566-568. 
S t r z e ś n ł e w s k ł R, W zielonym borze. w: Okręg Płocki, Warszawa 
1974, s. 531-54ł. 
S z e f l e r S., OkupacWne wspomnienia, Warszawa 1967. 
T o P o l e w s k ł S., Żyliśmy nadzięją. 2:e Hitler przegra wojnę, w: Cierń 
mojej młodości, s. 37-45. 
Wieś polska 1939-1945. Materiały konkursowe. t. I. opr. K K e' r s t e n, T. 
S z a r o t a, Warszawa 1967. 
Wspomnienia 2:olnierzy Gwardii i Armii Ludowej. Warszawa 1958. 
Wsponmienia 2:olnierzy GL i AL, wydanie nowe poprawione ł uzupełnione, War- 
szawa 1962. 
Wspomnienie więźnia nr 22577 (Mirosława Kukowskiego z Lipna). Gazeta Lipno- 
wska. nr 4: 1990, s. l. 
W Y s o c k a A., Cichy 2:ołnierz AK. Gazeta Lipnowska, nr 8:1991. s. 4. 


Publikacje zwarte 


Armia Krą/owa na Pomorzu. Materiały sesji naukowej w Toruniu w dniach 14-15 
listopada 1992 r., pod red. E. Z a w a c k i e J i M. WoJ c i e c h o w- 
s k i e g o, Toruń 1993. 
Annia KrqJowa na Fbmorzu i jęJ powąjenne losy. W 50 rocznicę powołania 
AK. Materiały z konferencji w Bydgoszczy 26 lutego 1992 r.. pod red. W. J a- 
s t r z ę b s k i e g o, Bydgoszcz 1993. 
B a n a s i e w i c z M., Polityka naukowa i oświatowa hitlerowskich Niemiec 
na ziemiach polskich 
wcielonych
 do Rzeszy w okresie okupagi 1939-1945. 
Poznań 1980. 
B e r e n s t e i n T.. R u t k o w s ki A., Pomoc Żydom w Fblsce 1939-1945, 
Warszawa 1963. 
B i e ń k o w s k i Z., Zarys dziejów Zakładu Kształcenia Nauczycieli w 
Wymyślinie 1867-1968. Wymyślin 1970. 
B i l s k i S., Region brodnicki. Brodnica 1978. 
B i r k h o l z R, Der Kreis Strasburg, OsnabrOck 198ł. 
B o Jar s k a B., Eksterminaga inteligencji polskiej na Pomorzu Gdańskim 
(wrzesień-gnldzień 1939). Poznań 1972. 
Byli z nami. O działalności radzieckich partyzantów na ziemiach polskich. zebrali 
i opracowali W. Gór a, S. W roń s k i, Warszawa 1966. 
C i e c h a n o w s c Y KK. TqJna działalność kulturalno-oświatowa na 
Fbmorzu w latach 1939-1945. Gdańsk 1975. 
C i e c h a n o w s k i K, Armia 
Fbmorze
 1939, Warszawa 1983. 
C i e c h a n o w s k i K., Ruch oporu na Pomorzu GdaJiskim 1939-1945, 
Warszawa 1972. 


381
>>>
'I 


l! 
l' 
I 


C h a fi o t J., Z działalności Polskiej Partii Robotniczej w województwie 
bydgoskim w latach 1942-1945, Bydgoszcz 1959. 
C r a n k s h a w E., Gestapo narzędzie tyranii. Warszawa 1960. 
C Y b u l s ki A., Dzieje włocławskiej oświaty, Włocławek 1991. 
C Y g a ń s k i M., Mniejszość niemiecka w Polsce centralnej w latach 1918-1939, 
Łódź 1962. 
C Y g a ń s k i M., SS w polityce zagranicznej lU Rzeszy w latach 1934-1939, 
Warszawa-Wrocław 1975. 
C Y P r i a n T., Wehrmacht. Zbrodnia i kara, Warszawa 1971. 
C z a r n e c k i T., Z o n i k Z., Kryptonim "Dora", Warszawa 1973. 
D a t n e r S., Las sprawiedliwych, Warszawa 1968. 
D a t n e r S., 55 dni Wehrmachtu w Polsce, Warszaaw 1967. 
D a t n e r S., Tragedia w Doessel. Ucieczki z niewoli niemiecki€j 1939-1945 
- ciąg dalszy, Warszawa 1970. 
D a t n e r S., Ucieczki z niewoli niemieckiej 1939-1945, Warszawa 1966. 
D e r e s i e w i c z J., Okupacja niemiecka na ziemiach polskich włączonych 
do Rzeszy (1939-1945). Studium historyczncrgospodarcze, Poznań 1950. 
D o l a t a B., Wyzwolenie Polski 1944-1945, Warszawa 1971. 
D o l a t a B., Jur g a T.. Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939-1945. 
Wybrane rnięlsca bitew, walk i akcji zbrojnych, Warszawa 1967. 
D rwę c k i Z., Miejsca walk i męczeństwa w województwie bydgoskim 
1939-1945. Bydgoszcz 1969. 
D u n i n - W ą s o w i c z K., Obóz koncentracyjny Stutthof, Gdynia 1966. 
D u n i n - W ą s o w I c z K.. Ruch oporu w hitlerowskich obozach koncen- 
tracyjnych 1939-1945, Warszawa 1979. 
D Y fi e k B., Mazowieckie rodziny. Z dziejów walki w szeregach polski€j Partii 
Robotniczej. Warszawa 1977. 
D Y fi e k 8., Polska Partia Robotnicza w wqjewództwie warszawskim (1942- 
1948), Warszawa 1957. 
Eksterminacja ludności w Polsce w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945, opr. 
D. D a t n e r, J. G u fi k o w s k ł. K. L e s z c z Y ń s k i, Warszawa-Poznań 
1962. 
G a r a s J. B., Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej, Warszawa 1971. 
G e l b erM. N., Memorial-Bock Rypin, Tel Awiv 1962. 
G i z i ń s k i S., Historia Dobrzejewic i straży ogniowej 1894-1994. Obrowo 
1994. 
G ł ę b o w i c z B., Zarys dziejów i działalności Pomorskiego Okręgu Związku 
Nauczycielstwa Polskiego, Warszawa 1969. 
Gór a W., Z dziejów wspóldziałania partyzantów polskich i radzieckich na 
ziemiach polskich w latach hitlerowskiej okupacji, Warszawa 1958. 
Gór a W., O k ę c k i S., Niemieccy antyfaszyści w polskim ruchu oporu, 
Poznań 1966. 
Gór a W., O k ę c k i S.. Walczyli o nowe Niemcy. Niemieccy antyfaszyści 
w ruchu oporu na ziemiach polskim, Warszawa 1972. 
Gór a W., J u c h n i e w i c z M., Walczyli razem. O współdziałaniu polskich 
i radzieckich oddziałów partyzanckich w latach drugiej wojny światowęj, Lub- 
lin 1972. 
G ó ź d ź Z., Eksterminacja nauczycieli w Upnowskiem 1939-1945. Lipno 1990. 
G ó ź d ź Z., Upno. Zarys dziejów. Lipno 1991. 
G ó ź d ź Z., Ojczyźnie mojej shaylL O lipnowski€j Armii Krąjowej. Lipno 1992. 
G ó ź d ź Z., Ziemia lipnowska w okresie wojny i okupacji hitlerowski€j 1939- 
1945. Lipno 1988. 
G r z y b o w s kiM. M., M i e t z A., P a k u l s k i J., P a w l a kM., 
Osiek RypińskL Dzieje parafii i gminy, Osiek Rypiński - Toruń 1994. 
G w i a z d o w i c z K., K o b u s z e w s k i Z., K u f e l T., PPR na 
Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu 1942-1948, Warszawa 1963. 


382
>>>
Harcerki 1939-1945. pod red. M. S t r a s z e w s k ł e j. Warszawa 1973. 
H ł l l e b r a n d t B., Konspirac!l1ne organizacje młodziewwe w Polsce 
1939-1945, Warszawa 1973. 
Hitlerowski terror wsi polskiej 1939-1945. Zestawienie większych akgi represyjnych. 
opr. C z. M a d a j c z y k przy współudziale S. L e w a n d o w s k i e j, 
Warszawa 1965 
Informator o nielegalnych. antypar'tstwowych organizacjach i bandach zbrojnych 
działających w Polsce Ludowęj w latach 1945-1956. Warszawa 1964. 
J a n k o w s k i J., Harcerstwo Pomorza Gdar'tskiego i Kujaw 1911-1945. 
Tomń 1988. 
J a n o w i c z Z., Ustrój administrac!l1nych ziem polskich wcielonych do Rzeszy 
Niemieckiej 1939-1945. Poznań 1951. 
Jar z e m b o w s k ł R., Włocławski sport. Włocławek 1992. 
J a s t r z ę b s k i W.. Gdy działanie było walką. Z działalności Polskiej Partii 
Robotniczej w województwie pomorskim {bydgoskim} w latach 1942-1948. 
Bydgoszcz 1972. 
J a s t r z ę b s k i W., Hitlerowskie wysiedlenie z ziem polskich wcielonych 
do Rzeszy 1939-1945. Poznań 1968. 
J a s t r z ę b s k i W., Polityka narodowościowa w Okręgu Gdar'tsk-P11.lsy 
Zachodnie (1939-1945), Bydgoszcz 1977. 
J a s t 1- Z ę b s k i W., Potulice - hitlerowski obóz przesiedleńczy i pracy 
(1941-1945). Bydgoszcz 1967. 
J a s t 1- Z ę b s k i W., Terror i zbrodnia. Eksterminacja ludności polskiej i 
żydowskiej w rejencji bydgoskiej w latach 1939-1945. Warszawa 1974. 
J a s t r z ę b s k i W., W dalekim. obcym kraju. Deportacje Polaków z Pomorza 
do ZSRR w 1945 r.. Bydgoszcz 1990. 
J a s t r z ę b s k i W., S z i l i n g J., Okupaga hitlerowska na Pomorzu 
Gdańskim 1939-1945. Gdańsk 1979. 
J a s z o w s kiT.. Gestapo w walce z ntehem op011.l nad Wisłą i Brdą, 
Bydgoszcz 1985. 
J e d l i ń s k i W., Związek Polaków "Młody Las". Malbork 1991. 
J e d l i ń s k i W., Narcyz Kozłowski "Szary". 80 lat życia. walki i pracy. 
Malbork 1993. 
J u s z k i e w ł c z R., Mławskie Mazowsze w walce (194"3-1945), Warszawa 
1968. 
K a n i a S., Polska gwara konspirac!l1no--partyzancka czasu okupacji hitlero- 
wskiej 1939-1945. Zarys monograficzny. Zielona Góra 1976. 
K o m o 1- o W s k i K., Konspiracja pomorska 1939-1947. Leksykon. Gdańsk 
1993. 
K o z ł o w s k i C z., Związek Walki Młodych (1943-1948), Warszawa 1978. 
K o z ł o w s kiN., Nauczyciele polscy Pomorza Nadwiślwiskiego w hitlerowskich 
obozach koncentrac!l1nych w latach 1939-1945, Gdańsk 1993. 
K o z ł o w s k i N., Tajny Związek Młodzieży Wiejskiej "Młody las", Gdańsk 
1993. 
Kra j e w s k ł M.. Byli z ojczyzny mojej. Zagłada ludności żydowskiej Ziemi 
Dobrzyńskiej w latach dnlgiej wojny światowej (1939-1945). Rypin 1990. 
K 1- a j e w s k ł M., Borzewsy herbu Lubicz z Ugoszcza w Ziemi DobrzYl'tskiej, 
Rypin 1990. 
Kra j e w s k i M., Eksterminacja nauczycieli Ziemi Dobrzyńskiej (b. powiaty 
Rypin i Lipno) w latach okupagi hitlerowskiej 1939-1945. Ostrowite 1977. 
K 1- a j e w s k ł M., Kościół i klasztor Ojców Karmelitów w Oborach. Obory 
1986. 
Kra j e w s k i M., Ksiądz Czesław Ussowski, Rypin 1987. 
Kra j e w s k i M.. Materiały do bibliografii historycznej Ziemi Dobrzyńskiej, 
Włocławek 1986. 


383
>>>
II 
.! 


'I 


Kra J e w s k i M., Materiały do bibligrafli historycznej Ziemi Dobrzyńskięj, 
cz. II. Rypin 1993. 
Kra J e w s k i M., Materiały do harcerskiego słownika biogra.ficznego Kujaw 
i Ziemi Dobrzyńskiej, Włocławek 1985. 
Kra J e w s k i M., Odbudowa szkolnictwa i oświaty na terenie Ziemi Dobrzyńskięj 
(b. powiaty Rypin i Upno) w latach 1945-1948. Ostrowite 1981. 
Kra J e w s k i M., Słownik biogra.ficzny Ziemi Dobrzyńskięj (do 1945 r.), 
Lipno 1992 
Kra s u c k i S., Armia Krajowa. Okręg Pomorski, Bydgoszcz 1992. 
K u f e l T., Ludzie. fakty, refleksje, Warszawa 1961. 
K u n e r t A. K., Słownik biogra.ficzny konspiracji warszawskięj1939-1944, 
I, Warszawa 1987. 
K u t a T., Ziemia bydgoska w cieniu swastyki, Bydgoszcz 1966. 
L e w a n d o w s kaS., Polska prasa informac!l1no-polityczna 1939-1945. 
Warszawa 1982. 
L e wa n d o w s kiR, Losy żołnierzy lipnowskich w drugiej wojnie światowej. 
Wystawafotografli ze zbioru..., Lipno 1984. 
L e w a n d o w s kiR Martyrologia powiatu lipnowskiego w latach 1939-1945. 
Lipno 1984. 
Ludzie Mazowsza. wstęp B. S Y z d e k, Warszawa 1964. 
Ł u c z a k C z., Polityka ludnościowa i ekonomiczna hitlerowskich Niemiec w 
okupowanej Polsce. Poznań 1979. 
M a d a J c z Y k C z., Polityka Trzeciej Rzeszy w okupowanej Polsce. t. I, II, 
Warszawa 1970. 
M a l i n o w s k i K., Tą/na Armia Polska 
Znak
 - Konferencja Zbrojna. Zarys 
genezy. organizacji i działalności. Warszawa 1986. 
M a l i n o w s k i M., Geneza PPR, Warszawa 1972. 
M a r i a ń s k i K., PPR na Mazowszu. Kurpiach i Polasiu. Płock 1963. 
Materiały do słownika biograflcznego kobiet uczestniczek walk o niepodległość 
Polski 1939-1945. Warszawa 1978. 
M u s i o ł T., Dachau 1933-1945, Katowice 1971. 
N a z a r e w i c z R, Polacy-spadachroniarze-wywiadowcy na zapleczu frontu 
wschodniego, Warszawa 1974. 
Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich. Warszawa 1979. 
O k ę c k i S., Cudzoziemcy w polskim ruchu oporu 1939-1945. Warszawa 
1975. 
Okręg Płocki 1942-1945. Z walk PPR, G
AL. pod red. B. K o b u s z e w- 
s k i e g o, Warszawa 1974. 
P e r l i ń s k a A., Landratura Rypin. Bydgoszcz 1971. 
P i e t r z a k T., Podziemny front, Warszawa 1965. 
P i e t r z akT.. Wyzwolenie póffiocnej części województwa warszawskiego. 
PPR w walce o budowę zrębów władzy ludowej. Warszawa-Płock 1972. 
P i o t r o w s kiR, Dzieje rypińskiej szkoły średniej ogólnokształcącej w 
latach 1912-1962. Rypin 1988. 
P l e ś n i a r s k i B., Wychowanie w Gwardii i Armii Ludowej, Warszawa 
1973. 
Pod czen-vonym sztandarem. Szkice z dziejów klasowego ruchu robotniczego na 
Pomorzu Gdańskim i Kujawach 1871-1948. pod red. W. Łuk a s z e w i- 
c z a, Bydgoszcz 1968. 
p o d 
 ó r e c z n y M., Albert Forster-gauleiter i oskarżony, Gdańsk 1977. 
p o d l e w s k i S., Wierni Bogu i Ojczyźnie. Duchowieństwo katolickie w walce 
o niepodległość Polski w drugiej wojnie światowej, Warszawa 1971. 
Podziemny front nad Odrą, opr. zbiorowe, Warszawa 1970. 
Polska Partia Robotnicza na Ziemi Dobrzyńskiej w latach 1942-1948. pod red. 
M. Kra J e w s k i e g o. Rypin 1987. 


I I 


,! 


L 


384
>>>
Skrwilna, lub Lasku Rusinowskim w pobliŻu Rypina byli oni mordowani 
przede wszystkim przez aktywistów Selbstschutzu. 
Selbstschutz, utworzony z miejscowych Niemców, ponosi główną. 
odpowiedzialność za zbrodnie popełnione na terenie Ziemi Dobrzyńskiej. 
O tym jak "zaszczytnym" wśród miejscowych Niemców było należenie do 
tej organizacji, świadczy fakt, że jej członkowie stanowili trzon rezeIWi- 
stów powołanych do służby bezpieczeństwa w punkcie zbiorczym w obozie 
Stutthof. Tam bowiem przybyły liczne grupy członków Selbstschutzu z 
powiatów rypińskiego i lipnowskieg0 21 . 
Istotnym elementem hitlerowskiej władzy okupacyjnej był aparat 
policyjny. Już w październiku 1939 r. grupy policji bezpieczeństwa prze- 
kształcono w stałe urzędy policji państwowej. Swoją. działalność usta- 
bilizowały także inne organy policyjne. W ten sposób w całym okręgu, 
w tym również na terenie Ziemi Dobrzyńskiej, rozpoczął pracę szeroko 
rozgałęziony aparat policyjny na wzór Trzeciej Rzeszy. Na mocy zarzą.- 
dzenia szefa Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w Berlinie 
z 29 października 1939 r. powołano urzędy policji państwowej w Gdań- 
sku, Bydgoszczy i Grudziądzu. Ten ostatni rozciągnął niebawem swoje 
wpływy na teren całej rejencji kwidzyńskiej, w skład której wchodził 
teren Ziemi Dobrzyńskiej. Grudziądzka placówka posiadała swoje eks- 
pozytury w Kwidzynie i Rypinie. . 
Wspólnie z Selbstschutzem od 20 września 1939 r. w budynku 
polskiej policji państwowej przy ulicy Warszawskiej 20 w Rypinie podjęła 
urzędowanie placówka terenowa Gestapo (Aussendienstalle). Począ.tkowo 
komendantem rypińskiej placówki był Schulz. Po nim stanowisko to 
przejął Kriminalkommissar i SS-Unterstunnfiihrer, Heinrich Niebuhr 
przybyły ze Schwerina. Następcą. Niebuhra od października 1941 r. (lub 
1943 r.) został Krimina1kommissar i SS-Hauptstunnfiihrer, Kay22. 
W początkach lutego 1940 r. rypińskie Gestapo przeniosło się do bu- 
dynku przy Placu Sienkiewicza 4 (wtedy Ado1fHitler-Platz 4). Areszt Gestapo 
mieścił się natomiast przy ulicy Kościelnej. Placówkę podzielono na cztery 
działy. Kierownikiem wydziału wywiadowczego został Bruno Stielau. Wśród 
pracowników placówki występowali ponadto: Erich Schumm, Gustav Stob- 
le, Franz Schonfeld, Fritz Krakel, Paul Pa1mer (poprzednie nazwisko Pal- 
mowski), Alex Schwolow, Gerhard Schulz, Siegmund Kriiger (tłumacz, po- 
chodził z Lipna), Fryderyk Kohl. Feliks Gorlicki vel Goślicki, Franz vel 
Eugeniusz Krupiński i obsługują.ca telegraf Niemka Wolf 3 . 


21 M. G II ń s k I. Stuttl1Dj, obozem pracy wycl1DwawczeJ od 1 XI 1941 do 7 I 1942, 
Stutthof. Zeszyty Muzeum. 1977. z. 2, 206. 
22 AP-Bydgoszcz. Regierung Bromberg. sygn. 151; W. J a s t r z ę b s k I. J. S z I- 
I I n g. op. cit.. s. 66-67; T. J a s z o w s k I. Gestapo w walce z ruchem opom nad Wisłą 
(Brdą. Bydgoszcz 1985, s. 66. 
23 AOKBZPNP-Bydgoszcz. sygn. 23/65, postanowienie. s. 9-10; A. W I t k o w sk I. op. 
clt.. s. 23. W ryplńsklej delegaturze pracowało przeciętnie 13 osób: komisarz I jego zastępca, 
ośmiu wywiadowców Niemka Wolf(obsługująca telegraf) oraz tłumacz I personel obsługowy. 
Kierowcami byli Bronisław Modzelewski I Konrad Kurtz. 


36
>>>
Polacy z Pomorza Gdańskiego w ZSRR. Internowani. jeńcy wojenni i więźniowie 
obozów pracy przymusowej oraz ich losy w latach 1939-1945. Stan badań i 
postulaty badawcze, Gdańsk 1991. 
Polskie Siły ZbrqJne w drugiąl wojnie światowęj, t. 1-3. Londyn 1950-1956. 
Ponwrze w walce z niemczyzną 1921-1946. praca zbiorowa. Bydgoszcz 1946. 
p o s P i e s z a l s ki K. M., Sprawa 58000 Volksdeutschów. Sprostowanie 
hitlerowskich oszczerstw w sprawie strat niemieckiej mniejszości w Polsce w 
ostatnich miesiącach przed wybuchem wojny i w toku kampanii wrześniowej, 
wyd. 2, Poznań 1981. 
P o t o c ki 5., Położenie mniąlszości niemieckiąl w Polsce 1918-1939, Gdańsk 
1969. 
PPR na Mazowszu, Kwpiach i Podlasiu 1942-1948, praca zbiorowa, Płock 1962. 
Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa. Lata wojny 1939- 
1945. Warszawa 1966, wyd. 3 - Warszawa 1980 . 
P r z y b Y s z K., KonspiracWny ruch ludowy na Mazowszu 1939-1945, 
Warszawa 1977. 
P t a s i ń s k l J., Na północ od Warszawy. Szkice z dziejów nlChu oporu 
1939-1945, Warszawa 1984. 
P t a s i ń s k i J., W 20-tą rocznicę powstania Polskiąl Partii Robotniczej. Gdańsk 
1962. 
Publicystyka konspiracyjna PPR 1942-1945. Wybór artykulów. opr. M. M a l i- 
n o w s k i, J. P a w ł o w i c z. A. P r z y g o ń s k i, W. W i l u s z, 
(wstęp A. Przygoński), Warszawa 1964. 
Ręjestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na 
ziemiach polskich w latach 1939-1945. Województwo toruńskie, Warszawa 
1983. 
Reichsgau Danzig-Westpreussen. Das Land d Stadte u. Burgen am Weichmel- 
strom. Danzig 1941. 
Rypin. A imię ich godnym będzie. pod red. M. Kra j e w s k i e g o, Rypin 
1991. 
Rypin. Szkice z dziejów miasta. pod red. M. Kra j e w s k i e g o, Rypin 1994. 
5 i e d l e c k i J., Losy Polaków w ZSRR w latach 1939-1986. Gdańsk 1990. 
Skępe. "Cudowna Skępska Maryjo Nasza". Katalog wystawy, opr. K. P a w ł o w- 
s k a, Włocławek 1991. 
5 ł a w o li i r s kiL. (Ptasiński J.), Niektóre aspekty ideowo--polityczne nlChu 
oporu na Ponwrzu Gdańskim Gdańsk 1962. 
Słownik biograficzny konspiracji ponwrskiąl1939-1947, cz. l, pod red. H. M a- 
c i e j e w s k l e j - M a r c i n k o w s k i e j i E. Z a w a c k i e j, 
Toruń 1994. 
Słownik biograficzny Ponwrza Nadwiślańskiego. pod red. 5. G i e r s z e w- 
s k i e g o, t. l :A-F, Gdańsk 1992. 
stutthof - hitlerowski obóz koncentracyjny, Warszawa 1988. 
5 o b c z a k K., Kierunek Bałtyk. Wyzwolenie polskich ziem północnych 1944- 
1945. Warszawa 1978. 
5 o b c z a k K., Operacja mazowiecko--mazurska 1944-1945, Warszawa 1967. 
5 P e c j a l s kiR, Głodowo. Materiały do lTID1lografii wsi. z. l, Włocławek 
1993. 
5 t a c h e w i c z P., "Parasol". Dzieje oddziału do zadań specjalnych Kierow- 
nictwa Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej, Warszawa 1981. 
5 t e y e r D., Eksterminacja ludności polskiej na Pomorzu Gdańskim w latach 
1939-1945. Gdynia 1967. 
5 u l e w s kiW., Polacy nad Odrą i Bałtykiem w walce z Trzecią Rzeszą 
(1939-1945). Warszawa 1975. 
Sympozjwn "Hitlerowskie sądownictwo, więziennictwo i obozy w Okręgu Rzeszy 
Gda1'isk-Prosy Zachodnie 1939-1945". 5ztutowo 1976. 


385 


.
>>>
'! 
IM 
III 
! 


,I 
I 
Ij 


Sympozjum poświęcone ofensywie zimowo-wiosennej Armii Radzieckiej i Wąjska 
Polskiego w 1945 roku, Warszawa 1965. 
Synowie Ziemi Mazowieckiej, praca zbiorowa, Warszawa 1959. 
5 Y z d e k B., Lewicowy ruch oporu na Mazowszu i Podlasiu w latach drugięl 
wojny światowej. Warszawa 1967. 
5 Y z d e k B.. Powstanie PPR na Mazowszu i Podlasiu. Warszawa 1963. 
Szkice brodnickie. praca zbiorowa pod red 5. B i l s k i e g o , Brodnica- Tomń 
1988. 
Szkice Rypińskie. Materiały z sesji popularno-na11kowej zorganizowanej z okazji 
90o-Lecia Rypina w dniu 27 listopada 1965 r. Bydgoszcz 1967. 
Ślą s k i J., Polska walcząca. t. 1-6, Warszawa 1986. 
Tenjest z ojczyzny rTU:?Jej. Polscy z pomocą Żydom 1939-1945, opr. W. B a r- 
t o s z e w ski. Z. L e w i n ó w n a, Kraków 1969. 
T e rej J. J.. Na rozstajach dróg. Ze studiów nad obliczem i modelem Armii 
Krajowej, Wrocław 1978. 
T o b i a s z J., Bojowe współdziałanie partyzantów polskich i radzieckich na 
ziemiach polskich w latach 1939-1945. Warszawa 1970. 
T o b i a s z J., Na tyłach wroga. Obywatele radzieccy w ruchu oporu na 
ziemiach polskich 1939-1945, Warszawa 1972. 
T r e i c h e l A., Geschichte des Deutschtums von Rippin und Umgegend. Thorn 
1942. 
T Y c J. L., Rzymskokatolkka parafia św. Trójcy w Rypillie w latach niewoli 
narodowej (1793-1918), Rypin-Brunswick 1991. 
Walka. Kronika walki Gwardii Ludowej i Armii Ludowej. Materiały zebrali i opr. 
T. M a z u r, J. T o fi a s z e w s k i, Warszawa 1963. 
Walka podzienma na Pomorzu w latach 1939-1945. W 50 rocznicę powstania 
służby Zwycięstwu PolskL Materiały sesji w Tonmiu 27-28 IX 1989 r.. pod 
red. J. 5 z i 1 i n g a, Tomń 1990. 
Was z k i e w i c z Z.. Żydzi Dobrzynia i Goluhia. Opowieść o świecie nie 
istniejącym, Golub-Dobrzyń- Tomń 1993 . 
W i e c z o rek M., Armia Ludowa. Powstanie i orgW1izacja 1944-1945, 
Warszawa 1979. 
W i t k o w s k i A., Mordercy z Selbstschutzu. Warszawa 1986. 
W n u k J., Dzieci polskie oskanają. Lublin 1975. 
Woj c i e c h o w s k a J., Przestępcy hitlerowscy przed sądem Specjalnym 
Karnym w Toruniu (1945-1946), Tomń 1965. 
Województwo wfocławskie. Monografia regionalna. praca zbiorowa. Włocławek 1982. 
Woź n i a k M., Więźniowie więzienia politycznego poznańskiego Gestapo w 
latach 1943-1945. Warszawa-Poznań 1985. 
W roń s ki 5., Z w o 1 a k o w a H.. Polacy-Żydzi 1939-1945. Warszawa 1975. 
W Y c e c h Cz.. Z dzię/ów tajnę} oświaty w latach okupacji 1939-1944. Warszawa 
1964. 
Z działalności PPR i ZWM w województwie pomorskim (bydgoskim) w latach 
1942-1948. praca zbiorowa. Toruń 1962. 
Z dziejów ruchu robotniczego na Klgawach Wschodnich i Ziemi Dobrzyńskiej, 
praca zbiorowa pod red. Z. Was z k i e w i c z, Włocławek 1982. 
Z dziejów Ziemi Dobrzyńskięl. praca zbiorowa, Tomń 1966. 
Z a r z y c k i R., EksterT1).inacWna i dyskryminacWna działalność sądów Okręgu 
Gdm'tsk-Prusy Zachodnie w latach 1939-1945. Bydgoszcz 1981. 
Z a w a c k a E., Szkice z dziejów Wojskowej służby Kobiet, Toruń 1992. 
Zbowidowcy. Tradycje i zadania. Warszawa 1969. 
Zginęli UJ. walce. Sylwetki bojowników AL i GL. Warszawa 1957. 
Życie religijne w Polsce pod okup agą hitlerowską. pod red. Z. Z i e 1 i ń s k i e g o, 
Warszawa 1982. 
Studia z dzięjów Ziemi Dobrzyńskiej xv-xx wiek. pod red. M. Woj c i e c h 0- 
w s k i e g o, Warszawa-Toruń-Poznań 1987. 


386
>>>
A r t y k u I y, s t u d i a, s z k i c e 


Andrzejewski M., Stosunek władz hitlerowskich do ludności zamieszkującej teren 
tzw. prowingi Gdańsk-Prusy Zachodnie. Stutthof. Zeszyty Muzeum. z. 4: 1981. 
s. 175-186. 
B a t o r S., Łuk a s z e w i c z R., VIII Korpus Pomorski. Pomorze, 1962, 
nr 13, s. l, 3. 
B i l s k i S., S c h u e t z B.. Szlakiem miejsc pamięci regionu brodnickiego, 
Iw]: Szkice brodnickie, praca zbiorowa pod red. S. B i l s k i e g o, 
Brodnica-Toruń 1988, s. 233-265. 
B o c k B., Wspomnienia z września, Biuletyn Przewodnicki, nr 4:1979. s. 2-4. 
B o jar s k a B., Selbstschutz w Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie. Biuletyn 
GKBZHwP, t. 29:1979, s. 137-170. 
B u d z a n o w s k a E., Polegli pod Monte Cassino. Kronika Rypińska, nr 
46: 1994, s. 5-8. 
C e n t k o w s k a H., "Młody Las". Za Wolność i Lud, 1974, nr 26, s. 12-13. 
C h a m o t J., Działalność PPR w województwie pomorskim (bydgoskim) w 
latach 1942-1945, w: Z dzialalności PPR i ZWM w województwie pomorskim 
(bydgoskim) w latach 1942-1948, Toruń 1962, s. 27-54. 
C h a m o t J., Historia kruJią pisana. Pierwsi bojownicy. - Rypińscy partyzanci. 
- Podziemny komitet działa, Pomorze, 1959, nr 7. 9, 12. 
C h ł ą d B.. Działalność PPR, GL-AL w powiatach rypińskim i lipnowskim. Iw]: 
Okręg Płocki 1942-1945. Warszawa 1974, s. 291-303. 
C h o j n i c k i T., Zacni obywatele Lipna i okolic. Tadeusz Bonowicz. Gazeta 
Lipnowska, nr 15:1993, s. s. 5. 
C h o j n i c k i T., G ó ź d ź Z., Józef Chodkowski (1904-1940). Gazeta 
Lipnowska, nr 10:1992, s. 5. 
C h o j n i c k i T., G ó ź d ź Z., Stanislaw Bartczak (1924-1988). Gazeta 
Lipnowska, nr 10: 1992, s. 5 
C h r z a n o w s k i B., Eksterminaga Polaków w świetle wydawnictw podziemnych 
(1939-1945). Ziemie wcielone do Rzeszy. Wili, 191. nr l. s. 8-9. 
C h r z a n o w s k i 8., Zarys struktury organizac!Jjnej SZP-ZWZ-AK na Pomorzu 
Gdańskim w świetle wydawnictwa, Armia Krajowa w dokumentach. Stutthof. 
Zeszyty Muzeum, 1977, z. 2, s. 103-125. 
C h r z a n o w s k i 8., G ą s i o r o w s k i A., Wywiad Związku Walki 
Zbrojnej - Armii Krajowęj na Pomorzu, cz. I (1940-1943). cz. II (1943-1945), 
Stutthof. Zeszyty Muzeum, z. 6:1985, s. 5-40, z. 7:1987, s. 5-32. 
C i e c h a n o w s k a K., C i e c h a n o w s k i K., Zasięg i efekty tąjnego 
nauczania na Pomorzu. Pomerania, 1973, nr 2 , s. 28-35. 
C i e c h a n o w s k i K., Cechy charakterystyczne ruchu oporu na Pomorzu 
Gdańskim w latach drugiej woj11!d światowęj. Gdańskie Zeszyty Humanisty- 
czne, 1970-1972, nr 20, s. III-120. 
C i e c h a n o w s k i K., Kartki z archiwum pomorskiego w latach 1939-1945. 
Dokumenty niemieckie, Pomerania, 1972, nr 3, s. 54-63. 
C i e c h a n o w s k i K., Konspirac!Jjna prasa polska na Pomorzu Gdw1skim 
w latach 1939-1945. Zapiski Historyczne, t. 36:1971, z. 4, s. 93-116. 
C i e c h a n o w s k i K., Materialy do historii ruchu oporu na Pomorzu Gdwlskim 
w latach drugięj wojny światowej w zasobach Archiwum Muzeum Stutthof w 
Sztutowie, Stutthof. Zeszyty Muzeum, 1981. s. 4, s. 17-41. 
C i e c h a n o w s k i K., Militarne aspekty pomorskiego ruchu oporu w latach 
drugięj wojny światowej, Stutthof. Zeszyty Muzeum, 1976, z. l, s. 91-125. 
C i e c h a n o w s k i K., Na marginesie badań nad ruchem oporu na Pomorzu 
Gdwlskim w latach 1939-1945. Zapiski Historyczne, t. 28:1963, z. 3. s. 
465-479. 


387
>>>
Ir 


C I e c h a n o w s k i K., Nie VIII Korpus Pomorski a Polska Armia Powstania, 
Pomorze, 1962, nr 15, s. 2. 
C I e c h a n o w s k I K., O Polskę wolną i sprawiedliwą, wrK, 1969, nr 50, 
s.3-4. 
C i e c h a n o w s k I K.. Obóz w Potulicach. Pomerania, 1980, nr 11-12, s. 
31-34. 
C I e c h a n o w s k I K., Pomorskie "białe plamy", Fakty, 1989, nr 36. 
C i e c h a n o w s k I K.. Ruch oporu na Pomorzu Gdańskim w latach 1939-1945, 
Komunikaty Muzeum Stutthof. lipiec-wrzesień 1970, s. 1-81. 
C i e c h a n o w s k I K., Tajne nauczanie na Pomorzu Gdańskim podczas 
okupacji. Litery, 1971. nr 6, s. 1&-19. 
C I e ś l a k L., Kto pamięta? (o śmierci anonimowego żołnierza z Lipnowskiego 
pod Wagańcem we wrześniu 1939 r.). Gazeta Lipnowska, nr 12:1992, s. 4. 
C z a r n e c k a J., D Y m e k B.. Konspirac!line rady narodowe na Mazowszu 
w okresie od stycznia 1944 r. do stycznia 1945 r ., Rocznik Mazowiecki, t. 
3:1970, s. 359--421. 
C z u ł a J., O powstaniu ZWM na Mazowszu, Trybuna Mazowiecka, 1962, nr 
66. 
D a t n e r S., Niemiecki aparat wojskowy do walki z ruchem oporu w okresie 
drugiej wojny światowęj, Biuletyn GKBZHwP, t. 9: 1959, s. 5--70. 
D o b r o s z y c k i L., Polskie czasopiśmiennictwo konspiracyjne w okresie 
okupacji hitlerowskięj, Zeszyty Prasoznawcze, t . 2: 1961. nr 1-2. 
D r z e w i e c k I W., Szlakiem miejsc pamięci narodowej w okolicach Skępego. 
Gazeta Lipnowska. nr 8: 1991. s. 4. 
O r z e w I e c kiW.. Walka i męczeństwo mieszkańców gminy Skępe w latach 
wojny 1939-1945. Ziemia Dobrzyńska. t. l: 1988, s. 89-105. 
O r z e w I e c k I W., Walka i męczeństwo nauczycieli b. powiatu lipnowskiego 
w latach 1939-1945, w: 80 lat ZNP w województwie włocławskim. Włocławek 
1985 (druk 1987), s. 88--89. 
D Y m e k B., Dzięje PPR w Okręgu Płockim (1942-1945), [w:] Okręg Płocki 
1942-1945. Warszawa 1974, s. 15--50. 
D Y m e k B., Konspirac!line rady narodowe w Okręgu Płockim. [w:] Okręg 
Płocki 1942-1945, Warszawa 1974, s. 201-215. 
O Y m e k B., Narodziny PPR na Mazowszu i Podlasiu, Trybuna Mazowiecka, 
1967. nr 12, s. 3. 
D Y m e k 8., K o b u s z e w s k I B., Zarys historii i organizacji Polskiej 
Partii Robotniczej i Armii Ludowej na Mazowszu i Podlasiu w latach 1944-1945, 
Rocznik Mazowiecki, t. 4: 1972, s. 65--91. 
G a r a s J. B., Oddziały Gwardii i Annii Ludowęj w Obwodzie Uxizktm. 
Rodowody. zarys organizacji i działań. WPH, 1962, nr l, s. 193-227. 
Gehenna powiatu lipnowskiego w czasie okupacji. Trybuna Pomorska, 1945, nr 
I. 
G o lon M., Żołnierze Pomorskiego Okręgu Armii Krajowej deportowani przez 
NKWD do ZSRR w 1945 r.. [w:] Armia Krajowa na Pomorzu, pod red. E. 
Z a w a c k i ej. M. Woj c i e c h o w s k I e g o, Toruń 1993, s. 169-191. 
G ó ź d ź Z., Kazimierz KeI/er (1924-194,4). podporucznik. żołnierz Powstania 
Warszawskiego. ps. "Kazik". "Zawisza". "Malinowski". Gazeta Lipnowska, nr 
17:1994, s. 4. 
G ó ź d ź Z., Klemens Kaczorowski 1907-1989, Gazeta Lipnowska, nr 12:1992, 
1.4. 
G ó ź d ź Z., Lipnowska AK, Gazeta Pomorska, 1992, nr 42, 43. 
G ó ź d ź Z., Lipnowianie w Powstaniu Warszawskim. Gazeta Lipnowska, nr 
18:1994, s. 4. 
G ó ź d ź Z., 50 lat Września. Gazeta Lipnowska, nr 2:1989, s. I. 
G ó ź d ź Z., W rocznicę wyzwolenia Lipna, Gazeta Pomorska, 1986. nr 18, s. 6. 
G ó ź d ź Z.. Wincenty Winnicki 1885-1940. Gazeta Lipnowska, nr 12:1992, s. 4. 


388
>>>
G ó ź d ź Z., Zacni obywatele Lipna i okolic. \¥. \¥. Wencel. "Cichy". A. Wencel. 
"Jastrząb", Gazeta Lipnowska, nr 18:1994, s. 4. 
G ó ź d ź Z., "Zawisza" i inni, Ziemia Dobrzyńska, 1994, nr 5, s. 8. 
H i l l e b r a n d t 8., Działalność ZWM w okręgach podwarszawskich w latach 
hitlerowskiej okupagi. Pokolenia, 1971. nr 3, s. 27-39. 
H i 11 e b r a n d t B., Wkład Związku Walki Młodych W walkę z okupantem. 
WPH, 1971. nr 4, s. 3-33. 
J a b ł c z y ń s k a U., Lulińscy, Biuletyn Fundacji ..Archiwum Pomorskie 
Armii Krajowej", 1992, nr 2, s. 4-6. 
J a g o d z i ń s k i J., Na pamięć ojców. Ziemia Dobrzyńska, 1994, nr 4, s. 
9--10. 
J a n o c h a J., Bój nad Drwęcą. Gazeta Pomorska, 1976, nr 23, s. 8. 
J a n o w i c z Z., Ustrój poligi na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy 
Niemieckiej 1939-1945, Przegląd Zachodni, 1950 , nr 11-12, s. 519--546. 
J a s i ń s k i W., Zakon Kamilianów w Upnie. Gazeta Lipnowska, nr 8:1990, 
s. 3. 
J a s t r z ę b s k i W., Deportacje w 1945 r. Lista ofiar i zaginionych, Dziennik 
Wieczorny, 1989, n-ry 147-200. 
J a s t r z ę b s k i W., Młodzież polska w walce z okupantem hitlerowskim 
na terenie Kujaw i Pomorza Gdańskiego w latach 1939-1945. w: Szkice z 
dziejów ruchu młodzieżowego w województwie pomorskim {bydgoskim} w la- 
tach 1920-1981, pod red. W. J a s t r z ę b s k i e g o, Bydgoszcz 1987, s. 
36--50. 
J a s t r z ę b s k i W., OkupacWna działalność Armii Krajowej na Pomorzu w 
świetle zeznańjęJ członków składWlych przed powQ/ennymi organami ścigania, 
w: Annia Krą/owa na Pomorzu. pod red. E. Z a w a c k i eJ, M. WoJ c 
i e- c h o w s k i e g o, Toruń 1993, s. 211-217. 
J a s t r z ę b s k i W., Z problematyki niemieckięj listy narodowej w Okręgu 
Gdańsk-Prusy Zachodnie w latach 1941-1945, Zeszyty Naukowe UMK. Nauki 
hurnanistyczno--społeczne, z. 15. Historia I, 1965, s. 25--52. 
J a s z o w s k i T., Konspiratorzy z Włocławka, WTK, 1977, nr 21. 
J a s z o w s k i T., Młodzi konspiratorzy z Włocławka. Za Wolność i Lud, 1980, 
n 28. 
J a s z o w s kiT., Polska Armia PowstWlia w dokumentach bydgoskiego 
Gestapo. Rocznik Torwiski, t. 18:1988, s. 75-110. 
J e s i o n e k A., Z działalności PPR. G
AL w powiecie rypińskim Pzysięga 
leśnych żołnierzy. Gazeta Pomorska, 1959, nr 36, s. 3. 
J e z i e r s kaM. E., Straceni w obozie StuttJwj. Stutthof. Zeszyty Muzeum, 
1987, nr 7, s. 79--202. 
J u s z k i e w i c z R., Bohaterstwo i tragedia oddziału kpt. Czemikowa, 
Trybuna Mazowiecka, 1963, nr 15. 
J u s z k i e w i c z R., Oddziały partyzanckie i wywiadowcze na pograniczu 
północnego Mazowsza i Prus Wschodnich. Komunikaty Mazursko--Warmińskie, 
1973, nr 3, s. 213-254. 
K a c a ł a H., Bój w Pokrytkach. Żołnierz Wolności, 1969, nr 195, s. 4-5. 
K a p ł a n 8., Z rewolucWnych tradygi Rypina i powiatu rypil'1.skiego, Iw:) 
Szkice Rypińskie, Bydgoszcz 1967, s. 127-179. 
Kęs i c k i J., Z dziejów PPR w Rypińskiem. Iw:) Okręg Plocki 1942-1945. 
Warszawa 1974, s. 573-578. 
Kęs i c k i J., Uzupełnienia i sprostowania do artykułu Nikołąja Prokopiuka, 
WPH, 1970, nr 3, s. 451. 
K i e s i e l e w s k i Z., PartyzWlckim szlakiem. Iw:) Okręg Plocki 1942-1945. 
Warszawa 1974, s. 502-513. 
K o b u s z e w s k i B., Gwardia Ludowa i Armia Ludowa w walce z transportem 
kolejowym okupanta na tzw. ziemiach włączonych w okresie maj 1942 - 
styczeń 1945. WPH, 1972, nr 1. s. 129--172. 


389
>>>
1'1 
I 
tl 
I 


ol 


K O b u s z e w s k i B.. Kronika PPR. GL i AL w Okręgu Płockim, [w:) Okręg 
Płocki, Warszawa 1974, s. 679-690. 
K o b u s z e w s k i B., O niektórych zagadnieniach organizacyjncr-bojowych 
GL i AL na terenach "ziem włączonych", [w:) Sesja naukowa poświęcona 
wqjnie wyzwoleńczej narodu polskiego 1939-1945. Warszawa 1961, s. 350- 
364. 
K o b u s z e w s k I B., Sabotaż i dywersja na terenie dystryktu warszawskiego 
w świetle dokumentów okupanta. Maj 1942 - wrzesień 1944, WPH, 1973, nr 
2, s. 52-97. 
K o b u s z e w s k I B., Zarys działalności organizacyjncr-bojowej GL-AL, [w:) 
Okręg Płocki 1942-1945, Warszawa 1974, s. 51-83. 
K o m o r o w s k i K, Wkład PPR w tworzenie jej ramion zbrojnych GL i AL, 
[w:) Polska Partia Robotnicza na Ziemi Dobrzyńskiej w latach 1942-1948, 
Rypin 1987, s. 12-34. 
K o wal s k i M., Rypiilskie spotkania, Gazeta Pomorska, 1974, nr 171, s. 
5. 
K o z ł o w s k i N., Tajna oświata wśród Polaków na przymusowych robotach 
w latach drugiej wojny światowęj 1939-1945, Przegląd Historyczncr-Oświa- 
towy, 1976, nr 2. s. 219-228. 
Kra j e w s k i M., Dobrze zasłużeni dla Rypina i okolic. Bonifacy Łukowski, 
Kronika Rypińska. 1992, nr 10, s. 8. 
Kra J e w s k i M., Dobrze zasłużeni dla Rypina i okolic. Jan Rudowski, 
Kronika Rypińska, 1991, nr 2, s. 5. 
Kra j e w s k I M., Dobrze zasłużeni dla Rypina Stanisław Sierakowski, 
Kronika Rypińska, 1992, nr 5, s. 7. 
Kra j e w s k i M., Duchowni Pomorza Gdańskiego (1939-1945), Kierunki, 
1978, nr 20. s. 5. 
Kra j e w s k i M., Eksterminacja duchowieństwa dekanatu rypińskiego w 
latach drugiej wojny światowej 1939-1945, Miesięcznik Pasterski Płocki, 
1977, nr 4, s. 157-162. 
Kra j e w s k i M., Eksterminacja duchowieństwa katolickiego Ziemi Dobrzyńskiąj 
w latach okupacji hitlerowskiej (1939-1945), Studia Płockie, t. 8:1980 (druk 
- 1982). s. 123-152. 
Kra j e w s kiM., Eksterminacja duchowieństwa katolickiego Ziemi Dobrzyńskięj 
w latach okupacji hitlerowskiej (1939-1945). [w:) Kościół Katolicki na 
ziemiach Polski w czasie 11 wojny światowej. t. 8: Materiały i Studia, pod red. 
F. S t o p n i a k a, z. 4, Warszawa 1979, s. 119-150. 
Kra j e w s k i M., Eksterminacja inteligencji Ziemi DobrzyńskiEd w latach 
okupacji hitlerowskiej, [w): Eksterminacja ludnośdpolskiej w okresie okupacji 
hitlerowskiej. Wyniki badań ośrodków terenowych, Warszawa 1979, s. 153- 
209. 
Kra J e w s k i M., Fragment zbrodni. Kierunki, 1978, nr 38, s. l, 5. 
Kra J e w s k i M., Eksterminacja ludności tydowskiej Ziemi Dobrzyńskiej w 
latach drugiej wojny światowej (1939-1945), Biuletyn Żydowskiego Instytutu 
Historycznego w Polsce, 1987, nr 1. s. 55-70. 
Kra J e w s k i M., Harcerskiemu prawu wierni, WfK, 1978, nr 46, s. 6-7. 
Kra J e w s k i M., Konspiracyjne harcerstwo na Kł.yawach, Echo Papiernika 
i Meblarza, 1978, nr 22, s. 6. 
Kra j e w s k i M., Lewicowy ruch oporu na Kujawach Wschodnich i Ziemi 
Dobrzyńskiąj w okresie drugięj wqJny światowej (1939-1945), [w:) Walka z 
okupantem hitlerowskim na Ktyawach i Ziemi Dobrzyńskiej, pr. zbiorowa, 
Włocławek 1985, s. 10-59. 
Kra j e w s k i M., Lewicowy ruch oporu na Kł.yawach i Ziemi Dobrzyńskiej, 
Wojskowy Przegląd Historyczny, 1987, nr 2, s. 22-39. 
Kra J e w s kiM., Materiały do słownika biograficznego Ziemi Dobrzyńskiej. 
Bene merentes, Ziemia Dobrzyńska, t. 1:1989, s. 131-154. 


li 


I 
l 
l 


390
>>>
Kra j e w s k i M., Nauczyciele polegli i zamordowani z byłego powiatu 
lipnowskiego i rypińskiego, [w:) Ekstenninacja nauczycieli województwa 
włocławskiego w latach okupacji hitlerowskiej, Włocławek 1985, s. 15--25. 
Kra j e w s kiM., Okupacja w Ziemi Dobrzyńskiej. Martyrologia duchowieństwa 
katolickiego (1939--1945), Gość Niedzielny, 1977, nr 36, s. 4-5. 
Kra j e w s k i M., Polska Partia Robotnicza na Ziemi Dobrzyńskiąj w latach 
okupacji hitlerowski.ęJ (1942-1945). [w:) PPR na Ziemi Dobrzyńskiej w latach 
1942-1948. Rypin 1987, s. 35--79. 
Kra j e w s kiM., Rypin na Ue kształtowania się przynależności administracwnęj 
Ziemi Dobrzyński.ęJ. [w): Rypin. Szkice z dzięjów miasta. pod red. M. K r a- 
j e w s k i e g o, Rypin 1994, s. 361-377. 
Kra j e w s k i M., Rypińska konspiraąl}na rada narodowa, IKP, 1974, nr 
169, s. 6. 
Kra j e w s k i M.. Sabotaż kolejowy w dzielnicy R-j, Żołnierz Wolności, 1975, 
nr 96, s. 4. 
Kra j e w s k i M., Spontaniczny i zorganizowany ruch oporu w latach 
1939--1945 w Rypinie i okolicy. Zarys dziejów. [w:) Rypin. Szkice z dziejów 
miasta. pod red. M. Kra j e w s k i e g o, Rypin 1994, s. 341-360. 
Kra j e w s k i M.. Szare Szeregi we Włocławku, Harcerstwo, 1980, nr 5, s. 
28-30. 
Kra j e w s k I M., W 45 rocznicę zbrodniczych wydarzeń. Polityczne oczyszczanie 
gnmtu, Kujawy, 1984, nr 36, s. 3. 
Kra j e w s k i M., W rocznicę Września. Selbstschutz - znaczy zbrodnia!, 
Gazeta Pomorska, 1986, nr 203, s. 7. 
Kra j e w s k i M.. Walka i martyrologia nauczycieli Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej 
w latach drugi.ęJ wojny światowęj (1939--1945). [w:) 80 lat ZNP w wąJewó- 
dztwie włocławskim. Włocławek 1985 (druk 1987), s. 42-66. 
Kra j e w s k i M., WąJenne losy Karmelu Oborskiego. Miesięcznik Pasterski 
Płocki, 1982, nr 8, s. 292-299. 
K 1- a j e w s k i M., Wrzesień 19391: na Ziemi DobrzYliskiej, Gazeta Pomorska, 
1984, nr 207 i 208. 
Kraj e w s k I M.. Z nieznanych kart martyrologii Kościoła (Obory), Przewodnik 
Katolicki, 1985, nr 9, s. 4-5. 
Kra j e w s k I M., S u s z Y ń s k I S., Działalność POZ 
Znak
 i ZWZ-AK 
na Ziemi Dobrzyńskiej w latach 1.939--1945 . Przegląd Historyczny, 1980, z. 
4. s. 773-791. 
Kra s s o w s k I R., Ludzie Armii Krajowej. Gazeta Lipnowska, nr 20:1994, 
s.4. 
K u f e I T., Wkład Gwardii i Annii Ludowej w dorobek Ludowego Wojska 
Polskiego. WPH. 1973. nr 4. s. 60-74. 
L e s z c z Y ń s k i K., Eksterminacja ludności na ziemiach polskich wcielonych 
do Rzeszy, [w]: Eksterminacja ludności w Polsce w czasie okupacji niemieckiej 
1939--1945. Warszawa-Poznań 1962, s. 50--145. 
L e ś n i k E., Działania wyzwoleńcze Armii Radzieckiej i Ludowego WąJska 
Polskiego na terenie regionu toruńskiego w 1945 r., Zeszyty Popularno-Na- 
ukowe Wyższej Oficerskiej Szkoły Wojsk Rakietowych i Artylerii w Toruniu. 
1978, nr 19, s. 13-25. 
L i P I ń s k I J., Z akr z e w s k I S., Z działalności grupy rozpoznawczo- 
dywerswnej "Pomorze" Ludowego Wojska Polskiego 6.09.1944-20.01.19451:, 
WPH, 1971. nr 2, s. 196-217. 
L u b e c kiL., Harcerze Wybrzeża w walce z okupantem w latach 1939--1945, 
Gdańskie Zeszyty Humanistyczne, 1961. nr 1-2, s. 59--126. 
L u b e c kiL., Ruch oporu na Pomorzu Gdańskim w latach 1939--1945. 
Gdańskie Zeszyty Humanistyczne, 1961, nr 1-2, s. 28-89 . 
M a d a j c z Y k C z., Materiały niemieckie z 1943 1: do dziejów ruchu oporu 
na Pomorzu Gdańskim, Zapiski Historyczne, t. 29: 1963, z. 1, s. 103-110. 


391
>>>
M a d a j c z y k C z., Z zagadnień ruchu oporu na Pomorzu Gdańskim w latach 
1939-1945. Zapiski Historyczne, t. 32:1967, z. 4, s. 65-67. 
M a r c I n I a k J., Działalność zbrojna AL i Gl na Mazowszu Płockim, Notatki 
Płockie, 1962, nr l, s. 14-18. 
M a r g u l e s J., Wybitni dowódcy Armii Radzieckif!j. WPH, 1975, nr 1-2, s. 
523-546. 
M a r i a ń s k I K., Działalność KPRP w Okręgu Płockim w latach 1918-1920. 
[w:] Z walk KPP w Płocku, Płock 1960. 
M ark o w s k I L., Z :tycia i walki leśnych, [w:] Okręg Płocki 1942-1945, 
Warszawa 1974, s. 438-448. 
M a t y n i a J., Działalność grup desantowo-zwiadowczych Ludowego Wojska 
Polskiego i Armii Radzieckiej na Pomorzu Gdańskim od czen.vca 1944 r. do 
wyzwolenia w 1945 r., WPH, 1966, nr 4, s. 198-211. 
M a z u r J., Uwagi o działaniach Mazowieckiej Brygady Kawalerii na Mazowszu 
we wrześniu 1939 r., Komunikaty Mazursko-Warmlńskie, 1978, nr l. s. 
. 89-115. 
N a z a r e w I c z R., Działalność grup spadochronowo-wywiadowczych na 
terenie Ziem Zachodnich oraz Niemiec w końcowym okresie drugiej wą}ny 
światowej, WPH, 1970, nr 4, s. 57-77. 
N a z a r e w I c z R., Ruch oporu a terror hitlerowski w Fblsce w latach 
1939-1945, Biuletyn GKBZHwP, t. 29:1979, s. 171-190. 
N i e u w a :2: n y A, Być mo:te :tWą. Akga "N", Nowości, 1988, nr 15. 
Noty biograficzne nie:tWących członków PPR, G
AL Okręgu Płockiego, [w:] Okręg 
Płocki 1942-1945. Warszawa 1974, s. 629-67? 
N o w i c k a G., Blok numer VIII, Gazeta Kujawska, 1984, nr 100. 
P I e t r z a k T., PPR w walce o budowę zrębów władzy ludowej na północnym 
Mazowszu, WPH, 1973, nr 4, s. 75-102. 
P i o t r o w s k I R., Krótki rys historyczny Ochotniczej Stra:ty Po:tarneJ w 
Rypinie, [w:] Jubileusz lOD-Iecia Ochotniczej Stra:ty Po:tamęj w Rypinie. In- 
formator. Rypin (1981), s. 4-9, 
P i o t r o w s k I R., Oni byli w pie1wszym szeregu. wrK, 1976, nr 47, s. 7. 
P lot r o w s kiR, Opowieść koronnego świadka. WIK, 1972, nr 5, s. 6-7. 
P lot r o w s k I R., Szkolnictwo Rypina w latach 1918-1939, [w:] Rypin. 
Szkice z dzięjów miasta, pod red. M. Kra J e w s k I e g o, Rypin 1994, s. 
307-331. 
P o d ł a s z e w s k I M., Szkolnictwo powszechne na Fbmorzu Gdańskim 
podczas oku.pagi hitlerowskiej (kUka uwag). Gdańskie Zeszyty Humanistyczne, 
1966, nr 14. 
P rok o P i u k H., Z działalności radzieckich oddziałów rozpoznawczo-dy- 
wers!1lnych na terenie Polski w latach 1944-1945, WPH, 1970, nr l. s. 180- 
216. 
P r z e d p e ł s k i M., Ania Morozowa. Trybuna Mazowiecka, 1964, nr 51. 
P t a s I ń s kiJ., Działalność PPR na północnym Mazowszu w latach okupacji 
hitlerowskiej (1942-1945), Biuletyn Historii KW PZPR, 1968, nr 6. 
P t a s I ń s k i J., O działalności Rewoluc!1lnych Rad Robotniczo-Chłopskich 
"Młot i Sierp" na ziemiach pOO1.ocnego Mazowsza w latach 1940-1942, [w:] 
Okręg Płocki 1942-1945, Warszawa 1974, s. 132-151. 
P t a s I ń s k I J., Z działalności PPR na północnym Mazowszu w latach okupagi 
hitlerowskięi 1942-1945, WPH, 1970, nr 2, s. 111-136. 
R e g e l M., Oni torowali drogę. O ruchu oporu na Ziemi Dobrzyńskiej, wrK, 
1961. nr 40, s. l, 5. 
R e z m e r W., Ofensywa styczniowa 1945 r. Wyzwolenie Kujaw i Ziemi 
Dobrzyńskiej w 1945 r.. [w:] W drodze do zwycięstwa. 35-lecie ZBOWiD. praca 
zbiorowa, Włocławek, 1985, s. 70-123. 
R u s z J., Na wyspie Juranda i w okolicy. Trybuna Mazowiecka, 1960, nr 
174. 


392
>>>
S a j e c k i R., PPR w walce o transport. Przegląd Kwatermistrzowski, 1972, 
z. 6, s. 157-161. 
S I kor o w s k i A, Podtrzymywanie pamięci - naszym obowiązkiem. Ziemia 
Dobrzyńska, 1994, nr 6, s. 11. 
S k i e r s k I W., Przemarsz do Kwpiowskich Lasów, WrK, 1979, nr 6, s. 7. 
S ł o m s k i M., Miejsca pamięci narodowej w województwie włocławskim z 
okresu drugiej wojny światowej. Iw:] Walka z okupantem hitlerowskim na 
Ktgawach i Ziemi Dobrzyńskięj, Włocławek 1985, s. 158-190. 
S ł o m s k I M., Miejsca straceń. walk i męczeństwa w latach 1939-1945 na 
terenie obecnego województwa włocławskiego, Zapiski Kujawsko-Dobrzyń- 
skie, 1979, s. 221-235. 
S m o l i ń s k I J., Sylwetki dobrzyńskie. Wincenty Btgnowski - żołnierz II 
Rzeczypospolitej. Ziemia Dobrzyńska, 1994, nr 5, s. 7-8. 
S o b c z a k K., Wyzwolenie Bydgoszczy, Ton.m.ia i Grudziądza w ofensywie Annii 
Radzieckięl w początkach 1945 r.. Zapiski Historyczne, 1965, z. 1. s. 7-37. 
S o b c z a kK.. Wyzwolenie Mazowsza przez Armię Radziecką i Ludowe Wojsko 
Polskie w latach 1944-1945, Rocznik Mazowiecki, t. l: 1967, s. 81-102. 
S o b e c k I Cz., Walczyli wspólnie z AL-owcami. Wspólpraca AL-owców z 
oddzialami rozpoznawczo dywers!J.fnymi Czerwonej Armii. Gazeta Pomorska, 
1971. nr 138, 144. 
S t ą P o r Z., Północne ziemie Polski w końcowym okresie drugiej wojny 
światowej, Myśl Wojskowa, 1969, z. 4, s. 65-84. 
S t e y e r D., Zbrodnie hitlerowskie wobec ludności polskiej na Pomorzu Gdańskim 
w ostatnim okresie okupacji (1944-1945). Zeszyty Naukowe Wydziału Prawa 
i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego, 1974. z. 2, s. 111-117. 
S t ę P n I e w s k I T., Powstanie Gwardii Ludowej i rozwój organizac!J.fny jej 
sil partyzanckich (1942-1943), Iw:] Gwardia Ludowa (1942-1943), Warszawa 
1967, s. 1-119. 
S t r z e ś n i e w s k I Z.. Pokrytki w ogniu. Za Wolność I Lud, 1974, nr 43, 
s. 12. 
S t r z e ś n i e w s k i Z., Z działalności GL i AL na pólnocnym Mazowszu. 
WrK, 1974, nr 50, s. 6-7. 
S t Y s i a k M., Z działań Annii LudowęJ w 1944 r.. Myśl Wojskowa, 1968, 
nr 7, s. 82-90. 
S u l e w s k I W., Polski ruch partyzancki na ziemiach zachodnich i pólnocnych 
w latach drugiej wojny światowej, Iw:] Podzienmy.front nad Odrą. Warszawa 
1971. 
S u s z y ń s k i S., Wsypa w Armii Krąjowęj, Gazeta Lipnowska, nr 3: 1989, s. 2. 
S Y z d e k B.. Organizacja UMlot i Sierp
 na północnym Mazowszu. Notatki 
Płockie, 1960. nr 17-18, s. 39-41. 
S Y z d e k B., Powstanie PPR na Mazowszu i Podlasiu. Biuletyn Historyczny 
WKW PZPR, 1963, nr l, s. 3-5. 
S z c z e p a ń s k i Cz., Nie szczędzili sił, by plony były niskie, Iw:] Okręg 
Placki 1942-1945. Warszawa 1974. s. 470-483. 
S z e l ą g o w s k I M., Lewicowy ruch oporu i zbrojna dzialalność Gwardii 
Ludowej i Armii Ludowej w powiecie sierpeckim, Notatki Płockie, 1976, nr l, 
s. 28-31. 
S z I l i n g J., Struktura organizac!J.fna NSDAP w tzw. Okręgu Rzeszy Gdańsk- 
Prusy Zachodnie w latach 1939-1945. Zeszyty Naukowe UMK, z. 46. Historia 
VII. 1972, s. 75-94. 
S z I l i n g J., Struktura ruchu robotniczego na Pomorzu i Kujawach 1939-1945, 
(w:] Pod czenvonym sztandarem. Bydgoszcz 1968, s. 187-98. 
S z i l i n g J., Ziemia Dobrzyńska w latad!. okupacji hitlerowskiej (1939-1945). 
Iw:] Studia z dzię/ów Ziemi Dobrzyńskięl XV-XX wiek. pod red. M. W o j- 
c i e c h o w s k I e g o, Warszawa-Poznań-Toruń 1987, s. 157-207. 
S z u l c J.. PrzetruJali wśród ludzi. Gazeta Kujawska, 1985, nr 296, s. 3. 


393
>>>
Ś l i w i ń s k i S., Dwieście lat kościoła w Czamem. Gazeta Lipnowska, nr 
16: 1993. s. 3. 
Ś w I e r c z y ń s k I S., Działalność Polskiej Partii Robotniczej w Okręgu 
Płockim w latach 1942-1945. Zeszyty WAP, 1970. 
Ś w I e r c z y ń s k i J., Polski Sztab Partyzancki. Zarys rozwoju i działalności, 
WPH, 1963, nr 1, s. 65-96. 
T u s z y ń s k i M., Polski ruch oporu w walce z okupantem w latach 1939-1945, 
WPH, 1963, nr 1-2, s. 232-281. 
T Y l z a W., Kim był "Andrzej" ? Dziennik Bałtycki, 1970 z 26-27.IV. 
T Y l z a W., Ruch oporu na Pomorzu. Powstanie i rozwój PPR. PPR i rady 
narodowe w Rypinie i w Lipnie. Powstanie i rozwój Gwardii Ludowej i Armii 
Ludowej. Działalność bojowa Gwardii i Annii Ludowej, Pomorze, 1966, n-I)' 
24. 1967, n-I)' 1.2,3. 
Was z a k S., liczba Niemców w Polsce w latach 1931-1959, Przegląd Zachodni, 
1959, nr 6, s. 318-349. 
Was z k i e w i c z Z., Z problematyki dziejów społeczno-politycznych Ziemi 
Dobrzyńskiąj w okresie Drugiąj Rzeczypospolitej. Zapiski Kujawsko-Dobrzyń- 
skie, 1979, s. 55-85. 
W i e c z o rek M., Annia Ludowa w 1944 r. Zarys organizacji, WPH, 1974, 
nr 2, s. 131-172. 
W i e c z o rek M.. Siły partyzanckie Armii Ludowej w 1944 r. Zarys roZWOju 
organizac!łfnego, WPH, 1975, nr 3. 
W i t e c k i W., 110 lat OchotniczęJ Straży Pożarnej w Lipnie. Gazeta Lipnowska, 
nr 8: 1991, s. 1-2. 
W i t e c k i W., Tragiczny los lipnowskich Zydów, Gazeta Upnowska, nr 4:1990, 
s. 1. 
W i t k o w s k i A, Rypin w dniach wojny polskiej 1939 roku, [w:) Rypin, 
Szkice z dziejów miasta. pod red. M. Kra j e w s k i e g o, Rypin 1994, s. 
333-339. 
Woj c i e c h o w s k a J., Grupa rozpoznawczo-dywers!łfna "Pomorze" w 
powiecie brodnickim (6 IX 1944 - 20 I 1945), [w:) Szkice brodnickie, praca 
zbiorowa pod red. S. B il s k i e g o, Brodnica-Toruń 1988, s. 223-232. 
W Y b u l t F., Organizacja "Młot i Sierp" - poprzedniczka PPR na Mazowszu 
Płockim, Notatki Płockie, 1958, nr 10, s. 18-21. 
W Y s o c k a J., Tragedia włocławskiej harcerki. Żyła dla innych. walczyła i 
zginęła dla Polski, Życie Włocławka, 1968, z 6.VI. 
Zagłada Żydów w Polsce w latach 1939-1945. Biuletyn GKBZHwP, t. l: 1946. 
Z a w a c k a E., Brodniczanki w konspirac;ji wojskowej lat 1939-1945. [w:) 
Szkice brodnickie. praca zbiorowa pod red. S. B il s k I e g o, Brodnica-Toruń 
1988, s. 167-222. 
Z a w a c k a E., Kobiety w Armii Krą/owej na Pomorzu, [w:) Walka pcxlziemna 
na Pomorzu w latach 1939-1945. Materiały sesji w Tonl1liu 27-28 IX 1989 r., 
pod red. J. S z i l i n g a, Toruń 1990, s. 223-246. 
Ż y w i c z y ń s k i M., Wyzwolenie ziem byłego województwa pomorskiego 
(styczeń-marzec 1945 r.). Artyleryjskie Zeszyty Popularno-Naukowe, 1985, nr 
46, s. 4-12. 


II 


Materiały nie publikowane 


A r e n t S., Puście TTUlie do moich dzieci, 1956. 
P i o t r o w s kiR, Biogramy osób pomordowanych przez Selbstschutz na 
terenie b. pow. rypińskiego Jesienią 1939 r., (wykaz niepełny), mps, s. 30. 


394
>>>
W 1943 r. Urząd Policji Państwowej w Grudziądzu i placówka w 
Rypinie zostały podporządkowane Urzędowi Policji Państwowej w Byd- 
goszczy. Szefem tego ostatniego był SS-SturmbaIlllfuhrer Karl Rux. W 
Rypinie istniała jednak w dalszym cią.gu ekspozytura tego urzędu, na- 
tomiast w Lipnie zorganizowano jeden z dziewięciu posterunków zew- 
nętrznych. Zadaniem tego ostatniego było szybkie organizowanie kontr- 
uderzeń przeciwko grupom i oddziałom partyzanckim 24 . 
Rypińskie Gestapo korzystało z szerokiej siatki konfidentów, którzy 
udzielali informacji o postawie politycznej i zachowaniu mieszkańców 
Ziemi Dobrzyńskiej. Z placówką. rypińską. współpracowało także wielu 
miejscowych Niemców, którzy przedtem byli w oddziałach Hilfspolizei i 
Selbstschutzu. Tytułem przykładu wymienić trzeba między innymi Sta- 
nisława Skalskiego z Rypina, Franciszka Sucbarę i Antoniego Kruszyń- 
skieg0 25 . 
Drugim działem policji bezpieczeństwa była policja kryminalna. Mi- 
mo, że jej zadaniem było zwalczanie przestępstw, które nie miały cha- 
rakteru politycznego, to pozostawała ona całkowicie na usługach Gesta- 
po. W latach 1939--1940 powiaty lipnowski i rypiński podlegały Urzędowi 
Policji Kryminalnej w Grudziądzu. W 1944 r. w związku z reorganizacją 
służby kryminalnej, powiaty te przeszły pod zarząd urzędu w Bydgoszczy. 
W Rypinie i Lipnie istniały tylko tak zwane urzędy gminne policji kry- 
minal nej 26. 
Oprócz policji politycznej okupant przypisał ważną rolę policji po- 
rządkowej, a szczególnie policji ochronnej (Schutzapolizei) i żandarmerii 
(Gendarmerie). Policja porządkowa była ściśle podporządkowana wła- 
dzom administracyjnym. Na omawianym terenie posterunki żandarmerii 
stacjonowały w siedzibie każdej gminy, a także w większych wsiach, 
które nie były siedzibami komisarza. Głównym zadaniem żandarmerii 
było utrzymanie codziennego ładu i porządku okupacyjnego na podległym 
terenie. W praktyce formacja ta brała także czynny udział w egzekucjach, 
wysiedleniach, a także w obławach antypartyzanckich. Na czele poste- 
runków żandarmerii stali, podobnie jak w przypadku komisarzy gmin, 
Niemcy z Rzeszy. Na przykład komendantem żandarmerii w Skępem był 
Ferdynand Helming z Koblencji. Załogę posterunku stanowiło ośmiu 
żandarmów pochodzących z okolicznych wsi. Wszyscy, za wyją.tkiem 
jednego o nazwisku Zielke (zginął później na froncie wschodnim) byli 
wyjątkowo okrutni wobec Polaków. Szczególnie kIwawo w pamięci mie- 
szkańców Skępego i okolic zapisał się żandarm Josef Moder, który był 


24 W. J a s t r z ę b s k I. Polityka narodowościowa. s. 114--115. 
25 ReI. W. Gumiński; Materiały zebrane na spotkaniu b . działaczy PPR powiatu rypińsklego 
w dniu 5 Xl 1961 (w posiadaniu autora) - (cyt. dalej: Materiały), s. 40-41; Walki {zwycięstwa 
PPR na Pomorzu, "Przysięgam walczyć", Gazeta Pomorska. 1961. nr 189. s. 2: J. p t a- 
s I ń s k I. Z mazowieckich pól. Warszawa 1968. s. 242-244. M. Kra j e w s k I. 
EkstenninacJa nauczycieli. s. 159. 
26 A WlH, sygn. Vll/l1/232. 


37
>>>
Stenogram konferencji zoryanizowW1ej przez OKBZH w Bydgoszczy ijęJ Delegaturę 
we Włocławku w dniu 26 listopada 1976 r:, 1976. 
S a m b o r A., Udział katolickiego duchowieństwa diecezjalnego i zakonów w 
działalności konspirac!l1nę1 w Okręgach Rzeszy: Gdańsk-Prusy Zachodnie i 
Krą} Warty oraz w rejencji ciechanowskiej w latach 1939-1945, mps, Toruń 
1993, (UMK).
>>>
KALENDARIUM 


RUCHU OPORU 
NA ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ
>>>
1939 


w r z e s i e ń: - członkowie byłej KPP na terenie Okalewka w powiecie ryplńskim 
założyli luźne grupy konspiracyjne; 
p a ź d z I e r n i k: - w Rypinle przedwojenny komendant Hufca Harcerzy 
zorganizował Tajny Hufiec Harcerzy "Nietoperze"; 
- w pierwszej połowie października uczeń gimnazjalny Eugeniusz Sta- 
chlewicz jadąc przez wieś machał biało-czerwoną chorągiewką, za co został 
aresztowany I rozstrzelany w ryplńskim więzieniu; 
- we wsi Rojewo, w pow. ryplńskim powstał Tajny Związek Młodzieży 
Wiejskiej "Młody Las", w skład którego weszli przedwojenni działacze or- 
ganizacji młodzle
owych I nauczyciele szkół wiejskich; 
- w końcu tego miesiąca w Jastrzębiu k. Lipna Józef Sadowski zorgani- 
zował spośród rezelWistów oraz uczestników walk we wrześniu 1939 r. 
niewielką organizację pod nazwą . Wolność I sprawiedliwość" (WiN); 
i s t o p a d: - członkowie byłej KPP w Rypinie starali się o przepustki 
umo
liwlające Żydom opuszczenie miasta I wyjazd do ZSRR; 
- członkowie organizacji "Wolność i Sprawiedliwość" z Jastrzębia k. Lipna 
zorganizowali w domu sier
. piechoty Józefa Wiśniewskiego punkt nasłu- 
chu radiowego; 
- grupa działaczy harcerskich na czele z Tadeuszem Kuderskim i Cze- 
sławem SI dorem utworzyła we Włocławku Harcerskie Pogotowie Wojenne 
im. R Traugutta; 
g r u d z i e ń: - w pow. rypińsklm pojawiły się ulotki. które wg. sprawozdań 
niemieckich miały być przygotowane w Klasztorze w Oborach I pisane w 
języku polskim z modlitwą o "zmianę sytuacji"; 
- we wsi Trzeblegoszcz, w pow. Iipnowskim powstała pierwsza komórka 
Polskiej Organizacji Zbrojnej "Znak"; 
- 5 XII - w związku z pojawieniem się ręcznie pisanych ulotek wzy- 
wających ludność polską do modlitw o "zmianę sytuacji" aresztowano 
czterech robotników Cukrowni Ostrowite m.in. Stanisława Margańca z 
Ostrowitego i Stanisława Bojarskiego z Lisisków. Była to pierwsza akcja 
represyjna okupanta przeciw niezorganizowanemu ruchowi oporu na 
tym terenie; 
- w końcu tego roku kierownictwo Komendy Obrońców Polski przystąpiło 
do organizowania komórek terenowych organizacji na terenie Ziemi Do- 
brzyńskiej. Komendantem KOP na pow. lipnowski mianowano Alfonsa 
Ostrowickiego; 
- w listopadzie I w grudniu 1939 r. w Chalinie, pow. lipnowski powstał 
Związek Wolnych Chłopów; 


399
>>>
I' 
I 
II 


1940 


Na terenie Ziemi Dobrzyńskiej powstała i rozszerzyła swoją działal- 
ność Polska Organizacja Zbrojna "Znak". 
s t y c z e ń: - w Mieczówce w pow. rypińskim przedwojenny komendant Hufca 
Harcerzy Bonifacy Łukowski zorganizował tajny komplet nauczania zło- 

ony z harcerzy; 
- nad Jez. Wielkim k. Skępego odbyło się konspiracyjne zebranie młodych 
ludzi, na którym postanowiono powołać w niedalekiej przyszłości komórkę 
paz; 
- 6 I - mieszkańcy Rojewa w pow. rypińskim przyjęli do swych domostw 
zbiegłych z transportu młodych Żydów, których następnie ukrywali do 
wyzwolenia; 
m a r z e c: - w Józefkowie, pow. lipnowski powstała grupa paz na czele z 
Edmundem Ruszkowskim z Żagna; 
w i o s n a: - we Włocławku powstał Tajny Związek Polityczno- Literacki. Jego 
zało
cielami byli: Eugeniusz Kłosowski, Henryk Promis, Władysław Ma- 
gierski i Janina Lechówna; 
m a j: - do Rypina przybył wysłannik Komendy Okręgu paz w Płocku Wiktor 
Leonard Sobański, pseud. "Szablica", który wspólnie z Antonim Zielińskim 
organizował komórki tej organizacji w pow. rypińskim; 
c z e r w i e c: - nauczyciel Stanisław Arent, pracujący wówczas w urzędzie 
gminy w Okalewie, ratował ksi
ki polskie z 6-tysięcznej biblioteki Cheł- 
mickich z tej wsi; 
I i P i e c: - 17 -go w Kutnie odbyło się zebranie działaczy lewicowych, gdzie 
Julian Wieczorek i Zygmunt Wolski poinformowali i powołaniu w Warsza- 
wie Rewolucyjnych Rad Robotniczo-Chłopskich. Na zebraniu tym obecny 
był Czesław Kolankiewicz, działacz ludowy z Białyszewa, przebywający 
wtedy w pow. lipnowskirn; 
s i e r p i e ń: - w pow. lipnowskim powstały pieIWsze komórki RRR-Ch. W 
Lipnie kierowali nimi: Adam Kozłowski, Jan Paśniewski, Władysław Pius, 
Jan Samodulski i Czesław Sieradzki; 
w r z e s i e ń: - w pow. lipnowskirn powstały dalsze komórki RRR-Ch w 
Karnkowie. Wierzbicku. Skępem i Wymyślinie; 
- w Rypinie utworzono kierownictwo RRR-Ch na czele ze Stanisławem 
Raczkowskim; 
- Józef Bętkowski, pseud. "Józek" utworzył w pow. lipnowskim grupę 
partyzancką, którą kierował 
 do momentu aresztowania go w końcu 
1943 r.; 
p a ź d z i e r n i k: - "trójki" RRR-Ch powstały w Szczekarzewie, Wólce i 
Ligowie w pow. lipnowskim; 
- w końcu miesiąca powstał zespół kierowniczy RRR-Ch "Młota i Sierpa" 
w Lipnie na czele z Czesławem Kolankiewiczem; 
I i s t o p a d: - 3-go t.m. oddział policji ochronnej z Torunia rozstrzelał w 
Lipnie 10 Polaków pod pretekstem pobicia funkcjonariusza SS; 


1941 


W połowie roku Harcerskie Pogotowie Wojenne we Włocławku przy- 
jęło nazwę Szare Szeregi: - w pieIWszej połowie tego roku członkowie 


400
>>>
Związku Walki Zbrojnej z Dobrzynia n. DIWęcą, w pow. rypińskim spalili 
drewniany barak w miejscowości Bachórz, gmina Płonne, w którym kwa- 
terował liczny oddział SS; - na skutek donosu aresztowano organiza- 
torów punktu nasłuchu radiowego POZ Witolda Porębskiego, Brzozo- 
wskiego i Tadeusza Szczepkowskiego w Osieku, pow. rypiński. 
s t y c z e ń / I u t y: - we Włocławku nastąpiła likwidacja Kujawskiego 
Związku Polityczno-Literackiego. Wszyscy aresztowani osadzeni zostali w 
obozie "Błonie" w Inowrocławiu; 
m a r z e c: - komendant Tajnego Hufca Harcerzy w Rypinie, phm Bonifacy 
Łukowski rozwiązał hufiec, zalecając jednocześnie wstąpienie jego człon- 
ków w szeregi Związku Walki Zbrojnej; 
- 26-go w czasie próby aresztowania Leonarda Jankowskiego, działacza 
paz w Skępem, Niemcy aresztowali Zbigniewa Motylińskiego, pseud. "Zby- 
szko", który zginął 5 października 1941 r. w Stutthofie; 
w i o s n a: - na terenie Świedziebni w pow l}'Pińskim z inicjatywy Jana 
Turowskiego powstała organizacja pod nazwą "Legion Orła Białego". Gru- 
powała ona około 20 osób; 
m aj: - w drugiej dekadzie tego miesiąca członkowie Legionu Orła Białego 
dokonali akcji sabotażowej w urzędzie gminy Świedziebnia. pow. rypiński; 
- 21 /22-go w nocy rypińskie Gestapo przy udziale 
andarmerii przepro- 
wadziło aresztowanie Polaków w Świedziebni i okolicy w pow. rypińskim 
w związku z akcją sabotażową w Świedziebni; 
- 5-go w Malborku, wśród wywiezionych tam członków powstałego w 
październiku 1939 r. w pow. rypińskim TZMW "Młody Las", doszło do 
reaktywowania tej organizacji. Zmieniła ona wtedy nazwę na Związek 
Polaków "Młody Las" ; 
c z e r w i e c: - w Okalewku, pow. rypiński aresztowano Władysława Doma- 
galskiego. pseud. "Kowal", który więziony był w Brodnicy przez 3 miesiące; 
- w Świedziebni w pow. l}'Pińskim aresztowany został załory-ciel Legionu 
Orła Białego Jan Turowski. Osadzony w miejscowym posterunku, wyko- 
rzystując nieuwagę 
andarma, zdołał zbiec, zabierając ze sobą pistolet. 
Zarządzony za nim pościg nie powiódł się; 
- 5-go w pow. lipnowskim rozstrzelano 10 Polaków za to ,
e wcześniej 
znaleziono u jednego z mieszkańców wsi Obrowo pistolet; 
- lO-go podczas prowadzonego nasłuchu radiowego w majątku ugoszcz, 
w pow. l}'Pińskim aresztowani zostali członkowie ZWZ: Władysław Golus, 
Mieczysław Wożniakowski i Kukowski. Pielwszych dwóch skierowano do 
KL Oświęcim, gdzie niebawem zostali zamordowani; 
p a ż d z i e r n i k: - 3-go aresztowaną grupę Polaków w liczbie 31 za udział 
lub sympatyzowanie z organizacją Legion Orła Białego ze Świedziebni i 
okolicy przewieziono z więzienia śledczego w Grudziądzu do obozu w 
Stutthofie; 


1942 


W połowie roku zorganizowany został rypiński Obwód Annii Krajowej 
na czele z kpt. Antonim Zielińskim, pseud. "Kruk"; - grupa AK por. 
Jana Lipińskiego, pseud. "Sprężyna" uwolniła z aresztu w Brodnicy grupę 
aresztowanych członków tej organizacji; - w drugiej połowie roku od- 


401
>>>
notowano powstanie kilku luźnych grup bojowych GL na terenie Ziemi 
Dobrzyńskiej. 
s t y c z e ń: - 21-go w Księtem k. Świedziebni, pow. rypiński Gestapo 
rozstrzelało 10 osób członków organizacji Legion Orła Białego więzio- 
nych w Stutthofie; 
- w kilka dni potem w więzieniu w Lipnie rozstrzelano 3 dalszych członków 
tej organizacji; 
m a r z e c: - we wsi Nowogród w pow. lipnowskim rozstrzelano Władysława 
Ciechanowskiego za to.:Io;e .nie zdjął czapki przed oddziałem SS": 
k w i e c i e ń: - 25-go sekretarzem Komitetu Okręgowego PPR w Płocku został 
Kazimierz German, który w tym samym miesiącu skierował się do Rypina 
i Okalewka, gdzie spotykał się z działaczami lewicowymi: 
m aj: - 16-go w Rypinie powstał konspiracyjny Komitet Powiatowy PPR. Jego 
sekretarzem został Stanisław Raczkowski, działacz komunistyczny z okre- 
su międzywojennego: 
c z e r w i e c: - 5-go za udział w nlchu oponl we wsi Szumanie pow. płocki 
powieszony został Żyd z Rypina Samuel Furgacz; 
l i s t o p a d: - 2-go grupa GL dokonała akcji sabota:lo;owej w Piórkowie. pow. 
rypiński, gdzie skonfiskowano broń i :Io;ywność: 
- 22-go Władysław Gumiński i Marian Kupka spalili stodołę ze zbiorami 
i maszynami rolniczymi w pow. ryplńskim: 


1943 


Z początkiem roku zdekonspirowano punkt nasłuchu radiowego w Wą.- 
pielsku, pow. rypiński; - na początku tego roku w okolicach Nowogrodu i 
Dobrzynia nad DlWęcą. zorganizowana została grupa partyzancka, która sym- 
patyzowała z AK. Dołą.czyli się do niej uciekinierzy z więzień i robót przymu- 
sowych; - latem we wsi Dulsk. gmina Sokołowo znalazł schronienie oficer 
francuski zbiegły z oflagu; - powstało dowództwo powiatowe Gwardii Ludowęj 
w Lipnie na czele z Jerzym Załęskim, pseud. "Jurek", który był działaczem 
Związku Walki Młodych; - od połowy roku na terenie Ziemi Dobrzyńskiej 
stacjonowały specjalne oddziały do walki z ruchem oporu, tzw. Jagdkom- 
mando; - jesienią tego roku w pow. rypińskim i sierpeckim zatrzymano 
około 80 osób podejrzanych o udział lub sympatyzowanie z PPR i GL w 
Sierpcu; - w końcu roku na teren powiatu skierowany został Józef Bętko- 
wski. Grupa ta związana była z dowództwem powiatowym GL w Sierpcu; - 
w ostanich dniach roku w pow. lipnowskim dowódca grupy partyzanckięj J. 
Bętkowski i Roąjanin Michał Titow wraz z kilkoma partyzantami zostali 
zaskoczeni pI7..ez Niemców na kwaterze, a potem aresztowani. 
s t y c z e ń: - grudziądzkie Gestapo przystąpiło do likwidacji Związku Polaków 
_Młody Las". Większość członków została l
ęta i osadzona w obozach 
Stutthof i Mauthausen; 
m a r z e c: - z inicjatywy sekretarza powiatowego PPR w SierpClI. Lucjana 
Markowskiego. pseud. _Czołg" powstała grupa partyzancka pod dowó- 
dztwem Włodzimierza ZIemleckiego. pseud. "Żelazny". Rozwinęła ona dzia- 
łalność na pograniczu powiatów lipnowskiego I sierpeckiego; 
- powstała grupa GL pod dowództwem Wacława Rumińskiego, pseud. 
"Wacek"; 


402
>>>
- 23-go oddział partyzancki z okolic Nowogrodu i Dobrzynia n. DIWęCą 
dokonał napadu na mleczarnię w Golublu. Niebawem ta sama grupa 
dokonała napadu na burmistrza Golubia Prandtego: 
- 27 j28-go dn.tryna GL pod dowództwem Włodzimierza Ziemieckiego 
przez rozkręcenie szyn wykoleiła pociąg towarowy nr 7890 na trasie Sierpc- 
Rypin w pobliżu stacji Szczutowo. Spowodowało to zniszczenie 18 wagonów 
i parowozu. W akcji poza ZIemleckim udział wzięli: Antoni Sulkowski. 
Szczepan Władysław Czarnecki, Józef Pllarski i Hieronim Podgórski: 
- 28 lub 31-go rypińscy gwardziści wykoleili pociąg wojskowy na trasie 
Rypin- Brodnlca: 
k w i e c I e ń: - na stacji Czumsk w pow. rypińskim grupa Jana Turowskiego 
wykoleiła pociąg: 
- 24-go w Rypinie zmarł na gruźlicę płuc sekretarz KP PPR Stanisław 
Raczkowski: 
m a j: - odbyło się posiedzenie Mazowieckiego Zarządu Okręgowego ZWM w 
Płocku, którego przewodniczącym został Aleksander Małecki, pseud. 

Oleńka
: 
- grupa GL dowodzona przez W. Rumińskiego nawiązała kontakt z JerzyIn 
Załęskim I odtąd podporządkowała się dowództwu powiatowemu GL w 
Lipnie: 
- 5-go aresztowano 106 czołowych działaczy POZ i ZWZ w pow. lipno- 
wskim I ryplńskim, w tym m.In. kpt. Antoniego Zielińskiego z Ryplna: 

 8-go policja niemiecka przeprowadziła dalsze aresztowania przywódców 
i szeregowych członków POZ i ZWZ na terenie całej Ziemi Dobrzyńskiej: 
- 8-IO-go ujęci zostali członkowie ZWZ-AK z placówki w Okalewie, pow. 
rypińskl: 
l i P i e c: - 8-go Teodor Kufel wraz z grupą osób włamał się do urzędu gminy 
w Łęgu, skąd zabrano urządzenia biurowe służące następnie do wydawania 
prasy konspiracyjnej: 
w r z e s i e ń: - w mieszkaniu KaIWaszewskich w Rypinie w obecności Teodora 
Kufla przy ul. Armil CzeIWonej powołano Dowództwo Powiatowe G L na 
czele z Lubomirem Załęskim, pseud. "Lubek". Jego zastępcą został Cze- 
sław Wiśniewski, pseud. "Wicher": 
- utworzona została gmpa partyzancka Władysława Gumińskiego, pseud. 
"Władek". W jej skład weszli gwardziści z Okalewka, Okalewa I innych 
miejscowości w pow. ryplńskim: 
- 5-go grupa W. Gumlńskiego dokonała spalenia stogów ze zbożem w 
mąjątku w Kowalkach k. Rypina: 
- lO-go oddział GL W. ZJemieckiego rozbroił w Józefkowie k. Szczutowa 
volksdeutscha Witkowskiego zdobywąjąc broń i amunicję: - 16-go grupa 
GL dowodzona przez W. Ziemieckiego zniszczyła maszyny i urządzenia tartaku 
w Sosnowie w pow. rypinskim. który pracował na potrzeby niemieckiej armii: 
p a ż d z i e r n i k: - 12-15-go grupa GL pod dowództwem W. Rumińskiego 
wykonała 6 udanych akcji sabotażowych, m.in. skonfiskowano 7 sztuk 
broni, a także przeIWano łączność telefoniczną na trasie Lipno-Rypin. 
Sierpc-Lipno I Llpno-Tomń. 
- 15-go Gestapo aresztowało Edwarda Słowikowskiego, komendanta Pol- 
skiej Armii Powstania działającej w Toruniu: 
- 31-go w Dzięgielewie w pow. sierpeckim zginął otoczony przez Niemców 
24-letni Jerzy załęski. działacz ZWM i GL na Ziemi Dobrzyńskiej: 
l I s t o p a d: - 20-go grupa GL W. Rumińskiego pod lasem w rejonie Skępe-Huta 
w pow. lipnowskim stoczyła potyczkę z 12-osobowym patrolem SS i SA. 
Nieprzyjaciel stracił dwóch ludzi. trzech 
ardzistów odniosło rany: 


403
>>>
- 


- gmpa GL manewmjąca w rejonie Skępego, a dowodzona przez Mariana 
Jureczko, pseud. "Zagończyk" natknęła się na patrol niemiecki w pobliżu 
Skępego. Niemcy stracili dwóch ludzi, partyzanci zdobyli broń; 
g r u d z i e ń: - 30-go w gminie Gójsk aresztowano znanego przywódcę GL 
Józefa Pilarskiego, pseud. "Sportczak" wraz z 15 działaczami lewicowymi: 
- 31-go w walce z 
andarmerią rozbita została gmpa GL Józefa Bętko- 
wskiego: 


1943/44 


Na przełomie tych lat powstał w Lipnie komitet powiatowy PPR na 
czele z Czesławem Kolankiewiczem, przedwojennym działaczem SL w 
pow. sierpeckim; - oddział partyzancki dowodzony przez lejtnanta Ale- 
ksandra Łunino, pseud. "Wałk" przeniósł się z okolic Dobrzynia n. DIWęcą. 
na przygraniczne obszary pow. rypińskiego i mławskiego. Przed tym 
dokonał rozpoznania sklepu w Ostrowitem k. Rypina; - zimą. 1943/44 
w Skępem aresztowano łą.czniczkę oddziału partyzanckiego znajdują.cego 
się w lesie w Głęboczku, a potem w Wólce, Marię Napiórowską.. Po 
śledztwie, w czasie którego nic nie ujawniła, została zamordowana w 
areszcie Gestapo w Brodnicy. 


1944 


Grupa żołnierzy AK z rejonu Dobrzynia n. DIWęcą. pod dowództwem 
kpr. Jana Grajkowskiego, pseud. "Tadeusz", "T-42" zdobyła plany umoc- 
nień wojskowych przy fortyfikacji linii obronnej DIWęca-Wisła; - are- 
sztowany został komendant pod okręgu północnego AK, Józef Olszewski, 
pseud. ..Andrzej": - w drugiej połowie tego roku na teren północnego 
Mazowsza f Ziemi Dobrzyńskiej zrzucone zostały grupy wywiadowcze 
Armii Radzieckiej i WP; - do października tego roku utworzone zostały 
gminne rady narodowe podporządkowane PPR-owi w Świedziebni, Oka- 
lewie, Sadłowie, Szczutowie i Rogowie w pow. rypińskim. 
s t y c z e ń: - odbyły się posiedzenia konspiracyjnych komitetów powiatowych 
PPR w Rypinie i w Lipnie. których celem było przygotowanie warunków 
do utworzenia Armii Ludowej; 
- Gestapo przystąpiło do rozbicia PPR w pow. rypińskim. Jako pierwsi 
aresztowani zostali Władysław Gumiński z Rypina i Edmund Zieliński z 
Ostrowitego; 
l u t y: - 4-go zgodnie z rozkazem Dowództwa Głównego AL powołano składy 
dowództw powiatowych tej organizacji. Powiat rypiński wraz z brodnickim 
miał stanowić dzielnicę V, a jej dowódcą mianowano por. Czesława Wiś- 
niewskiego. Powiat lipnowski wraz z powiatem płockim miał stanowić 
dzielnicę I na czele z ppor. Władysławem Rypińskim: 
- 7-go w Rypinie w czasie pogrzebu członka dowództwa powiatowego GL 
Franciszka Karwaszewskiego Gestapo aresztowało 22 członków i działaczy 
PPR i GL. Większość z nich wywieziono do obozu w Mauthausen: 


404
>>>
- 18-go w wyniku akcji Gestapo w walce poległ dowódca grupy GL Wacław 
Rumiński wraz z Kazimierzem Szczepańskim. 11 członków i współpra- 
cowników grupy aresztowano; 
w i o s n a: - na skutek denuncjacji Bernarda Czołby rozbity został Związek 
Polaków "Młody Las". W ręce Gestapo dostał się także ówczesny jego 
kierownik Narcyz Kozłowski, pseud. "Szary"; - Zdzisław Domagaiski, 
pseud. "Pogromca" został członkiem Mazowieckiego Zarządu Okręgowego 
ZWM w Płocku; 
k w i e c i e ń: - 23-go włocławskie Szare Szeregi przeprowadziły konspiracyjny 
zlot w lasach wienieckich k. Włocławka, na który przybyło około 50 osób. 
Komendantem Szarych Szeregów we Włocławku był w tym czasie Czesław 
Sidor. pseud. "Lis"; 
- 26-go oddział AK por. Jana Lipińskiego. pseud. "Sprę
na" zlikwidował 
we wsi Glinka w pow. brodnickim funkcjonariusza hitlerowskiej policji 
Maxa Sentkowskiego; 
m a j: - nastąpiły zmiany na stanowiskach dowódców powiatowych Armii 
Ludowej: w pow. rypińskim został nim ppor. Józef Gumiński, pseud. 
"Dąb", a w pow. lipnowskim - p.o. dowódcy Stanisław Wiśniewski, pseud. 
"Cichy"; 
- 5-go Dowództwo Okręgu Płockiego wydało rozkaz o utworzeniu Bata- 
lionu AL im. Ziemi Płockiej na czele z ppor. Władysławem Rypińskim, 
pseud. "Michał". W skład jednostki weszły m.in. grupy rypińskie dowo- 
dzone przez sier
. Tadeusza Chrzanowskiego; 
- 2I-go wykonano wyrok śmierci na 11 członkach grupy GL Wacława 
Rumińskiego, pseud. "Wacek"; 
- 25-go Lucjan Markowski i jego koledzy przeprowadzłlł przez miejscowość 
Seroki do Okalewka w pow. rypińskim sformowany oddział AL w sHe 35 
ludzi. W tym i w następnym dniu przybyły tu inne AL z powiatów sier- 
peckiego. rypińskiego i lipnowskiego. l batalion liczył 70 osób, a jego 
dowódcą był por. Czesław Wiśniewski; 
- 27 -go 
ołnierze AL sformowanego l batalionu im. Ziemi Płockiej w lesie 
okalewskim zło
li przysięgę. Obecny był na niej dowódca Okręgu AL mjr 
Władysław Marchoł i sekretarz KP PPR w Rypinie Władysław Domagaiski. 
Przysięgę zło
ło 32 AL-owców, w tym 12 z powiatu rypińskiego; 
- 28-go l Batalion AL im. Ziemi Płockiej rozbroił 
andarmów z posterunku 
w Lubowidzu. W potyczce poległo 3 funkcjonariuszy hitlerowskich, par- 
tyzanci stracili dwóch ludzi. Jednym z nich był Rosjanin Iwan; 
m a j / c z e r w i e c: - powstało dowództwo powiatowe AL w Rypinie; 
c z e r w i e c: - grupa AL pod dowództwem Franciszka Podgórskiego z Ciss, 
w której byli m.In. Jan I Stanisław Belczyńscy, Genowefa Waśkiewicz i 6 
partyzantów radzieckich przeprowadziła akcję konfiskaty broni i amunicji 
w leśnictwie Kamienica k. Skępego; 
- grupa Szarych Szeregów z Włocławka przeprowadziła akcję uwolnienia 
jeńca angielskiego z obozu w Słodowie; 
- oddział AL por. Czesława Wiśniewskiego. pseud. "Wicher" wykonał kilka 
akcji sabota
owych, m.in. we wsi Płociczno-Zdrojki; 
- grupa AL z l Batalionu im. Ziemi Płockiej, w której byli Z. Kisielewski 
i J. Mączkowski zaatakowała leśniczego Weidemanna, znanego z okru- 
cieństw hitlerowca; 
- w połowie tego miesiąca KP PPR do dowództwo powiatowe AL wRypinie 
podjęło decyzję uwolnienia 60 jeńców radzieckich z obozu w Gutowie, pow. 
brodnicki. Akcja, którą dowodził ppor. J. Gumiński, nie powiodła się; 
- w końcu miesiąca l Batalion AL im. Ziemi Płockiej liczył około 160 
osób. W składzie tej jednostki znajdował się 36-osobowy oddział jenców 


405
>>>
radzieckich, zbiegłych z niewoli niemieckiej, pod dowództwem kpt. Euge- 
niusza Surowiowa, pseud. "Staryk"; 
- w ostatnich dniach czerwca ze składu l Batalionu AL im. Ziemi Płockiej 
wydzielono gO-osobowy 2 Batalion AL im. Ziemi Rypińskiej. Dowódcą 
batalionu mianowano kpt. Czesława Wiśniewskiego, pseud. "Wicher". W 
składzie batalionu znajdował się oddział byłych jeńców radzieckich. Do- 
wódcami plutonów w tej jednostce zostali por. Eugeniusz Kopka, pseud. 
.Jaszczur" i kpt. Eugeniusz Surowiow, pseud. "Staryk"; 
- 16-go oddział AL kpt. Czesława Wiśniewskiego stoczył walkę w miej- 
scowości Wygoda. Partyzanci stracili dwóch partyzantów, 2 innych od- 
niosło rany. Zabito 3 Niemców; 
- 17 -go oddział kpt. Cz. Wiśniewskiego rozbroił 55-osobowy posterunek 

andarmeIii w Bońkowie w pow. mławskim. Zginęło 13 hitlerowców, a 
wraz z nimi goszczący tam landrat mławski; 
- plut. ppor. Cz. Siedli cha w liczbie 15 osób rozbroił straż leśną w 
Nadleśnictwie Ruda. Partyzanci zdobyli 11 sztuk broni i spory zapas 
amunicji; 
- lB-go pluton Cz. Wiśniewskiego zaatakował postenmek 
darmeIii w 
Czumsku Dmym. Partyzanci zdobyli broń, amunicję i inny sprzęt wojskowy; 
I i P i e c: - sfonnowany został 3 Batalion AL im. Ziemi Myszynieckiej, który 
miał operować na terenie powiatu Iipnowskiego, a także części powiatów 
płockiego. płońskiego. i sierpeckiego. Dowódcą batalionu mianowano por. 
Ignacego Siedlicha, pseud. "Czarny"; 
- od połowy miesiąca rozpoczęto przygotowania do powstania Brygady 
AL im. Synów Ziemi Mazowieckiej; 
- B-go odbyło się posiedzenie konspiracyjnego KP PPR w Rypinie, na 
którym rozszerzono skład tego organu. Sekretarzem KP był wtedy Włady- 
sław DomagaIski, pseud. .Kowal" z Okalewka; 
- g-go na inauguracyjnym posiedzeniu Mazowieckiej Wojewódzkiej Rady 
Narodowej I
r Władysław Marchoł przedstawił projekt powołania brygady 
Armii Ludowej na terenie północnego Mazowsza; 
- 12-go w Okalewku w pow. Iypińskim utworzono konspiracyjną Powia- 
tową Radę Narodową dla powiatu Iypińskiego. Jej przewodniczącym został 
Aleksander Teska z Zasad. Jego zastępcą i jednocześnie delegatem do 
WRN został Władysław Murawski; 
- lB-go delegat KC PPR na Okręg Płocki Jadwiga Sabina Ludwińska 
pseud. "Malia" pisała w sprawozdaniu, 
e w powiecie rypińskim PPR liczy 
45 członków; 
- 22-go Dowództwo Główne AL powołało Brygadę Annłł Ludowej im. 
Synów Ziemi Mazowieckiej , której dowódcą mianowano mjr. Władysława 
Marchoła. Zastępcą ds. politycznych został kpt. Jan Ptasiński, pseud. 
"Wiarus". Kpt. Czesław Wiśniewski mianowany został szefem szefem wy_ 
działu operacyjnego; 
- do grupy AL na terenie Ziemi Dobrzyńskiej dołączyło kilkudziesięciu 
Rosjan z obozów jenieckich, w tym 2 oficerów; 
- 31-go. do tego dnia w Józefkowie istniała tąjna biblioteka i czytelnia 
zło
ona z około 600 tomów. Jej kierownictwo spoczywało w rękach trzech 
kobiet: Stanisławy Opolskiej, Janiny Walewskiej i Zofii Zbytniewskiej. W 
tym dniu zostały one aresztowane i osadzone w Stutthofie; 
s i e l' p i e ń: - 3 Batalion AL im. Ziemi Myszynieckiej liczył około 60 osób; 
- na terenie północnego Mazowsza zrzucona została grupa zwiadowcza 
Władysława BojaIincewa. W jej składzie był także niemiecki antyfaszysta 
Alfred Scholz; 
- l-go po opUszczeniu, wskutek zagro
enia. Włocławka przez komendanta 
włocławskich Szarych Szeregów, Czesława Sidora. powołano nową komendę 


406 


I
>>>
zastępcą. Helminga. Komendantem posterunku w SkIwilnie w powiecie 
rypińskim był Bennecke, a jego zastępcą Otto Grotian. We wsi tej zor- 
ganizowano 17-osobową. obsadę posterunku. Wspomagani oni byli przez 
miejscowych Niemców, w tym przede wszystkim aktywnych członków 
Selbstschutzu Gogolina i Nickela 27 . 
Z powodu braku jakichkolwiek danych co do liczebności funk- 
cjonaruszy policji na terenie omawianych powiatów, trudno podać 
dokładne liczby o stanie poszczególnych j ej formacji. Oblicza się jednak 
na podstawie szacunkowych danych, że policja niemiecka na tym 
terenie osią.gnęła największą. liczbę w 1944 r. i grupowała ponad 400 
osób, nie liczą.c oczywiście specjalnych jednostek do zwalczania ruchu 
oporu, tak zwanego Jagdkommando. Z tej liczby 3/4 stanowili funk- 
cjonariusze żandarmerii. Dodać przy tym trzeba, że poszczególne for- 
macje policji korzystały z usług informatorów, tak zwanych mężów 
zaufania (Vertreuensmann), a także pospolitych agentów. Silnie roz- 
budowany aparat policyjny sprawnie funkcjonował na terenie Ziemi 
Dobrzyńskiej przyczyniają.c się do rosną.cej fali terroru szczególnie w 
latach 1943-1944. 
W procesie organizowania władzy hitlerowskiej główną rolę odegrała 
partia hitlerowska - Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei 
(NSDAP). Gauleiter Forster w sposób planowy przygotował w Gdańsku 
kadry do objęcia władzy na Pomorzu, w tym także w powiatach Ziemi 
Dobrzyńskiej. Już 5 września 1939 r. nastą.piło automatyczne rozcią.g- 
nięcie uprawnień dotychczasowego kierownictwa partii hitlerowskiej w 
Wolnym Mieście Gdańsku na zajęty przez Wehrmacht teren Pomorza 
Gdańskiego. Tym samym Forster od pieIWszych dni wojny skupił w 
swoich rękach najwyższą. władzę administracyjną. (początkowo jako szef 
zarzą.du cywilnego, a później jako namiestnik okręgu) i partyjną.. 
Początki zorganizowanej działalności NSDAP na terenie powiatów 
lipnowskiego i rypińskiego datują. się od końca września 1939 r . Wtedy 
to, przysłani z Gdańska współpracownicy Forstera - G. Will do Rypina 
i E. Wiebe do Lipna, otrzymali zadanie, oprócz tworzenia zrębów władzy 
administracyjnej, budowy aparatu partyjnego. Tym samym Forster chciał 
od począ.tku doprowadzić do powiązania także na szczeblu powiatów 
stanowisk landrata z powiatowym kierownikiem NSDAP (Kreisleiterem). 
Unia personalna między stanowiskiem partyjnym i administracyj- 
nym (Kreisleiter - Landrat) istniała do połowy 1941 r. W tym momencie 
Forster rozpoczą.ł proces rozdzielania tych stanowisk, bowiem organy 
te miały realizować odmienne zadania w ramach prac związanych z 
niemiecką. listą. narodową.. Organy administracji miały bowiem za za- 


27 Z. J a n o w I c z, Ustrój policji na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy Niemieckięj 
1939-1945, Przegląd Zachodni, 1950, nr 11-12. s. 536; W. D r z e w I e c k_1. Walka t 
martyrologia mieszkańców gminy Skępe, Ziemia Dobrzyńska, t. 1: 1989, s. 5; A. W t t- 
k o w ski. op. cit., s. 24. 


38
>>>
613))1; 


W CIENIU WOJNY I OKUPACJI
>>>
radzieckich, zbiegłych z niewoli niemieckiej, pod dowództwem kpt. Euge- 
niusza Surowiowa, pseud. "Statyk": 
- w ostatnich dniach czerwca ze składu l Batalionu AL im. Ziemi Płockiej 
wydzielono gO-osobowy 2 Batalion AL im. Ziemi Rypińskiej. Dowódcą 
batalionu mianowano kpt. Czesława Wiśniewskiego, pseud. "Wicher". W 
składzie batalionu znajdował się oddział byłych jeńców radzieckich. Do- 
wódcami plutonów w tej jednostce zostali por. Eugeniusz Kopka, pseud. 
"Jaszczur" I kpt. Eugeniusz Surowlow, pseud. "StaIyk": 
- 16-go oddział AL kpt. Czesława Wiśniewskiego stoczył walkę w miej- 
scowości Wygoda. Partyzanci stracili dwóch partyzantów, 2 innych od- 
niosło rany. Zabito 3 Niemców: 
- 17 -go oddział kpt. Cz. Wiśniewskiego rozbroił 55-osobowy posterunek 

andarmerll w Bońkowie w pow. mławsklm. Zginęło 13 hitlerowców, a 
wraz z nimi goszczący tam landrat rnławskl: 
- plut. ppor. Cz. SIedlicha w liczbie 15 osób rozbroił straż leśną w 
Nadleśnictwie Ruda. Partyzanci zdobyli 11 sztuk broni i spory zapas 
amunicji; 
- 18-go pluton Cz. Wiśniewskiego zaatakował posterunek 
darmerii w 
Czumsku Dlli:yrn. Partyzanci zdobyli broń, amunicję i Inny sprzęt wojskowy; 
I i P i e c: - sformowany został 3 Batalion AL im. Ziemi Myszynieckiej, który 
miał operować na terenie powiatu lIpnowsklego, a także części powiatów 
płockiego. płońskiego, i sierpecklego. Dowódcą batalionu mianowano por. 
Ignacego Siedlicha, pseud. "Czarny": 
- od połowy miesiąca rozpoczęto przygotowania do powstania Brygady 
AL Im. Synów Ziemi Mazowieckiej; 
- B-go odbyło się posiedzenie konspiracyjnego KP PPR w Rypinie, na 
którym rozszerzono skład tego organu. Sekretarzem KP był wtedy Włady- 
sław DomagaiskI, pseud. "Kowal" z Okalewka; 
- g-go na inauguracyjnym posiedzeniu Mazowieckiej Wojewódzkiej Rady 
Narodowej mjr Władysław Marchoł przedstawił projekt powołania brygady 
Armii Ludowej na terenie północnego Mazowsza; 
- 12-go w Okalewku w pow. I)'Plńsklm utworzono konspiracyjną Powia- 
tową Radę Narodową dla powiatu l)'Pińsklego. Jej przewodniczącym został 
Aleksander Teska z Zasad. Jego zastępcą I jednocześnie delegatem do 
WRN został Władysław MurawskI: 
- 18-go delegat KC PPR na Okręg Płocki Jadwiga Sabina Ludwińska 
pseud. "Marta" pisała w sprawozdaniu, 
e w powiecie l)'Pińsklm PPR liczy 
45 członków: 
- 22-go Dowództwo Główne AL powołało Brygadę Armii Ludowej Im. 
Synów Ziemi Mazowieckiej , której dowódcą mianowano mjr. Władysława 
Marchoła. Zastępcą ds. politycznych został kpt. Jan Ptasińskl, pseud. 
"Wiarus". Kpt. Czesław Wiśniewski mianowany został szefem szefem wy- 
działu operacyjnego; 
- do grupy AL na terenie Ziemi Dobrzyńskiej dołączyło kilkudziesięciu 
Rosjan z obozów Jenieckich. w tym 2 oficerów: 
- 31-go, do tego dnia w Józetkowle Istniała tajna biblioteka i czytelnia 
zło
ona z około 600 tomów. Jej kierownictwo spoczywało w rękach trzech 
kobiet: Stanisławy Opolskiej, Janiny Walewskiej I Zofii Zbytniewskiej. W 
tym dniu zostały one aresztowane i osadzone w Stutthofie: 
s i e r p i e ń: - 3 Batalion AL im. Ziemi Myszynieckiej liczył około 60 osób; 
- na terenie północnego Mazowsza zrzucona została grupa zwiadowcza 
Władysława Bojarlncewa. W jej składzie był także niemiecki antyfaszysta 
Alfred Scholz; 
- l-go po opuszczeniu, wskutek zagrw:enla. Włocławka przez komendanta 
włocławskich Szarych Szeregów, Czesława Sldora, powołano nową komendę 


406
>>>
na czele z Ryszardem Sztemborowskim. Zastępcą został Antoni Gołębie- 
wski; 
- 2-go pododdziały Brygady AL im. Synów ZIemi Mazowieckiej pod do- 
wództwem Czesława Wiśniewskiego, Władysława Rypińskiego i Józefa Gu- 
mińskiego zaatakowały dwa zmotoryzowane bataliony niemieckie. Prze- 
waga nieprzyjaciela spowodowała, iż partyzanci wycofali się ze stratą 3 

ołnierzy. Nieprzyjaciel stracił także 3 osoby; 
- za udział i współdziałanie z Armią Ludową Gestapo i straż leśna dokonali 
pacyfikacji Okalewka w pow. rypińskim, w czsie której rozstrzelano I B osób: 
- 5-go dowódca AK w gminie Skępe, w pow. lipnowskim Aleksander 
Winowski zaatakowany przez Niemców w miejscowości Huta-Obóz, po 
zniszczeniu ważnych dokumentów. ostatnim nabojem odebrał sobie rycie; 
- B/g-go na szosie między Żurominem a Okalewem w pow. rypińskirn 
zbiegło z transportu 10 jeńców radzieckich, którzy następnie dołączyli do 
grupy AL w pow. rypińskirn; 
- 15-go partyzanci z 2 Batalionu AL im. Ziemi Rypińskiej pod dowó- 
dztwem ppor. Eugeniusza Kopki w lesie koło Rogowa stoczyli walkę z 
patrolem 
andarmerii polowej. AL-owcy stracili 7 osób. wróg - 5; 
- IB-go AL-owcy z 
 Batalionu AL pod dowództwem Czesława Wiśnie- 
wskiego przeprowadzili 5 udanych akcji w rejonie Liberadza i Budy-Matusy 
w pow. mławskim. Zdobyto 60 sztuk broni; 
- 20-go partyzanci z Brygady AL im. Synów Ziemi Mazowieckiej natknęli 
się na przeważające siły wroga w miejscowości Pokrytki w pow. mławskirn. 
Na polu bitwy polegli m.in. kpt. Czesław Wiśniewski, dowódca 2 Batalionu 
AL, por. Józef Gumiński, dowódca plutonu, por. Eugeniusz Kopka, Anto- 
nina Oprawa. pseud. 
Tońka
. W sumie poległo 7 osób, a 5 odniosło rany. 
Nieprzyjaciel stracił 15 ludzi i 20 rannych; 
- w Wólce k. Skępego utworzono konspiracyjną Powiatową Radę Naro- 
dową dla pow. lipnowskiego. Jej przewodniczącym został Czesław Kolan- 
kiewicz, a jego zastępcą A. Zagórski; 
w r z e s i e ń: - koło wsi Makówiec w pow. lipnowskim w czasie potyczki z 
patrolem żandarmerii zginął por. Henryk Gruetzmacher, szef wydziału 
łączności Komendy Okręgu 
Pomorze
; 
- w rejonie Sierpca i Rypina zrzucona została grupa zwiadowcza pod 
dowództwem mjr. Gienadija Bratczykowa. Jego zastępcą był Władimir Bo- 
jarincew; 
- 2-go w Suradowie. w pow. lipnowskim w walce z Niemcami zginął 
dowódca grupy partyzanckiej Bolesław Źołnowski; 
- za rzekome kontakty z B. Żołnowskim w dolinie rzeki Mień w pobliżu 
Żuchowa w pow. lipnowskim rozstrzelani zostali trzej robotnicy z miej- 
scowego młyna; 
- w Żagnie Niemcy rozstrzelali 4 rolników z tej wsi; 
- 12-go we wsi Żagno Jagdkommando w pow. lipnowskirn za udział w 
ruchu oporu rozstrzelało 4 Polaków; 
- zastrzelony został 
ołnierz AK Stanisław Warzyński; 
- 13-go Jagdkommando w Powsinie k. Ligowa za udział w ruchu oporu 
rozstrzelało 10 polaków; 
- we wsi Szumanie w pow. sierpeckirn odbyło się spotkanie działaczy 
PPR i AL z przedstawicielami SLo BCh i AK; 
- w Ligowie w pow. lipnowskim 
andarmeria rozstrzelała 5 mieszkańców 
Malanowa i 1 z Sumina; 
p a ź d z i e r n i k: - grupa AK z Tomkowa k. Wąpielska w pow. rypińskim 
dokonała odbicia aresztowanego wcześniej członka tej organizacji Drosika; 
- według sprawozdania zło
onego na sesji WRN przez Mieczysława Bo- 


407
>>>
dalskiego w pow. lipnowsklm gminne rady narodowe powstały w Skępem 
i Ligowie, a potem w Wólce I Karnkowie; 
- 12-go w wielu miejscowościach Ziemi Dobrzyńskiej przeprowadzono 
represje za udział I sympatyzowanie z ruchem oporu, m.in. w Źródłach i 
Moczadłach w pow. lipnowskim: 
- w placówce AK Wymyślin przeprowadzono dalsze aresztowania. Łącznie 
ujęto 60 osób: 
- 12-go Gestapo zamordowało 3 osoby z Rozstrzałów i Osówki; 
- 17-go w Ławiczku w pow. lipnowskim rozstrzelana została za pomoc 
dla partyzantów Stanisława Małkiewlcz: 
- IB-go w lesie koło wsi Osówka w pow. lipnowskim Gestapo rozstrzelało 
schwytanego jeńca angielskiego; 
- 23-go za udzielenie pomocy zbiegłemu jeńcowi angielskiemu rozstrze- 
lano w Osówce Mieczysława Warawacza; 
- 25-go w rejonie wsi Jaworowo-Lipa w pow. slerpeckim desan- 
towała B-osobowa grupa zwiadowcza na czele z por. Tadeuszem Dąbro- 
wskim. Z ramienia AL grupę przyjmował Władysław Tokarski, pseud. 

Kruk": 
j e s i e ń: - mieszkanka Łąkiego k. Skępego w pow. lipnowsklm G. Waszkiewicz 
prZ)jęła do swego domu trzech Rosjan. uciekinierów z niewoli, którzy tam 
doczekali wolności; 
- aktywista PPR z powiatu rypińskiego Jan Kęsicki załorył komórkę PPR 
w Skrobacji, w pow. brodnickim. Niebawem członkowie tej komórki podjęli 
współpracę z grupą zwiadowców radzieckich A. Czekłujewa: 
l i s t o p a d: - na "Wyspie Juranda" (Kępie Gołuskiej) odbyło się spotkanie 
czterech ugrupowań politycznych, w którym wzięło udział 40 osób. Wśród 
przedstawicieli PPR byli Władysław DomagaIski, sekretarz KP PPR w Ry- 
pinie i jego zastępca Jan Kęsicki: 
- w Zalesiu w pow. sierpeckim otoczony przez hitlerowców 19-1etni dzia- 
łacz ZWM Jerzy Repetyński ostatnim nabojem pozbawił się rycia: 
- l-go w Zasadach w pow. rypinskim Niemcy rozstrzelali Aleksandra 
Teskę, przewodniczącego PRN dla pow. rypińskiego, który w tym momencie 
osierocił ośmioro dzieci; 
- 7 -go w walce z okupantem w Nowej Wsi k. Myszyńca zginęła radio- 
telegrafistka radzieckiej grupy zwiadowczej Anna Morozowa. Pośmiertnie 
odznaczona została tytułem Bohatera Związku Radzieckiego: 
- 13-go we wsi Wilcze Kąty w pow. lipnowskim za udzielanie pomocy 
jeńcowi angielskiemu rozstrzelano Józefa I Janinę Olszewskich; 
- 21-go w okolicach wsi Rumunki Wólka k. Skępego zwiadowcy WP i 
AL-owcy musieli podjąć nie równą walkę z nieprzyjacielem. Zginął wtedy 
IB-Ietni członek grupy desantowo-zwiadowczej ppor. Włodzimierz Lepnicki, 
pseud. "Czarnecki", "Wołodia". Pięciu Innych partyzantów odniosło rany, 
w tym m.in. sierż. Stanisław Basiukiewicz; 
g r u d z i e ń: - partyzanci z AL dowodzeni przez Jana Matianowskiego, pseud. 
"Dzik" oraz zwiadowcy radzieccy z grupy mjr. Aleksieja Czernycha, pseud. 
"Siergiejew" skierowali jadący do Lipna transport wojskowy na stojący na 
stacji Koziołek pociąg z tywnoścłą. Zderzenie to spowodowało zniszczenie 
znacznej części składu I śmierć 60 Niemców; 
- od grudnia tego roku w rejonie Rypina działała grupa zwiadu radziec- 
kiego A. Czekłujewa. Działacze PPR z pow. ryplńskiego. a przede wszystkim 
Jan Kęslcki skierował do niej członków komórki partyjnej ze Skrobacji w 
pow. brodnlckim; 
- we wsi Młyńska w pow. rypińskim zginął w zasadzce radziecki zwia- 


408
>>>
dowca Jakub Gł'Yszczuk, a polski partyzant z AL Jan Meller, nie chcąc 
narazić spędzonych siłą do stodoły mieszkańców wsi na skutki wybuchu 
granatów, odebrał sobie 
cie: 
- w końcu grudnia z grupą zwiadu radzieckiego A. Czernycha pseud. 
"Siergiejew" współdziałała w rejonie Skępego grupa AL Stanisława Bel- 
czyńskiego; 
- w początkach grudnia oddział zwiadowców WP por. T. Dąbrowskiego 
rozpoznał lotnisko niemieckie pod Płockiem; 
- 17 -go w lasach karnkowskich w pow. lipnowskim za udział i sympaty- 
zowanie z ruchem oporu rozstrzelano kilkanaście osób; 
- w Łagiewnikach, w pow. Iipnowskim 
andanneria zamordowała 11 
Polaków jako odwet za zlikwidowanie przez partyzantów Niemca RJegalke; 
- l8-go radziecki oddział zwiadowczy kpt. J. Czernikowa stoczył walkę 
z oddziałem niemieckim w miejscowości Grądek-Rumoka w pow. mła- 
wskim. Na polu walki poległo 2 Rosjan i 18 Polaków. Następnie 
andar- 
merla aresztowała około 80 osób: 
- 24-go za współdziałanie z ruchem oporu na Wirowni w Ligowie w pow. 
Iipnowskim Niemcy rozstrzelali 4 mleszkańców Moczadeł i 2 z Pokrzywnika; 


1945 


W pieIWszych dniach stycznia Gestapo aresztowało grupę członkiń 
Wojskowej Służby Kobiet AK w Brodnicy oraz prowadzącą. skrzynkę kon- 
taktową. działu sanitarnego WSK w inspektoracie brodnieklm, mieszkan- 
kę Golubia Jadwigę Cyrklaff. Wszystkie, osadzone w więzieniu w Byd- 
goszczy, zginęły po 20 stycznia 1945 r. w czasie "marszu śmierci" naj- 
prawdopodobniej w lasach nakielskich. 
s t y c z e ń: - l-go w lesie koło wsi Jasleń rozstrzelany został dowódca oddziału 
partyzanckiego w rejonie Skępego, Adam Marciniak; 
- 3-go PPR w pow. rypinskim liczyła 90 osób. Głównie byli to 
ołnierze 
Armii Ludowej. W tym dniu odbyło się posiedzenie KP PPR pow. ł'YPin- 
skiego w domu Juliana Bł
ejewskiego wOkalewku; 
- 5-go za udział w ruchu oporu w Ligowie stracono 5 mieszkańców 
Skępego; 
- l5-go grupa AL z Bł'Ygady im Synów Ziemi Mazowieckiej pod dowó- 
dztwem Włodzimierza Ziemieckiego wespół z grupą zwiadowców radziec- 
kich mjr. A. Czernycha zaatakowała koło wsi Podlesie baterię nieprzyja- 
ciela, która została rozbita; 
- 2l-go l Samodzielny Korpus Pancerny gwardii dowodzony przez gen. 
mjr. Michaiła Panowa wyzwolił Rypin; 
- czołowe jednostki 5 Annii Pancernej dotarły do Brodnicy; 
- 22-go wyzwolona została Brodnica. Przez pewien czas w wyzwolonym 
mieście mieścił się sztab dowódcy frontu marsz. K. Rokossowskiego; 
- 23-go 
ołnierze 70 Annii Pancernej wyzwolili Lipno, Szpetal Górny, 
Bobrowniki, Chrostkowo, Kikół i Zbójno; 


409
>>>
SPIS TREŚCI 


Wstęp................... ...................... .............................................................................. 5 
Rozdział I: CHARAKTERYSTYKA ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 
1. Opis geograficzny obszaru ............................................................................. 11 
2.. Podziały administracyjne .............................................................................. 13 
3. Ludność ............................................... .......................................................... 17 
4. Sytuacja społeczno--polltyczna w latach 1918-1939...................................... 21 
5. Działalność niemieckich organizacji mniejszościowych ................................... 24 


Rozdział II: POLITYKA OKUPANTA NA ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 
W LATACH 1939-1945 
1. Koncepcja hitlerowskiej polityki wobec ludności Ziemi Dobrzyńskiej ............. 29 
2. Okupacyjny zarząd wykonawczy ..................................................................... 31 
3. Kampania wrześniowa I pierwsze zbrodnie okupantów. Losy włnlerzy 
Września. ......................................................................................................... 39 
4. Eksterminacja poszczególnych grup ludności 
A. Nauczyciele........... ................................. ............................................. .......... 51 
B. Duchowieństwo........... .............................. ............ ....................................... 58 
C. Inni przedstawiciele grupy przywódczej ....................................................... 62 
D. Źydzl...................................... ...... ......... ......... .............................................. 65 
5. Wysiedlenia ludności polskiej.......................................................................... 71 
6. Niemiecka lista narodowa ............................................................................... 79 
7. Eksploatacja siły roboczej ............................................................................... 84 
8. Grabid: I niszczenie mienia............................................................................. 90 
9. Dyskryminacja w dziedzinie kuIturalnHśwlatowej. Ograniczenie swobód 
osobistych........... ............................................................................................ 95 
Rozdział III: SPONTANICZNY OPÓR LUDNOŚCI PRZECIWKO OKUPANTOWI.... 107 
Rozdział N: DZIALALNOŚĆ ORGANIZACYJNA I PROPAGANDOWO- 
-PROGRAMOWA ORGANIZACJI OPOROWYCH 
1. Tajny Związek Młodzieży WIejskiej "Młody Las. .............................................. 125 
2. Polska Organizacja Wolności (POW) ................................................................ 128 
3. Komenda Obrońców Polski.............................................................................. 129 
4. Legion Orła Białego (Leorbl) ............................................................................ 130 
5. Wolność I Sprawiedliwość................................................................................ 131 
6. Tajna Armia Polska ..Znak" - Konfederacja Zbrojna....................................... 132 
7. Związek Wolnych Chłopów .............................................................................. 133 


411
>>>
8. Polska Armia Powstania................................................................................... 133 
9. Tajna Organizacja Wojskowa .Gryf Pomorski. ................................................. 134 
10. Stronnictwo Pracy. Stronnictwo Narodowe ...................................................... 134 
11. Tajne harcerstwo - Szare Szeregi.................................................................... 135 
12. Kujawski Związek Polityczno-Literacki............................................................ 140 
13. Tajny Związek Krwawej Ręki ........................................................................... 144 
14. Polska Organizacja Zbrojna .Znak. ................................................................. 145 
15. Związek Walki Zbrojnej - Armia Krajowa ........................................................ 154 
16. Wojskowa Służba Kobiet (WSK) ....................................................................... 167 
17. Pierwsze ugrupowania lewicowe: Czerwona Milicja Ludowa. 
Rewolucyjne Rady Robotniczo-Chłopskie ........................................................ 174 
18. Polska Partia Robotnicza . ................................................................................ 180 
19. Związek Walki Młodych ................................................................................... 194 
Rozdział V: DZIALALNOŚĆ ZBROJNA RUCHU OPORU 
l. Uwagi ogólne ...................................................................................................197 
2. Akcje Związku Walki Zbrojnej I Armil Krajowej............................................... 198 
3. Powstanie I organizacja Gwardii Ludowej ........................................................ 211 
4. Walka z komunikacją wroga ............................................................................ 220 
5. Powstanie I organizacja ArmIi Ludowej............................................................ 225 
6. Działalność zbrojna Armii Ludowej .................................................................. 231 
7. Powstanie 2 Batalionu AL Im. Ziemi Ryplńsklej .............................................. 235 
8. Dalsze akcje bojowe ........................................................................................ 237 
9. Współdziałanie partyzantów z Armią Czerwoną ............................................... 243 
10. Niemieccy antyfaszyści w oddziałach partyzanckich........................................ 252 
Rozdział VI: OKUPANT WOBEC RUCHU OPORU 
1. Doraźne formy walki z ruchem oporu ............................................................. 255 
2. Planowa walka z ruchem oporu....................................................................... 266 
3. Wzmożona fala represji w związku z działalnością organizacji oporowych ...... 274 
Rozdział VII: U PROGU ZAKOŃCZENIA WOJNY 
l. Konspiracyjne Rady Narodowe ......................................................................... 291 
2. Wyzwolenie spod okupacJI niemieckiej............................................................. 294 
Rozdział VIII: POWOJENNE LOSY KONSPIRACJI ANTYHITLEROWSKIEJ 
ZWIĄZANEJ Z RZĄDEM POLSKIM NA OBCZYŹNIE ..................... 305 
ZAKOŃCZENIE ................ ............................ ......... ........... ......... .................. ............ .....311 


ZALĄ.CZNIKI: 
l. Nauczyciele zamordowani przez hitlerowców I polegli 
w czasie II wojny światowej ............................................................................ 319 
2. Wykaz duchownych - więźniów hitlerowskich zakładów karnych 
I obozów koncentracyjnych..............................................................................323 
3. Noty biograficzne organizatorów zorganizowanego ruchu oporu 
na Ziemi Dobrzyńskiej..................................................................................... 326 
4. Członkowie regionalnej organizacji ruchu oporu pn. Legion Orła Białego 
w okolicach Śwledzlebnl................. ......... ..................... .................................. 334 
5. Aktyw POZ ..Znak" I ZWZ-AK na Ziemi Dobrzyńskiej ..................................... 335 
6. Wykaz placówek AK I Ich komendantów 
w Obwodzie .Borowikl. (Rypin)........................................................................ 337 
7. NIepełny wykaz członków ZWZ-AK na Ziemi Dobrzyńskiej .............................. 338 
8. NIepełny wykaz członków PPR-GL-AL na Ziemi Dobrzyńskiej.......................... 348 
9. Więzienia. areszty. obozy Jenieckie I obozy pracy na Ziemi Dobrzyńskiej 
w latach 1939-1945... ............................ ...... ........................................... ....... 352 


412
>>>
10. Członkowie POZ .Znak" I ZWZ-AK represjonowani przez okupanta 
hitlerowskiego................................................................................................ 352 
11. Indeks uczestników I sympatyków ruchu oporu poległych w walce 
lub zamordowanych w więzieniach I obozach koncentracyjnych.................... 355 
12. Miejsca martyrologU na terenie Ziemi Dobrzyńskiej w latach 1939-1945...... 360 
13. Daty wyzwolenia miast. osiedli I wsi Ziemi Dobrzyńskiej 
w styczniu 1945 r.. a także miast przyległych do tego obszaru..................... 370 
WYKAZ ŹRÓDEL I LITERATURy.............................................................................. 373 
A. Źródła: 
Rękopiśmienne............................. ............ ......... ......... ................................. ...... 375 
Drukowane....................................................................................................... 378 
B. Czasopisma: 
Prasa konspiracyjna ................................... ...... ..... ............. ................. .......... ... 379 
Periodyki........................................................................................................... 379 
C. Opracowania: 
Bibliografie. spisy. katalogi....... ......... ................ ........... ............................ ........ 380 
Literatura wspomnieniowa........ ................. ......... .......... .............................. ...... 380 
Publikacje zwarte.............................................................................................. 381 
Artykuły. studia. szkice ............. ............... .......... ........... ........................ ........... 387 
Materiały niepublikowane .......... ......................:.. ........ ............. ........ ....... .......... 394 
KALENDARIUM: RUCH OPORU NA ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ................................... 397 


" 
I 
II
>>>
DOTICHCZAS NAKŁADEM DOBRZYŃSKIEGO ODDZIAŁU 
WŁOCłAWSKIEGO TOWARZYS1WA NAUKOWEGO W RYFlNIE 
UKAZAŁY SIĘ: 


l. Pamiętnik Założycielskiego 
azdu Dobrzyńskiego Oddziału Włocła- 
wskiego Towarzystwa Naukowego w Rypinie (26 października 1985 
roku), opr. i red. M. Krajewski przy współudziale E. Budzanowskiej, 
Rypin 1986, ss. 28, nakład 500 egz. 
2. M. Krajewski. Gustaw Zieliński - syn Ziemi Dobrzyńskiej (1809- 
1881), Rypin 1986, ss. 8, nakład 1000 egz. 
3. Polska Partia Robotnicza na Ziemi Dobrzyńskiej (byłe powiaty Lipno 
i Rypin) w latach 1942-1948, pod red. M. Krajewskiego, wstęp A. Z. 
Małkowski, Rypin 1987, ss. 128, nakład 400 egz. 
4. M. Krajewski., Bene merentes (dobrze zasłużeni) dla Rypina, Rypin 
1988, ss. 32, nakład 1000 egz. 
5. Gustaw Zieliński - życie dzieło. Materiały z sesji popularno-naukowej 
w Skępem w dniu 20 maja 1986 roku, pod red. M. Krąjewskiego, 
wstęp S. Jankowski., Rypin 1988, ss. 147, nakład 500 egz. 
6. Inwentarze lustracyjne królewszczyzn w Ziemi Dobrzyńskiej 1774- 
1777, wyd. Z. Górski i A. Mietz, Miscellanea do dziejów Ziemi Do- 
brzyńskiej, t. l, Rypin 1988, ss. XXI+44, nakład 400 egz. 
7. Ziemia Dobrzyńska. Zeszyty historyczne Dobrzyńskiego Oddziału 
WTN, opr. red. A. Mietz, t. l, Rypin 1989, ss. 176, nakład 1000 egz. 
8. F. Dłutek, Rys historyczny szpitalnictwa regionu rypińskiego (1323- 
1923), Rypin 1989, ss. 28, nakład 500 egz. 
9. M. Krajewski., Byli z Qjczyzny mojej. Zagłada ludności żydowskiej 
Ziemi Dobrzyńskiej w latach drugiej wojny światowej (1939-1945), 
Rypin 1990, ss. 32, nakład 500 egz. 
10. M. Krajewski., Borzewscy herbu Łubicz z Ugoszcza w Ziemi Dobrzyń- 
skiej, (Rypin) 1990, ss. 16, nakład 500 egz. 
II. Rypin. A imię ich godnym będzie, pod red. M. Krajewskiego, Rypin 
1991, ss. 28, nakład 1000 egz. 
12. M. Krąjewski., Słownik biograficzny Ziemi Dobrzyńskiej (do 1945 r.), 
przedmowa i opr. tech. Z. Góźdź, Lipno 1992, ss. 424, nakład 1000 
egz. 
13. M. Krąjewski., Za wiarę i polskość. Duchowieństwo Ziemi Dobrzyń- 
skiej w Powstaniu Styczniowym i walce o wolność narodu i Kościoła 
po jego upadku, wstęp Z. Góźdź, Lipno 1992, ss. 36, nakład 600 egz. 
14. Ziemia Dobrzyńska. Zeszyty historyczne Dobrzyńskiego Oddziału 
WTN, t. 2, pod red. M. Krajewskiego, opr. tech. Z. Góźdź, Rypin 
1992, ss. 278, nakład 600 egz. 
15. M. Krajewskt, Materiały do bibliografii historycznej Ziemi Dobrzyń- 
skiej, cz. II, opr. tech. Z. Góźdź, Rypin 1993, ss. 88, nakład 150 
egz. 
16. Rypin. Szkice z dziejów miasta, pod red. M. Krajewskiego, opr, tech. 
Z. Góźdź, Rypin 1994, ss. 448+XXXVIII, nakład 1500 egz. 
17. M Krąjewski., Powstanie Styczniowe między SkIw q a DIWęcq, Włoc- 
ławek 1994, ss. 284, nakład 1200 egz.
>>>
@ 


ZAKŁAD 
POLIGRAFICZNO 
WYDAWNICZY 
ul. ks. B. Jaśkowskiego 3 
88-100 Inowrocław 
tel.: 76-209. 76-219 
fax.: 76-209 


ISBN 93-0867-1907
>>>
danie wpisywanie na niemiecką. listę, natomiast partia miała sprawować 
funkcje kontrolne w tej mierze. W latach 1939-1941 landratem i kreis- 
leiterem w Rypinie był w jednej osobie Georg Will, natomiast w okresie 
od 1941 do połowy 1943 r. kierownikiem powiatowym partii był Reinhold 
Voelz, a w latach 1943-1944 - Ludwik Beckmann. Jedynie w Lipnie 
Erich Wiebe aż do 1943 r. sprawował obydwie funkcje jednocześnie 28 . 
Siedziba kierownictwa powiatowego w Lipnie mieściła się przy ówczesnej 
ulicy Breitestrasse 21, a w Rypinie - przy Hermann Goring-Strasse 8 29 . 
Powiaty pod względem struktury organizacyjnej NSDAP podzielone 
zostały na grupy miejscowe (Ortesgruppe der NSDAP), które obejmowały 
jedną. lub dwie gminy. Na jej czele stał kierownik grupy miejscowej 
(Ortsgruppenleiter) i w wielu przypadkach był on jednocześnie komisa- 
rzem. Niższą jednostką była komórka partyjna, która obejmowała 4-8 
bloków - wsi na czele z kierownikiem (Zellenleiter der NSDAP). Do lutego 
1940 w powiecie Lipnowskim utworzono 19 grup miejscowych, a w po- 
wiecie rypińskim - 17. 
Kierownicy grup miejscowych, komórek i bloków, a także ich współ- 
pracownicy realizowali najbardziej bezpośrednio hitlerowską politykę 
narodowościową.. Ich zadaniem było codzienne śledzenie i szpiegowanie 
ludności polskiej. O postawie Polaków informowali oni nie tylko swoich 
zwierzchników, ale także Gestapo. Oni również opiniowali, a nierzadko 
wyznaczali polskie rodziny do wysiedlenia. 
Na podstawie szacunkowych danych można przyją.ć, że funkcje par- 
tyjne, poczynają.c od kierownika NSDAP a na kierowniku bloku-wsi koń- 
cząc, na terenie Ziemi Dobrzyńskiej pełniło blisko 150 osób. Liczbę człon- 
ków partii szacuje się tu na około 3.700 osób 3o . 
Założenia hitlerowskiej polityki narodowościowej realizował na oma- 
wianym obszarze aparat wykonawczy utworzony w państwie niemieckim 
jeszcze przed wybuchem wojny, bą.dź też już w trakcie akcji wykonaw- 
czej. Spośród wszystkich organów tego aparatu szczególną. rolę odegrał 
Selbstschutz, a później Gestapo i Jagdkommando. 


3. KAMPANIA WRZEŚNIOWA I PIERWSZE ZBRODNIE OKUPANTÓW. 
LOSY ŻOLNIERZY WRZEŚNIA. 


W sierpniu 1939 r. rozpoczęła się mobilizacja rezerwy z terenu Ziemi 
Dobrzyńskiej do 14 i 144 pp we Włocławku, 31, 63 i 66 pp w Toruniu, 
75 pułku artylerii ciężkiej w Toruniu, w Brodnicy i innych jednostek 


28 Thorner Frelhelt, 1940, nr 32 z 7 ll. s. 3; J. S z I II n g, Struktura organizac!l1 na 
NSDAP w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie w latach 1939-1945, Zeszyty Naukowe 
UMK. HIstoria, Vll. 1972, s. 86-87; tegoż, Przyczynek do pierwszych dni okupacji 
hitlerowskięj na PomorZ!L Gdańskim w 1939 r., Biuletyn GKBZHwP, 1982. t. 31, s. 300. 
29 J. S z III n g, Ziemia Dobrzyńska, s. 161. 
30 A. T r e I c h e l. op. cit., passim; J. S z 111 n g. Ziemia Dobrzyńska, s. 161. 


39 J
>>>
, I 


wchodzących w skład Armii Pomorze. W chwili wybuchu wojny na Po- 
morzu i Ziemi Dobrzyńskiej znajdowały się dywizje armii polskiej "Po- 
morze" dowodzonej przez generała dywizji Władysława Bortnowskiego, 
zgrupowane w rejonie Brodnicy, Grudziądza, Stargardu, Kościerzyny, 
Nakła i Torunia. Zaatakowane od wschodu przez 4 armię niemiecką 
grupy "Północ", toczyły przez kilka dni walki obronne. Po połączeniu 3 
i 4 dywizji armii niemieckiej w okolicach Grudziądza, znaczna część 
wojsk polskich została okrążona w północnej części Pomorza 31 . 
W początkach września Ziemia Dobrzyńska znalazła się jednocześnie 
na zapleczu Grupy Operacyjnej "Wschód" armii "Pomorze", dowodzonej 
przez gen. brygady Mikołaja Bołtucia. Bezpośrednio na północ o powiatu 
rypińskiego znalazło się prawe skrzydło 4 dywizji piechoty. Wobec ogro- 
mnej przewagi nieprzyjaciela GO "Wschód" przez trzy dni osłaniała mo- 
bilizację taborów w Lipnie i 144 pułk piechoty we Włocławku. W Lipnie 
działał bowiem duży ośrodek mobilizacyjny VIII Dywizjonu Taborów. Sfor- 
mowane zestawy kolumn i służb taborowych oddawano kwatermistrzo- 
stwu armii "Pomorze"32. Grupa "Wschód" trafnie rozpoznawała siły i 
kierunki natarcia Niemców, dokonała nakazanych zniszczeń i wydatnie 
przyczyniała się do rozdzielania Prus Wschodnich od Rzeszy. Po trzech 
dniach zmuszona była jednak wycofać się na kolejną. doraźną linię ob- 
rony. 3 i 4 września poniesione straty zostały uzupełnione 33 . 4 września 
otrzymała ona rozkaz przejścia nocą nad DIWęcę z zadaniem zamknięcia 
na rzece i lasach kierunków Toruń-Lipno i Dobrzyń-Lipno na odcinku 
od Brodnicy do Wisły. Rozkaz nakazywał: "Obronę skupić na odcinku 
Dobrzyń-Wisła, zachowując duże odwody, na kierunku Rypin-Brodnica 
dozorować. Utrzymać łączność z Nowogródzką Brygadą Kawalerii. Na 
zachodzie utrzymać łączność z obroną. Wisły przy przejściu DIWęcy. Oś 
działania na linii Lipno-Włocławek Pas działania: granica wschodnia _ 
jak granica wschodnia armii, granica zachodnia - Wisła"34. 
W tym samym dniu, to jest 4 września, lotnictwo armii "Pomorze" 
rozpoznawało nieprzyjaciela. Zadanie to wykonywały nie tylko eskadry 
obseIWacY.jne, ale jeszcze w większym stopniu eskadry myśliwskie. 
Samoloty obseIWacyjne były bowiem bezbronne wobec niemieckich 
myśliwców. 43 eskadra lotnictwa obseIWacyjnego, podporządkowana 
GO "Wschód", przyleciała w rejon Lipna na lotnisko Jastrzębie. Na- 
tomiast 46 eskadra działała na korzyść 15 DP i pozostawała na lot- 
nisku Zduny. 


31 J. Kir c h m a y e r, Kampania wrześniowa 1939 r., Łódź 1946. s. 85 I n; Polskie 
Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, t. I, cz. 2. Londyn 1954. s. 63 i n; P. W. G r o- 
c h o w s k I. Walki Grupy Opercu:!Jjnej Bołtucla nad Osą. Rocznik Grudziądzki, t. 3, 1963, 
s. 168. 
32 Z dziejów Ziemi Dobrzyńskiej, praca zbiorowa. Toruń 1965. s. 35. 
33 F. W. G r o c h o w s k I. op. clt.. s. 168. Cyt. za: K. C I e c h a n o w s k I, Annla 
"Pomorze". Warszawa 1983. s. 246. 
34 S. K o s t a n e c k I, Działania annil "Modlin" w dnlcu:h 1 września do 9 września 
1939 r., Notatki Płockie, 1959. nr 13-14. s. 1-13. 


40
>>>
zgodnie z rozkazem grupa "Wschód", będą.ca na prawym brzegu Wisły, 
przegrupowała się. Oddział wydzielony płka Lubicza-Niezabitowskiego w 
składzie 1/67 pułk piechoty, batalion Obrony Narodowej "Brodnica" 9/4 
pal, przygotowywał się do dalszych działań w rejonie Rypin-Borzymin-Dzie- 
rzno. 208 pułk piechoty podporządkowany płk. Niezabitowskiemu stanął 
w rejonie dworu w Tomkowie. Oddział wydzielony płk. Cieślaka zajął na- 
tomiast rubież w rejonie Grębocin-Papowo Toruńskie. Natomiast 16 dywizja 
piechoty zajęła rejon na południowym brzegu Drwęcy w rejonie Golub-Do- 
brzyń. 4 dywizja piechoty wypoczywała w lesie nad Drwęcą. w rejonie Cie- 
chocin-Elgiszewo-Pruska Łąka35. 
W związku z podjęciem wieczorem 5 września decyzji dowódców 
armii "Pomorze" i "Poznań" o skierowaniu sił obydwu armii na Warszawę, 
postanowiono, aby zgrupowanie dowódcy piechoty dywizyjnej 4 dywizji 
piechoty (208 pp i oddział wydzielony "Brodniea") płk. Niezabitowskiego 
przeszło w rejon Kikół-Lipno, a następnie w kierunku Włocławka, gdzie 
miało przeprawić się przez Wisłę. W nocy z 5 na 6 września oddziały 
armii "Pomorze", w tym 4 dywizja piechoty, realizowały nakazane prze- 
grupowanie. W godzinach rannych 6 września ugrupowanie płk. Nieza- 
bitowskiego osią.gnęło rejon Kikół-Karnkowo w rejonie Lipna, gdzie za- 
trzymało się na odpoczynek, by o zmierzchu podją.ć dalszy marsz. 16 
dywizja pancerna, idą.ca począ.tkowo w kierunku przepraw w rejonie 
Osiek-Otłoczyn została zawrócona i pomaszerowała na Włocławek. Do 
rana 7 września osią.gnęła południowy skraj lasów Bobrowniki (między 
Lipnem a Włocławkiem). Oddział wydzielony płk. Cieślaka w nocy z 6 
na 7 września dołą.czył w rejon Szpetala k. Włocławka. Maszerują.c 
wschodnim brzegiem Wisły zgrupowanie dowódcy piechoty dywizyjnej 4 
dywizji piechoty płk. Niezabitowskiego, 7 września osią.gnęło rejon Szpetal 
Górny - lasy Zazamcze na północ od Włocławka. Przeprawę przez most 
włocławski rozpoczęto rankiem 8 września. Z północy za armią. "Pomorze" 
maszerował wschodnim brzegiem Wisły 11 kurpus pancerny i osią.gnął 
wieczorem 8 września rejon Bobrowniki-Skępe-Żuromin. W nocy 9 wrześ- 
nia wysadzony został most na Wiśle we Włocławku. Tym samym na 
obszarze Ziemi Dobrzyńskiej nie było już żadnych regularnych oddziałów 
armii polskiej. Armia "Pomorze" wzięła udział w bitwie nad Bzurą i 21 
września została zamknięta ostatnia karta z jej dziejÓw 36 . 
W wojnie obronnej 1939 r. brało udział wielu Dobrzyniaków. Wielu 
z nich oddało wtedy życie w obronie Ojczyzny walczą.c w różnych czę- 
ściach Polski. Kilkanaście osób poległo w bitwie nad Bzurą., między 
innymi Wacław Bytner, żołnierz 14 pp, stolarz z Lipna, Zygmunt Skibiński 
i ppor. Jerzy Zmysłowski. W szpitalu polowym w Chodakowie zmarł od 
kul wroga ppor. Kazimierz Lewandowski, żołnierz 144 pp, pochowany 
na miej scowym cmentarzu polowym. Tam też polegli trzej oficerowie 


35 K. C I e c h a n o w s k I, Annfa "Pomorze", s. 249. 
36 Z dziejów Ziemi DobrzyńskieJ. s. 35: K. C I e c h a n o w s k I, Annia "Pomorze", s. 
252-253, 262; Z. G ó ź d ź, Zacni obywatele, s. 4. 


41
>>>
rezerwy z Lipna: Jerzy Zalewski, Władysław ZielonkIewicz i pilot Kon- 
stanty Gawlik. W wojnie obronnej polegli także mieszkańcy wsi Mazo- 
wsze: nauczyciel Chmielewski, rolnik Leon Janowski, Czesław Michał- 
kiewicz, Marian Szafrański i Antoni Sztangierski. Z Zadusznik i okolic, 
spośród 14 zmobilizowanych do 144 pp, poległo aż 13 osób, a wśród 
nich między innymi Władysław Ostrzycki i Jan Wilmański. W czasie 
ataku lotnictwa niemieckiego na wycofują.ce się siły Armii "Pomorze" w 
dniu 4 września 1939 r. zginął pod Wagańcem żołnierz pochodzą.cy z 
podlipnowskiej wioski. Został przysypany piaskiem i tłuczniem wyrzu- 
conym przez bombę pod mostem. Został on pochowany na cmentarzu w 
Zbrachlinie. Jego dokumenty wraz z listem do żony i synka przekazał 
wiosną 1940 r. rodzinie - sołtys Wagańca, Franciszek Jóźwiak. Inni żołnierze 
Września zostali poważnie ranni: Stanisław Foremski stracił nogę, Józef 
Wiśniewski (8 PAC) - oko, a Edward Skowroński - obie nogi. W bitwie nad 
Bzurą walczył także żołnierz 14 pp, Gracjan Witold Giziński, nauczyciel z 
Lipna, który zdołał unikną.ć niewoli. W sierpniu 1939 r. w stopniu poru- 
cznika został zmobilizowany do 14 pp piechoty we Włocławku Hemyk Orszt. 
Uczestniczył on w bitwie nad Bzurą, za co został odznaczony Krzyżem 
Walecznych. Po klęsce armii polskiej dostał się do niewoli. Po zwolnieniu 
z oflagu Gross-Rosen, zaciągnął się do I Armii Wojska Polskiego i brał 
udział w przełamaniu Wału Pomorskiego w 1945 r. 37 . 
Inni żołnierze pochodzący z Ziemi Dobrzyńskiej, walcząc w oddzia- 
łach armii "Pomorze", przedostali się z częścią tej armii do Warszawy. 
Długa jest lista obrońców Warszawy - mieszkańców tej ziemi: Antoni 
Archaniałowicz, Ka