/Licencje_043_04_001_0001.djvu

			1 
.< 
Z 
< 
u 

 
Z 

 

 

 
O 
U 
< 

 
Q 

 

 
r/'J 


, III 


530 


- 
CZYI. Pozner. 
Biblioteka 


/ 


Główna 890549-., 
UMK Toruń 

 
 LJJJ
A( et)PERNICANA 


,.... 
 . r 


JACEK SOSZYŃSKI 


KRONIKA MARCINA POLAKA 
I JEJ ŚREDNIOWIECZNA TRADYCJA 
RĘKOPIŚMIENNA 
W POLSCE
		

/Licencje_043_04_003_0001.djvu

			zyt. Pemcr;L. 
Biblioteka 
Główna 
UMK Toruń 


890549 


<\DEI\UA NAUK 
[STOłUI NAUKI 


XXXIV
		

/Licencje_043_04_004_0001.djvu

			STUDIA COPERNICANA 
wydawanc przez Polską Akadcmie( 
Nauk dotyczą postaci wiclkicgo as- 
tronoma i jcgo czasów, jak równicż 
szcmko poje(tcj problcmatyki dzic- 
jów nauki przcd Kopcrnikicm i rc- 
ccpcji jcgo dzieła. 


Na obwolucic inicjał z: 
Kroniki Marcina Polaka, 
Kraków, Bibliotcka Czartoryskich, 
rkp 1575, s. l. 


Na okładcc rysunck z: 
De revolutionibus 111,20 


, 


0
		

/Licencje_043_04_005_0001.djvu

			KRONIKA MARCINA POLAKA 
I JEJ ŚREDNIOWIECZNA TRADYCJA RĘKOPIŚMIENNA 
W POLSCE 



 -ł
		

/Licencje_043_04_006_0001.djvu

			POLISH ACADEMY OF SCIENCES 
INSTITUTE FOR THE HISTORY OF SCIENCE 
CENTRE FOR COPERNICAN STUDIES 


STUDIA 
COPERNICANA 
. 


XXXIV 


, 
{ 


./
		

/Licencje_043_04_007_0001.djvu

			bgOL:r 


o 



 


<:. J . 

 
------..... 
I 


POLSKA AKADEMIA NAUK 
INSTYTUT HISTORII NAUKI 


JACEK SOSZYŃSKI 


KRONIKA MARCINA POLAKA 
I JEJ ŚREDNIOWIECZNA TRADYCJA 
RĘKOPIŚMIENNA 
W POLSCE 


WYDAWNICTWA IHN PAN 
WARSZAWA 1995 


- 


-- 


j-SQZ
		

/Licencje_043_04_008_0001.djvu

			KOMITET REDAKCYJNY 


MARIAN BISKUP, JERZY BURCHARDT, 
PAWEŁ CZARTORYSKI (redaktor naczelny), JERZY KOROLEC, 
STANISLAW MOSSAKOWSKI, JOHN NORTH, GRAŻYNA ROSIŃSKA, 
ALAIN SEGONDS, PA VEL SPUNAR, SABETAI UNGURU, 

 WITOLD WRÓBLEWSKI 


SEKRETARZE REDAKCJI 


JAN MALICKI, JACEK SOSZVŃSKI 


. 8 SOS'l1g 


ADRES REDAKCn: Pałac Staszica, ul. Nowy Świat 72, pok. 4 
PL 00-330 Warszawa, tel. (22) 268754, fax (22) 266137 

.PO/Y)J' 
@ Copyright by Studia Copernicana 


.-. \ "" 
.,j O( 
WYDAWNICTWA llłN PAN 


ISSN 0081- 6701 
ISBN 83 - 86062 - 60 - 6 


, 


! 


.r
		

/Licencje_043_04_009_0001.djvu

			SPIS TREŚCI. 


WYKAZ SKRÓTÓW ........................................................................................9 
PRZEDMOWA (Paweł Czartoryski).................................................................. 11 
FO REW ORD (by Paweł Czartoryski).................................. .............................. 14 
WSTĘP ............................ ,. ............................................................................... 17 
L KRONIKA MARCINA POLAKA..................................................................23 
Tradycja kronik uniwersalnych ........... ..................... .............................. 23 
Założenia Kroniki Marcina.................................................................... 37 
II. MARCIN POLAK.. ...... .......................... ....................... ....... ........ ......... ....... 47 
Źródła do biografii ............................. ............... ............ ................ ........ 47 
Rekonstrukcja życiorysu.. .................. ..............:... ........... ........ ......... ...... 50 
Twórczość Marcina ......................... ............................. ........ ........ ......... 53 
III. RĘKOPISY KRONIKI MARCINA ............................................................. 57 
Rękopisy zachowane .................................... ............................... .......... 57 
1. Bib!. Czartoryskich, rps 1309................................................ 58 
2. Bibl. Czartoryskich, rps 1575................................................60 
3. Bib!. Czartoryskich, rps 1583................................................ 62 
4. Bib!. Czartoryskich, rps 2033 ................................................64 
5. Bib!. Czartoryskich, rps 2317................................................ 66 
6. Bib!. Jagiellońska, rps 104 (Jana Elgota) ............................... 67 
7. Bib!. Jagiellońska, rps 304 (Jana Dąbrówki) ..........................68 
8. Bib!. Jagiellońska, rps Akc.179/51 (dzikowski) ..................... 70 
9. Archiwum Kapituły Krakowskiej, rps 219............................. 71 
10. Bib!. Gdańska PAN, rps Ms Mar F 249...............................74 
11. Bib!. Gdańska PAN, rps Ms Mar F 253............................... 76 
12. Bib!. Kórnicka PAN, rps 130............................................... 78 
13. Bib!. Kórnicka PAN, rps 131...............................................81 
14. Bib!. Narodowa, rps 3004.................................................... 82 


-
		

/Licencje_043_04_010_0001.djvu

			6 


SPIS TREŚCI 
15. Bibl. Narodowa, rps 8052 (wilanowski)............................... 83 
16. Bibl. Narodowa, rps BOZ Cim 9......................................... 86 
17. Bibl. ZN im. Ossolińskich, rps 9501.................................... 88 
18. Bibl. Uniw. we Wrocławiu, rps I F 218............................... 89 
19. Bibl. Uniw. we Wrocławiu, rps II F 64................................ 90 
20. Bibl. Uniw. we Wrocławiu, rps IV F 175 ............................ 92 
21. Bibl. Uniw. we Wrocławiu, rps IV F 191 ............................94 
22. Bibl. Uniw. we Wrocławiu, rps R 445................................. 98 
23. Biblioteca Nazionale Marciana, rps X.188 (3628)................ 100 
Kodeksy zaginione...........................................................;.................... 102 
W nioski................................................................................................. 106 
IV. DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW........................................... 109 
Redakcja A * .................................... .................. ................... ................. 109 
Redakcja C bez zachowania układu tabelarycznego ............................... 119 
Redakcja C z zachowanym układem tabelarycznym............................... 131 
PODSUMOW ANIE............................................................................. .............. 135 
ANEKS ...... ............ ............................................. ................ ........ ......... ............. 141 
Katalog cech i wariantów...................................................................... 141 
Macierz rękopisów i wariantów............................................................. 158 
BIBLIOGRAFIA. .............................................................................................. 163 
Rękopisy ....................................... ........................................................ 163 
Katalogi zbiorów rękopiśmiennych............ ................ .......... ....... ........... 164 
Opracowania i źródła drukowane ................................. .......................... 165 
SUMMARY ......... .................. ........................ ................................................... 177 
INDEKS OSÓB .................................... ....... .................... .................................. 181
		

/Licencje_043_04_011_0001.djvu

			CONTENTS 


ABBREVIA TIONS . ................ ............... ................. .................................... 9 
FOREWORD by Paweł Czartoryski (in Polish) ........................................... 11 
FOREWORD by Paweł Czartoryski (in English).......................................... 14 
INTRODUCTlON .......... ................... ................ .............. .......... .................. 17 
I. THE CHRONICLE OF MARTINUS POLONUS ..................................... 23 
Universal Chronicles ................. ................. ............ ....... ........ ......... 23 
The Concept of Martin's Chronicie ................................................. 37 
II. MARTINUS POLONUS ......................................................................... 47 
Biographical Sources ........... .............. ............... .......... .................... 47 
Reconstruction of Curriculum Vitae ................................................ 50 
W ritings .... ................... ................ .............. ............ ................. ........ 53 
III. THE MANUSCRIPTS ........................................................................... 57 
Extant Manuscripts .................................................... ...................... 57 
1. Czartoryski Library, Cracow, MS 1309........................... 58 
2. Czartoryski Library, Cracow, MS 1575 ........................... 60 
3. Czartoryski Library, Cracow, MS 1583 ........................... 62 
4. Czartoryski Library, Cracow, MS 2033 ........................... 64 
5. Czartoryski Library, Cracow, MS 2317 ........................... 66 
6. Jagiellqnian Library, Cracow, MS 104 ............................ 67 
7. Jagiellonian Library, Cracow, MS 304 ............................ 68 
8. Jagiellonian Library, Cracow, MS Akc.179/51 ................ 70 
9. Archives ofthe Cracow Chapter, MS 219 ........................ 71 
10. Gdańsk Library ofPASc, MS Mar F 249....................... 74 
11. Gdańsk Library ofPASc, MS Mar F 253....................... 76 
12. Kórnik Library of PASc, MS 130 ................................... 78 
13. Kórnik Library ofPASc, MS 131 ................................... 81 


-
		

/Licencje_043_04_012_0001.djvu

			8 


CONTENTS 


14. National Library, Warsaw, MS 3004 .............................. 82 
15. National Library, Warsaw, MS 8052 .............................. 83 
16. National Library, Warsaw, MS BOZ Cim 9 .................... 86 
17. Ossoliński Library, Wrocław, MS 9501 .......................... 88 
18. University Library, Wrocław, MS I F 218...................... 89 
19. University Library, Wrocław, MS II F 64 ...................... 90 
20. University Library, Wrocław, MS IV F 175 ................... 92 
21. University Library, Wrocław, MS IV F 191 ................... 94 
22. University Library, Wrocław, MS R 445 ........................ 98 
23. Biblioteca Marciana, Venice, MS X.188 (3628) ........... 100 
Lost Manuscripts .......................................... ............... .......... ......... 102 
Conclusions ....................... .................. ... .... ............. ............. ......... 106 
IV. TRANSMISSlON OF MANUSCRIPTS ................................................ 109 
Redaction A. ....... ........ .................................. .............. ......... ......... 109 
Redaction C without the Chronological Table Arrangement .......... 119 
Redaction C with the Chronological Table Arrangement ............... 131 
CONCLUSION .......................................................................................... 135 
APPENDIX ..... ........................... ........................ ...... ............... ......... .......... . 141 
Catalogue of Variations and Variants ............................................. 141 
Matrix ofManuscripts and Variants ....................:.......................... 158 
BIBLIOGRAPHY ....... .......................... ..... .........:............. .............. ........... 163 
Manuscripts ................................................................................... 163 
Catalogues ofLibrary Collections ................................................. 164 
Literature and Printed Sources ........
.............................................. 165 
SUMMARY (in English) ........................................................................... 177 
INDEX OF NAMES .................................................................................. 181 


( , 


-
		

/Licencje_043_04_013_0001.djvu

			WYKAZ SKRÓTÓW 


ABMK - ,,Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne", Lublin 1959- 
AFP - ,,Archivum Fratrom Praedicatorum", Roma 1930- 
AGAD - Archiwum Główne Akt Dawnych, Warszawa 
AKK. - Archiwum Kapituły Krakowskiej 
,,Archiv..." - ,,Archiv der Gesellschaft fUr iltere deutsche Geschichtskunde" 
t. 1-12, Hannover 1820-1874 
BCz - Biblioteka Czartoryskich, Kraków 
BGd PAN - Biblioteka Gdańska Polskiej Akademii Nauk 
BJ - Biblioteka Jagiellońska, Kraków 
BK PAN - Biblioteka Kórnicka Polskiej Akademii Nauk 
BMarc - Biblioteca Nazionale Marciana, Wenecja 
BOZ - Biblioteka Ordynacji Zamojskiej 
BN - Biblioteka Narodowa, Warszawa 
BUWr - Biblioteka Uniwersytecka, Wrocław 
BUW - Biblioteka Uniwersytecka, Warszawa 
Catalogus BJ - Catalogus codicum manuscriptorum medii aevii Latinorum, qui 
in Bibliotheca Jagellonica asservantur 
DAEM - ,,Deutsches Archiv rur Eńorschung des Mittelalters" Weimar 1950- 
KH - "Kwartalnik Historyczny" Lwów 1887-1939, Kraków 1946-1949, 
Warszawa 1951- 
MGH SS - Monumenta Germaniae Historica, Scriptores, t. I-XXXII, 
Hannover-Leipzig 1826-1934. 
MPH - Monumenta Poloniae Historica, t. I-VI, Lwów-Kraków 1864-1910 
MPH seria II - Monumenta Poloniae Historica, Seria II, Kraków-Warszawa 
1946-
		

/Licencje_043_04_014_0001.djvu

			10 


WYKAZ SKRÓTÓW 


NA - ,,Neues Archiv der Gesellschaft fUr altere deutsche Geschichtskunde" 
t. l-50, Hannover und Leipzig 1876-1937. 
Ołomuniec, Kapit. - Statni archiv v Opav
 - pobocka Olomouc, fond Kapitulni 
knihovna, Ołomuniec 
ONB - Ostereichische Nationalbibliothek, Wiedeń 
Oss - Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław 
PH - "Przegląd Historyczny" Warszawa 1905- 
PSB - Polski Słownik Biograficzny, Krak6w 1935- 
St. Źr. - "Studia Źr6dłoznawcze" Warszawa 1957- 
TRHS - "Transactions of the Royal Historical Society" 
zros - ,,zeitschrift des V ereins fUr Geschichte und Althertum Schlesiens" 
t. 1-39, Breslau 1855-1905 oraz ,,zeitschrift des Vereins fUr Geschichte 
Schlesiens" t. 40-76, Breslau 1906-1942. 


ł 


1 


-
		

/Licencje_043_04_015_0001.djvu

			PRZEDMOWA 


Tak się złożyło, że dzięki bliskiej i koleżeńskiej współpracy międzynaro- 
dowej, jeden z wątków przewijających się w kolejnych tomach "Studia 
Copemicana" dotyczy kultury umysłowej XIII i XIV wieku. Mam tu na myśli 
Perspektywę Witelona, której księgi I-V przygotowywane przez autorów z 
Izraela, Stanów Zjednoczonych i Polski ukazują się kolejno w naszej serii 
począwszy od roku 1977 (zob. tomy XV, XIX, XXIII, XXVIII, XXXII), jak 
również jego De natura daemonum, wydaną w 1979 r. (t. XIX). Nie można przy 
tym pominąć toczących się obecnie prac nad dziełem medycznym Tomasza z 
Wrocławia, którego Practica medicinalis ukazała się w 1989 r. (t. XXVII). 
Podobny, przeduniwersytecki charakter dla kultury umysłowej Polski, Śląska i 
Czech mają pisma Marcina Polaka (przed 1220-1278/79), a wśród nich jego 
Kronika papieży i cesarzy, będąca przedmiotem obecnego tomu. 
Wysiłek włożony w rozwijanie tego kierunku badań ma na celu 
udostępnienie dzieł niemal zapomnianych lub traktowanych z pewnym 
lekceważeniem, których wartość docenić można dopiero w świetle prac 
edytorskich nad tekstami i ich rękopiśmiennymi przekazami. Z badań tych 
płynie wniosek, że zarówno Witelo jak i Marcin Polak czynnie uczestniczyli w 
dorobku intelektualnym XIII wieku oraz, że ich pisma były bardzo poczytne 
jeszcze przez parę stuleci. O tym, że nie byli oni osamotnieni w twórczości, 
świadczą imiona co najmniej dwóch innych autorów, mianowicie frankona z 
Polski, autora wczesnego traktatu o instrumencie astronomicznym zwanym 
Torquetum zachowanego w licznych rękopisach w bibliotekach Europy 
zachodniej oraz mnicha franciszkańskiego z Wrocławia, Benedykta Polaka, 
towarzysza Jana Piano Carpini w jego wielkiej wyprawie do Azji, i autora 
raportu z tej wyprawy,
		

/Licencje_043_04_016_0001.djvu

			12 


PRZEDMOWA 


Marcin Polak jest przeto jedną z ważnych postaci w kulturze umysłowej 
wieku XIII; jego twórczość wiąże się z szeregiem zagadnień, które wymagałyby 
pogłębionego opracowania, a które tu tylko sygnalizujemy. 
Przynależność Marcina do Zgromadzenia 00 Dominikanów określa 
poniekąd jego pozycję zarówno na mapie kulturalnej Europy środkowej, jak też i 
we Włoszech. W XIII wieku 
arówno Śląsk jak i Czechy należały do polskiej 
prowincji Dominikanów, co minimalizuje w pewien sposób problem 
pochodzenia Marcina, wywodzącego się z pogranicznej Opawy. Przynależy on 
niewątpliwie do tego właśnie obszaru kulturalnego, czego dowodem jest również 
jego nominacja, pod koniec życia, na arcybiskupstwo gnieźnieńskie, siedzibę 
prymasów Polski. Założyciel Dominikanów w Polsce, św. Jacek Odrowąż (ok. 
1183-1257), postawił przed tą prowincją wysokie wymagania intelektualne. 
Należy jednak pamiętać, że do Zgromadzenia Dominikanów należeli również 
twórcy największego systemu filozoficznego i teologicznego XIII w., Albert 
Wielki (1193-1280) i Tomasz z Akwinu (1225-1274), obaj, jak widać, 
Marcinowi współcześni. 
Inny dominikanin, Wilhelm z Moerbeke (1215-1286), bliski 
współpracownik Tomasza z Akwinu, jak również i Witelona, który dedykował 
mu swą Perspektywę, przebywał z tym ostatnim na dworze papieskim w Viterbo, 
w czasie gdy Marcin piastował obowiązki mniejszego penitencjarza papieskiego. 
W związku z tą funkcją Marcin zetknął się również z Hugonem de Sancto Caro 
(zm. 1264), kardynałem wielkim penitencjarzem, twórcą konkordancji biblijnej. 
Wydaje się, że ten cały splot wzajemnych stosunków, bardzo trudny do 
rozwikłania, wymaga bardzo starannego przebadania w nadziei bliższego 
ustalenia związków ze środowiskiem w którym rozwijała się twórczość zarówno 
Marcina, jak i Witelona. 
Od 1276 r. Marcin występuje w źródłach z tytułem kapelana papieskiego. W 
czerwcu 1278 r. został wyświęcony w Rzymie na arcybiskupa gnieźnieńskiego, 
w sytuacji, kiedy arcybiskupstwo nie było od paru lat obsadzone. Jednakże, w 
drodze na swą stolicę, w tym lub następnym roku, zmarł w Bolonii, gdzie w 
kościele San Domenico zachował się jego nagrobek. Jego następcą został Jakub 
Świnka, jeden z najwybitniejszych mężów stanu w końcowym okresie podziału 
dzielnicowego. Nominacja wskazuje również na głębokie związki Marcina z 
Polską w ostatnim okresie życia. 
Obok Kroniki papieży i cesarzy Marcin pozostawił dwa dzieła: Margarita 
decreti, stanowiącą rodzaj obszernego, encyklopedycznego słownika tenninolo- 
gii prawniczej i z prawem związanej oraz zbiór kazań: Sermones de tempore et
		

/Licencje_043_04_017_0001.djvu

			PRZEDMOWA 


13 


de sanctis, obejmujący najprzód kazania dotyczące tematyki lekcji i ewangelii na 
kolejne niedziele i święta roku kościelnego, następnie kazania o świętych, 
ułożone również według porządku kalendarza liturgicznego, i wreszcie zbiór 
przykładów - Exempla. Można stąd wnioskować, że Marcin posiadał 
wykształcenie prawnicze i teologiczne, zwłaszcza, iż od penitencjarzy papieskich 
wymagano wyższego stopnia z teologii. Sermones znane są z dziewiętnastu 
zachowanych rękopisów oraz czterech wydań inkunabułowych. Natomiast 
Kronika i Margarita decreti były w średniowieczu ogromnie rozpowszechnione; 
o ich popularności świadczy ponad 400 znanych obecnie rękopisów Kroniki oraz 
ponad 120 rękopisów i 22 wydania drukowane Margarita decreti. Szczególną 
rolę Kroniki obrazuje również to, że została ona przetłumaczona na wiele 
języków, mianowicie na angielski, francuski, kastylijski, niemiecki, włoski, jak 
też pośrednio na czeski, a z języków spoza świata kultury łacińskiej, również na 
anneński, grecki i perski. Ostatnie trzy tłumaczenia wskazują na to, że Kronika 
Marcina stanowiła dla tych kultur żródło wiedzy o dziejach łacińskiej Europy i 
Kościoła Katolickiego. Wydaje się więc, że sama już historia recepcji dzieła 
Marcina Polaka powinna stanowić przedmiot odrębnych, pogłębionych źródłowo 
badań. 
Wobec przedstawionego powyżej bogactwa Jacek Soszyński zrobił słusznie, 
ograniczając swoje studium do ściśle określonych ram. Dotyczy ono bowiem 
sensu stricto dwudziestu dwóch rękopisów zachowanych w bibliotekach 
polskich, oraz jednego o polskiej proweniencji, lecz znajdującego się obecnie w 
Wenecji. Ustalanie filiacji owych rękopisów w sposób tradycyjny byłoby 
bezcelowe i metodycznie błędne, ponieważ stanowią one tylko niewielką część 
zachowanych w świecie odpisów Kroniki Marcina. Dlatego autor posłużył się 
metodą taksonomii numerycznej z użyciem udoskonalonego programu, który po 
raz pierwszy był zastosowany przez Piotra Dymmela do analizy ksiąg X-XII 
Roczników Jana Długosza. Metoda ta dała znaczące wyniki wskazując na to, że 
w Polsce znane były prawie równolegle dwie rodziny przekazów tzw. 
nietabelarycznej redakcji C. Należy wyrazić nadzieję, że pionierska praca Jacka 
Soszyńskiego znajdzie kontynuację, przywracając należne miejsce temu 
wybitnemu i bardzo poczytnemu autorowi XIII wieku. 


Paweł Czartoryski 
Warszawa, w październiku 1994 r.
		

/Licencje_043_04_018_0001.djvu

			FOREWORD 


Owing to close international cooperation it was possible, since 1977, to 
publish in "Studia Copernicana" books I-V of Witelo's Perspectiva (vols. XV, 
XXIII, XXVIII, XXIX, XXXII), edited by authors from Israel, the US and 
Poland, as well as his De natura daemonum (vol. XIX). The medical works of a 
fourteenth century bishop, Thomas de Vratislavia, whose Practica medicinalis 
was published in 1989 by an American author ("Studia Copernicana", vol. 
XXVII), are now be ing further investigated. Both Witelo and Thomas belong to 
what may be called from the Polish perspective "the pre-University tradition", 
since the University of Cracow was founded in 1363. The writings of Martinus 
Polonus (prior to 1220-1278/79), whose Chronieon Pontificum et Imperatorum 
is the object of the present study, belong to the same tradition; moreover, he 
seems to be an important figure for thirteenth century intellectuallife. 
The kind of research outlined above is aimed at making available to modern 
students the works of authors, who have been almost forgotten, and who may be 
brought back to life by editing their texts and studying their manuscripts. It is 
evident, that both Witelo and Martin made a substantial contribution to thirteenth 
century learning, and that their works were widely read in the next few centuries. 
Furthermore, at least two authors coming from the same region are worth 
mentioning here, naroely Franco de Polonia, who wrote an early, unpublished 
Tractatus Torqueti preserved in numerous manuscripts, and Benedictus Polonus, 
a Franciscan monk from Wrocław, who participated in the famous expedition to 
Central Asia, and left its description, paralleI to the well known report by John 
Pian deI Carpino. 
As said before, Martin seems to have had an important part in the 
intellectual life of the thirteenth century; his life and work raise a number of 


\ 


--
		

/Licencje_043_04_019_0001.djvu

			FOREWORD 


15 


questions deserving thorough study, which can only be mentioned here in bńef. 
The fact, that Martin belonged to the Dominican Order determines his 
position in Central Europe and in Italy. In the thirteenth century the Polish 
Dominican Province incIuded Silesia and Bohemia. This in a sense solves the 
problem, discussed by historians, of his nationality, which was difficult to 
determine, since he originated from Opawa (Troppau in German), a town located 
on the border between Silesia and Bohemia. Nevertheless he was undoubtedly a 
member of the Polish province of his Order, just as, at the end of his life, he was 
appointed archbishop of Gniezno, the seat of the pńmates of Poland. The 
founder of Polish Dominicans, Saint Hyacinthus (Jacek) Odrowąż (c. 1183- 
1257) set for his friars high standards of scholarship; on the other hand, the 
greatest philosophers and theologians of the thirteenth century, Albert the Great 
(1193-1280) and Thomas Aquinas (1225-1274), as can be seen Martin's 
contemporaries, belonged to the same Order. 
William of Moerbeke (1215-1286), also a Dominican friar collaborating 
cIosely with Thomas Aquinas as well as with Witelo, who inscribed to him his 
Perspectiva, stayed with the latter at the Papai Court at Viterbo, while Martin 
was Minor Penitentiary (poenitentiarius) to the Pope. As such Martin was also in 
touch with Cardinal Hugo (Hugh) de Sancto Caro (d. 1264), who was the Great 
Penitentiary and one of the founders of biblical concordance. Ali those 
interrelations are not easy to disentangle, and they will require very careful study 
in order to know more about the intellectual surroundings of both Martin and 
Witelo. 
Since 1276 Martin appears in the documents with the titIe of papai chaplain. 
In June 1278 he was ordained archbishop of Gniezno, but soon after, on the way 
to his new capital, he died at Bologna, where his tomb may be still seen at San 
Domenico. 
Beside his Chronicle, Martin wrote Margarita Decreti, which is a 
voluminous alphabetical dictionary of legal terms, and Sermones de tempore et 
de sanctis, containing sermons on the Epistles and Gospels, and on the feasts of 
saints, arranged according to the sequence of the liturgical year. This indicates, 
that beside the liberal arts, he must have studied at both "higher" mediaeval 
faculties of canon law and theology, all the more 80, as an upper grade in 
theology was required from penitentiaries of the pope. The Sermones are known 
in 19 extant manuscripts; they were published four times before 1500. The 
Cronica and Margarita decreti were extremely popular in the Middle Ages, 
since over 400 copies of the fust are still pre
erved in manuscript collections all
		

/Licencje_043_04_020_0001.djvu

			16 


FOREWORD 


over the world, while the Margarita is known in over 120 manuscript copies and 
22 incunabula editions. Moreover, Martin's chronicie was translated into 
English, French, German, Castilian, Italian, and, indirectly, into Czech, and also 
into three languages alien to the Latin world, namely Armenian, Greek and 
Persian, being to those cultures a source of information about the history of 
Europe and of the Roman Catholic Church. 


Paweł Czartoryski 
Warsaw,October, 1994 


\
		

/Licencje_043_04_021_0001.djvu

			WSTĘP 


Kronika Marcina Polaka nie cieszyła się nigdy dobrą OpInIą wśród 
historyków. Niegdyś zarzucano jej szkalowanie papiestwa, dziś uchodzi za 
scholastyczną kompilację, pozbawioną istotnych wartości infonnacyjnych. 
Opinie te jednak zasadzają się na nieporozumieniu. Praca tradycyjnie nazywana 
"Kroniką" Marcina nigdy nie aspirowała do rangi literatury, mającej na celu 
zgłębianie przeszłości lub wyjaśnianie konkretnych wydarzeń bądź ich sekwencji 
- czyli czynności, jakie w pierwszym rzędzie przypisywane są rzemiosłu 
kronikarskiemu. Zamiarem Marcina było napisanie książki podręcznej, 
naukowego przewodnika po historii dla kaznodziejów, prawników i teologów, 
by mogli sięgnąć szybko i sprawnie po ścisłą i zwięzłą infonnację 
chronologiczno-faktograficzną. Fonna zestawienia chronologicznego, jaką 
posłużył się Marcin, wynikała z powodów utylitarnych - gromadzone materiały 
musiały jakoś być uporządkowane. Fonnę kroniki nadali pracy Marcina kopiści, 
on sam miał z tym niewiele wspólnego. Jeżeli więc w niniejszej rozprawie 
używana będzie nazwa "Kronika Marcina Polaka", to tylko dlatego, że pośród 
polskich rękopisów tego dzieła zaledwie w jednym przypadku notujemy 
zachowanie pierwotnej fonny odautorskiej i wszystko wskazuje na to, że 
przypadek ten był odosobniony. Tak więc na ziemiach polskich omawiany tekst 
pełnił rolę syntezy historii powszechnej, co się zaś tyczy oryginalnego dzieła 
Marcina, z całym naciskiem podkreślić należy, że w zamyśle miało ono mieć 
charakter nie historiograficzny a encyklopedyczny. 
Dziś, kiedy wartość infonnacyjna Kroniki Marcina Polaka dawno już 
przebrzmiała, stanowi ona znakomite źródło do badań nad średniowiecznym 
ruchem umysłowym, oświatą i szkolnictwem. Podkreślić należy także jej 
zupełnie niedoceniane dotąd walory dla badań nad rozprzestrzenianiem się 
tekstów w dobie przed wynalezieniem druku. Fantastyczna wręcz iloŚĆ 


-
		

/Licencje_043_04_022_0001.djvu

			18 


WSTĘP 


zarejestrowanych średniowiecznych odpisów tej kroniki (przeszło czterysta, a 
należy się liczyć z dalszymi odkryciami), pochodzących z zaledwie dwóch 
stuleci, daje możliwość śledzenia dróg i efektów przenikania tekstu na 
przestrzeni całej ówczesnej łacińskiej Europy, by nie wspomnieć o 
tłumaczeniach na języki orientalne. 
Kronika Marcina przywoływana jest często przez historyków na marginesie 
prac omawiających różne pisma średniowieczne, jako opracowanie, z którego 
korzystali ich autorzy. Badacze ci najczęściej odwołują się do edycji Ludwiga 
Weilanda opublikowanej w 1872 roku w serii Scriptores Monumenta Germaniae 
Historica. Konfrontacja tej edycji z rękopisami lub z wcześniejszymi wydaniami 
drukowanymi, których było aż sześć, budzi jednak głębokie wątpliwości; 
różnorodność tekstów podciąganych pod wspólne miano Kroniki Marcina 
Polaka jest zbyt wielka, by można ją było zignorować. Wspomniane starodruki 
bywają wykorzystywane przez dzisiejszych badaczy na równi z edycją Weilanda; 
autorzy Słownika łaciny średniowiecznej w Polsce na przykład sięgnęli do 
wydania antwerpskiego (1574), jak na ironię-, naj dalszego spośród wszystkich 
drukowanych wydań od prawzorca; z kompilacji, której nie można już traktować 
jako autorstwa Marcina Polaka. Przyznać jednak trzeba, że rękopisy tej 
kompilacji funkcjonowały na ziemiach polskich i znajdowały oddźwięk. 
W dotychczasowych badaniach wyodrębniono trzy podstawowe tradycje 
tekstowe Chronicon pontificum et imperatorum. Dokładniejszy ogląd rękopisów 
wykazuje, że istnieje jeszcze czwarta, która choć wcale nie pochodzi od Marcina 
Polaka, funkcjonuje w historiografii pod jego nazwiskiem. Za podstawowe 
zadanie tej pracy przyjęta więc została próba odtworzenia, które ze 
wspomnianych wersji funkcjonowały na ziemiach polskich, oraz ustalenie skąd i 
kiedy do nas przybyły. Sprecyzowanie w ten sposób pojęcia Kroniki Marcina 
Polaka pozwoli ze znacznie większą dokładnością posługiwać się nim 
mediewistom w badaniach nad naszą rodzimą twórczością, otworzy także drogę 
do ewentualnej nowej edycji krytycznej. 
Tematem niniejszej rozprawy jest więc recepcja Kroniki Marcina Polaka na 
ziemiach polskich. Zanim jednak przejdziemy do właściwych rozważań, 
spróbujmy określić, co oznacza termin "recepcja" oraz w jakim zakresie owe 
zjawisko będzie analizowane w dalszych częściach niniejszej pracy. 
Recepcję pism w wiekach średnich rozumieć należy dwojako. Po pierwsze, 
jako fizyczne rozchodzenie się danego dzieła poprzez jego kopiowanie, bądź w 
całości bądź częściowe, a zarazem jako etapy jego "psucia" oraz "poprawiania". 
Jest to recepcja tekstu. Po wtóre recepcję rozumieć trzeba jako rozchodzenie się 


-
		

/Licencje_043_04_023_0001.djvu

			WSTĘP 


19 


wiadomości, myśli i form przekazywanych przez tekst. Jest to recepcja treści. 
Tematem niniejszej pracy jest recepcja tekstu; recepcja treści - temat znacznie 
rozleglejszy i niewątpliwie niesłychanie ważny - pozostaje nadal otwarty. 
Jednakże oba wyżej wyodrębnione elementy recepcji nie do końca dają się 
rozdzielić i, być może, nie należy ich zupełnie od siebie odseparowywać. 
Dlatego za każdym razem kiedy przy okazji badań nad rękopisami odnajdywane 
były ślady recepcji treści, zostały one odnotowane. 
Choć głównym przedmiotem zainteresowania niniejszej rozprawy są 
rękopisy Kroniki Marcina Polaka, nie może ona zignorować również tego, że 
wokół osoby kronikarza i jego dzieła nazbierało się sporo nieporozumień i 
błędnych mniemań. Nieliczne artykuły na ten temat opublikowane w ostatnich 
latach nie wyjaśniają wielu problemów, nie zbierają także całości materiałów. 
Stąd pierwsze dwa rozdziały poświęcone są samej postaci Marcina i 
zasygnalizowaniu kontekstu doktrynalnego jego dzieła. W rozdziale III 
dokonano przeglądu średniowiecznych rękopisów Chronicon pontificum et 
imperatorum zachowanych w zbiorach polskich i obcych, jeżeli z ziem polskich 
się wywodzą, a także wiadomości o rękopisach zaginionych. 
Już na pierwszy rzut oka przekazy Kroniki Marcina zawarte w tych 
kodeksach bardzo się od siebie różnią zarówno proweniencją, długością, jak i 
uzupełnieniami. Reprezentowane są wśród nich wszystkie wyodrębnione przez 
Weilanda redakcje odautorskie. Niektóre z tych przekazów ani nie powstały, ani 
też nie funkcjonowały na ziemiach polskich w czasach średniowiecznych; 
zostały sprowadzone do kraju już jako zabytki kultury narodowej. Osiemnasto- i 
dziewiętnastowieczni kolekcjonerzy chętnie kupowali średniowieczne odpisy 
tego dzieła i włączali je do swych kolekcji. Czynili to przede wszystkim z 
pobudek patriotycznych. Wiara w polskość Marcina była niezachwiana, a 
bibliofile przy każdym zakupie liczyli na odnalezienie autografu. Nie bez 
znaczenia była także chęć udowodnienia, że osławiona legenda o papieżycy 
Joannie, zawarta na kartach Kroniki Marcina, jest późniejszą interpolacją, a tym 
samym oczyszczenia rodaka z zarzutu spotwarzenia Stolicy Apostolskiej. 
W rozdziale trzecim wszystkie wymienione wyżej kodeksy poddano analizie 
cel
m ustalenia czasu ich powstania, proweniencji i kolei losów. Chodziło 
przede wszystkich o wyodrębnienie tych spośród odpisów, które albo powstały 
na ziemiach polskich lub w bezpośrednim ich sąsiedztwie, albo zawitały na te 
ziemie przed końcem XV wieku. Bardziej szczegółowo potraktowano same 
przekazy Kroniki Marcina. Poszczególne ich części opisano przy pomocy 
incipitów i eksplicitów, pierwotny tekst zaś został wyodrębniony od kontynuacji. 


I
		

/Licencje_043_04_024_0001.djvu

			20 


WSTĘP 


w każdym przypadku określono również redakcję odautorską, według wzorców 
zaproponowanych przez Ludwiga Weilanda. 
Zaprezentowane opisy, chociaż w niektórych przypadkach wnikają w 
kwestie bardzo szczegółowe, nie aspirują do objęcia całości zagadnień, które 
powinny zostać uwzględnione w pełnym opisie katalogowym. Część z 
omawianych kodeksów posiada już takie opisy; ze żmudnej pracy ich autorów 
wiele wykorzystano. Tam gdzie takowych opisów jeszcze nie ma, autor, na ile 
się to okazało możliwe, starał się własnymi dociekaniami uzupełnić braki. 
W rozdziale czwartym dokonano przeglądu trzech, wyłonionych w trakcie 
badań analitycznych, zasadniczych nurtów tradycji rękopiśmiennej. Zostały one 
opisane pod względem treściowym, tzn. pod względem zachodzących między 
nimi rÓŻnic oraz rozbieżności wewnątrz poszczególnych gałęzi. Ponadto 
dokonana została próba określenia, kiedy, skąd i jakimi drogami przybyła do 
Polski dana redakcja. Przechodząc do szczegółowego rozpatrywania filiacji 
indywidualnych przekazów okazało się, że ze względu na olbrzymią ilość 
materiałów próby badania tradycyjnymi metodami zawodzą. Dlatego 
zastosowano metodę taksonomii numerycznej, z powodzeniem użytą przez 
Piotra Dymmela w badaniach nad tradycją rękopiśmienną ostatnich trzech ksiąg 
Roczników Długoszal. Rezultaty całości badań streszczono i skomentowano w 
Podsumowaniu. 
Granice chronologiczne zainteresowań niniejszej pracy są oczywiste i nie 
wymagają chyba głębszych uzasadnień: Kronika Marcina spisana została w 
drugiej połowie XIII wieku, natomiast umowny tennin zamknięcia polskiego 
średniowiecza - rok 1500 - zbiega się z zanikiem powstawania nowych odpisów 
omawianego tekstu. Pierwotnie za ramy geograficzne przyjęte zostały granice 
Królestwa Polskiego z przed 1466 roku. Już jednak w trakcie kwerendy 
źródłowej okazało się, że nie sposób pominąć ziem śląskich i Gdańska, 
albowiem rękopisy tamtejsze wykazują związki z tzw. "polskimi", a co więcej, 
stanowiły integralną część wspólnej tradycji rękopiśmiennej. Podczas analizy 
samych kodeksów uwidoczniła się konieczność sięgnięcia jeszcze dalej i wzięcia 
pod uwagę przynajmniej pojedynczych kodeksów czeskich. Ubolewać należy, że 
niemożliwe okazało się zapoznanie z przekazami z terenów byłej Niemieckiej 
Republiki Demokratycznej. 
Z punktu widzenia opisania twórczości Marcina pozostają nadal praktycznie 
nietknięte dwa inne jego wielkie dzieła: Margarita Decreti oraz Sermones de 


l Por. P. Dymmcl. Tradycja rękopiśmienna Roczników Jana Długosza. Studium analityczne 
ksiąg X-XII. Warszawa 1992. 


--
		

/Licencje_043_04_025_0001.djvu

			WSTĘP 


21 


tempore et de sanctis, chociaż artykuł Arturo Bemal Palacios 2 na temat 
pierwszego z wyżej wymienionych zwiastuje być może przełom w tej kwestii. 
Wspomniane pisma Marcina to bardzo ważne wydarzenia w dziejach 
średniowiecznego ruchu umysłowego, dzieła o zasięgu europejskim; z powodu 
braku opracowań monograficznych nadal pozostają niedocenione i zanim 
specjalistyczne rozprawy nie wyjaśnią ich roli i znaczenia, Marcin Polak w 
oczach dzisiejszych historyków będzie nadal tylko autorem kroniki. Do tego 
więc czasu pełna ocena jego miejsca w dziejach kultury europejskiej będzie 
niemożliwa. 


'\ 


Autorowi pozostaje miły obowiązek podziękowania wszystkim osobom i 
instytucjom, bez których wsparcia i rady napisanie tej pracy byłoby znacznie 
trudniejsze lub wręcz niemożliwe. Książka ta powstała jako rozprawa doktorska 
napisana pod kierunkiem profesora Pawła Czartoryskiego. Jemu też w 
pierwszym rzędzie składam wyrazy podziękowania. Wdzięczność winien jestem 
również recenzentom, panom profesorom Jerzemu B. Korolcowi i Edwardowi 
Potkowskiemu, na uwagach których niniejsza praca w swej drukowanej fonnie 
wiele skorzystała. Lista moich zobowiązań jest jednak znacznie dłuższa. Nie 
sposób wymienić tu wszystkich, chociaż wszystkim jestem głęboko wdzięczny, 
ograniczam się więc do tych, z których dobrej woli i głębokiej wiedzy czerpałem 
najczęściej. Przede wszystkim dziękuję panu profesorowi Juliuszowi 
Domańskiemu, który cierpliwie czytał kolejne wersje poszczególnych 
rozdziałów. Wielką życzliwość okazał mi także dr Piotr Dymmel, nie szczędząc 
rad i uwag, a także po koleżeńsku udostępniając wykorzystany w swej pracy nad 
Rocznikami Długosza program komputerowy, dostosowany do moich potrzeb i 
uruchomiony dzięki fachowej wiedzy infonnatycznej pani Agnieszki SuI ej. Moje 
wysiłki powiązania studiów nad rękopisami polskimi Chronieon pontijicum et 
imperatorum z recepcją Marcina w innych krajach byłyby zapewne 
niewykonalne, gdyby nie życzliwa pomoc pani profesor Anny-Dorothee von den 
Brincken z Kolonii, pani dr Marii Kostilkovej i pana dra Pavla Spunara z Pragi. 
Wdzięczność winien jestem także kierownictwu Herzog August Bibliothek w 
Wolfenbiittel, zwłaszcza pani dr Sabine Solf oraz panu profesorowi Johnowi D. 
North z Rijksuniversiteit w Groningen - za stworzenie idealnych warunków do 
pracy w tych znakomitych ośrodkach. Wszystkim tym osobom oraz wielu 
innym, których wymienić nie sposób, serdecznie dziękuję. 


2 A. Bcmal Palacios OP, Las Obras Canonicas de Marlin de Troppau, AFP 61:1991, s. 89- 
126.
		

/Licencje_043_04_026_0001.djvu

			22 


WSTĘP 


Na zakończenie niech będzie mi wolno wspomnieć o dziwnym zbiegu 
okoliczności, jaki towarzyszył memu zetknięciu z Marcinem Polakiem. Na 
początku lat osiemdziesiątych, kiedy kończyłem studia historyczne na 
Uniwersytecie Warszawskim, profesor Benedykt Zientara, pod kierunkiem 
którego przygotowywałem pracę magisterską, zasugerował z myślą o moim 
przyszłym doktoracie zajęcie się Kroniką cesarzy i papieży. Pomysł ten bardzo 
mi się spodobał. Do rozmowy tej wróciliśmy już po egzaminie magisterskim, 
lecz z przyczyn niezależnych, trzeba było zeń zrezygnować i uwagę zwrócić w 
innym kierunku. Profesor Zientara zmarł w niespełna rok później. Kiedy więc w 
1986 roku profesor Paweł Czartoryski, zupełnie niezależnie zaproponował mi 
zajęcie się tą właśnie kroniką uznałem, iż nie jest to prosty przypadek i tym 
chętniej podjąłem się zadania. Dziś, gdy owoce swej pracy oddaję do druku, z 
głęboką wdzięcznością wspominam profesora Benedykta Zientarę, pod surowym 
okiem którego stawiałem pierwsze kroki na drodze ku zawodowi historyka. 


Jacek Soszyńs/d 
Warszawa, w październiku 1994 ro
		

/Licencje_043_04_027_0001.djvu

			I. KRONIKA MARCINA POLAKA 


Tradycja kronik uniwersalnych 


Kronikal Marcina zwanego "Polakiem" lub ,;z Opawy''2 powstała w latach 
sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XlII wieku w kurii rzymskiej. Wyrosła z 
tradycji kronik uniwersalnych, gatunku historiograficznego, który Karl Heinrich 
Kriiger definiuje w następujący sposób: 


Kroniki uniwersalne przedstawiają wszelką dostępną im na piśmie historię 
świata. Z reguły dokonują przeglądu historii świeckiej, biblijnej, względnie 
kościelnej, od Stworzenia Świata do czasów spisania kroniki, a także 
zdarzeń kulturowych i przyrodniczych. Wszystkie wydarzenia przyporząd- 
kowują określonym ramom czasowym, obejmującym często więcej niż jedną 
rachubę czasu (erę). Upływ czasu porządkują przez podział na epoki 
(aetates), panowania poszczególnych władców (regna), a częściowo przez 
nau
 o czterech następujących po sobie królestwach światowych. 
Reprezentują koncepcję dziejów zbawienia 3 . 


l Brak wiarygodnych przekazów, jak autor nazwał swc dzieło (być możc nic nadał mu 
tytułu wcalc!) W ninicjszej pracy dla uniknięcia nieporozumień używana będzic nazwa 
Chronicon ponJificum et imperatorum przyjęta ponad sto lat temu przez Ludwiga Wcilanda w 
wydaniu w MOllumenJa Germalliae Historica. 
2 Oba przydomki dzisiaj używanc są równoprawnic. poza tym spotyka się w litcratw'Zc 
(zwłaszcza dawnicjszcj) następującc: Bohemus, Carsulanw, Carlulallus, Corsulanna, Strempa, 
&000, Strepori, Streptori, Strzębsld, StrzfPsld. Problemy związanc z polemikami wokół osoby 
Marcina i jcgo pism omawia szczcgółowo K. Grodziska-OŻÓg, Marcill Polak i jego twórczość, 
,,Nasza PrzeszłoŚĆ" 58:1982,8. 169-181. 
3 K. H. Kriigcr, Die Universalchronikell, s. 13.
		

/Licencje_043_04_028_0001.djvu

			24 


KRONIKA MARCINA POLAKA 


Początki omawianego gatunku łączą się ściśle z chrześcijańskim pisarstwem 
historycznym, rodzącym się w pierwszych wiekach naszej ery, na marginesie 
apologetyki i rozważań eschatologicznych. Powstał on jako wytwór syntezy 
dwóch wielkich linii rozwojowych historiografii świata antycznego: hellenis- 
tycznej i judaistycznej, czerpiąc z dorobku pierwszej formę, z drugiej pogląd na 
całość dziejów świata, z obu zaś hojną ręką daty, fakty i legendy. 
Dziejopisarstwo, które można uznać za początki historiografii powszechnej, 
wykształciło się w okresie hellenistycznym 4 , kiedy na skutek podbojów 
Aleksandra Wielkiego horyzonty kultury greckiej nagle rozszerzyły się 
niepomiernie. Powstanie świata poczuwającego się do pewnej wspólnoty 
kulturowej spowodowało, że tradycyjne dychotomiczne rozumienie dziejów jako 
z jednej strony historii Hellenów, z drugiej zaś ludów barbarzyńskich (tak 
wyrażnie widoczne np. u Herodota) zaczęło kolidować z rzeczywistością. Nie 
można już było wyodrębnić Grecji z otaczającego świata i zająć się wyłącznie jej 
dziejami. Ponieważ imperium Aleksandra Macedońskiego obejmowało w 
zasadzie cały znany wówczas świat, historia musiała poszerzyć krąg swych 
zainteresowań. Spowodowało to narodziny idei historii zajmującej się wieloma 
krajami. Proces ten pogłębili antyczni historycy rzymscy, mimo głębokiego 
przeświadczenia o wyższości wszystkiego, co rzymskie, nad tym, co nie- 
rzymskie. Historycy starożytni żywili ponadto przekonanie o niezmienności 
świata, co w znacznym stopniu wpływało na ich rozumienie dziejów - w ich 
mniemaniu historia jakby przepływała ponad bytami, lecz nie dotykała ich 
samych, natomiast wszelkie wydarzenia działy się z woli ludzkiej. 
Doktryna chrześcijańska wpłynęła w trojaki sposób na pojmowanie historii. 
Po pierwsze, dzięki uznaniu Boga za pierwotnego sprawcę wszystkiego, 
powstała w historii możliwość zaistnienia wydarzeń niezależnych od woli 
ludzkiej. Po wtóre, jeżeli wszystko na ziemi dzieje się za sprawą Boga i 
świadomie bądź nieświadomie spełnia swą rolę, świat, ludzie i ich instytucje 
przestają być wieczne; historyk może więc opisywać ich początek, trwanie i 
koniec. Po trzecie, w obliczu Boga wszyscy są równi, nie ma wybranych. Tak 
więc stała się możliwa historiografia naprawdę powszechnas . 
W praktyce zasadniczą innowacją dziejopisarstwa chrześcijańskiego w 
stosunku do utworów historiograficznych kultury grecko-rzymskiej była zmiana 
w pojmowaniu continuum dziejów. Starożytna filozofia grecka nie dorobiła się 
jednego, generalnego poglądu na dzieje świata, choć najbardziej rozpowszech- 


4 R. G. Coningwood, The Idea oj History, s. 31-45. 
S Ibidem, s. 46-49.
		

/Licencje_043_04_029_0001.djvu

			KRONIKA MARCINA POLAKA 


25 


niona była koncepcja ujmująca proces dziejowy w kategoriach cyklicznych lub 
spiralnych. Chrześcijaństwo tymczasem konsekwentnie oparło swą historiozofię 
na Biblii, w której jednoznacznie wyłożona jest linearna koncepcja rozwoju 
historii. Księgi Starego i Nowego Testamentu dają spójny wykład początku 
świata, jego dziejów w określonych ramach czasowych oraz zapowiadają jego 
koniec; narzucają także rozumienie procesu historycznego jako realizację planu 
ekonomii Bożej, czyli boskiego planu zbawienia ludzkości. Przyjęcie tego 
punktu widzenia, wraz z uporządkowaniem materiału według kryteriów 
chronologicznych, tzn. w postaci zestawienia wydarzeń przypadających na 
kolejne lata, legło u podstaw rozwoju gatunku kronik uniwersalnych. 
Ch. W. Jones, badając związki zachodzące między hagiografią a annalistyką 
na przykładzie pism Bedy i współczesnych mu żywotów świętych anglosaskich, 
stwierdził zależność wczesnośredniowiecznej historiografii od komputystyki 6 . 
Jednym z poważniejszych problemów wczesnego chrześcijaństwa była kwestia . 
kalendarza; spór o jego ustalenie trwał od II do IX wieku. Kościół oddziedziczył 
bowiem dwa sposoby rachowania czasu: hebrajski kalendarz księżycowy i 
rzymski kalendarz słoneczny (tzw. juliański). Według pierwszego obliczano 
święta ruchome, przede wszystkim Wielkanoc, według drugiego święta stałe. 
Oba te sposoby są trudne do pogodzenia, gdyż pełny cykl księżycowy trwa 532 
lata, co oznacza, że dopiero po upływie tego okresu powtórzy się ta sama 
korelacja między dwoma kalendarzami. W praktyce oznaczało to, że w każdym 
klasztorze musiała istnieć mniej lub bardziej rozwinięta fonna almanachu, czyli 
traktatu komputystycznego, którego główną część stanowią tablice paschalne i 
kalendarz juliański. Tablica paschalna wygląda następująco: w jednej kolumnie 
spisane są kolejne lata od narodzenia Chrystusa, obok, w równoległych 
kolumnach, święta ruchome. Po obu stronach tabeli pozostaje szeroki margines. 
Na marginesach tablic paschalnych wpisywano szczególnie ważne wydarzenia z 
życia kraju, klasztoru lub może nawet osób prywatnych 7 . Na marginesach 
kalendarza juliańskiego odnotowywano wiadomości hagiograficzne - dni 
świętych patronów oraz wiadomości o dacie dziennej śmierci dobrodziejów 
zgromadzenia, zwierzchników i braci. Było to ważne ze względu na obowiązek 
odprawiania mszy w rocznice zgonów; z tablic tych wykształciły się później 
nekrologia. Ponieważ w owym czasie jeszcze nie zdawano sobie sprawy z faktu. 
że cykl paschalny trwa 532 lata, uważano, iż każdy rok jest niepowtarzalny w 


6 Ch. W. Joncs. Sainls' Lives and Chronicles in Early England, s. IOnn. 
7 Np. poruszająca notatka "Sophya obiit" pod rokiem 1136 w Roczniku świętokrzyskim 
dawnym.
		

/Licencje_043_04_030_0001.djvu

			26 


KRONIKA MARCINA POLAKA 


swoim układzie, czyli efemeryczny. Kalendarz słoneczny nie nastręczał takich 
problemów - był wieczysty. Na marginesach tablic paschalnych odnotowywane 
były sprawy ludzkie, doczesne, na marginesach kalendarza juliańskiego 
wydarzenia dotyczące spraw nadprzyrodzonych. Tego typu skojarzenia nie 
umykały uwadze komputystów, wyciągano z nich daleko idące wnioski. 
Korelowanie wydarzeń spisanych w różnych systemach czasu było 
przyczyną poważnych komplikacji. Nawet tak biegły komputysta jak Beda mylił 
się i gubił, kiedy musiał zaufać jedynie swym własnym wyliczeniom. Dla 
ułatwienia tego zadania innym, jako część ilustracyjną do traktatów 
komputystycznych autorzy dodawali spisy panujących, biskupów, wydarzeń itp. 
Jones stwierdził, że wszystkie ważniejsze wczesnośredniowieczne kroniki 
uniwersalne stanowią właśnie ilustrację do rozważań komputystycznych. 
Narracja typowej kroniki uniwersalnej na ogół rozpoczyna się od 
Stworzenia Swiata, po czym następuje streszczenie ksiąg historycznych Starego 
Testamentu przemieszane z mitologią oraz historią Grecji i Rzymu. 
Zgromadzony materiał trzeba było jednak jakoś uporządkować. Często dokonane 
jest to w drodze wyliczenia lat, jakie upłynęły od chwili Stworzenia po czasy 
spisania kroniki. Dwie najczęściej spotykane metody podziału wewnętrznego 
dziejów to teorie "Sześciu Wieków Świata" (Sex Aetates Mundi) i "Czterech 
Królestw Powszechnych" (Quatuor Regna Maiora). W myśl drugiej z 
wymienionych teorii dzieje świata rozwijały się według zasady translatio 
imperii. Według Marcina np. hegemonia miała przechodzić kolejno od Babilonii 
przez Kartaginę i Macedonię do Rzymu. Nauka o Czterech Królestwach w 
chrześcijańskiej historiozofii nawiązuje do proroctwa Daniela, które było 
szczególnie cenione przez kronikarzy średniowiecznych i często wykorzys- 
tywane dla spekulacji na temat końca świata 8 . Teoria ta jest jednak znacznie 
starsza niż Księga Daniela (spisana ok. 168-165 p.n.e.) i wywodzi się z 
propagandy politycznej starożytnego Wschodu. Generalnie chodziło o zapowiedź 
kolejnej, piątej monarchii, która zastąpi obecnie rządzącą (z upływem czasu i w 
zależności od potrzeb, zmieniały się wymieniane monarchie). W Rzymie, od 
początków cesarstwa, teoria ta była popularna w pismach historiograficznych 
wywodzących się z kręgów opozycyjnych. W tym kontekście pojawiła się 
również u pisarzy chrześcijańskich. Piąte Królestwo było u nich identyfikowane 
z nadejściem Chrystusa lub z Kościołem na ziemi. Chrześcijanie naturalnie 
nawiązali do Księgi Daniela, o której pogańscy pisarze często nawet nie słyszeli. 


8 Por. A.-D. von den Brinckcn, Studien zur lateinischen Weltchronistik bis in das Zeitalter 
Ottos VOlt Freising, B. 47-49.
		

/Licencje_043_04_031_0001.djvu

			KRONIKA MARCINA POLAKA 


27 


Do historiografii zachodniej wprowadził tę teorię Hieronim, a za nim Orozjusz 9 . 
U średniowiecznych kronikaxzy nauka o Czterech Królestwach traci swój wy- 
dźwięk ideologiczny i służy przede wszystkim jako element porządkujący dzieje. 
W piśmiennictwie wczesnych chrześcijan wykształciła się także teoria 
tłumacząca dzieje świata jako paralelę do sześciu dni Stworzenia. Dzień siódmy, 
w którym Bóg odpoczywał, interpretowany był jako Koniec Świata lub 
WiecznoŚĆ, która po nim nastąpi. Teoria ta przyjmowała niekiedy dosłowną 
wykładnię psalmu, gdzie jest powiedziane, że tysiąc lat w życiu człowieka to 
jeden dzień dla Boga lO . Z takiego założenia wynikał wniosek, że Świat będzie 
trwał sześć tysięcy lat. To z kolei, jeżeli udałoby się wyliczyć, ile lat upłynęło od 
wygnania Adama i Ewy z raju, a kalkulacje takie umożliwia genealogia Jezusa 
na wstępie Ewangelii św. Mateusza, pozwalało skalkulować moment paruzji. 
Powyższa nauka często była kojarzona z teoriami wieków w życiu 
człowieka. Najogólniej koncepcja ta zasadza się na założeniu, że człowiek jest 
odzwierciedleniem wszechświata w mikroskali, stąd odwracając rozumowanie 
można przyjąć, że etapy dziejów świata będą odpowiadały okresom w życiu 
człowieka. Starożytne systemy filozoficzne dzieliły życie człowieka różnorodnie. 
Zwolennicy Arystotelesa przyjmowali punkt widzenia biologiczny i 
wyodrębniali wzrost, równowagę i schyłek (augumentum - status - 
decrementum). Klaudiusz Ptolemeusz podzielił życie człowieka na siedem 
etapów nawiązując do siedmiu znanych sobie planet. Św. Augustyn w De 
civitate Dei powiązał teorię chrześcijańską z tradycją filozofii greckiej i 
przedstawił podział na sześć epok odpowiadających sześciu wiekom w życiu 
człowieka (I. od Adama do Potopu - in/antia; II. od Potopu do Abrahama - 
pueritia; III. od Abrahama do Dawida - adolescentia; IV. od Dawida do niewoli 
babilońskiej - iuventus; V. od niewoli babilońskiej do Chrystusa - gravitas; VI. 
od Chrystusa do Sądu Ostatecznego - senectus). Beda w De temporum ratione 
zaproponował czwórpodział (dzieciństwo - młodość - dojrzałość - starość) 
zharmonizowany z porami roku, żywiołami i humorami l l. 
Kroniki uniwersalne to także, jak wyżej wspomniano, próba powiązania 
dziejów biblijnych z mitologią oraz historią przekazywaną przez pogańską 
tradycję grecką i rzymską. Ponieważ w toku wykładu jednocześnie pojawiały się 
postacie pochodzące z obu tych tradycji, konieczne stało się dokonanie synchro- 
nizacji. O kłopotach z tym związanych była już mowa, dodać może jednak 


9 J. W. Swain, The TheoryoJthe Four Monarchies, "Classisal Philolosy" 35:1940, 8. 1-21. 
10 Ps. 90, 4; motyw ten pojawia się także w Drugim Liście św. Piotra 3, 8. 
II Por. J. A. Burrow, The Ages ol Man, gdzie zrckapitulowana także jest nowsza literatura.
		

/Licencje_043_04_032_0001.djvu

			26 


KRONIKA MARCINA POLAKA 


swoim układzie, czyli efemeryczny. Kalendarz słoneczny nie nastręczał takich 
problemów - był wieczysty. Na marginesach tablic paschalnych odnotowywane 
były sprawy ludzkie, doczesne, na marginesach ka1endarza juliańskiego 
wydarzenia dotyczące spraw nadprzyrodzonych. Tego typu skojarzenia nie 
umykały uwadze komputystów, wyciągano z nich daleko idące wnioski. 
Korelowanie wydarzeń spisanych w rÓŻnych systemach czasu było 
przyczyną poważnych komplikacji. Nawet tak biegły komputystajak Beda mylił 
się i gubił, kiedy musiał zaufać jedynie swym własnym wyliczeniom. Dla 
ułatwienia tego zadania innym, jako część ilustracyjną do traktatów 
komputystycznych autorzy dodawali spisy panujących, biskupów, wydarzeń itp. 
Jones stwierdził, że wszystkie ważniejsze wczesnośredniowieczne kroniki 
uniwersalne stanowią właśnie ilustrację do rozważań komputystycznych. 
Narracja typowej kroniki uniwersalnej na ogół rozpoczyna się od 
Stworzenia Swiata, po czym następuje streszczenie ksiąg historycznych Starego 
Testamentu przemieszane z mitologią oraz historią Grecji i Rzymu. 
Zgromadzony materiał trzeba było jednak jakoś uporządkować. Często dokonane 
jest to w drodze wyliczenia lat, jakie upłynęły od chwili Stworzenia po czasy 
spisania kroniki. Dwie najczęściej spotykane metody podziału wewnętrznego 
dziejów to teorie "Sześciu Wieków Świata" (Sex Aetates Mundi) i "Czterech 
Królestw Powszechnych" (Quatuor Regna Maiora). W myśl drugiej z 
wymienionych teorii dzieje świata rozwijały się według zasady translatio 
imperii. Według Marcina np. hegemonia miała przechodzić kolejno od Babilonii 
przez Kartaginę i Macedonię do Rzymu. Nauka o Czterech Królestwach w 
chrześcijańskiej historiozofii nawiązuje do proroctwa Daniela, które było 
szczególnie cenione przez kronikarzy średniowiecznych i często wykorzys- 
tywane dla spekulacji na temat końca świata 8 . Teoria ta jest jednak znacznie 
starsza niż Księga Daniela (spisana ok. 168-165 p.n.e.) i wywodzi się z 
propagandy politycznej starożytnego Wschodu. Generalnie chodziło o zapowiedź 
kolejnej, piątej monarchii, która zastąpi obecnie rządzącą (z upływem czasu i w 
zależności od potrzeb, zmieniały się wymieniane monarchie). W Rzymie, od 
początków cesarstwa, teoria ta była popularna w pismach historiograficznych 
wywodzących się z kręgów opozycyjnych. W tym kontekście pojawiła się 
również u pisarzy chrześcijańskich. Piąte Królestwo było u nich identyfikowane 
z nadejściem Chrystusa lub z Kościołem na ziemi. Chrześcijanie naturalnie 
nawiązali do Księgi Daniela, o której pogańscy pisarze często nawet nie słyszeli. 


8 Por. A.-D. von den Brinckcn, Studien rur Ialeinischeil Weltchronistik bis in das Zeitalter 
Ottos VOlt Freising, a. 47-49.
		

/Licencje_043_04_033_0001.djvu

			KRONIKA MARCINA POLAKA 


27 


Do historiografii zachodniej wprowadził tę teorię Hieronim, a za nim Orozjusz 9 . 
U średniowiecznych kronikarzy nauka o Czterech Królestwach traci swój wy- 
dźwięk ideologiczny i służy przede wszystkim jako element porządkujący dzieje. 
W piśmiennictwie wczesnych chrześcijan wykształciła się także teoria 
tłumacząca dzieje świata jako paralelę do sześciu dni Stworzenia. Dzień siódmy, 
w którym Bóg odpoczywał, interpretowany był jako Koniec Świata lub 
Wieczność, która po nim nastąpi. Teoria ta przyjmowała niekiedy dosłowną 
wykładnię psalmu, gdzie jest powiedziane, że tysiąc lat w życiu człowieka to 
jeden dzień dla Boga lO . Z takiego założenia wynikał wniosek, że Świat będzie 
trwał sześć tysięcy lat. To z kolei, jeżeli udałoby się wyliczyć, ile lat upłynęło od 
wygnania Adama i Ewy z raju, a kalkulacje takie umożliwia genealogia Jezusa 
na wstępie Ewangelii św. Mateusza, pozwalało skalkulować moment paruzji. 
Powyższa nauka często była kojarzona z teoriami wieków w życiu 
człowieka. Najogólniej koncepcja ta zasadza się na założeniu, że człowiek jest 
odzwierciedleniem wszechświata w mikroskali, stąd odwracając rozumowanie 
można przyjąć, że etapy dziejów świata będą odpowiadały okresom w życiu 
człowieka. Starożytne systemy filozoficzne dzieliły życie człowieka różnorodnie. 
Zwolennicy Arystotelesa przyjmowali punkt widzenia biologiczny i 
wyodrębniali wzrost, równowagę i schyłek (augumentum - status - 
decrementum). Klaudiusz Ptolemeusz podzielił życie człowieka na siedem 
etapów nawiązując do siedmiu znanych sobie planet. Św. Augustyn w De 
civitate Dei powiązał teorię chrześcijańską z tradycją filozofii greckiej i 
przedstawił podział na sześć epok odpowiadających sześciu wiekom w życiu 
człowieka (I. od Adama do Potopu - infantia; II. od Potopu do Abrahama - 
pueritia; III. od Abrahama do Dawida - adolescentia; IV. od Dawida do niewoli 
babilońskiej - iuventus; V. od niewoli babilońskiej do Chrystusa - gravitas; VI. 
od Chrystusa do Sądu Ostatecznego - senectus). Beda w De temporum ratione 
zaproponował czwórpodział (dzieciństwo - młodość - dojrzałość - starość) 
zharmonizowany z porami roku, żywiołami i humorami II. 
Kroniki uniwersalne to także, jak wyżej wspomniano, próba powiązania 
dziejów biblijnych z mitologią oraz historią przekazywaną przez pogańską 
tradycję grecką i rzymską. Ponieważ w toku wykładu jednocześnie pojawiały się 
postacie pochodzące z obu tych tradycji, konieczne stało się dokonanie synchro- 
nizacji. O kłopotach z tym związanych była już mowa, dodać może jednak 


9 J. W. Swain, The TheoryoJlhe Four M01IlUChies, "Classisal Philology" 35:1940, s. 1-21. 
10 Ps. 90, 4; motyw ten pojawia się także w Drugim Liście św. Piotra 3, 8. 
II Por. J. A. Burrow, The Ages ol Man, gdzie uckapitulowana także jest nowsza literatura.
		

/Licencje_043_04_034_0001.djvu

			28 


KRONIKA MARCINA POLAKA 


warto, że niektóre rezultaty ówczesnych dociekań stały się kamieniami węgiel- 
nymi naszej cywilizacji, np. zaproponowana przez Dionizego Małego (VI w.) era 
ab incarnatione lub nadal przestrzegany w Kościele Prawosławnym sposób 
liczenia czasu ab orbe condito. 
Przyjęcie w całej rozciągłości linearnej koncepcji dziejów zakłada także, iż 
świat stworzony przez Boga, trwający w historii i współczesności, będzie miał 
swoją przyszłość i koniec. Dlatego też część autorów kronik uniwersalnych, 
szczególnie w początkach rozwoju gatunku, brała sobie za cel rozpoznanie 
zawartych w przepowiedniach kamieni milowych historii i odkrycie w drodze 
spekulacji i żmudnych wyliczeń punktu w dziejach, w którym ludzkość się 
właśnie znajdowała, a na tej podstawie, posługując się pozostałym materiałem 
objawienia, próbowała określić, jak dużo czasu pozostało do końca świata. 
Przykład tego typu rozumowania został już wyżej przytoczony przy okazji nauki 
o sześciu epokach ludzkości, ale nie jest on bynajmniej jedyny. Pewne pojęcie o 
powszechnym kojarzeniu kronik uniwersalnych z tą swoiście rozumianą 
futurologią daje informacja, że w średniowiecznych katalogach bibliotecznych 
kroniki uniwersalne są nagminnie umieszczane obok pism astrologicznych J2 . 
Uporządkowawszy w ten sposób principia, kronikarz przechodził do 
właściwej treści, która w poszczególnych utworach przyjmowała postać albo 
suchego wyliczania władców, bohaterów i faktów, niekiedy w formie tabeli 
synchronistycznej, albo potoczystej narracji. 
Z piśmiennictwem historycznym wykazującym tendencje uniwersalis- 
tyczne J3 spotykamy się już przed narodzeniem Chrystusa. Jako przykład 
posłużyć może Bibliotheca Historica Diodorosa Sikulosa, napisana w latach 60- 
30 p.n.e. Pierwszy utwór o charakterze chrześcijańskiej kroniki uniwersalnej, o 
którym zachowały się wiadomości, został napisany ok. 221 r. przez Sextusa 
Juliusa Africanusa (ok. 165-240), autora piszącego po grecku. Głównym 
zadaniem jego dzieła jest polemika z głosicielami poglądów o bezpośredniej 
bliskości końca świata, które w świetle przemyśleń i obliczeń Africanusa były 
fałszywe. Materiał historyczny, głównie zestawienia panujących, pełni rolę 
drugorzędną. W korzystnym świetle stawia Africanusa jego krytyczny stosunek 
do wykorzystywanych źródeł. Chronografia Africanusa nie została nigdy 


J2 Por. R. W. Southcm, Aspects oJthe European Tradition oJHistorical Writing: 3. History 
as Prophecy, TRHS, ser. V, 20:1972, s. 159-180. 
13 Poniższy zarys historii gatunku kronik uniwersalnych do czasów powstania Chronicon 
pontijicum et imperatorom Marcina Polaka opiera się w głównej mierze na 
ujących 
opracowaniach: A.-D. von den Brincken, Studien zur lateinischen Weltchronistik; eadem, 
Abendliindisches Mittelalter, K. H. Kriiger, Die Universalchronilcen.
		

/Licencje_043_04_035_0001.djvu

			KRONIKA MARCINA POLAKA 


29 


przetłumaczona na łacinę, stąd jej wpływ na późniejsze zachodnie kroniki 
uniwersalne był ograniczony. Ostatni autor łaciński, co do którego nie ma 
wątpliwości, że korzystał z oryginału pracy Africanusa, to Sulpicius Severus 
(IV N w.) Inaczej rzecz się miała na Wschodzie - w dziejach historiografii 
bizantyjskiej Africanus pełni rolę porównywalną do św. Hieronima na 
Zachodzie. Podobnie jak Africanus pojmował rolę swego dzieła Hippolytus, 
którego praca, spisana ok. 235 r., zachowała się w sporych fragmentach w 
oryginale oraz w trzech wersjach łacińskich i jednej armeńskiej. 
Pisma Africanusa i Hippolytusa nie były jeszcze kronikami uniwersalnymi 
sensu stricto. Za pierwszą w pełni rozwiniętą przedstawicielkę tego gatunku 
uważana jest Historia kościelna Euzebiusza z Cezarei (263-339). Dzieło to, w 
pierwszej redakcji ukończone przed rokiem 303, należy już do innej epoki. 
Prześladowania chrześcijan ustały, Kościół, aczkolwiek nie uznawany jeszcze 
instytucjonalnie przez państwo, okrzepł organizacyjnie i doktrynalnie. Wobec 
niesprawdzania się kolejnych przepowiedni wiara w rychły koniec świata 
osłabła, zarysowała się natomiast perspektywa stabilizacji. W zapatrywaniach na 
historię pojawia się wówczas koncepcja "progresywizmu chrześcijańskiego", 
twierdząca, że nadejście Chrystusa przyniosło ludzkości wymierne korzyści. 
Koronnym przykładem głosicieli tego poglądu była współczesność narodzenia 
Chrystusa i ustanowienia pax Romana oraz wywodzona stąd teza, że gdyby 
wszyscy Rzymianie przyjęli wiarę chrześcijańską, wielkość Cesarstwa (w 
doczesnym wymiarze) zyskałaby na tym jeszcze bardziej. Koncepcja ta, 
lansowana m.in. przez Euzebiusza z Cezarei, legła u podstaw adoptowania 
chrześcijaństwa jako wiary państwowej w IV wieku l4 . 
Istotną rolę w inspirowaniu spisywania dziejów odegrała niewątpliwie 
świadomość trwania Kościoła. Pismo Święte składa się m. in. z ksiąg historycz- 
nych, nie bez znaczenia musiała więc być wola kontynuacji spisywania dziejów 
wspólnoty. Euzebiusz to przede wszystkim historyk Kościoła. Około 326 roku 
powstaje druga redakcja jego dzieła, składa się ona z dwóch części znanych 
głównie z ekscerptów w pracach późniejszych autorów, oraz przeróbek: 
armeńskiej i łacińskiej. Łacińskiego przekładu-przeróbki dokonał św. Hieronim 
(ok. 347-420), obejmuje on tylko drugą część oryginału Euzebiusza. Jego 
powstanie datowane jest na lata ok. 379. Dzieło Hieronima otwiera przeszło 


14 Co się tyczy ..progresywizmu chncścijńskicgo", por. T. E. Mommscn, St..Augustine and 
the Christian Idea oJ Progress: The Background oJ "The City oJ God". Odgłosy tcj idei 
pobrzmicwają, zapewnc w sposób nicuświadomiony, także w Kronice Marcina Polaka, por. opis 
panowania Oktawiana Augusta. 


--
		

/Licencje_043_04_036_0001.djvu

			30 


KRONIKA MARCINA POLAKA 


tysiącletnią tradycję kronikarstwa uniwersalnego kultury łacińskiej. Od 
Hieronima daje się prześledzić nieprzerwaną ciągłość genetyczną aż po pierwszą 
połowę XVIII wieku, kiedy to w Londynie, w latach 1736-1750, wydawano 
najpełniejszą i zarazem jedną z ostatnich kronik uniwersalnych, zatytułowaną An 
Universal History from the earliest Time to the Present ls . Iście monumentalnie 
zakrojone to dzieło (ukazało się osiem tomów, a pierwotny zamysł przewidywał 
znacznie więcej) nie zostało nigdy ukończone. W 1756 roku Wolter wydał swój 
Essai sur les moeurs et l'esprit des Nations, który zadał pierwszy druzgocący 
cios tradycyjnemu pojmowaniu dziejów świata. 
Kronika Hieronima zyskała spore uznanie zarówno współczesnych, jak i 
potomności. Kilku autorów podjęło trud napisania kontynuacji. Wymienić 
spośród nich warto jednak tylko dwóch: Prospera Tyrona (ok. 390-463) oraz 
kronikarza galijskiego z roku 511, niekiedy błędnie identyfikowanego z 
Sulpicjuszem Sewerem, obaj bowiem nie ograniczyli się jedynie do 
kontynuowania, lecz pokusili także o przeróbkę samego tekstu Hieronima; 
głównie chodziło o uproszczenie układu synchronizacyjnego oraz uzupełnienie o 
inne źródła. 
Sulpicjusza Sewera (360-425) podobnie jak kontynuatorów Hieronima nie 
interesowało pracowite zestawianie wydarzeń w równoległych kolumnach. Jego 
kronika była pomyślana jako swojego rodzaju uzupełnienie wcześniej przezeń 
napisanego Żywota św. Marcina z Tours. Poprzez zrelacjonowanie dziejów 
biblijnych, historii Kościoła, wyjątków z historii świeckiej oraz położenie 
szczególnego nacisku na rozprawę z mnożącymi się od pierwszego wieku naszej 
ery herezjami autor pragnął przywołać współczesnych do opamiętania i skłonić 
ich do wejścia na drogę bogobojnego życia wzorem świętego biskupa z Tours l6 . 
Na dalszy rozwój gatunku cień rzuciły wydarzenia polityczne V wieku. 
Splądrowanie Rzymu przez Alaryka w 410 r., choć nie przyniosło straszliwych 
szkód materialnych, było szokiem dla całego cywilizowanego świata - Wieczne 


IS Stanowczo nalcży tu odrzucić opinię wyrażoną przcz W. Gawłowską (Frutolfa z 
Michelsbergu "Chronicon Universale ", wątki dziejopisarskie; literackie, s. II) utrzymującą, że 
w ,,łacińskicj historiografii curopcjskicj gatunck kronika świata zanika ok. XllI w. n Wick ów 
przyniósł licznc przykłady kronik uniwcrsalnych (por. niżej s. 36) z dzicłami Wincentcgo z 
Bcauvais i Marcina Polaka na czelc. W wickach XIV i XV również powstało przeszło dwicście 
kronik tego rodzaju. Zaintercsowany czytelnik prowizorycznc wyszczcgólnienic autorów i 
tytułów tych dzicł w układzie chronologicznym odnaleźć możc [w:] A.-D. von den Brinckcn, 
Abendliind;sches Mittelalter, s. 59 (przedruk w: K. H. Kriigcr, D;e Universalchroniken, s. 43- 
45). 
16 G. K. van Andcl, The Christian Concept oJ History in the Chronicie oJ Sulpicius 
Severus, Amsterdam 1976.
		

/Licencje_043_04_037_0001.djvu

			KRONIKA MARCINA POLAKA 


31 


Miasto, symbol wielkości cesarstwa, mimo optymistycznej teorii "progre- 
sywizmu chrześcijańskiego", padło łupem barbarzyńców. Zwolennicy starych 
pOlZądków winą za rozkład państwa obarczyli chrześcijan i ich religię. Polemikę 
z tą szeroko rozpowszechnioną tezą podjął św. Augustyn. Waga problemu była 
dla niego trudna do plZecenienia. W De civitate Dei wyłożył więc swą naukę o 
dwóch państwach. Podkreślić należy jego zaaferowanie nie tyle poganami, ile 
chrześcijanami, chodziło mu o tych, którzy przyjęli wiarę z pobudek 
oportunistycznych. Augustyn uznał za konieczną zmianę całego systemu 
zapatrywania na historię i odrzucenie progresywizmu, który już wcześniej 
wydawał mu się doktrynalnie podejlZany. Przyzwolenie na traktowanie 
konwersji jako kroku ku pomyślności materialnej uważał za moralnie naganne, 
ponadto sądził, że skutki takiej postawy dla szelZenia się wiary wśród 
plZeciętnych ludzi mogą okazać się katastrofalne gdy nadejdą czasy trudne. 
Badaniu historii pod tym kątem poświęcił trzynaście lat swego życia. 
"Progresywizm chrześcijański", stanowczo odrzucony plZez Augustyna, 
mimo to zakolZenił się w historiografii średniowiecznej. 
Augustyn, chociaż skoncentrował swe myśli na Państwie Bożym, w pełni 
zdawał sobie sprawę ze znaczenia argumentacji plZeznaczonej dla kręgów mniej 
wykształconych. Zadanie to powierzył swemu uczniowi, Orozjuszowi, który ok. 
417/418 r. napisał nową syntezę dziejów świata. Dzieło to miało stanowić 
interpretację historii z punktu widzenia nauki Augustyna. Historiarum adversum 
paganos libri septem stanowi jednak bardzo specyficzne uzupełnienie De civitate 
Dei. Jest to przygnębiający obraz świata, od naj dawniej szych czasów targanego 
nieszczęściami; autor w historii świeckiej nie chce dostlZec żadnych pozytywów. 
Ta pesymistyczna wizja niesłychanie plZemawiała do wyobraźni i do końca 
średniowiecza cieszyła się sporym powodzeniem l7 . 
W początkach VI wieku na gruzach cesarstwa zachodniego umacniały się 
państwa barbarzyńskie, a spory o przyczyny upadku Rzymu nie zajmowały już 
nikogo. Nieliczni intelektualiści pośpiesznie starali się zebrać i co się da urato- 
wać z dziedzictwa antyku. Kasjodor (490-583), Rzymianin związany z ostrogoc- 
kim władcą Italii, Teodorykiem Wielkim, napisał jeszcze plZed śmiercią króla 


17 W litcraturzc od najdawnicjszych czasów spotyka się pogląd o zalcżności 
historiozoficzncj Orozjusza od Augustyna i wzajemnic. Przyczynił się do tcgo sarn Orozjusz 
dcdykacją swcgo dzieła, w którcj stwicrdza, żc jcgo wkład w powstanic Historii ogranicza się do 
radości z jaką wykonał pracę, rcszta pochodzi od mistrza. Pogląd ten został zakwcstionowany 
przcz T. E. Mommscna (Orosius and Augustine [w:] MedievaJ and Renaissance Studies, s._325- 
348), na gruncic przyjęcia przcz Orozjuaza clcmentów koncepcji "progrcsywizmu 
chrzcścijańskicgo" . 


--
		

/Licencje_043_04_038_0001.djvu

			32 


KRONIKA MARCINA POLAKA 


(526) zwięzłą kronikę uniwersalną, która prócz dziejów biblijnych i antycznych 
objęła swym zainteresowaniem także Gotów. Stabilizacja, jaką zaprowadził w 
Italii Teodoryk, nie trwała długo, wkrótce po jego śmierci państwo Ostrogotów 
przestało istnieć. W takich warunkach powstała kolejna kronika, tym razem napi- 
sana przez Jordanesa, z pochodzenia Gota lub Alana. Niewiele wiemy o samym 
autorze, nawet brzmienie jego imienia nie jest pewne. Jego Historia Romana, 
spisana ok. 551/52, czerpie zarówno ze starszych źródeł, jak i z prac Kasjodora. 
Przeszło pół wieku później Izydor, biskup Sewilli (565-636), w ramach swych 
prac encyklopedycznych gromadzi materiały, które porządkuje w formie dwóch 
utworów o charakterze kronik uniwersalnych: Chronica maiora (615) i Chronica 
minora (627). Podział dziejów u Izydora opiera się na Augustynowych sześciu 
wiekach, a jego kwerenda źródłowa zakrojona była możliwie jak najszerzej. 
Od VI wieku datują się czasy upadku cywilizacyjnego Zachodu, działalność 
pisarska chroni się za murami klasztorów. W nielicznych zabytkach 
dziejopisarskich powstałych w tych czasach, naczelną rolę odgrywają 
wydarzenia lokalne i hagiografia. W drugiej połowie VI wieku Grzegorz z Tours 
(ok. 538-594) pisze Historiarum libri X, obejmujące dzieje świata od Stworzenia 
po rok 594. Jednakże wydarzeniom przedchrystusowym poświęcona jest tylko 
część pierwszej księgi, dzieje od narodzenia Chrystusa po czasy Grzegorzowi 
współczesne - około jednej trzeciej całości kroniki. Przeważająca więc część 
Historii Grzegorza traktuje o wydarzeniach, które miały miejsce za życia autora. 
W porównaniu z wcześniejszymi kronikarzami, Grzegorz wykazuje wyraźne 
zacieśnienie horyzontów historycznych i geograficznych. Jego kronika 
zapoczątkowuje nowy sposób traktowania dziejów lokalnych. Odtąd kronikarze i 
annaliści, zanim przystąpią do właściwego tematu swego utworu, kompilują na 
podstawie najpopularniejszych kronik uniwersalnych wstępy traktujące ogólnie o 
dziejach świata. W efekcie powstają dzieła, które w miarę zbliżania się do 
czasów spisania coraz bardziej ograniczają swoje horyzonty geograficzne, 
rozszerzają zaś faktografię. Zjawisko to szczególnie zakorzenia się w 
annalistyce, za przykład może tu posłużyć choćby spisany w XIII wieku Rocznik 
kapituły krakowskiej. Z upływem czasu przewaga lokalnego spojrzenia, mimo 
ambicji uniwersalnych, się nasila. Widać to wyraźnie w zbiorze materiałów 
kronikarskich kilku autorów z VII wieku, tradycyjnie nazywanym kroniką 
Fredegara lub w Historia Brittonum z przełomu VII i VIII wieku. 
Obok Hieronima największe znaczenie dla pierwszego tysiąclecia 
kronikarstwa uniwersalnego mają prace Bedy (ok. 673-735). Beda napisał dwie 
kroniki: De temporibus (703) i De temporum ratione (725/26), obie jako
		

/Licencje_043_04_039_0001.djvu

			KRONIKA MARCINA POLAKA 


33 


rozdziały ilustracyjne szerszych traktatów komputystycznych, w których 
rozwinął Augustynową koncepcję sześciu wieków ludzkości. 
O ile encyklopedyczne zestawienia Izydora z Sewilli, mające na celu 
zwięzłe usystematyzowanie całości dziejów, zamykają pewien okres rozwoju 
myślenia historycznego, to kronikarstwo Bedy z jego dążnością do możliwie 
pełnego opisywanych wydarzeń stoi na początku nowego etapu. 
Od czasów Bedy do końca XI wieku na polu kronikarstwa uniwersalnego w 
zasadzie nie pojawiło się nic, co by wnosiło nowe spojrzenie na przeszłość. 
Przez cały ten okres powstawały co prawda kroniki o ambicjach powszechnych, 
lecz są to na ogół przeróbki Bedy uzupełnione o czasy późniejsze. Z przełomu 
VIII i IX wieku wymienić można Chronicon universale - 741, Chronicon 
Moissiacense, Chronieon breve a mundi exordio usque ad annum 809. W 
czasach karolińskich pisali Frechulf z Lisieux (zm. przed 853), Ado z Vienne 
(ok. 800-875) i Reginon z Prom (zm. 915). W X wieku rolę kronik uniwersalnch 
przejmują roczniki - do spisywanego na bieżąco materiału dodawane były części 
wstępne sięgające czasów Starego Testamentu. Opierały się one najczęściej na 
De temporum ratione Bedy lub pismach Izydora z Sewilli. Autorytet Bedy w 
sprawach komputystyki i chronologii pozwolono sobie zakwestionować dopiero 
w XI wieku. W pierwszej połowie tego stulecia nieznany z imienia mnich z 
Luxeuil spisał traktat chronograficzny i chociaż nadał mu formę kroniki 
uniwersalnej, jego zainteresowania dalekie były od spisywania dziejów lub 
refleksji nad nimi. Chodziło mu głównie o obliczenie datacji każdego 
ważniejszego wydarzenia na wszelkie możliwe sposoby (rok od Stworzenia 
Świata, od założenia miasta, Wcielenia Pańskiego, itd.) Chronicon Luxoviense 
ilustruje nawrót zainteresowań chronograficznych. Kontynuował je w drugiej 
połowie tego samego stulecia Marian Szkot (zm. ok. 1082), autor obszernej 
kroniki, która obok niewątpliwych tendencji chronologicznych przejawia także 
zainteresowania dziejopisarskie i historiozoficzne. Na przełomie XI i XII wieku 
swą Chronieon chronicorum spisał Florentius z Worcester. Jedenastowieczne 
kroniki uniwersalne wyraźnie zapowiadają nadchodzący w następnym stuleciu 
renesans gatunku po głębokim kryzysie końca pierwszego tysiąclecia. 
W pierwszych latach XII wieku pojawia się szereg postaci, które gatunek 
kronik uniwersalnych doprowadziły do szczytowego punktu rozwoju. Pierwszą z 
nich był Siegebert z Gembloux (ok. 1030-1112). Siegebert przejawiał głębokie 
zainteresowania historyczne, oprócz kroniki uniwersalnej napisał Liber de 
scriptoribus ecclesiasticis oraz Gesta abbatum Gemblacensium. Wśród 
historyków najwyższym szacunkiem darzył Euzebiusza z Cezarei, a własną 


-
		

/Licencje_043_04_040_0001.djvu

			34 


KRONIKA MARCINA POLAKA 


kronikę traktował jako uzupełnienie jego dzieła. Obejmowała ona czasy od 381 
do początków XII wieku. Siegebert przeprowadził imponującą kwerendę 
źródłową, znał zwłaszcza wszystkie ważniejsze kroniki spisane przez swych 
poprzedników. Współczesny mu Frutolfz Michelsbergu (zm. 1103) pokusił się o 
napisanie pełnej kroniki uniwersalnej, w której sporo uwagi poświęcił historii 
starożytnejl8. Jego kronika była przerabiana i kontynuowana przez Ekkeharda z 
Aura (zm. 1129). 
Szczególne miejsce wśród dwunastowiecznych historyków należy się 
Hugonowi ze Św. Wiktora (zm. 1141), teologowi o oryginalnych poglądach 
historiozoficznych. Hugon na pierwszy rzut oka należy do typowych 
systematyków. Jego umysłowość odróżniała się jednak zarówno od 
współczesnych, jak i potomnych. Hugona charakteryzowało całkowicie 
nietypowe dla jego epoki zrozumienie roli uwarunkowań historycznych dla 
właściwego pojmowania każdego zjawiska. Systematyzm XII i XIII wieku był z 
natury swojej ahistoryczny. Uczeni wychodzili z milczącego założenia, że w 
poszukiwaniu prawdy o naturze człowieka i wszechświata takie elementy jak 
miejsce, czas i historyczne uwarunkowania można zignorować. Główną pracą 
Hugona był traktat De sacramentis, jego podejście do badanych zagadnień zaś 
daje się scharakteryzować jako oparte na rozumieniu, że dzieje ludzkości są 
procesem dynamicznym. Hugon wypracował własną teorię rozwoju dziejów, był 
ponadto przekonany, że ludzkość od początku jest na drodze postępu. Historię 
świata podzielił na trzy etapy. Po wygnaniu z raju człowiek był wedle niego 
zagubiony, słabego ciała i woli, oddzielony od Boga. Musiał poznać granice 
własnej słabości i odczuć potrzebę Boga. W okresie tym, liczonym od Wygnania 
do Abrahama (ok. 2000 lat), Stwórca stał jakby z boku i czekał. Wiek pierwszy 
był wiekiem prawa naturalnego. Drugi wiek rozpoczął się od Abrahama, pełnię 
zaś osiągnął za Mojżesza. Jest to wiek prawa pisanego, wiek czynnej interwencji 
Boga w sprawy ludu wybranego, Boga, który uczył swój lud, objawiał prawdę za 
pomocą symboli, do przyjęcia jej bowiem w pełni ludzkość nie była jeszcze 
przygotowana. Wiek trzeci nadszedł wraz z narodzeniem Chrystusa. Miejsce 
Prawa zajęła Łaska, zewnętrzną łączność z Bogiem zastąpiła więź wewnętrzna. 
Hugon napisał także kronikę uniwersalną pomyślaną jako pomoc 
encyklopedyczną dla użytku szkolnego. Zgodnie ze swymi poglądami na 
usystematyzowanie przyswajania historii, której opanowanie, uważał, polega na 
zapamiętaniu trzech spośród czterech podstawowych elementów: czasu, miejsca 
i ludzi (tempora, loca, personae), pracę tę zatytułował Liber de tribus maximis 


18 Por. W. Gawłowska, op. cit. 


....
		

/Licencje_043_04_041_0001.djvu

			KRONIKA MARCINA POLAKA 


35 


circumstantiis gestorum. Te trzy elementy dają się bowiem usystematyzować w 
kategoriach chronologicznych, geograficznych oraz zestawień panujących. 
Gorzej z czwartym - wydarzeniami, elementem, który się wymyka ramom 
formalnym. Kronika Hugona zatem, poza wstępem, który dziś nazwalibyśmy 
metodycznym l9 , stanowi suche zestawienie dat, faktów i imion panujących, brak 
w niej minimalnej choćby narracji. 
Liber de tribus maximis circumstantiis gestorum nie cieszył się nigdy 
większą popularnością. Liczba zachowanych rC(kopisów nie przekracza dwudzie- 
stu i wszystkie pochodzą z północnej Francji. Podobnie współcześni nie docenili 
wagi historycznego myślenia Hugona, jego koncepcje umarły wraz z nim 2o . 
Dla Hugona ze Św. Wiktora nauka historii miała służyć przygotowaniu do 
studiów biblijnych; postulował on badania nad literalnym senSem Biblii - czyli 
biblijną "historią" - przed braniem siC( za jej interpretację. Jednak jego 
podręcznik historii nie zdobył popularności. Przypadła ona w udziale młodszemu 
odeń Piotrowi Comestorowi, wykładowcy paryskiemu blisko związanemu ze 
szkołą wiktoryńską. Jego Historia scholastica, ukończona w latach 1169-1173, 
jest właściwie całościowym komentarzem do Biblii w formie historio- 
graficznej21. 
Myśl Hugona, w pewnym sensie, podjął jego uczeń Ryszard ze Św. 
Wiktora (ok. 1123-1173). Napisał on dzieło historiograficzne, Liber Excep- 
tionum, w którym schemat swego mistrza wypełnił narracją, bogato okraszając ją 
materiałem anegdotycznym. Nie była to jednak książka dla studentów, 
największą rzeszę czytelników znalazła pośród kaznodziejów. 
Dwaj inni kronikarze, których także można uznać za kontynuatorów myśli 
Hugona, to Anzelm z Havelbergu (1099-1158) i Otto z Freising (1115-1153). 
Anzelm pisał pod kątem uzasadnienia powołania do życia nowego zgromadzenia 
zakonnego, kanoników regularnych św. Norberta. Stąd w swej narracji dziejów 
chC(tnie uwypuklał zmiany i innowacje, szczególnie w Kościele; z radością witał 


19 Wstęp ten został wydany przez Williama M. Grccn, Hugo ol St. Victor: De Tribus 
Maximis Circumstan/iis Gestorum, "Speculum" 18:1943, s. 484-493. 
20 Co się tyczy Hugona ze Św. Wiktora por. R. W. Southem, Aspects oJ the European 
tradition oJ historical writing: 2. Hugh ol St. Victor and the Idea ol Historical Developemen/, 
TRHS Scr. V, 21:1971, s. 159-179, o kronice i jej rC(kopisach: William M. Grccn, op. cit., s. 
484-488. 
21 Por. D. Luscombc, Peter Comestor, [w:] The BibIe in the Medieval World. Essays in 
Memory ol Beryl S1tUJ/ley, cd. K. watah, D. Wood, "Studies in Chmch History" Subsiclia 4, 
1985. s. 119-121. 128-129; J. H. Morcy, Peter Comestor, Biblical Paraphrase, and the Medieval 
Popular BibIe. "Spcculum" 68:1993. No. 1. s. 6-35.
		

/Licencje_043_04_042_0001.djvu

			36 


KRONIKA MARCINA POLAKA 


także różnorodność. Otton, blisko spokrewniony z dynastią Hohenstaufów, w 
pierwszym okresie swego pisarstwa, tzn. pisząc Kronikę o dwóch państwach, 
oceniał dzieje świata poprzez pesymistyczną wizję św. Augustyna. Z satysfakcją 
wypatrywał końca cesarstwa, oczekiwał Państwa Bożego. Jego poglądy zmieniły 
się wraz z wstąpieniem na tron Fryderyka I, w rękach którego, jak wierzył, 
władza cesarska stanie się instrumentem pokoju. Swe nadzieje zawarł w Gesta 
Friderici, pomyślanych jako dalszy ciąg kroniki. Z inspiracji św. Hieronima 
dostrzegał także iunctim między translacją imperium a rozwojem nauki. 
Uprawianie nauk miało zostać zapoczątkowane w Babilonii, stamtąd przejść do 
Egiptu, a potem poprzez Grecję i Rzym do Francji i Hiszpanii. 
Kronika Ottona z Freising stanowiła punkt szczytowy rozwoju gatunku. W 
ostatnim stuleciu oddzielającym dzieło Ottona od powstania Chronicon 
pontijicum et imperatorum Marcina Polaka powstało wiele kronik 
uniwersalnych, niektóre z nich nawet o wielkiej popularności, były to jednak w 
znakomitej większości kompilacje, pozbawione oryginalnego spojrzenia lub 
nowej interpretacji dziejów. Ważniejsze z nich napisane zostały przez Siccarda z 
Cremony (zm. 1215), Helinanda z Froidmont (zm. po 1229), Rogera z Wendover 
(zm. 1236), Alberyka z Troisfontaines (zm. ok. 1252) i Alberta ze Stade (zm. w 
drugiej pol XII w.). Na koniec wspomnieć należy napisane w połowie XIII 
wieku Speculum maius Wincentego z Beauvais, które ze względu na zakres 
objętej tematyki zajmuje szczególne miejsce w piśmiennictwie wieków średnich; 
o Wincentym będzie jeszcze mowa przy omawianiu genezy Kroniki Marcina 
Polaka. 
Kroniki uniwersalne pod względem treści, czyli zainteresowań dziejopisa, 
oraz sposobu przedstawienia zgromadzonego materiału dają się podzielić na trzy 
zasadnicze typy: chronologiczny, narracyjny i encyklopedyczny. Anna-Dorothee 
von den Brincken, autorka jedynej, jak dotąd, monografii dziejów gatunku, 
obejmującej czasy do około 1150 roku 22 , określa je, biorąc za podstawę 
nazewnictwo stosowane przez samych kronikarzy, jako: series temporum, mare 
historiarum i imago mundi. Pierwszy z wymienionych typóW 23 obejmuje prace o 
charakterze chronologicznym. Główny nacisk położony jest w nich na kolejność 
następujących po sobie wydarzeń. Do tego typu zaliczane są kroniki bliskie 
zamysłom Euzebiusza, Izydora i Bedy, wśród późniejszych autorów wymienić 


22 Por. wyżcj przyp. 13. 
23 Okrcślenie series temporum autorka zaczerpnęła z Etimologiae Izydora z Sewini, gdzic 
użyte jcst jako wyjaśnienie terminu chronica. Por. także eadem, Zu Her/cunft und Gestalt der 
Martins-ChroniJren, DAEM 37:1981, s. 699-701.
		

/Licencje_043_04_043_0001.djvu

			KRONIKA MARCINA POLAKA 


37 


można Mariana Szkota i Marcina Polaka. Mare historiarum, które imię wzięło 
od dzieła Joannesa de Columna (zm. 1340), to odmiana o charakterze refleksyj- 
nym. W kronikach uniwersalnych zaliczanych do tego typu refleksja historiozo- 
ficzna łączy się z naukami moralnymi. Autorzy przyjmowali więc anegdotyczną 
metodę wykładu, operując egzemplami i nie zawsze dbając o powiązanie 
chronologiczne. Za najlepszy przykład posłużyć może Historia de duabus 
civitatibus Ottona z Freising. Trzeci z typów: Imago mundi (nazwa przyjęta za 
tytułem kroniki Honoriusza z Autun) stara się łączyć wiedzę historyczną z 
infonnacjami z innych dziedzin, głównie geografii. Przykładami mogą być Liber 
Jloridus Lamberta z S1. Omer lub krótsza kronika Izydora z Sewilli. 


Założenia Kroniki Marcina 


Jakie były bezpośrednie bodźce, które skłoniły Marcina do spisania 
Chronicon pontificum et imperatorum? Zachowała się legenda, że kronika ta 
powstała na polecenie papieża Klemensa IV (opiera się ona na adnotacji w 
jednym z kodeksów francuskich 24 ). Aczkolwiek trudno kategorycznie wykluczyć 
inspirację papiesk ą 2s, jednak właściwej genezy tego dzieła szukać należy gdzie 
indziej. 
Kronika Marcina wyrosła z tradycji historiograficznej kronik uniwersalnych 
oraz wymogów pracy intelektualnej swych czasów. W latach czterdziestych XIII 
wieku powstała największa kronika uniwersalna średniowiecza - Speculum 
historiale francuskiego dominikanina, Wincentego z Beauvais. Dzieło to stanowi 
ostatnią część Speculum maius - przedsięwzięcia encyklopedycznego, które 
zdumiewa swym rozmachem. Wincenty zebrał w jednym dziele całość współ- 
czesnej wiedzy. W rezultacie powstała monstrualnych rozmiarów kompilacja o 
objętości trzykrotnie większej od Biblii. Ogrom Speculum maius powodował, że 
mimo istniejącego na nie zapotrzebowania większość zainteresowanych była 
pozbawiona doń dostępu, chociażby ze względu na koszt sporządzenia odpisu. 
Już sam Wincenty dostrzegał potrzebę opracowania skrótów na podstawie swej 
encyklopedii. Marcin podjął się napisania dzieła, które by tej potrzebie uczyniło 


24 Por. L. Wciland, wstęp do edycji krytyczncj Kroniki Marcina, MGH SS XXII, s. 381 (w 
przyp. 49 błąd drukarski: zamiast Quctif, Echard, Scriptores... p. 363 powinno być p. 364). 
Wspomniany przcz Wcilanda kodeks ,,sangcnnanus 520" nic dajc siC( zidentyfikować z żadnym 
z wymienianych w zestawieniach A.-D. von den Brincken. 
2S Papicż ten znany jcst jako mccenas nauki. Przykładem jcgo działań na rzecz wspicrania 
uczonych była opicka roztoczona nad Rogcrem Baconem.
		

/Licencje_043_04_044_0001.djvu

			38 


KRONIKA MARCINA POLAKA 


zadość. Zabrał się do pracy według wskazówek metodycznych zawartych w De 
tribus maximis circumstantiis gestorum Hugona ze Św. Wiktora, w myśl których 
przyswajanie historii należy oprzeć na przyswojeniu pamięciowym 
najważniejszych dat, miejsc i osób 26 . Celem Marcina nie był jednak wykład 
historii; chciał on skompilować pomoc encyklopedyczną na wzór Wincentego z 
możliwie największej ilości źródeł, a mimo to skomprymować ją do rozmiarów 
dostępnych intelektualnie i materialnie szerszym kręgom czytelników. Zamysł 
jego dzieła dobrze ilustruje zmiany, jakie zaszły w metodzie pracy intelektualnej 
przez sto lat od śmierci Hugona. Podczas gdy De tribus maximis circumstantiis 
gestorum to praca kładąca nacisk na ćwiczenie pamięci, to już we wstępie do 
Speculum Maius, napisanego przecież trzydzieści lat przed Kroniką. Marcina, 
Wincenty z Beauvais stwierdza, że ilość książek jest tak wielka, a życie tak 
krótkie, pamięć ludzka zaś tak ułomna, iż nie sposób przyswoić wszystkiego co 
zostało napisane 27 . Zebrane w omawianym okresie summy wiedzy miały 
umożliwić orientację w piśmiennictwie na dany temat 28 . Ten sam cel przyświeca 
Marcinowi, tyle że pragnie on maksymalnie skomprymować wiadomości do 
niezbędnych danych (nie jest w tym z resztą do końca konsekwentny). 
Adresatów swej pracy określa w przedmowie, gdzie stwierdza, że wypada, aby 
teologowie i prawnicy znali "tempora summorum pontificum ac imperatorom, 
nec non et aliorom patrom ipsorum contemporaneorum". 
Kronika Marcina różni się więc od swych wielkich poprzedniczek z gatunku 
kronik uniwersalnych tym, że jej celem nie jest z i n t e r p r e t o w a n i e 
procesu historycznego. Marcin nie interesuje się terminem początku świata i nie 
stara się określić czasu jego końca, nie występuje u niego podział na wieki 
ludzkości, cztery monarchie światowe zaś pełnią rolę li tylko porządkową. Jego 
kronika ma być wyłącznie pomocą encyklopedyczną. 
Kronika Marcina, w ostatecznej wersji (redakcji C), składa się z 
następujących części: 
l. księgi wprowadzającej, złożonej z przedmowy, w której autor przedstawia 
siebie oraz swoje dzieł0 29 oraz "Dziejów Czterech Królestw" (Babilonii, 


26 Patrz wyżcj s. 34. 
27 Wincenty z Bcauvais. Apologia totius operis - przedmowa autorska do Specu/um malw, 
wyd. przez A.-D. von den Brincken jako ancks do artykułu Geschichtsschreibung bei Vincenz 
von Beauvais. DAEM. 34:1978. s. 465. 
28 Por. E. R. Srnits. Vincent oJ Beauvais: a note on lhe background oJ the "Specu/um", 
s.1-2. 
29 Przedmowa występuje w rękopisach w dwóch zasadniczych redakcjach. Dokładncj ich 
analizy porównawczej dokonała A.-D. von den Brincken, Studien zur Uberlieferung..., Teil 1,
		

/Licencje_043_04_045_0001.djvu

			KRONIKA MARCINA POLAKA 


39 


Kartaginy, Macedonii i Rzymu 30 ), czyli wykładu historii powszechnej od 
StwOlzenia Świata po narodziny Chrystusa, a także krótkiego opisu zabytków 
rzymskich i wyszczególnienia hierarchii kardynałów. Kończy tę część wyliczenie 
źródeł wykorzystanych przez autora, 
2. pontyfikatów papieży, 
3. panowań cesarzy. 
Części drugą i trzecią Marcin rozplanował w równoległych ciągach. "Dzieje 
Czterech Królestw" dołączone zostały przez autora do ostatniej redakcji dzieła, 
stąd w niektórych przekazach kroniki nie ma ich w ogóle. 
Chronologia części drugiej i trzeciej opiera się na erze dionizjańskiej, tzn. 
wszystkie wydarzenia określone są w latach, jakie upłynęły od Narodzenia 
Chrystusa. Inaczej jest z częścią pierwszą. Wykład historii Czterech Królestw 
Powszechnych zaczyna się od rekapitulacji wyliczeń Orozjusza co do roku 
narodzenia Chrystusa według systemu ab orbe condit0 31 . Następnie kronikarz 
rozpoczyna swą opowieść, którą porządkuje licząc lata w tym samym systemie, 
korelując z sędziami i królami Izraela. Założenie Rzymu, które przypada na rok 
4484 a. o. c., stanowi moment zwrotny w chronologii Marcina, odtąd aż po 
Narodzenie Chrystusa daty liczone są ab urbe condita. 
Według wyjaśnionych w przedmowie założeń autora, jego praca miała być 
pomocą encyklopedyczną dla scholarzy i dzięki swemu rozplanowaniu 
graficznemu służyć im łatwo dostępną i zwięzłą infonnacją chronologiczno- 
faktograficzną. Owo rozplanowanie graficzne polegało na ułożeniu materiału 
według schematu: strony verso - pontyfikaty papieży, strony recto - panowania 
cesarzy. Każda strona podzielona była na pięćdziesiąt linijek odpowiadających 
pięćdziesięciu latom. Opis każdego pontyfikatu bądź panowania podaje zwięzłe 
dane biograficzne władcy, najważniejsze wydarzenia, odnotowuje współcześnie 
żyjące osobistości, ważniejsze zmiany w liturgii, prawie kanonicznym i 
ewentualne anegdoty. Ważne dla kronikarza było także miejsce pochówku, 
zwłaszcza papieży. 
Tak pomyślana i wykonana tablica synchronistyczna zajmowała do czasów 
naszego kronikarza, dwadzieścia sześć rozkładówek. Jej układ był nienaruszalny 
- kopista musiał przepisać dokładnie tyle wyrazów w wierszu, ile było we 


DAEM41:1985. s. 461-464. 
30 Skład i kolejność zaczerpnięta z kroniki Orozjusza; dobór królestw 1I'7"""dni ony jest 
korelacją z czterema kierunkami gcograficznymi. 
31 Wśród kronik uniwersalnych spotyka się na ogół dwa sposoby liczenia daty narodzin 
Chrystusa: wg. Septuaginty i Hieronima (rok 5198) oraz wg. Wulgaty i Bcdy (rok 3952).
		

/Licencje_043_04_046_0001.djvu

			40 


KRONIKA MARCINA POLAKA 


wzorze. Rozplanowanie takie przyjmowało również milczące założenie, że nie 
trafi się rok, w którym nastąpi więcej niż jedna zmiana na tronie papieskim. 
Tymczasem rok 1276 przeszedł do historii pod nazwą "roku trzech papieży". 
Marcin musiał więc sam złamać narzucone sobie rygory. Miało to dla 
późniejszych dziejów kroniki o tyle poważne konsekwencje, że większość jego 
kontynuatorów zrezygnowała z układu tabelarycznego, co przy kolejnych 
odpisach z odpisów stanowiło zachętę do zarzucenia synchronizowania w ogóle. 
Kronika Marcina, podobnie jak inne kroniki średniowieczne, zawierała 
sporo treści, które dziś określilibyśmy jako sensacyjne. Oprócz całkowicie 
bajecznych przekazów, takich jak np. o feniksie, znajdują się również 
skandalizujące, i do nich zaliczyć należy legendę o papieżycy Joannie. W 
czasach refonnacji została ona wykorzystana do licznych ataków na papiestwo. 
Wystąpienia protestantów pobudzały katolików do polemikj32. Sięgnięto 
wówczas do rękopisów Marcina i zorientowano się, że w niektórych przekazach 
Kroniki legenda o papieżycy nie występuje. Na początku wyciągnięto powierz- 
chowny wniosek, że anegdota owa jest złośliwą interpolacj ą 33, niektórych jednak 
erudytów, szczególnie tej miary co Lambecjusz, który dysponował ośmioma 
odpisami, zaczęły zastanawiać także inne różnice między przekazami. Różnice te 
w dodatku wykazywały regularności. Stąd, poprzez porównania, wkrótce 
ustalono, że spod pióra samego autora musiały wyjść co najmniej dwie redakcje 
Kroniki 34 . W latach dwudziestych ubiegłego stulecia spostrzeżenia te potwierdził 
Georg Heinrich Pertz 3S . W niespełna pół wieku później Ludwig Weiland, 
przygotowując edycję krytyczną Kroniki Marcina dla Monumenta Germaniae 


32 Por. J. J. Docllingcr, Die Papstfabeln des Mittelalters, Miinchen 1863, a takżc Julian 
Krzyżanowski, Powieść o Joannie papieżycy, ,,Rcformacja w Polscc" 1939, s. 91-105. 
33 NicpIWawdziwą ter informacjer powtarza J. Krzyżanowski, op. cit., s. 98. Faktycznic 
lcgendę te( zamicścił w swcj Kronice sam Marcin, tylc, że w trzccicj rcdakcji. Już sam jcdnak 
fakt umicszczenia tej ancgdoty dopicro w ostatnicj wcrsji dowodzi, żc Marcin nic był jcj 
autorem, lecz jedynic przekazywał zasłyszane trcści. Zaprzeczyć się mimo wszystko nic da, iż 
postać Joanny potraktował jak najbardzicj poważnic. W artykulc swym Krzyżanowski wyjaśnia 
w przckonywujący sposób gencZC( lcgendy, siergając do śrcdniowiccznych werdrownych wątków 
literackich. Gencralnic rzecz biorąc, bogata literatura dotycząca lcgendy o papicżycy Joannic 
zaprawiona jcst, nawct w najnowszych czasach, pasją polemiczną. Do podgrzania atmosfcry 
przyczyniło sier mocno wydanic na przełomic XIX i XX w. francuskicgo, .,óŹDicj zaś 
angiclskicgo tłumaczenia powicści greckicgo pisarza Emmanucla Roidisa pt. Papież Joanna 
(przekład polski: Warszawa 1961). 
34 Por. P. Lambccius, Commentariorum..., t. II, s. 860-873; Quctif, Echard, Scriptores 
Ordinis Praedicatorum, t. I, B. 361-370. 
3S llalianische Reise vom November 1821 bis Augus11823, ,,Archiv..... 5:1824, B. 183-195. 


....
		

/Licencje_043_04_047_0001.djvu

			KRONIKA MARCINA POLAKA 


41 


Historica, sprecyzował 
e obserwacje i podparł szerszą analizą źródł ową 36. 
Weiland w trakcie swych poszukiwań wyselekcjonował dwanaście 
rę-kopisów, które uznał za najbliższe autorskim 37 . Porównanie ich między sobą 
wykazało, że rozbijają się nie na dwie, lecz na trzy grupy, które określił jako 
redakcje A, B i C. Redakcję A reprezentuje kodeks kapituły praskiej G.IV/2, 
przez Weilanda uznany za egzemplarz roboczy samego kronikarza, przesłany w 
darze macierzystemu konwentowi (o czym infonnuje list Hiacynta)38. Kodeks 
ten spisany został czterami lub pięcioma rękami. Wydawca stwierdził, że każdej 
z poszczególnych rąk można przyporządkować korzystanie z określonych źródeł. 
Pozwoliło mu to na wyciągnięcie interesujących wniosków co do procesu 
powstawania kroniki. Tekst rę-kopisu praskiego, czyli redakcja A, jest znacznie 
krótszy od dwóch pozostałych i wykazuje wyraźne pokrewieństwo z wydaniem 
drukowanym Ioannesa Fabriciusa Caesara (Kolonia 1616). Redakcja A 
zapowiada w przedmowie doprowadzenie narracji do pontyfikatu Klemensa IV, 
co zgadza się ze stanem faktycznym. Weiland twierdzi, że dzieło to, choć 
ukończone już po śmierci rzeczonego papieża (zm. 29 listopada 1268), musiało 
być rozpoczę-te jeszcze za jego życia, gdyż wiadomość o jego śmierci jest 
wpisana inną ręką niż reszta biogramu. Czę-ść pierwsza kroniki, w porównaniu z 
późniejszymi redakcjami, jest bardzo zwię-zła, składa się- jedynie z wyliczenia 
kardynałów i wykorzystanych przez kompilatora źródeł. Biogramy papieży i 
cesarzy są również dużo krótsze. 
Redakcja B, która według Weilanda powstała jeszcze przed intronizacją 
Grzegorza X, choć później niż redakcja A, posiada taki sam wstęp jak wersja 
wcześniejsza. Poważnemu rozszerzeniu uległa w niej natomiast wię-kszość 
biogramów. 
Redakcja C już na pierwszy rzut oka różni się- obję-tością od swych 
poprzedniczek. Wstęp zapowiada, że biogramy sięgną czasów Jana XXI. 


36 Marlin; Oppaviensis Chronieon Pontificum et Imperatorom. wyd. L. Wciland, MGR SS. 
xxn, 1872, s. 377-475; oraz idem, Zur Ausgabe der Chronik Marlins von Troppau. .,Archiv" 
12:1874, s. 1-79. 
37 Były to rpsy: Praga, Archiv Praiskćho hradu, fond Kapitulni archiv. G.IV/2 (dawnicj G 
77); Paryż, Bibliothćque Nationalc, Lat. 5019; Monachium, Staatsbibliothek, Cim. 2691; 
Drczno. Sichs. Landcsbibliothck, Ms. J. 53; Praga, Stiłtni knihovna CR, codcx Tcplcnsis 
monasterii. 6; Paryż. Bibliothćquc Nationalc. Lat. 6396; ibidem, Lat. 5020; Praga, Archiv 
Praiskćho hradu. fond Kapitulni archiv. G.IV/I (dawniej G 78); Bcrlin, codcx bibl. Tcgiac Mss. 
Lat. 4 0 NT 70; ibidem. Mss. Lat. 4 0 NT 291; ibidem, Mss. Lat. 4 0 NT 119; HanoweT. 
Landcsbibliothek, xm, 765; jako podstawa cdycji został wykoTZ)'stany także tekst drukowany 
wydania kolońskiego z 1616 TOku. 
38 POT. niżej Tozdziat n. pkt. 5.
		

/Licencje_043_04_048_0001.djvu

			42 


KRONIKA MARCINA POLAKA 


Podczas gdy redakcje A i B składają się z jednostronicowego wstępu oraz części 
papieskiej i części cesarskiej, redakcja C liczy już trzy pełne księgi. Dodana 
została w niej pierwsza część, w której obok nowych, wyszczególnionych wyżej 
elementów, przeredagowany i rozszerzony został także wstęp, zapowiadający 
obecnie doprowadzenie narracji do Jana XXI. Niektóre biogramy zostały 
rozszerzone o dalsze informacje, na końcu pontyfikatów zaś, na skutek 
konieczności zmieszczenia trzech papieży w 1276 roku, został złamany system 
,jedna linijka = jeden rok". Do katalogu papieży, między Leonem IV a 
Benedyktem III, wprowadzona została legenda o papieżycy Joannie, która 
później wzbudziła tyle emocji. Redakcja ta została ukończona po 20 maja 1277, 
kiedy to zmarł Jan XXI. 
Dalsze uściślenia w kwestii datacji powstawania kolejnych redakcji wniósł 
B. S epp 39. Dokładne oględziny kodeksów, które posłużyły za podstawę edycji 
Weilanda, pozwoliły mu wprowadzić do powyższego schematu pewne korekty. 
Sepp odkrył pomyłkę w odczytaniu imienia papieża we wstępie podstawowego 
kodeksu grupy B. Dokonał więc przegrupowania przekazów zakwalifikowanych 
przez Weilanda do tej grupy i zaproponował następującą poprawkę: w redakcji B 
przedmowa obiecuje doprowadzenie narracji do Grzegorza X, skąd wniosek, że 
redakcja ta została ukończona po wyborze tego papieża (I września 1271), a 
przed jego śmiercią (10 stycznia 1276). 
Z dotychczasowych badań nad powstaniem Kroniki Marcina wynika, że 
dzieło to w pierwotnym kształcie ukończone zostało w latach 1268-1271 
(redakcja A). Marcin udostępnił je do odpisywania, lecz nie przestał go 
doskonalić. Między wrześniem 1271 a styczniem 1276 ukończył drugą redakcję 
(B), i również pozwolił ją odpisywać. Na roku 1277 urywa się narracja wersji C. 
Marcin zmarł po 22 czerwca 1278, a przed 23 grudnia 1279; podstawowe 
rękopisy wersji C, według ustaleń Weilanda, przerywają tok opowiadania 
dosłownie w pół zdania. Wygląda na to, że śmierć wytrąciła naszemu 
kronikarzowi pióro z ręki. 
Od czasów badań Weilanda i Seppa wiedza na temat powstawania Kroniki 
Marcina w zasadzie nie posunęła się naprzód. W ostatnich latach prace nad tymi 
zagadnieniami podjęła Anna-Dorothee von den Brincken. W opublikowanych 
dotychczas artykułach systematycznie porządkuje zachowany materiał źródłowy, 
konsekwentnie starając się odszukać rękopisy najbardziej zbliżone do autorskich. 
Dążąc do rekonstrukcji pierwotnego wyglądu tablicy synchronistycznej Marcina, 


39 B. Scpp, Wann wurde die zweite Ausgabe der Chronik des Marlin von Troppau 
veroeffentlicht? NA 23:1898, s. 239-243.
		

/Licencje_043_04_049_0001.djvu

			KRONIKA MARCINA POLAKA 


43 


podzieliła przejrzane przez siebie przekazy, pochodzące z terenów niemalże całej 
Europy, na szeŚĆ klas. Za kryteria systematyzacji przyjęła zmiany w układzie 
graficznym 40 . Pozwoliło jej to wyselekcjonować rękopisy najbardziej zbliżone 
do archetypu 41 . Autorka ustaliła następujący schemat dynamiki form graficznych 
kroniki: 


Rys. 1. Schemat dynamiki form graficznych Kroniki Marcina Polaka (Źródło: A.-D. 
Von den Brincken, Studien zur Uberlieferung..., Teill, DAEM 41:1985, s. 472). 


A.-D. von den Brincken trakcie swych dociekań ustaliła także, iż najwięcej 
odpisów bliskich oryginałowi znajduje się w zbiorach włoskich i angielskich. Z 
jej ustaleń wynika, że apogeum popularności Kronika Marcina osiągnęła w XIV 
wieku. W XV stuleciu popularność Marcina wyraźnie się zmniejszyła - autorka 
zjawisko to tłumaczy niemalże całkowitym zatraceniem przez odpisy 
rozplanowania tabelarycznego. 
Kronika papieży i cesarzy osiągnęła w średniowieczu popularność wręcz 
zawrotną. Po dziś dzień, mimo pożóg, wojen i naturalnego procesu niszczenia, 


40 Klasa I: sztywny układ tabclaryczny - piccćdzicsiąt linijck na każdcj stronic, na stronach 
Verso - papicżc, na stronach recto - ccsarze. Klasa li: układ tabclaryczny bez przcstrzcgania 
schematu piccćdzicsiccciu linijck na każdcj stronic, zachowanic synchronizacji następujc poprzcz 
rozpoczynanic każdej pary verso-recto tym samym rokiem (taki system został przyjCCty w 
wydaniu kolońskim 1616. Klasa fi: synchronizacja zarzucona, jedyny jcj rclikt stanowi 
zachowanic papicży na stronach verso, ccsarzy zaś na stronach recto. Klasa IV: zarzucona 
synchronizacja i układ równolcgły, tzn. tckst przcpisywany był w sposób ciągły (strona verso 
oryginału - kolcjna recto, strona verso, kolcjna rccto itd.) Klasa V: zarzucona synchronizacja i 
układ równolcgły, w nicregulamych ilościach przepisywano trochCC z "papicży", trochcc z 
"ccsarzy". Klasa VI: ,,Papieżc" i "Ccsarze" to dwie odrCCbnc, następujące po sobic ksiCCgi Gak w 
wydaniu Wcilanda). 
41 A.-D. von den Bri leken, Studien zur Uberlieferung..., Teill, s. 461-464.
		

/Licencje_043_04_050_0001.djvu

			44 


KRONIKA MARCINA POLAKA 


zachowało się przeszło czterysta jej rękopisów 42 . Jednym z dowodów na jej 
błyskawiczne rozprzestrzenianie się jest wyżej wzmiankowany list Hiacynta. 
Napisany został najprawdopodobniej między l stycznia 1275 a 16 października 
1277 43 , czyli zaledwie kilka lat po ukończeniu pierwszej redakcji. Dziękując 
Marcinowi za pomyślne załatwienie spraw macierzystego konwentu w kurii 
papieskiej, Hiacynt donosi, że prepozyt Piotr, który przywiózł owe wieści z 
Rzymu, także "tradidit nobis chronicam tuam", której ,,sonus iam exiit in 
omnem terram; mirantur in ea universi populi sapientiam tuam et collaudant 
Deum, quoniam mirabilia in te operari dignatus est"44. Nawet jeżeli się 
zgodzimy, że sformułowanie to ze względów kurtuazyjnych było nieco 
przesadzone, w żadnym jednak wypadku nie mogło być bezpodstawne. 
Popularność Kroniki Marcina wynikała niewątpliwie z jej walorów 
użytkowych. Według ustaleń Bernarda Guenee Chronicon pontificum et 
imperatorum Marcina Polaka, Historia scho/astica Piotra Comestora oraz 
Specu/um historia/e Wincentego z Beauvais regularnie pojawiały się w niemal 
każdym późnośredniowiecznym księgozbiorze. Powodzenie dzieła Marcina 
wiązało się także z faktem, że weszło ono w skład zespołu podstawowych 
pomocy akademickich, i z rolą, jaką odgrywało w kształceniu teologów 4s . 
Miarą popularności kroniki jest także fakt, że imię Marcina stało się 
synonimem kronikarza. To właśnie z powodu sukcesu Kroniki papieży i cesarzy 
Szymon Starowolski nazwał nieznanego z imienia autora pierwszej polskiej 
kroniki Marcinem Gallusem. Zapotrzebowanie na odpisy omawianego dzieła od 
początku musiało być duże, a ponieważ była to książka użytkowa, nie 
traktowano jej z pietyzmem, lecz stosownie do potrzeb i upodobań 
kontynuowano, uzupełniano, komentowano i przerabiano. Z powodu zarzucenia 
przez samego autora układu tabelarycznego w końcowych partiach redakcji C, 
kontynuacje też pisano nie przestrzegając rygorów ścisłego synchronizowania. 
Mnożenie się, przy kolejnych odpisach, uzupełnień w tekście właściwym 


42 Zestawienia publikują: A.-D. von den Brinckcn, Studien zur (jberlieJerung..., DAEM, 
Teill, 41:198S, s. 501-531, Teil 2, 4S:1989, s. 571-591 oraz T. Kacppcli, Scriptores..., t. ID, s. 
118-123. 
43 V. Koudclka, Zur Geschichte der bohmischen Dominikanerprovinz im Mittelalter. AFP, 
2S:19SS, s. 94-95, przyp. 9. 
44 Ibidem. 
45 B. Gucnćc, Histoire et cu/ture historique dans l'Occident mMievale, s. 107,364. Opinia 
ta niewątpliwic jest trafna w stosunku do pierwszych dwóch z wymianianych dzicł. Co do 
Specu/um historiale rację przyznać nalcży raczej J. B. Voorbij'owi, który w trakcie dyskusji z 
autorem ninicjszej pracy wyraził wątpliwości, czy nielicznc zachowane przekazy dzieła 
Wincentego nie przeczą przypadkiem tezie uczoncgo fumcuskicgo. 


-
		

/Licencje_043_04_051_0001.djvu

			KRONIKA MARCINA POLAKA 


45 


spowodowało konieczność zarzucenia układu tabelarycznego w ogóle. Nie był to 
jednak jedyny powód zarzucania schematu odautorskiego. Zachowały się odpisy 
pochodzące już z drugiej połowy XIII wieku, w których nie ma nawet śladu 
układu tabelarycznego. Sugeruje to, że już od najwcześniejszych lat dzieło 
Marcina traktowano zarówno jako pomoc encyklopedyczną, jak i książkę do 
czytania 46 . Egzemplarze zachowujące pierwotny układ stają się z upływem czasu 
coraz rzadsze, tak że z XV wieku znane są tylko dwa 47 . Co więcej, niektórzy 
kopiści 48 , a staje się to coraz częstsze w miaręjak oddalamy się od Marcinowego 
oryginału, nie tylko uzupełniali swe egzemplarze, lecz także usuwali niektóre 
partie autentycznego tekstu Marcina. Zdarza się więc (przypadki takie wcale nie 
należą do rzadkości!), że stajemy przed utworem, który nosi tytuł Martini Poloni 
Chronieon, z oryginałem zaś niewiele go już łączy. Znakomitym przykładem 
tego zjawiska jest tzw. Kompilacja antwerpska 49 . Wykształciła się także inna 
fonna przeróbek - liczne grono dziejopisów kreśliło na podstawie Chronicon 
pontificum et imperatorum swe własne kompilacje. Wszystkie tego rodzaju 
kroniki otrzymywały nazwę Chronica Martiniana. Z kronikami tymi wiąże się 
dosyć poważny problem badawczy: co jeszcze jest Kroniką. Marcina, a co już nią 
nie jest? Dla uniknięcia wieloznaczności w dalszych rozważaniach nazwy 
"Kronika Marcina Polaka" oraz "Chronieon pontificum et imperatorum" 
zarezerwowane będąjedynie dla tekstów zgodnych z oryginałem Marcina, jak go 
odtworzył Ludwig W eiland. Zgodnych, oczywiście, w granicach rozsądku; 
trudno przecież kwalifikować tekst jako innego autorstwa tylko dlatego, że 
zarzucony został układ tabelaryczny bądź wtrącone drobne fragmenty tekstu 
obcego. Natomiast wszelkie przeróbki itp. nazywane będą kronikami 
martyniańskimi. 


46 Por. rps. Bib1iotcki Czartoryskich w Krakowic, sygn. 1309. 
47 A.-D. von den Brinckcn, In una pagina ponendo pontijices in alia pagina imperatores. 
Das Kopieren der Tabellarischen Papsl-Kaiser-Chronik des Marlin von Troppau OP (t1278), 
,,Rcvuc d'Histoirc dcs Tcxtcs", Vol. XVIII, 1988, s. 125. 
48 Kopista jcst tu pojęciem umownym, chodzi mi tutaj bardzicj o kopistę-użytkownika niż 
o zawodowcgo slaybę, który nicwiclką przywiązywał wagę do trcści pncpisywancgo dla 
zarobku utworu. 
49 Por. niżej s. 54 oraz rodz. m, przyp. 58.
		

/Licencje_043_04_052_0001.djvu

			--
		

/Licencje_043_04_053_0001.djvu

			II. MARCIN POLAK 


Źródła do biografii 


Przekazy dotyczące Marcina, pochodzące z XIII wieku, są nieliczne i 
wnoszą bardzo niewiele szczegółów biograficznych, narosłe zaś wokół osoby 
kronikarza spory, chociaż dziś już da1ekie od zaciekłości jaką budziły jeszcze w 
początkach ubiegłego stulecia, nadal co jakiś czas odżywają. Spróbujmy więc raz 
jeszcze zebrać wszystkie wzmianki źródłowe zapisane za życia i wkrótce po 
śmierci kronikarza, by czytelnik zaintresowany postacią Marcina i 
kontrowersjami wzbudzanymi przez jego kronikę miał możliwość skonfrontować 
argumenty stron z ich podstawą źródłową. 
Wiadomości o życiu i działalności kronikarza dostarczają następujące 
źródła: 
I. Chronieon pontificum et imperatorum; autor przedstawia się w 
pierwszym zdaniu jako "frater Martinus de ordine predicatorum, penitentiarius et 
capellanus domini pape"l. W siedmiu spośród zachowanych rękopisów 
występuje dodatkowy szczegół "de regno Boemie oriundus, patria 
Oppaviensis"2. 


I Marlini Oppaviensis Chronicon Pontificum et Imperatorum, wyd. L. Wciland, MGH SS. 
XXII, s. 377. 
2 POL L. Wciland, wstca> do cdycji krytyczncj (MGH SS XXII, s. 337). Są to kodeksy: 
Wicdeń. ONB 402.3414 oraz 3390, Paryż. Bibliothćque Nationalc 6396, Ołomunice, Kapit. 412, 
oraz po jcdnym rcrkopisic z Gratz i Gamingcn, których obecncgo micjsca przechowywania nic 
udało się zlokalizować. Co się tyczy rękopisu z Gamingcn, Lambccius podajc (Commentariorum 
de Augustissima Bibliotheca Cesarea Vindobonensi.... s. 870), żc wiadomość o nim znalazł 
zapisaną ręką Richarda Strciniusa na margincsic drukowancgo wydania Kronild Marcina 
(Antwcrpia 1574). Najstarszy z wyżej wymienionych rękopisów (Wicdeń 402), pochodzi z
		

/Licencje_043_04_054_0001.djvu

			MARCIN POLAK 


2. List Hiacynta, dominikanina z praskiego konwentu św. Klemensa do 
Marcina, datowany przez V. Koudelkę na okres między l stycznia 1275 a 16 
października 1277 3 . Oryginał lub odpis tego listu znalazł w początkach XVIII 
wieku Gelazy Dobner w archiwum dominikanów ze Św. Klemensa w Pradze. 
Opublikował go w Wenceslai Hagek Annales Bohemorum 4 . Za Dobnerem list 
ten był przedrukowywany przez J. M. Ossolińskiego5, J. Korytkowskieg0 6 , oraz 
v. Koudelk ę 7. Żaden z badaczy przedmiotu nie kwestionował dotychczas 
autentyczności tego listu, chociaż od czasów Dobnera nikt z zainteresowanych 
Marcinem nie miał go w ręku. W liście tym Hiacynt dziękuje Marcinowi za 
pomyślne załatwienie spraw klasztoru św. Klemensa w kurii rzymskiej. Przy 
okazji dowiadujemy się, że Marcin trafił do praskiego konwentu dominikanów 
jako dziecko, tam złożył śluby zakonne i został wyświęcony na kapłana. Hiacynt 
powiadamia także adresata, że otrzymał egzemplarz jego sławnej kroniki, 
przesłany za pośrednictwem prepozyta wyszehradzkiego Piotra. 
3. Dokument wystawiony przez penitencjarza papieskiego Marcina dla 
prepozyta bożogrobców w Denkendoń (Viterbii, l maja 1261)8; treścią 
dokumentu jest rozstrzygnięcie problemu dyscyplinarnamego. 
4. Dokument wystawiony przez penitencjarza papieskiego Marcina dla 
Heinricha von Vinstingen, arcybiskupa-elekta trewirskiego (apud Urbem 
Veterem, 27 stycznia 1262), w sprawie posługiwania się tytułem arcybiskupim 
itd. przed otrzymaniem paliusza 9 . 
5. List Marcina, penitencjarza papieskiego do Ehrenfrieda, lektora konwentu 
dominikańskiego w Eńurcie. Koudelka ustalił, że list ten musiał zostać napisany 
przed rokiem 1263 1 °. List zawiera odpowiedź na zgłoszoną wątpliwość z zakresu 
prawa kanonicznegoii. 


przcłomu xm i XIV wicku, Paryż 6396 - z XIV, Wicdeń 3414 i 3390, oraz rC(kopis z Ołomuńca 
są XV -wicczne. RCi!kopisy te, poza charakterystyczną wzmianką o opawskim pochodzeniu 
Marcina, przy porównaniu innych ccch wymienionych w spisic A.-D. von den Brincken (Studien 
zur UberlieJerung...), zdają siCi! być blisko spokrcwnionc. 
3 Zur Geschichte der bohmischen Dominikanerpravinz im Mittelalter, AFP 25: 1925, s. 95. 
4 Pragac 1765, t. m, s. 11. 
5 Wiadomości o pisarzach polskich, s. 329-30 oraz w niemicckim przekładzic tego artykułu 
opublikowanym w ,,Archiv...", 4:1822, s. 67. 
6 Arcybiskupi gnieźnieńscy, t. I, s. 444. 
7 Op. cit., s. 94-95. 
8 Wirlembergisches Urkundenbuch, VI, 1894, s. 17-18, nr. 1625. 
9 E. Martenc, U. Dunmd, Veterum scriptorum amplissima col/ectio, IV, Parisiis 1729, kol. 
471-72. 
_10 V. Koudclka. op. cit., s. 95-96. 
II Odpis tego listu przcchowywany jcst w Bibliotecc Uniwcrsyteckicj w Erlangen, 367, fol. 


- 


-
		

/Licencje_043_04_055_0001.djvu

			MARCIN POLAK 


49 


6. Wiadomość o kazaniu wygłoszonym 11 czerwca 1268 w imieniu papieża 
Klemensa IV przez penitencjarza Marcina do krzyżowców udających się na 
wschód l2 . 
7. List papieża Klemensa IV do króla Sycylii Karola I Andegaweńskiego z 
14 października 1268 13 . W liście tym Marcin jest wzmiankowany w kontekście 
spraw załatwianych między monarchami. 
8. Bulla papieża Jana XXI dla Rolanda z Radomska (Viterbii, 28 września 
1276)14, w której papież przyznaje Rolandowi "de Radonzch" (wg. wydawców 
Bullarium Poloniae: "de Radenzch") prebendę w kolegiacie w Łęczycy. W bulli 
tej Roland określony jest jako "nepos" Marcina. 
9. Bulla papieża Jana XXI dla magistra Gosława (Viterbii, 9 listopada 
1276)15. W bulli tej Marcin wymieniony jest jako wstawiający się za Gosławem. 
10. Bulla papieża Jana XXI dla Welisława z Czech (Viterbii, 23 listopada 
1276)16. Marcin występuje w tej bulli jako wstawiający się za Welisławem. 
11. Bulla papieża Mikołaja III, powołująca Marcina na arcybiskupstwo 
gnieźnieńskie (Viterbii, 22 czerwca 1278)17. 
12. Bulla papieża Marcina IV dla Filipa biskupa firmańskiego, legata stolicy 
apostolskiej; z bulli dowiadujemy się o śmierci arcybiskupa gnieźnieńskiego 
Marcina (Rome, apud S. Petrum, 23 grudnia 1279)18. 
13. Bulla papieża Marcina IV dla Henryka de Brem OFM, w sprawie 
następstwa na stolicy gnieźnieńskiej po śmierci arcybiskupa Marcina (apud 
Urbem Veterem, 7 maja 1281)19. 


93 V ; inny wariant tego listu zachowany tamże, Clm 2951, fol. 71 v . Tckst ogłosił Koudclka, op. 
cit., s. 95-96. 
12 Źródło znanc ze wzmianki w formularzu Marinusa z Eboli, por. F. Schillmann, Die 
Formularsammlung des Marinus von Eholi, I, s. 334, m. 2796. 
13 Regesta diplomatica nec non epistolaria Bohemiae et Moraviae, t. II, m 626, s. 243. 
14 Bullarium Poloniae m 811. Tckst wydany [w:] Monumenta Poloniae Vaticana, t. m, m 
101, s. 58-59. 
15 Bullarium Poloniae m 812. Tckst wydany [w:] Monumenta Poloniae Vaticana, ł. m, m 
102, s. 59. 
16 Regesta diplomalica nec non epistolaria Bohemiae et Moraviae, wyd. J. Emlcr, Pragac 
1882, t. II, m 1051, s. 439. 
17 Bullarium Poloniae m. 816. Tckst wydany [w:] A. Thcincr, Vetera monumenta Poloniae 
et Lithuaniae..., t. I, m 159, oraz Codex Maioris Poloniae. I, m 480-81. 
18 Bullarium Poloniae m. 823. Tckst wydany w Bullarium Ordinis Praedicalorum, I, s. 
568, m 16, A. Thcmcr. Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae..., m 161, oraz Codex Maioris 
Poloniae,l,m490. 
19 Bullarium Poloniae m. 830. Tckst wydany [w:] Bullarium Ordinis Fratrum Minorum, I, 
s. 479, nr 15 oraz s. 532, Bullarium OFM Epitomae, m. 1508, Scriptores rerum Silesiacarum,
		

/Licencje_043_04_056_0001.djvu

			50 


MARCIN POLAK 


14. Bulla papieża Marcina IV, 
arcybiskupstwo gnieźnieńskie po śmierci 
Veterem, 10 kwietnia 1283)20. 
Autorzy biogramów Marcina Polaka powołują się również na świadectwo 
współcześnie spisanych Annales Colmarienses Maiores 21 , Rocznika Traski 22 
oraz Historia Ecclesiastica Ptolemeusza z Lukki 23 . Powyższe wyliczenie 
zamyka wszystkie znane nam źródła do życiorysu Marcina (współczesne lub 
spisane przez ludzi, kt6rzy mogli znać kronikarza osobiście). 


powołująca Jakuba Świnkę na 
arcybiskupa Marcina (apud Urbem 


Rekonstrukcja życiorysu 


W świetle wyżej zestawionych źr6deł koleje życia Marcina dają się 
zrekonstruować tylko w najog61niejszych zarysach. Większość badaczy 
wypowiada się za przyjęciem tezy, że Marcin rzeczywiście pochodził z Opawy 
na Śląsku, na pograniczu polsko-czeskim. Pochodzenie etniczne Marcina 
stanowiło wielokrotnie przedmiot zażartych sporów. Ponieważ kwestia czy był 
on Czechem czy Polakiem zdaje się nadal animować umysły historyków, 
podkreślić w tym miejscu należy z całą odpowiedzialnością, że przy obecnym 
stanie źródeł rozsądzić jej ostatecznie nie spos6b. Ostatnia w tej dyskusji zabrała 


t. n, wyd. G. A. Stcnzcl, s. 481-83, A. Thciner, Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae..., t. I, 
nr 162, Codex Mai01is Poloniae, I. nr 502. 
20 Bullarium Poloniae nr 838. Tckst wydany [w:] Bullarium Ordinis Fratrum Mii.orum, 
III, s. 509-10, nr 54, A. Thcincr, Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae..., t. I, nr. 164, Codex 
Maioris Poloniae, l, nr 524. 
21 MGH SS xvn, s. 203. 
22 MPH n, s. 844. Rocznik ten zachował się w dwóch przckazach, w kodcksic Zamoyskich 
(BN BOZ Cim 28, k. 74 V _89 V ) oraz kodcksic Sędziwo ja z Czcchla (BCz 1310, s. 327-349). 
Rękopis Zamoyskich spisany został w latach 1380-1392, kodeks Sędziwo ja zaś w picrwszcj 
połowic XV wicku. Rocznik ten jcst kompilacją wiclowarstwową. Intercsujący nas fragment 
nalcży do zapisck z lat sicdemdzicsiątych i osicmdzicsiątych xm w., którc uchodzą za spisanc 
współczcśnic z odnotowywanymi wydarzeniami (por. K. Ożóg, Studium o "Roczniku Tras/d", 
"Studia Historycznc" 23: 1980, s. 527). 
23 Rerum Italicarum Scripores, t. XI, s. 752. Ptolcmcusz (nazywany równicż w litcraturze 
Bartłomicjcm lub Tolomco), zm. w 1327 r., w latach sicdemdzicsiątych XIII wicku pobicrał 
nauki w kurii papicskicj u Tomasza z Akwinu, mógł się więc zetknąć z Marcinem osobiścic, z 
pcwnością znał ludzi, którzy pamiętali Marcina. Oprócz Ptolemcusza, nicktórzy badacze 
powołują się równicż na Bcmarda Guidonis (zm. 1331). Nalcży jcdnak: pamiętać, zc Catalogus 
pontificum Romanorum Bcmarda (Marcin wspomniany na s. 606) jcst w dużcj micrzc oparty na 
dziclc Ptolemcusza, poza tym Bcrnard większość swcgo życia spędził wc Francji. 



 


--
		

/Licencje_043_04_057_0001.djvu

			MARCIN POLAK 


51 


głos K. Grodziska Ożóg 24 . Sugestywnie przedstawione argumenty za polskością 
kronikarza przytoczone przez autorkę nie mają jednak waloru dowodu. Jest to 
jedynie dobrze umotywowana hipoteza. Przeprowadzona poniżej dyskusja 
dotycząca kodeksu BUWr sygn. IV F 19ps potwierdza trop praski w życiorysie 
Marcina, nie jest to jednak żaden argument do dyskusji nad jego pochodzeniem 
etnicznym. Jeżeli więc w rozprawie niniejszej używany jest przydomek "Polak" 
to dlatego, iż polskość kronikarza w świetle dotychczasowych dyskusji jest co 
najmniej równie prawdopodobna, co wątpliwa. Nie wolno jednak zapominać, że 
określenie to jest mianem tradycyjnym, a nie naukowo potwierdzonym faktem. 
Poza tym z całym naciskiem podkreślić należy, iż twórczość Marcina nie jest 
partykularną własnością któregokolwiek z narodów, lecz dziedzictwem 
europejskim par excellence. 
Karolina Grodziska-Ożóg wnioskuje, że Marcin urodził się przed 1220 
rokiem 26 . Jako kilkuletni chłopiec został oddany do założonego w 1222 r. 
klasztoru św. Klemensa w Pradze, gdzie z czasem przywdział habit i przyjął 
święcenia kapłańskie. W macierzystym klasztorze musiał więc otrzymać przygo- 
towanie w zakresie podstawowych wiadomości trivium i quadrivium. Następnie, 
widać to wyraźnie z jego pism i kariery w kurii, kontynuował naukę, najprawdo- 
podobniej w dominikańskim studium generale, ewentualnie na którymś z uni- 
wersytetów. Niektórzy autorzy uważają, że z treści Kroniki wynika, iż Marcin 
dobrze orientował się w geografii południowej Francji - tam, wobec powyż- 
szego, lokalizująjego studia. W grę wchodziłyby więc studia generalia w Mont- 
pellier i Tuluzie (zał. 1248). Z innych ośrodków wymienić należy Paryż, gdzie 
studium generale funkcjonowało już na przełomie drugiego i trzeciego dziesię- 
ciolecia XIII w., Bolonię i Kolonię (oba od 1248). Związki dominikanów z 
prowincji polskiej z wszystkimi tymi uczelniami są dobrze udokumentowane 27 . 
Przed 1261 r., zapewne wysłany przez macierzysty dom zakonny, Marcin 
przybył do kurii papieskiej w Viterbo, gdzie objął obowiązki penitencjarza. 


24 Marcin Polak i jego twórczość, ,,Nasza Przcszłość" 58: 1982, s. 169-201. W artykulc tym 
systcmatycznie zrckapitulowana jcst takżc starsza literatura, zrckonstruowany życiorys i opisana 
twórczość Marcina. Autorka rozprawia się równicż ostatccznic z krytykowaną już wczcśnicj 
hipotczą J. Umińskicgo o tożsamości Marcina Polaka i Marcina z Sandomicrza ( J. Umiński, 
Pochodzenie; kariera Marcina Polaka). 
2S Por. niżcj s. 110. 
26 K. Grodziska-Ożóg, op. cit., s. 184. 
27 Por. A. Walz OP, Compendium Ordinis Fratrum Praedicatorum, Romae 1948, s. 218- 
226. Ustalenic micjsca studiów na podstawic matrykuł uniwersytcckich jcst niemożliwe, zc 
względu na wiclką populamość imienia "Marcin".
		

/Licencje_043_04_058_0001.djvu

			52 


MARCIN POLAK 


Marcin jest autorem prac, z treści których wiemy, że oprócz kaznodziejstwa, 
co stanowiło podstawowe zajęcie każdego dominikanina, był również biegły w 
prawie kanonicznym oraz historii (która w owych czasach była traktowana jako 
dyscyplina pomocnicza retoryki). Oprócz tego, z racji piastowania przez niego 
obowiązków penitencjarza papieskiego (był jednym z tzw. penitencjarzy 
mniejszych), wynika, że musiał mieć przygotowanie stopnia wyższego z 
teologii. Mamy więc do czynienia z umysłowością gruntownie wykształconą w 
sztukach wyzwolonych, teologii i prawie kanonicznym, wybitnym kaznodzieją, 
oraz człowiekiem władającym biegle łaciną w mowie i piśmie, językiem 
włoskim, a także, cokolwiek byśmy sądzili o jego pochodzeniu - czeskim. 
Niewykluczone także, iż znał niemiecki oraz polski! 
Marcin zawdzięczał bardzo wiele nie tylko atmosferze intelektualnej XIII 
wieku, z jej dążeniem do ogarnięcia i usystematyzowania całości wiedzy, w nurt 
której swymi pismami czynnie się włączył, lecz także osobistym kontaktom z 
elitą ówczesnej nauki. Przebywając w kurii papieskiej w latach sześćdziesiątych 
XIII wieku, piastując tam urzędy, zetknął się z Hugonem de Sancto Caro (zm. 
1264) kardynałem wielkim penitencjarzem, twórcą konkordancji biblijnej, postać 
którego uznał za dostatecznie ważną, by poświęcić jej cały akapit na kartach 
swojej kroniki. W połowie XIII w. dwór papieski był żywym ogniskiem wiedzy. 
Papieże doceniali rolę nauki, chętnie zapraszali uczonych i roztaczali nad nimi 
opiekę. Klemens IV posunął się nawet do osłaniania Rogera Bacona przed jego 
przełożonymi zakonnymi, którzy mieli wątpliwości co do zgodności przekonań 
uczonego z doktryną kościel ną 28. Jan XXI zanim został papieżem zyskał sławę 
jako mistrz paryski Piotr Hiszpan; jego Summulae logicales stały się oficjalnym 
podręcznikiem logiki do końca średniowiecza. Jako następca św. Piotra nadal 
żywo interesował się sprawami nauki i odegrał poważną rolę w potępieniu awer- 
roistów w 1277 r. W środowisku kurii zabłysnęły osobowości miary Tomasza z 
Akwinu, Wilhelma z Moerbeke i Witelona, z których każdy pozostawił po sobie 
trwały ślad w dziejach nauki. Spotkania z ludźmi tej miary niewątpliwie wywar- 
ły na Marcinie głęboki wpływ. Oba główne jego dzieła, Kronika oraz Margarita 
decreti, są klasycznymi wytworami encyklopedyzmu średniowiecznego. 
Praca naukowa nie stanowiła jednak głównego zajęcia Marcina. Przede 
wszystkim był urzędnikiem kurialnym, rozstrzygającym przedstawiane mu 
sprawy i podróżującym z poselstwami papieskimi. Śladami tych zajęć są 
dokumenty wymienione w punktach 3-7; zwyczajem epoki, Marcin wyjednywał 
także przywileje dla swych bliskich i znajomych (pkt. 8-10). 


28 Por. Wł. Tatarkicwicz, Historiafilozofii, t. I, s. 267. 



 


.......
		

/Licencje_043_04_059_0001.djvu

			MARCIN POLAK. 


53 


Od 1276 roku Marcin występuje w źródłach także z tytułem kapelana 
papieskiego. W czerwcu 1278 zostaje wyświęcony w Rzymie na arcybiskupa 
gnieźnieńskiego. Umiera w Bolonii, w drodze na swoją stolicę. Datę jego 
śmierci możemy określić jedynie w przybliżeniu. Przypada ona po 22 czerwca 
1278 (data wystawienia bulli powołującej Marcina na arcybiskupstwo 
gnieźnieńskie) a przed 23 grudnia 1279 (pierwszą ściśle datowaną wiadomością, 
że już nie żyje). Większość badaczy wypowiada się za 1278 rokiem, zgodnie z 
wiadomościami przekazanymi przez Annales Colmarienses Maiores oraz 
Rocznik Traski. 


Twórczość Marcina 


Kronika papieży i cesarzy oprócz licznych odpisów doczekała się również 
sześciu wydań drukowanych. Po raz pierwszy wyszła spod prasy drukarskiej w 
1559 roku w słynnej drukarni protestanckiej Jana Oporina w Bazylei 29 . Edycję 
przygotował do druku Jan Herold; dzieło Marcina Polaka zostało tam wydane 
łącznie z kroniką Mariana Szkota. Dwa rękopisy, które posłużyły Heroldowi za 
podstawę wydania, były bardzo zepsute, gdyż wydanie to bardzo odbiega od 
tego, co dziś uważa się za wersję autorską. Wydanie to przyczyniło się jedynie 
do podsycenia polemiki między protestantami a katolikami. 
W 1574 roku w Antwerpii ukazało się drugie wydanie Kroniki Marcina. 
Wydrukował je Krzysztof Plantijn, przygotował zaś Suffridus Petri 30 na 
podstawie dwóch rękopisów, różnych od tych, które posłużyły za podstawę 
poprzedniego wydania. Rękopisy te reprezentowały dość specyficzną postać 
Kroniki Marcina - redakcję C gruntownie przerobioną i przeredagowaną. Pewne 
ustępy oryginalnego dzieła zostały z niej wycofane, dodana została natomiast 
duża ilość materiałów zaczerpniętych ze Speculum historiale Wincentego z 


29 Mariani Scoti monachi Fuldensis historici probatissimi Chronica; adjccimus Martini 
Poloni Archicpiscopi Cosentini cjusdcm argumenti historiam, cujus intcr Pontificios scriptorcs a 
multis jam annis ob singularis fidci opinioncm magnus fuit usus, atquc ttcquens mcmoria. 
Basilcac cxpcnsis Oporini 1559. Druk ten w zbiorach polskich nalcży do rzadkości. Jcdyny 
cgzcmplarz jaki udało siC( odnalcźć autorowi ninicjszccgo studium znajdujc siC( w Bibliotccc 
Czartoryskich w Krakowic (sygn. Cim. 28 lIT). W Bibliotccc Jagicnońskicj, jak zaświadczają 
katalogi, był druga kopia, zaginC(ła jcdnak jeszczc przcd n wojną światową. 
30 Marlini Poloni, archiepiscopi Consentini, ac summi pontificis poenitentiarij, chronieon 
expeditissimum, ad jidem veterum manuscriptorum codicum emendatum et auctum: opera 
Suffridi Petri Leouardiensis Frisij V. 1. C. Wymienionc w Nowym Korbucie (t. 2, s. 504) 
WYdanic antwcrpskic z 1674 to błąd powstały, zapewnc, przcz błC(dnc przepisanic daty 1574.
		

/Licencje_043_04_060_0001.djvu

			54 


MARCIN POLAK 


Beauvais oraz, być może, z innych źródeł. Powstała w ten sposób nowa 
kompilacja, która wyraźnie różni się od dzieła Marcina, a z jego pierwotną, 
tabelaryczną postacią ma już całkiem niewiele wspólnego. Sami średniowieczni 
kopiści zresztą dostrzegali odrębność tej kroniki od Chronicon pontificum et 
imperatorum. Znalazło to wyraz w podtytule spotykanym w niektórych 
kodeksach, np. BN 3004 lub BGd PAN Ms Mar F 249. Podtytuł ten brzmiał: 
"Incipit cronica Martiniana pulchris addicionibus adomata". Istnieje cała tradycja 
rękopisów tego utworu. Kompilacja ta, nazwijmy ją od miejsca wydania drukiem 
"antwerpską", zasługuje na odrębne studium, nie wiemy bowiem, skąd się 
wywodzi oraz w jakim powstała środowisku. Ponieważ reprezentowana jest 
także pośród rękopisów zachowanych w Polsce (BGd PAN Ms Mar F 249 i Ms 
Mar F 253, BJ 179/51, BN 8052), powrócimy jeszcze do niej w dalszej części 
pracy3.. Wydanie antwerpskie jest bardzo licznie reprezentowane w kolekcjach 
polskich, znajduje się praktycznie w każdym większym zbiorze starodruków. 
Szerokie rozpowszechnienie tej książki skutecznie się przyczyniło do 
zagmatwania obrazu rzeczywistej treści Kroniki Marcina. 
Trzecie wydanie Kroniki Marcina ukazało się w roku 1616 w Kolonii 32 . 
Tekst przygotował do druku Ioannes Fabricius, na podstawie nieznanego nam 
dziś rękopisu, o tyle ciekawego, że bardzo bliskiego zawartością kodeksowi 
G IV/2 kapituły praskiej - domniemanemu egzemplarzowi roboczemu samego 
Marcina. Wydanie to, przez Weilanda nazwane zostało redakcją A*. Było ono 
dwukrotnie przedrukowywane w 1685 33 i W 1702 34 roku w Strasburgu, w 
ramach wydawnictwa Scriptores rerum Germanicarum 3s . 


3. Por. roz. m, przyp. 58. 
32 Marlini Poloni archiepiscopi Consentini, ac summi pontificis poenitentiarii chronicon e 
vetustissimo manuscripto et ipsi scriptori paene coetaneo, svmma fide et diligentia expressvm. 
Quo cym reliqvis, qvae hactenvs prodierunt, editionibus col/ato, quid spurium etc suppositum, 
Jaci/e intelligetur, vt ad lectorem praeJatio latius indicabit. Coloniae Agripinae excudebat 
Gerhardus Gravenbruch, 1616. 
33 Aeneae Si/vii episcopi Senensis postea Pii pape II Historia rerum Friderici terlii 
imperatoris ex manuscripto optimae notae, nunc primum edita, cum specimine annotationum 
Joannis Henrici Boederi, v. ci. in eandem accesserunt diplomata et documenta varia, rebus 
Friderici III ilIustrandis vt de figurae, imagines, nvmmi, subjuncti sunt praeterea alii ad 
Germanicam Historiam perlinentes scriptores nonnul/i rariores, quorum nomina paginis 
proxime sequentibus consignantur; ita ut vicem voluminis rerum gerrmanicarum nuvi praestare 
hoc opus possit. Cum praeJatione, de instituto hujus editionis: etc Indice duplici, diplomatum 
altero, altero vero praecipuarum rerum etc verborum. Argentorati, Typis et sumptibus Josiae 
Staedelii, et Joh. Friderici Spoor, 1685. 
34 Strasburg 1702 
3S Co się tyczy stosunku kodcksu G IV/2 do wydania kolońskicgo por. niżej s: lIS. 


...... 


.....
		

/Licencje_043_04_061_0001.djvu

			MARCIN POLAK 


55 


Wiek XIX przyniósł nową falę zainteresowań Marcinem i jego kroniką, 
traktowaną już jako zabytek dziejopisarstwa średniowiecznego. W roku 1859 
Filip Klimes, przekonany, że odnalazł najstarszy rękopis KroniJd Marcina, 
kodeks klasztoru w Tepli 36 , ogłosił jego zawartość drukiem 37 . Wydanie to, w 
którym aparat krytyczny ogranicza się do porównania z tekstem wydrukowanym 
w Kolonii w 1616 roku, nie podparte głębszymi badaniami nad innymi rękopi- 
sami kroniki, nie zaspokoiło potrzeb badaczy. Niespełna dekadę później, prace 
nad krytyczną edycją tej kroniki podjął Ludwig Weiland. Wyniki jego dociekań 
zostały opublikowane w 1872 roku i po dziś dzień, chociaż wymogi stawiane 
obecnie tego typu wydaniom są znacznie wyższe, nadal stanowią podstawę 
wiedzy o Kronice Marcina 38 . Od kilku lat nad rekonstrukcją pierwotnego tekstu 
KroniJd papieży i cesarzy pracuje Anna-Dorothee von den Brincken z Kolonii. 
Popularność Chronicon pontificum et imperatorum nie ograniczyła się 
wyłącznie do odpisów i wydań drukowanych. Już w średniowieczu dzieło to 
było tłumaczone na języki narodowe. W ten sposób dysponujemy 
tłumaczeniami-przeróbkami w języku angielskim 39 , armeńskim 40 , francuskim 41 , 
greckim 42 , kastylijskim 43 , niemieckim 4 4, perskim 45 i włoskim 46 . Przekład czeski 
Benedykta z Horowic, wydany drukiem w 1488 roku w Pradze, nie jest 
tłumaczeniem dokonanym bezpośrednio z tekstu Marcina, lecz z kroniki Jakuba 
Twingera z Konigshofen, czyli niemieckiego przekładu Kroniki Marcina 47 . 


36 Rękopis ten obcenie przechowywany jcst w Pradzc, Stitni knihovna CR, codcx 
Tcplensis monastcńi, 6. 
37 Marlinus Polonus. Codex Saec. XlII Teplenus, col/atus cum codice Nicolai Hane, edito 
per Joannem Caesar, Coloniae Agripinae, 1616 no a P. Philippo Klimes, Pragac 1859 
38 Marlin; Oppaviensis Chronicon Pontijicum et Imperatorum, cd. L. Wciland, MGH SS, 
XXII, Hannovcrac 1872, s. 377-475. 
39 Cambńdgc, Magdalenc Concgc, Pcpysian 2014 (wiadomość za T. Kacppcli, Scriptores 
Ordinis Praedicatorum, t. III, s. 123). 
40 Por. M. A. van den Oudcnńjn, Linguae Haicanae scriptores, Bcm 1960. 
41 Por. Champion Picrre, Cronique Martiniane. Edition critique d'une interpolation 
or'iginale pour le rćgne de Charles VII restituee f Jean Le Clerc, Pańs 1907 oraz T. Kacppcli, 
Scriptores Ordinis Praedicatorum, t. III, s. 123, który wylicza szercg rękopisów. 
42 Por. L. Wciland, wstęp do wydania Kroniki Marcina Polaka, MGH SS, t. XXII, s. 395. 
43 Por. Kaeppcli, op. cit., s. 123. 
44 Por. San-Marte (A. Schultz), Das Marlinus Polonus Chronik der Kaiser und Paepste, in 
deutscher Uebersetzung aus der aeltesten HandschriJt des 14. Jahrhunderls zum erslen Male hg., 
[w:] Ludwig Hcńg, Archiv fur das Studium dcr ncueren Sprachcn und Literaturen 23:1858, s. 
337-403,24:1858, s. 27-84, 25:1859, s. 259-310. 
4S Por. K. Jahn, Die Frankengeschichte des Rasid ad-Din, Wien 1977. 
46 Por. Kacppcli, op. cit, s. 123. 
47 Knihopis ceslroslovenskych tisku, t. I, Praha 1925, m 22, s. 30-31. 


--
		

/Licencje_043_04_062_0001.djvu

			56 


MARCIN POLAK 


Niewiele mniejszą popularnością niż Kronika cieszyła się druga praca 
Marcina - Margarita decreti seu tabula Martiniana (w literaturze 
polskojęzycznej określana czasami jako Perła dekretu).48 Jest to słownik 
encyklopedyczny podstawowych pojęć z dziedziny prawa kanonicznego. 
Thomas Kaeppeli wylicza przeszło 120 zachowanych rękopisów tego dzieła 49 , 
Repertorium bibliographicum zaś aż 22 wydania drukowane 50 . 
Stosunkowo najmniej znane są kazania Marcina - Sermones de tempore et 
de sanctis. Kaeppeli infonnuje o dziewiętnastu zachowanych rękopisach kazań 
oraz o czterech wydaniach inkunabułowych 51 . Oba wyżej wymienione pisma 
Marcina nie doczekały się jak dotąd ani monografii, ani wydań krytycznych. 
Poza wymienionymi pismami w literaturze spotyka się infonnacje o innych 
dziełach Marcina, które faktycznie stanowią albo wyodrębnione części Kronild, 
Perły dekretu lub Kazań, albo odnoszą się do dzieł mylnie przypisywanych 
Marcinowi, lub też niezachowanych s2 . 


48 Co się tyczy tego dzicła, por. artykuł A. Bcrnal Palacios, Las Obras Canonicas de 
Marlin de Troppau, AFP 61:1991, s. 89-126. 
49 Scriptores Ordinis Praedicatorum, t. III, Roma 1980, s. 115-118. 
sa Nry 10834-56. 
SI Kacppc1i, op. cit., s. 115. 
52 Por. K. Grodziska-OŻÓg, op. cit., s. 191-201. 


..... 


.....
		

/Licencje_043_04_063_0001.djvu

			III. RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


Rękopisy zachowane 


W zbiorach polskich zachowały się dwadzieścia dwa średniowieczne odpisy 
Kroniki Marcina Polaka. Znajdują się one w: 
- Bibliotece Czartoryskich w Krakowie (1309; 1575; 1583; 2033; 2317), 
- Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie (104; 304; Akc. 179/51), 
- Archiwum Kapituły Krakowskiej (219), 
- Bibliotece Gdańskiej PAN (Ms. Mar. F. 249; Ms. Mar. F. 253), 
- Bibliotece Kórnickiej PAN (130, 131), 
- Bibliotece Narodowej w Warszawie (3004; 8052; BOZ Cim 9), 
- Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu (950111), 
- Bibliotece Uniwersytetu Wrocławskiego (LF.218; II.F.64; IV.F.175; IV.F.191; 
R 445). 


Spośród licznie zachowanych rękopisów omawianej kroniki w bibliotekach 
zagranicznych dla niniejszych rozważań istotny jest kodeks Classis X 188 (3628) 
przechowywany w Bibliotece Św. Marka w Wenecji. Kodeks ten należał niegdyś 
do Mikołaja Tempelfelda. W literaturze wspominany jest także rękopis R 102 
(przedtem 779) wiedeńskiego Haus-, Hof- und Staatsarchiv gdzie Kronice 
Marcina Polaka towarzyszy Rocznik śląski kompilowany, skąd można by 
przypuszczać, iż kodeks ten pochodzi za Śląska. Jednak autopsja tego kodeksu, 
przeprowadzona przez autora niniejszej pracy, potwierdziła tezy M. 
Błażowskiego 1 głoszące, że powstanie i funkcjonowanie tego kodeksu wiązać 


l Anna/es Si/esiaci ccmpi/ati opr. M. BI3Żowski, MPH t. m, s. 657-669.
		

/Licencje_043_04_064_0001.djvu

			58 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


należy z kościołem trydenckim. Dlatego też manuskrypt ten nie będzie brany 
pod uwagę w dalszych rozważaniach. W niniejszym rozdziale dokonany zostanie 
systematyczny przegląd wszystkich rękopisów, które zostały odszukane w 
trakcie kwerendy źródłowej. Przegląd ten zamknie wyliczenie rękopisów 
zaginionych w czasach najnowszych, których opisy zachowały się w literaturze. 
W poniższym przeglądzie znalazły się także rękopisy tzw. Kompilacji 
antwerpskiej, chociaż, jak zostało to podkreślone wcześniej, jest to odrębny 
utwór, powstały na bazie Chronicon pontificum et imperatorum Marcina Polaka 
oraz Speculum historiale Wincentego z Beauvais. Wielowiekowe łączenie go w 
historiografii z właściwym dziełem Marcina powoduje, że omówienie tych 
przekazów wspólnie z odpisami Kroniki papieży i cesarzy wydaje się 
uzasadnione, chociażby celem podkreślenia ich odrębności. 
Redagując poniższe opisy autor miał na względzie przede wszystkim 
strukturę Kroniki Marcina Polaka. Niektóre spośród omawianych kodeksów 
posiadają obszerne, nowoczesne opisy kodykologiczne, rękopis wilanowski nr 2 
ma nawet dosyć pokaźną literaturę. W takich przypadkach sporządzanie opisów 
raz jeszcze wydawało się zbędne. Dlatego też przyjęty został model streszczenia 
najważniejszych punktów charateryzujących rękopis, z odnośnikami do pełnych 
drukowanych opisów. Za każdym jednak razem punktem wyjścia analizy była 
autopsja kodeksu. W przypadku kiedy rękopis nie doczekał się dotychczas 
drukowanego opisu katalogowego, przedstawiony zostaje szerszy wgląd w jego 
strukturę, dzieje i zawartość, by wszystkie da1sze rozważania opierały się na 
mniej więcej jednakowej podstawie. 


L Biblioteka Czartoryskich, rps 1309 


W zbiorach Biblioteki Czartoryskich znajduje się pięć odpisów Kroniki 
Marcina. Rękopis 1309 to naj starszy z przekazów Chronicon pontificum et 
imperatorum zachowanych w Polsce. Jest to kodeks pergaminowy in folio w 
skórzanej oprawie, zdobionej tłoczeniami i złoceniami, ufundowanej przez króla 
Stanisława Augusta 2 , przekonanego zapewne, że to jeden z naj starszych 


2 Taką samą opraw
 ma szcrcg innych cennych r
kopisów, m.In. kodeksy: tzw. 
Szamotuiskiego albo hei/sberski (BN 8006) zawicrający Kronikę Gal/a, BN 3001 z przckazem 
Kroniki wielkiej (tzw. Stanislawa Augusta) i BN 3378, zawicrający De bel/o Ferariensi Jana 
Spazarini. 


-
		

/Licencje_043_04_065_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


59 


zachowanych odpisów Marcina na świecie3. W swojej obecnej postaci składa się 
on z 40 kart grubego, północnego pergaminu o wymiarach 26 x 18 cm. 
Rękopis ten powstał prawdopodobnie we Francji u schyłku XIII wieku. 
Jego średniowieczne koleje losu pozostają dla nas tajemnicą, wiemy jedynie, iż 
w XVII wieku zabrany został z "biblioteki królów hiszpańskich" i przewieziony 
do Belgii. Do Polski przybył w pierwszej połowie XVIII wieku za sprawą J. A. 
Załuskieg0 4 . 
Załuski posiadał w swych zbiorach trzy kodeksy Marcina, z których dwa 
(obecnie omawiany 1309 Biblioteki Czartoryskich oraz rękopis 3004 Biblioteki 
Narodowej) szczęśliwie ominęły pożogi naszej historii najnowszej. Po śmierci 
Załuskiego jego biblioteka przeszła na własność narodu, a po upadku powstania 
kościuszkowskiego, w ramach represji, została wywieziona do Petersburga. Los 
ten nie spotkał jednak rękopisu 1309. W 1798 roku znajdował się on już w 
zbiorach poryckich Tadeusza Czackiego (być może trafił on do Porycka wraz z 
innymi materiałami historycznymi przekazanymi Czackiemu przez króla 
Stanisława Augusta w związku ze zobowiązaniem podjętym przez Czackiego, że 
będzie kontynuował prace Naruszewicza nad historią Polski S). Pobyt kodeksu 
1309 w zbiorach tego wielkiego bibliofila zaświadczająjego własnoręczne uwagi 
na kartach ochronnych oraz zachowane spisy biblioteki poryckiej6. W 1815 roku, 
wraz z innymi pamiątkami zgromadzonymi przez Czackiego, rękopis ten został 
zakupiony przez Adama Jerzego Czartoryskiego. 
Tekst Chronicon pontificum et imperatorum spisany jest w dwóch 
kolumnach. Kopista przepisał kronikę w układzie dwudzielnym (część I jest 
połączona z II). Incipity poszczególnych części są następujące: 


s. 1-2 część I 
Quoniam scire tempora summorum pontificum ac imperatorum nec non et 
a/iorum patrum ipsorum contemporaneorum> ... 	
			

/Licencje_043_04_066_0001.djvu

			60 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


Vincentij Beluacensis et aliqua ex decreto et ex passionibus sanctorum. 
s. 2-38 część II 
Anno XLIJO Octauiani Augusti natus est Ihesus Christus filius Dei in 
Bethleem Iude> ...  ... 	
			

/Licencje_043_04_067_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


61 


Zawartość tego kodeksu przedstawia się następująco: 


l. s. 1-161 Martinus Polonus, Chronicon... 
s. 1-45 część I 
Qvoniam scire tempora summorum pontificum cum [sic!] Romanorum ac 
imperatorum necnon et a/iorum patrum ipsorum contemporaneorum> .., 
 ...  ... 
 ... 	
			

/Licencje_043_04_068_0001.djvu

			62 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


niż Kroniki Marcina, to jednak ksztah liter wskazuje, że cały rękopis spisany 
został przez jednego kopistę. Kodeks 1575 nie zawiera żadnych średnio- 
wiecznych not prowenien
yjnych, trudno więc ustalić kręgi, w jakich powstał i 
funkcjonował. Jedyną, choć niesłychanie wątłą wskazówką, może być 
przywołanie przez kopistę św. Tomasza w zdaniu dopisanym po zakończeniu 
przepisywania całości dzieła (s. 283: "Sit laus Deo et sancto Thome"). Być może 
rękopis ten wywodzi się z kręgów dominikańskich. 
Kodeks ten jednak z całą pewnością powstał i funkcjonował na ziemiach 
polskich. Dowodzi tego fragment na stronie 135. Przy wzmiance o kanonizacji 
Stanisława ze Szczepanowa oryginalne brzmienie Kroniki Marcina zostało 
poprawione w sposób świadczący o tym, że historia tego męczennika była 
kopiście dobrze znana. Oprócz tego emendacja kopisty została przez któregoś z 
czytelników jeszcze bardziej uszczegółowiona. 


KRONIKA MARCINA 
(wg MGH SS t. XXII) 


RĘKOPIS BCz 1575 


"Innocencius IV ... Canonizauit eciam 
eciam sanctum Stanislaum 
Asisii Cracouiensem episcopum, qui 
ab iniquo principe fuerat interfectus." 


"Innocencius IV ... Canonizauit 
sanctum Stanislaum 
Cracouiensem episcopum Asisii, qui 
ab iniquo rege* fuerat interfectus." 


· boleslao [na marginesie] 


Kronika Marcina spisana jest w jednej kolumnie; z układu tabelarycznego 
nie zostało już ani śladu, tekst przepisany jest w dwóch blokach, przedzielony 
Listem księdza Jana. Przekaz ten należy do kategorii C. 


3. Biblioteka Czartoryskich, rps 1583 


Trzeci z rękopisów Kroniki Marcina z Biblioteki Czartoryskich zachował 
się w XVI-wiecznej oprawie, zrobionej z cienkiej tektury oklejonej pergaminem, 
pierwotnie białym, dziś już pożółkłym, zszarzałym i poplamionym. Obie okładki 
są wklęśnięte pośrodku na skutek kurczenia się pergaminu i rozchodzą się na 
zewnątrz krawędziami, tak że książka ma tendencje do samoczynnego otwierania 
się na ksztah wachlarza. Okładki noszą ślady nacięć z przodu i z tyłu po paskach
		

/Licencje_043_04_069_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


63 


służących do związywania książki. Na przedniej wyklejce znajduje się ekslibris 
Stanisława Zamoyskiego z 1804 roku. Ekslibris ten nalepiony został dla 
zmylenia władz zaborczych w czasie perypetii Biblioteki Czartoryskich po 
powstaniu listopadowym li , dlatego wcześniejszych dziejów tego kodeksu nie 
należy wiązać z Biblioteką Ordynacji Zamojskiej. U dołu strony tytułowej 
widnieje notatka "Hunc titulum in lustratione bibliothecae inscripsit Paulus a 
Mełno Mełnowski die 10 Augusti anno 1637" pisana tą samą ręką co tytuł. 
Omawiany kodeks spisany został jedną ręką około połowy XIV wieku l 2. 
Rękopis składa się ze 164 pergaminowych kart. Jego bardzo regularna, 
kwaternionowa budowa 13 jest zaburzona tylko w jednym miejscu, mianowicie na 
jedenastej składce, czyli tam, gdzie kończy się katalog papieży. Potwierdza to 
system kustoszy, który od składki dwunastej zaczyna numerowanie ponownie od 
jedynki. W czasach nowożytnych karty zostały spaginowane od 1 do 266. 
Dzisiejsze wymiary księgi (25 x 18,5 cm) nie odpowiadają średniowiecznym, 
ponieważ blok został przycięty w trakcie oprawy. 
Rękopis ten zawiera odpis Kroniki. Marcina Polaka w układzie, w którym 
część pierwsza przechodzi bezpośrednio w drugą. Razem stanowią całość 
wyodrębnioną od części trzeciej. Kronika Marcina Polaka (z kontynuacją do 
1320 r.) to jedyny utwór zawarty w tym kodeksie. Incipity i eksplicity 
poszczególnych części przedstawiają się następująco: 


, 


s. 2-41 część I 
Quoniam scire tempora summorum pontificum et imperatorum Romanorum 
necnon et a/iorum contemporaneorum> ...  ...  ... 	
			

/Licencje_043_04_070_0001.djvu

			64 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


quondam Hercefordensem [sic] episcopum Ordinis Predicatorum uita et 
sciencia quam plurimum laudabilem et eum sanctorum confessorum 
cathalogo sociauit. 
s. 169-266 część III 
Post natiuitatem Domini nostri Ihesu Cristi Octouianus [sic!] Augustus 
imperauit annis XIII/> ... 	
			

/Licencje_043_04_071_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


65 


w półskórek. Oprawa jest nowożytna, a obecne wymiary bloku książki nie 
odpowiadają pierwotnym. Kodeks składa się ze 130 kart, spaginowanych od l 
do 260. Budowa tego rękopisu jest bardzo regularna, składa się nań jedenaście 
seksternionów, z których jedynie w ostatnim brakuje końcowych dwóch kart. 
Nie jest to jednak ubytek znaczący; były to zapewne karty puste, spisy papieży i 
cesarzy bowiem kończą się wcześniej. Każda ze składek opatrzona jest 
kustoszem (litery minuskulne od a do 1), wewnątrz zaś składek bifolia 
numerowane są minuskulnymi cyframi rzymskimi od i do vi. Końcowe strony 
składek zaopatrzone są także w reklamantyl6. 
Kodeks spisany został w połowie lat siedemdziesiątych XV wieku jedną 
ręką, w jednej kolumnie; poszczególne rozdziały rozpoczynają się od prostych 
inicjałków malowanych minią. Tekst jest oszczędnie rubrykowany. Zawartość 
rękopisu przedstawia się następująco: 


1. s. 1-256 Martin11!> Polonus, Chronicon... z kontynuacją do 1342 r. 
s. 1-35 część I 
Qvoniam scire tempora summorum Romanorum pontificum ac imperatorum 
et aliorum patrum contemporaneorum> ...  ...  ... 	
			

/Licencje_043_04_072_0001.djvu

			66 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


transumptus est liber iste anno domini M CCCco LXXV. In Kemper apud 
sorores Ordinis 3ij sancti Prancisci conuentus sancte Anne matris Marie Virginis 
gloriose benedicte matris Dei. Deo gracias." Wspomniany dom tercjarek 
znajdował się w Quimper w Bretanii. Rękopis 2033 do zbiorów Czartoryskich 
dołączony został w XIX wieku, zakupiony zapewne we Francji. 


5. Biblioteka Czartoryskich, rps 2317 


Kodeks 2317 oprawny jest w skórę zdobną złotymi tłoczeniami; oprawa 
nosi wszelkie cechy typowych dla XVIII wieku. Z przodu i z tyłu wszyto po 
jednej papierowej karcie ochronnej, z których przednia została wykorzystana na 
kartę tytułową. Blok książki składa się z 55 kart pergaminowych o wymiarach 
25 x 17 cm, w pięciu składkach l7 . Kodeks ten zachowuje pierwotną budowę, o 
czym zaświadczają reklamanty na dolnych marginesach ostatnich stron każdej ze 
składek (poza ostatnią). Paginacja od l do 109 nadana została już w Bibliotece 
Czartoryskich. 
Rękopis ten powstał w pierwszej połowie XIV wieku zapewne we Francji l8 . 
Pieczątka własnościowa tuszem "Z ARCHIWUM X WDY AD. J. CZARTO- 
RYSKIEGO" przystawiona u dołu przedniej karty ochronnej i powtórzona na 
dolnym marginesie s. l, pozwala mniemać, iż został zakupiony przez Adama 
Jerzego Czartoryskiego we Francji w pierwszej połowie XIX wieku. 
Kronika Marcina przepisana została przez jednego kopistę, w jednej 
kolumnie. Zdobiona jest na przemian czerwonymi i niebieskimi inicjałkami oraz 
skromną rubrykacją. Jej układ wewnętrzny nie zachowuje charakteru 
tabelarycznego i jest następujący: 


l. s. 1-109 Martinus Polonus, Chronicon... z kontynuacją do 1284 r. 
s. 1-17 część I 
Qvoniam scire tempora summorum pontificum Romanorum ac imperatorum 
nec non et alior{łm patrum ipsorum contemporaneorum> ... 	
			

/Licencje_043_04_073_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


67 


Anno 42 Octauiani Augusti nascitur Ihesus Christus filius Dei> ... <6 die 
post casum omnibus preceptis ecclesiasticis sacramentis expirauit, ac 
ibidem sepelitur in ecclesia sancti Laurenti. 
s. 61-62 kontynuacja do ok. 1284 r. 
Nicolaus 3 us natione Romanus de domo Ursinorum> ...  ... 	
			

/Licencje_043_04_074_0001.djvu

			68 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


Quoniam scire tempora summorum pontificum Romanorum ac imperatorum 
necnon a/iorum ipsorum contemporaneorum> o..  ...  ..o  ..o 	
			

/Licencje_043_04_075_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


69 


l. k. lr-143 v Biblia Latina (fragmenty z przedmową i glossą) 
2. k. l50 r -182 v Marcus Tullius Cicero, De officiis, I - III 
3. k. l86 r -220 v Gulielmus de Lavicea (Lancea), Via vel diaeta salutis 
4. k. 223 r -246 r Hieronimus Ioannes Silvanus de Praga, Linea salutis 
heremitarum 
5. k. 246 r -246 v Historia de Lazaro Jratre Mariae et Marthae 
6. k. 247 r -278 v Martinus Polonus, Chronicon... 
k. 247 r -252 r część I 
Qvoniam scire tempora summorum pontificum Romanorum ac imperatorum 
nec non et aliorum patrum ipsorum contemporaneorum> ...  
...  ... 	
			

/Licencje_043_04_076_0001.djvu

			70 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


8. Biblioteka Jagiellońska, rps Akc.179/51 (dzikowski) 


Trzeci z tekstów przechowywanych w Bibliotece Jagiellońskej, 
uchodzących za przekaz Kroniki Marcina Polaka, trafił tam po drugiej wojnie 
światowej wraz ze zbiorami biblioteki Tarnowskich z Dzikowa. Nie jest to 
jednak właściwa Kronika Marcina lecz tzw. Kompilacja antwerpska. Ponieważ 
drukowany katalog rękopisów średniowiecznych Biblioteki Jagiellońskiej nie 
sięgnął jeszcze akcesji, kodeks ten nie ma nowoczesnego, drukowanego opisu. 
Oto zawartość kodeksu dzikowskiego: 


l. k. P-142 v tzw. Kompilacja antwerpska 
Quoniam scire tempora summorum pontificum Romanorum ac imperatorum 
necnon et a/iorum patrum ipsorum contemporaneorum> ... 	
			

/Licencje_043_04_077_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


71 


książnicy me zostały jak dotąd opracowane. Założycielem Biblioteki 
Dzikowskiej był Jan Feliks Tarnowski (1777-1842), który nabywał swe zbiory w 
Polsce i zagranicą, pojedynczo jak i całymi partiami2 4 . W takiej sytuacji trudno 
stwierdzić, kto był właścicielem kodeksu Akc. 179/51 przed Tarnowskimi, być 
może, kluczem do tej zagadki są litery "CPM" wytłoczone na przedniej okładce. 
W rękopisie dają się wyróżnić dwie ręce. Bardziej interesuje nas pierwsza z 
nich, odpowiedzialna za spisanie kroniki powszechnej i spisu papieży (k. 1 I_ 
151 V ). Na podstawie ostatniego biogramu wymienionego spisu, dotyczącego 
papieża Bonifacego IX (k. 151 V) można się pokusić o zadatowanie spisania tych 
dwóch tekstów. Notatka ta wymienia datę intronizacji (1389), lecz nie wspomina 
jeszcze o śmierci tego papieża (1404), na datę której zostawiono specjalne 
miejsce. W trakcie relacjonowania najważniejszych wydarzeń pontyfikatu 
wspomniana jest kanonizacja św. Brygidy (1391) oraz podana jest data 
intronizacji antypapieża Benedykta XIII (1394); w ten sposób można uściślić 
datację tej części kodeksu na czasy wkrótce po roku 1394. Druga z rąk kodeksu 
dzikowskiego daje się zadatować na podstawie kopiowanych dokumentów na 
czasy bezpośrednio po roku 1420 25 . Brak jakichkolwiek danych pozwalających 
ustalić miejsce powstania kodeksu lub jego właściciela. Jedynie we wtrąconej 
uwadze o koronacji królewskiej Łokietka i dołączonym komentarzu, że utrata 
korony nastąpiła na skutek umęczenia św. Stanisława, mamy potwierdzenie, że 
kodeks ten spisany został w Polsce. 


9. Archiwum Kapituły Krakowskiej, rps 219 


Rękopis ten, pozostający od drugiej połowy XV wieku w posiadaniu 
biblioteki kapituły krakowskiej oprawiony został w półskórek już w czasach 
nowożytnych. Materiał pisarski tego kodeksu jest mieszany: papier i pergamin. 
W budowie składek zastosowana została często spotykana wśród 
czternastowiecznych rękopisów technika polegająca na używaniu bifoliów 
pergaminowych na zewnętrzne i wewnętrzne karty poszytów, podczas gdy 
wewnętrzne są papierowe. Kodeks zbudowany jest z dziewięciu składek o 


24 Por.: J. Długosz, Jan Feliks Tarnowski, hasło [w:] Słownik Pracowników Ksiąiki 
Polskiej, s. 897. 
25 Obydwic datacjc potwicrdza analiza filigranów przcprowadzona przez J. Zathcya (por. 
matcriały do opisów kodykologicznych rękopisów dzikowskich w Zakładzie Rękopisów BJ). 
Ponowna analiza filigranów chwilowo nic jcst możliwa, gdyż rękopis ten jcst w złym stanic 
konscrwatorskim.
		

/Licencje_043_04_078_0001.djvu

			72 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


regularnej strukturze 26 . Pod względem tematycznym rękopis dzieli się na dwie 
części: pierwsza obejmuje prace traktujące o historii, druga - pomoce 
bib listyczne. 
W dotychczasowej literaturze przedmiotu kronika uniwersalna zawarta w 
omawianym kodeksie traktowana była jako kompilacja na podstawie Kroniki 
Marcina Polaka 27 . Dokładna analiza tekstu prowadzi jednak do odmiennych 
wniosków. Mamy tu do czynienia nie z samodzielnym tworem literackim o 
charakterze kompilacyjnym lecz z dwoma zabytkami kronikarskimi: 
początkowym fragmentem autentycznej Kroniki Marcina Polaka i pełnym 
tekstem bliżej nie znanej kroniki martyniańskiej. Oto szczegółowe rozpisanie 
treści kodeksu: 


l. s. 3-54 Martinus Polonus, Chronicon... 
s. 3-28 część I 
Quoniam scire tempora summorum pontificum Romanorum necnon et 
aliorum patrum contemporaneorum> ...  ...  ...  ...  ... 	
			

/Licencje_043_04_079_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


73 


6. s. 175-192 Concordantie Ewangeliorum 
Decem sunt canones ewangeliorum> ... 	
			

/Licencje_043_04_080_0001.djvu

			74 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


najnowszych trudno stwierdzić, kiedy obie części zostały połączone. Na pewno 
nie powstały razem jako całoŚĆ. Pierwsza część spisana została jedną ręką w 
dwóch kolumnach. 
W datowaniu powstania tego kodeksu pomagają znaki wodne, kt6rych udało 
się wyr6żnić dziesięć. Spośr6d trzech filigran6w przypadających na pomoce 
biblistyczne dwa (głowy jelenie) są w typie odnotowanych u Piekosińskiego pod 
nrami 183-188 30 , datowane na drugą połowę lat osiemdziesiątych i lata 
dziewięćdziesiąte XN wieku. W papierze składającym się na część 
historiograficzną udało się wyodrębnić sześć znak6w wodnych, z kt6rych trzy są 
w typie sklasyfikowanych przez Piekosińskiego jako "potworne głowy 
głoworożc6w" (my 235-237) i r6wnież datowane na lata dziewięćdziesiąte XIV 
wieku. Czwarty (dwa pierścienie z prętem przekreślonym ukośnie) jest niemal 
identyczny z nrem 758 Piekosińskiego, kt6ry datowany jest na lata 1391/1393, 
piąty zaś (odmiana głowy wołu) jest podobny do nru 174 (1393 rok). Pozostałe 
trzy znaki okazały się ze względu na zapisanie karty oraz spos6b zszycia księgi, 
zbyt trudne do zidentyfikowania. Analiza znak6w wodnych, choć niepełna, 
dosyć wyraźnie jednak wskazuje na lata dziewięćdziesiąte XIV wieku jako na 
czas powstania obu części tego rękopisu. 
Brak bliższych wskaz6wek, gdzie powstał omawiany kodeks. Spisany został 
najprawdopodobniej w Polsce, nosi bowiem charakterystyczne lekcje wsp61ne z 
innymi, polskimi rękopisami. Z całą pewnością w XV wieku znajdował się w 
Krakowie. Do zbior6w biblioteki kapitulnej trafił jako legat Jakuba Snyeszka 31 , 
kt6ry w latach siedemdziesiątych XV stulecia miał prebendę przy kaplicy Tr6jcy 
Świętej. 


lO. Biblioteka Gdańska PAN, Ips Ms Mar F 249 


Biblioteka Gdańska PAN posiada w swych zbiorach dwa przekazy tzw. 
Kompilacji antwerpskiej. Obydwa pochodzą z księgozbioru kościoła 
Mariackiego w Gdańsku. Początki tej biblioteki sięgają przełomu XN i XV 
wieku i wiążą się z osobą Andrzeja ze Słomowa (Andreas Slommow) proboszcza 


30 F. Pickosiński, Średniowieczne znaki wodne... 
31 U góry s. l, czarnym atramentem, fl(ką z epoki, zanotowano: "Libcr continens cronicam 
Martinianam pro ccclcsia Cracouiensis lcgatus per dorninum Jacobum Snycszck prcbcndarium 
capcnc sancte Trinitatis". 


......
		

/Licencje_043_04_081_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


75 


kościoła Mariackiego w latach 1398-1438 32 . Światły ten kapłan w pełni doceniał 
wagę posiadania księgozbioru dla pracy duszpasterskiej i od początków 
sprawowania swego urzędu zadbał o gromadzenie dzieł, przede wszystkim, 
teologicznych. W drugiej połowie XV wieku wielkie zasługi dla rozwoju 
księgozbioru położyli wikary Heinrich Calow (zm. 1486) i proboszcz Nikolaus 
Swichtenberg (zm. 1518). Wraz z nadejściem refonnacji biblioteka Mariacka 
rychło utraciła swe znaczenie, a jej średniowieczne zbiory wkrótce uległy wręcz 
zapomnieniu. Odkrył je u schyłku XVIII wieku zasłużony numizmatyk i bibliofil 
gdański, Karol Beniamin Lengnich (1743-1795), bratanek historyka Gotfryda 
Lengnicha. W 1912 roku historyczne zbiory biblioteki kościoła Mariackiego 
zostały przekazane w fonnie depozytu do Gdańskiej Biblioteki Miejskiej. gdzie 
interesujące nas kodeksy otrzymały sygnatury Ms Mar F 249 oraz Ms Mar F 
253. Całość depozytu mariackiego została skatalogowana przez O. Giinthera 33 . 
Opisy Giinthera, choć nieco już odbiegają od wymogów stawianych 
nowoczesnemu katalogowi rękopisów średniowiecznych, są gruntowne, a ich 
wielką zaletą jest głęboka znajomość archiwaliów gdańskich i historii Pomorza, 
na każdym kroku wykazywana przez autora. 
Pierwszy z wymienionych rękopisów jest krótszy i staranniejszy. Jego 
oprawa jest typowa dla biblioteki kościoła Mariackiego. Wykonana została z 
desek obciągniętych brązową skórą, z klamrą na pasku skórzanym spinającą blok 
księgi. Do dolnych krawędzi okładek przymocowano żelazne nÓŻki 
umożliwiające samodzielne stanie tomu pionowo. Na wyklejki użyto makulaturę 
- karty zapisane drobną kursywą gotycką. Blok książki składa się z 184 kart w 
czternastu składkach 34 , wzmacnianych kartami pergaminowymPS; mierzy 29 x 
21,5 cm. 
Rękopis składa się z czterech wyraźnie odrębnych części, spisanych jako 
całostki i później wspólnie oprawionych 36 . Kompilacja antwerpska obejmuje 


32 Co się tyczy dziejów bibliotcki Mariackicj por. o. Giinthcr, Aus der Geschichte und dem 
Inhalt der Bibliothek der Danziger Marienkirche, ,,Mittcilungcn dcs Wcstprcussischcn 
Gcschichtsvcrcins" 20:1921; idem, Mittelalterliches aus den Handschriften der Marienkirche in 
Danzig; idem, Die Handschriften... s. 1-68, oraz Historia Gdańska, t. I, s. 621. 
33 O. Giinthcr, Die Handschriften..., Danzig 1921. 
34 Składki: 1 6 +6 (k. 1-12), rr 6 + 7 (k. 13-24; między kartami 18 a 19 znajdujc się wszyta 
karta pierwotnie nicliczbowana, obecnic nosi numcr 18 1/2), rn 7 + 7 (k. 25-38), JV6+6 (k. 39-50), 
V_VII 7 + 7 (k. 51-92), VIII_IX6+6 (k. 93-116), X_XI 7 + 7 (k. 117-144), xn6+ 7 (k. 145-157), 
XIII 7 +6 (k. 158-183). 
3S Karty pergaminowc: 1,6,7, 12, 18, 18", 19, 31, 32 44, 45, 57, 58, 71, 72, 85, 86, 123, 
124, 137, 138, 145, 151, 157, 158, 164, 170, 171, 177, 183. 
36 Cz,<ści tc dokładrie odpowiadają poszczcgólnym utworom w spisic trcści i obejmują
		

/Licencje_043_04_082_0001.djvu

			76 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


pierwsze siedem składek, z których każda oznaczona jest kustoszem. Pośrodku 
górnych marginesów poszczególnych stron widnieje XV-wieczna paginacja (od 
I do 168, dzisiejsze karty I r-84 v ). Kodeks zawiera następujące pisma 37 : 


l. k. Ir-84 v tzw. Kompilacja antwerpska 
Incipit cronica Martiniana pulchris addicionibus adornata. Quoniam scire 
tempora summorum pontificum Romanorum ac imperatorum nec non et 
a/iorum patrum nostrorum contemporaneorum> ... -	
			

/Licencje_043_04_083_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


77 


l. k. P-38 v Naturalia puncta cum auctoritatibus doctorum 
2. k. 39 r -76 r Themata sermonum secundum alphabetum 
3. k. 76 v -83 r Robertus Holkot, Moralitates 
4. k. 85Q21 v Gesta Romanorum 
5. k. 123 r -157 v Johannes de Hildesheim, Gesta sanctorum trium regum 
6. k. 159 r -169 r Jacobus de Seraponte, Tractatus de modo sermocinandi 
7. k. 169 v -170 v Sermo de S. Katherina 
8. k. 171 r_181 v Decem precepta 
9. k. I 83Q97 r tzw. Kompilacja antwerpska (fragmenty) 
Qvoniam scire tempora summorum pontificum Romanorum ac imperatorum 
necnon et aliorum patrum ipsorum contemporaneorum> ... 	
			

/Licencje_043_04_084_0001.djvu

			78 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


Omawiany rękopis zachował średniowieczną oprawę. Na górnym 
marginesie przedniej karty ochronnej znajduje się własnoręczny podpis 
właściciela kodeksu, wsp3mnianego wyżej Heinricha Calowa. Podpisy Calowa 
figurują także na trzech innych kodeksach biblioteki mariackiej: F 133, F 275 i 
Q 9. Ręką Calowa było także spisane wyszczególnienie zawartości kodeksu 
przyklejone od środka do przedniej okładki. W rękopisach F 133 i Q 9 spisy 
treści autorstwa Calowa znajdują się bezpośrednio pod lub nad jego podpisem. 
Takie spisy można także znaleźć w przeszło pięśćdziesięciu innych kodeksach 
biblioteki mariackiej, które chociaż znajdowały się w kościele NPM pod opieką 
Calowa, jednak nigdy nie stanowiły prywatnej własności tego duchownego. 
Calow zmarł w 1486 roku; swe własne książki przed śmiercią zapisał bibliotece, 
którą przez tyle lat troskliwię się opiekował. I 
Kodeks Ms Mar F 253 spisany został w pierwszej ćwierci XV wieku, tzw. 
Kompilacja antwerpsko. ma w kolofonie datę 1421 oraz podpis skryby Mikołaja 
Kurzswank. Kolofon podaje także Chełmno jako miesce wykonania kopii. 
Miasto to, w drugiej połowie XIV wieku cieszyło się dostatecznie wysokim 
prestiżem naukowym, by na skutek starań wielkiego mistrza krzyżackiego 
Konrada ZolInera papież Urban VI bullą z dnia 19 lutego 1386 roku 41 wydał 
zgodę na utworzenie studium universale w Chełmnie. Niestety te ambitne 
zamierzenia pozostały na papierze i do faktycznego utworzenia akademii w 
Chełmnie nie doszł0 42 . 


12. Biblioteka Kórnicka PAN, rps 130 


W Bibliotece Kórnickiej zachowały się dwa kodeksy zawierające odpisy 
Kroniki Marcina. W obu przypadkach możemy jedynie domniemać gdzie i kiedy 
powstały, ewentualnie kiedy przybyły do Polski. Pierwszy oznaczony sygnaturą 
130, to najstarszy z zachowanych rękopisów Marcina, co do którego istnieją 
podstawy do przypuszczeń, że do Polski trafił jeszcze w czasach średnio- 
wiecznych, aczkolwiek powstał najprawdopodobniej w Czechach. 
Jerzy Zathey stwierdził, że pismo tego kodeksu jest typowe dla schyłku XIII 
wieku, wyraził również przypuszczenie, iż manuskrypt ten mógł zostać spisany 


41 Vrkundenbuch des Bisthums Culm, bcarbcitct von C.P. Woclky, t. I-II, Danzig 1885- 
1887, nr 369. 
42 Por. Z. Nowak, Starania o założenie uniwersytetu w Chełmie w XIV; XV w., ,,zapiski 
Historycznc" 31:1966, s. 547-576, gdzie omówiona takżc wczcśnicjsza litcratura. 


--
		

/Licencje_043_04_085_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


79 


dla księcia czeskiego Wacława, koronowanego w 1297 na króla Czech, a w 1300 
roku - Polski 43 . Opinii tej nie podziela Pavel Spunar. W piśmie tego kodeksu 
dostrzega wpływy włoskie i uważa je za pochodzące z początków XIV wieku. 
Uważa ponadto, iż kodeks ten jest zdecydowanie za mało staranny i wystawny, 
by można go uznać za królewski 44 . Bez względu na to, czy pismo tego rękopisu 
zakwalifikujemy jako pochodzące ze schyłku XIII wieku czy początków XIV, 
zgodzić się należy, że argumenty za proweniencją czeską (obecność herbów 
Czech i Moraw na dole pierwszej karty) sąprzekonywujące 4s . Pozostaje sprawą 
owartą kiedy rękopis ten trafił do Polski. 
Oprócz odpisu Kroniki Marcina kodeks zawiera także fragment Historia 
scholastica Piotra Comestora. Urywek ten, doszyty prawdopodobnie później, 
stanowi ostatnią składkę tomu. Sam odpis Chronieon pontificum et imperatorum 
nie jest wolny od uzupełnień. Całość kodeksu prezentuje się nastC(pująco: 


L k. P-61 v Martinus Polonus, Chronicon... 
k. P-II v część I 
Qvoniam scire tempora summorum pontificum ac imperatorum nec non et 
aliorum patrum contemporaneorum> ...  ... < vJO die post casum sacramentis omnibus ecclesiasticis 
preceptis expirauit et ibidem in ecclesia sancti Laurentii sepultus existit. 
k. )2v_57 v część III 
Post natiuitatem Domini nostri Ihesu Christi Octouianus Augustus 
imperauit annis XIII/> ... 	
			

/Licencje_043_04_086_0001.djvu

			80 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


2. k. 56 r , 57 r , 58 r , 59 r -60 v Continuatio pontificum Romana 
Nicolaus II/JUS natione Romanus de domo Ursinorum electus fuit anno 
Domini}dO CCO LXXVIIJO> ...  ... ... 	
			

/Licencje_043_04_087_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 
13. Biblioteka Kórnicka PAN, rps 131 


81 


Drugi z rękopisów Kroniki Marcina zachowanych w Bibliotece Kórnickiej, 
podobnie jak poprzedni, posiada dokładny opis autorstwa Jerzego Zatheya 46 . 
Składa się z dwu fragmentów połączonych najprawdopodobniej przypadkowo w 
trakcie oprawy w XIX wieku. Pierwsza część, zawierająca fragmenty łacińskiego 
przekładu dzieła Marco Polo, spisana jest na papierze datowanym na lata 1420- 
1438, druga, na którą się składa siedem kart z końcowych fragmentów Kroniki 
Marcina, została spisana na papierze z ok. 1425 roku 47 . Wymiary kodeksu 
wynoszą 20,S x 27,S cm. Oto jego zawartość: 


l. k. l r_43 v Marco Polo, De condicionibus et consuetudinibus orientalium 
regionum (fragmenty) 
Librum prudentis honorabilis et fidelis viri domini Marcipauli de Veneciis 
de condicionibus et cosuetudinibus orientalium regionum ab eo in wlgari 
fideliter editum et conscriptum compillor ego frater Franciscus Pipinus de 
Bononia Ordinis Predicatorum>...  ... 	
			

/Licencje_043_04_088_0001.djvu

			82 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


Kroniki Marcina. Za jego polskością przemawia nieco staranniejsze mz w 
przypadku innych świętych przepisanie urywków dotyczących kanonizacji 
Stanisława ze Szczepanowa oraz Jadwigi śląskiej. Imiona tych świętych i nazwy I 
geograficzne Cracovia i Polonia napisane są poprawnie. Jedynie w przypadku 
nazwy Śląska występuje błąd w odmianie - Henryk Brodaty określony jest jako 
dux Slesio. Nie są to jednak mocne argumenty, dlatego też kwestia proweniencji 
tego rękopisu pozostaje otwarta. 


14. Biblioteka Narodowa, rps 3004 


Kodeks 3004 należał niegdyś do zbiorów Biblioteki Załuskich. Spisany 
został w Niderlandach w pierwszej ćwierci XV wieku, prawdopodobnie w domu 
zakonnym tercjarek św. Franciszka, zwanym Oude Hof w W eesp 49. W XV 
wieku był własnością spowiednika tego konwentu So . Jego dzieje są powtórnie 
uchwytne źródłowo na przełomie XVII i XVIII wieku, kiedy wchodzi w skład 
kolekcji Goswina Wilembroecka, kolekcjonera holenderskiego, właściciela 
sporej bibliotekisI. W 1737 roku zbiory Wilembroecka trafiają na aukcję, w 
trakcie której omawiany kodeks zostaje zakupiony przez J. A. Załuskiego za 
pośrednictwem agenta, antykwariusza toruńskiego Samuela Janssona Moellera S2 . 
Od tej pory rękopis ten dzieli losy Biblioteki Załuskich. Po powstaniu 


49 Wccsp nalcży do południowo-wschodnich przedmicść Amsterdamu. Co się tyczy 
samcgo Oudc Hofi zbiorów po nim pozostałych por. P. Dalm. van Hccl O.F.M., De Tertiarissen 
van het Ulrechtsche Kapitel, [w:] ArchieJvoor de Geschiedenis van het Aarlsbisdom Utrecht, 
Utrecht 1939, s. 219-221 oraz O. Vlcssing, De Col/ectie Weesp, "Tussen Vccht en Ecm" 
12: 1982, s. 113-130. 
SO Poświadczają to noty własnościowc na k. 2 v - "Libcr antiquus conuentionis sororum in 
Wccsp" i na k. 20<1 - "Libcr confessoris sororum antiqui conuentionis in Wccsp". Podobncj 
treści nota proweniencyjna, wpisana tą samą ręką, znajdujc się na kartach rękopisu Gud. Lat. 
4406 nalcżąccgo do zbiorów Hcrzog August Bibliothck w Wolfenbiittcl. 
SI W Bibliotecc Narodowcj w Warszawic zachował się katalog aukcyjny jcgo zbiorów 
(Bibliotheca Uilenbrou/cjana s;ve catalogus librorum quos col/e gil v;r eximius D. Gosuinus 
Uilenbroek, Amstclacdami 1729, t. I-II). Z informacji uzyskanych dzięki uprzcjmości dra A. Th. 
Bouwmana z Biblioteki Uniwersyteckiej w Lcjdzic wiemy, żc zachowało się takżc kilka listów 
Wilcmbroccka, którc jcdnak nic dotyczą omawiancgo kodeksu. Bibliofil ten nic zapisał się 
niczym szczególnicjszym w dzicjach kultury holendcrskicj i nic figurujc nawct w holenderskich 
słownikach biograficznych. W zbiorach BN znajdujc się jcszcze inny rps nabyty przcz 
Załuskicgo zc zbiorów Wilembmccka - sygn. 3378. 
S2 Por. listy Mocncra do Załuskicgo z 1729 r. (Korcspondencja Józefa Jędrzcja Załuskicgo, 
rok 1729, BN rps. 3229) którc zostały autorowi ninicjszcj pracy wskazanc przcz śp. panią 
Krystynę Muszyńską z Bibliotcki Narodowcj. 


- 


........
		

/Licencje_043_04_089_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


83 


kc,ściuszkowskim wywieziony zostaje do Petersburga, gdzie w Cesarskiej 
Bibliotece Publicznej nadana mu zostaje sygnatura "Lat. Q. IV. no. 25." W 
latach dwudziestych naszego wieku wraz z innymi rewindykatami wraca do 
Polski i wchodzi w skład zbiorów Biblioteki Narodowej. Rękopis ten szczęśliwie 
unika zagłady w 1944 roku, znalazłszy się wśród kilkudziesięciu książek 
_wywiezionych wcześniej przez Niemców. Odkryty w 1945 roku, powrócił do 
zbiorów Biblioteki Narodowej. 
Kodeks 3004 to księga papierowa o wymiarach 21,5 x 14,5 cm, zawierająca 
tekst tzw. Kompilacji antwerpsldej. Oprawny jest w tekturę obciągniętą czarną 
skórą; obecna oprawa pochodzi z XVII wieku i jest już wspomniana w wyżej 
wymienionym katalogu aukcyjnym z 1729 roku. Budowa kodeksu jest regularna, 
seksternionowa, zaburzona jedynie w przypadku dwóch ostatnich składek 53 . 
Zawartość rękopisu przedstwia się następująco: 


l. k. 2 v _3 r średniowieczny spis treści kodeksu 
2. k. 4 r -198 r tzw. Kompilacja antwerpska 
Cronica Martiniana pulchris addicionibus ornata. Qvoniam scire tempora 
summorum pontificum romanorum ac imperatorum nec non et aliorum 
patrum ipsorum contemporaneorum> ... 	
			

/Licencje_043_04_090_0001.djvu

			84 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


Kodeks wilanowski powstał na skutek zszycia trzech, pierwotnie odrębnych 
całości (w dalszych rozważaniach będą one nazywane: A, B i C). Pierwsza (A), 
według najnowszej foliacji obejmująca karty 2-223 (składki I-XVII), to kronika 
uniwersalna o kompilacyjnym charakterze. Oprócz niej na część A składają się 
przekazy De archiepiscopis Coloniensis, Itinerarium in Terram Sanctam 
Wilhelma z Boldensele oraz słynnego Listu księdza Jana. W części B (k. 224- 
294; składki XVIII-XXIII) spotykamy dzieło Jakuba z Vitry, Historia 
Hierosolimitana oraz opis Ziemi Świętej niezidentyfikowanego autora, ostatnia 
zaś część, oznaczona syglem C (k. 295-413; składki XXIV-XXXIII), zawiera 
tzw. Kronikę wielką. 
Zewnętrzną postać kodeksowi nadano w XVIII, ewentualnie na przełomie 
XVIII i XIX wieku w Bibliotece Wilanowskiej. Oprawiony jest w tekturę 
obciągniętą brązową skórą. Blok książki ma wymiary 31,5 x 21 cm. Kodeks 
zbudowany jest z 412 kart w trzydziestu trzech składkach, przeważnie 
sekstemionach 55 . Części B i C zachowały po dziś dzień pierwotną budowę, 
jedynie składki pierwszej części są silnie zaburzone dużą ilością stron doszytych. 
Zawartość kodeksu wilanowskiego przedstawia się nastęując0 56 : 


Część A 
l. k. 2 r notatka zawierająca omówienie treści części A i B 
2. k. 4 r -2oo r kronika uniwersalna 
Quoniam scire tempora svmmorum pontificum Romanorum ac Imperatorum 
necnon et a/iorum patrum ipsorum contemporaneorum> ... 	
			

/Licencje_043_04_091_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


85 


5. k. 222 r -223 v Epistola presbiteri Ioannis 
Część B 
6. k. 224 r -280 r Jacobus de Vitriaco, Historia Hierosolimitana 
7. k. 280 r -293 r Descriptio Terrae Sanctae 
Część C 
8. k. 295 r -413 r Chronica longa seu ma gna Polonorum 57 


Na karcie 223 v , kończącej część A, piętnastowieczna ręka wpisała 
następujący kolofon: ,,Anno Domini Millesimo CCCCLXII sede vacante 
ecclesie Cracoviensis post obitum reverendissimi in Christo patris domini 
Thome episcopi hic liber est scriptus ad impensas Michaelis abbatis sancte 
Crucis Montis Calui". Analiza filigranów potwierdza infonnację zawartą w tym 
kolofonie: część A spisano około roku 1462, uzupełnienia zaś na kartach 
doszytych zostały wprowadzone w latach siedemdziesiątych. Wspomniany 
biskup krakowski to Tomasz Strzępiński, który zmarł w 1460 r., opat Michał zaś 
to Michał z Kleparza (zm. 1476), dostojnik kościelny i dyplomata w służbie 
Kazimierza Jagiellończyka, który był opatem klasztoru świętokrzyskiego w 
latach 1450-1476. Oprócz przytoczonego kolofonu na kartach 294 v i 413 v 
zachowały się noty proweniencyjne, które świadczą, że kodeks wilanowski w 
pierwszej połowie XVII wieku stanowił własność biblioteki klasztoru na 
Świętym Krzyżu. 
Kronika martyniańska na kartach 4-200, to praca o skomplikowanej 
strukturze wewnętrznej. Jej szkielet stanowi odpis tzw. Kompilacji antwerpskiej 
przemieszanej z właściwą Kroniką Marcina. Te dwa podstawowe teksty poddane 
zostały celowej obróbce redakcyjnej. Dodano do nich zapożyczenia z innych 
dzieł oraz fragmenty niewątpliwie oryginalne. Całości jednak nie można 
traktować, jak to czyniono dotychczas, jako Kronikę Marcina Polaka. Jest to 
interesujący przykład samodzielnego zamysłu kompilatorskiego o szerokim 
rozmachu, zasługującego na indywidualną i pogłębioną analizę, która jednak 
leży poza zakresem niniejszych rozważań 58 . 
Pozwólmy sobie w tym miejscu na krótki ekskurs celem zrekapitulowania 
zebranych dotychczas wiadomości na temat tzw. Kompilacji antwerpskiej. W 
zbiorach polskich dysponujemy pięcioma rękopisami tego utworu, z których trzy 
są pełne, dwa zaś fragmentaryczne. Wszystkie, poza jednym, pozwalają określić 


57 Układ poszczcgólnych części składowych Kroniki wielkiej jcst dokładnic 
wyszczcgólniony [w:] Roczniki wielkopolskie, wyd. B. Kiirbis, MPH Scria II, t. VI, s. XX-XXIII. 
58 Autor ninicjszcj pracy 
zykujc odrębnc studium poświęconc temu kodcksowi.
		

/Licencje_043_04_092_0001.djvu

			86 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


swoją proweniencję. Chronologicznie najstarszy jest przekaz BJ Akc. 179/51, 
czyli tzw. rękopis dzikowski, bowiem spisany został między 1391 a 1404 r. 
Trudno natomiast powiedzieć cokolwiek więcej na temat jego proweniencji, 
poza lakonicznym stwierdzeniem, że powstał na ziemiach polskich. Następne w 
kolejności są rękopisy Biblioteki Gdańskiej PAN Ms Mar F 249 (przepisany w 
1400 roku, najprawdopodobniej w Gdańsku) i fragmentaryczny Ms Mar F 253 
(1421; Chełmno na Pomorzu). Dalej wymienić należy kodeks BN 3004 z 
pierwszej ćwierci XV wieku rodem z Weesp w Holandii (do Polski trafił w 
XVIII w.), a na końcu przekaz wykorzystany w kompilacji w rękopisie BN 8052. 
Powstanie Kompilacji antwerpskiej można zadatować na drugą ćwierć XIV 
wieku. Wskazuje na to moment zamknięcia narracji. Pobieżny ogląd 
wskazywałby na Burgundięjako miejsce powstania, ale twierdzenie to traktować 
należy z wielką ostrożnością. Kronika ta pod koniec XIV stulecia dotarła do 
Gdańska, prawdopodobnie z Niderłandów. Zbieżność uwagi dopisanej przed 
incipitami odpisów z Weesp i z Gdańska (Cronica Martiniana pulchris 
addicionibus ornata) wydaje się nieprzypadkowa. 
Datacja rękopisów Akc 179/51 i Ms Mar F 249 określa zarazem terminus 
post quem non pojawienia się Kompilacji antwerpski.ej nad Wisłą. Chociaż oba 
te rękopisy są bardzo bliskie pod względem treści, to jednak różnice w układzie 
dają dużo do myślenia. Wskazuje to albo, że w obiegu było sporo kopii, a proces 
transmisji postępował wartko, albo że utwór ten dotarł na ziemie polskie co 
najmniej dwoma kanałami. Co do dziejów recepcji tekstu, można tylko 
zaryzykować twierdzenie, iż w drugiej ćwierci XV wieku trudno już było o 
niezdefektowaną kopię. Wskazuje na to fakt, że oba wcześniejsze odpisy są 
kompletne, podczas gdy dwa późniejsze sąjuż fragmentaryczne. 


16. Biblioteka Narodowa, rps BOZ Cim 9 


Oprócz kodeksów wilanowskiego i 3004 w Bibliotece Narodowej 
przechowywany jest jeszcze jeden średniowieczny odpis Kroniki. Marcina ....: 
pochodzi on ze zbiorów Biblioteki Ordynacji Zamojskiej; nosi sygnaturę Cim. 9. 
Jest to kodeks pergaminowy złożony z 65 kart o wymiarach 27 x 19,5 cm, 
zszytych w siedmiu składkach s9 . 
Rękopis ten oprawny jest w półskórek o tekturowych okładkach oklejonych 
zielonym papierem. Wyklejki przednia (k. I) i tylna (k. IV) są wykonane z 


59 Składki: I 6 +S (k. 11-10), II_VI s +s (k. 1I-60), V1I 3 +3 (k. 61-ill).
		

/Licencje_043_04_093_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


87 


papieru, karty ochronne (k. II i III) z pergaminu, lecz innego niż reszta książki. 
Tom ma jeden system foliacji (nowożytny): I-II, 1-65, III-IV. Oprawa została 
wykonana w XIX wieku. 
Kodeks jest spisany jedną ręką. Pismo i zdobnictwo wskazują na 
pochodzenie z początków XIV wieku. Na karcie ochronnej lIr, XVII-wieczną (?) 
ręką, wpisane zostały uwagi w języku włoskim, dotyczące Kroniki Marcina 
Polaka, jej innych rękopisów i papieżycy Joanny. Przekaz omawianej kroniki, 
spisany w jednym ciągu, należy do redakcji C; oto zawartość kodeksu: 


k. Ir-65 v Martinus Polonus, Chronicon... 
k. Ir_IOv część I 
Qvoniam scire tempora summorum pontificum Romanorum ac imperatorum 
nec non et aliorum patrum et ipsorum contemporaneorum> 
 ...  
 ... 	
			

/Licencje_043_04_094_0001.djvu

			88 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


17. Biblioteka ZN im. Ossolińskich, rps 9501 


W Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu również 
znajduje się przekaz Kroniki Marcina Polaka, nosi on sygnaturę 9501. Jest to 
kodeks pergaminowy o wymiarach 18 x 13,5 cm. Składa się ze 134 kart w 
dwunastu składkach 61 . Obecna oprawa została sporządzona w latach 
pięćdziesiątych bieżącego stulecia. 
Kodeks ten prawdopodobnie został spisany we Włoszech, przez Polaka, 
zapewne studenta. Na taką genezę rękopisu wskazują notatki (o treści kulinarnej) 
na kartach I-II spisane po włosku, lecz tak nieudolnym językiem, pełnym 
polonizmów, że wyglądają na wprawki językowe Polaka, przebywającego w 
Italii 62 . Zawartość rękopisu przedstawia się następująco: 


1. k. IQIv notatki po włosku i łacinie 
2. k. 1 r-131 v Martinus Polonus, Chronicon... 
k. Jr-22 v część I 
Quoniam scire tempora summorum pontificum Romanorum ac imperatorum 
nec non et aliorum patrum ipsorum contemporaneorum> ...  ... 	
			

/Licencje_043_04_095_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


89 


przepisany został w sposób mechaniczny z egzemplarza tabelarycznego lub 
skopiowany z wcześniejszego kopii w ten sposób powstałej. Biogramy cesarzy i 
papieży przeplatają się nawzajem i przerywają w zupełnie niewł3Ściwych 
miejscach, co nieświadomemu rzeczy czytelnikowi musiało całkowicie 
uniemożliwiać zrozumienie narracji. 
Pismo i fonna tego rękopisu sugerują, że datować należy go na połowę XIV 
wieku 63 . 
Rękopis 9501 trafił do Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich 
wraz ze zbiorami Aleksandra Czołowskiego. Kiedy i w jakich okolicznościach 
przybył do Polski, nie udało się dociec, lecz teza, iż było to jeszcze w 
średniowieczu, wydaje się umotywowana, dlatego też przekaz ten będzie brany 
pod uwagę w trakcie analizy dróg rozchodzenia się rękopisów; porównanie jego 
treści z pozostałymi, niewątpliwie polskimi rękopisami ostatecznie rozwieje 
wątpliwości co do jego pokrewieństa z innymi. 


18. Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, rps I F 218 


Rękopis I F 218 Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu to kodeks 
papierowy o wymiarach 29,5 x 21 cm, liczy 152 karty64. Jego zawartość 
przedstawia się następująco: 


l. k. l r-124 r Hugo de Argentina, Compendium theologicae veritatis 
2. k. 124[ De gaudiis cae/i 
3. k. 126q29[ Auctoritates patrum 
4. k. 130 r -148 r Martinus Polonus, Chronicon... 
k. 130 r -136 v część I 
Quoniam scire tempora summorum Romanorum necnon a/iorum principum 
contemporaneorum> ... < ostenso quod sunt cardinales et etiam qui episcopi 
presbiteri dyaconi. 
k. 136 v -148 r część II i III 
Anno XLII Octouiani [sic!] Augusti natus Ihesus Christus Marie filius in Be- 


63 Wskazują na to porównania z albumami rcrkopisów datowanych. Por. Katalog der 
datierlen Handschriften in lateinischer Schrift in Osterreich. Bd. V. Fr. Untcrkirchcr. Die 
datierlen Handschriften in Wien ausserhalb der Nationalbibliothek bis zum Jahre 1600, Wicn 
1981, Abb. 25. ' 
64 Por. opis K. Kl. Jażdżcwskicgo [w:] Catalogus manu scriptorum codicum.... s. 282-283.
		

/Licencje_043_04_096_0001.djvu

			90 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


thlehem Iude> ...  ... 	
			

/Licencje_043_04_097_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


91 


kontrybucji nałożonej na klasztor. Po raz ostatni Grzegorz Pistoris notowany jest 
w źródłach w roku 1484 jako prepozyt szpitala św. Ducha w Żaganiu 68 . Kodeks 
ten o wymiarach 31 x 21,5 cm., jest papierowy i składa się z 325 kart w 
dwudziestu ośmiu składkach 69 . Jego treść dotyczy zagadnień prawnych; 
obecność w nim Kroniki Marcina, jak należy sądzić - nieprzypadkowa 
świadczy o faktycznej przydatności tego dzieła dla prawników, zgodnie z 
życzeniami autora, wyrażonymi w przedmowie. 
Oto zawartość kodeksu: 


l. k. 3 r -68 r Casus summarii V librorum Decretalium 
2. k. 68 r -lll r Casus summarii libr; Sexti et Clementinarum 
3. k. 111 v_117 v Jana Andrzejowego traktat o obliczaniu stopnia pokrewieństwa i 
powinowactwa 
4. k. 120Q89 r Decretum abreviatum 
5. k. 190 r -191 v uwagi o obliczaniu stopnia pokrewieństwa i powinowactwa 
6. k. I 92 r -236 v Statuta Nicolai episcopi Cracoviensis 
7. k. 237 v -248 v Statuta Wenceslai episcopi Wratislaviensis 
8. k. 248 v -25P Regula sacerdotum secularium 
9. k. 251 v -270 r Diccionarius iuris brevis iuxta alphabetum 
lO. k. 270 v -273 v Decretum subtile abreviatum 
II. k. 275 r -279 r Quociens solvendum matrimonium. Item de matrimonio 
12. k. 282 r -314 v Martinus Polonus, Chronicon... 
k. 282 r część I 
[Q]voniam scire tempora sanctorum atque summorum pontificum ac im- 
peratorum nec non et aliorum patrum eis contemporaneorum> ...  ...  ... 	
			

/Licencje_043_04_098_0001.djvu

			92 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


k. 3W-313 v część III 
[P]ost nativitatem Domini nostri Ihesu Christi Octauianus Augustus 
imperauit annis XlII/> ...  ... 	
			

/Licencje_043_04_099_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


93 


Marcina doprowadzone są do 1388 roku. Proweniencję wrocławską poświadcza 
notatka wpisana średniowieczną ręką u góry przedniej karty ochronnej: "Liber 
monasterij Beate Marie Virginis in arena Wratislaviensis". Do wrocławskiej 
Biblioteki Uniwersyteckiej trafił wraz ze zbiorami biblioteki tego klasztoru po 
kasacie w początkach XIX wieku. 
Zawartość tego rękopisu przedstawia się następująco: 


l. k. I r_38 r Martirologium B VM in Arena Wratislaviae 
De arte inveniendi qualiter pronuncianda sit littera, qualibus die secundum 
numerum superpositum singulis litteris in Martirologio et ubi singulis amlis 
littera mutatur. Sciendum est quod quelibet littera alphabeti que in hoc 
Martirologio in superiori linea usque ad T litteram> ...  ...  ...  ...  ...  ... 	
			

/Licencje_043_04_100_0001.djvu

			94 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


3. k. 97Q06 v kontynuacja Kroniki Marcina (1320-1364) 
Anno Domini M CCCXX predicto feria VI in ieiunijs IIII temporum 
aduentus Domini fecit ordinacionem VII cardinalium> ...  ...  ...  ... < Wenczeslaus 
dux Slezie et dominus Legnicensis XXUS episcopus assumptus est de ecclesia 
Lubucensi vbi erat episcopus. 
Wyd. MPH VI, wyd. Wojciech Kętrzyński, s. 566-571. 


Przekaz Kroniki Marcina należy do redakcji C; według klasyfikacji A.-D. 
von den Brincken należy on do klasy IIIb, tj. rozplanowanej w ten sposób, by na 
kartach verso znalazły się panowania cesarzy, na kartach recto zaś pontyfikaty. 
Spisany jest jedną ręką, na marginesach znajduje się sporo interesujących uwag. 
Ciekawa jest w tym kodeksie także kwestia kontynuacji. Pierwszą z nich 
spotykać można także w kodeksie BCz 1583, spisana jest tą samą ręką co 
Kronika Marcina. Druga i trzecia, spisane innymi rękami, to zapewne wyjątki z 
bliżej niezidentyfikowanych kronik uniwersalnych. Nie występują w pozostałych 
polskich przekazach Kroniki Marcina. 


21. Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, rps IV F 191 


Kodeks IV F 191 trafił do wrocławskiej Biblioteki Uniwersyteckiej w 
początkach XIX wieku wraz z 132 innymi średniowiecznymi rękopisami z
		

/Licencje_043_04_101_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


95 


klasztoru w Henrykowie 72 Zawartość jego przedstawia się następująco: 


l. k. lV-39 v Legenda maior S. Hedvigis 
Splendoris eterni genitor lumenque indeficiens Dominus Deus omnipotens> 
...  ...  ...  ...  ...  ... 	
			

/Licencje_043_04_102_0001.djvu

			96 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


4. k. 83 r -141 v Jacobus de Vitriaco, Historia Hierosolimitana 
Hoc exemplar epistole quarto anno ante gloriosum Ierhosolimitani iter a 
Constantinopolitano inperatore omnibus occidentalibus ecclesiis dirrectum 
est> ...  ...  ... 
 ...  ... 
 ... 	
			

/Licencje_043_04_103_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


97 


Rękopis składa się ze 165 kart pergaminowych w osiemnastu składkach 73. 
Blok książki mierzy 29,5 x 22,5 cm. Kodeks, jak dowodzi tego struktura 
poszytów, składa się z dwóch części, kończących się nieregularnymi składkami - 
pierwotnie stanowiły one zapewne odrębne całoścF4. Kiedy nastąpiło ich 
połączenie, trudno stwierdzić, zapewne jednak dużo wcześniej niż w XVI wieku, 
kiedy otrzymały wspólną, twardą oprawę7S. Dzisiejsza oprawa wykonana została 
w XIX wieku, w jej trakcie wykorzystane zostały zachowane fragmenty oprawy 
renesansowej. 
Co do datacji, można stwierdzić, że główny zrąb rękopisu spisany został 
jedną ręką, która w Roczniku cystersów henrykowskich doprowadza narrację do 
roku 1317. Dalsza część tego rocznika spisana jest tą samą, zdaje się, ręką, ale 
mniej starannie, a ostatnie odnotowane wydarzenia miały miejsce około 1326 r. 
Kontynuacja katalogu cesarzy Kroniki Marcina natomiast zamyka się około roku 
1324 76 . Tak więc spisanie całości kodeksu zadatować należy na połowę lat 
dwudziestych XIV wieku. Stwierdzenie to poparte jest przez fakty ustalone przez 
badaczy zajmujących się zawartymi w tym kodeksie rocznikami henrykowskim i 
cystersów henrykowskich. Według ich opinii kodeks IV F 191 jest naj starszy 
spośród trzech znanych przekazów tych roczników 77 . Dwa późniejsze, które 
pochodzą od omawianego rękopisu, datowane są na lata czterdzieste XIV w. 78 
Historycy nie zdołali dotychczas uzgodnić poglądów co do miejsca spisania 
omawianego rękopisu. C. H. Rother 79 wypowiadał się za skryptorium 


73 Struktura składck jcst następująca: 1- VIS+S (k. 1-60), vrr 4 +S (k. 61-69). VIIIS+S (k. 70- 
79), IX 2 +1 (k. 80-82). X_XVII HS (k. 83-162), XVIII2+1 (k. 163-165). 
74 Czcr ść picrwsza - składki I-IX, czcrść druga - składki X-XVIII. 
7S Nic ma wątpliwości. że przez dłuższy czas kodeks ten nic miał twardej oprawy. 
Dowodzi tcgo wygląd karty l r , którajcst pożółkła i zszarzała, gdyż służyła za okładkcr rcrkopisu. 
Problcmatycznc jcst natomiast odrcrbnc funkcjonowanic obu czcrści rcrkopisu. bowicm karta 83 r , 
rozpoczynająca drugą czcrść, nic nosi śladów oddziaływania kw-zu i światła. Za wczesnym 
połączenicm obu czcrści przcmawia takżc usunicrcic kart niczapisanych, w XV wicku matcriał 
pisarski nic był już aż tak cenny. 
76 Trudno sicr zgodzić z opinią G. A. Stcnzla (Scriptores rerum Silesiacarum. t. I. s. 33) 
oraz A. Scmkowicza (wstęp do Żywatu św. Jadwigi, MPH t. IV, s. 505), żc kodcks ten został 
spisany w XV wicku. Na nicprawidłowość takicgo datowania wskazywał już W. Korta 
(Średniowieczna annalistyka.... s. 237. przyp. I), ponadto za XIV-wicczną datacją wypowicdzicli 
sicr A. Biclowski (wstęp do cdycji Rocznika cystersów henrylwwskich, MPH t. III. s. 699) i H. 
Zcissbcrg (Dziejopisarstwo polskie..., s. 156. przyp. 4). 
77 Pozostałc dwa to BUWr IV Q 92 i Bcrlin, Ms Gcrm. Q 765. 
78 POT. W. KOlta, Śrę{lniowieczna annalistyka śląska, s. 238. 
79 C. H. Rothcr, Aus Schreibstube und Bucherei..., s. 61,
		

/Licencje_043_04_104_0001.djvu

			98 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


henrykowskim, L. Wetesk0 80 sądzi, że kodeks ów pochodzi ze skryptorium 
lubiąskiego. Opinii tej nie podzielał K. KI. Jażdżewski, który nie wymienia tego 
kodeksu w swej monografii opactwa lubiąskieg0 81 , a fakt, że go znał, nie ulega 
wątpliwości. Pismo tego kodeksu rzeczywiście jest podobne do ręki rękopisu 
IV F 190, który również zawiera Legendę śląską. Lubiąż był jednak macierzą 
Henrykowa, a między obu tymi domami zachodziły tak ścisłe związki, że fakt 
podobieństwa pisma i zdobnictwa nie jest jeszcze argumentem wystarczającym. 
Może oznaczać jedynie, choć nie musi, że skryba kodeksu IV F 191 pobierał 
nauki w Lubiążu. Stąd przy braku innych pozytywnych argumentów, do czasu 
kiedy skryptorium henrykowskie zostanie zbadane w taki sposób, jak uczynił to 
K. KI. Jażdżewski z lubiąskim, należy przychylić się do opinii Rothera, że 
kodeks ten wyszedł ze skryptorium henrykowskiego. 
Przynależność do księgozbioru henrykowskiego poświadczona jest przez 
noty proweniencyjne na przedniej wyklejce i karcie I r, pochodzące z czasów 
przejmowania przez państwo pruskie księgozbiorów sekularyzowanych 
klasztorów śląskich, czyli tzw. akcji Biischinga oraz przez zawartość rękopisu, 
mocno związaną z wymienionym klasztorem. 
Przekaz Kroniki Marcina jest trudny do określenia w ramach kryteriów 
wypracowanych przez Weilanda. Najbliższy jest redakcjom A i A *, choć 
odbiega od nich w wielu punktach. 


22. Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, rps R 445 


Kodeks R 445 zachował oprawę z epoki. Ma regularną budowę i składa się z 
248 kart papierowych o wymiarach 21,5 x 15,5 cm, zgrupowanych w dwudziestu 
jeden składkach 82 . 


Oto jego zawartość: 
I. k. P-120 v Martinus Polonus, ChronicolI... 
k. Ir-18 r część I 


80 Rękopisy iluminowane, s. 134. 
81 K. KI. Jażdżcwski, Lubiąż. Losy i kultura umysłowa śląskiego opactwa cysterskiego 
(J /63-/642). 
82 Składki: I_XVII 6 +6 (k. 1-204), XVIII 5 +5 (k. 205-214), XIX_XX 6 + 6 (k. 215-238), 
XXI 5 + 5 (k. 239-248). Składka XVIII picrwotnie była równicż sckstcrnioncm, ale środkowc 
bifolium zostało wydaItc. Ponieważ cała ta składka jcst niczapisana można przyjąć, żc usunięcic 
tcgo bifolium nic wpłynęło na zawaJ10ść rękopisu.
		

/Licencje_043_04_105_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


99 


Qvoniam scire tempora summorum pontificum ac imperatorum necnon et 
aliorum patrum ipsorum contemporaneorum> ...  ...  ... 
 o..  
...  
	
			

/Licencje_043_04_106_0001.djvu

			100 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


4. k. 232 r -233 r Peregrinaciones in Terram Sanctam 
[H]ee sunt peregrinaciones in Terram Sanctam scilicet Nazareth vbi angelus 
nunciauit Christum Marie>...  ... 	
			

/Licencje_043_04_107_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


101 


Zawartość tego rękopisu przedstawia się następując0 87 : 


l. k. l v średniowieczny spis treści wraz z notką własnościową 
Hoc volumen comparauit Magister Nicolaus Tempelfelt de Brega Sacre 
theologie professor Cantor ecclesie Wratislaviensis In quo continet materie 
infrasignate et primo Discriptio vrbis Romane ex Cronica Martiniana... 
2. k. 13 r -27 r Martinus Polonus, Chronicon... (część I bez zakończenia) 
Quoniam scire tempora summorum pontificum Romanorum ac imperatorum 
necnon et aliorum patrum ipsorum contemporaneorum> ...  ".  ... 	
			

/Licencje_043_04_108_0001.djvu

			102 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


9. k. I45 r -146 v Nagrobki książąt śląskich 
10. k. 149 r -242 r Ludolfz Żagania, Tractatus de longeuo scismate 
ll. k. 243 r -263 v Cronica Boemorum 
12. k. 268 r -336 r Eneasz Sylwiusz Piccolomini, Historia Bohemica 
13. k. 337 r -338 v Eneasz Sylwiusz Piccolomini do Johannesa Inderbachio 
14. k. 340 r -352 r Eneasz Sylwiusz Piccolomini do Johannes de Aich 
15. k. 355 r -377 v Civitas iusticie 
16. k. 378 r -381 v kazania: De Abgaro rege, Institucio letanie, De quodam 
lusorem, De apostolis, Historia de sancto Jodoco. 


W latach sześćdziesiątych XV wieku rękopis ten należał do Mikołaja 
Tempelfelda z Brzegu, po śmierci którego przeszedł na własność biblioteki ka- 
tedry wrocławskięj. Fragmenty przekazu Kroniki Marcina należą do redakcji C. 


Kodeksy zaginione 


Posiadamy także wiadomości o rękopisach, które zaginęły w czasach 
nowożytnych. Są to kodeksy R 296 z wrocławskich zbiorów redigeriańskich, 
Msc. Q. 6. z biblioteki książąt von Pless w Książu, trzeci z kodeksów Kroniki 
Marcina Polaka przechowywanych w Bibliotece Załuskich, kodeks BUW 6.3.2. 
oraz rękopis 1560 Biblioteki Uniwersyteckiej w Królewcu. Ponadto G. Dobner 
przekazał wiadomość o wykorzystaniu przez siebie kodeksu Kroniki 
wielkopolskiej, w którym zawarta była także Kronika Marcina Polaka. 
Oto infonnacje o tych rękopisach, którymi dysponujemy: 


I. Wrocław, Biblioteka Miejska, Redigeriana 296 


Rękopiśmienny katalog zbiorów Redigera spisany przez Moritza Adolfa 
Guttmanna w latach czterdziestych ubiegłego stulecia zawiera następującą 
pozycJę: 


R. 296, Kp 64, Nr 53, 19 .a. Martinus Strempus vulgo Polonus Chronicon 
res gestas Imperatorum et Pontificum comprehendens a Chr. nato ad ann. 
1277, cui ab alia manu succincta historia sequentis temporis usque ad 
annum 1447 addita est, Historia de Johanna Papissa hic legitur. Membr.
		

/Licencje_043_04_109_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


103 


paulo post ann um 1447 exarat.; .b. Fragmentum Chronici Episcoporum 
Traiectensium et Comitum Hol/andie auctore Joh. Gerbrando de Leydis. 
Membr., circa annum 1486 script. 88 


Rękopis ten figuruje jeszcze w Das preussischen Handschriften- 
Verzeichnissen 89 z 1858 roku. Nie sposób stwierdzić jednak czy zaginął jeszcze 
przed II wojną światową, czy w jej trakcie, bowiem katalog biblioteki miejskiej 
we Wrocławiu 9o nigdy nie był dokończony i wnioskowanie na jego podstawie o 
nieobecności rękopisu we Wrocławiu w roku 1914, kiedy opisane zostały 
sąsiadujące sygnatury, nie jest uprawnione 91 . 


2. Książ, Biblioteka książąt von Pless, Msc. Q. 6. 


Wiadomości o odpisie Kroniki Marcina przechowywanym na zamku w 
Książu (Furstenstein) w bibliotece książąt von Pless zawdzięczamy wydawcom 
Kroniki polsko-śląskiej. Ludwik Ćwikliński opisuje ów rękopis następująco: 


Stenzel jednakowoż dowiedział się po sporządzeniu wydania [Kroniki 
polsko-śląskiej] w 1 tomie Scriptores rerum Silesiacarum o innym rękopisie 
śląskim i wypisał z niego odmianki na załomku swego egzemplarza kroniki 
[...] Arndt [...] opisuje go w swym wydaniu MGH SS XIX 554 nast. 
Kodeks Juerstensteinski jest to kodeks papierowy we większej oktawce, a 
napisany został we wieku XIV; pomiędzy rękopisami zamku Fuerstenstein 
nosi sygnaturę Msc. Q. 6. Oprócz rozmaitych traktatów teologicznych 
mieści także Kronikę Marcina Polaka. Od k 130' do 145 mieści się nasza 
kronika [polsko-śląska]. 92 


88 Katalog der Handschriften der Rehdigerana. Erste Abteilung bis No. 502 von Moritz 
AdolfGuttmann 184... [rps dostcqmy w Oddzialc R«kopisów BUWr]. 
89 ,,Archiv..." 11:1558, s. 710. 
90 Katalog dawnej Biblioteki Miejskiej we Wroclawiu, t. I, rps BUWr Akc. 1967 KN 7 [I]. 
91 A.-D. von dcn Brincken wymienia w swym rcjcstrzc r«kopisów Marcina 
pi«tnastowicczny cgzcmplarz zachowany w zbiorach Muscum Mccrmanno-Wcstrccnianum w 
Hadzc (Ms. 10. B. 30), w którym jako pisma towarzyszącc wymicnia Johanncsa dc Bcka oraz De 
pontificis Traiectensis. Lcktura opisu tcgo kodcksu zawartcgo w p, J. H. Vcrmccren, A. F. 
Dckkcr, Inventaris van de Handschriften van het Museum Meermanno-Westereenianum, 
rozwicwa jcdnak wszclkic nadzicjc zidcntyfikowania go z R 296. 
92 Kronika polska, 
pracował Ludwik Ćwikliński, MPH III, s. 579.
		

/Licencje_043_04_110_0001.djvu

			104 


RĘK0PISY KRONIKI MARCINA 


Das preussischen Handschriften-Verzeichnissen 93 dostarcza nam nawet SpiS 
treści omawianego kodeksu: 


...f 1-26 Vita Alexandri Magni,f 27-42 Historia Appolloni De Tyro, f 42- 
130 Martini Poloni chronieon, f 130-145 Ioannis chronica Polonorum, f 
145-157 De 7 sacramentis tractatus. Dann auf 5 seiten Registrum cronice 
pontificale und registrum imperiale. 


j 


Kodeks ten zaginął w czasie II wojny światowej i od tej pory nic o nim nie 
wiadomo, być może uległ zniszczeniu 94 . 


3. Warszawa, Biblioteka Załuskich 


W zbiorach Biblioteki Załuskich znajdowały się trzy średniowieczne odpisy 
Kroniki Marcina. Wiadomości o nich przekazuje Janocki w Specimen 
catalogi...95 oraz w Janocianach 96 . Dwa spośród nich się zachowały97 i są 
opisane wyżej. Trzeci, najprawdopodobniej uległ zagładzie wraz z innymi 
rękopisami Biblioteki Narodowej w 1944 roku. 


4. Warszawa, Biblioteka Uniwersytecka, rps 6.3.2. 


Wśród średniowiecznych rękopisów przechowywanych do czasów II wojny 
światowej w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie znajdował się również 
egzemplarz Kroniki Marcina. Nosił on sygnaturę 6.3.2., jego zawartość opisana 
została w sposób następujący: 


Martini Poloni Cronica. Codex papyraceus scriptus, ut videtur saec. XIV. 


93 ..M chiv ..." 11:1558. s. 710. 
94 Wiadomość podana przcz J. Dąbrowskicgo (Dawne dziejopisarstwo polskie. s. 123). żc 
kodeks ten przechowywany jcst w BUWr pod sygnaturą R 839, jcst nicstety błędna. 
Wymieniony przcz przez Dąbrowskicgo rękopis to XVIII-wicczny odpis Kroniki polsko-śląskiej 
z tzw. rękopisu wrocławskicgo tejżc kroniki. pochodząccgo z kościoła św. Jadwigi w Brzcgu, 
dziś przcchowywancgo w BUWr, sygn. R 204. 
9S Specimen catalogi.... s. 1-2. 
96 Janociana.... s. 171. 
97 BCz 1309 oraz BN 3004.
		

/Licencje_043_04_111_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


105 


Inc.: Cr[onicaJ M[artinij. Quoniam scire tempora summorum pontificum)) 
deducta per continuatores ad a. 1328. Ultima verba: Elegitane vocari 
benedictus Deo gratias. Sequitur index rerum. W XlV. 98 


Rękopis ten spalił się w 1944 roku. 


5. Królewiec, Biblioteka Uniwersytecka, rps 1560 


Wiadomość o tym rękopisie podaje L Ćwikliński w wstępie do wydania 
Kroniki polsko-śląskiej99. Informacje jego opierają się na autopsji. 
Opublikowany został także opis rzeczonego manuskryptu pióra St. Smolki lOo . 
Kodeks ten liczył 382 strony. Kronika Marcina Polaka zajmowała pierwsze 170 
kart i występowała w towarzystwie Kroniki polsko-śląskiej, przy czym oba 
utwory spisała jedna i ta sama ręka. Ćwikliński podaje, że Kronika Marcina 
posiadała uzupełnienie od Honoriusza IV po Eugeniusza IV, zajmujące kartę 
171, oraz od czasów po Fryderyku II do Wacława na k. 173. Według 
Ćwiklińskiego kodeks ten sporządzony został na Śląsku. 


6. Rękopis tzw. hodiejowski 


Wiadomość o istnieniu tego rękopisu zawdzięczamy XVIII-wiecznemu 
erudycie czeskiemu Gelazemu Dobnerowi. Na marginesie swych rozważań nad 
dziejami czeskimi wspomina on o rękopisie zawierającym Krv/
ikę wielkopolską 
i Kronikę Marcina. Rękopis ten Dobner oglądał wśród manuskryptów Jana 
Hodiej owskiego 10 l. Opisując ten rękopis Dobner zauważył, iż nie zawiera on 
legendy o papieżycy Joannie, zanotował też komentarz na marginesie, napisany 
XVI-wieczną ręką, między papieżami Leonem a Benedyktem: "Monachus hic 
scriba fuit, turpitudinem suorum Paparum suppresit, omisit Joannam Papissam, 
quam habent alia Martiniana Chronica". 


98 H. Kozerska, Straty w zbiorze rękopisów..., s. 33. 
99 MPH, t. m, s. 581. 
100 Ober eine bisher unbenutzte Koenigsberger Handschrift des Chronicon Polono- 
Silesiacum, ZfGS 12:1874, s. 454-463. 
101 J. F. G. Dobncr, Wenceslai Hagek a Liboczan Annales Bohemorum, pars I, s. 7-9 i pars 
II, s. 6-12.
		

/Licencje_043_04_112_0001.djvu

			106 


RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


Wnioski 


W powyższym rozdziale dokonany został przegląd wszystkich zachowanych 
rękopisów, odszukanych w trakcie kwerendy źródłowej, uzupełniony o 
zestawienie informacji o manuskryptach, co do których zachowały się 
wiadomości, że funkcjonowały na ziemiach polskich, obecnie zaś są zaginione. 
Z przeglądu tego wynika kilka istotnych spostrzeżeń. Przede wszystkim okazało 
się, że pośród rękopisów określanych przez historyków jako odpisy Kronild 
Marcina Polaka znajdują się cztery przekazy kroniki uniwersalnej będącej 
późniejszą (XIV -wieczną) kompilacją, powstałą na bazie Chronicon pontificum 
et imperatorum Marcina i Speculum historiale Wincentego z Beauvais. Rękopisy 
te (BJ Akc. 179/51, BOd. PAN Ms Mar F 249 i Ms Mar F 253, BN 3004), jako 
przekazy innego utworu tym samym muszą więc być wyeliminowane z dalszej 
procedury badawczej. Sprawa ma się podobnie w przypadku kodeksu BN 8052; 
również nie zawiera on odpisu omawianej kroniki. Jest to dużo szersza 
kompilacja, składająca się z wielu warstw i przejątków z różnych utworów, a 
także wstawek oryginalnych, wymagająca odrębnego potraktowania. 
Pozostałe po tych wstępnych zabiegach rozpoznawczych osiemnaście 
kodeksów zawiera właściwą Kronikę Marcina Polaka. Badania proweniencyjne 
wykazują jednak, że cztery spośród nich trafiło na tereny Polski stosunkowo 
późno, bo w XVIII-XIX wieku, w związku z czym trudno brać je pod uwagę 
przy badaniach nad ruchem umysłowym w Polsce średniowiecznej. Zostały więc 
one również wyeliminowane z dalszego postępowania badawczego. Problem 
stanowi także przekaz w kodeksie BK PAN 131. Jest to zaledwie 
kilkustronicowy fragment, zbyt krótki, by dawał jakiekolwiek wyobrażenie o 
całości, a na dodatek nie ma żadnych wskazówek co do jego proweniencji. 
Kłopotów przysparza także kodeks BK PAN 130. O ile dosyć pewna jest jego 
obca proweniencja, to przy pomocy zabiegów należących do krytyki zewnętrznej 
nie udało się ustalić kiedy dotarł na ziemie polskie. Ponieważ jednak nie istnieją 
najmniejsze nawet przesłanki przemawiające za jego późnym pojawieniem się w 
Polsce, w dalszym postępowaniu zostanie on warunkowo potraktowany jako 
"polski" w nadziei, że analiza treści pozwoli ostatecznie rozstrzygnąć tę kwestię. 
Po wyeliminowaniu zatem rękopisów nie spełniających warunków spisania 
lub funkcjonowania na ziemiach polskich przed 1500 rokiem pozostaje 
czternaście przekazów, które dają się podzielić na następujące grupy: 
- redakcja A * (IV F 191), 
- redakcja C z zarzuconym układem tabelarycznym (BCz 1575, BCz 1583,
		

/Licencje_043_04_113_0001.djvu

			RĘKOPISY KRONIKI MARCINA 


107 


BJ 104, AKK 219, BK PAN 130, BK PAN 131, 08S. 9501, BUWr I F 
218, BUWr II F 64, BUWr IV F 175, BUWr R 445, BMarc. X.188), 
- redakcja C z zachowanym układem tabelarycznym (BJ 304). 
Z przedstawionego układu wynika, że próba budowania jednego stemma 
codicum dla odpisów Kronild. Marcina Polaka nie ma sensu. Spróbujmy się więc 
odwołać do analizy poszczególnych tradycji. Zagadnieniom tym będzie 
poświęcony kolejny rozdział.
		

/Licencje_043_04_115_0001.djvu

			IV. DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


W wyniku zabiegów badawczych opisanych w popIZednim rozdziale 
wyodrębniona i wyeliminowana została grupa czterech rękopisów, które okazały 
się pIZekazami kroniki uniwersalnej rÓŻnej od dzieła Marcina Polaka. Następnie 
odseparowane zostały rękopisy, co do których nie ma wątpliwości, iż ani nie 
powstały, ani też nie funkcjonowały na ziemiach polskich pIZed rokiem 1500. 
Pozostałe pIZekazy właściwej Kroniki Marcina, rozpoznane i zakwalifikowane 
jako mieszczące się w ramach zakreślonych pIZez temat, dzielą się na trzy grupy: 
l) redakcja A., 2) redakcja C bez zachowania układu tabelarycznego oraz 3) 
redakcja C z zachowaniem układu tabelarycznego. Pierwsze dwie grupy liczą 
zaledwie po jednym rękopisie. 
W niniejszym rozdziale postaramy się odszukać wewnętIZne związki mię- 
dzy poszczególnymi rękopisami (na ile jest to możliwe) celem ustalenia chrono- 
logii oraz dróg rozchodzenia się rękopisów, a także filiacji krążących tekstów. 


Redakcja A * 


W trakcie swej kwerendy nad rękopisami Kroniki Marcina Polaka A.-D. 
von den Brincken zakwalifikowała pIZekaz zawarty w kodeksie IV F 191 do 
kategorii A. oraz klasy VJl. Niemniej szczegółowe zapoznanie się z jego treścią 
nasuwa szereg poważnych wątpliwości. Zanim jednak pIZejdziemy do tych 
problemów pIZypomnieć należy kilka faktów na temat pierwotnej wersji 
Chronicon pontificum et imperatorum. 


l A.-D. von den Brincken, Studien zur UberlieJerong der Chronik Marlins von Troppau, 
Tcill, DAEM 41:1985" s. 576.
		

/Licencje_043_04_116_0001.djvu

			HO 


DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


Odkrycie i wydanie redakcji A oraz A * stanowi zasługę Ludwiga Weilanda. 
Edycję pierwszej z nich oparł on na egzemplarzu praskim (G IV/2), drugiej zaś 
na wydaniu kolońskim Kroniki Marcina (1616). Jego trój stopniowa 
rekonstrukcja powstawania dzieła (redakcje A, B i C) do dziś ostała się w nauce, 
aczkolwiek sam autor nie wyzbył się do końca wątpliwości, czy redakcja A była 
na pewno pierwotna 2 . 
Wydanie kolońskie (A *) jest bardzo zbliżone zawartością do redakcji A. 
W przedmowie, podobnie jak A, zapowiada doprowadzenie narracji do papieża 
Klemensa IV (1265-1268). Dzieje Czterech Królestw Powszechnych nie 
występują jeszcze w obu tekstach w ogóle; katalog papieży i cesarzy 
poprzedzony jest więc jedynie przedmową, wyliczenieniem kardynałów i 
zestawieniem źródeł. Dosyć zastanawiające są zakończenia katalogów papieży i 
cesarzy. W A * część papieska kończy się na roku 1268, infonnując o śmierci 
papieża Klemensa IV oraz o ścięciu Konradyna, podczas gdy w A dodano 
jeszcze zdanie o kanonizacji księżnej Jadwigi śl¥kiej. W obu brak zwyczajowo 
umieszczanej przy każdym pontyfikacie infonnacji o długości interregnum (w 
kodeksie praskim zostawione jest miejsce na uzupełnienie!). Na tej podstawie 
Weiland wnioskował, iż obie wersje ukończone zostały przed wyborem 
Grzegorza X (1271). Sytuacja powtarza się przy końcu katalogu cesarzy, kiedy 
znowu tekst A * jest nieco krótszy od A. 
Popatrzmy teraz, jak do wyżej nakreślonego obrazu pasuje rękopis 
IV F 191. Część wstępna nie nastręcza problemów, natomiast już pobieżny 
przegląd wykazuje, że księga druga kończy się zgodnie z A *, trzecia zaś tak jak 
A. W takiej sytuacji rodzi się pytanie, czy zakwalifikowanie kodeksu 
hemykowskiego jako A * jest na pewno prawidłowe. Wątpliwości te 
rozstrzygnąć może jedynie szczegółowa konfrontacja tekstów rękopisów 
IV F 191 z G IV 12 (A) kapituły praskiej oraz z wydaniem kolońskim (A *). 
Porównanie tekstów Kroniki Marcina w rękopisach IV F 191 i G IV 12 
wykazuje następujące rÓŻnice: 


Fragmenty G IV 12, których brak w IV F 191: 
1) k. Iv "Eo tempore Rome ... computata sub Augusto" (Jezus; A *)3; 
2) k. 2 v "Hic Paulus secundo anno Neronis... Romam mittitur" (św. Paweł; A *); 
3) k. 5 V "et in ecclesia sancti Petri tumulatur" (Wiktor; A *); 


2 Zur Ausgabe der Chronik Marlins von Troppau, ,,Archiv" 12:1874, s. 7-8. 
3 W nawiasic podana jcst osobistość, którcj poświęcony jcst biogram oraz wersja, z którą 
się zSadza przekaz IV F 191 w tym tTagmcncic.
		

/Licencje_043_04_117_0001.djvu

			DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


Hl 


4) k. 6 v "Hic constituit in urbe ... martirio coronatur" (Dionizy; wersja własna); 
5) k. 6 v "Hic constituit super reliquias... martirio coronatur" (Feliks V; A *); 
6) k. 7 V "Huius tempore ... Sergius et Bachus" (Euzebiusz; A *); 
7) k. 7 v "Hic in urbe Roma ... iuxta palacium Ottauiani" (Sylwester I; A *); 
8) k. 7 V "et ut symbolum ... in ecclesia sancti Petri" (Marek; A *); 
9) k. 8 v "Hic Siricius ... apud sanctum Petrum" (Syrycjusz; A *); 
10) k. IO v "Huius beati Leonis ... in Sancto Petro" (Leon I; A *); 
11) k. I3 v "Hic etiam papa ... in ecclesia sancti Petri" (Honoriusz I; A *); 
12) k. 14 v "Hoc tempore ... baptizatus est" (Deodat; A *); 
13) k. 14 v "candidis et magnis marmoribus" (Donus; A *); 
14) k. 14 v "Fuit tamen humilis ... apud Sanctum Petrum" (Benedykt II; A *); 
15) k. 18 v "Huius tempore sanctus Cyrillus ... satisfactionem" (Mikołaj I; A *); 
16) k. 25 v "Perusinis cardinales ... Clementis quarti" (Innocenty III; A *); 
17) k. 26 v "Hic Clemens papa ... deuocionis viduam" (Klemens IV; A *); 
18) k. 2 r "Ouidius poeta ... a Tyberio mittitur" (Tyberiusz; A *); 
19) k. 2 r "Tiberius vero ... de Christo delatum" (Tyberiusz; A *); 
20) k. 3 r "Qui etiam propter ... in comuni locucione" (Tytus; A *); 
21) k. 6 r "dicens ubi sunt ... esse reconditos" (Filip; wersja własna); 
22) k. 7 r "Vastata omni ... fuerit in leva" (Aurelian; A *); 
23) k. lOr "Septern dormientes ... apud Ephesum" (Teodozjusz; A *); 
24) k. lIr "Sed Odovacer Ruthenus de extrema ... decollauit" (Leon I; A *); 
25) k. I3 r "scilicet supra ... pauperibus erogauit" (Liberiusz; A *); 
26) k. 20 r "Iste Lodoycus ... imperio restituitur" (Ludwik III; A *); 
27) k. 70 r "Cui successit fiłius eius Otto" (Henryk I.; A *). 


Fragmenty IV F 191, których brak w G IVI2: 
l) k. 46 r "credebant enim ... in legenda virginum" (Poncjan; B); 
2) k. 48 r "Hic fuit catholicus ... ad concilium ueniat" (Feliks II; A *); 
3) k. 48 r "in scripturibus sacris eruditissimus...reuerenter audiuit" (Damazy; A *); 
4) k. 55 V "prout in sequentibus patebit" (Formosus; A *); 
5) k. 56 v "Hic propter maliciarn... de consensu imperatorum" (Leon IX; B); 
6) k. 59 r -59 v "Paschalis uero papa ... sepu1tus est" (Paschalis II; A *); 
7) k. 61 r "Hic libellum 10achim ... et dicitur liber Amalrici" (Innocenty III; A *); 
8) k. 62 r "Moritur Perusii et in ecclesia sancti Laurencii sepelitur." (Urban IV; 
A*); 
9) k. 63 r "ub i nunc fratres minores sunt" (Oktawian August; A *); 
10) k. 63 r "Tempore Augusti ... ciuium Romanorum nonagies trecenta M et
		

/Licencje_043_04_118_0001.djvu

			112 


DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPJSÓW 


LXXX Ma" (Oktawian August; A *); 
11) k. 63 v "Hic ut refert Iosephus ... et resurrectione dicit" (Tyberiusz; A *); 
12) k. 64 r "et cum morte ... imperio Romano adiecit" (Wespazjan; A *); 
13) k. 64 r "et licet pater eius ... omni locutione" (Tytus; wersja własna); 
14) k. 65 r "Hic Adrianus... in Campania" (Hadrian; A *); 
15) k. 65 v "Hic post bellum ... tributa relaxauit" (Werus; A *); 
16) k. 66 v "ut legitur in legenda beati Laurencii" (Filip; B); 
17) k.. 68 v "Hic legem dederat ... fecit interfici" (Walens; A *); 
18) k. 69 r "Fuit autem Theodosius ... effusior in bonos" (Teodozjusz; A *); 
19) k. 69 r "fitque in tota urbe ... multum utilis fuit" (Arkadiusz; A *); 
20) k. 69 v "nam due ... sunt sedata" (Honoriusz; A *); 
21) k. 69 v "Valentinianus autem ... fuit apelIatus" (Teodozjusz II; A *); 
22) k. 70 r "Sed Odoacer Ruthenus genere cum... decollauit" (Leon I; B); 
23) k. 71 r "Arator Romane 'ecdesie ... daret" (Justynian; A *); 
24) k. 71 V "Huius temporibus Anneni fidem christianam receperunt" (Justyn; 
A*); 
25) k. 73 r "Huius tempore coniunx ... baptizatus est" (Konstyntyn IV; B); 
26) k. 76 v "Unde nec ipse ... coronatus" (Henryk I ; A *); 
27) k. 81' "Eodem tempore... transfretaturus" (Fryderyk I; A*). 


Pierwszy wniosek, jaki się nasuwa, to konstatacja, że poza trzema drobnymi 
wypadkami mamy do czynienia z odmiankami pochodzącymi wyłącznie z 
różnych redakcji Kroniki Marcina Polaka (A * oraz B). Oznacza to, że przekaz 
ten nie był przedmiotem autorskich uzupełnień osób trzecich, lecz jest pochodną 
oryginału. Następnie zauważyć należy, iż porównanie katalogu braków kodeksu 
IV F 191 w stosunku do redakcji A wykazuje, że za wyjątkiem dwóch 
nieistotnych przypadk6w (nry 4 i 21) mamy do czynienia nie tyle z 
rozbieżnościami między kodeksem henrykowskim a redakcją A, ile z różnicami 
między redakcjami A i A *. Sytuacja komplikuje się, gdy analizujemy fragmenty 
kodeksu z Henrykowa, których brak w G IV /2, natrafiamy bowiem na fragmenty 
zgodne z redakcją B (nry I, 5, 16, 22, 25). Są to jednak wstawki krótkie i jest ich 
tylko pięć, w związku z czym można przyjąć, że zostały dopisane w którymś z 
ogniw pośrednich między pierwotną kopią a rękopisem henrykowskim. 
Podsumowując uznajemy, że kodeks IV F 191 zdecydowanie różni się od 
redakcji A oraz że wychwycone różnice wskazują na jego pokrewieństwo z 
redakcją A *. Przyjrzyjmy się teraz rezultatom porównania omawianego rękopisu 
z wydaniem kolońskim (A *). 


l
		

/Licencje_043_04_119_0001.djvu

			DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


113 


Fragmenty kodeksu IV F 191, których brak w wydaniu kolońskim: 
l) k. 48 r "Julius vero ... aliam sancti Valentini" (Juliusz I; A); 
2) k. 49 r "Hic congregata synodo ... corpus beati Laurencii martyris" (Syks- 
tus III; A); 
3) k. 50 r -50 v "Hic Anastasium imperatorem ... apud Sanctum Petrum" (Anas- 
tazy; A); 
4) k. 51 v "Hoc tempore ante aduentum ... in basilica sancti Petri apostoli" 
(Jan III; A); 
5) k. 52 r -52 v "Hoc tempore Anastasius ... ad aquas saluias co.1locauit" (Ho- 
noriusz I; A); 
6) k. 52 v "Hic omnibus benignus... apud sanctum Petrum" (Eugeniusz I; A); 
7) k. 52 v -53 r "Hic nunctios [sic!] suos ... apud sanctum Petrum" (Witalian; A); 
8) k. 53 r "Hic sancte et... apud sanctum Petrum" (Konon; A); 
9) k. 53 r "Sergius vero ... Aurelianensis dyocesis" (Sergiusz I; A); 
10) k. 53 v "Hic fuit eruditus ... sepultus iacet" (Jan VII; A); 
11) k. 53 v "Hoc tempore Karolus ... omnino delevit" (Grzegorz II; A); 
12) k. 54 r "Hic cum Roma ... aLombardis liberaret" (Grzegorz III; A); 
13) k. 54 r "Zacharias vero... apud sanctum Petrum tumulatur" (Zachariasz; A); 
14) k. 54 r "Iste fuit mitissimus ... est translatus" (Paweł I; A); 
15) k. 54 v "et muro eam cinxit propter incursum Sarracenorum" (Leon IV; B); 
16) k. 55 r "Hic natione Romanus" (Walentyn; A); 
17) k. 56 v "Hic propter ... de consensu imperatorum" (Leon IX; B); 
18) k. 61 r "Hic libellum... liber Amalrici" (Innocenty III; B); 
19) k. 63 r "Tempore Augusti ... nonagies trecenta M et LXXX Ma" (Oktawian 
August; B); 
20) k. 64 r "Licet pater eius ... omni locucione" (Tytus; A); 
21) k. 66 r "Hic primum fisci ... ex Affrica imperator fuit" (Sewerus; A); 
22) k. 66 V "ut legitur in legenda beati Laurentii" (Filip; B); 
23) k. 72 r "Hoc tempore Johannes... elaruit" (Maurycy; A); 
24) k. 72 v -73 r "Hiis temporibus Francorum exercitus ... omnes extinxit" 
(Konstantyn III; A); 
25) k. 73 r "Huius tempore coniunx ... baptizatus est" (Konstantyn IV; B); 
26) k. 82 r "Ipsius eciam tempore ... in Constantino sexto" (Fryderyk II; A) 


Fragmenty wydania kolońskiego, których brak w IV F 191: 
I) lata 266-267 "Iste Oionisius ... vt notatur c. 13. q. I" (Oionizy; wersja 
własna);
		

/Licencje_043_04_120_0001.djvu

			114 


DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


2) lata 334-335 "Iste etiam Constantinus ... imperialia omarnenta" (Sylwester I; 
wersja własna); 
3) rok 315 "Per idem tempus ... inventa est" (Konstantyn Wielki; B); 
4) lata 897-900 ,,Amulpho filius eius... sed potius dissipabant" (Amulf; A). 


Porównanie to zdaje się sugerować dokładnie przeciwne wnioski niż 
poprzednie. Okazuje się, że wszystkie fragmenty kodeksu IV F 191, których nie 
ma w A *, pochodzą albo z A (większość wypadków), albo z redakcji B (my 15, 
17, 18, 19,22,25). Tym ostatnim przypisywanie ważniejszej roli znowu wydaje 
się zbyteczne. Koncentrują się one w końcu drugiej i w trzeciej księdze. 
Podobnie było w przypadku pierwszego porównania. Wskazuje to więc, że 
interpolacje z redakcji B dostały się już w momencie, kiedy utracona została 
postać tabelaryczna, czyli w którymś z kolejnych odpisów. 
W tym miejscu należy dodać kilka słów wyjaśnień na temat rękopisu 
praskiego G IV /2. Od czasów Weilanda uważany jest on za roboczą kopię 
Marcina Polaka, choć nie ma co do tego pewności. Weiland wyodrębnił w 
kodeksie tym kilka różnych rąk. Rzecz charakterystyczna, ręce te nie są 
odpowiedzialne za duże, zwarte, kolejno po sobie następujące bloki tekstu - 
typowy przypadek przepisywania utworu przez kilku kopistów. W kodeksie 
G IV/2 sytuacja ma się inaczej. W każdym biogramie dają się wyróżnić co 
najmniej dwa charaktery pisma. Niemiecki uczony stwierdził ponadto, że 
poszczególnym rękom można przyporządkować ekscerptowanie ciągle tych 
samych źródeł - oznacza to, że tekst narastał warstwami. Marcin dyktował fakty 
wyławiane z kolejnych swych lektur, polecając je wpisywać w odpowiednie 
miejsca. Ewidentnie Marcin co jakiś czas zmieniał kopistę, dzięki czemu 
Weiland mógł odtworzyć etapy jego pracy. Konstatacja ta uważana jest za 
koronną przesłankę za uznaniem kodeksu G IV /2 za roboczą kopię autora 
kroniki. 
W trakcie porównywania tekstów omawianych kodeksów okazało się, co nie 
zostało uwypuklone w katalogu różnic, że fragmenty IV F 191 rodem z A, 
nieobecne zaś w A *, w kodeksie praskim zawsze pisane są drugą bądź trzecią 
ręką występującą w danym biogramie. Pozwala to postawić tezę, że przekaz 
IV F 191, choć treściowo bliższy A *, nie należy do tej gałęzi tradycji rękopiś- 
miennej, lecz wywodzi się bezpośrednio od A. Jego przodek musiał więc być 
odpisany od A później niż A*. Słowem, mamy do czynienia z redakcją(?) A**.
		

/Licencje_043_04_121_0001.djvu

			DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


115 


Graficznie można by przedstawić to w nastt(pujący sposób: 


A* IVF191 


// 


) A 


Rys. 2. Schemat powstawania różnych wersji redakcji A. 


Proces powstania tekstów A, A * oraz przodka przekazu IV F 191 można 
więc zrekonstruować w nastt(pujący sposób. Gdy kodeks G IV/2 był już na tyle 
kompletny, że posiadał wartość użytkową dla osób trzecich, wykonany został z 
niego odpis. Nie sposób dokładnie powiedzieć, kiedy się to wydarzyło. Można 
jedynie określić terminus ante quem - odpis ten musiał zostać wykonany już po 
śmierci Klemensa IV (29 listopada 1268), a przed wyborem Grzegorza X (11 
stycznia 1276). W ten sposób odgałęziła się rodzina A *. Tymczasem Marcin 
kontynuował swą pracę, a niedługo potem (nadal jeszcze przed wyborem 
Grzegorza X) pozwolił odpisać kolejny egzemplarz - przodka rękopisu 
henrykowskiego. Marcin znów powrócił do swej pracy nad kroniką papieży i ce- 
sarzy, ale z bliżej nieznanych nam przyczyn jeszcze przed wyborem Grzegorza X 
dokonał kolejnego odpisu, może dla uporządkowania materiałów (stąd nieliczne 
zdania redakcji A nieobecne w B), i dalsze uzupełnienia wprowadzał już w 
nowym kodeksie. Mijały lata, powstawały dalsze kopie oraz kopie z kopii, które 
spowodowały, że dzieło Marcina stało się sławne, skoro dziękując za kodeks 
G IV /2 brat Hiacynt pisze do Marcina: "D. Praepositus tradidit nobis chronicam 
tuam: ilJius sonus iam exiit in omnem terram; mirantur in ea universi populi 
sapientiam tuam..." Koudelka ustalił, że prepozyt wyszehradzki Piotr przebywał 
w Rzymie między styczniem 1275 a październikiem 1277 (naj szersze granice 
czasowe)4. W 1275 roku, czyli cztery lata po zaprzestaniu pracy nad kodeksem 
G IV/2, Marcin, dysponując nowym odpisem lub nowymi odpisami swego 
dzieła, mógł bez przeszkód podarować swą starą kopię macierzystemu konwen- 
towi. W taki oto pośredni sposób analiza kodeksu IV F 191 przyczynia się także 
do uwiarygodnienia rękopisu kapituły praskiej jako roboczej kopii Marcina oraz, 
zachowanego jedynie w osiemnastowiecznej kfloii, listu przeora Hiacynta, a co 
za tym idzie, praskiego etapu biografii Marcina. 


4 V. Koudclka, Zur G3schichle der bohmischen Doml1l1lcanerprovinz im Millelalter, s. 95.
		

/Licencje_043_04_122_0001.djvu

			116 


DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


Wracając na pole realiów źródłowych, podkreślić należy, że stosunek 
tekstów A * do A pozostaje daleki od wyjaśnienia. Kwestia ta wykracza poza 
zakres niniejszej rozprawy i wymaga rozpatrzenia w kontekście wszystkich 
zachowanych przekazów. Przedstawione powyżej porównania oparto na wydaniu 
kolońskim, które z pewnością nie miało za podstawę rękopisu przepisanego 
bezpośrednio z oryginału, lecz ostatnie ogniwo bliżej nieznanego łańcucha kopii, 
stąd i rezultaty tych porównań pozostają w sferze hipotez i dopiero 
opublikowanie zapowiadanej nowej edycji krytycznej pozwoli zweryfikować 
postawione wyżej tezy. 
Kończąc omawianie osobliwości przekazu IV F 191, zauważyć wypada, iż 
zgodnie z wzorem redakcji A *, kodeks ten nie zawiera akapitu o kanonizacji 
św. Jadwigi. Passus ów nie został również dopisany na wstawce bądź 
marginesie, czego można by 'się spodziewać, biorąc pod uwagę miejsce 
sporządzenia i przechowywania tego rękopisu oraz fakt, że dwa żywoty 
św. Jadwigi występują na jego wcześniejszych kartach. Kodeks ten jest spisany 
w sposób dosyć elegancki, brak w nim marginaliów, zostawione są całe strony 
niezapisane (gdzież ten tak często spotykany w średniowiecznych rękopisach 
horror vacui!), a treść jego jest jednolita pod względem tematycznym - zawiera 
wyłącznie pisma historyczne. Wydaje się, iż kodeks IV F 191 wyłamuje się z 
kategorii rękopisów użytkowych, stanowił on raczej uroczystą księgę pamięci 
klasztoru henrykowskiego, do której czytelnicy odnosili się z należytym 
szacunkiem. W atmosferę tę wczuł się także szesnastowieczny mnich dopisujący 
informację o założeniu opactwa henrykowskiego na końcu Rocznika henry- 
kowskiego (k. 165 V ), gdyż starał się pisać jak najbardziej elegancko. 
Kolejne pytanie, na które trudno dać jednoznaczną odpowiedź, to kwestia, 
skąd przybył omawiany odpis. Czy został skopiowany na miejscu, czy też 
sprowadzony? Biblioteka i skryptorium klasztoru henrykowskiego nie doczekały 
się dotąd wyczerpujących monografii S , niemniej cechy zewnętrzne pisma, układu 
i treści wskazują na jego powstanie w Henrykowie. 
Kwerenda A.-D. von den Brincken, wykazała dwa przek azy 6 redakcji A i 
jedenaście 7 A *. Rękopisy redakcj i A * należą do klasy I (Uppsala C 697), IV 


s Artykuł C. S. Rothcra, Aus Schreibstube und BuchereL. zms 61:1927, s. 44-85, to 
jcdynie przcgląd zagadnień związanych z tcmatyką r..kopisów hcnrykowskich. 
6 A.-D. von den Brinckcn, In una pagina ponendo pontificesm. ,,Rcvuc d'Histoirc des 
Tcxtcs", 18:1988, s. 119-120, Praga, Archiv Praiskćho hradu, fond Kapitulni archiv G IV/2 
(XIII w.), Mcdiolan, Biblioteca Ambrosiana, & 168 sup. (XIV w.) 
7 Ibidem, Augusburg, Univcrsitiitsbibliothck, óttingen-Wancrstein 1,2 Lat fol. 33 (XV w.), 
Boulognc-sur-mer. Bibliothcquc Municipalc, Ms. 141 (xm w.), Klostcmcuburg, Stiftsbibliothck
		

/Licencje_043_04_123_0001.djvu

			DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


117 


(Klosterneuburg 697, Ołomuniec 441, Salzburg M.IL 143, Wiedeń 343, 364, 
4576), V (Boulogne 141) oraz VI (Augsburg 2 Lat. fol. 3
, Strasbourg 30, 
Watykan 688, Wrocław IV F 191). Rękopis wrocławski jest najstarszy z całej 
swojej klasy, dlatego też jego ewentualnych poprzedników trzeba szukać pośród 
reprezentantów innych klas. Ponieważ kodeks wrocławski spisany został w 
początkach XIV wieku, praktycznie rzecz biorąc w grę wchodzi jedynie 
pochodzenie od rękopisów wiedeńskiego 343 oraz bulońskiego. Jeżeli w świetle 
ustaleń A.-D. von den Brincken klasa IV, do której należy wspomniana kopia 
wiedeńska, była sui generis ślepą uliczką (badaczka sporządzając swój schemat 
dynamiki fonn graficznych Kroniki Marcina uznała tę klasę za tor boczny, który 
nie wydał dalszych 8 ) to w grę wchodzić może jedynie rękopis przechowywany w 
Boulogne, pierwotnie rodem z St. Vaast 9 ; tyle, że Weiland podaje, iż rękopis ten 
ma identyczne zakończenie jak wydanie kolońskie 10. Wnosić stąd należy, że na 
obecnym etapie rozpoznania tradycji rękopiśmiennej Kroniki Marcina w całej 
Europie, rozwiązanie zagadki pochodzenia kodeksu IV F 191 jest praktycznie 
niewykonalne. Można jednak stwierdzić, że geograficznie większość kodeksów 
redakcji A * wywodzi się z ziem austriackich, bądź ich nieodległego sąsiedztwa. 
Wydaje się, że z tych terenów zaczerpnięto exemplar, z którego odpisano 
przekaz henrykowski. Potwierdza to krótka kontynuacja dopisana na końcu 
księgi trzeciej, a traktująca o sprawach niemieckich. Sprowadzenie odbyło się 
zapewne poprzez kontakty cysterskie. Zakon ten odegrał pierwszoplanową rolę 
w upowszechnieniu kultury literackiej i historycznej na Śląsku w XIII i XIV 
wieku. Podstawowy zrąb najstarszych rocznik6w śląskich powstał w klasztorach 
cysterskichlI. Należą do nich roczniki: trzebnicki (powstały ok. 1270), 
kamieniecki (druga poło XIII wieku), krzeszowski większy (ok. 1306), krzeszowski 
mniejszy (1312), lubiąski I (1315), i cystersów henrykowskich (ok. 1317-1326). 
Omawiany tutaj kodeks IV F 191 ma również niepoślednie znaczenie dla 


Ms. 697 (XV w.), Ołomunice, Kapit. 441 (XIV w.), Salzburg, Univcrsitatsbibliothck, M.n.143 
(XV w.), Strasbourg, Bibliothćąc Nationalc ct Univcrsitairc, 30 (XV w.), Uppsala, 
Univcrsitcitsbibliotckct, Ms. C. 697 (XIV w.), Watykan, Bibliotcca Apostolica, Ottob. Lat. 688 
(XV w.), Wicdeń, ONB 343 (XIII w.), 364 (XIV w.), 4576 (XV w.) oraz Wrocław, Bibliotcka 
Uniwcrsytccka IV F 191 (XIV w.). 
8 Por. wyżcj s. 43. 
9 A.-D. von den Brincken, In una pagina ponendo pontificesm, ,,Rcvuc d'Histoirc dcs 
Tcxtcs", 18:1988, s. 120, p. 43. 
10 L.Wciland, Zur Ausgabe der Chronik Marlins von Troppau, ,,Archiv"12:1874, s. 7, p. 2. 
11 Por. W. Korta, Średniowieczna annalistyka śląska, s. 340, R. Hcck, Główne linie 
rozwoju dziejopisarstwa śląskiego, St. Żr. 21:1977, s. 64 oraz E. Wilamowska, Kronika polslco- 
śląska. Zabytekpochodzenia lubiąskiego, St.Żr. 25:1980, s. 80-81.
		

/Licencje_043_04_124_0001.djvu

			118 


DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


annalistyki śląskiej, bowiem przekazuje dwa roczniki. Kronika Marcina Polaka 
często zresztą wyshc.powała na Śląsku w kodeksach zawierających zabytki 
lokalnego piśmiennictwa historycznego. Widać to wyraźnie, śledząc np. 
przekazy Kroniki polsko-śląskiej. Badacze odnaleźli dotychczas pięć jej 
przekazów; przynajmniej trzy spośród wymienionych kodeksów zawierały także 
Chronieon pontificum et imperatorum l2 . 
Zachowany XVIII-wieczny spis biblioteki henrykowskiej, dowodzi, że w 
opactwie tym pisma historyczne cieszyły się stałym zainteresowaniem 13 . 
Historiografia nie była zresztą traktowana jako dyscyplina oderwana od życia. 
Dla skuteczniejszej obrony posiadłości klasztoru mnisi sporządzili tzw. Księgę 
henrykowską, czyli kronikę rozwoju uposażenia opactwa, dokument o 
charakterze poufnym, zawierający zestaw argumentów na wypadek roszczeń 
majątkowych krewnych osób, które'dokonały zapisów na rzecz klasztoru. 
Kontakty cysterskie nie są jedyną drogą, jaką mógł przybyć wzór przekazu 
IV F 191. Nie wolno zapominać, że wsp6łfundatorem założonego w latach 1225- 
27 opactwa henrykowskiego był książę Henryk Brodaty. W późniejszych latach 
klasztor ten również cieszył się względami książąt śląskich. Chociaż w wyniku 
najazdu tatarskiego w 1241 roku poniósł poważne szkody, dzięki własnej 
zapobiegliwości, bliskim związkom z dworem książęcym i szczodrobliwości 
innych darczyńców, szybko odbudował straty i do końca średniowiecza należał 
do najważniejszych ośrodków monastycznych Śląska. Piastów śląskich łączyły 
wówczas z dworem cesarskim silne związki, wystarczy wspomnieć, że syn 
Henryka Pobożnego, Władysław (zm. 1270) piastował godność arcybiskupa 
salzburskiego, a Beatrycza (zm. 1322), córka Henryka III , księcia na Głogowie i 
Żaganiu, była żoną Ludwika IV Bawarskiego. Kontakty te również owocowały 
w postaci importów kulturalnych. 


12 Wspomnianc kodeksy to: 1) BUWr R 204 (oraz jcgo nowożytna kopia BUWr R 839); 
2) tzw. królcwiccki (zaginiony; por. wyżcj s. 105); 3) tzw. ksiąski (zaginiony; por. wyżcj s. 103); 
4) BUWr I F 218; 5) nicznany skądinąd kodcks wykorzystany przcz Schindlcra. Kronikę 
Marcina Polaka zawierały my 2, 3 i 4. Trudno powicdzicć cokolwick o kodeksic nr 5, bowiem 
znany jcst tylko Z litcratury, jcdnak istnienic w nim odpisu Marcina jcst całkiem 
prawdopodobne. 
13 BUWr IV F 283. Por. także artykuł C. S. Rothcra, Aus Schreibslube und Bucherei..., 
ZfGS 61:1927, s. 44-85.
		

/Licencje_043_04_125_0001.djvu

			DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


119 


Redakcja C bez zachowanego układu tabelarycznego 


Najmłodsza i zarazem najpełniejsza z redakcji Kroniki Marcina Polaka 
przygotowana została w latach 1276-78. Jest to najczęściej spotykana redakcja 
na ziemiach polskich, zachowana w dziewięciu pełnych odpisach, dwu kopiach 
fragmentarycznych oraz jednym szczątku. Przeprowadzenie tradycyjnej analizy 
porównawczej celem ustalenia stemma codicum napotyka w przypadku tej 
redakcji na poważną przeszkodę, jaką stanowi obszerność tekstu i duża ilość 
przekazów. Ponadto już wstępne porównania wykazały poważne różnice między 
poszczególnymi kopiami. Wykonane próbki porównań metodą ,,zdanie w 
zdanie" skłaniają do dwóch wniosków: po pierwsze - kodeksy te są niewątpliwie 
spokrewnione, po wtóre zaś - pośród analizowanych czternastu rękopisów nie 
ma ani jednej pary, w przypadku której można by stwierdzić bezpośrednie 
pokrewieństwo. Należało więc znaleźć taką metodę, która umożliwiłaby 
wychwycenie związków między poszczególnymi przekazami mimo ogromu 
materiału źródłowego. Wymagania te spełnia metoda taksonomii numerycznej. 
Metoda mierzenia podobieństwa między rÓŻnymi przekazami tego samego 
tekstu, przy pomocy statystycznego porównywania częstości występowania 
wybranych cech, została opracowana w latach sześćdziesiątych i od tej pory z 
powodzeniem stosowana przez historyków i filologów, również w Polsce l4 . W 
trakcie badań nad redakcją C Kroniki Marcina powtórzony został schemat 
postępowania zastosowany przez Katherine O'Brien O'Keeffe i Alana R. P. 
Journeta lS dla rozpoznania tradycji tekstowej Aenigmata Aldhelma oraz przez 
Piotra Dymmela przy ustalaniu dziejów tradycji rękopisów ksiąg X-XII 
Roczników Jana Długoszal 6 . 
Wśród podnoszonych w literaturze zalet omawianej metody najczęściej 
wskazuje się na obiektywizm i operowanie wyłącznie na zachowanym materiale 
(nie tworzone są przy okazji byty hipotetyczne, jak np. rekonstruowane ogniwa 
pośrednie lub archetyp), lecz jednocześnie metoda ta stosowana może być tylko 
do klasyfikowania rękopisów. Jest więc ona właściwą procedurą dla badacza 


14 Por. P. Dymmcl, "Stemma codicum" - tradycja i nowoczesność, [w:] Discerne vera ac 
Jalsa. Prace ofiarowane JózeJow; Szymańskiemu w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, ,,Annalcs 
Univcrsitatis Mariac Curic-Skłodowska", vol. XLV, scctio F, Lublin 1990, s. 57-65, gdzic 
kwcstic tc omówionc są bardzicj szczcgółowo i podana jcst litcratura. 
15 K. O'Bricn O'Kccffc i A. R. P. JOWtlct, Numerical Taxonomy and the Analysis oJ 
Manuscript Relationships, ,,Manuscripta" 27:1983, s. 131-145. 
16 P. Dymmcl, Tradycja rękopiśmienna Roczników Jana Długosza. Studium analityczne 
ksiąg X-XII, Warszawa 1992.
		

/Licencje_043_04_126_0001.djvu

			120 


DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


interesującego się funkcjonowaniem tekstu. Jak zostało wyżej stwierdzone, 
zachowane przekazy nie wykazują bezpośrednich związków między sobą. 
Ponadto, na całym świecie zarejestrowano już przeszło czterysta rękopisów 
Chronieon pontificum et imperatorum, stąd próby wykreślenia stemma codicum 
w oparciu o kilkanaście kopii zachowanych w zbiorach polskich nie miałoby 
sensu. Tak więc punktem wyjścia analizy będzie intuicyjna teza, iż rozpatrywane 
przekazy faktycznie są ze sobą spokrewnione. Tezę tę trzeba najpierw 
zweryfikować w oparciu o badania statystyczne. Ponieważ a priori odrzucona 
została rekonstrukcja drzewa genealogicznego rękopisów, w przypadku 
potwierdzenia się przedstawionej hipotezy, postaramy się sklasyfikować 
wszystkie przekazy według wyłonionych grup, a także ustalić ramy 
chronologiczne ich funkcjonowania. ,Wszystkie te wnioski wyciągnięte zostaną 
na podstawie analizy obliczonych współczynników podobieństwa. 
Najogólniej rzecz biorąc procedura taksonomii numerycznej sprowadza się 
do obliczenia i graficznego przedstawienia stopnia podobieństwa analizowanych 
przekazów. Współczynnik podobieństwa obliczany dla każdej pary rękopisów 
mieści się na skali od O do I, gdzie O oznacza całkowity brak elementów 
wspólnych, l zaś bezwzględną zgodność porównywanych kopii. Kolejne etapy 
postępowania zostaną wyjaśnione poniżej na konkretnym przykładzie. 
Zanim jednak przejdziemy do analizy statystycznej podkreślić należy, iż 
zasadnicze znaczenie dla reprezentatywności ostatecznych wyników całej 
procedury ma dobór cech. W naszym przypadku wybrane zostały one spośród 
odmianek tekstowych wyszczególnionych w aparacie krytycznym wydania 
Weilanda. Wszystkie cechy potraktowane zostały jako posiadające taką samą 
wagę, łącznie jest ich 139 17 . Podejście takie napotkało jednak na pewne 
utrudnienia wynikające z założeń dziewiętnastowiecznych edycji krytycznych. 
Weiland starał się zrekonstruować brzmienie tekstu pierwotnego, w związku z 
czym dobierał najbliższe, w jego mniemaniu, oryginałowi odpisy, a resztę 
pomijał, dążąc do maksymalnego oczyszczenia rekonstruowanego tekstu z 
późniejszych nalotów, czyli dokładnie tych elementów, wśród których 
poszukiwane były interesujące nas odmianki. W efekcie dla całości tekstu 
wybranych zostało jednak 139 cech, z których każda posiadała co najmniej dwa 
warianty. W trakcie dobierania ich najczęściej brane były pod uwagę różnice 
zachodzące między kodeksami należącymi wyłącznie do redakcji C. Katalog 
cech i wariantów, a także zbudowana na jego podstawie macierz kodeksów 
wariantów znajdują się w Aneksie. 


17 Por. niżcj: Ancks, Katalog ccch i wariantów oraz Macicrz rękopisów i wariantów.
		

/Licencje_043_04_127_0001.djvu

			DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 
RĘKOPIS NR 2 3 6 9 12 13 17 18 19 20 22 23 


121 


KSIĘGA I 


KSIĘGA II 


KSIĘGA III 


Rys. 3. Kompletność zachowanych rękopisów 
Linie pionowe obrazują stan zachowania poszczególnych odpisów; księga I obejmuje 
przedmowę oraz dzieje Czterech Królestw, księga II - pontyfikaty papieży, księga III- 
panowania cesarzy. Luki w linii przerywanej oznaczają brak odpowiedniej partii w 
danym egzemplarzu (schemat nie jest proporcjonalny). 


PielWsza kwestia, którą należało rozstrzygnąć przed przystąplemem do 
liczenia podobieństwa, to ustalenie zakresu wykonywanych porównań. Jak 
wiadomo Kronika Marcina Polaka składa się z trzech ksiąg. Porównanie 
jednorazowe całości wszystkich tekstów bez podziału wewnętrznego nie mogło 
być brane pod uwagę, bowiem część odpisów jest niekompletna. Oprócz tego 
przy tak dużym tekście, w sposób naturalny rozbijającym się na samodzielne
		

/Licencje_043_04_128_0001.djvu

			122 


DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


księgi, prawdopodobnieństwo napotkania 
czerpiącego poszczególne swe części 
rękopiśmiennej, jest duże. 
Z rysunku nr l, przedstawiającego w sposób schematyczny stan zachowania 
materiału źródłowego, widać wyraźnie, iż jedynie rękopisy 2, 3, 6, 17, 18, 20 i 
22 są kompletne. Z tego powodu konieczne okazało sę wykonanie trzech analiz 
taksonomicznych, niezależnego obliczenia współczynników podobieństwa dla 
poszczególnych ksiąg. Procedura taka pozwoliła włączyć rękopisy zachowane 
we fragmentach (poza odpisem nr 13, którego posiadamy jedynie szczątek i to 
tak niewielki, że obejmuje jedynie szesnaście spośród 139 wyszczególnionych 
cech, na dodatek należących do różnych ksiąg). 
Według powyższych założeń. wykonane zostały trzy klasyfikacje 
obejmujące: 
I) księgę I (do narodzenia Chrystusa) kodeksy: 2,3,6,9, 12, 17, 18,20,22,23; 
2) księgę II (papieże) kodeksy: 2, 3, 6, 12, 17, 18, 19,20,22,23; 
3) księgę III (cesarze) kodeksy: 2, 3, 6, 12, 17, 18, 19,20,22; 
Rękopis II F 64 Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu (19) został 
pominięty w pierwszej klasyfikacji, gdyż księga pierwsza została w nim celowo 
zredukowana do wstępu. 
Przejdźmy obecnie do szczegółowego prześledzenia kolejnych kroków 
taksonomii numerycznej na przykładzie pierwszej klasyfikacji. 
Współczynnik podobieństwa liczony jest dla kolejnych par rękopisów w 


przekazu kontaminowanego, czyli 
z różnych odgałęzień tradycji 


oparciu o wzór 


z 


P = 


z+p-n 


gdzie "p" to współczynnik podobieństwa, ,;Z" to liczba zgodnych wariantów, "p" 
to liczba pozostałych wariantów, a "n" to liczba niemożliwych porównań 
(porównanie uznajemy za niemożliwe w przypadku braku odpowiedniej partii 
materiału w danym rękopisie, por. Rys. 3). Matematyczny sens tego działania 
. sprowadza się do obliczenia stosunku ilości wariantów zgodnych (z) do ilości 
wszystkich wariantów porównywalnych (z+p-n). Zastosowany program liczy 
współczynnik podobieństwa każdego rękopisu porównanego z wszystkimi
		

/Licencje_043_04_129_0001.djvu

			DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


123 


pozostałymi. W efekcie otrzymujemy trójkątną macierz współczynników 
podobieństwa, gdzie na osiach pionowej i poziomej odłożone są numery 
kodeksów, a w odpowiednich polach współczynniki statystycznego 
podobieństwa. W przypadku księgi pierwszej macierz ta przedstawia się 
następująco: 


2 3 6 9 12 17 18 20 22 23 
2 1 .378 .649 .162 .405 472 .306 .514 .405 .714 
3 1 .351 .351 .459 .389 .361 .568 .514 .314 
6 1 .297 .351 .444 .417 .514 .351 .571 
9 1 .676 .611 .528 .324 .432 .286 
12 1 .722 .444 .459 .459 .486 
17 I .371 .444 .528 .618 
18 1 .444 .361 .294 
20 1 .541 .514 
22 l .429 
23 l 
Macierz wyjściowa klasyfikacji księgi I. 


Spośród wszystkich par największe podobieństwo (0.72.2) wykazały kodeksy 12 
i 17. W kolejnym etapie kodeksy te zostaną połączone w grupę teoretyczną. 
Zabieg ten polega na wyciągnięciu średniej arytmetycznej z współczynników 
podobieństwa kolejnych par. Otrzymujemy w ten sposób następującą macierz: 


2 3 6 9 12-17 18 20 22 23 
2 l .378 .649 .162 .439 .306 .514 .405 .714 
3 I .351 .351 .424 .361 .568 .514 .314 
6 I .297 .398 .417 .514 .351 .571 
9 1 .643 .528 .324 .432 .286 
12-17 I .408 .452 .494 .552 
18 l .444 .361 .294 
20 I .541 .514 
22 l .429 
23 l 


Macierz współczynników podobieństwa otrzymana po połączeniu odpisów 12 i 17.
		

/Licencje_043_04_130_0001.djvu

			124 


DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


Macierz ta najwyższą wartość (0.714) wykazuje dla kodeksów 2 i 23, 
analogicznie więc jak w poprzedniego kroku, łączymy te kodeksy w jedną grupę. 


2-23 
3 
6 
9 
12-17 
18 
20 
22 


2-23 
I 


9 
.224 
.351 
.297 
l 


12-17 
.495 
.424 
.398 
.643 
I 


3 
.346 
l 


6 
.610 
.351 
I 


18 
.300 
.361 
.417 
.528 
.408 
l 


20 
.514 
.568 
.514 
.324 
.452 
.444 
I 


22 
.417 
.514 
.351 
.432 
.494 
.361 
.541 
l 


Macierz współczynników podobieństwa otrzymana po połączeniu przekazów 12-17 
oraz 2- 23. 


Kolejne macierze prezentują się w sposób nast
ujący: 


2-23 3 6 9-12-17 18 20 22 
2-23 I .346 .610 .360 .300 .514 .417 
3 I .351 .388 .361 .568 .514 
6 l .348 .417 .514 .351 
9-12-17 I .468 .388 .463 
18 l .444 .361 
20 I .541 
22 I 


Macierz współczynników podobieństwa otrzymana po połączeniu przekazów 9-12-17 
oraz 2-23.
		

/Licencje_043_04_131_0001.djvu

			DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


2-6-23 
3 
9-12-17 
18 
20 
22 


2-6-23 
l 


9-12-17 
.354 
.388 
I 


3 
.349 
I 


18 
.358 
.361 
.468 
l 


20 
.514 
.568 
.388 
.444 
I 


125 


22 
.417 
.514 
.463 
.361 
.541 
l 


Macierz współczynników podobieństwa otrzymana po połączeniu przekazów 9-12-17 
oraz 2-6-23. 


2-6-23 3-20 9-12-17 18 22 
2-6-23 I .431 .354 .358 .384 
3-20 l .388 .403 .527 
9-12-17 l .468 .463 
18 I .361 
22 l 


Macierz współczynników podobieństwa otrzymana po połączeniu przekazów 9-12-17, 
2-6-23 oraz 3-20. 


2-6-23 3-20-22 9-12-17 18 
2-6-23 I .408 .354 .358 
3-20-22 I .425 .382 
9-12-17 l .468 
18 l 


Macierz współczynników podobieństwa otrzymana po połączeniu przekazów 9-12-17, 
2-6-23 oraz 3-20-22. 


2-6-23 
3-20-22 
9-12-17-18 


2-6-23 
l 


3-20-22 
.408 
l 


9-12-17-18 
.356 
.404 
I 


Macierz współczynników podobieństwa otrzymana po połączeniu przekazów 9-12-17, 
2-6- 23 oraz 3-20-22.
		

/Licencje_043_04_132_0001.djvu

			126 


DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


2-6-23-3-20-22 
9-12-17-18 


2-6-23-3-20-22 
l 


9-12-17-18 
.380 
l 


Macierz współczynników podobieństwa otrzymana po połączeniu przekazów 9-12-17. 
2-6-23-3-20-22. 


Wyniki otrzymane w efekcie taksonolnii numerycznej księgi pierwszej 
graficznie przedstawić dają się w następujący sposób: 


18 


17 12 


9 


22 20 


3 


6 


23 


2 


0.722 - 
0.714 
0.643 
0.610 
0.568 
0.527 
0.468 
0.408 
0.380 


T 
. r 
I 


Rys. 4. Klasyfikacja numeryc:ł;oa kciC(gi pierwszej 


Z powyższego schematu widać wyraźnie, iż analiza tradycji części pierwszej 
redakcji C nie wykazuje bezpośrednio lub blisko spokrewnionych ze sobą 
odpisów. Największy współczynnik podobieństwa łączy kodeksy BKK 130 (12) 
i Oss 9501 (17) i wynosi 0,722. Nieco mniejszy współczynnik (0,714) wykazują 
kodeksy BCz 1575 (2) i we
cki (23). Stemmn codiclłm wyraźnie się rozpada na 
trzy grupy, z których pierwsza Qbej
uje rękopisy 2, 23 i 6, druga 3, 20 i 22, 
trzecia zaś 9, 12, 17 i 18.
		

/Licencje_043_04_133_0001.djvu

			DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


127 


18 22 20 17 12 3 19 6 23 2 


0.889 
0.863 
0.796 
0.792 
0.743 


--- 


- 


I 


0.552 


0.488 


0.354 


0.268 


Rys. 5. Klasyfikacja numeryczna księgi drugiej 


Klasyfikacja księgi drugiej w ogólnych zarysach potwierdza wyniki 
uzyskane dla księgi pierwszej, wprowadzając jednak pewne modyfikacje. Po 
pierwsze, potwierdzone zostają bliskie związki rękopisów 12 i 17 oraz 2 i 23. 
Obie pary w przypadku księgi drugiej notują wyższy współczynnik 
podobieństwa, bo kolejno 0,863 i 0,889. Utrzymanie przez parę 2-23 w drugiej 
klasyfikacji równie wysokiego współczynnika świadczy o ich bliskim 
pokrewieństwie. Niestety nie sposób porównać trzeciej księgi tych rękopisów, 
bowiem kodeks wenecki takowej nie zawiera. Druga rodzina z poprzedniej 
klasyfikacji w obecnej przestaje stanowić odrębne odgałęzienie i roztapia się 
wokół rodziny rękopisów, której trzon stanowią kodeksy 12 i 17. Przekaz 18 
zachowuje się podobnie jak w klasyfikacji nr l, a rękopis 19, zawierający
		

/Licencje_043_04_134_0001.djvu

			128 


DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


nieuszczuplony przekaz części drugiej, wyraźnie dołącza do grupy 2-6. Jeżeli 
natomiast przyjrzeć się całości schematu, widać wyraźnie, iż odległość między 
dwoma gałęziami tradycji rękopiśmiennej się rozszerza. 


18 22 20 17 12 3 19 


6 


2 


0.324 


0.811 


0.730 


0.658 


0.579 
0.553 


0.477 - 


0.244 - 


Rys. 6. Klasyfikacja numeryczna księgi trzeciej 


Przeprowadzenie klasyfikacji numerycznej księgi trzeciej wprowadza już 
tylko niewielkie korekty w interpretacji stemma codicum tradycji rękopiśmiennej 
Kroniki Marcina w Polsce. Tradycja ta ewidentnie rozbija się na dwa 
odgałęzienia, które w dalszych rozważaniach nazywane będą rodzinami a i Jl 
Trzecia klasyfikacja potwierdza bliskość rękopisów BKK 130 (12) i 
Oss. 950 I (17); współczynnik P utrzymuje się w przedziale wyznaczonym przez
		

/Licencje_043_04_135_0001.djvu

			DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


129 


popIZednie klasyfikacje - 0,730, co pozwala ostatecznie uznać te kodeksy za 
tlZon rodziny a. Podstawę rodziny Ji stanowią kodeksy BCz 1575 (2) i wenecki 
(23), z zastlZeżeniem, że brakuje w nim księgi tlZeciej. Lukę tę zapełnia w 
pewnej mielZe kodeks BJ 104 (6), który w wszystkich tlZech klasyfikacjach 
wykazywał stałe podobieństwo do rękopisu BCz 1575 (2), oscylujące w 
granicach 0,7 - 0,8. 
Wokół podstawowych kodeksów obu rodzin gromadzą się pozostałe 
rękopisy. PIZynależność do rodziny Ji wykazuje rękopis BUWr II F 64 (19), 
któremu brakuje księgi pierwszej. Do plZekazów rodziny a oprócz pary 
podstawowej zaliczyć należy niepełną kopię AKK 219 (9). Wrocławski kodeks 
I F 218 (18) wykazuje odległe związki z rodziną 	
			

/Licencje_043_04_136_0001.djvu

			130 


DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


interesujące światło na kwestię chronologii obydwu rodzin rękopisów. Rodzina 
ex dowodnie pojawiła się w Polsce najpóźniej w początkach XIV wieku i szybko 
musiała się rozprzestrzenić. Niestety, nie udało się ustalić średniowiecznych 
losów rękopisów BK PAN 130, Oss 9501 oraz BCz 1583, co utrudnia w sposób 
zasadniczy ustalenie kierunków rozchodzenia się tekstu. Dwa pierwsze kodeksy 
powstały zapewne poza granicami Polski: BK PAN 130 - w Czechach, Oss 9501 
- we Włoszech. Rękopis kórnicki wykazuje włoskie wpływy paleograficzne, 
natomiast wszystkie trzy oraz kodeks BUWr I F 218 imię Oktawian przekazują 
w formie "Ottouianus". W tej samej formie imię to przekazuje rękopis kapituły 
praskiej G IV/2. Wszystkie powyższe konstatacje skłaniają do wniosku, iż 
przekazy rodziny ex przybyły do Polski z Włoch, bezpośrednio lub z 
ewentualnością pośrednictwa czeskiego. Niskie współczynniki podobieństwa 
(0,6 - 0,8) między poszczególnymi przekazami rodziny ex przypisać należy nie 
tyle niedbałości kopistów, choć ten element zapewne również odegrał swoją rolę, 
ile przybyciu do Polski równolegle kilku kopii. Poza tym egzemplarzy, które 
funkcjonowały na ziemiach polskich, musiało być znacznie więcej. Dowodzi 
tego analiza postaci zewnętrznej przekazów. Pierwsze egzemplarze 
reprezentujące rodzinę ex, które pojawiły się na ziemiach polskich należały do 
klas III i IV, czyli z zachowanym układem równoległym lecz bez synchronizacji. 
Wśród kodeksów rodziny ex nie ma reprezentantów klasy VI. Rękopisy BCz 
1583 i BUWr R 445 to już przekazy kontaminowane. Według ustaleń A.-D. von 
den Brincken zarówno przekazy klasy III jak i IV mogły wywodzić się jedynie 
od rękopisów klasy I. Oznacza to, że przekazy rodziny ex musiały przybyć już w 
postaci tych klas, w Polsce wykształcić się nie mogły, gdyż nie notujemy klasy I 
na naszych ziemiach w XIV wieku. Inaczej mają się sprawy z kodeksem klasy V 
(BUWr I F 218), który bez przeszkód mógł powstać już na Śląsku. 
W drugiej połowie XIV stulecia rodzina ex ustępuje pola rodzinie 11 Prawdo- 
podobnie ma to związek z pojawieniem się przekazów całkowicie pozbawionych 
pozostałości układu tabelarycznego, określanych w klasyfikacji A.-D. von den 
Brincken jako klasa VI. Większość rękopisów rodziny (3 to rękopisy śląskie. Na 
terenach wchodzących w obręb monarchii jagiellońskiej pod mianem Kroniki 
Marcina Polaka funkcjonowała tzw. Kompilacja antwerpska, która przybyła u 
schyłku XIV wieku z Europy Zachodniej. Wracając do rodziny (3, podkreślić 


wicku oznaczają jcgo dckad
. Trzccia rubryka zawicra klasyfikacj
 A.-D. von den Brincken, 
czwarta zaś przynalcżność do rodziny r
kopisów. W przypaku jcżcli dany przckaz jcst 
nickomplctny lub kontaminowany, podano do którcj rodziny nalcżą poszczcgólnc ksi
gi lub 
których brak. Ostatnia rubryka odnosi si
 do proweniencji kodcksów.
		

/Licencje_043_04_137_0001.djvu

			DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


131 


należy bliskość kodeksów BCz 1575, proweniencji którego me znamy, oraz 
weneckiego, o którym wiemy, że należał on do Mikołaja Tempelfelda, profesora 
krakowskiego rodem ze Śląska. Kodeks ten zresztą po śmierci Tempelfelda był 
własnością katedry wrocławskiej. Rękopis BCz 1575 zawiera papier notowany 
na Śląsku, być może nie jest to tylko zbieg okoliczności. W świetle tych faktów 
stwierdzenie, że rodzina J3 dotarła do Krakowa na przełomie XIV i XV wieku za 
pośrednictwem śląskim wydaje się umotywowane. Rękopisy wskazują, że na 
Śląsku musiała się pojawić najpóźniej w połowie XIV wieku. 
Na koniec pozostaje stwierdzić, że spośród wszystkich wydań drukowanych 
Kroniki Marcina, treść redakcji C w formie nietabelarycznej najbliżej oddaje 
edycja L. Weilanda, chociaż nie jest to precyzyjne odbicie tego, co spotykamy w 
rękopisach. 


Redakcja C z zachowanym układem tabelarycznym 


Wyodrębnienie rękopisu 304 Biblioteki Jagiellońskiej spośród innych 
reprezentujących redakcję C, jest w pewnym sensie sztuczne, bowiem zawarty w 
nim przekaz Kroniki Marcina rÓŻni się od pozostałych nie tyle treścią, co formą. 
Wyjątkowość tej kopii polega na tym, że treść jest w niej zorganizowana w 
ramach układu tabelarycznego, tak jak to pierwotnie zrobił Marcin Polak. Jest to 
jedyny znany na świecie piętnastowieczny kodeks redakcji C zachowujący układ 
tabelaryczny20. Encyklopedyczny charakter przekazu BJ 304 ostro kontrastuje na 
tle innych egzemplarzy polskich, gdyż wszystkie pozostałe mają charakter 
historiograficzny. Zważywszy więc przeznaczenie rękopisu i ewidentnie 
unikalną w XV wieku formę zawartej w nim Kroniki Marcina, przekaz ten 
należy potraktować odrębnie, a jego wzorca szukać gdzie indziej. 
Redakcja C nie została najprawdopodobniej nigdy ukończona przez autora. 
Po jego śmierci zaczęła funkcjonować tak jak ją zostawił - przerwana w pół 
zdania. Z upływem czasu krążyła w coraz liczniejszych odpisach i szybko 
zdystansowała popularnością poprzednie wersje. Jest ona zdecydowanie 
obszerniejsza od wersji wcześniejszych ze względu na dodanie całej księgi 
traktującej o czasach przed narodzeniem Chrystusa 21 . Co się tyczy przekazu w 


20 Por. A..D. von .:= Brinckcn, In una pagina ponendo pontijices.... ,,Rcvuc d'Histoirc dcs 
Tcxtcs". 18:1988. s. 127. Rękopis Bibliotcki Narodowcj i Uniwcrsyteckicj w Pradzc XIII.C.17. 
aczkolwick równicż spisany w XV wicku, nalcży do redakcji B. 
21 Por. wyżcj, s. 38.
		

/Licencje_043_04_138_0001.djvu

			132 


DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


kodeksie BJ 304 śmiało można orzec, iż spośród wszystkich rękopisów polskich 
jest zdecydowanie najbliższy wydaniu w MGR RÓŻnice sprowadzają się do 
opustek lub zamiany poszczególnych wyrazów, z rzadka brakującego zdania 22 . 
Kodeks BJ 304 należał pierwotnie do Jana Dąbrówki (zm. 1472), profesora 
Akademii Krakowskiej i wielkiego miłośnika książek. Dąbrówka był właści- 
cielem sporego jak na owe czasy księgozbioru, który liczył przeszło sto tomów. 
Swoją prywatną bibliotekę zapisał macierzystemu uniwersytetowi, stając w ten 
sposób w rzędzie naj hojniejszych dobrodziejów uczelni 23 . Geneza omawianej 
kopii wiąże się z pracami Dąbrówki nad komentarzem do Kroniki Mistrza Win- 
centego. Komentarz ten powstawał w dwóch etapach. Autor najpierw przygoto- 
wał brulion, po czym podyktował równocześnie kilku kopistom wersję osta- 
teczną. Komentarz ukończony został w roku 1436. W tym samym roku, czego 
dowiadujemy się z kolofonu na karcie 278 v 24, Jan Dąbrówka został właścicielem 
omawianego odpisu Kroniki Marcina. Trudno przypuszczać, że przed nabyciem 
własnej kopii Dąbrówka nie znał innych, nietabelarycznych odpisów, krążących 
po Krakowie, jak np. BJ 104 lub AKK 219. Skąd można wnioskować, że 
egzemplarz ten był nie tylko pomocą przy pracy mistrza Jana, lecz także okazem 
bibliofilskim, co pokrywa się z innymi wiadomościami, jakie mamy o zamiłowa- 
niach autora Komentarza. Bezpośredni powód zaopatrzenia się Dąbrówki w 
tabelaryczną kopię Kroniki Marcina leży jednak gdzie indziej. Glosowaruł przez 
niego Kronika Mistrza Wincentego skomponowana jest w fonnie bardzo utrud- 
niającej korzystanie z niej dla doraźnych potrzeb. Jej zamysł historiograficzny 


22 Oto zcstawienic ważnicjszych różnic: l) w BJ 304 wyliczenic źródcł następujc bczpo- 
śrcdnio po przcdmowie podczas, gdy u Wcilanda na końcu picIwszej księgi; 2) k. 259 1 - urywck 
"Qui tandcm Eboracii ... passa cst bcata Kathcrina" w biogramic ccsarza Dioklccjana, nalcży do 
biogramu kolcjncgo ccsarza, Galcriusza; 3) k. 265 v - biogram papicża Lcona III rozbity jcst na 
dwic części. Kopista najpicrw pomyłkowo przerwał w pół notatki opis pontyfikatu Lcona i 
przcszedł do jcgo następcy, po czym zorientował się w popełnioncj omyłcc i wykreślił błędnic 
wpisanc zdanic. Brakującą część biogramu Lcona wpisał wyżcj, na wolnym micjscu między bio- 
gramami papicży Witaliana a Dcodata; 4) k. 268 v - picrwszc dzicsięć linijck od góry to konicc 
biogramu Karola Wicikicgo, który się nic zmicścił wc właściwych latach po przcciwlcgłcj 
stronic; S) k. 272 r - picrwsze dwie linijki od góry to koniec biogramu papicża Sylwcstra II z dołu 
poprzcdnicj strony; 6) 272 v - piCłWSze dwic linijki od góry to konicc biogramu Ottona III z dołu 
poprzcdnicj strony; 7) brak jednozdaniowcgo biogramu papicża Sylwcstra III, u Wcilanda 
przypadająccgo między Bencdyktcm IX a Grzegorzem VI; 8) k. 275 r - picrwszc trzy linijki od 
góry to konicc biogramu papicża Eugeniusza III z dołu poprzednicj strony; 9) konicc biogramu 
papicża Hadriana V oraz pontyfikaty Jana XXI i Mikołaja IV są na k. 27S r . 
23 W. Szclińska, Biblioteld proJesorów Uniwersytetu Krakowsldego w XV i początkach 
XV/wieku, s. 61-77. 
24 ,,Explicit CI"onica Romanorum anno Domini MCCCCo tricesimo scxto".
		

/Licencje_043_04_139_0001.djvu

			DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


133 


jest równie problematyczny, co w przypadku Marcina Polaka (aczkolwiek z 
innych powodów)2s. Już w XIII wieku odczuwano potrzebę wydobycia warstwy 
faktograficznej z meandrów uczoności Kadłubka i zaopatrzenia jej w szkielet 
chronologiczny dla celów historiograficznych. W efekcie powstała Kronika 
Dzierzwy26. Jan Dąbrówka w pracach nad swym Komentarzem stanął przed 
koniecznością korelowania dziejów powszechnych z ojczystymi, a do tego celu 
nie było lepszej pomocy od pierwotnej postaci Kroniki Marcina Polaka. To te 
właśnie, a nie inne przymioty układu tabelarycznego przesądziły o wyszukaniu 
przez mistrza Jana oryginalnej postaci kroniki. W świetle wiadomości 
zgromadzonych w trakcie pracy nad polskimi przekazami dzieła Marcina, teza iż 
Dąbrówka zapoznał się z nim dopiero w 1436 roku (lub bezpośrednio przed 
zleceniem skopiowania przekazu BJ 304) wydaje się co najmniej mało prawdo- 
podobna. Powodów tak póżnego zaopatrzenia się w egzemplarz kroniki upatry- 
wać raczej należy w poszukiwaniu kopii tabelarycznej, które jak wiemy w XV 
wieku należały już do rzadkości. M. Zwiercan twierdzi co prawda, iż materiały 
zaczerpnięte z Marcina Polaka dodane zostały do brulionu już po dokonaniu 
ostatecznej redakcji2 7 . Historyk ten nie wyjaśnia jednak, na jakiej podstawie 
oparł swą datację tych przejątków, co pozwala przypuszczać, iż twierdzenie swe 
uzasadnił czasem zaopatrzenia się przez Dąbrówkę w kopię Kroniki papieży i 
cesarzy. Jeżeli tak było w istocie, datacja ta wydaje się słabo umotywowana. 
W zbiorach polskich, jak już to zostało powiedziane, nie ma innych odpisów 
tabelarycznych, a przeanalizowane kodeksy wskazują, że dzieło Marcina dotarło 
do nas i funkcjonowało przede wszystkim w fonnie kronikarskiej. Wobec 
powyższego nie pozostaje nic innego jak szukać wzorca rękopisu Dąbrówki za 
grani cą 28. Badania A.-D. von den Brincken wykazały, że zachowało się 
osiemnaście odpisów redakcji C w fonnie tabelarycznej29, które w dosyć 


2S POI". J. B. KomIce, Ideał wladcy w "Kronice" Mistrza Wincentego. [w:] Pogranicza i 
konteksty_ Literatura polskiego średniowiecza. s. 71-87. 
26 Por. J. Banaszkicwicz, Kronika Dzierzwy, X/V-wieczne kompendium historii ojczystej. 
s.3I. 
27 M. Zwicrcan. Komentarz Jana z Dąbrówki do Kroniki Mistrza Wincentego zwanego 
Kadłubkiem. s. łOI. 
28 Sugcstia M. Zwicrcana (op. cit., s. 105), żc kopia Dąbrówki odpisana została z kodcksu 
Jana Elgota (BJ 104), jcst błc;:dna. Różnicc formalnc mic;:dzy oboma przckazami są tak 
zasadniczc, iż sam ten fakt wyklucza bczpośrcdnic pokrcwieństwo (wymagałoby to bowicm 
założenia, iż Dąbrówka ponownic dokonał tabclaryzacji Kroniki Marcina i to na dodatck w 
identyczny sposób jak sam Marcin!), całkowitą natomiast pcwność, że przekazy tc pochodzą z 
różnych gałc;:zi tradycji rc;:kopiśmicnncj dajc porównanic tekstów. 
29 A.-D. von dcn Brincken, In una pagina ponendo pontifices, ,,Rcvuc d'Historre dcs
		

/Licencje_043_04_140_0001.djvu

			134 


DROGI ROZCHODZENIA SIĘ RĘKOPISÓW 


równomierny sposób rozrzucone są po całej Europie (Francja - 5; Wyspy 
Brytyjskie - 5; Włochy - 3; Austria - 2; Czechy - 1; Hiszpania - 1; Polska - I). 
Najstarsze spośród nich grupują się w Anglii i Francji, wskazując zapewne tym 
samym, w które rejony świata dotarły pierwsze odpisy redakcji C. Autorowi 
niniejszych rozważań osobiście udało się dotrzeć jedynie do kodeksu G lVII 
Biblioteki Kapitulnej w Pradze, pochodzącego z XIV wieku. Porównanie 
incipitów i expłicitów tego rękopisu i przekazu BJ 304 wyjaśnia niewiele 3o . 
O ile bezpośrednie pokrewieństwo jest raczej wykluczone, nie da się zaprzeczyć 
jednak, iż kodeksy te łączą bliskie związki. Problem filiacji kodeksów 
tabelarycznych wszystkich redakcji rozwiązany zostanie zapewne dopiero po 
opublikowaniu całości badań A.-D. von den Brincken. 


Tcxtcs", 18:1988, s. 127. 
30 Porównanic to wygląda nastC(pująco: 
BJ 304 


k. 247[-2",
[: 


BKP G lVII 


CZĘŚĆ I 
k. 1 [_6 v : 
Incipit CronicaJratris Marlini penitenciarii 
domini pape et capellani. 
Quoniam scire tempora summorum 
pontificum Romanorum ac imperatorum 
nec non et aliorum patrum ipsorum 
contemporaneorum>...  ...  on 
 ... 
 on 
 ... 
	
			

/Licencje_043_04_141_0001.djvu

			PODSUMOWANIE 


Autor Chronicon pontificum et imperatorum, Marcin, potocznie zwany 
Polakiem (choć nie sposób przy obecnym stanie źródeł stwierdzić czy lZeczy- 
wiście był Polakiem) lub z Opawy (co również opiera się na wątłych podstawach 
źródłowych), przyjął święcenia zakonne i otlZymał podstawy wykształcenia 
zapewne w klasztolZe dominikańskim św. Klemensa w Pradze. Edukację w 
zakresie teologii i prawa kanonicznego kontynuował w którymś z uniwersytetów 
(niektólZY badacze sugerują, że na południu Francji) lub w dominikańskim 
studium generale. Faktu, że był człowiekiem wysoko wykształconym, niezbicie 
dowodzą pełnione ulZędy i treść ogłoszonych pism. PlZed 1261 r. pojawił się w 
kurii papieskiej w Rzymie. Od roku 1261 występuje w dokumentach jako 
penitencjalZ mniejszy, a od 1276 roku także z tytułem kapelana papieskiego. 
22 czerwca 1278 powołany został plZez papieża Mikołaja III na arcybiskupstwo 
gnieźnieńskie. Umarł najprawdopodobniej w drugiej połowie 1278 roku (z 
pewnością plZed 23 grudnia 1279), nie dotarłszy na swoją stolicę. Pochowany 
został w kościele dominikanów pod wezwaniem św. Dominika w Bolonii. 
Oprócz Chronicon pontificum et imperatorum Marcin napisał Margarita 
decreti seu Tabula Martiniana - słownik encyklopedyczny prawa kanonicznego 
oraz zbiór kazań znany pod tytułem Sermones de tempore et de sanctis. 
Wszystkie te dzieła zdobyły sobie niemałą popularność i krążyły w licznych 
odpisach, później zaś były wielokrotnie drukowane. KronikalZowi pIZypisywane 
jest także autorstwo kilku prac niezachowanych, trudno jednak znaleźć 
poważniejsze wsparcie źródłowe dla tych twierdzeń. 
Od czasów refonnacji postać Marcina, ze względu na zamieszczoną w jego 
kronice legendę o papieżycy Joannie, wzbudzała poważne emocje związane ze 
sporami religijnymi. 


r 
.......
		

/Licencje_043_04_142_0001.djvu

			136 


PODSUMOWANIE 


Dzieło zwane Kroniką Marcina Polaka to encyklopedia historii 
powszechnej napisana w formie kroniki uniwersalnej - gatunku, który w chwili 
spisania Chronicon pontificum et imperatorum uprawiany był już od tysiąca lat. 
Praca Marcina powstała w Rzymie w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych 
XIII wieku. Dzieli się na trzy części: I) czasy przedchrystusowe, 2) dzieje 
papieży, i 3) dzieje cesarzy. W oryginale Marcina dwie ostatnie części były 
spisane w formie tabeli synchronicznej, z zachowaniem sztywnego układu: 
papieże na stronach verso - cesarze na stronach recto, każda strona podzielona 
była na pięćdziesiąt linijek odpowiadających pięćdziesięciu latom. Ludwig 
Weiland, w trakcie prac nad wydaniem krytycznym kroniki w Monumenta 
Germaniae Historica ustalił, że spod pióra autora wyszły trzy redakcje dzieła, 
które oznaczył syglami A, B i C. 
Chronicon pontificum et imperatorum należy do naj szerzej 
rozpowszechnionych tekstów późnego średniowiecza. W zbiorach bibliotecznych 
na świecie zachowało się po dzień dzisiejszy przeszło czterysta rękopisów, w 
Polsce, mimo burzy dziejowych ostatnich dwóch stuleci, nadal rozporządzamy 
dwudziestoma dwoma średniowiecznymi odpisami. Trudno nawet szacować, ile 
było tych odpisów na ziemiach polskich do końca XV wieku. Zachowały się 
wiadomości o co najmniej pięciu dalszych, głównie z terenów Śląska, jednak 
porównania poszczególnych odpisów prowadzą do wniosku, że musiało ich być 
. . . 
znaczme więceJ. 
Szczegółowa analiza dwudziestu trzech (wspomniane dwadzieścia dwa w 
zbiorach polskich oraz jeden w Biblioteca Nazionale Marciana w Wenecji) 
odnalezionych w trakcie kwerendy rękopisów pozwoliła wyłączyć spośród nich 
cztery przekazy błędnie identyfikowane z Kroniką Marcina Polaka (BJ Akc 
179/51; BN 3004; BGd PAN Ms Mar F 249 oraz Ms Mar F 253). W 
rzeczywistości są to kopie tzw. Kompilacji antwerpskiej, która jest odrębnym 
zamysłem historiograficznym, XIV -wieczną kompilacją sporządzoną na 
podstawie Kroniki Marcina oraz Speculum historiale Wincentego z Beauvais. 
Kompilacja ta dzięki identycznym incipitom z właściwą Kroniką Marcina 
Polaka od czasów średniowiecznych jest powszechnie z nią mylona. 
Spośród wyselekcjonowanych dziewiętnastu rękopisów Marcinowej 
encyklopedii sensu stricto odliczone zostały dalsze cztery kodeksy (BCz 1309; 
2033; 2317 oraz BN BOZ Cim. 9), ponieważ sprowadzono je do Polski dopiero 
w XVIII i XIX wieku. Były to zakupy dokonywane przez patriotycznie 
nastrojonych bibliofilów, poszukujących poloniców w zachodnioeuropejskich 
antykwariatach. Od pozostałych piętnastu kodeksów odliczony został jeszcze
		

/Licencje_043_04_143_0001.djvu

			PODSUMOWANIE 


137 


jeden - rękopis tzw. wilanowski nr 2 (BN 8052), znów jako szersza kompilacja 
na podstawie Kroniki Marcina Polaka a nie przekaz tejże kroniki. 
Wyselekcjonowanych w ten sposób zostało czternaście rękopisów, co do których 
ze względną pewnością można stwierdzić, że powstały lub funkcjonowały na 
ziemiach polskich przed końcem XV wieku. 
Analiza przekazów kroniki pozwoliła stwierdzić, że stosując ustalone przez 
Weilanda kryteria redakcji odautorskich, owe czternaście rękopisów rozpada się 
na trzy grupy: I) redakcję A* (BUWr IV F 191), 2) redakcję C z odrzuconym 
układem tabelarycznym (12 rękopisów - BCz 1575; 1583; BJ 104; BKK 219; 
BK PAN 130; 131; Oss 9501; BUWr I F 218; II F 64; IV F 175; R 445; BMarc 
X.188), 3) redakcję C z zachowanym układem tabelarycznym (BJ 304). 
Redakcję A* reprezentuje kodeks BUWr IV F 191, spisany w latach 
dwudziestych XIV wieku, pochodzący z biblioteki opactwa w Henrykowie. 
Interesujące wyniki dało porównanie jego zawartości z wzorcem redakcji A * 
(wydanie drukowane; Kolonia 1616) oraz podstawą wydania redakcji A - 
kodeksem G IV/2 kapituły praskiej, domniemanym egzemplarzem roboczym 
Marcina Polaka. Porównanie wykazało, że rękopis henrykowski jest ogniwem 
rodziny rękopisów odpisanych z kodeksu praskiego, lecz później niż wzorzec 
wydania kolońskiego, chociaż jeszcze przed ostatecznym zakończeniem prac nad 
redakcją A. Wnioski te popiera analiza paleograficzna stadiów narastania 
kodeksu praskiego. Tym samym podparta została kolejnymi argumentami 
interpretacja Weilanda kodeksu G lV/2'jako roboczej kopii samego kronikarza, a 
pośrednio praski fragment biografii Marcina. Materiał żródłowy nie uprawnia do 
wnioskowania, że przekaz ten odegrał poważniejszą rolę w upowszechnianiu 
tekstu Kroniki Marcina Polaka na ziemiach polskich. 
Redakcja C z zachowanym układem tabelarycznym reprezentowana jest 
również przez zaledwie jeden przekaz (BJ 304), sporządzony w 1436 roku na 
zlecenie krakowskiego profesora Jana Dąbrówki, w związku z pracami tego 
uczonego nad komentarzem do Kroniki Mistrza Wincentego. Odpis Dąbrówki to 
dotychczas jedyna odnaleziona kopia redakcji C, pochodząca z XV wieku, która 
zachowuje skomplikowany schemat tabelaryczny oryginału. Tekst tego przekazu 
jest najbardziej zbliżony do oryginału z wszystkich zachowanych w Polsce kopii 
Kroniki Marcina. Brak jednak danych, by sądzić, że odpis BJ 304 miał 
jakiekolwiek konsekwencje dla dalszej recepcji tego utworu. 
Na ziemiach polskich funkcjonowała praktycznie tylko redakcja C z 
zarzuconym układem tabelarycznym. Celem ustalenia filiacji między 
poszczególnymi przeJ.azami, poddane zostały one analizie komputerowej. 


.......
		

/Licencje_043_04_144_0001.djvu

			138 


PODSUMOWANIE 


Spośród dwunastu pełnych i fragmentarycznych kopii jakie się zachowały, jedna 
(BK PAN 131) okazała się zbyt krótkim urywkiem, by można było ją włączyć 
do zabiegów taksonomii numerycznej. 
W wyniku analizy numerycznej ustalone zostało, iż na ziemiach polskich 
funkcjonowały dwie rodziny przekazów redakcji C nietabelarycznej. Pierwsza 
rozpowszechniła się w początkach XIV wieku, przybyła najprawdopodobniej 
bezpośrednio z Włoch. Przekazy pierwszej rodziny należały do klasy III i IV 
(według klasyfikacji A.-D. von den Brincken). Naj lepszymi odpisami 
należącymi do tej rodziny są rękopisy BK PAN 130 i Oss 950 I. Około połowy 
XIV wieku na scenę wkracza rodzina druga, reprezentująca klasę VI. Rodzina ta 
najbardziej rozpowszechniona była na Śląsku. Za wzorcowe egzemplarze tej 
rodziny uznać należy kodeksy BCz 1575 i BMarc X.188. 
Obie rodziny ewidentnie musiały przez jakiś czas funkcjonować równolegle, 
bowiem zachowały się przekazy kontaminowane, tzn. czerpiące poszczególne 
księgi z różnych rodzin. 
Poddanie rękopisów redakcji C o zar.zuconym układzie tabelarycznym 
taksonomii numerycznej, oprócz wykazania dwóch gałęzi tradycji rękopiśmien- 
nej, potwierdziło także funkcjonowanie kodeksów BCz 1583, BK PAN 130, 
Oss. 9501 i R 445 na ziemiach polskich już w czasach średniowiecznych, czego 
nie dało sięprzekonywująco dowieść w ramach krytyki zewnętrznej. 
W drugiej połowie XV wieku popularność Kroniki Marcina stopniowo 
maleje, rozpowszechniające się nowsze kroniki uniwersalne z powodzeniem 
zastępują Chronieon pontificum et imperatorum. 
Co się tyczy kwestii wykorzystywania licznych wydań drukowanych 
Kroniki Marcina do badań nad utworami, których autorzy czerpali z dzieła 
naszego kronikarza, stwierdzić należy, iż pojedyncze rękopisy stanowiące 
samodzielne odgałęzienia tradycj i (BUW r IV F 191 - red. A. oraz Bl 304 - red. 
C w układzie tabelarycznym) znacznie lepiej oddają treść oryginałów 
Marcinowych (na ile dziś potrafimy je określić) niż licznie reprezentowana 
redakcja C nietabelaryczna. Stąd historyk, który chciałby zorientować się w 
treści przekazywanej przez kodeksy BUWr IV F 191 oraz Bl 304 może śmiało 
korzystać z wydania kolońskiego w pierwszym przypadku, w drugim zaś z 
edycji Weilanda opublikowanej w serii Monumenta Germaniae Historica. 
Szkopuł w tym, że oba wspomniane odgałęzienia tradycji rękopiśmiennej to 
margines recepcji Kronild Marcina na ziemiach polskich. Inaczej rzeczy się mają 
w przypadku redakcji C nietabelarycznej. Wydanie Weilanda jedynie w 
przybliżeniu oddaje zawartość zbadanych kodeksów; tutaj zalecić należy
		

/Licencje_043_04_145_0001.djvu

			PODSUMOWANIE 


139 


sięganie bezpośrednio do rękopisów. Korzystanie z wydań bazylejskiego (1559) 
i praskiego (1859) jest raczej trudem chybionym, edycja antwerpska (1574) zaś 
przekazuje tzw. Kompilację antwerpską. 
Praca niniejsza odniosła się wprawdzie do kwestii datacji zachowanych 
kodeksów, pozostaje jednak do rozstrzygnięcia bardzo istotny problem, kiedy 
Kronika Marcina przybyła na ziemie polskie. Analiza rękopisów nie daje 
odpowiedzi na to pytanie, można pokusić się jedynie o ogólnikowo 
sformułowany terminus post quem non - pierwsza ćwierć XIV wieku. 
Zachowane przekazy jednak zdają się być późniejsze od nawiązań do Kroniki 
Marcina w rodzimej twórczości kronikarskiej i rocznikarskiej. Rozsądzenia tej 
kwestii należy szukać poza zakresem badań kodykologicznych. Bliższych 
danych dostarczyć może jedynie dokładna analiza recepcji pośredniej, 
przeprowadzona w oparciu o drukowane wydania poszczególnych zabytków oraz 
żmudne badania wszelkich drobiazgów historiograficznych rozsianych po 
różnych kodeksach. 


. 


. 


. 


Studia nad rękopisami ważnych tekstów średniowiecznych kończą się na 
ogół stwierdzeniem pilnej potrzeby przygotowania wydania krytycznego 
analizowanego dzieła. Taka potrzeba istnieje i w przypadku Kroniki Marcina 
Polaka, niniejsza praca nie będzie wyjątkiem, z pewnymi jednak zastrzeżeniami. 
Burzliwy rozwój nauk historycznych w XIX wieku przyniósł jako jedno ze 
swych najtrwalszych osiągnięć edytorstwo źródeł. Trudno w zasadzie wyobrazić 
sobie pracę dzisiejszego historyka bez drukowanych wydań dokumentów, 
kronik, listów itp. Edytorstwo krytyczne, szczególnie w bieżącym stuleciu 
wydoskonaliło swe metody tak dalece, że biegłe opanowanie tej sztuki zajmuje 
adeptom historii długie lata. Efekty finalne, jeżeli zostały przygotowane zgodnie 
z obowiązującymi wymogami, w zasadzie zdejmują z korzystającego ciężar 
krytyki zewnętrznej. Podstawa rękopiśmienna oddala się więc od badacza, co w 
większości wypadków nie pociąga za sobą poważniejszych niebezpieczeństw. W 
przypadku jednak utworu o tak wielkiej liczbie odpisów, a co za tym idzie, 
sporej liczbie odgałęzień tradycji rękopiśmiennych, jak Kronika Marcina 
Polaka, oderwanie się od manuskryptów jest bardzo niebezpieczne. Cóż bowiem 
daje tradycyjne wydanie, czyli dążące do odtworzenia pierwotnego tekstu i jego
		

/Licencje_043_04_146_0001.djvu

			140 


PODSUMOWANIE 


mutacji autorskich? Dla historyka polskiego będzie to tekst sztuczny, który w 
zbyt wielkim przybliżeniu infonnował będzie o zawartości kroniki czytanej np. 
w połowie XIV wieku w Henrykowie, w początkach XV wieku w Krakowie lub 
u schyłku tego samego stulecia na Świętym Krzyżu. Z tym samym mniej więcej 
efektem można by dalej posługiwać się wydaniem Weilanda. W przypadku 
Kroniki Marcina potrzebna jest edycja terytorialna, tzn. taka, która niewiele 
troszcząc się o oryginał, zajęłaby się tym, co funkcjonowało na ziemiach 
polskich z uwzględnieniem Śląska. Przygotowanie tak pomyślanej edycji byłoby 
na pewno celowe.
		

/Licencje_043_04_147_0001.djvu

			ANEKS 
ANALIZA KLASYFIKACYJNA RĘKOPISÓW - MATERIAL Y 


KATALOG CECH I WARIANTÓW 


Poniższy katalog przedstawia warianty cech, wyselekcjonowanych na podstawie 
edycji L. Weilanda, występujące w rękopisach. Numer strony następujący po 
numerze kolejnym cechy odnosi się do wydania Weilanda. Przyporządkowania 
wariantów poszczególnym odpisom szukać należy w macierzy rękopisów i cech. 


KSIĘGA I: 


Cecha l, s. 397, warianty: 
l = "per pontifices et imperatores descendento usque ... convenienter possit 
alligari. "; 
2 = "per pontifices et imperatores descendento usque ... ordinatius ossem."; 
3 = 1+2. 


Cecha 2, s. 397, warianty: 
l = "ab Octaviano"; 
2 = "ab Octoviano". 


Cecha 3, s. 397, warianty: 
l = "ego frater Martinus Ordinis Praedicatorum"; 
2 = "ego frater Martinus" . 


Cecha 4, s. 397, warianty: 
l = "ad Iohannem XXI"; 
2 = "ad Nicolaum III"; 
3 = "ad Gregorium X". 


Cecha 5, s. 398, warianty: 
l = "De personis a quibus Roma incepit"; 
2 = brak tytuliku; 
3 = "De personis quibus Roma condita est". 


Cecha 6, s. 398, warianty: 
l = "De tempore quo Roma incepit"; 
2 = brak tytuliku; 
3 = "De tempore quo Roma incepta est";
		

/Licencje_043_04_148_0001.djvu

			142 


ANEKS 


4 = "Sequitur aliud capitulum de tempore quo incepit Roma". 
5 = "Tempus quo Roma incepit". 


Cecha 7, s. 398, warianty: 
l = "De 4 regnis maioribus"; 
2 = brak tytuliku; 
3 = "Sicut ergo diciL.". 


Cecha 8, s. 398, warianty: 
l = "sicut bestie manducantes glandes"; 
2 = ,,sicut bestie manducantes herbas et glandes". 


Cecha 9, s. 398, warianty: 
l = "et ideo Latini post regionem iIIam Ytaliam ... vocaverunt"; 
2 = "et ideo Latini post regionem iIIam Latinam ... vocaverunt". 


Cecha 10, s. 398, warianty: 
l = "De destructione Babilonis"; 
2 = brak tytuliku. 


Cecha 11, s. 399, warianty: 
l = brak tytuliku; 
2 = "De modo quo Roma incepit"; 
3 = "Quomodo Roma fuit inchoata"; 
4 = "Modum constructionis et dispositionis civitatis"; 
5 = "De modo constructionis Rome". 


Cecha 12, s. 399, warianty: 
l = "anno a destructione Troie 454"; 
2 = "anno a destructione Troie 414"; 
3 = "anno a destructione Troie 444". 


Cecha 13, s. 399, warianty: 
I = "Modum autem constructionis et dispositionis Romane urbis"; 
2 = "Modum autem constructionis Romane urbis". 


Cecha 14, s. 400, warianty: 
l = "ad pontem Milvum"; 
2 = "ad pontem milium"; 
3 = "ad pontem iulium"; 
4 = "ad pontem (portam) militum". 


Cecha 15, s. 400, warianty: 
I = "rex Tyberis ab origine ... veniens"; 
2 = "rex Tyberis ab oriente ... veniens". 


.......
		

/Licencje_043_04_149_0001.djvu

			ANEKS 


143 


Cecha 16, s. 400, warianty: 
I = "donec virgo pariat"; 
2 = "donec virgo pariet". 


Cecha 17, s. 400, warianty: 
l = "omnes civitates predictas muro cingere cepit et peńecit"; 
2 = "omnes civitates predictas muro cingere cepit". 


Cecha 18, s. 400, warianty: 
l D I .." 
=" e pa aClIs ; 
2 = brak tytuliku; 
3 = "De palaciis (Romane) urbis"; 
4 = "Placium maius". 


Cecha 19, s. 400, warianty: 
I . " 
= "De pOrtlS ; 
2 = brak tytuliku; 
3 = "De portis Romane urbis"; 
4 = "de porticis Romanorum"; 
5 = "De portis principalibus (urbis)"; 
6 = "Porte principales". 


Cecha 20, s. 40 l, warianty: 
l = "inferebat, ubi Martinus"; 
2 = "inferebat, ubi Marc(i)us". 


Cecha 21, s. 401, warianty: 
l = "ubi iacet simulacrum Mamertini"; 
2 = "ubi iacet simulacrum mannoreum"; 


Cecha 22, s. 401, warianty: 
l = "sancti Antonii"; 
2 = "sancti Antonini". 


Cecha 23, s. 40 l, warianty: 
l = "De temp lis"; 
2 = brak tytuliku; 
3 = "De templis Rome"; 
4 = "De templis ydolorum"; 
5 = "De temp lo Jovis". 


Cecha 24, s. 40 I, warianty: 
I = "fuit templum Asilum"; 
2 = "fuit templum auxilii"; 


.......
		

/Licencje_043_04_150_0001.djvu

			144 


ANEKS 


3 = ,Juit templum Agilu"; 
4 = "fuit templum sylin". 


Cecha 25, s. 401, warianty: 
I = "in monte Ulio"; 
2 = "in monte iulio"; 
3 = "in monte Celio" . 


Cecha 26, s. 402, warianty: 
I = "senatorum, prefectorum, civium"; 
2 = "senatorum, precorum, civium" 


Cecha 27, s. 402, warianty: 
l = "De rectoribus (et regimine) urbis"; 
2 = brak tytuliku; 
3 = "De personis qui Romam rexerunt secundum decursum annorum"; 
4 = "De constructione urbis"; 
5 = "Qui rexerunt urbem"; 
6 = "De rectoribus urbis et regimine eius". 


Cecha 28, s. 402, warianty: 
l = "ubi ponitur Domicianus imperator. Item ad gradellas"; 
2 = "ubi ponitur Domicianus imperator. (bi iuxta fuit templum Minerve, ubi 
simulachrum eius colebatur, ubi nunc est ecclesia que dictur saneta 
Maria de Minerva. Item ad gradellas". 


Cecha 29, s. 403, warianty: 
I = "Penestre a Romanis apud fluvium (flumine) Albam"; 
2 = "Penestre a Romanis apud flumen (fluvium) Alliam"; 
3 = "Penestre a Romanis apud fluvim (flumen) Albulam". 


Cecha 30, s. 404, warianty: 
I = "et 74 civitatibus Romanis"; 
2 = "et 84 civitatibus Romanis"; 
3 = "et 73 civitatibus Romanis"; 
4 = "et 82 civitatibus Romanis"; 
5 = "et 84 navibus Romanis"; 
6 = "et 83 civitatibus Romanis". 


Cecha 31, s. 404, warianty: 
I = "Emilius vero et Fulvius consules"; 
2 = "Emilius vero et flamineus consules"; 
3 = "Emilius vero et Fulius consules".
		

/Licencje_043_04_151_0001.djvu

			ANEKS 


145 


Cecha 32, s. 404, warianty: 
1 = "a sycia cum exercitu rediit"; 
2 = "a cicilia cum exercitu rediit"; 
3 = "a scithia cum exercitu suo rediit"; 
4 = "a stacia? cum exercitu rediit"; 
5 = "a sina cum exercitu rediit". 


Cecha 33, s. 404, warianty: 
1 = "Hanibalum graviter vulneravit"; 
2 = "hanibalem graviter vulnerauerunt"; 
3 = "Hannibalem graviter vulneratur". 


Cecha 34, s. 405, warianty: 
I = "vasa ex iIIo facta usque hodie longe lateque Corinthia dicuntur"; 
2 = "vasa ex iIIo facta usque hodie Corinthia dicuntur". 


Cecha 35, s. 406, warianty: 
1 = "nam tres legiones Romanorum ibi delete fuerunt"; 
2 = "nam tres legiones Romanorum ceciderunt". 


Cecha 36, s. 406, warianty: 
1 = ,,Anno a.u.c. 693 (690), Gaio Cesare et"; 
2 = ,,Anno a.u.c. 673 Gaio Cesare et". 


Cecha 37, s. 406, warianty: 
1 = ,,secunda proscriptio 500 hominum"; 
2 = "secunda proscriptio 500 nominum"; 
3 = "secunda proscriptio 500 hominibus proscripta est". 


KSIĘGA II: 


Cecha 38, So 408, warianty: 
I = "beata virgo et Ioseph nimio terrore concuterentur"; 
2 = "beata virgo et Ioseph nimio terrore terrerentur"; 
3 = "betata virgo et Ioseph terrerentur". 


Cecha 39, s. 408, warianty: 
1 = "Et anno 29 Iohannes cepit predicare"; 
2 = "Et anno 30 Iohannes cepit predicare". 


Cecha 40, s. 408, warianty: 
1 = ,,Anni completi ab Adam 5199"; 
2 = "anni completi ab Adam 5129"; 
3 = "anni completi ab Adam 5099(?)". 


...ł....
		

/Licencje_043_04_152_0001.djvu

			146 


ANEKS 


Cecha 41, s. 408, warianty: 
I = "duo inmanissimi drachones"; 
2 = "duo maximi drachones"; 
3 = "duo magni drachones". 


Cecha 42, s. 409, warianty: 
l = "et satis innotuit Urbi"; 
2 = "et satis innotuit ubi"; 
3 = brak 


Cecha 43, s. 409, warianty: 
I = "et filius de baptismo"; 
2 = "et filius in baptismo". 


Cecha 44, s. 410, warianty: 
1 = "episcopum vobis ordino"; 
2 = "episcopum urbi ordino". 


Cecha 45, s. 410, warianty: 
1 = ,,25 presbiteros ordinavit"; 
2 = ,,21 presbiteros ordinavit"; 
3 = ,,26 presbiteros ordinavit"; 
4 = ,,22 presbiteros ordinauit". 


Cecha 46, s. 410, warianty: 
I = "cronica Eusebii dissentit ab aliis cronicis"; 
2 = "cronica Eusebii disstentit ab iIIis cronicis"; 
3 = "et precipue Eusebius dissentit ab aliis cronicis". 


Cecha 47, s. 411, warianty: 
I = "appariut Petro: Domine quo vadis"; 
2 = "appariut Petro dicenti: Domine quo vadis"; 
3 = "apparuit Petro et dixit"; 
4 = "apparuit beato petro dicens domine quo vadis". 


Cecha 48, s. 411, warianty: 
I = "hic etiam statuit"; 
2 = "hic etiam instituit". 


Cecha 49, s. 411, warianty: 
1 = "Hec oblacio quanto pocior tanto rarior"; 
2 = "Hec oblacio quanto carior seu otior tanto rario"; 
3 = "Hec oblatio quanto rario tanto purior"; 
4 = "Hec oblacio quanto parcior tanto rarior".
		

/Licencje_043_04_153_0001.djvu

			ANEKS 


147 


Cecha 50, s. 411, warianty: 
l = "Thelesforus natione Grecus"; 
2 = "Thelesforus natione Romanus"; 
3 = "Thele
forus natus (natione - R445) ex anachorita". 


Cecha 51, s. 412, warianty: 
1= "Zefirinus natione Romanus ex parte Habundio"; 
2 = "Stephanus natione Romanus ex patre Habundio"; 
3 = "Severinus ...". 


Cecha 52, s. 412, warianty: 
1= "unde originem habuerunt nominati sunt"; 
2 = "unde originem habuerunt dicti sunt". 


Cecha 53, s. 413, warianty: 
1= ,,sposnum sancte Cecilie, quos usque ad martirii"; 
2 = "sponsum sancte Cecilie, cum fratre suo Tyburcio, quos usque ad 
martirii". 


Cecha 54, s. 413, warianty: 
l = "Iste Fabianus ... in cymiterio Całixti"; 
2 = "Iste divisit regiones... pro fide decollatur"; 
3 = "Fabianus iste ... reuovauitur". 


Cecha 55, s. 141, warianty: 
l = "Hic fecit ut singulis presbiteris singule debet ecclesie"; 
2 = "hic parro his ... cum aliis pontificibus"; 
3 = ,,Hic in urbe divisit parrochias singulis singulos duos presbiteros et hic 
martirio coronatus sepultus est cum aliis pontificibus". 


Cecha 56, s. 415, warianty: 
l = "Huius tempore ... sollempniter cełebrari"; 
2 = "Huius tempore inventa est ... de con. di. iii crucis"; 
3 = "Hic instituit festum invocationis sancte crucis". 


Cecha 57 s. 416, warianty: 
l = "et ut symbolum... aput sactum Petrum"; 
2 = brak 


Cecha 58, s. 416, warianty: 
l = "Gens Yberorum (Hyberorum - Wenecja) per quandam mulierem"; 
2 = "Gens Hebreorum per quandammulierem". 


Cecha 59, s. 417, warianty: 
l = "non possit fieri clericus ... viris composuit";
		

/Licencje_043_04_154_0001.djvu

			I 


148 


ANEKS 


2 = "non posset fieri clericus ... Orosius ystoriographus"; 
3 = brak. 


Cecha 60, s. 417, warianty: 
1= "Rome etiam Paulus Orosius... sennon perduxit"; 
2 = brak; 
3 = "Rome etiam Paulus Orosius presbiter discretissimus temporum scripto 
claret". 


Cecha 61, s. 418, warianty: 
l = "disceme disceretur ante introitum misse"; 
2 = "disceme causam meam diceretur ante introitum misse"; 
3 = "ut Iudica me Deus diceretur ante introitum misse". 


Cecha 62, s. 418, warianty: 
l = ,,lIic post cladem Wandalorum renovavit omnia"; 
2 = "Hic post cladem Wandalorum revocavit omnia". 


Cecha 63, s. 418, warianty: 
I = "Hic Leo Totilam regem"; 
2 = "Hic Leo Attilam regem"; 
3 = brak; 
4 = "Hic Leo Totilam Attilam regem". 


Cecha 64, s. 418, warianty: 
l = "que dicitur ad presepe. Hic etiam multas"; 
2 = "que dicitur ad presepe, sicut scribit Isidorus in cronicis suis et Paulus 
diaconus cardinalis. Hic etiam multis"; 
3 = brak. 


Cecha 65, s. 419, warianty: 
l = "dedicavit basilicam sancti Stephani iuxta"; 
2 = "dedicauit eclesiam sancti Stephani in celio monte iuxta"; 
3 = brak; 
4 = "dedicavit beati Stephani iuxta". 


Cecha 66, s. 419, warianty: 
l = "in quandam insulam, deinceps"; 
2 = "in quadam insulam deinde valonie"; 
3 = brak; 
4 = "in quandam civitatem deinceps". 


Cecha 67, s. 421, warianty: 
l = "constitit sibi divinitus fuisse revelatam"; 


.....
		

/Licencje_043_04_155_0001.djvu

			ANEKS 


149 


2 = "constitit sibi divinitus fuisse revelatum"; 
3 = brak. 


Cecha 68, s. 422, warianty: 
l = "scilicet legendo in pulpito euangelium"; 
2 = ,,scilicet legendo in pub lico euangelium"; 
3 = brak. 


Cecha 69, s. 423, warianty: 
I = "adduci preceperat, iuxta fontem Lateranensem"; 
2 = "et aliorum martirum corpora de Oalmatia et Ystra transferens, iuxta 
fontem Lateranensem"; 
3 = brak. 


Cecha 70, s. 423, warianty: 
l = "auro argentoque decoravit. Hic sepultus est apud senctum Petrum. Hoc 
tempore Anastasius"; 
2 = "auro argentoque decoravit. Hoc tempore Anastasius"; 
3 = brak. 


Cecha 71, s. 424, warianty: 
l = "Hic ab imperatore factus est papa"; 
2 = "Hic Benedictus ex vite sanctiate concordans cum nomine multas in 
Urbe ecclesias restaurauit"; 
3 = brak. 


Cecha 72, s. 424, warianty: 
h . D " 
l = "Et propter oc... m ecreto; 
2 = "Hic Leo in Romanorum cronicis... Leo tercius nominatur". 


Cecha 73, s. 424, warianty: 
l = "ad obedienciam rediit. Huius tempore celebrata est sexta synodus apud 
Constantinopolim. Leo II"; 
2 = "ad obedienciam rediit (ecclesie romane BJl04). Leo II"; 
3 = brak. 


Cecha 74, s. 425, warianty: 
l = "regum militaverunt. Pontifex vero sepultus est apud sanctum Petrum. 
Gregorius II"; 
2 = "regum militaverunt. Gregorius II"; 
3 = "regum militando vitam feliciter finierunt"; 
4 = brak. 


Cecha 75, s. 425, warianty: 
l = "hic adiunxit in secreta";
		

/Licencje_043_04_156_0001.djvu

			. 


150 


ANEKS 


2 = "hic adiunxit in secreto"; 
3 = "hic adiunxit ad secreta"; 
4 = "Hic adiunxit in canone". 


Cecha 76, s. 426, warianty: 
1 = "In qua Karolo dedit Adrianus papa"; 
2 = "In qua Karolus dedit Adriano papa"; 
3 = brak. 


Cecha 77, s. 426, warianty: 
1 = "Hic Karlomannum"; 
2 = "Hic Karolum magnum"; 
3 = "Hic karolo magno"; 
4 = "Hic karolomanno"; 


Cecha 78, s. 426, warianty: 
1 = "Hoc tempore sanctus Gengulphus in Burgundia daret"; 
2 = "Hoc tempore sanctus Gengulphus in Lothoringia daret". 


Cecha 79, s. 427, warianty: 
1 = "et innumera corpora sanctorum"; 
2 = "et circa duo milia corpora"; 
3 = brak. 


Cecha 80, s. 427, warianty: 
1 = "ecdesiam sancte Praxedis reparans cenobium Grecorum"; 
2 = "ecdesiam sancte Praxedis reparans congregacionem Grecorum"; 
3 = brak. 


Cecha 81, s. 427, warianty: 
1 = "Letanias autem .._ apud sanctum Petrum"; 
2 = brak akapitu. 


Cecha 82, s. 428, warianty: 
1 = "Iste Lodovicum imperatorem coronavit"; 
2 = "Iste Lotharium imperatorem coronavit"; 
3 = "iste coronavit henricum imperatorem"; 
4 = brak. 


Cecha 83, s. 429, warianty: 
1 = "Hic etiam inter alia bona que fecit porticum"; 
2 = "Hic porticum ... restauravit"; 
3 = brak; 
4 = "Hic inter alia bona porticos restauravit". 


.......
		

/Licencje_043_04_157_0001.djvu

			ANEKS 


151 


Cecha 84, s. 432, warianty: 
1 = "Sepultus est in basilica sancti Petri"; 
2 = "Sepultus est in ecclesia sancti Petri". 


Cecha 85, s. 432, warianty: 
1 = "Qui nacta oportunitate"; 
2 = "Qui captata oportunitate"; 
3 = brak; 
4 = "Qui facta oportunitate". 


Cecha 86, s. 433, warianty: 
1 = "quo d Ezechiel improperavit sacerdotibus"; 
2 = "quod Ezechiel imperavit sacerdotibus"; 
3 = "quod Ezechiel dixit sacerdotibus"; 
- 4 = "quod Ezechiel sacerdotibus comunicavit". 


Cecha 87, s. 433, warianty: 
1 = "qui et Clemens II est dictus"; 
2 = "qui et infra Clemens II est dictus"; 
3 = brak; 
4 = "qui clemens dictus est". 


Cecha 88, s. 434, warianty: 
I = "In Lateranensi ecclesia est tumulatus"; 
2 = "In Lateranensi ecclesia est sepulatus"; 
3 = brak. 


Cecha 89, So 434, warianty: 
1 = "et ab eodem Guipero"; 
" 
2 = "et ab eodem Clernente ; 
3 = "et ab eodern"; 
4 = brak. 


Cecha 90, So 437, warianty: 
1 = "per regern scisrnaticurn, qui locus"; 
2 = "per regern scisrnaticurn dari procuravit, qui locus"; 
3 = brak; 
4 = "per regern scisrnaticurn optinuit, qui locus". 


Cecha 91, s. 437, warianty: 
1 = "Urbanus III nacione Lornbardus sedit anno I"; 
2 = "Urbanus III nacione Lornbardus de civitate Mediolanensi sedit anno 1"; 
3 = ,,Adrianus III nacione Lornbardus de civitate Mediolnanensi".
		

/Licencje_043_04_158_0001.djvu

			152 


ANEKS 


Cecha 92, s. 438, warianty: 
I = "Et sicut alterius ... omnia esse Deum"; 
2 = brak tego zdania. 


Cecha 93, s. 438, warianty: 
I = "in duplicem sexum partitus"; 
2 = "in duplicem sexum perditus"; 
3 = brak; 
4 = "in duplicem sexum pe(a)ritus". 


Cecha 94, s. 438, warianty: 
l = Innocenty III, "Urbis ... cognoverunt"; 
2 = Innocenty III "Similiter ... rediit"; 
3 = l + 2; 
4 = brak. 


Cecha 95, s. 438, warianty: 
I = "Item dixit quod ... tantum in creaturis"; 
2 = brak tego zdania. 


Cecha 96, s. 438, warianty: 
I = "Tempore huius Innocencii ... vocabatur Iohannes"; 
2 = brak całego ustępu. 


Cecha 97, s. 439, warianty: 
l = "de diversis mundi partibus electis restauravit"; 
2 = "de diversis mundi partibus sibi placitis electis restauravit"; 
3 = brak. 


Cecha 98, s. 440, warianty: 
I = "eximius doctrina perlucida"; 
2 = "eximius doctrina sana et perlucida"; 
3 = "eximius doctrina plenus perlucida"; 
4 = brak. 


Cecha 99, s. 440, warianty: 
Aleksander IV "Hic moritur ... tumulatur" 
l = na początku biogramu; 
2 = na końcu biogramu; 
3 = brak. 


Cecha 100, s. 441, warianty: 
I = Cod. 2-6; 
2 = Cod. 7-11;
		

/Licencje_043_04_159_0001.djvu

			ANEKS 


153 


Cecha 101, s. 441, warianty: 
I = "Huius ... decollantur"; 
2 = "Hic... evanuit"; 
3 = l + 2; 
4 = brak. 


KSIĘGA III: 


Cecha 102, s. 445, warianty: 
l = "sed optimis conparandus"; 
2 = "sed optimis compendiis"; 
3 = brak; 
4 = "se optimus iIIorum comparacione aliorum". 


Cecha 103, s. 446, warianty: 
l = "ossa vero ipsius collecta in umam auream"; 
2 = "ossa vero ipsius collata in umam auream"; 
3 = "ossa vero ipsius collocata in umam auream"; 
4 = brak 


Cecha 104, s. 447, warianty: 
. . fi " 
1= "maxime... ID ammatur ; 
2 = brak zdania. 


Cecha 105, s. 447, warianty: 
1= "Quem Marchum Antonium quis Laudare possit"; 
2 = "Quem Marchum Antonium quis digne laudare possit"; 
3 = "Quis enim Marcum Antonium digne laudare possit"; 
4 = "Quem Marcum Antonium quis plene laudare possit"; 
5 = brak. 


Cecha 106 s. 448, warianty: 
. .." 
l = "quI ex ore IpSIUS ; 
2 = "que ex ore ipsius". 


Cecha 107, s. 449, warianty: 
l = "Nam sanctus Syxtus... martyrio coronatus est"; 
2 = brak tego ustępu. 


Cecha 108, s. 449, warianty: 
l = "Decius in imperatorem creatus est"; 
2 = "Decius in cesarem creatus est". 


........
		

/Licencje_043_04_160_0001.djvu

			154 


ANEKS 


Cecha 109, s. 450, warianty: 
I = "qui tandem Eboracii"; 
2 = "tandem in Britania"; 
3 = brak. 


Cecha 110, s. 450, warianty: 
1= "Galerius imperavit annis 2 cum Constantino et Licino"; 
2 = "Valerius imperavit ...". 


Cecha III, s. 450, warianty: 
I = "quod sibi in visione ostensum est"; 
2 = "quod sibi ostensum est"; 
3 = brak zdania. 



 


I 
I 


Cecha 112, s. 451, warianty: 
I = "Nam et orientalis ... reliquit"; 
2 = "Et super psalmum... 21 die maii". 


Cecha 113, s. 452, warianty: 
I = "adversus nos dimicaturus de fide"; 
2 = "adversus christianos dimicaturus de fide"; 
3 = brak. 


Cecha 114, s. 453, warianty: 
I = ,,30 milia Alemannorum"; 
2 = ,,30 milia Gallicorum"; 
3 = ,,30 miłia Gallorum". 


Cecha 115, s. 456, warianty: 
I = "noeturno tempore dimissis portis Urbis apertis"; 
2 = "noctumo tempore diversis portis Urbis apertis"; 
3 = brak. 


Cecha 116, s. 456, warianty: 
I = "Quod audiens imperator Adamancium quendam mittens in Palestinam 
gravem de hoc sumpsit ulcionem"; 
2 = "Quod audiens imperator quedam mittens gravem de hoc sumpsit 
ulcionem"; 
3 = brak. 


Cecha 117, s. 457, warianty: 
I = "Priscus autem Phoce homicidia"; 
2 = "Priscus autem Phoce homicida"; 
3 = brak; 
4 = "Priscus autem Phoce homicidium".
		

/Licencje_043_04_161_0001.djvu

			ANEKS 


155 


Cecha 118, s. 458, warianty: 
1 = "Cuius pars magna post anno Domini 1247"; 
2 = "Cuius pars magna post anno Domini 1248"; 
3 = "Cuius pars magna anno Domini 1267"; 
4 = brak. 


Cecha 119, s. 458, warianty: 
1 = "Cronica a tempore Hieronimi"; 
2 = "Cronicam etiam a tempore Hieronimi". 


Cecha 120, s. 459, warianty: 
1 = ,,Anastasius imperavit annis 3"; 
2 = ,,Anastasius secundus imperavit annis 3" 
3 = ,,Anastasius tercius imperavit annis 3"; 
4 = ,,Anastasius annis tribus". 


Cecha 121, s. 459, warianty: 
I = "Philippus imperavit anno I et mensibus 6"; 
2 = "Philippus secundus imperavit anno l et mensibus 6". 
3 = brak. 


Cecha 122, s. 460, warianty: 
1 = "Mortuo primo Pipino principe Francorum, qui fuit sub rege Francorum, 
. " 
factus est pnnceps ; 
2 = "Mortuo primo Pipino principe Francorum, factus est princeps"; 
3 = "Mortuo primo Pipino rege francorum factus est princeps". 


Cecha 123, s. 461, warianty: 
1 = "cibo potuque temperatus fuit"; 
2 = "cibo potuque temperatissimus fuit". 


Cecha 124, s. 462, warianty: 
1 = ,,114 duces Boemorum cum subsequacibus (sequacibus - IVF175, 
R445, IIF64) baptizari fecit"; 
2 = ,,13 (4 - 1583, 130, 17 - 104) duces bohemorum cum seqacibus suis 
baptizari fecit"; 
3 = brak. 


Cecha 125, s. 463, warianty: 
1 = ,,21 (20 - 1575, 104) annis sine patre regnavit"; 
2 = ,,21 anno sine patre regnavit"; 
3 = ,,21 annis solus regnauit"; 
4 = brak.
		

/Licencje_043_04_162_0001.djvu

			156 


ANEKS 


Cecha 126, s. 466, warianty: 
l = "Huius tempore luna reversa est in sanguinem"; 
2 = "Huius tempore luna conversa est in sanginem"; 
3 = "Huius tempore luna versa est in sanguine (colorem sanguinis)". 


Cecha 127, s. 467, warianty: 
l = "civitatem Tyburtinam diebus tribus mense lunii"; 
2 = brak; 
3 = "civitatem Tyburtinam die III mensis Junii". 


Cecha 128, s. 469, warianty: 
l = "anno Domini 1139 Iohannes de Temporibus"; 
2 = "anno Domini 1131 Johannes Temporibus"; 
3 = brak. 


Cecha 129, So 471, warianty: 
l = "ibi gravi infinnitate correptus"; 
2 = "ibi gravi infirmitate correctus"; 
3 = brak. 


Cecha 130, s. 471, warianty: 
1= "Balduinum comitem Flandrie in imperatorem constituerunt"; 
2 = "Balduinum comitem Flandrie in imperatorem constituit"; 
3 = brak zdania; 
4 = "Et Balduinum flandri imperatorem constituit"; 
5 = "balduinum comitem narradensem imperatorem constituit"; 
6 = II F 64. 


Cecha 131, s. 471, warianty: 
I = "ab altigravo Philippus est interfectus"; 
2 = "ab langravio Philippus est interfectus"; 
3 = brak; 
4 = "interfectus est philippus a palatio". 


Cecha 132, s. 472, warianty: 
l = "Romanum imperium sive post deposicionem Friderici II ab imperio 
. .." 
Slve post mortem elUS ceplt vacare ; 
2 = "Romanum imperium sive post mortem sive post deposicionem 
Frederici II ab imperio cepit vacare"; 
3 = brak. 


Cecha 133, s. 472, warianty: 
1= ,,5 milia hominum sufocati fuerunt"; 
2 = ,,5 milia hominum suffocantur"; 
3 = brak.
		

/Licencje_043_04_163_0001.djvu

			ANEKS 


157 


Cecha 134, s. 472, warianty: 
1= "Quod scisma multis annis et usque hodie perduravit"; 
2 = "Quod se (scisma) multis annis perseveravit"; 
3 = brak; 
4 = "quod scisma duravit usque ad mortem amborum"; 
5 = "quod scisma diu duravit". 


Cecha 135, s. 472, warianty: 
I = "anno Domini 1239 gens Tartarorum"; 
2 = "anno Domini 1230 gens Tartarorum"; 


Cecha 136, s. 474, warianty: 
l = "cum plurimis comitibus"; 
2 = "cum pluribus comitibus"; 
3 = brak. 
4 = "cum pluribus militibus". 


Cecha 137, s. 474, warianty: 
l = "de Affrica recesserat"; 
2 = "de Affrica processerat"; 
3 = brak. 


Cecha 138, s. 474, warianty: 
I = "domno Thusculano per litteras intimavit"; 
2 = "domno Thusculano cardinali per litteras intimavit". 
3 = brak. 


Cecha 139, s. 474, warianty: 
l = "cum multis nobilibus decollatur"; 
2 = "cum multis nobilibus decapitatur"; 
3 = brak.
		

/Licencje_043_04_164_0001.djvu

			158 


ANEKS 


MACIERZ RĘKOPISÓW I WARIANTÓW 


nr rpsu: 2 3 6 9 12 13 17 18 19 20 22 23 
nr cechy warianty 
księga I 
l 2 3 2 2 2 O 2 2 I 2 2 2 
2 2 2 l l 2 O l I I l l l 
3 2 2 2 2 2 O 2 2 I 2 2 2 
4 l 2 I 2 2 O l 2 3 I l I 
5 l I I 2 2 O 2 O O 3 l 2 
6 3 I 4 2 2 O 2 5 O I I I 
7 l 2 I 2 2 O 2 3 O l 2 l 
8 I I I 2 l O O 2 O I l ] 
9 I I I 2 l O l I O I I ] 
10 I 2 2 2 2 O 2 2 O 2 2 I 
11 2 2 3 I I O I 4 O 2 5 I 
12 l 2 I l l O ] 3 O ] I I 
13 2 I 2 I I O I I O I I 2 
14 I 2 3 4 l O I 4 O 2 I I 
15 I 2 I 2 I O I 2 O 2 2 I 
16 l I 2 2 I O 2 2 O l l 2 
17 2 l 2 I I O I I O I I 2 
18 l I 3 2 2 O 2 4 O I 3 I 
19 4 5 3 2 2 O 2 6 O l 5 l 
20 I 2 I I I O I I O 2 2 l 
21 I I I 2 2 O I 2 O l I l 
22 l I l I 2 O 2 l O l I 2 
23 3 I 4 2 2 O 2 5 O 4 5 I 
24 l I I I I O I 2 O 3 4 I 
25 I 3 3 3 3 O I 3 O 2 l I 
26 I I l 2 I O l l O I I I 
27 I 3 I 2 2 O 2 4 O l 5 6 
28 2 l 2 l l O l 2 O 2 I 2 
29 2 3 3 l I O 2 I O 3 2 2 


.......
		

/Licencje_043_04_165_0001.djvu

			ANEKS 159 
nr rpsu: 2 3 6 9 12 l3 17 18 19 20 22 23 
nr cechy warianty 
30 2 4 5 6 I O 3 6 O I 2 2 
31 l 2 l 3 l O 3 l O l 3 I 
32 l 2 3 3 I O l 4 O l 5 I 
33 l l l 2 l O l l O l 3 I 
34 2 I 2 l l O l 2 O l I I 
35 2 l 2 I I O l I O I l 2 
36 l I l 2 2 O l I O I 2 O 
37 2 3 2 I I O 2 l O l l O 
księga II 
38 I l O 2 2 O 3 3 l 3 3 O 
39 l 2 l 2 2 O 2 2 l l l O 
40 l I l 2 2 O l 3 2 l l O 
41 l 3 3 3 3 O 3 3 l 3 3 O 
42 I l I l ] O 3 I l l 2 O 
43 I I 2 l I O l I l l l O 
44 2 I 2 2 2 O 2 I 2 2 2 O 
45 3 ] I 2 2 O 2 4 I 2 2 O 
46 l l 3 ] I O ] ] 2 l l O 
47 l 2 4 I 3 O I I 2 l l O 
48 I I 2 I I O I I I l 2 O 
49 4 l I 3 l O I l 2 I l O 
50 3 I 3 2 3 O 3 2 3 3 3 O 
51 I I I 3 I O ] 2 I I I O 
52 I 2 I l l O I l l I l O 
53 I l l O l O I l l 2 l O 
54 I l ] 2 2 O 2 3 l 2 2 O 
55 3 2 3 2 2 O 2 2 I 2 3 O 
56 2 l 2 O l O ] l 3 l I O 
57 2 l 2 O l O l l 2 I I 2 
58 I 2 l O 2 O 2 2 l I 2 l 
59 2 l 2 O I O I I 3 l I 2 
60 2 l 2 O I O ] l 2 3 I 2 
61 l 3 l O I O I 2 I 2 2 3 


........
		

/Licencje_043_04_166_0001.djvu

			160 ANEKS 
nr rpsu: 2 3 6 9 12 13 17 18 19 20 22 23 
nr cechy warianty 
62 2 1 1 O 1 O 1 I 2 1 1 2 
63 2 2 1 O l O l 3 4 I 1 2 
64 1 2 1 O 2 O 2 3 I 2 2 I 
65 l 2 1 O I O 1 3 l l 4 I 
66 1 2 1 O 1 O 1 3 1 I 4 1 
67 1 2 3 O I O l 3 3 l 2 l 
68 2 2 1 O 2 O 2 3 3 2 2 l 
69 1 1 1 O O O 2 3 1 2 2 I 
70 2 2 2 O O O I 3 2 I I 2 
71 I l I O O O 2 3 l 2 2 ] 
72 l I 1 O O O 2 2 I 2 2 I 
73 2 1 2 O O O l 3 2 I I 2 
74 1 3 I O O O 3 4 2 3 3 I 
75 3 2 2 O O O 1 2 4 1 2 I 
76 l 1 1 O O O 1 3 I 1 1 I 
77 I I I O O O 3 2 4 2 2 I 
78 1 1 1 O O O 1 2 1 1 2 I 
79 I 2 I O O O 2 3 3 2 2 I 
80 I l I O O O 2 3 3 2 2 I 
81 l l I O O O 2 2 I 2 2 ] 
82 2 2 2 O 3 O I 2 2 4 2 2 
83 I 1 I O 2 O 2 3 4 3 2 1 
84 1 2 2 O I O 1 I l I 1 I 
85 I I I O 1 O l 3 4 ] 2 I 
86 3 I 3 O 2 O I 2 4 I I 3 
87 I 2 2 O 2 O 2 3 4 2 2 ] 
88 I 1 I O I O 1 3 2 I I I 
89 1 3 I O 2 O 2 4 I 1 2 I 
90 2 1 2 O 1 O 1 3 4 I I 2 
91 1 2 1 O 2 O 2 3 1 2 2 1 
92 2 2 2 O ] O 1 2 2 1 I l 
93 I 2 I O I O 1 3 2 ] 4 I 
94 l 3 I O 2 O 2 4 I 2 2 l 
95 2 I 2 O I O I 2 2 ] I 2
		

/Licencje_043_04_167_0001.djvu

			ANEKS 161 
nr rpsu: 2 3 6 9 12 13 17 18 19 20 22 23 
nr cechy warianty 
96 1 I 1 O 1 O 1 I 2 1 1 1 
97 I I I O 2 1 2 3 1 2 2 1 
98 3 I 1 O 2 2 2 2 4 2 2 1 
99 1 I 1 O 2 I 2 3 1 2 2 1 
100 2 2 2 O 2 2 1 2 1 2 2 2 
101 2 2 2 O 2 3 2 4 2 2 2 2 
księga III 
102 1 1 3 2 2 O 3 2 4 1 1 O 
103 2 3 3 2 2 O 2 4 1 2 1 O 
104 1 1 1 1 2 O 2 2 1 2 2 O 
105 1 3 4 2 2 O 2 5 I O 2 O 
106 1 1 I I 1 O 2 I 1 2 2 O 
107 2 1 2 O I O 1 1 2 I 1 O 
108 I 2 1 2 2 O 2 2 2 2 2 O 
109 1 2 1 O 1 O 1 2 1 1 3 O 
HO 1 I 2 O 2 O 1 1 1 1 1 O 
111 1 1 I O 3 O 3 2 1 2 2 O 
112 1 2 I O 2 ' O 2 1 1 2 2 O 
113 1 2 2 O 1 O l 3 1 1 1 O 
114 1 I I O 2 O 2 3 1 2 2 O 
115 1 I I O 2 O 2 3 1 2 2 O 
H6 1 I I O 2 O 2 3 l 2 2 O 
H7 1 1 2 O 2 O 2 3 2 4 2 O 
H8 3 2 I O O O 1 4 2 1 2 O 
H9 2 2 2 O O O I 2 2 2 2 O 
120 3 1 I O O O 2 1 1 2 4 O 
121 2 1 I O O O 2 3 1 2 2 O 
122 1 1 I O O O 2 2 3 2 2 O 
123 1 2 1 O O O 2 1 1 2 2 O 
124 2 :2 2 O 2 O 1 3 1 1 1 O 
125 I 3 1 O I O 2 4 1 1 1 O 
126 3 3 3 O I O 1 3 2 1 1 O 
127 1 1 1 O I O 1 2 3 3 3 O
		

/Licencje_043_04_168_0001.djvu

			162 ANEKS 
nr rpsu: 2 3 6 9 12 13 17 18 19 20 22 23 
nr cechy warianty 
128 1 2 I O I O 1 3 1 1 1 O 
129 1 1 1 O l 2 I 3 3 1 I O 
130 2 1 5 O I 3 4 3 6 4 2 O 
131 1 2 4 O l I 2 3 1 2 . 2 O 
132 1 1 I O 2 3 1 2 1 2 3 O 
133 1 2 1 O 2 2 2 3 I 2 2 O 
134 1 O 4 O 2 3 2 2 5 2 3 O 
135 I 1 1 O l 2 1 1 I l l O 
136 I O 2 O 1 3 1 4 2 I 3 O 
137 2 O 2 O 2 3 2 3 I 2 3 O 
138 I O I O I 3 I 2 2 1 3 O 
139 1 O I O 2 3 2 2 1 2 3 O 


II 


I
		

/Licencje_043_04_169_0001.djvu

			BffiLIOGRAFIA 


Rękopisy 


Berlin, 
Ms. Germ. Q 765; 
Kraków, Biblioteka Czartoryskich 
1185 III; 1309 III; 1575 I; 1583 III; 2033 II; 2317 III; rps 2916 III; 
Kraków, Biblioteka Jagiellońska 
104; 304; Akc. 179/51; 
Kraków, Archiwum Kapitulne 
219; 
Gdańsk, Biblioteka PAN 
Ms. Mar. F. 249; Ms. Mar. F. 253; 
Kórnik, Biblioteka PAN 
130; 131; 
Praha, Archiv PraZskeho hradu 
fond Kapitulni archiv G IV/I; G IV/2 
Warszawa, Biblioteka Narodowa 
3004 II; 8052 III; BOZ Cim 9; 
Wenecja, Biblioteca Nazionale Marciana 
X.188 (3628); 
Wrocław, Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich 
950 III; 
Wrocław, Biblioteka Uniwersytecka 
I.f.218; II.f.64; IV.f.175; IV.F.191; IV Q 92; R 445;
		

/Licencje_043_04_170_0001.djvu

			164 


BIBLIOGRAFIA 


Katalogi zbiorów rękopiśmiennych 


Aland K., Die Handschriftenbestiinde der Polnischen Bibliotheken, Insbesondere 
an Griechischen und Lateinischen Handschriften, Berlin 1956. 
Boehm Constantin Edelen von, Die Handschriften des Kaiserlichen und 
Koeniglichen Haus-, Hoj- und Staats-Archivs, Wien 1873. 
Catalogus codicum manuscriptorum medii aevii Latinorum, qui in Bibliotheca 
Jagellonica asservantur, Vol. 1: Nry 1-331, opr. Z. Włodek, J. Zathey, 
M. Zwiercan, Wrocław 1980, Vol. 2: Nry 332-444, opr. M. Kowalczyk, 
M. Markowski, J. Zathey, Wrocław 1982, Vol. 3: Nry 445-563, opr. 
M. Kowalczyk, A. Kozłowska, M. Markowski, Z. Włodek, J. Zathey, 
M. Zwiercan, Wrocław 1984, Vol. 4: 564-667, opr. M. Kowalczyk, 
A. Kozłowska, M. Markowski, Z. Włodek, J. Zathey, M. Zwiercan, 
Wrocław 1988. 
Chmiel Adam, Rękopisy biblioteki w Dzikowie hr. Tarnowskich, Kraków 1908. 
Gołębiowski Łukasz, Reiestr Biblioteki Poryckiej, BCz, rps 2916. 
Gober W. [i in.], Die Handschriften der Staats- und Universitiitsbibliothek 
Breslau, Bd. I, Leipzig 1938-1939 [cd.: maszynopis w BUWr] 
Inwentarz rękopisów Biblioteki Czartoryskich, nry 1679-5999 [maszynopis] 
Janozki J. D. A., Specimen catalogi codicum manuscriptorum Bibliothecae 
Zaluscianae a..., [Dresden] 1752. 
Jażdżewski Kon
anty KI., Bibliotheca Universitatis Wratislaviensis. Catalogus 
manu scriptorum codicum medii aevii Latinorum signa 180-260 
comprehendens, W rocław- W arszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1982. 
Katalog der Danziger Stadtbibliothek, Bd. I-V, Danzig 1892-1921. 
Katalog rękopisów Biblioteki Czartoryskich w Krakowie. Sygnatury 2001-2300, 
opr. Janusz Nowak i in. (w druku). 
Korzeniowski J., Kutrzeba Stanisław, Catalogus codicum manuscriptorum 
Musei Principum Czartoryski Cracoviensis, t. 1-2, Kraków 1887-1913. 
Korzeniowski J., Zapiski z rękopisów Cesarskiej Biblioteki Publicznej w 
Petersburgu i innych bibliotek petersburskich, ,,Archiwum do Dziejów 
Literatury i Oświaty w Polsce" 9: 1910. 
Kozerska Helena, Stummer Wanda, Katalog rękopisów Biblioteki 
Uniwersyteckiej w Warszawie, t. I, Nry 1-262, Warszawa 1963. 
Kristeller Paul Oskar, Latin Manuscript Books BeJore 1600. A list oj Printed 
Catalogues and Unpublished Inventories oj Extant Collections, wyd. III, 
New York 1965. 


........
		

/Licencje_043_04_171_0001.djvu

			BffiLIOGRAFIA 


165 


Lambecius Petrus, Commentariorum de Augustissima Bibliotheca Cesarea 
Vindobonensi... Liber Secundus, Vindobonae 1669. 
Patera A, Podlaha A, Soupis rukopisiJ knihovny Metropolitni PraZske, t. 1-2, 
Praha 1910-1922. 
Polkowski Ignacy, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej, 
,,Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce" 3:1884. 
Rył Jadwiga, Katalog rękopisów Biblioteki Katedralnej w Gnieźnie, cz. I ABMK 
45:1982, s. 5-201. 
Semkowicz Władysław, Przewodnik po zbiorze rękopisów wilanowskich, 
uzupełnił i do druku przygotował P. Bańkowski, Warszawa 1961. 
Truhlar J., Catalogus codicum manu scriptorum Latinorum, qui in C. R. 
Bibliotheca Publica atque Universitatis Pragensis asservantur, Pars 1-2, 
Pragae 1905-1906. 
Venneeren P. J. H., Dekker A F., Inventaris van de Handschriften van het 
Museum Meermanno-Westereenianum, 's-Gravenhage 1960. 
Vetulani Adam, Średniowieczne rękopisy płockiej biblioteki katedralnej, 
"Roczniki Biblioteczne" 7: 1963, s. 313-440. 
Wisłocki Władysław, Katalog Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagielloń- 
skiego, cz. 1-2, Kraków 1877-1881. 
Zathey Jerzy, Katalog rękopisów średniowiecznych Biblioteki Kórnickiej, 
Wrocław-Warszawa-Kraków 1963. 
Zbiory rękopiśmienne w bibliotekach i muzeach polskich, opracowała Danuta 
Kamolowa przy współudziale Krystyny Muszyńskiej, Warszawa 1988. 
Ziegler Komat, Catalogus codicum Latinorum classicorum qui in Bibliotheca 
Vrbica Wratislaviensi adservantur, Wratislaviae 1915. 


Opracowania i źródła drukowane 


Adamek Josef, Vom romischen Endreich der mittelalterlichen Bibelerkliirung, 
Miinchen 1938. 
Andel Gerrit Kant van, The Christian Concept oj History in the Chronicie oj 
Sulpicius Severus, Amsterdam 1976. 
Annales Silesiaci compilati, ed. Mieczysław Błażowski, MPH, UlI, Lwów 1878, 
s.657-79. 
Aventius Joannes [Johann Tunnair], Annales Boiorum libri VII, Lipsiae 1710.
		

/Licencje_043_04_172_0001.djvu

			166 


BIBLIOGRAFIA 


Badecki Karol, Znaki wodne w księgach Archiwum miasta Lwowa 1382-1600, 
Lwów 1928. 
Baethagen Friedrich, Franzisko.nische Studien, "Historische Zeitschrift" 
131:1925, s. 421-471. 
Balzer Oswald, Studium o Kadłubku, [w:] idem, Pisma pośmiertne, t. I-II, 
Lwów 1935. 
Banaszkiewicz Jacek, Kroniko. Dzierzwy, XIV-wieczne kompendium historii 
ojczystej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1979. 
Beer ElIen J., Beitriige zur oberrheinischen Buchmalerei, Basel und Stuttgart 
1959. 
Bellanninus Robertus, De scriptoribus ecclesiasticis liber unus, Lugduni 1613. 
Bernal Palacios Arturo, Las Obras Canonicas de Martin de Troppau, AFP 
61:1991, s. 89-126. 
Bernardus Guidonis, Catalogus pontificum Romanorum seu Flores chronicorum, 
wyd. L. A. Muratori, Rerum Italicarum scriptores, t. III, Mediolani 1723. 
Bibliografia literatury polskiej "Nowy Korbut", t. 2, Warszawa 1963. 
Bielowski August, Wstęp krytyczny do dziejów Polski, Lwów 1850. 
Bischoff Bernhard, Latin Paleography. Antiquity and the Middle Ages, transl. by 
Daibhi O Croinin, David Ganz, Cambridge 1989. 
Bloomfield M. W., A Preliminary List oj Incipits oj Latin Works on the Virtues 
and Vices, mainly oj the Thirteenth, Fourteenth and Fifteenth Centuries, 
"Traditio" 11: 1955, 259-379. 
Boehm Laetitia, Der wissenschafttheoretische Ort der Historia im Jruhen Mittel- 
alter. Die Geschichte auJ dem Wege zur "Geschichtswissenschaft" [w:] 
Speculum Historiale, Johannes Spoerl dargebracht, 1965, s. 663-693. 
Bravo Benedetto, Krytyko. tekstu, [w:] Vademecum historyko. starożytnej Grecji i 
Rzymu, t. I, Warszawa 1979, s. 127-153. 
Brett Edward Tracy, Humbert oj Romans. His Life and View oj Thirteenth- 
Century Society, Toronto 1984. 
Brincken Anna-Dorothee von den, Abendliindisches Mittelalter [w:] Mensch und 
Weltgeschichte. Zur Geschichte der Universalgeschichtschreibung, hrsg. 
A. von Randa, Salzburg 1969, s. 43-58. 
Brincken Anna-Dorothee von den, Anniversaristische und chroniko.lische 
Geschichtsschreibung in den "Flores Temporum" (um 1292), [w:] 
Geschichtsschreibung und Geschichtsbewusstsein im Spiiten Mittelalter, 
Sigmaringen 1987, s. 195-214.
		

/Licencje_043_04_173_0001.djvu

			BffiLIOGRAFJA 


167 


Brincken Anna-Dorothee von den, Geographisches Weltbild und 
Berichtshorizont in der Papst-Kaiser-Chronik des Martin von Troppau OP, 
[w:] Ex ipsis rerum documentis. Beitriige zur Mediiivistik, hrsg. Klaus 
Herbers, Hans Henning Kortuem, Carlo Servatius, Sigmaringen 1991, s. 91- 
101. 
Brincken Anna-Dorothee von den, Geschichtsbetrachtung bei Vincenz von 
Beauvais. Die Apologia Actoris zum Speculum Maius, DAEM, 34:1978, s. 
410-499. 
Brincken Anna-Dorothee von den, In una pagina ponendo pontifices in alia 
pagina imperatores. Das Kopieren der Tabellarischen Pabst-Kaiser- 
Chronik des Martin von Troppau OP (t1278), "Revue d'Histoire des 
Textes", 18:1988, s. 109-135 
Brincken Anna-Dorothee von den, Martin von Troppau (Martinus Polonus), [w:] 
Die deutsche Literatur des Mittelalters. Verfasserlexikon, wyd. II, Berlin- 
New York 1985, t. 6, 158-166. 
Brincken Anna-Dorothee von den, Martin von Troppau, [w:] 
Geschichtsschreibung und Geschichtsbewusstsein im Spiiten Mittelalter, 
Sigmaringen 1987, s. 155-193. 
Brincken Anna-Dorothee von den, Studien zur lateinischen Weltchronistik bis in 
das Zeitalter Ottos von Freising, Dusseldorf 1957. 
Brincken Anna-Dorothee von den, Studien zur Uberlieferung der Chronik 
Martins von Troppau, DAEM Teill, 41:1985, s. 460-531, Teil 2, 45:1989, 
s.551-591. 
Brincken Anna-Dorothee von den, Zu Herkun/t und Gestalt der Martins- 
Chroniken, DAEM 37:1981, s. 694-735. 
Briquet C. M., Les filigranes. Dictionaire historique des marques du papier des 
leurapparition vers 1282jusq'en 1600, t. I-IV, Genćve 1907. 
Bullarium Poloniae, opr. Irena Sułkowska-Kuraś i Stanisław Kuraś, t. I-III, 
Roma 1983-1988. 
Burrow John Anthony, The Ages oj Man: A Study in Medieval Writing and 
Thought, Oxford-New York 1986. 
Butterfield Herbert, The Establishment oj a Christian Interpretation of World 
History, [w:] Writings on Christianity and History, New York 1979, s. 111- 
132. 
Butterfield Herbert, The Origins ofHistory, ed. Adam Watson, New York 1981. 
Bzowski A., Propago Divi Hyacinthi Thaumaturgi Poloniae seu de rebus 
preclare gestis in provincia Poloniae OP, Venetiis 1696.
		

/Licencje_043_04_174_0001.djvu

			168 


BIBLIOGRAFIA 


Champion Pierre, Cronique Martiniane. Edition critique d'une interpolation ori- 
ginale pour le rćgne de Charles VII restituee a Jean Le Clerc,Paris 1907 
Chenu M.-D., Wstęp do filozofii św. Tomasza z Akwinu, Warszawa 1974. 
Chesnut Glenn P_, The First Christian Histories Eusebius, Socrates, Sosomen, 
Theotjoret and Evagrius, Paris 1977. 
Chibnall Marjorie, The Ecc/esiastical History oj Orderic Vitalis, t. 1-6, Oxford 
1972-1983. 
Chibnall Marjorie, The World oj Orderic Vitalis, Oxford 1984_ 
Chodynicki Ignacy, Dykcyonarz uczonych Polaków, t. II, Lwów 1833, s. 325- 
330. 
Chronica regia Coloniensis [w:] Scriptores rerum Germanicarum in usum 
scholarum, Hannoverae 1880. 
Classen Peter, Res Gestae, Universal History, Apocalypse: Visions oj Past and 
Future, [w:] Renaissance and Renewal in the Twelfth Cen tury, ed. Robert L. 
Benson, Giles Constable, Carol D. Lanham, Oxford 1985, s. 387-417. 
Collingwood R. G., The Idea oJHistory, Oxford 1946. 
Computers in Humanistic Research. Readings and Perspectives, ed. Edmund A. 
Bowles, Englewood Cliffs, New Jersey 1967. 
Copinger W. A., Supplement to Hain's Repertorium Bibliographicum, Pars I-II, 
London 1895-1902. 
Curtius Ernst Robert, European Literature and the Latin Middle Ages, 
Princeton, New Jersey 1990. 
Dąbrowski Jan, Dawne dziejopisarstwo polskie, Wrocław 1964_ 
Dąbrowski Józef, Siniarska-Czaplicka Jadwiga, Rękodzieło papiernicze, 
Warszawa 1991. 
David Pierre, Les sources de l'histoire de Pologne a l'epoque des Piasts (963- 
1386), Paris 1934_ 
Dawson Charles, Religia i powstanie kultury zachodniej, Warszawa 1958. 
Dawson Charles, Szkice o kulturze średniowiecznej, Warszawa 1966. 
Dobner Job Pelix Gelazy, Wenceslai Hagek a Liboczan Annales Bohemorum, 
pars I, Pragae 1763, pars II, Pragae 1765. 
Dearing Vinton B., Principles and Practice oj Textual Analysis, Berkeley-Los 
Angeles-London 1974_ 
Długosz Józef, Jan Feliks Tarnowski, hasło [w:] Słownik Pracowników Książki 
Polskiej, s. 897. 
Długosz Józef, Jan Zdzisław Tarnowski, hasło [w:] Słownik Pracowników 
Książki Polskiej, s. 897-898. 


.......
		

/Licencje_043_04_175_0001.djvu

			BIBLIOGRAFIA 


169 


Doellinger J. J., Die Papstfabeln des Mittelalters, Miinchen 1863. 
Domański Juliusz, Początki humanizmu, Wrocław 1982. 
Diisterwald Franz, Die Weltreiche und das Gottesreich nach Weissagungen des 
Propheten Daniel, Freiburg 1890. 
Dymmel Piotr, "Stemma codicum" - tradycja i nowoczesność, [w:] Discerne 
vera ac falsa. Prace ofiarowane Józefowi Szymańskiemu w sześćdziesiątą 
rocznicę urodzin, ,,Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska", vol. 
XLV, sectio F, Lublin 1990, s. 57-65. 
Dymmel Piotr, Tradycja rękopiśmienna Roczników Jana Długosza. Studium 
analityczne ksiąg X-XII, Warszawa 1992. 
F. S. M. [Sobieszczański Franciszek Maksymilian], Marcin Polak, [w:] 
Encyklopedia Powszechna Orgelbranda, t. 17 (1864). 
Fijałek Jan, Geneza bajki o papieżycy Joannie, KH 9: 1895, s. 472-477. 
Fijałek Jan, Mistrz Jakób z Paradyża i Uniwersytet Krakowski w okresie Soboru 
Bazylejskiego, t. 1-2, Kraków 1900. 
Franciscus Pipinus, Chronieon, wyd. L. A. Muratori, Rerum Italicarum 
scriptores, t. IX, Mediolani 1726, 581-752. 
Gabriel Astrik L., The Educational Ideas of Vincent of Beauvais, Notre Dame 
(Ind.) 1956. 
Gawłowska Wanda, Frutolfa z Michelsbergu "Chronicon Universale ", wątki 
dziejopisarskie i literackie, Łódź 1989. 
Geschichtsschreibung und Geschichtsbewusstsein im Spiiten Mittelalter, 
Sigmaringen 1987 
Gesnerus Conradus, Bibliotheca universalis sive catalogus omnium scriptorum 
locupletissimus..., Tiguri 1545. 
Gesta Romanorum, hrsg. von Hermann Oesterley, Berlin 1872 
Gieysztor Aleksander, Zarys dziejów pisma łacińskiego, Warszawa 1973. 
Green William M., Hugo of St. Victor: De tribus maximis circumstantiis 
gestorum, "Speculum" 18: 1943, s. 484-493. 
Grodziska-Ożóg Karolina, Marcin Polak i jego twórczość, "Nasza Przeszłość" 
58:1982, s. 164-201. 
Grodziska-Ożóg Karolina, Martin le Polonais et sa »Chronique sur les papes et 
les empereurs« [w:] Studia Italo-Polonica, ,,zeszyty Naukowe UJ" 
DCXXXVIII, Prace Historyczne, z. 71, s. 7-14. 
Guenee Bernard, Histoire et culture historique dans l'Occident medievale, Paris 
1980.
		

/Licencje_043_04_176_0001.djvu

			170 


BIBLIOGRAFIA 


Guenee Bernard, Histoires, annales, 'chroniques. Essai sur les genres historiques 
au Moyen Age, ,,Annales", 28:1973, s. 997-1016. 
Guenee Bernard, Politique et histoire au moyen-iige. Recuei/ d'articles' sur 
l'histoire politique et l'historiographie medievale, Paris 1981. 
Giinther Otto, Mittelalterliches aus den Handschriften der Marienkirche in 
Danzig, [w:] Auftiitze Fritz Mi/kau gewidmet, Leipzig 1921, s. 123-141. 
Gustaw Romuald, Rozwój pojęcia historii Kościoła od I do XVIII wieku, Poznań 
1965. 
Hain Ludwig, Repertorium bibliographicum, t. 1-11, Stuttgard-Paris 1826-1838. 
Hajnal S1., Universities and the development ol writing in the XII-XIII centuries, 
"Scriptorium" 6:1952, s. 177-195. 
Hanke M., De Si/esiis indigeniis eruditis, Vratislaviae 1707. 
Haskins Charles Homer, The Renaissance ol the Twelfth Century, Cambridge 
(Mass.) 1928. 
Heck Roman, Główne linie rozwoju dziejopisarstwa śląskiego, S1. Zr. 21:1977, 
s.61-75. 
Heel P. Dalm. van, De Tertiarissen van het Utrechtsche Kapitel, [w:] Archiel 
voor de Geschiedenis van het Aartsbisdom Utrecht, Utrecht 1939, s. 219- 
221. 
Historia Gdańska. Tom I do roku 1454, pod red. E. Cieślaka, Gdańsk 1978. 
Historia Nauki Polskiej, pod red. B. Suchodolskiego, t. I: Czartoryski Paweł, 
Średniowiecze, Rybicki Paweł, Odrodzenie, Wrocław-Warszawa-Kraków 
1970. 
Holder-Egger O., Ueber eine Romische Pabst-Kaiser-Chronik, NA 28:1903, s. 
193-226. 
Hornowska Maria, Zdzitowiecka-Jasieńska Halina, Zbiory rękopiśmienne w 
Polsce średniowiecznej, Warszawa 1947. 
Horodyski Bogdan, Zarys dziejów Biblioteki Orydnacji Zamojskiej, [w:] Studia 
nad książką poświęcone pamięci Kazimierza Piekarskiego, Warszawa 1951, 
s.259-341. 
Inkunabuły w bibliotekach polskich, pod red. A. Kaweckiej-Gryczowej, Wrocław 
1970. 
Jahn Karl, Die Frankengeschichte des Rasid ad-Din, Wien 1977. 
Janocki J. D. A., Janociana sive clarorum atque illustrium Poloniae auctorum 
mecenatumque memoriae miscellae, Vol. 1-3, Varsaviae 1779-1819. 
Jażdżewski Konstanty KI., Lubiąż. Losy i kultura umysłowa śląskiego opactwa 
cystersów (I163-1642), Wrocław 1992. 


. 


........
		

/Licencje_043_04_177_0001.djvu

			BmLIOGRAFIA 


171 


Jones Charles William, Saints' Lives and Chronicles in Early England, bm. 
1968. 
Junker Hubert, Untersuchungen uber literarische und exegetische Probleme des 
Buches Daniel, Bonn 1932. 
Kaeppeli Thomas, Scriptores Ordinis Praed,calOrum Medii Aevii, t. III, Roma 
1980. 
Karbowiak Antoni, Dzieje wychowania i szkół w Polsce w wiekach średnich, t. I, 
Petersburg 1898, tJI Petersburg 1903, tJII, Lwów-Warszawa-Kraków 1923. 
Karbowiak Antoni, Szkoła katedralna krakowska w wiekach średnich, Kraków 
1899. 
Karbowiak Antoni, Szkoły dyecezyi chełmińskiej w wiekach średnich, Toruń 
1900. 
Kłoczowski Jerzy, Dominikanie polscy na Śląsku w XIII i XIV wieku, Lublin 
1956. 
Kłoczowski Jerzy, Marcin Polak, art. [w:] PSB 
Knihopis ceskoslovenskych tisku, t. I, Praha 1925. 
Korolec Jerzy Bartłomiej, Ideał władcy w "Kronice" Mistrza Wincentego. Rola 
cnót moralnych w legitymizacji władzy, [w:] Pogranicza i konteksty. 
Literatura polskiego średniowiecza, s. 71-87. 
Korolec Jerzy Bartłomiej, Struktura organizacyjna szkół dominikańskich, 
"Materiały i Studia Zakładu Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej 
PAN", 9:1968, s. 3-24. 
Korolec Jerzy Bartłomiej, Wstęp do badań nad życiem umysłowym dominikanów 
wrocławskich w średniowieczu, "Materiały do historii filozofii 
średniowiecznej w Polsce" 8( 19): 1974. 
Korta Wacław, Średniowieczna annalistyka śląska, Wrocław 1966. 
Korytkowski Jan, Arcybiskupi gnieźnieńscy, t. I, Poznań 1888. 
Koudelka Vladimir, Zur Geschichte der bohmischen Dominikanerprovinz im 
Mittelalter, AFP, 25: 1955, s. 75-99. 
Kozerska Helena, Straty w zbiorze rękopisów w czasie I i II wojny światowej, 
Warszawa 1960. 
Kraszewski JózefIgnacy, Okruszyny, t. I, Warszawa 1856. 
Kronika Boguchwała i Godysława Paska, opr. Wacław Alexander Maciejowski, 
wstęp pióra Augusta Bielowskiego, MPH t. II, s. 454-598. 
Kronika Lechitów i Polaków napisana przez Godzisława Baszko, kustosza 
poznańskiego w drugiej połowie wieku XIII, przełożył z łaciny Hipolit 
Kownacki, WarSZ:lwa 1822.
		

/Licencje_043_04_178_0001.djvu

			172 


BIBLIOGRAFIA 


Kriiger Karl Heinrich, Die Universalchroniken, [w:] Typologie des sources du 
moyen age occidental, z. 16, Tumhout 1976. 
Krzyżanowski Julian, Powieść o Joannie papieżycy, ,,Reformacja w Polsce" 
1934, s. 91-105, przedruk [w:] W wieku Reja i Stańczyka. Szkice z dziejów 
Odrodzenia w Polsce, Warszawa 1958, s. 310-327. 
Kultura Polski średniowiecznej, X-XIII w., pod red. Jerzego Dowiata, Warszawa 
1985. 
Kiirbisówna Brygida, Dziejopisarstwo wielkopolskie XIII i XIV wieku, Warszawa 
1959. 
Kiirbis6wna Brygida, Kształtowanie się pojęć geograficznych o Słowiańsz- 
czyźnie w kronikach polskich przed Długoszem, "Slavia Antiqua", 4: 1954. 
Kiirbisówna Brygida, O źródłoznawczej interpretacji kodeksu średniowiecznego, 
[w:] Materiały biblioteczne z konferencji organizowanych w latach 1963- 
1968 przez Biuro Wydawnictw i Bibliotek PAN, Wrocław 1971, s. 233-244. 
Kiirbisówna Brygida, Osiągnięcia i postulaty w zakresie metodyki wydawania 
źródeł historycznych, S1. Źr. 1:1957, s. 53-84. 
Kiirbisówna Brygida, Studia nad Kroniką wielkopolską, Poznań 1952. 
Lambecius Petrus, Commentariorum de Augustissima Bibliotheca Caesarea 
Vindobonensi Liber Secundus, Vindobonae 1669. 
Landulfus de Columna, Breviarium historiarium, Pietavis 1479. 
Le Goff Jacques, Inteligencja w wiekach średnich, Warszawa 1966. 
Le Goff Jacques, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970. 
Lelewel Joachim, Bibliograficznych ksiąg dwoje, t. I-II, Wilno 1823-26. 
Lemaire Jacques, Introduction a la codicologie, Louvain-Ia-Neuve 1989. 
Luscombe David, Peter Comestor [w:] The Bibie in the Medieval World. Essays 
in Memory of Beryl Smalley, ed. Kathrine Walsh, Diana Wood, "Studies in 
Church History" Subsidia 4, 1985, s. 109-129. 
Manitius Max, Geschichte der lateinischen Literatur des Mittelalters, t. 1-3, 
Miinchen 1911-1931. 
Marczak Michał, Biblioteka Tarnowskich w Dzikowie, Kraków 1921. 
Martene Edmund, Durand Ursin, Veterum scriptorum et monumentorum 
historicorum, dogmaticorum, moralium amplissima collectio, IV, Parisiis 
1729. 
Martini Oppaviensis Chronicon Pontificum et Imperatorum, wyd. L. Weiland, 
MGH SS, XXII, 1872, s. 377-475. 
Medieval Learning and Literature. Essays presented to Richard William Bunt, 
ed. J. J. G. Alexander and M. T. Gibson, Oxford 1976.
		

/Licencje_043_04_179_0001.djvu

			BIBLIOGRAFIA 


173 


Mensch und Weltgeschichte. Zur Geschichte der Universalgeschichtsschreibung, 
hrsg. Alexander Randa, Salzburg-Miinchen 1969. 
Mommsen Theodor E., Orosius and Augustine [w:] Medieval and Renaissance 
Studies, ed. by Eugene F. Rice jr, s. 325-348. 
Mommsen Theodor E., St. Augustine and the Christian Idea oJ Progress: The 
Background oJ The City oJ God, [w:] Medieval and Renaissance Studies, ed. 
by Eugene F. Rice jr, s. 265-298. 
Morey James H., Peter Comestor, Biblical Paraphrase, and- the Medieval 
Popular Bibie, "Speculum" 68:1993, No. 1, s. 6-35. 
Mortensen Lars Boje, The Texts and Contexts oJ Ancient Roman History in 
Twelfth-Century Western Scholarship, [w:] The Perception oJ the Past in 
Twelfth-Century Europe, ed. Paul Macdalino, 1992, s. 99-116. 
Nowak Z., Starania o założenie uniwersytetu w Chełmie w XIV i XV w., "Zapiski 
Historyczne" 31:1966, z. 4, s. 547-576. 
O'Brien O'Keeffe Katherine, Journet Alan R. P., Numerical Taxonomy and the 
Analysis oJ Manuscript Relationships, "Manuscripta"27: 1983, 5.131-145. 
Olszewicz Wacław, Z dziejów bibliotek i miłośnictwa książki w Polsce w XVIII 
wieku, "Roczniki Biblioteczne" 12:1968, s. 51-93. 
Ossoliński Józef Maksymilian, Wiadomości o pisarzach polskich, Kraków 1819, 
t. I, s. 297-355 oraz przekład niemiecki [w:] ,,Archiv..." 4:1822, s.38-92. 
Pertz Georg Heinrich, Italiiinische Reise vom November 1821 bis August 1823, 
,,Archiv..." 5:1824, s. 183-195. 
Piccard G., Die Wasserzeichenkartei, Stuttgart 1961- 
Piekosiński Franciszek, Średniowieczne znaki wodne zebrane z rękopisów, 
przechowywanych w archiwach i bibliotekach polskich, głównie 
krakowskich, wiek XIV, Kraków 1893. 
Piekosiński Franciszek, Wybór znaków wodnych z XV stulecia, Kraków 1896. 
Potkowski Edward, Książka rękopiśmienna w kulturze Polski średniowiecznej, 
Warszawa 1984. 
Potkowski Edward, Pismo i społeczeństwo w Polsce późnego średniowiecza, 
"Przegląd Humanistyczny" 22:1978, nr 12, s. 35-52,23:1979, nr l, s. 41-55. 
Potthast August, Bibliotheca historica medii aevi, wyd. II, Berlin 1876. 
Ptolemeusz z Lukki, Historia ecclesiastica, wyd. L. A. Muratori, Rerum 
Italicarum scriptores, t. XI, Mediolani 1727,740-1242. 
Quetif Jacques, Echard Jacques, Scriptores ordinis Praedicatorum recensiti 
notisque historicis et criticis illustrati..., Paris 1718 [reprint: New York 
1959].
		

/Licencje_043_04_180_0001.djvu

			174 


BIBLIOGRAFIA 


Reichling Dietrich, Appendices ad Hainii-Copingeri Repertorium 
Bibliographicum. Additiones et emendationes, Fasc. 1-6, Monachii 1905- 
1914. 
Rother C. H., Aus Schreibstube und Bucherei des ehemaligen Zisterzienser- 
k/osters Heinrichau, ZfGS 61:1927, s. 60. 
Rudnicka Jadwiga, Biblioteka Wilanowska, Warszawa 1966. 
Runciman Steven, The Sicilian Vespers, Cambridge 1958. 
San-Marte (A. Schultz), Des Martinus Polonus Chronik der Kaiser und papste. 
in deutscher Uebersetzung aus der altesten Handschrift des J 4. 
Jahrhunderts zum ersten Male hg.. [w:] Ludwig Herig, Archiv fur das 
Studium der neueren Sprachen und Literaturen 23: 1858, s. 337-403, 
24:1858, s. 
7-84, 25:1859, s. 259-310. 
Schillmann Fritz, Die Formularsammlung des Marinus von Eboli, Rom 1929. 
Schmeidler B., Martin von Troppau, [w:] Die deutsche Literatur des 
Mittelalters. Verfasserlexikon, wyd. I, t. 3, Berlin 1943, 282-289. 
Schmidt R, Aetates Mundi: die Weltalter ais Gliederungsprinzip der 
Geschichte, "Zeitschrift fur Kirchengeschichte" 67: 1955-56, s. 288-317. 
Semkowicz Władysław, Paleografia łacińska, Kraków 1951. 
Sepp B., Wann wurde die zweite Ausgabe der Chronik des Martin von Troppau 
veroJJentlicht? NA 23: 1898, s. 239-243. 
Seters John van, In Search oj History: Historiography in the Ancient World and 
the Origins oj Biblical History, New Haven 1983. 
Silnicki Tadeusz, Dzieje i ustrój Kościoła katolickiego na Śląsku do końca 
wieku XIV, Warszawa 1953. 
Smalley Beryl, Historians in the Middle Ages, London 1974. 
Smalley Beryl, The Study oj the Bibie in the Middle Ages, Oxford 1952. 
Smits E. R, Vincent oj Beauvais: a note on the background oj the »Speculum« 
[w:] Vincent oj Beauvais and Alexander the Great, ed. by W. J. Aerts, E. R 
Smits, J. B. Voorbij, Groningen 1986, s. 1-9. 
Soszyński Jacek, A survey oj medieval manuscripts containing the chronicle oj 
Martin the Pole in Polish collections, "Studie o rukopisech" 27: 1989-1990, 
s. 113-131. 
Soszyński Jacek, The oldest manuscript oj Martinus Polonus in Polish 
collections [w:] Beitriige der polnischen Stipendiaten der Herzog August 
Bibliothek zur Philosophie, Geschichte und Philologie, hrsg. J. Pirożyński, 
O. Dobijanka-Witczakowa, J. Garewicz, J. B. Korolec, Kraków 1994, s. 
191-196. 


........
		

/Licencje_043_04_181_0001.djvu

			BIBLIOGRAFIA 


175 


Southern Richard William, Aspects oj the European tradition oj historical 
writing: 1. The Classical Tradition Jrom Einhard to GoeJJrey oj Monmouth. 
2. Hugh oj St. Victor and the Idea oj Historical Developement. 3. History as 
Prophecy. 4. The Sense oj the Past. TRHS Ser. V, 20:1970, s. 173-196, 
21:1971, s. 159-179,22:1972, s. 159-180,23:1973, s. 243-263. 
Studia nad historią dominikanów w Polsce, 1222-1972, pod red. Jerzego 
Kłoczowskiego, Warszawa 1975. 
Swain Joseph Ward, The Theory oj the Jour Monarchies: Opposition History 
under the Roman Empire, "Classisal Philology" 35: 1940, s. 1-21. 
Szwejkowska Helena, Biblioteka klasztoru cystersek w Trzebnicy, Wrocław 1955. 
Świerk Alfred, Średniowieczna biblioteka klasztoru kanoników regularnych 
św. Augustyna w Żaganiu, Wrocław 1965. 
Statuty synodalne wieluńsko-kaliskie Mikołaja Trąby z r. 1420. Z materiałów 
przysposobionych przez B. Ulanowskiego uzupełnili i wydali X Jan Fijałek i 
Adam Vetulani. PAU, "Studia i Materiały do historii ustawodawstwa 
synodalnego w Polsce" nr 4, Kraków 1915-1920-1951. 
Tatarkiewicz Władysław, Historiafilozofii, t. I, wyd. VIII, Warszawa 1978. 
Taylor John, The Universal ChronicIe oj Ranulf Higden, Oxford 1966. 
Theiner A., Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae gentiumque finitimarum 
historiam illustrantia, t. I, Romae 1860. 
Thompson James W., A History oj Historical Writing, Vol. I, From the Earliest 
Times to the End oJthe 17th Cen tury, New York 1942. 
Thompson James W., The Medieval Library, New York 1957. 
Tout T. F., The Study oj Universal ChronicIes, [w:] The Collected Papers oj 
T. F. Tout, t. III, Manchester 1934, s. 1-25. 
Trieber Conrad, Die Idee der vier Weltreiche, "Hermes" 27: 1892. 
Trithemius Joannes, De scriptoribus eccIesiasticis, Coloniae 1546. 
Ullman B. L., A Project Jor a New Edition oj Vincent oj Beauvais, "Speculum" 
8: 1933, s. 312-326. 
Umiński Józef, Pochodzenie i kariera Marcina Polaka, "Collectanea 
Theologica" 24: 1953, s. 163-188. 
Urkundenbuch des Bisthums Culm, bearbeitet von C. P. Woelky, t. I-II, Danzig 
1885-1887. 
Vetulani Adam, Początki najstarszych wszechnic środkowo-europejskich, 
Wrocław-Warszaw a-Kraków 1970. 
Vincent oj Beauvais and Alexander the Grcat, ed. by W. J. Aerts, E. R. Smits, 
J. B. Voorbij, Groningen 1986.
		

/Licencje_043_04_182_0001.djvu

			176 


BIBLIOGRAFIA 


V ittinghoff Friedrich, Christliche und nichtchristliche Anschauungsmodelle, [w:] 
Mensch und Weltgeschichte... s. 19-40. 
Vlessing O., De Collectie Weesp, "Tussen Vecht en Eem" 12:1982, s. 113-BO. 
Voorbij Johannes Benedictus, Het 'Speculum Historiale' van Vincent van 
Beauvais: een studie van zijn ontstaansgeschiedenis, Groningen 1991. 
V oorbij Johannes Benedictus, The history oj Alexander the Great in Jacob van 
Maerlant's »Spiegel Historiael« [w:] Vincent oj Beauvais and Alexander the 
Great, ed. by W. J. Aerts, E. R Smits, 1. B. Voorbij, Groningen 1986, s. 57- 
99. 
V oorbij Johannes Benedictus, The »Speculum Historiale« some aspects oj its 
genesis and manuscript tradition, [w:] Vincent oj Beauvais and Alexander 
the Great, ed. by W. J. Aerts, E. R Smits, J. B. Voorbij, Groningen 1986, s. 
II-55. 
Walsh J. J., The Thirteenth, Greatest oj Centuries, New York 1909. 
Wattenbach Wilhelm, Martinus Polonus, hasło [w:] Allgemeine Deutsche 
Biografie. 
Weiland Ludwig, Zur Ausgabe der Chronik Martins von Troppau, "Archiv" 
12:1874,s.I-79. 
Wetesko Leszek, Rękopisy iluminowane, [w:] Cystersi w średniowiecznej 
Polsce. Kultura i sztuka. Katalog "ysta"y, Warszawa-Poznań 1991. 
Wiesiołowski Jacek, Koleh::je historyczne w Polsce średniowiecznej, Wrocław- 
Warszawa-Kraków 1967. 
Wilamowska Elżbieta, Kronika polsko-śląska. Zabytek pochodzenia lubiąskiego, 
St.Źr. 25:1980, s. 80-81. 
Wiszniewski Michał, Historia literatury polskiej, Kraków 1840. 
Zeissberg Heinrich, Dziejopisarstwo polskie wieków średnich, Warszawa 1877. 
Zwiercan Marian, Komentarz Jana Dąbrówki do kroniki mistrza Wincentego 
zwanego Kadłubkiem, Wrocław 1969.
		

/Licencje_043_04_183_0001.djvu

			THE CHRONICLE OF MARTINUS POLONUS AND ITS MEDIEV AL 
MANUSCRIPT TRADITION IN POLAND 


(Summary) 


The text known as the Chronicon Pontificum et Imperatorum was written in the 
sixties and the seventies of the thirteenth century. It was compiled by the black 
friar Martinus, a clerk at the papaI curia. Apart from the chronicle Martin was the 
author of two other works widely known in the Middle Ages: the Margarita 
Decreti seu Tabula Martiniana (a handbook of canon law arranged in 
alphabetical order), and the Sermones de tempore et de sanctis. From the 
numerous second names which posterity tried to give Martinus, only Polonus 
and Oppaviensis are recognised by modern historians, and even those two should 
not be accepted łiterally. Martin's life and personality is ałmost compłetely 
hidden behind his work. From the scarce sources availabłe we can reconstruct a 
picture of a Dominican friar who perhaps was reared, educated and ordained in 
the Prague convent of S1. Clement's. Like all Dominicans he received a 
rudimentary education in his native convent, but it is quite obvious that he must 
have continued his studies in theołogy and canon law at a studium generale or at 
a university. Ludwig Weiland has suggested that his place of study coułd have 
been in southern France, because his chronicle shows personał knowledge of that 
region. 
Martin appeared in Rome some time before 1261. In 1261 he was already 
occupying the position of papaI penitentiary. His area of responsibility in that 
respect was the empire, but he clearly had vivid contacts with Poland too. He 
wrote his books in the sixties and the seventies. It seems that during the last two 
or three years of his łife Martin was becoming an important person in the curia. 
The process is reflected in the sudden proliferation of documents in which his 
name is mentioned. Since 1276 he had appeared in the documents with the 
additional title of a papał chapłain, and two years łater he was ordained
		

/Licencje_043_04_184_0001.djvu

			178 


SUMMARY 


archbishop of Gniezno, primate of Poland. He died on the way to his see, and 
was buried at San Domenico in Bologna. 
The chronicie in its final version, consists of three parts: the introduction 
(the chief part ofwhich is the history ofthe four world empires) and the paralleI 
exposition of the pontificates of the popes and the reigns of the Roman 
emperors. The first part is of narrative character. It begins with a preface 
outlining the method used, then goes on to recount the history of the four world 
powers: Babylon, Carthage, Macedonia and Rome, up to the advent of Christ. A 
description of Rome and its monuments is included. The book closes with an 
enumeration of the cardinaIs and a list of the sources used by the author. The 
second part was devised in the fonn of a paralleI chronological table, with each 
page divided into fifty lines, each line accounting for one year. The popes were 
dealt with on the verso and the emperors on the recto sides of the folios. Ludwig 
Weiland, while working on a critical edition ofthe Chronicie for the Monumenta 
Gennaniae Historica, established that the chronicie received three redactions at 
the hands of the author. Weiland named them A, B and C. A was finished 
shortly after the death of pope Clement IV (1268), B in the first half of 1276 
(during the pontificate of Gregory X), and C after the death of John XXI (May, 
1277). 
The Chronicon Pontificum et Imperatorum contains also materials which 
may be described as anecdotal; sometimes even scandalous. To this category 
belongs the famous legend of pope Joan. The legend gained considerable 
importance during the Refonnation, and was used as a convenient means of 
criticising and mocking the papacy. Such actions caused the catholic scholars 
either to denounce Martin or to try to prove that the legend was a malicious 
interpolation. The controversy dragged on very long and could stm rouse 
emotions at the break of the 19th and 20th century when translations of anovel 
by the Greek author, Emmanuel Roidis, based on this legend appeared in western 
Europe. 
Originally Martin's chronological work was not really a chronicie. He wrote 
to provide preachers, lawyers and scholars with a tool towards the better 
fulfilment oftheir jobs. But the difficulties connected with precise copying ofthe 
parallei table contributed to the consequent relaxation of the strict fonnal 
arrangements of Martin's original, and in the end his elaborate scheme was 
completely dropped. Thus in Polish collections there is only one copy preserved 
which retains the originallayout. 
In the B-15th centuries the Chronicon Pontificum et lmperatorum enjoyed 
tremendous popularity. Recent surveys by Thomas Kaeppeli and Anna-Dorothee 
von den Brincken have revealed over four hundred extant copies. As to the 
Polish repositories, there are twenty-two manuscripts of the chronicie to be
		

/Licencje_043_04_185_0001.djvu

			SUMMARY 


179 


found: five in the Czartoryski Library and three in the lagiellonian Library in 
Cracow, one in the Archives of the Cracow Chapter, two in the Library of the 
Polish Academy of Sciences in Gdańsk, two in the Library of the Polish 
Academy ofSciences in Kórnik, three in the National Library in Warsaw, five in 
the University Library in Wrocław, and one in the Ossoliński Library in the 
same city. To those manuscripts one must add the copy presently kept at 
Biblioteca Nazionale Marciana in Venice, which in the 15th century belonged to 
a Cracow professor. 
A cłoser investigation of the listed manuscripts reveals, that four (Bl Akc. 
179151; BN 3004; BGd PAN Ms Mar F 249 and Ms Mar F 253) out of the 
twenty-three must immediately be ruled out, as they do not contain the work of 
Martin, but alater compilation based on the Chronicon Pontificum et 
Imperatorum and the Speculum Historiale of Vincent of Beauvais, originating 
perhaps in Burgundy in the second quarter of the fourteenth century (its text was 
printed by Plantijn in Antwerp in 1574, under the title Chronicon Martini 
Poloni, beginning a long tradition of false attributions). The same applies to the 
manuscript BN 8052, which comprises an independent compilation, requiring an 
individual study. 
Further four (BCz 1309; 2033; 2317 and BN BOZ Cim. 9) of the remaining 
eighteen must also be discredited, as they reached Poland only in the eighteenth 
and nineteenth centuries, and are therefore irrelevant to the Polish intellectual 
history of the Middle Ages. 
Within the fourteen manuscripts which can be connected with medieval 
Poland three groups may be distinguished: 
L redaction A. (1 MS - BUWr IV F 191); 
2. redaction C, in the chronicłe layout (12 MSS - BCz 1575; 1583; Bl 104; 
AKK 219; BK PAN 130; 131; Oss 9501; BUWr I F 218; II F 64; IV F 175; R 
445; BMarc X.188); 
3. redaction C with the chronological table aITangement (I MS - BJ 304). 
The tradition A. is represented by a single manuscript, namely IV F 191 of 
the Wrocław University Library, originating from the Cistercian abbey of 
Henrykow in Silesia. It was copied in the twenties of the fourteenth century. A 
combined comparison of this manuscript with the 1616 Cologne edition and the 
Prague Chapter manuscript (G IV 12, which is considered as Martin's original 
working copy) proved very interesting. It showed that the tradition represented 
by the Silesian manuscript comes from the Prague manuscript, but that it is an 
independent, slightly later version of the chronicłe than the Cologne edition, the 
model for the A. redaction. The extant sources show that this manuscript was of 
no practical consequences to the further proliferation of Martin's chronicłe in 
Poland. 


,., , 
ł '
		

/Licencje_043_04_186_0001.djvu

			180 


SUMMARY 


The third group, the redaction C with the chronological table arrangement, is 
again but a single manuscript (MS 304 ofthe Jagiellonian Library in Cracow). It 
was copied in 1436 at the order of professor Jan Dąbrowka of the University of 
Cracow, but within the scope of this study it proved impossible to establish 
where did the exemplar of the MS 304 come from. Dąbrówka used it while 
working on his commentary on the chronicie of Master Vincent. This copy was 
also of no further consequences for the manuscript tradition in Poland. 
The second, and the most important manuscript group represents the 
Weiland version C without the chronological table arrangement. It is the most 
frequently occurring version of the chronicie not only in Poland, but all over 
Europe. As there are twelve copies preserved (practically eleven, because MS 
BK PAN 131 is only a short fragment), in order to establish the filiation of the 
manuscripts a computer analysis (numerical taxonomy) of the texts was 
perfonned. The results showed that two families of manuscripts of Martin's 
chronicie functioned in Poland in the Middle Ages. They were named ex. and Jl 
The ex. family represents the class III and IV manuscripts (according to the A-D. 
von den Brincken classification). It appeared on Polish territories not later than 
at the beginning of the 14th century (perhaps even earlier); most probably 
directly from Italy. The best examples of this branch of the manuscript tradition 
are codices BK PAN 130 and Oss. 950 I. Around 1350 we encounter the first 
manuscripts of the 
 family, which represent class VI; they are chiefly Silesian. 
Both families coexisted for some time, producing contaminated manuscripts. 
Later on the 
 family took precedence. The best examples of this second branch 
are codices BCz 1575 and BMarc X.188. 
In the second half of the 15th century the popularity of the Chronicon 
Pontificum et Imperatorum evidently diminished. 


.......
		

/Licencje_043_04_187_0001.djvu

			INDEKS OSÓB 


Abgar 102 
Abraham 27, 34 
Adam postać biblijna 27, 145 
Adamancius 154 
Adamek Josef 165 
Ado z Vienne 33 
Aerts W. J. 174-176 
Aland K. 164 
Alaryk 30 
Albert Wielki 12 
Albert ze Stade 36 
Alberyk z Troisfontaines 36 
Aldhelm 119 
Aleksander IV papież 152 
Aleksander de Villa Dei 72 
Aleksander Wielki 24, 104, 174-176 
Alexander J. J. G. 172 
Amalricus 111, 113 
Anastazjusz cesarz 155 
Anastazy [papież 113 
Anastazy św. 113, 149 
Andel Gerrit Kant van 30, 165 
Andrzej ze Słomowa 74 
Antoni św. 143 
Anzelm z Havelbergu 35 
Appolonius de Tyro 104 
Arkadiusz cesarz rzymski 112 
Arndt Wilhelm 103 
Arnulf cesarz 114 
Arystoteles 27 
Attyla 148 
Augustyn św. 27, 31-33, 36, 76, 
173, 175 
Aurelian cesarz rzymski 111 
A ventius Joannes 165 
Bachus św. 111 
Bacon Roger 37,52 
Badecki Karol 100, 166 


....... 


r 


Baethagen Friedrich 166 
Baldwin hr. Flandrii 156 
Balzer Oswald 166 
Banaszkiewicz Jacek 133, 166 
Bańkowski Piotr 165 
Beatrycza 118 
Beda Venerabilis 25-27,32-33,37, 
39 
Beer Ellen J. 166 
Bellarminus Robertus 166 
Benedykt II papież 111, 149 
Benedykt III papież 42, 105 
Benedykt IX papież 132 
Benedykt XII papież 65 
Benedykt XIII antypapież 71 
Benedykt Polak 11 
Benedykt z Hoi'owic 55 
Benson Robert L. 168 
Bernal Palacios Arturo 21,56, 166 
Bernard Guidonis 50, 166 
Bernard z Clairvaux 76 
Bielowski August 94,96-97, 166, 
171 
BischoffBemhard 166 
Bloomfield M. W. 166 
Błażowski Mieczysław 57, 165 
Boeder Joannes Henricus 54 
Boehm Constantin Edelen von 164 
Boehm Laetitia 166 
Boguchwał 171 
Bolesław II Smia]y 62 
Bonifacy IX papież 70-71 
Bouwman A. Th. 82 
Bowles Edmund A. 168 
Bravo Benedetto 166 
Brett Edward Tracy 166 
Brincken Anna-Dorothee von den 
21,26,28,30,36-38,42-45, 
48,55, 72, 81, 94, 103, 109, 
116-117, 130-131, 133-134,
		

/Licencje_043_04_188_0001.djvu

			182 


INDEKS OSÓB 


138, 166-167, 178 
Briquet C. M. 61, 167 
Brygida św. 71 
Burchardus de Monte Syon 96, 99, 
167 
Burchardus OP 96, 99 
Burrow John Anthony 27, 167 
Biisching J. G. 98 
Butterfield Herbert 167 
Bzowski A. 167 
Cecylia św. 147 
Cezar Gajusz Juliusz 145 
Champion Pierre 55, 168 
Chenu M.-D. 168 
Chesnut Gleno F. 168 
Chibnall Marjorie 168 
Chmiel Adam 164 
Chodynicki Ignacy 168 
Ciccarini Marina 88 
Cieślak Edmund 170 
Classen Peter 168 
Collingwood R. G. 24, 168 
Constantinus 154 
Constable Giles 168 
CopingerW. A. 168,174 
Curtius Ernst Robert 168 
Cycero Marek Tuliusz 69 
Cyprian 76 
Cyryl św. III 
Czacki Tadeusz 59,61 
Czartoryski Adam Jerzy 59, 66 
Czartoryski Paweł 13, 16,21-22, 
170 
Czołowski Aleksander 89 
Ćwikliński Ludwik 103, 105 
Damazy papież 111 
Daniel prorok 26, 169, 171 
David Pierre 168 
Dawid król żydowski 27 
Dawson Charles 168 


Dąbrowski Jan 104, 168 
Dąbrowski Józef 168 
Dearing Vinton B. 168 
Dekker A. F. 103, 165 
Deodat papież 111, 132 
Diodoros Sikulos 28 
Dioklecjan cesarz rzymski 132 
Dionizy Mały 28 
Dionizy papież 111, 113 
Długosz Jan 20-21, 119, 169, 172 
Długosz Józef 71, 168 
Dobijanka-Witczakowa Olga 59, 
174 
Dobner Gelazy 48, 102, 105, 168 
Doellinger J. J. 40, 169 
Dolcino 87 
Domański Juliusz 21, 169 
Domicjan cesarz rzymski 144 
Dominik św. 135, 178 
Donatus Aelius 69 
Donus papież 111 
Dorotheus 99 
Dowiat Jerzy 172 
Durand Vrsin 48, 172 
Diisterwald Franz 169 
Dymmel Piotr 13,20,21, 119, 169 
Dzierzwa 133, 166 
Echard Jacques 37, 40, 173 
Ehrenfried OP 48 
Einhard 175 
Ekkehard z Aura 34 
Emilius 144 
Emler J. 49 
Eneasz Sylwiusz Picollomini 
później papież Pius II 54, 102 
Eugeniusz I papież 113 
Eugeniusz III papież 132 
Eugeniusz IV papież 105 
Euzebiusz z Cezarei 29, 33, 36, 146, 
168
		

/Licencje_043_04_189_0001.djvu

			INDEKS OSÓB 


Ewa postać biblijna 27 
Ewagriusz 168 
Ezechiel prorok 151 
Fabian papież 147 
Fabricius Joannes 41,54-55 
Feliks II papież III 
Feliks V papież 111 
Ferdynand III król Kastylii 87, 95, 
99 
Fijałek Jan 90, 169,175 
Filip cesarz rzymski 111-113, 155 
Filip szwabski 156 
Filip bp finnaóski 49 
Florentius z Worcester 33 
Fokas cesarz wschodniorzymski 154 
Fonnosus papież III 
Franciszek św. 66, 70, 82 
Franciszek Pipin 81, 169 
Franko z Polski II 
Frechulf z Lisieux 33 
Fredegar 32 
Frutolf z Michelsbergu 30, 34, 169 
Fryderyk I cesarz niemiecki 36, 81, 
112 
Fryderyk II cesarz niemiecki 92, 
105, 113, 156 
Fryderyk III cesarz niemiecki 54 
Fryderyk ks. Austrii 95 
Fulvius 144 
Gabriel Astrik L. 169 
Galeriusz cesarz rzymski 132, 154 
Gall anonim tzw. 44, 58 
Ganz David 166 
Garewicz Jan 59, 174 
Gawłowska Wanda 30, 34, 169 
Gengulfśw. 150 
Gesnerus Conradus 169 
Gibson M. T. 172 
Gieysztor Aleksander 169 
Gołębiowski Łukasz 59, 61, 164 


183 


Gober W. 164 
Godysław Pasek 171 
Goeffrey z Monmouth 175 
Gosław 49 
Gravenbruch Gerhard 54 
Green William M. 35, 169 
Grodziska-Ożóg Karolina 23,51, 
56, 169 
Gromadzki Jan 92 
Grzegorz II papież 113, 149 
Grzegorz III papież 113 
Grzegorz VI papież 132 
Grzegorz X papież 41-42, 110, 115, 
141, 178 
Grzegorz z Tours 32 
Guenee Bernard 44, 169-170 
Gulielmus de Lavicea 69 
Giinther Otto 75-76, 170 
Gustaw Romuald 170 
Guttmann Moritz Adolf 102-103 
Gwipert bp raweóski 15 I 
Habundius 147 
Hadrian cesarz rzymski 112 
Hadrian I papież 150 
Hadrian III papież 151 
Hadrian V papież 81, 132, 134 
Hagek Wenceslaus 48, 105, 168 
Hain Ludwig 168, 170, 174 
Hajnal S1. 170 
Hane Nicolaus 55 
Hanke M. 168, 170 
Hannibal 145 
Haskins Charles Homer 170 
Heck Roman 117, 170 
Heel P. Dalm. van 82, 170 
Heinrich Calow 75, 78 
Heinrich von Vinstingen 48 
Helinand z Froidmont 36 
Helwicus Gennar Theutonicus 68 
Henricus Salteriensis 77
		

/Licencje_043_04_190_0001.djvu

			r 


184 


INDEKS OSÓB 


Henryk de Brem OFM 49 
Henryk I król niem 111-112 
Henryk I Brodaty 82, 90, 94, 118 
Henryk II Pobożny 118 
Henryk III ks. głogowski 118 
Herbers Klaus 167 
Herig Ludwig 55, 174 
Herodot 24 
Herold Jan 53 
Hiacynt OP 41, 44, 48, 115 
Hieronim św. 27,29-30,32,36,39, 
155 
Hieronim bp wrocławski 94 
Hieronim z Pragi 69 
Hippolytus 29 
Hodiejowski Jan 105 
Holder-Egger O. 170 
Holkot Robert 77 
Homecki Adam 63 
Honoriusz cesarz rzymski 112 
Honoriusz I papież 111, 113 
Honoriusz IV papież 101, 105 
Honoriusz z Autun 37 
Hornowska Maria 72, 170 
Horodyski Bogdan 87, 170 
Hugo de Argentina 89 
Hugo de Sancto Caro 12, 15,52 
Hugon ze Św. Witkora 34-35, 38, 
77, 169, 175 
Humbertus de Romanis 166 
Hunt Richard William 172 
Innocenty III papież 111, 113, 152 
Innocenty IV papież 62, 64, 81, 134 
Ioannes 104 
Ioannes Fabricius 41,54 
Iohannes Bernardone (por. 
Franciszek św.) 152 
Izydor z Sewilli 32-33, 36-37, 148 
Jażdżewski Konstanty KI. 89-90, 
98, 164, 170 


Jacek św. 12, 168 
Jacob van Maerlant 176 
Jacobus de Seraponte 77 
Jacobus de Vitriaco 84-85, 96 
Jadwiga św. 82,90,95,97, 104, 
110, 116 
Jahn Karl 55, 84-85, 170 
Jakub kardynał (por. papież 
Benedykt XII) 
Jakub Świnka 50 
Jakub Snyeszek 74 
Jakub Twinger 55 
Jakub z Paradyża 169 
Jan III papież 113 
Jan VII papież 113 
Jan XII papież 99 
Jan XXI papież 41-42,49,52, 101, 
132, 141, 178 
Jan II król francuski 94 
Jan Andrzejowy 9 I 
Jan Chrzciciel św. 100, 145 
Jan Dąbrówka 68-69, 132-133, 137, 
176, 180 
Jan Elgot 67, 133 
Jan Jahnużnik patriarcha 
aleksandryjski 113 
Jan ksiądz legendarny władca 
wschodni 61-62, 84-85 
Jan Piano Carpini 11 
Jan z Holeszowa 100 
Janocki J. D. A. 104, 164, 170 
Jezus Chrystus 26-29, 34, 39, 60- 
61,63,65-69, 72, 76, 79, 85, 
87-89,91-93,95-96,99-101, 
110-111, 122, 131, 134, 178 
Joachim z Fiore III 
Joanna legendarna papieżyca 19,40, 
42, 80, 87, 102, 105, 135, 169, 
172, 178 
Joannes de ColumDa 37
		

/Licencje_043_04_191_0001.djvu

			INDEKS OSÓB 


Jodok św. 102 
Johann Turmair 165 
Johannes de Aich 102 
Johannes de Beka 103 
Johannes de Hildesheim 76-77 
Johannes de Temporibus 156 
Johannes Gerbrandus 103 
Johannes Inderbachio 102 
Johannes Spoerl 166 
Jones Charles Wilłiam 25-26, 171 
Jordanes 32 
Joumet Alan R. P. 119, 173 
Jowisz 143 
JózefFlawiusz 112 
Józef św. 145 
Juliusz I papież 113 
Junker Hubert 171 
Justyn I cesarz wschodniorzymski 
112 
Justynian I cesarz 
wschodniorzymski 112 
Kaeppeli Thomas 44,55-56, 171, 
178 
Kalikst I papież 147 
Kamolowa Danuta 165 
Karbowiak Antoni 171 
Karloman 150 
Karol 94 
Karol I Andegaweński król Sycylii 
49,95 
Karol Młot 113 
Karol VII król francuski 55, 168 
Karol Wielki 132, 150 
Kasjodor 31-32 
Katarzyna św. 63, 77, 132 
Kawecka-Gryczowa Alodia 170 
Kazimierz Jagiellończyk 85 
Kętrzyński Wojciech 94 
Klaudiusz Ptolemeusz 27 
Klemens 151 


185 


Klemens II papież 151 
Klemens IV papież 37,41,49,52, 
81, 110-111, 115, 134, 178 
Klemens VI papież 80 
Klemens św. 48, 51, 135, 177 
Klimes Filip 55 
Kłoczowski Jerzy 171, 175 
Konon papież 113 
Konradyn 95, 110 
Konstantyn I cesarz rzymski 114 
Konstantyn III cesarz wschodnio- 
rzymski 113 
Konstantyn IV cesarz wschodnio- 
rzymski 112-113 
Konstantyn VI cesarz wschodnio- 
rzymski 87, 95, 99, 113 
Korolec Jerzy B. 21, 59, 133, 171, 
174 
Korta Wacław 97, 117, 171 
Kortuem Hans Henning 167 
Korytkowski Jan 48, 171 
Korzeniowski J. 64, 164 
Kostilkova Maria 21 
Koudelka Vladimir 44,48-49, 115, 
171 
Kowalczyk Maria 67, 164 
Kownacki Hipolit 171 
Kozłowska Anna 164 
Kozerska Helena 105, 164, 171 
Kraszewski Józef Ignacy 171 
Kristeller Paul Oskar 164 
Kriiger Karl Heinrich 23, 28, 30, 
172 
Krzyżanowski Julian 40, 172 
Kunegunda św. 96 
Kuraś Stanisław 167 
Kurbis Brygida 84-85, 172 
Kurzswank Nikolaus 77-78 
Kutrzeba Stanisław 64, 164 
Lambecius Petrus 40, 47, 165, 172
		

/Licencje_043_04_192_0001.djvu

			186 


Lambert z S1. Omer 37 
Landulfus de Columna 172 
Lanham Carol D. 168 
Le Clerc Jean 55, 168 
Le Goff Jacques 172 
Lelewel Joachim 172 
Lemaire Jacques 172 
Lengnich Gotfryd 75 
Lengnich Karol Beniamin 75 
Leon I cesarz rzymski 112 
Leon I papież 111, 148 
Leon II papież 149 
Leon III papież 132, 149 
Leon IV papież 42, 113 
Leon V papież 105 
Leon IX papież 111, 113 
Liberiusz cesarz rzymski 111 
Licinius 154 
Liwiusz Tytus 61,68,93, 134 
Lotar cesarz 150 
Ludolf z Żagania 102 
Ludwik III król niemiecki 111 
Ludwik cesarz 150 
Ludwik IV cesarz niemiecki 118 
Ludwik ks. Bawarii 95 
Luscombe David 35, 172 
Łazarz 69,96 
Macdalino Paul 173 
Maciej Korwin 90 
Maciejowski Wacław Alexander 
171 
Manitius Max 172 
Manuel I Komnen cesarz 
bizantyjski 61 
Marcellinus papież 72-73 
Marcin 67 
Marcin IV papież 49-50,68, 101 
Marcin z Tours św. 30, 91 
Marco Polo 81 
Marcus 96 


INDEKS OSÓB 


Marczak Michał 172 
Marek papież 111 
Marek św. 57 
Maria Egipcjanka św. 99 
Maria siostra Łazarza 69 
Maria św. 66, 70, 89, 93, 100, 144 
Marian Szkot 33,37,53 
Marinus z Eboli 49, 174 
Markowski Mieczysław 164 
Marta siostra Łazarza 69, 96 
Martene Edmund 48, 172 
Martinus 143 
Martinus Dumiensis 96 
Mateusz ewangelista 27 
Maurycy cesarz wschodniorzymski 
113 
Mełnowski Paweł 63-64 
Michał z Kleparza 85 
Mieszko I 96 
Migne J. P. 96 
Mikołaj I papież 111 
Mikołaj III papież 49,63,65,67-69, 
72,80,87,90-91,93, 101, 134- 
135, 141 
Mikołaj IV papież 80, 99, 101, 132 
Mikołaj Tempelfeld 57, 101-102, 
131 
Mikołaj Trąba bp krakowski 90-91, 
175 
Milkau Fritz 170 
Minerwa 144 
Moeller Samuel Jansson 82 
Mojżesz 34 
Mommsen Theodor E. 29, 31, 173 
Morey James H. 35, 173 
Mortensen Lars Boje 173 
Moschus E. F. 96 
Muratori L. A. 166, 169, 173 
Muszyńska Krystyna 82, 165 
Naruszewicz Adam 59 


I 
j 
I 
j'
		

/Licencje_043_04_193_0001.djvu

			INDEKS OSÓB 


Neron cesarz rzymski 110 
Neumann W. A. 96, 99, 167 
Nicolaus de Lyra 77 
Nikolaus Swichtenberg 75 
Norbert św. 35 
North John D. 21 
Nowak Janusz 64, 164 
Nowak Z. 78, 173 
O'Brien O'Keeffe Kathrine 119, 173 
O Croinin Daibhi 166 
Odo de Morimond 68 
Odoaker 111-112 
Oesterley Hennann 99, 169 
Oktawian August 29,60,61,63-65, 
67-69, 72, 79-80, 87-89, 91-93, 
95,99, 101, 110-113, 134, 141 
Olszewicz Wacław 173 
Oporinus Jan 53 
Oppert G. 61 
Ordericus Vitalis 168 
Orozjusz 27,31,39, 148, 173 
Ossoliński Józef M. 48, 173 
Otto z Freising 35-37, 167 
Otton I cesarz niemiecki 111 
Otton III cesarz niemiecki 132 
Oudenrijn M. A. van den 55 
Owidiusz 111 
Ożóg Krzysztof 50 
Paschalis II papież 111 
Patera A. 79, 165 
Patryk św. 77 
Paulus Diaconus 148 
Paweł I papież 113 
Paweł św. 11 O 
Pertz Georg Heinrich 40, 173 
Piccard G. 92, 100-101, 173 
Piekarski Kazimierz 170 
Piekosiński Franciszek 74, 173 
Piotr Comestor 35, 44, 79-80, 172- 
173 


I' 


--- 


187 


Piotr Hiszpan później Jan XXI 
papież 52, 72 
PiotfŚW. 27,49, 70, 110-111, 113, 
146-147, 149-151 
Piotr prepozyt wyszehradzki 44, 48, 
115 
Piotr z Szamotuł 58 
Pipin król frankijski 155 
Pirożyński Jan 59, 174 
Pistoris Grzegorz 90-91 
Plantijn Krzysztof 53, 179 
Plemięcki Jan starosta kowalewski 
64 
Plezia Marian 59 
Podlaha A. 79, 165 
Polkowski Ignacy 165 
Poncjan papież 111 
Potkowski Edward 21, 173 
Potthast August 173 
Prakseda św. 150 
Priscus 154 
Proiectus 72 
Prosper Tyro 30 
Przemysław I 90 
Ptolemeusz z Lukki 50, 173 
Ptolomeusz XII 77 
Quetif Jacques 37, 40, 173 
Randa Alexander 166, 173 
RanulfHigden 175 
Rasid ad-Din 55, 170 
Reginon z Prum 33 
Reichling Dietrich 174 
Rej Mikołaj 172 
Rice Eugene F. jr. 173 
Rinkenberg Marcin 90 
Roger z Wendover 36 
Roidis Emmanuel 40, 178 
Roland z Radomska 49 
Rother C. H. 95, 97-98, 116, 118, 
174
		

/Licencje_043_04_194_0001.djvu

			188 


INDEKS OSÓB 


Rudnicka Jadwiga 174 
Rudniński Szymon bp 64 
Rudolf z Habsburga 68, 93 
Rufinus 10 1 
Runciman Steven 174 
Rył Jadwiga 165 
Rybicki Paweł 170 
Ryszard ze Św. Wiktora 35 
San-Marte 55, 174 
Schade O. 96 
Schillmann Fritz 49, 174 
Schindler 118 
Schmeidler B. 174 
Schmidt R. 174 
Schultz A. 55, 174 
Semkowicz Aleksander 95, 97 
Semkowicz Władysław 84, 165, 
174 
Senftleben Andreas 100 
Sepp B. 42, 174 
Sergiusz św. 111 
Sergiusz I papież 113 
Servatius Carlo 167 
Seters John van 174 
Sewerus cesarz rzymski 113 
Sextus Julius Africanus 28-29 
Sędziw6j z Czechla 50 
Siccard z Cremony 36 
Siegebert z Gembloux 33-34 
Silnicki Tadeusz 174 
Siniarska-Czaplicka Jadwiga 168 
Smalley Beryl 35, 172, 174 
Smits E. R. 38, 174-176 
Smolka Stanisław 105 
Sobieszczański Franciszek 
Maksymilian 169 
Sokrates 168 
Soldanus 70 
Solf Sabine 21 
Soszyński Jacek 22, 59, 174 


Southern Richard William 28,35, 
175 
Sozomen 168 
Spazarini Jan 58 
Spoerl Johannes 166 
Spoor Johannes Fridericus 54 
Spunar Pavel21, 79-80 
Staedelius Josias 54 
Stanisław August Poniatowski 58- 
59 
Stanisław św. 62, 71, 82 
Stańczyk 172 
Starowolski Szymon 44 
Stefan św. 148 
Stenzel G. A. 50, 97, 103 
Streinius Richard 47 
Stummer Wanda 164 
Sułkowska-Kuraś Irena 167 
Suchodolski Bogdan 170 
Suffridus Petri 53, 93 
Sulej Agnieszka 21 
Sulpicjusz Sewer 29-30, 165 
Swain Joseph Ward 27, 175 
Sykstus III papież 113 
Sykstus IV papież 68 
Sykstus św. 153 
Sylwester I papież 101, 111, 114 
Sylwester II papież 132 
Sylwester III papież 132 
Syrycjusz papież III 
Szwejkowska Helena 175 
Szymański Józef 119, 169 
Szelińska Wacława 132 
Świerk Alfred 90, 175 
Tarnowski Jan Feliks 71, 168 
Tarnowski Jan Zdzisław 168 
Tatarkiewicz Władysław 52, 175 
Taylor John 175 
Telesfor papież 147 
Teodoret 168
		

/Licencje_043_04_195_0001.djvu

			INDEKS OSÓB 


Teodoryk Wielki królostrogocki 
31-32 
Teodozjusz I cesarz rzymski 111- 
112 
Teodozjusz II cesarz rzymski 112 
Theiner A. 49-50, 175 
Thompson James W. 175 
Tomasz św. 76, 93 
Tomasz Strzępiński bp krakowski 
85 
Tomasz z Akwinu 12, 50, 52, 62- 
63, 76, 168 
Tomasz z Wrocławia 11 
Totila 148 
Tout T. F. 175 
Trieber Conrad 175 
Trithemius Joannes 175 
Truhlar J. 165 
Tungdalus 96 
Tyber legendarny król italski 142 
Tyberiusz cesarz rzymski 111-112 
Tyburcius 147 
Tytus cesarz rzymski 111-113 
Ulanowski Bolesław 175 
Ullman B. L. 175 
Umiński J6zef51, 175 
Urban III papież 151 
Urban IV papież 111 
Urban V papież 94 
Urban VI papież 78 
Uruski S. 64 
Venneeren P. J. H. 103, 165 
Vetulani Adam 90, 165, 175 
V ittinghoff Friedrich 176 
Vlessing o. 82, 176 
V oorbij Johannes Benedictus 44, 
174-176 
Wacław III król czeski i polski 79 
Wacław IV król czeski 91, 105 
Wacław bp wrocławski 91, 94 


189 


Walens cesarz rzymski 112 
Walenty św. 113 
Walentyn papież 113 
Walentynian cesarz rzymski 112 
Waleriusz cesarz rzymski 154 
Walsh J. J. 176 
Walsh Kathrine 35, 172 
Walz A. 51 
Watson Adam 167 
Wattenbach Wilhelm 176 
Wawrzyniec św. 61, 63, 65, 67-68, 
79,87,90,93,99, 101, 111- 
113 
Weiland Ludwig 18-20,23,37,40- 
42,45,47,54-55,67, 80, 98, 
110, 114, 117, 120, 131-132, 
136-138, 140-141, 172, 176- 
178 
Welisław z Czech 49 
Werus cesarz rzymski 112, 153 
Wespazjan cesarz rzymski 112 
Wetesko Leszek 97, 176 
Wiesiołowski Jacek 84, 176 
Wiktor papież 110 
Wilamowska Elżbieta 117, 176 
Wilembroeck Goswin 82 
Wilhelm hr. Holandii 64, 95 
Wilhelm z Boldensele 84 
Wilhelm z Moerbeke 12, 52 
Wincenty Kadłubek 69, 132-133, 
137, 166, 171, 180 
Wincenty z Beauvais 36-38, 44, 53- 
54,58,60,91,95, 106, 136, 
167, 169, 174-176, 179 
W isłocki Władysław 165 
Wiszniewski Michał 176 
Witalian papież 113, 132 
Witelo 11-12, 14-15,52 
Władysław Łokietek 71 
Władysław abp salzburski 118
		

/Licencje_043_04_196_0001.djvu

			190 


INDEKS OSÓB 


Włodek Zofia 164 
Woelky C. P. 78, 175 
Wojciech św. 96 
Wolter 30 
Wood Diana 35, 172 
Załuski Józef Andrzej 59, 82 
Zachariasz papież 113 
Zamoyski Konstanty 87 
Zamoyski Stanisław 63 
Zathey Jerzy 78-79, SI, 164-165 
Zdzitowiecka-Jasieńska Halina 72, 
170 
Zefiryn papież 147 
Zeissberg Heinrich 97, 176 
Ziegler Konrat 165 
Zientara Benedykt 22 
ZOlIner Konrad 78 
Zwiercan Marian 68-69, 133, 164, 
176
		

/Licencje_043_04_197_0001.djvu

			STUDIA COPERNICANA 


I. A1eksander Birkenmajer, Btudes d'histoire des sciences et de la philosophie du 
Moyen Age, Wrocław, 1970 (in French). 
II. Mieczysław Markowski, Burydanizm w Polsce w okresie przedkopernikańskim [Bu- 
ridanism in Poland during the Pre-Copernican Period] Wrocław, 1971, (in Po- 
lish with source materials in Latin). 
III. Barbara Bieńkowska, Knpemik i heliocentryzm w polskiej kulturze umysłowej do 
końca XVIII wieku [Copernicus abd Heliocentric Theory in Polish Intellectual 
Life till the End of the 18th c.] Wrocław, 1971 (in Polish). 
IV. Aleksander Birkenmajer, Btudes d'historie des sciences en Pologne, Wrocław, 
1972 (in French). 
V. Colloquia Copemicana I. Btudes sur l'audience de la theom heliocentrique (Toruń, 
1973), Wrocław, 1972 (in English and German). 
VI. Colloquia Copemicana II Etudes sur l'audience de la theom heliocentrique (To- 
ruń, 1973), Wrocław, 1973 (in English, German and Italian). 
VII. Marian Biskup, Regesta Copemicana, Wrocław, 1973 (in Polish). 
VIII. Marian Biskup, Regesta Copemicana. CalendarolCopemicus' Popers, Wrocław, 
1973 (in Polish). 
IX. Bronisław Biliński, Najstarszy życiorys Mikołaja Knpemika z roku 1588 pióra 
Bemardina Baldiego [Nicholas Copernicus' Oldest Extant Biography Written in 
1588 by Bernardino Baldi], Wrocław, 1973 (in Polish). 
X. Karol Górski, Łukasz Watzenrode. Życie i działalność polityczna (1447-1512) 
[Lucas Watzenrode. Life and Political Activity], Wrocław, 1973 (in Polish). 
XI. Grażyna Rosińska, Instrumenty astronomiczne na Uniwersytecie Krakowskim w 
XV wieku [Astronomical Instruments at the University of Cracow in the Fifte- 
enth Century], Wrocław, 1974 (in Polish with source materials in Latin). 
XII. Zofia Wardęska, Teoria heliocentryczna w interpretacji teologów XVI wieku [The 
Heliocentric Theory as Interpreted by Sixteenth-Century Theologians], Wro- 
cław, 1975 (in Polish with source materials in Latin). 
XIII. Colloquia Copemicana II/. Proceedings ol the loint Symposium ol tlle /AU and 
the /AHS. Astronomy olCopemicus and Its Background (Toruń, 1973), Wrocław, 
1975 (in English and French). 
XIV. Colloquia Copemicana II. Conferences des Symposia: L 'audience de la theorie 
heliocentriqlle. Copemic et le developpement des sciences exactes et sciences hu- 
maines (Toru/
 1973), Wrocław, 1975 (in English, French and German). 
XV. Witelonis Perspectivae Liber Primus. Book I olWitelo's Perspectiva. An English 
1łanslation with Introduction and Commentary, and Latin Edition of the Ma- 
thematical Book of Witelo's Perspectiva by Sabetai Unguru, Wrocław, 1977 (in 
English with text edition in Latin). 
XVI. Science and History. Studies in Honor ol Edward Rosen, Wrocław, 1978 (in 
English, French and German).
		

/Licencje_043_04_198_0001.djvu

			XVII. Nicolaus Copemicus. Quincentenary Celebrations. Final Report, edited by 
Zofia Wardęska, Wrocław, 1977 (in English). 
XVIII. Jerzy Drewnowski, Mikołaj Knpemik w świetle swej korespondencji [Nicholas 
Copernicus in the Light of His Correspondence], Wrocław, 1978 (in Polish with 
source materials in Latin). 
XIX. Jerzy Burchardt, List Witelona do Ludwika we Lwówku Śląskim. Problematyka 
teoriopoznawcza, kosmologiczna i medyczna [Witelo's Letter to Louis in Lwówek 
in Silesia, De causa primOM poenitentiae in hominibus et de natura daemonum. 
Problems of Epistemology, Cosmology and Medicine], Wrocław, 1979 (in Polish 
with text edition in Latin). 
XX. Georgii loachimi Rhetici Na"atio Prima. Edition critique, traduction francaise 
et commentaire par Henri Hugonnard-Roche et Jean-Pierre Verdet, avec col- 
laboration de Michel Lerner et Alain Segonds, Wrocław, 1982 (in French with 
text edition in Latin). 
XXI. Erna Hilfstein, Starowolski's Biographies ol Copemicus, Wrocław, 1980 (in 
Eng1ish with Latin source materials). 
XXII. Grażyna Rosińska, Scientific Writings and Astronomical Tables in Cracow. A 
Census ol Manuscript Sources, 14-16th Centuries, Wrocław, 1984 (in English and 
Latin). 
XXIII. Witelonis Perspectivae Liber Quintus. Book V of Witelo's Perspectiva. An 
English 1łanslation with Introduction and Commentary, and Latin Edition of 
the First Catoptrical Book of Witelo's Perspectiva by A. Mark Smith, Wrocław, 
1983 (in English with text edition in Latin). 
XXIV. Grażyna Rosińska, Optyka w XV wieku. Między naukq średniowieczną a 
nowożytną. Fifteenth-Century Optics. Between Medieval and Modem Science, 
Wrocław, 1986 (in Polish with Latin texts and comprehensive English Sum- 
mary). 
XXV. Pavel Spunar, Repertorium auctorum Bohemorum provectum idearum post 
Universitatem Pragensem conditam illustrans, vol. 1, Wrocław, 1985 (in Latin). 
XXVI. Jane L. Jervis, Cometary Theory in Fifteenth-Century Europe, Wrocław, 1985 
(in English with Latin texts). 
XXVII. Thomae de Wratislavia Practica Medicinalis. A Critical Edition of the Prac- 
tica medicinalis ofThomas of Wrocław, Premontre, Bishop of Sarepta (1297 - c. 
1378) by Theodore Antry, O. Praem., Wrocław, 1989 (Latin text with English 
Introduction). 
XXVIII. Witelonis Perspectivae liber secwulus et liber tertius. Book II and III of 
Witelo's Perspectiva. A Critical Latin Edition and English 1łanslation with 
Introduction, Notes and Commentaries by Sabetai Unguru, Wrocław, 1991 (in 
English with text edition in Latin). 
XXIX. Witelona Perspektywy księga II i księga III. Przekład na język polski ze wstę- 
pem, opracowaniem i komentarzami. Redaktor przekładu: Witold Wróblewski. 
Przekład, opracowanie i komentarze: Lech Bieganowski, Andrzej Bielski, Ro- 
man S. Dygdała, Witold Wróblewski, Wrocław, 1991 (in Polish with English 
summary).
		

/Licencje_043_04_199_0001.djvu

			l (XXX). Janice Adrienne Henderson, On the Distances between Sun, Moon, and 
Earth according to Ptolemy, Copemicus and Reinhold, Leiden, 1991 (in English). 
XXXI. Jerzy Burchardt, Kosmologia i psychologia Witelona [Witelo's Cosmology and 
Psychology], Wrocław, 1991 (in Polish). 
XXXII. Elżbieta Witkowska-Zaremba, Musico Muris i nurt spekulatywny w muzy- 
kografii średniowiecznej [Musica Muris and Speculative 1łend in the Medieval 
Musicography], Warszawa, 1992 (in Polish with source materials in Latin). 
XXXIII. Witelona Perspektywy księga W. Przekład na język polski ze wstępem i ko- 
mentarzami. Przekład: Witold Wróblewski. Wstęp, opracowanie i komentarze: 
Lech Bieganowski, Andrzej Bielski, Witold Wróblewski, [Book IV of Witelo's 
Perspectiva. A Polish 1łanslation with Introduction, Notes and Commentaries 
by L. Bieganowski, A. Bielski, W. Wróblewski], Warszawa, 1994 (in Polish). 





, 
 Ą F
 
tł 
 /l' fcCĄ. 
(Ąd, "
		

/Licencje_043_04_200_0001.djvu

			9/,;; 


Biblioteka Główna UMK 


1111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111III 
11111111111111111111111111\111111111111111111111111111111111111111\11\ 
300000057957
		

/Licencje_043_04_201_0001.djvu

			4 


STUDIA COPERNICANA 
publishcd by thc Polish Acadcmy 
of Scicnccs prcscnt COPERNICUS' 
wOłok and ł-clatcd pmblcms of his 
timcs as wcn as thc scicntific dc- 
vclopmcnts prcccding his discovcry 
and thc impact of his idcas. 


Jackct: initial fmm 
Chronicie oj Marlin the Pole, 
Cracow, Czałtoryski Library, 
MS 1575, p. 1 


Binding: figurc tTom 
De revolutionibus III, 20
		

/Licencje_043_04_202_0001.djvu

			,
		

/Licencje_043_04_203_0001.djvu

			. , 


'Clv' 



 J D
4 j 


WYDAWNICTWA lliN PAN 


PL ISSN 0081 - 670 l 
ISBN 83 - 86062 - 60 - 6 


. . 
" 


" 


.:. : 


.
. . 



 
'J