Ziemia Dobrzyńska : Zeszyty Historyczne Dobrzyńskiego Oddziału WTN, III

wojew6dzkicj, kasztelan6w. starost6w itd. Uwolnił od opłat i danin r6żnych, do kt6rych 
pierwszy przywilej mieszkańców Lipna obowiązywał, propinacj1 miejskI nie tylko w obrębie 
miasta, lecz i w odległości mili jednej od niego rozciągał. Przywilej ten wielu z naslępnych 
królów polskich potwierdziło, i lak Zygmunl August r. 1564 August III 1744 itd. 
Lipno, dziś stolica obwodu lipnowskiego, miejsce odbywania sejmiku szlacheckiego, 
jurysdyls. 531kcji sldu pokoju. komisarza w tenże obwód delegowanego llo . kasy powiatowej 
i stacji pocztowej81 . Odległe jesl od płocka mil H, od Dobrzynia nad Wishlmil4, od Bobrowni" 
i Sklpego mil 3. Za rządu pruskiego znacznie się podniosło, gdyż w r. I HOO nie miało więcej 
jak XX domów, wszystkie zaś murowane od tego roku przybyły. Dawniej popisy rycerstwa 
ziemi dobrzyńskiej na polach pod tym miastem odbywały się, podobnież i sejmiki. Rzeczk1 
przy nim płymlclmoże być spławiane drzewo, wnosić by można. iż będ'IC bliskie Wisły i 
granicy pruskiej znaczny handel prowadzić powinno, gdy tymczasem z przyczyny braku 
tlibryk, małej ludności, targów zw.,Ycząjnych nawet nie bywa i obywatele z pobliża zboże od 
Isl innych miast wywozić musz18
. 
Is. 541 Z przywilejem króla Władysława Jagiełły widać, iż miasto Lipno miało znaczn;1 
rozległość a . Kamelaria posiadała 5 rumonków, karczem 4, młyn, I i tartak. Prócz tego do r.; 
1763 posiadało miasto bór znaczny. lecz dziedzic wsi Jastrzębia tenże objął. a proces w tym 
względzie przez mieszczan rozpoczęty dotąd ukończony nie został. Propinacja lubo do miasta 
należy. jednak nie w takiej obszerności jakiej okazuje. Kil"a w pobliskości wystawionych 
karczem przym!SZ;1 jej szkodę. 
Fabryki żadne w tym mieście nie egzystują i znikąd dowiedzieć się nie można, ażeby te 
kiedy tu były. Jarmark6w w cilgu roku bywa 12. Nąjwięcej na konie, bydło, sprzęty gospo- 
darskie, towary łokciowe i zawsze w pierwsze poniedziałki, jako to: I. po Trzech Królach, 2. 
Po Najświętszej Pannie Marii Gromnicznej, 3. po Niedzieli Kwielniej, 4. po Niedzieli Prze- 
wodniej, 5. po Wniebowst;lpieniu, 6. po Bożym Ciele, 7. po Naj
więtszej Pannie Szkaplerznej, 

;, po Przemienieniu Pańskim, 9. po Podwyższeniu ś. Krzyża, 10. po ś. Michale, II. po 
Świętych Szymonie i Judzie. 12. po ś. Barbarze. 
W Lipnie piękny 
id
)k 
zyni góra zwana,ś. A'nto
iego, n
ld miastem panu!1ca ': t
\ls. 
55 I rasy ułożona, na "toreJ wIerzchołku statua s. Antomego Ulllleszczona została' . Ulic Jest 
ośm, to je sI: Rynek, ulice: Płocka. Dobrzyńska, Aleksandrowska, Toruńska, Młyńska, Kozia, 
Gdańska, z tych dwie tylko niebrukowane. Materiałów do bruku o milę od miasta dowozić 
trzeba. 
W roku 1797 przy oslatnim zaborze Polski, w tym mieście było placów 117 zabudowanych. 
a 24 pustych, dziś dom6w jest: 


a w tekście błt,;dnie: rzlcgłość. 
1\0 Komisarzem wqjewódzkim w ohwód lipnowski delcgowanym jest J. W. Jakub Trzciński. kawaler Orderu ś. 
Stanisława. członek Towarzystwa Naukowcgo Płockicgo (jest to adnotaeja W. H. Gawareckiego, s. 53). 
81 Holschc w cytowanym powyżcj dziele lA. C. Holsche. Geo!?l'lIl'hie U/Il/ SllIli.flik "011 We.l'I-Siid-III11/ NCllo,,'- 
I'rClI,HCtI, l. I. Bcrlin 11100. s. 507 - przyp. Wyd.1 o Lipnie tak nadmienia: "Lipno cinc kOnigliche Stad. an einem 
klcinen Flussc. von 88 Hfiusern, die Hauptstadt des Kreises. Hier hahen das landr1itliche Officium, cine 
Krcis-Iustitz-Conunission. undein Kreisgericht ihrcn Sitz, sic hat cin Consumtion-Stcuer Amt" (jest to tekst przyp. 
66 w praey W. H. Gawarcckiego. s. 53]. 
112 Szczegól ten wyjcty z opisania stalyslyeznegn m. Lipna w Archiwum Konusji Wojewódl.twa Płockiego 
znajdująeego sit,;. (jest to tekst przyp. 67 w pmcy W. H. Gawareckiego. s. 53-54). 
113 Wedle tradycji dawnych na tcj górze. czyli też wedle niej najpierwsza osada miasta Lipna być miała. (jeM to tekst 
przyp. 61\ w pracy W. H. Gawareckiego, s. 55). 


101
>>>
al murowanych 22 
bl drewnianych 240 
w ogÓle 262 
Asekuracja tychże w Towarzystwie Ogniowym wynosi zł 345,525. 
Z między budowli znaczniejsze S,j: kościół murowany parafialny, pod tytułem 
Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, kiedy i od kogo erygowany, śladu nie masz z 
powodu zatracenia dokumentÓw w czasie wojen szwedzkich. KościÓł dla wyznawców augs- 
burski w lak zwany pruski mur wystawiony. Magazyn furażowy i lazaret. Był tu także 
kościół pod tytu[s. 56]łem ś. Barbary, lecz zębem czasu uszkodzony, rozebrany 
został. 
Ludność w roku 1824 wynosiła: 
al chrześcijan 1982 
bl Żydów 787 
Razem dusz 2769 
Chrześcijanie po większej części trudni'l się rolnictwem, a niektÓrzy z nich rzemiosłami. 
Żydzi zaś handlem i towarami łokciowymi. Dochody miejskie w r. 1806 czyniły zł 4509 gr. 
25, od roku 1819 podniosły się do zł 8.369 gr. 7, a to z przyczyny ustanowionego podatku 
konsensowego itd. Miasto Lipno w dzisiejszym stanie, co do porz'ldku wewnętrznego dobrego 
zachowania niektÓrych ulic ma pierwszeństwo w obwodzie lipnowski, jednak wzrost jego 
postrzegać się nie daje. 


VI 


(POSTANOWIENIE RADY ADMNINISTRACYJNEJ KRÓLESTWA POLSKIEGO 
Z 5 WRZEŚNIA 1826 R. W SPRAWIE ZAMIESZKANIA ŻYDÓW W LIPNIEJI;4 


[s. 283 [ Zważywszy. iż oznaczony postanowieniem d.d. 25 maja 1824 1', rewir do zamie- 
szkania dla ŻydÓw w mieście Lipnie okazał się niedostatecznym z powodu przybyłej do tegoż 
miasta nowej ludności żydowskiej, Rada Administracyjna postanowiła i postanawia: 
Artykul I 
Do ulic, w klÓrych podług art. I rzeczonego postanowienia Żydom mieszkać jest wolno, 
dodane być maj'l ulice 
al Rynkowa w przestrzeni od ulicy Gdańskiej do Przechodniej, 
bl Toruńska w przestrzeni od ulicy Gdańskiej do punktu X na zahlczonym tu planie 
oznaczonego. 


Artykuł 2 
Termin ostateczny dla starozakonnych w Lipnie do wymeslenia się do wskazanego 
powyżej rewiru oznaczony jest ostatecznie do I października roku bież'lcego, jako do epoki 
zwykłej zmiany lokalów. 
Wykonanie niniejszego postanowienia Komisji Rządowej Spraw Wewnęlrznych i Policji 
poleconym zostaje. 
Działo się w Warszawie na posiedzeniu Rady Admninistracyjnej dnia 5 miesiąca września 
1826 roku. 


1;4 AGAD. Akta KRSW, sygn. 4361. s. 283. 


102
>>>
o 
o 
u.:i 
:;2 
U'] 

 
o 
z 
;:;=: 
.....J 


r---;-- . 
Q) I I Q) 
ł- ID' re _ 


.E
.
 
.g &.g 
 


on 
oc 

 
oD 
N 
00 


:: 
Ci 
O 

 
CO 
O 
f- 
U'] 
::; 

 
Z 

 
f- 
U'] 


u; 
Q) 
'E 

 
- 
N 
'C 
ID' 

 


:;: 
'0 
E 
o 
'C 
'U 
'CI) 
2 


N 
.
 Q) .c 
:Oc:J 
:J - 
a. 


o 
a. - 
CI) u 
- CIf 
'C '- 
re 
0- 
'C:g 
N N 
U'J.- 
:J'(j' 
'C - 
C N 
.2 


re 
C 
-.
 
CU 
N re 
U 
 
Ou; 

:
 
'0 E 
.s:::: 'C 

re 
!2 


:, 
:;: 
- 
C 

.Ci5 
o o 

 C 
'C 
'0 
.s:::: 
U 
o 
'C 


UEUZAM 
. 4:JAUU! 


M9P k Z 


UE! 
-!:J
8ZJ 4:J 


EUI960 
:;J
oupnl 


4:JAU 
-E!UM8Jp 


4:JAU 
-EMOmW 


iti 
:;: Q) 

C 
a. 


, 
'3: O u; 
N -"'.
 

U'J
 


npoMqo 


EMjZP9M8!OM 


N 


c, ...,. 


N 


o 
 


N 


c, ery 


LJ) 
o 

 
...,. 


ery 
N 
m 
ery 


co 
N 
o 
co 


LJ) 
o 
m 


ery 
o 
N 


co 
o 
o 
ery 


r--- 
o 
N 


...,. 
N 


N CD 

 
 


m o 

 CD 
o CD 
ery N 



 

 


r--- 
LJ) 
co 
N 


ery 
N 


CD 
CD 
co 
LJ) 


CD 
m 
co 


...,. 
LJ) 
co 


ery 
N 
r--- 

 


...,. 
LJ) 

 


LJ) 


ery 


...,. 

 
N 


m 

 


...,. 
r--- 
o 
LJ) 


CD 
LJ) 
m 


o 
LJ) 
O) 


CD 
o 
O) 

 


ery 
N 


r--- 


ID ID ID ID 

 
 
 
 
o o o o 
"'C "'t:J"'t:J ""C 

 
 
 
 
I::: I:: I:: I:: 
:"" 
.

 .
 
o I:: t::! 3: e 
5. -c.. .c""O .c 
:.::i
tS

 


S- 



 

 


m 
CD 


m 


N 
co 
m 


S- 
o 
N 


u; 
o 

 


r--- 
LJ) 

 


N 
ery 
LJ) 


m 
co 
CD 


co 
co 


LJ) 
...,. 


N 
r--- 
CD 


r--- 
r:: 


LJ) 
LJ) 


ery 
N 
m 


m 
r--- 
m 


o 
ery 

 


N 
u 
'N 
--a 
Q) 
"N ID 
--a l:: 


Q) 
"'- 
I' 
-'" 
en 


ery 
N 


m 
LJ) 

 

 


...,. 


co 
...,. 
r--- 

 


...,. 


ery 

 

 

 


CD 
N 
m 


m 
ery 
o 
N 


CD 
N 

 


N 


N N 
u u 
ON 0;::::; 
--a --a 
Q) Q) 
"N ID oN ID 
""O I:: ""O I:: 


'1:: nr 
i':i' u 
.0-0 
 
 
8
o S2 


!jsMOud!l 


8!j:J°ld 


CD 
N 


;S! 


...,. 

 
ery 



 
r--- 
ery 

 

 


m 


LO 

 


ery 
o 

 


co 
N 
CD 
ery 

 


LJ) 



 
ery 

 


CD 
...,. 
ery 

 


r::- 
CD 
co 
...,. 

 


m 
N 
ery 



 
co 
ery 
::!:. 


o 
o 
N 


co 
co 
...,. 

 


m 
N 
LJ) 


N 
r--- 
co 
Ó 

 


...,. 
ery 


a;- 
LO 

 


co 
£2. 


oc 
'" 
'" 


u: 



 


oc 


OD 

 


3 
CI:) 
e: 
:.: 



 
-- 


E 


or, 
oc 


103
>>>
VIII 


[OPISANIE LIPNA Z 1828 R. 1 1\6 


Lipnowskiego powiatu i obwodu razem s
lnastępujące miasla: Lipno przez Władysła- 
wa księcia łęczyckiego i dobrzYliskiego. brata Łokietka. nad rzeczką Mień założone 1349 
na 36 włÓkach. jak przywilej lokacji Jagiełło w ł422 do 60 włok ziemi dodał. chełmiń- 
skiego dozwolił prawa. usunął spod władzy kasztelańskich. wojewódzkich i starościńskich 
sądów. uwolnił od opłat i danin. propinację miejsk
1 w rozległości mili nadal. Potwierdził 
ten przywilej Zygmunt August ł564. August III w 1744. Dziś obwodu stolica, od Płocka 
mil 6, za rządu pruskiego podniosło się to miasto, popisy rycerstwa Ziemi Dobrzyńskiej 
niegdyś, a sejmiki i dotąd się lu odbywaj
l. Piękny widok czyni góra ś. Antoniego nad 
miastem panująca w taras ułożona, z statuą tego świętego na niej umieszczoną. Wedle 
podań tu przedtem było miasto. Ulic jest 8, z tych dwie tylko nie brukowane. W 1797 było 
117 placów zabudowanych. 24 pustych. Kościół murowany parafialny, Wniebowzięcia. 
nie ma śladu kiedy założony. wczasie wojen szwedzkich zniszczenia doznał. dla wyznania 
augsburskiego wystawiona w mur pruski świątynia. równie jak magazyn furażowy i łazaret 
(G a w arec ki, opis Ziemi Dohr-;'Yfiskiej)a. W 1826 chrześcijan o boj ej płci znajdowało się 
w Lipnie 2051, Żydów 866, domów murowanych 25, drewnianych 215, jarmarkÓw 
dwanaście, targ jeden w tydzień. dochód miejski 9837 zL 


r ".'. 
A . 
I" .' 
t 
/ 1'( 
f 
0. 44 
" 1 - I "i..,- 
.' 

 
I "- 
; '-, 
- I I
' . 


--:-1 


I' 
! 
 . ' 
 - \\, 

 .," 
,1' 
, 
L j,o= " 
 

 . 
,w \ 
--. : 1£ .' c  
 I
 .l 
 
 




/_
.1f 


IŁ :..
... ..,_..__ 


-...
 ..... 


s;:- 


" 


Plan Lipna z 1824 r. (AGAD, Akta KRSW. sygn. 4361. s. 46) 


104 


86
>>>
R.tu. 


ZtEMtA OOBRZYNSKA 


1995 


RECENZJE 


I 


OMÓWIENIA 


RypiII. Szkice zdl.ie}riw mill.wlI, pod red. M. Krajewskiego. 
RypiII 1994 L, 445. ilusl. XXVIII. 


Recenzowany tom szkieów został wydany przez lJobrl.Yliski Oddział Włocławskiego Towarzystwa Naukowego 
w Rypinie dla uczczenia 650 roczniey nadania praw miejskich Rypinowi (1345 r.) z subweneji Urzędu Miejskiego w 
Rypinie. Dla wygody czytelników zainteresowanyeh dziejami Rypina i Ziemi Dohrzyńskiej zamieszczamy spis treści 
recen7Uwanej książki: przedmowas. 6; wstt,;p s. 7; Część pierwsza: K. Jasi ński - GelletlloKill Pillsltiwdobrzyń.\'kieh 
willi/niw R)l,illll. s. 9; P. Gałkowski - ArehilektLIm.irelliowiecmeWJR\'pillll. s. 27;J. Bieniak - Odwriiltiw Rypillll 
do rodu sz/acheckieWJ. Swr"'')'/,i,;sc)' w X/V i XV wiekII. s. 39; J. Pakul sk i - KilklluwaK o dawllyell piecz('cillch i 
herbie RypillII. s. 79; A. M ietz - DIIWIll' ill"kn'I,,:;e i maki w.f,u'le Iypil;.,kil
;. s. 93; Z. Górsk i - Z dzie}riw Slllm'IWII 
'ypil;.,kieKo w XVi-XViii widII, s. 105; A. Mietz - Wizyltu:;1I Kelll'mlllll pllm/ii J')'pil;skie} z /7R/ rokII. s. 117; M. 
Krajews"i -R.'l,ill wokre"iezaboniw(/793-/9/R). s. 139; M. Kallas -ZIIKillirll/yopisRypillllz IR20 roku ,,_ 2/9: 
Georg L. Tye - LlIC/llo.i" i dll.'Zpl/,,'el:,'w(llIl/m/ii .iw. Tnijcy w Rypillie w /lIIacl/lliewoli 1111rodowe}. s. 241: Z. 
Waszkiewiczowa -Zdzie}riwmi('dzywo}"lIl1eKo R.'l'iIlIlW 1111(/(-[( 191R-1939, s, 259; R. Piotrowski - SzkolIlieIWo 
Rypillll w IIITtIell 19IR-1939. S. 307; A. Wilkowski - RypiII w ,fIliIIch wr
;IIY polskie} 1939 roku. s. 338; M. 
Kraiewski - SlwlIIlIllicmy i zorKtmizomlJlY /'/teh oporu w 1111(/('11 1939-1945 w R.'l,illie i okolicy. ZlIrys dzie}riw. s. 
341. Cześć dru

t: M. Krajewski - RypiII lIa l/e k.WlIllowllllill si(' 1"'ZY"Il/eŻ1lo,ici IIdmillisl/'tu'X;lIe} Ziemi 
nobrl.Yliskiej s. 361; E. Nagórnewiez - R)l,ill.\'kll Oclw1IIicm Slmż Pożllmll W 1lIIlIell IRRI-1992. s. 379; B. Rogo. 
-l"ww'Zy,"wo ŚlliewlIcze "LlI1IIia" w Rypillie wllllllcll 1922-/972, s. 399. s. 399: P. Gałkowski. R. Piotrowski 
- KII/nu/lIriwlI wa;lIit
;"l."ell wW/lIrZel; w Rl'pillie w Imllch 1945- /993. s. 415; Liczba mit'.,;kw;niw m. R"I'illll w /lIll1ell 
/939-/992. s. 443; Wyk;z publikaeji Dob;'zyńs"iego Oddziału WTN w Rypinie, s. 445; ilustraeje s. I
XXXV"1. 
Incjatorzy niniejszego tomu hurmistrz m. Rypina Adam Łapkiewicz i dr Mirosław Kmjewski, znany hadacz 
d/iejów Zicmi J)obrzYllskiej, nawi;lzali do kształtuj'lcej się tmdycji wydawania zhiorów szkieów z okazji ważnych 
wy"aLlell z dziejów tej dzielniey zapoezątkowancj w 1965 r. wydaniem "Szkieów Rypińskieh" z okazji 900-lecia 
pierwszej wzmianki źr6dłowej o Rypinie. Należy sit,; zgodzić ze stwierdzeniem redaklora M. Krajewskiego z pierwszej 
strony wstt,;pu ił: niniejsza ksi;lżka nic jest monografią Rypina. Składa sit,; ze szkiców poświęeonyeh dziejom Rypina 
i Ziemi OohrzYliskiej luh z edyeji źródeł (Z. GórskI - Z dziejów starostwa rypillskicgo w XVI-XVIII w., A. Mietz- 
Wi/ytacja generalna parafii rypilis"iej z 1781 r.. M. Kallas - Zaginiony opis Rypina z 1820 r.). Chamkter monografii 
miasta mają tylko ohszernc rozpl
lwki M. Krajewskiego o Rypinie w okresie zahor6w (s. 139-218) i Z. Wa.szkiewi- 
czowej - Z dzicjów międzywojennego RypiIKI (s. 259-306). Ohydwic pokazuj'l prawie wszystkie dzied
iny żyeia 
micsz":lIleów Rypina pOlraklowane na Ile dziejów regionu i eałej Polski. Brakuje w niniejsz
j ksi'lżce szkicu 
po"azująeego żyeie Rypina w średniowieezu i epoce staropolskiej. Wyjątek stanowi artykuł P. Gałkowskiego 
charkteryzuj'ley arehilckturę średniowiecznego Rypina. Niektórc szkice jak K. Jasiliskiego i J. Bieniaka Iylko 
wzmiankuj'lo Rypinic. Obydwa te m1ykuły prezcntuj;! hardzo wysoki poziom naukowy; hrak jest w nich informaeji 
o roli Piastów dohrJ:yńskich i rodu Starorypillskieh w rozwoju Rypina. Opublikowane szkice i źródła świadez'lce o 
postępie w badaniach dziejów Ziemi DohrzYllskiej słabo uwzględnianej w praeaeh historyków XIX i pierwszej polowy 
XX w. Jest to zasługa Instytutu Historii UMK. który uwzględnia w swyeh hadaniach dzieje Ziemi lJobrzYllskiej i 
ktÓry wyehował grono historyków regionalistów osiadłych w Ziemi Dobrzyńskiej i wytrwale przyblii

jących 
ezytelników jejłlistorię na łamaeh lokalnej prasy, ezasopism naukowych i rozprawek wydawanych przez miejscowe 
instytucje naukowe, kulturalne i samorządowe. 
Niniejszy tom szkiców pominął też prawie zupclnic dzieje Rypina w ei'lgu ostatniego półwieeza. Zostały one 
zast'lpione Kalendarium przygotowanym prl.ez P. Gałkowskiego i R Piotrowskiego. Zawarte w kalendarium infor- 
macje świadez'l o wszechstronnym rozwoju Rypina po 1945 r. np. ilość miesJ:karlców zwiększyła się z 9200 w 1939 
r. do 16150 w 1992 r.. wydatnie poprawily sięwarLInki eywilizaeyjne życie mieszkmlców Rypina i okoliey i zwiększyły 
się możliwości kształcenia dzieei i ich awansu społeczno - zawodowego. Hrak szkicu o pow
jennym rozwoju Rypina 
s'wiadczy o uprzedzeniach politycznych wydawców ninicjszego zhioru szkiców. Taka postawa, znana zar6wno z naszej 


105
>>>
lIIedawnej historiograrii. jak i innych krajÓw. prowad/i zawsze do zahamowania had;ni naukowych, tworLenia 
niepotrJ:ehnych tzw. "plam" w naszych dJ:iejach. 
Recenzowana praca prezentuje wysoki poziom naukowy i staranny edytorski. Ilość hłt,;dl)w i uslerek jest jak na 
tak ohs/.crny tom niewielka. Do takich hym /.aliczyl twierdzenie M. Krajewskiego (s. 11\2) o mieszkaniu w pierwszych 
latach naszego wieku w Rypinie kilku tysit,;cy Rosjan ,koro na tejże stronic antor podaje sz.czegÓłową ich ilość - 11\25 
osÓh cywilnych w powiecie rypiliskim (a w tym 1200 w Rypinie) i około :WOO żołnierzy rozlokowanych w Rypinie 
i wzdluż granicy z Prusami. W pracach zhiorowyeh J:łożonych 
e szkicÓw o zazt,;biaj:lcyeh sit,; prohlemach trudnoje't 
uni"n:,ć dwu czy nawet trJ:ykrotnego puwtarJ:ania pewnych informaeji. Wynmga to od redaktora naukowego 
wydawnictwa stanowczości w wykreślaniuluh skracaniu powtÓrzeli. Sporo takich informacji, zwlaszcza o mieszkań- 
cach Rypina zawicra szkic Georga L Tyca o kllirych czytelnik dowiedl.iat sit,; z umieszczonej przed nim rozprawki 
M. Krajewskiego. Al1ykuł G. L. Tyca powinien hyć po';wit,;cony dJ:iałalności dusJ:pasterskiej i społecznej duchownych 
pracuj:lcych w pararii ';w. Trójcy w latach 1793-1 ) I II. Praca rypiliskich ksit,;i:y została przez autora opracowana dość 
powierzchownie. hrak
ie w ar1ykule nawet naJ:wis" proboszczÓw i wikarych. Trocht,; powtÓrJ:eli zawiera też szkic R. 
Piolrowskiego (I rypiliskim szkolnictwie znanychjui: z zamieszczonych w tej książce rozpraw M. Kn
jewskiego, G. 
L Tyca i Z. Waszkiewiczowej. 
Mimo tych kilkuuslerek i potknięć rcdakcyjnych wydana ksi:l/ka "Rypin" stanowi duży P(lstt,;p w badaniach nad 
dJ:icjami tego miasta i calej Ziemi DohrzYliskiej. Zasługuje na życl.liwe przyjęcie przez czytelnikÓw. 


Marian Pawlak (Bydgo,l'ZL'i.) 


.
>>>
R.UI 


ZtEMIA DOBRZYNSKA 


1995 


KRONIKA NAUKOWA 


KALENDARIUM WYDARZEŃ NAUKOWYCH NA ZIEMI 
DOBRZYŃSKIEJ 
W OKRESIE OD STYCZNIA 1993 R. no GRUDNIA 1994 R. 


("pr. Zl'IIIIII Glidi.1 


1993 


stycz.C'li 
- Nakładcm DohrzYliskiego Odd/iału WTN w Rypinie ukazała 
it,; praea Mirosława Krajewskiego pl. "Za wiart,; 
i polskość. Duchowielistwo ziemi dohrł:Yliskiej w powstaniu stycwiowym i wake o wolność narodu i Kościoła po 
jego upadku". Słowo wstępne napisał Zenon G6idi.. 
22 - W Mu/.cum Ziemi IJohrl.Ylbkiej w Rypinie odhył sit,; oduyt Romana Piotrowskiego pl. "Szkolnictwo miasta 
Rypina w okresie mil;dzywojennym 19111-1939". 
n - W 130 rocznict,; wyhuchu powstania styczniowego w klasztor/e OjcÓw Karmelit"w w Ohorach odhyła się 
sesja historycma prl.ygotowana prz.cl. Dohrzyńs"i OddJ:ial WTN w Rypinie. Referaty wyglosiii : Miro
ław Krajewski 
"Duchowieri
two rJ:}'mskokatolickie wooce powsIania slye/lliowego na Ziemi DohrJ:yńskiej" i Anna M. Stogowska 
"Mit,;dJ:ynal'l"lmw J:naczenie rm
stania slycJ:lliowego". Całość prowad/ił Stani,ław ModrJ:ejewski. Nastt,;pnie odhyła 
sil; uroezysta mSJ:a s'w.. podczas ktl,rej homilit,; o powstaniu wygło,il o.Mateusz Wojnarowski. Odsłonit,;to i pos,vięcono 
td tahlict,; pami'ltkową o treści: "Duchowieristwu zakonnemu i 
wicckiemu. ktÓre J:aborea rosyjs"i więJ:il w tym 
klasJ:lorze w latach 11164-1875 oraz manym i niamll1ym hohaterom Powst;lI1ia Slyuniowego na ziemi dobrzyńskiej 
- \V 130 ł-Oonict,; wyhuchu insurekcji. Soeietas ScienlianulI DohrJinensis. 


II/ty 
IX - "Ohrzt,;dy /apuslne na ZiemI Dohr
.yri
"lej i Pliłnoenym MamwsZll przedstawiła w Muzeum Ziem; 
Dohr/Yliskiej w Rypinie Grażyna Czerwili ska. etnograf z Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpni. 
- Nakładem WTN we Wlocławku ukaJ:ał sit,; tom 8 Zapis""w Kujawsko-Dohr/Ylis"ich. a w nim :U1yku! Mirosława 
Krajewskiego "Społeczelistwo Ziemi DohrJ:Yliskiej wohec polityki rusyfikacji szkolnklwa w latach 1864-1914". 


lila rzec 
19 - W Muzeum Ziemi DohrJ:Yliskiej w Rypinie Z. Jahłl!lis"i i A. Potoczck prJ:eds!awili odczyt nI. "Ziemia 
I )ohrl.yriska w ohliczu wsplikzesnyeh zmian terytorialno-adminislracyjnych". 
k IV i e c i e li 
I - W Muzeum Ziemi DohrJ:Yliskiej w Rypinie otwaJ10 wystawę "XIX - wieczny pl!l1rel polski", ze zhior6w 
MUJ:cum Sztuki we Włocławku. 
15 - W Dobr/.)'lIIu nad Wis!;1 powsIal Kluh Miłośnik"w Ziemi Dobrzyńskiej PTTK. ktÓrego pre/.-Csem został 
f{ys

lrd BaI1osJ:ewski. 
22 - W Mu/eum Ziemi lJohrLyriskiej w Rypinie Mirosław Krajewski wygłosił odczyt: "Martyrologia ŻydÓw w 
Ziemi DohrJ:Yliskiej - w 50 rocznicc powstania w Getteie wars/awskim". 


III {f i 
26 -' W ramach VII Dni Dohrzynia lIad Wisłą w UrzędJ:ie Gminy otwarto wystawt,; wydawnictw o Ziemi 
IJohrJ:Yliskiej. 
2X - W ramach VII Dni Dohl7ynia nad Wisłą odhyła sit,; sesja historyezna pl. "Ziemia DohrzYliska - historia i 
d/ieli dl.iesiejszy". Referaty wyglosili: Zenon (;"hli." IJohrzYli nad Wisł:1 na tle t!J:iejów Ziemi DohrzYliskiej". Teresa 


107
>>>
Karwic"a "Ziemia DobrzYliska jako region elnogmłiczny" i Zhigniew JahłOlis"i "Stan prJ:ygutowmi do rdimllY 
administracyjnej kraju". 
czerwiec 
15 - W Miejskiej Bihliotece Puhlicznej w Rypinie 7Organizowano wystawę wydawnictw antykwarycznych /.c 
zhiorów whlsnych. Wystawiono oryginały wydawnicze z lat 1860-1939 (154 woluminy). 
lipiec 
- Nakładem Dohrzyńskiego Oddziału WTN w Rypinie ukazał sit,; drugi tom ze
zylów historycJ:nych "Ziemia 
Dohrzyńska" (ss. 271\). W tomie znalazły sit,; następuj:łce al1ykuły: "Kasztelania i powiat rypiriski w średniowieczu" 
(A Bogucki), "Zabytkowy cmentarz epidemiczny w Zęoowie na Ziemi DobrzYliskiej (AMielz). "Madonna Skępsl..a 
- iródlo życia i al1ystyeznego natchnienia n( K. Pawłowska), "Medaliki Matki Boskiej Skępskiej" (P. Hokota). "Ud/iał 
duchowieńslwa rzymskokatoliekiego Ziemi Dohrz}'liski"j w powstaniu styczniowym 1863/1864 r." (1\1. Kr
iews"i). 
"Z dziejów dworów ziemialiskich w hyłym powiecie lipnowskim" (Z. Góźdi). "Gustaw Ziel iliski ze Skępcgo - życie 
i twórczość" (M. Krajewski), "Zainteresowania historyczne Gustawa Zieliliskiego" (A M. Stogowska), "E"stenlli- 
nacja nauczyeieli hyłego powiatulipnowskiego w latach 1939-1945" (Z. Góidź). "Powstanie i d
iałalność NBP- 
PBG S. A. w Lipnie" (M. Duchnow
ki). W tomie J:nalzły się także materiały, recenzje pmc. kronika nau"owa. 
nekrologi i dodatek ("Matcriały do hihliogralli historycznej zicmi dohrzYliskiej" - 1\1. Krajewskiego) 
S i e r p i e fi 
- NakłademlJohrzYliskiego Oddziału WTN w Rypinie ukazał sit,; tom drugi "Materiały do bihliografii hislOryeznej 
Zicmi Dohl-zYJiskiej" opracwany przez M. Krajewskiego 
HI r Z e S i e li 
24 - W Miejskim Centrum Kultury w Lipnie Towarzystwo Miłośników Ziemi Dohrzyńskiej zorganizowalo 
wystawę puhlikacji historycznych o Ziemi DohrzYliskiej. 
30 - W Muzeum Ziemi Dohl7.Yliskiej w Rypinie odhyło się zehranie zarz;\du Dohrzyriskiego Oddzialu WTN. na 
ktÓrym dokunano prezentacji 10m u II "Ziemi Dohrzyriskiej". 


październik 
18 - W Muzeum Ziemi DobrzYllskiej w Rypinie Zofia Waszkiewicz (UMK w Toruniu) wygłusiła odczyt nI. 
"Osiągnięcia spokc
no-gospodarcze Rypina w latach I J I 1\-1939". 
24 - W Zloeic Złotego Wieku zorganizowanego prJ:eJ: Szkołę Podslawow:\ Nr 3 w Lipnie prelekcję nI. "Dzieje 
Pomni"a Niepodległości w Lipnie" wygłosił Tadeusz CIII
inieki. wiceprezes Towarzystwa Miłośników Ziemi Do- 
hrJ:Yliskiej w Lipnic. 
listopad 
- uka/
Ił się I. I ro
pl
IWY: "Ziemia Oohrzyńska. Lipno i okolice. Głodowo. Materiały do monogralli wsi". 
autorsl wa Ryszarda SpL"Cjalskiego 
II - W Miejskiej Bihlioteee Puhlicznej w Rypinie zorganizowano wystawę ksiąiek i malerialów historycznych na 
temat: "Droga do Niepodległości". 
25 - W 5 rocznice 
mierci dm Franciszka [)lulka w Muzcum Ziemi Dohrzyńskiej w Rypinie odczyt wygłosił 
Witold Fenlyn. 


;1 


1994 
II/ty 
3 - W Muzeum Ziemi J)ohrzyń
kiej w Rypinie Paweł Sooczyk z Działu Archeologii Muzeum Okręgowego we 
Włocławku wygłosił odczyt nI. "Wyniki oSlatnich hadali archeologicznych na Ziemi DohrzYllskiej". 
25 - W Dohrzyniu nad Wisłą odhylo się spoIkanie pu.edslawicieli Dohrzyńskiego Oddziału WTN w Rypinie. 
Towarzystwa Miłośników Ziemi Dohrzyńskiej w Lipnic oraz Klubu Miłośników Ziemi Dohrzyńskiej PTTK w 
Dohrzyniu nad Wisłą, na klórym Mirosław Krajews"i przedstawił plany wydawnicze w/w. towarzystw w najhliższym 
okresie. 


II 


marzec 
3 - W Muzeum Ziemi Dohrzyńskiej w Rypinie olwm10 wyslawt,; "Banknuly polskie 1916-191\9" zc zhionJw 
Muzeum Hi,torii we Włocławku. 
17 - Stowarzyszenie "Civila.s Christiana" w Rypinie i Oom Wydawniczy "Verhum" (Mirosława KI
ljewskiego) 
zorganizowały promocjt,; dwumiesięcznika "Ziemia DohrzYJiska" połąc70ną z odczytem Jadwigi Marlewskiej nI. 
"Powrót do regionałizmu". W spotkaniu udział wzit,;1i naukowcy z UMK w Toruniu. hislOrycy - rcgionali
ci i 
dychowieństwo 


108
>>>
--, 


k IV i e c i e li 
- Na"ladem WTN we Włoclawkn ukaJ:ata sic praca Mirosława Krajewskiego "Powstanie styczniowe mit,;dzy 
S"n\,;\ a ()rwt,;q". (s. 2114). Pract,; wydano z pnrllOC:1 finansow'l Komitetu Halkui Nankowych w Warszawie. 
14 - W 200 rnc
nict,; wyhucllll powstania kościusAlJ\vskiegu" w Mu/eum Ziemi DohrzYliskiej w Rypinie odczyt 
ny. "Ludność Ziemi DohrzYliskiej wohcc powstallla kośeiuS/.kows"iego" wygłosił Mirosław Krajewski. 
23 - W Ur/t,;dJ:ie Miasta \\ Rypinie odhyła 
it,; promoeja ksią7ki OORypin. SAice z dziejÓw miasta" pod redakcj:! 
1\lirosława Kraiew
kiego (ss. 4411 + XXXVIII ilustracji). Drogt,; do jej powsIania przedstawili: Mirosław Krajewski i 
Zenon GMdi. PI
lea 
kłada sit,; z III ar1ykułÓw podzielonych na dwie czt,;śei. Autorami ,u1ykułÓw są: K. Jasiliski. P. 
Galkuws"i. J. Bieniak. J. Pa"ulski. A. MietJ:. Z. GÓrski. M. Krajewski. M. Kallas, GL Tyc. Z. W:lszkiewicz. R. 
Piotrows"i. A. Witkowski. E. NagÓrnewicz. H. Rugo. Pract,; wydano J: sehwencji Ur/ędu Miejskicgo w R} pinie. 
28 - Z okazji 645 roczniey lokaeji miasta Lipna z iniejatywy Towarrystw;1 Miłośników Ziemi DohrzYliskiej \\ 
Lipnic odhył sit,; w Miejskim Centrum Kultury konkurs czytelniczy pn. "Lipno 1349-1994". W konkursie przygoto- 
\\:III)'m pr/ez TadeuS/
1 Chojnickiego wzięła ud
iał młod/ież szkÓł podstawowyeh i średnich. 


111 {/.I 
19 - Z okal.ji 50 rocznicy hitwy pod Monte Cassino w Mu
£um Ziemi Dobr
Yliskiej w Rypinie od,łonit,;to tahlic;l 
pami:ltkow:\. a Jan Lisek wygłosił odcJ:}t pl. "UdJ:iał mieszk;nic(iw hyłego powiatu rypiliskiego w walkaeh II Korpusu 
gen. Andersa". 
26 - W Stowarzyszeniu "Civitas Christiana" w Rypinie mlhyło sit,; spotkanie z Marianem Ryhickim. rycerzem 
Hraetwa Kurkowego (t. Kalis
a). Prelegent prJ:edstawił tradycjt,; i wsplHe/esność Bractwa. 
czerll'iec-;.erll'iec 
II - Z okal.;i 645 rocJ:nicy lokacji Lipna Towar/yslwo Milośników Ziemi DohrzYliskiej doknrlało otwareia 
1\lu/.cum Regionalnego Ziemi DohrJ:}'liskiej. Ponadto odbyła sit,; scsia historyczna. p",luas ktÓrej referaty wygłosili: 
Zenon GÓidź "645 lat lokacji Lipna". Tadeusz Choinicki "DLieje Towarzystwa Miło'ników Ziemi DohrI.Yllskiej". 
Sesjt,; prowadził Stanisław Kaeprowiez. 
9 - Odhyła sit,; uroC7ystość otwarcia Ośrodka Kultury DohrzYllskiej Stowarzyszcnia "Civita
 Christiana" w 
Rypinie, z udziałem Ziemowita Gawskiego. przewodniczącego ZG StowarzysJ:enia "Civitas Chris1iana" w Warsza- 
wie. Jadwigi Markws"iej. red. naez. "Inspiracji" (Warszawa) ora
 Mirosława Krajewskiego. pr7£wodnio
łeego no 
WTN w Rypinie. 
. 9 - W Muzeum Ziemi DobrLYlls"iej w Rypinie Joanna n:}hrowska- Br/an wygłosiła odczyt nI. "Historia 
\\}'hrobl;w I:łjansowyeh na 
jemiach polskieh XIX-XX wiek". 
II - \V Miejskiej I3ibliotece Puhlicznej w Rypinie wrganizow,ino wystawt,; regionalną pn. "Historiografia Rypina 
Il.iellli tlohrzYliskiej w publika:jach Miro
ława Krajewskiego J: lat 1)74-1))4". 


lipiec 
x - W Dobrzyniu nad Wi
łą otwm.to "Salę Historii Dohrzynia nad Wist:} i okolic". OrganiJ::uoremjej hył Kluh 
Miłośni"Ów Ziemi DobrJ:yńskiej PTTK. 
II - W Dobr/yniu nad Wi
łą odhyło sit,; zebranie załoi:ycielskie Sejmiku Gmin Ziemi DohrzYlbkiej. Powołano 
komitet org;mizacyjny w 
kładzie: R. B:1I1os/.cw
"i (przewodnicz:ley). M. Krajewski. T. Chojnicki. Z. Góidi, J. 
Kalinowski. G. Ryukowski. Z. Bigosl.ew
ki i M. EłcrL 
17 - W Toruniu odhył sit,; Regionalny Sejmik TowarLystw Knltury. w którym ud/iat WZif;li pr7edstawiciele z trzech 
woj\H;dJ:tw: wloclawskiego. bydgoskiego i tOl'lniskiego. Lipno reprezentowali: Stanisław Modr/ejewski. Tatlells
 
Chojnicki i Zenon Góźdź. ZlIŚ Rypin Bogdan Balcerowicz. SI. Modrzejewski i B. Halcerowicz wybl
mi zo
tali 
delegatami na V Kongres Towarzystw Kultury we Wrocławiu (22-25 IX). Przyjęto też projekt Km1y RegionaliJ:\\łu 
l)o)....J...icgo. 
IV r -;. e s i e li 
23 - W I )ohrJ:yni u nad Wisł:! ",Ihył sit,; Sejmi k Gmin Ziemi DohrzYliskiej. Cele Sejmiku reprczemowal Mirosław 
Kraicwski. ł'I7edstawiono reICraty: JanusJ: Bieniak "Hi,toria Ziemi DohrzYllskiej", Zhigniew JahłOllski "Gminy 
Dobrl.ynskie - moi:liwośei wspólncgo dLialani,,". Naradt,; podsumował Ryszard Bartoszewski. ohrady prowadl.ili: 
krzy Kalinowski (Dohrl.yri nad Wisł'l) i Zenon GólddLipno). 


jJaźd:ierl1ik 
11- Z oka
ji 55 rocznicy martyrologii mieszkmietiw Rypma i okolic w Mu/eum Ziemi DohrzYliskiej w Rypmie 
otwal1O wy
tawt,; "Calun rypiliski". 


109
>>>
II - Ośrodek Kultury lJohrzyrbkiej St()war
ys
enie "Civitas Chri
tiana" w Rypinie zorganizował spot"anie / 
Waldemarem Smas/£zem. poetą z Riałego
Ln"U nI. "Syn słonecznych wiatrÓw. lirycwych zagród i lnu ..:' o JerLym 
Pidrkiewic7ll z Londynu. 
22 - O
rodek Kultury DobrzYJiskiej Stowarzyszenia "Civitas Christiana" w Rypinie zorganizował WI
I/ / 
Osrodkicm KulIlIry im. F. Chopina w Szarafni uroczyste wręczcnic nagrody literac"iej im. ks. Cz. Lissowskiego 
Jer/emu Pietr"iewieJ:owi z LondYlll1 (ur. w Fahiankaeh) za "wpisanie swo.iej małej ojczyzny do literatury europcj- 
skiej'". UroezyslOsei IOwarzyszy'y: koncert chopinowski w wy"unaniu Anny Stępieli. uJ:asadnienie nagrody pr/ez 
l'vliwsława Krajewskiegu, wręoenie nagrody pl7ez Waldemara Smaszcza. spotkanie z Dostojnym Jubilatem oraz 
promocja tomiku poetyckiego "Wiersze dohrzyńskic" Jer/ego Pierl..iewiez;l. 


I i s(n{Jad 
10- Towarzystwo Milośników Ziemi Dohrzyńskiej w Lipnie 7Orgunizowało z okazji Święta Niepodległości 
wiecwrniq;, podcza
 której odczyt "Polskie drogi do niepodległości" wygłosił Stanisław Modrzejews"i. prezes 
TMZD w Lipnic. 
II - Pod Pomnikiem Niepodległości w Lipnie złożuno "wiaty. Rclerat o /nacJ:eniu dnia IllislOpadu wygłosił 
Ka/illlicrz SkarLYliski. ołone" TMZD w Lipnic. 
15 - Zenun G6idi wydał przewodnik pl. "Lipno. Mi:l,to. gmina i o"oliea". 
grudzieli 
II - W Radzyn"u udhyło sit,; /.chranie zarządu DO WTN w R}pinie. na ktÓrym poslanowiono wydać Irzeci tom 
"Ziemi DohrJ:Yliskiej'". zeszyt6w historyc7IIych Odd/ialu. Onu,wionu tei: projekt wydawnictw na '995 r. ora/ 
postanowiono przygotować dwie sesje naukowe. 
12 - Telewizyjny Kurier Mazn\Vs/a i Kujaw pl1estawił J:amierLenia wydawniC/e Dohr/Ylis"iego Odd/iału WTN 
w Rypinie. 


110
>>>
Ponadto trzech spośród nich złożyło przysięgę 16 II eII Productio") w Łęczycy, jeden I 2 IV 
w Gnieźnie ('"XVII Productio") oraz dwóch 
wiadków 22 IV ("'XXII Proouctio") także w 
Gnieźnie 24 . 


Tabela I: Pochodzenie geograficzne 
wiadków w procesach polsko-"-rzyżackich 
w XIV w. 
Lp Ziemie Świadkowie w rocesach Suma 
1- Wielkopolska 52 
2. Małopolska 
3. sieradzka 
4. łęczycka 
5. kujawsko-dobrzyńska 
6. Mazowsze 
7. pomorska i chełmińska 
8. ozostałe 
9. RAZEM 25 126 151 
(100%) (100%) (100%) 


Przedmiotem odpowiedzi wyżej wymienionych 
wiadków nie były niestety wszystkie tezy 
oskarżenia. Obok uwarunkowań proceduralnych wyni"-ało to z prostej zasady - nie zeznaje 
ten, ktÓry nie ma nic do powiedzenia w danej sprawie. Stld zrozumiały wyd
ie się fakt, że 
rycerstwo kujawsko-dobrzYllskie najczęściej odpowiadało na artykuły kujawskie, aczkolwiek 
w stosunku do części tej grupy świadków odstlpiono od ugraniczonegu kwestionariusza pytań 
z r;Icji położenia geograficznego ziemi kujawsko-dobrzyńskiej względem państwa za"-onne- 
go_5. Stąd także i pozoslałe problemy sporne znalazły swoje stosowne, niejednokrotnie bardzo 
obszerne miejsce, z wyjltkiem artykułów dotYCZlcych przebiegu i skutków rejz krzyżackich 
na ziemie polskie (art. XIX-XXX). Probłemy te omówiło bowiem tylko 4 
wiadków. Należy 
ponadto zaznaczyć, iż w gronie osób, "-lóre przybyły celem złożenia zeznania, ale których z 
braku czasu nie zdążono przesluchać znajdowało się dwóch dalszych Kujawian. Byli to 
rycerze: Nasięgniew ze Świltkowic i Mieclaw. komornik radziejowski 26 . 


24 LiI. 1(2). s. 105. !Oli. I()l). II ł. 115. 117. 120 i n.; Bogus/--,I, kasztelan inllwrocławs"i hył jako jedyny z legli 
grona dwukrolnic zaprzysit,;lony (II III w Unicjowie i 22 IV 1339 r. w Gnieźnie). Z ananlizy wyhlczono w tym 
studium przedstawicieli rodu piaslowskiego łinii kujawskiej - sym\w Ziemomysła kujawskiego, zoh.: K. 
Karcze w ski. W. S ieradzan. Po.llIwy 1",liryc:J,e k.il/żl/I klljllw.ki,-{l7.i{'/nom",,/o'I'iniw. Ziemia Kujawska. 
IX : 1993. s. 33-44. 
25 Szczegdłowo OImwia tt,; kwcstit,; J. Bianiak, ,
ł-/Jdowisko .wilU'hiw l'ł-/JceslIl",/,\'ko-krz.,'żlIckieKo Z 0391:. 
[w:1 Gell"t1/oKi£l - krrKi ;:awo{/owe i Kn'l'Y ill/en'slI w Po/s('(' .re'/lIiowit'cz"'j liliI/e 1'0nh"l1l11,'czym, pod. red. 
J. Wroniszews"iego, Tonni 1989. s. 13-15. 
26 I.i1. 1(2), s. III. 


10
>>>
ISSN 0867-1907 


R.
 


.........
>>>
Tabela 2: Pochodzenic społeczne świadkÓw w procesach polsko-krzyżackich w XIV w. 


Symb Grupa społeczna 
A duchowieństwo wyższe 
B plebani i wikariusze 
C zakonnicy 
D elita świecka urzędnicza 
E rycerstwo 
F mieszczanie 
RAZEM 


Świadkowie w rocesach 


Suma 


Celem niniejszego artykulu będzie analiza zeznań ł 7 przedstawicieli rycerstwa kujawsko- 
dobrzYtlskiego pod k
ltem stanu ich wiedzy historycznej. która powstała w toku nawarstwiania 
się indywidulanych przeżyć zwi
!zanych z uczestnictwem w zmaganiach polsko-krzyżackich 
i funkcjonujqcej tradycji oraz rodzL
jów wykorzystywanych źródeł wiedzy historycznej i 
sposobu argumentacji. Wyrazimy tym samym stopień zainteresowania warstw rycerskich 
Kujaw i ziemi dobrzyńskiej polsk

 akcj
1 rewindykacyjną i jej odbiciem w elementach 
samowiedzy politycznej i narodowet 7. 
Do probłemu rewind
kacji zicmi chełmillskiej ustosunkowało się tylko pięciu z wyżej 
wymienionych świadków-II. Łącznic w tym procesie do tej kwestii odniosło się 33 świadków, 
'9 
czyli 26% ogółu zeznaj
!cych
 . Liczba świadków z interesującego nas terytorium. jak i treść 
ich odpwiedzi na art. [-III dowodz
1 nikłej zn

omości przeszłości ziemi chełmillskiej, co 
wydaje się dziwne zważywszy położenie Kujaw i ziemi dobrzyńskiej względem tego obszaru. 
Jedynym wytłumaczeniem jest oddalenie od czasów piastowskiego tam panowania,jak i może 
stosunkowa lakoniczność treści artykułÓw. Program rewindykacji tej ziemi był oparty wÓw- 
czas i wyrażony w anykulach o historyczncj i kościelnej przynależności ziemi chehnillskiej 
do Polski. Rycerstwo kujawsko-dobrzYllskie, podobnie jak i inni zeznający, poparli tezę o 
przynależności PaJlstwowej stwierdz

jąc, że ziemia chełmillska jest "de Regno" i stanowi 
"patrimonium" ksi
!żąt polskich. Nie próbowali jednak bliżej sprecyzować i określić (poza 
Antonim Andrzejowicem i Janem z Płonkowa, którzy wymieniali rzekę Ossę) granic tej ziemi 
i jej usytuowania geograficznego 30 . Równocześnie podkreślano. iż polscy "principes" posia- 
dali tę ziemię przed wezwaniem Krzyżaków. Fakt ich sprowadzenia do ziemi chełmińskiej 
wspominali Jan z Płon kowa. Maciej z Mirosławic. AnlOni Andrzejowic i Wojciech z Pakości. 
Pierwszy z nich wiedział ponadto, że odbyło się to zgodnie z decyzją pewnych "duces" 


27 Aulor nie przeprowadJ:al rozszerzonych kwerend archiwalnych L'Clem przcdslawicnia pełnych hiogram6w 
';wiadkliw. Znajdą sit,; one howicm w zapowl:ldanej przcz prnł-- J. Hieniaka monografii procesu warszawsko- 
unicjowskicgo. 
211 Byli lO: Jan /. KisicIewa. Jan z P/on kowa, Macicj z Mirosławie. AnIoni Andrzejowic i Wojciech z Pakości. 
29 G. L a hu" a, SWI/ol\';"ko ;;,,11I; c""IIII;li-,kitjll' f/II;.",,'it' kr;y::ack;1II \I' lalach /22R-/454. Przcgł- His!.. 45: 1954. 
s.315. 
30 L;I. 1(2), s. 294. 231. 


11
>>>
polskich , a dalej precYZllj
lc dodał. że byl lO "atlavus istius domini Kazimiri nunc regis 
Polonie,.3I. Lepiej poinformowani byli trzej pozostali, gdyż wskazywali bezpośrednio na 
Konrada mazowieckiego. Równocześnie jednak nadmieniali, że ziemia chełmińska winna 
byla być zwr
cona przez Krzyżaków po zdobyciu przez nich Prus Konradowi, wzglęJnie jego 
sukccsorom 3 -. Nie wysunęli jednak argumentu, który znajdujemy w zeznaniu Guntera. 
k

ndcrza ks.ię.
,ia Trojdena, 
tór
 w
mienil. 
o
hl.J zaczerpnięty fiawopoJob
lie 
 "Kroniki 
wlelkopolsklcJ ,o przekazaniu ziemi cheh11lnsklcJ tylko na 20 lał-' . W odpowteJzl na ar!. II. 
dotycZ
ICY placenia świętopietrza w Polsce, wspomniani świaJkowie w pełni potwierdzili h; 
tezę. co bylo wstępem Jo odpowieJzi na art. III. opieraj
lcy poghld o polskości ziemi 
chełmitlskiej na argumencie analogicznego wnoszenia opIaty św. Piotra, jakw Polsce, także w 
tej ziemi. W świadomości zeznajLlcych rycerzy pochodzenia kujawsko-dobrzytlskiego utrwa- 
liła się t
za, ż
 mieszk.aI
cy 
iemi d?b
z
ński
j winni pl
lc
ć o
1 daninę, aczkolwiek znali oni 
w zaryste zmienne dZieJe lIlszczama Swtętopletrza w te,J ZiemI' . 
Do problemu pomorskiego, jako niezwykle ważnego dla polskiego programu rewindyka- 
cyjnego wobec Zakonu, uslosunkowało się 13 świadków pochodzenia rycerskiego z terenu 
Kujaw i ziemi dobrzyńskiej. Bezpośrednie zaangażowanie, zwłaszcza Kujawian, w sprawę 
Pomorza GdaJJskiego oraz bliskość tej ziemi silnie wplynęły na liczbę i obszerność ich zeznari. 
Nie znaj
lc. poJobnie jak reszta świadków z innych części Królestwa, charakteru stosunków 
polsko-krzyżackich przed zagarnięciem ziemi pomorskiej, szerzej ustosunkowali się oni do 
dziejów panowania lam ksi
lż
lt polskich 35 . W większości zeznań padaly imiona Mściwoja. 
PrzemysIa i często jużjako króla Wladysława Łokietka. Wiele miejsca poświęcili s'wiadkowie 
warunkOl
 przyjęcia Pon

rza Gdańskie
o prze.z .
rzemysl
1 z ,r
l
 ks
ęcia. pomors
ieg?, 
znanych JUko umowa kępmska z 12!Q r: W oplml wszystkich sWJadkow me utrwaliła Stę 
jednak data, ani miejsce spisania tej umowy. Wśród pięciu świaJków, którzy określili uklad 
między Mściwojem a Przemysłem jako donację za życia ("donatio inler vivos") byli Wojciech 
z Pakości i Miłosz z Kłodzina. Pierwszy z nich doJal. że Mściwój obawiał się że Pomorze 
może przejść w ręce Niemców. Wspomnial również, że ziemia ta "ab antiquo erat et pertinebat 
ad mensam regis Polonie, vel eius principis, qui regnum Polonie tenebat, qui rex seu princips 
I \ . P " b . b . . ..37 UT .1 1 
at t Ictam terram omerame mlUe at seu constltue at tn ea unum capitaneum ' . ..Cu ug 
Milosza ksi
lżępomorski podarowallub odstąpił Przemysłowi Pomorze Gdańskie. a naslępnie 
Jodal, że byl obecny na wiecu rycerstwa i możnych pomorskich w Nakle w 1284 r. (przy czym 
nie wymienił tej daty rocznej), którego przedmiotem było przyjęcie księcia wielkopolskiego 
jako prawowitego wladcy po śmierci Mściwqja U 38 . Spośród czterech świadków, zdaniem 


31 Ihid.. s. :230. 
32 Ihid.. s. 237. 294. 347. 
33 Por.: G. Labuda. SWI/owi.ko. s. 318: Kml/ikll IłO
lIdlYmlll i Gody,!",vlI PiukIl. [w:l MPH II. cd. A. 
Bidowski. LWlhv 1965.
. 215; Kml/ikll wic'lko!,olsku, wyd. B. Klirbisówna, WarS7
1\Va 1965, s. 215. 
34 Hard?o często w zeznaniach była mowa o ekskomunice za nieplacenie dcnaru św. Piotra. Jedynie Maciej z 
Miroslawic o tym nie słyszał. Natolllia.sl Antoni twierdził nawct. lC okres owej ekskomuniki trwał 17 lal (Ut. 
1(2). s. 347). Oznaczcniu wnoszenia opiaty św. Piolraprzcz Zakon od 1330 r. zoh.: A. Wojtkowski, 'le',yi 
iII,!-:WIIl'l/ly lwIskit' w .1'1'0,.",." ll'ry",rialT/Y"" : KrzyżakalIIi. cz. I ( 1310-1454), Komunikaty Mazursko-Wanllili- 
skie, I: 1966. s. 15. 
.
5 Uwagi o prl.yjacidskim stanie stusunk6w polsko,krzyżackich przed 1308 r. znąjdujemy w zeznaniu jednego 
świadka w procesie inowrocławsko-brzeskim (/.il. In). s. 37) omz cztcrech w procesie z 1339 r. (LiT. 1(2), s. 
1511. 373. 379. 389). 
36 K. Zieliliska. Zjc'dT/oceT/it' /'011I0,.:.1' Giltlli.I-kit'gO z Wielko!,olską !,od kOT/it't: XIII H: Umowa kfl'ili.ka. 
Roeznik TNT 73 Turull 1968, z. 3. s. 63-66. 79. 
37 UT. 1(2), s. 347 i n. 
31\ Ihid.. s. 365. 


12
>>>
ktÓrych umowa kępińska miała charakter układu na przeżycie bXło także trzech Kujawian: 
Jan z Płonkowa. Maciej z Mirosławic i Antoni, syn Andrzeja 39 . Pozostali świadkowie, a 
zwłaszcza Wojciech z Mirkowa i Bogusza. ograniczałi się tyłko i wył,!cznie do stwierdzenia 
faktu sukcesji
o. Jako powÓd objęcia rz,!dÓw przez Władysława Łokietka po Przemyśle 
podawane były sporadycznie powi,!zania rodzinne między nimi poprzez małżeństwo tego 
pierwszego z Jadwig,!, cÓrk'! Bolesława Pobożnego 41. W zeznaniach Jana z Płonkowa i 
Antoniego Andrzejowica owe pokrewieństwo jest akcentowane w ich relacjach o elekcji przez 
panÓw wielkopolskich i pomorskich Łokie(ka na sukcesora po Przemyśle. Uznano bowiem 
wtedy. że Łokietek był "magnis propinquus ipsi regi Premislio..42. Warto też podkreślić, że 
Miłosz z Kłodzina i Bogusza, kasztelan inowrodawski, szczegółnie akcentował i polskość 
Mściwoja 4J . Reasumuj'lc. problem sukcesji Przemysła i Łokietka na Pomorzu Gdańskim 
został slOsunkowo wyczerpuj!CO omÓwiony przez interesuj,!c,! nas zbiorowość. Stopień jej 
wiedzy historycznej można porównać tyłko do orientacji zezm
i,!cych w ł 339 r. Wielkopolan. 
ktÓrzy w swojej masie najczęściej określali formę aktu kępińskiego jako "donatio intel' 
vivos,,44. Pominięto jednak okres rz,!dÓw czeskich,jak również nieco wcześniejszy fakt pnJby 
objęcia władzy na Pomorzu po śmierci Przemysła II przez Leszka Ziemomysłowica. Wyj'!tek 
stanowił w tym przypadku tylko dobrze poinformowany Antoni Andrzejowic, który zeznał że 
Łokietek zmusił do ucieczki swojego bratanka 45 . 
Drugim istotnym problemem poruszanym przez świadków w ramach artykułów pomor- 
skich była forma sprawowania przez Łokietka władzy na Pomorzu w latach ł 296-1300, a 
zwlaszcza 130ó-130R/l309. Zagadnienie to nie znalazło szerszego naświetlenia w wypowie- 
dziach Kujawian i Dobrzynian. gdyż dla wielu z nich był to normalny ci'!g sukcesji. I tak 
spośrÓd 13 zeznaj,!cych tylko czterech, nie licz,!c wypowiedzi Wojciecha z Pakości o łokiet- 
kowym staroście Bogumile, znało dokładniej okres panowania Łokietka na Pomorzu Gd,\ll- 
skim z pośrednictwem Ziemomysłowiców 46 . Tylko w zeznaniach Jana z Płonkowa. Macieja 
z Mirosławic. Antoniego Andrzejowica i .lana z Kościelea znajdujemy pewne ełementy wiedzy 
na ten temat. Jan z Płonkowa podkreślił tylko pokojowy charakter przejęcia przez księcia 
Władysława Pomorza. co według niego odbyło się "sine contradiccione". Jednak błędnie 
mniemał on. iż tylko Przemysł Ziemomysłowic sprawował tam władzę namiestnicz,! i tylko 
on radził się (informował?) w sprawie swoich rz,!dÓw u KrzyżakÓw 47 . Podobnego zdania o 
tych rokowaniach. aczkolwiek w odniesieniu do obu młodszych ZiemomysłowicÓw był 
Antoni Andrzejowic 4K . Jeh zeznania, pomimo pewnych zastrzeżeń zgłaszanych już wcześni
 
przez J. Karwasillsk:! należy uznać za niew,!tpłiwe świadectwo rzeczywistych wydarzeń 4 . 
Dwaj pozostali. Maciej z Mirosławic i Jan z Kościelea. skoncentrowali się na opisie przejęcia 


39 Ibid.. s. 232, 237. 295. 
40 J. B ien i ak. PO.I'/,lllow;ell;a ukladu kęl';';.I'k;ego. [w: I 7{){) lalukladu ke/';li.l'k;ego. Mala;al.\' lIa .l'e.".ie.... Gd;ulsk 
1982. s. 30-34. 
41 Li/. 1(2). s. 232 (Jan z Płonkowa): "lJui (Lokietek) hahehal filiam fratris Premislii rcgis in uxorem. matrem istius 
domini Kazimiri...... Podohnie Maciej / Mim,lawic (s. 238): .....quia dominus Wladislaus hahchat ncplim dicli 
domini Premislii in uxorem". Antoniju.i: prawidłowo (s. 295); .....qlliaipsc dominlIs Wladislaus hahchat sororem 
dicti domini Premislii I'Cgis in uxorem". 
42 Ihid., s. 232 (Jan z Plon kowa). s. 295 (AniOni). 
41 Ibid.. s. 365. 4(XI. 
44 Por.: K. Zielilbka. 7,jedlloc;ell;e. s. 65. 
45 Ul. 1(2), s. 296. 
46 Jhid.. s. 341\ (Wojeieeh z Pakości). 
47 Ihid.. s. nI. 
411 (hid.. s. 233. 296. 
49 J. Karwasińska. Są.I';edz/wo, s. 112 i n. 


13
>>>
władzy przez Łokietka i jej przekazaniu swoim bratankom. nie nazywając miejsc sprawowania 
owego namiestnictwa przez Kazimierza i Przemysława oraz nie określąjąc roli sędziego 
Boguszy. Całość tych uwag dowodzi nienajlepszej znajomości tego istotnego okresu w 
procesie dowodzenia polskich praw do Pomorza. Pozornie wydaje się to bardzo niezrozumiałe 
zważywszy kujawskie pochodzenie Ziemomysłowiców. Trudno przypuszczać jednak. aby 
powodem tego była chęć ograniczenia rozgłosu po niechlubnej roli łokietkowych bratanków 
jako namiestników na Pomorzu GdaJiskim, gdyż i tak ich możliwości przeciwdziałania akcji 
krzyżackiej były mocno ograniczone. W grę wchodzi raczej brak szerszej wiedzy opartej na 
autopsji o tym w sumie epizodycznym okresie w dziejach Pomorza. Należy wskazać także na 
upływ aż 30 lat od wydarze'l z lat 1308-1309, jak również na brak szczegółów wypadków 
pomorskich w artykułach oskarżenia, co mogloby ożywić pamięć zeznających osób. 
Dużo lepiej opisali świadkowie fakty, które bezpośrednio doprowadziły do ostatecznej 
utraty Pomorza. Do najlepiej poinformowanych należał znowu Antoni Andrzejowic, Jego 
zdaniem akcja krzyżacka została wsparta przez zdradzieckich mieszczan gdańskich. co 
wpłynęło nie tylko na zajęcie Gdańska, ale miało także wpływ na morderstwa dokonane tam 
na ludności polskie/o. Przed zajęciem Tczewa doszło do spotkania księcia Kazimierza z 
Henrykiem v

 
Iotzke: któ
'ego celem było uzys
anie ,;yjaś
icń w sprawie złamania5
rzez 
Zakon wczesmeJ wyrazonej zgody na panowame synow Ztemomysła na Pomorzu' . Po 
upadku Tczewa. według opinii Antoniego. przedmiotem agresji było Świecie. które broniło 
się ok. 10 tygodni nie doczekawszy się pomocy od Łokietka. Wojskami krzyżackimi pod 
Świeciem dowodził mistrz krajowy Henryk von Plotzke i komtur gniewski Zygfryd, odzna- 
cZYlcy się wyjątkowym bestialstwem w stosunku do PolakÓw 52 . Ten sam świadek, podobnie 
jak zeznający po nim Chebda ze Służewa, określił czas powyższych wydarzeń na ok. 30 lat 
wstecz, czyli zgodnie z rzeczywistością53. Warto podkreślić to, skoro tylko 6.3% ogółu 
świadków zeznających na artykuły pomorskie potrafiło bliżej określić czas wydarzeń na 
południu Pomorza. 
W zeznaniach Stanisława z Młodzurowa. Antoniego, Chebdy ze Służewa, Jana z Kościelea 
i Miecława z Konecka szczególnie akcentowano przejawy niechrześcijatiskiego postępowania 
KrzyżakÓw. fakty zabójstw i bestialstwa bez względu na płeć i wiek. Miały one miejsce nie 
tylko w Gdańsku. ale także w 1309 r. w Świeciu 54 . Te właśnie wydarzenia o ogromnym 
ladunku emocjonalnym sprawiły, iż zostały one na długo w pamięci świadków i lepiej utrwaliły 
się niż wypadki o kilka lat wcześniejsze. 
Odbyty w latach 1320-1321 proces inowrocławsko-brzeski, którego "sentcntia ditfinitiva" 
była przedmiotem art. VIII w procesie warszawsko-uniejowskim, nie utrwalił się w świado- 
mości świadków pochodzenia rycerskiego z interesującego nas tu terytorium. Pewne ślady 
wiedzy na ten temat znajdujemy tylko w zeznaniach Jana z Płon kowa. Antoniego Andrzejo- 
wica i Chebdy ze Służewa. Znali oni jednak probłem ze słyszenia i to bliżej niesprecyzowane- 
go. przytaczajlc jedynie fakt ekskomuniki Krzyżaków za niepodporządkowanie się wyrokowi 
sldu papieskiego 55 . Brak szerszej wiedzy jest jednak zrozumiały, gdyż przedmiot sprawy, 
imiona sędziów i szczegÓły wyroku były znane w zasadzie tylko ososbom będ'lcym w 


50 LiI. 1(2). s. 2%. 
51 Ihid.. s, 233-2%. 
52 (hid.. s. 296 i n.; st,;dz.ia inowroelawski Jan J: Kościclca wymienił jako uczestnika wyprawy krzyżackiej na 
P01II0l7£ Ottona von Lutterbcrga. którego lJsobł,; lepiej sobie utrwalił w pamięci z raeji jego późniqszej 
działalnosei jako prowincjała ehelmi6skiego. zoh. s. 352. 
53 'hid.. s. 297. 30 I. 
54 Ihid.. s. 243. 296. 301. 352. 401. 
55 'hid.. s. 233. 297. 301. 


14
>>>
Inowrodawiu i Brześciu Kujawskim w charakterze świadków lub osób urzędowych. W 
zeznaniach tych osób padały nawet informacje o okolicznościach wydania "sententiae difti- 
nitivac" oraz data rozprawy. Natomiast Dobiegniew z Kołudy, syn Jana Bezdziadowica z 
Koludy, świallka z pierwszego procesu polsko-krzyżackiego, nie był pytany niestety o przebieg 
sprawy i wydany wyrok. Podobnie rzecz się miala z braćmi dwóch ważniejszych świadków z 
tego prnl'esu biskupów Gerwarda i Floriana - Przezllrzewa, kasztelana kruszwickiego i 
Wojciecha z Kościelea, wojewody brzeskiego. 
Składaj'lc swoje zeznania w kwestii pomorskiej rycerstwo kujawsko-dobrzyńskie posługiwało 
siC; głl,wnie lIwoma argumentami: "lIe Regno" i o przynależności kościelnej. Pierwszy z tych 
lIowodów dotyczył bezpośrednio władania Pomorzem Gdańskim przez władców polskich oraz 
geograticznej przynałeżności tej ziemi do Królestwa Polskiego ("infra Regnum Połoniae"). Drugi, 
mówi'lcy o przynależności do dwóch polskich diecezji: gnieźnieńskiej i włocławskiej, był wspie- 
rany przez podawanie imion biskupów tych diececji, sprawujących posługę biskupią oraz miejsc 
jej sprawowania na Pomorzu. Świadkowie n,yczęściej wymieniałi arcybiskupa Janisława i bisk
pa 
Gerwarda. ale. także arcy
is

F,a Jakuba,Świnkę. 
is
upa włocławsk!eg
 Wis
awa _or.
z 
astępc
 
Gerwarda - btskupa MacieJa' . Podkreslano takze liczne przypadki zbieram a dZleslęcll1 w tej 
ziemi. Fakty te były znane 
wiadkom z autopsji, gdyż nyczęściej osobiście byli w otoczeniu 
wyższych duchownych na Pomorzu. Z ich zeznań jednoznacznie przebija przekonanie, iż w 
okresie rZ'llIów polskich na tej ziemi biskupi polscy wykonywali swoje obowiIZki bezjakiegokol- 
wiek sprzeciwu ze strony ludu, kapłanów i kleryków. 
Zagadnienie utraty ziemi kujawskiej zyęło obszerne miejsce w zeznaniach rycerstwa 
kujawsko-dobrzYllskiego. Ollpowiedzi na art. IX-XI udzielili wszyscy przedstawiciele rycer- 
stwa tej ziemi l wyjltkiem Mieclawa z Konccka. co było wynikiem niew'ltpliwego pośpiechu, 
zjakim przesłuchano w kwietniu 1339 r. w Gnieźnie trzech ostalnich świadków, którzy zd,}żyli 
się tylko odnieśĆ do sprawy pomorskiej57. Wszyscy oni odwołuj'lc się do argumentu "lIe 
Regno" w znaczeniu politycznym i geograticznym podkreślali, żc Łokietek "tenuit et posse- 
di!" tę ziemię jako "patrimonium suum proprium". Wiedzę tę czerpano oczywiście z autopsji. 
poleg'Ylcej nie tylko na obiektywnej obecności na Kujawach (urodzenie, dorastanie), ale także 
z powiązań rodzinnych, czy też służby u boku Łokietka. Te uwarunkowania sprawiły, że 
świadkowie nic przytaczali praktycznie żadnych innych dowodów potwierdzajlcych polskość 
Kujaw. analogicznych jak w przypadku ziemi pomorskiej, czy chełmińskiej. Fakt historycznej 
przynależności do Polski Kujaw był bowiem dla zezn,
ących oczywisty. Szerzej sprecyzował 
tę oczywistość Bogusza, kasztelan inowrocławski, mówiąc: "ab antiquo tempore, de cuius 
contrario nominatum memoria non existit, lIicta terra Cuyavie semper furt et se de Regno (...) 
.. . P I . ,,51! 
et per pnnclpes regm o ome possessa . 


56 Jan L Plon kowa widział na Pomorzu arcyhiskupÓw Jakuba i Janisława oraz hiskupów GClwan1a i Macicia (ihid.. 
s. n I), Maciej z Miroslawic Jakuha Świnkt,; oraz hiskup6w Wisława, a później GeJwarda (s. 237). Sianislaw 
z MłodzuJ'Owa (s. 2(4) tyłko hiskupa Gerwarda wc wsi "Caczew" (Kack Wielki, mit,;dzy Sopotem a Gdynią). 
Antoni Amh7.cjowic widJ:iał arcyhi
kupa Jakuha Świnkę wc wsi Gruczno także w innej CZęŚCI wspomniancj 
ziemi hiskupÓw Wisława i Gerwanla (s. 295). W tej samej wsi Gruczno zauważył Jakuba Świnkt,; również 
wojewoda hrzcs"i Wojcicch I. Pukośei. natomiast Gerwarda widział we wsiach Miłohądz i Sobkowy (s. 348 i 
s. 201 - Jan z Kisiclewa). Do 
wiadków ohccnośei Jakuha Świnki wc wsi Gruczno nalcżał Jan z Kościelca. który 
podohnie j;lk Stanisław z MłodJ:ul'Owa widział hiskupa Gerwarda wc wsi "Caczew" (s. 4(0). Ostatni ze 
śiw:ulkÓw - Miecław z Koneeka - widział Janisława i kustosza gnicźnicl\skiego Skoczka także wc wsi Gruezno, 
natomiast Gerwarda bezpośrednio nic widział. Otrzymał jednak "ex donacione" Gcrwarda prawo zbicrania 
dzie
it,;cin w ziemi pomorskiej. O Janie Skoczku zoh.: K. Karczewski. W. Sieradzan. Pralaci kapituly 
koleg;(/d;(
i w KmJZw;cy w Ilml. XIV w., Zap, kuj.-dohrz.. (w druku). 
57 Lit. 1(2), s. 402. 407. 
58 Ihid., s. 401. 


15
>>>
Świadkowie dokładnie pamiętali ol-..oliczności zaboru Kujaw przez Zakon w 1332 r. Aż 
ośmiu spośród nich podało, że napaść krzyżacl-..a miała miejsce przed siedmiu laty. Jako 
uczestnicy walk o Brzesć zeznawali Stanisław w Młodzurowa, Chebda ze Slużewa, Wojciech 
z Pakości i Maciej, kasztelan bydgoski 59 . Wojewoda brzeski i kasztelan bydgoski rozpoznali 
nawet wśród nacierających Krzyżaków ich dowódców. Wedlug Wojciecha byli to prowincjał 
chełmiński (Otto von Luterberg), ówczesny marszałek, a póiniej w. mistrz (Dytryk von 
Altenburg) i komtur torUllski Markeł (Markward Sparrenberg)60. Kasztelan bydgoski nic był 
jednak pewien, czy Krzyżakami dowodził wspomniany Otto von Luterberg czy też 'Tcodo- 
ryk" (czyli Dytryk von Al1ehburg)61. Wśród zeznaj,-!cych znalazło się również trzech obroń- 
ców Inowroclawia: Jan z Płonkowa, Dobiegniew z Kołudy i kasztelan inowrocławski Bogu- 
sza. Naocznym świadkiem utraty Kujaw a zwłaszcza Inowrocławia był również Jan z Kościel- 
ca. przy czym byl on wówczas "debilis et intinnus.. 62 . Szczególnie cenne jest w tym miejscu 
zeznanie wojewody inowrocławskiego, nawi'lzującego do pertraktacji z Zakonem, podczas 
których dali oni obrOllcom do wyboru, albo uznać ich władzę. albo odejść w ci'lgu g dni. Do 
tego terminu gwarantowali oni im bezpieczeństwo 63 . Jednocześnie Dobiegniew z Koludy 
akcentował. w warunkach nierównowagi sil. brak możliwości obrony przed wojskami zal-..on- 
..1 .1 . ł d . .. (,4 
nynll. co uoprowauzl o o Jego zaJęcia . 
W opinii 
wiadków pochodowi wojsk krzyżackich towarzyszyły liczne przypadl-..i bestial- 
skiego i nicchrześcijańskiego traktowania ludności Kujaw. Stanisław z Młodzurowa, prze by- 
w,
i'-!cy wówczas w Brześciu. oprócz dokładnej daty ",ydarzeń, wspominał zabójstwo 3 ludzi 
(najprawdopodobniej t,cerzy) przez rycerzy zakonnych już po zdobyciu miasta oraz wiciu 
innych prostych ludzi 6 , . 
Rycerstwo kujawsko-dobrzyńskie, dobrze zorientowane na podstawie autopsji w chrunogii 
napadów krzyżackich, nie starało się wprowadzać do odpowiedzi na art. X faktów z innych 
lat walk o Kujawy. Wyj'ltkiem był w tym gronie Jan z Kisielewa, który stwierdził, że "vidit 
exercitum dictorum fralrum Cruciferorum et vexilla eorum, quando dictam terram expugna- 
bant et cremebant et occupabanf'. I dalej, zeznaj'lc iż nie pamięta w którym to było roku dodal: 
"sed in estate fuit factum". Zapytany, czy był obecny podczas zdobywania Brześcia przez 
zakon mówił: "quod non, quia postea fuit factum et fuit occupata et eXRugnala, postquam 
tcrram aliam et loca et castra expugnaverunt, va;taverunl et cremaverunt"6 . Nie chodzi tu ani 
o bilwę pod Plowcami, ani o rcjzę z lipca I:n I r. (!.wiadek był wówczas w Krakowie) Iccz o 
wydarzcnia z lipca 1330 r., podczas ktorych Krzyżacy spustoszyli między innymi Kujawy 
brzesl-..ie. 
Ogromny wplyw redakcji artykułów na odpowiedzi 
wiadków ilustrują zeznania na art. X. 
Wspomniano w nim. wbrew rzeczywistości, że cała ziemia kujawska wraz z miastami i 
grodami, wymienionymi w poprzednim artykule, była okupowana od 1332 r. przez Zakon 67 . 
Tymczasem według ustaleń J. Bieniaka. Kujawy inowrocławskie (kasztelanie inowrocławska, 
bydguska i wyszogrodzka) oraz I-..asztelania I-..ruszwicka zostały przejęte 10 III 1337 r. przez 


59 Ihid..s. 265 i n. 302, 349. 358. 
60 Ihid.. s. 349.: LOb. też: J. Hieni ak. LisI kl/lu:la;:a kl
i{/w.
k;l'
O llo Uady Slllre
o M;ll.
lll 7,mlll;1l ze .
I"G)I;a 
'-Ul l:. Zap. kuj.,dobrz., seria A, Historia 1978. s. UH, p. 9. 
61 Ul. I (2).s. 3511. 
62 Ihid.. s. 234. 353. 357.401 . 
63 Ihid.. s. 234. 
M Ihid.. s. 357. 
65 Ihid.. s. 266. Por. inne wypowied
i o okrucie'lstwach KrzYl.aków (s. 302. 349. 356 i n. 357. 358, 40 I). 
66 Ihid.. s. 202. 
67 Ibid.. s. 96. 


16
>>>
Kazimierza Wielkiego w warunkowe posiadanie na mocy aktu króla czeskiego Jana. Nawet 
księstwo gniewkowskie nie uleg'o po 1332 r. całkowitej likwidacji, gdyż poddane było do 
1337 r.jedynie wojskowej kurateli Krzyżaków. a pełna okupacja miała miejsce w L l337-133X, 
po czym usta'a 6R . Powyższe ustalenia osi,lgnięte na drodze analizy materiału dyplomatyczne- 
go. nie znalazły potwierdzenia w zeznaniach świadków. gdyż na 36 zezm
ących na artykuły 
kujawskie osób tylko Jaśko, sędzia inowrocławski, wyhlczył Kujawy inowrocławskie z 
obszarów kujawskich objętych okupacjil6lJ. To odosobnione świadectwo potwierdza nie tylko 
wyżej podaml tezę o wiernych trzymaniu się przez 
wiadków treści tez oskarżenia. DUŻil rolę 
odgrywało tu bowiem stanowisko, według którego odzyskana w 1337 r. część Kujaw mogła 
stać się przedmiotem prawnych roszczeń Krzyżaków. w sytuacji niespełnienia przez króla 
polskiego warunków ukladu polsko-krzyżackiego z Inowrocławia. Jak wiadomo Kazimierz 
Wielki nie dopełnił warunków tego układu, którymi było dostarczenie do 15 VI 1337 r. 
dokumentów ratyfikacyjnych, zawierających rezygnację Polski z zaanektowanych wcześniej 
przez Zakon ziem 70 . Oskarżenie Krzyżaków o zabór całych Kujaw umożliwiało również 
silniej zaakcentować wspomniane już okrucie'lstwa dokonane w 1332 r. Stild pominięcie w 
zeznaniach szczegółowych losów Kujaw po 1332 r., a zwłaszcza rokowań inowroclawskich. 
czyli faklów o których większość świadków musiała nie tylko słyszeć, gdyż Kujawianie 
inowrocławscy odczuli bezpośrednio zmianę syluacji, dzięki której mogli nawet zezm\wać 71 . 
Dziewięciu świadków ustosunkowujilcych siędo zagadnie'l rewindykacji ziemi dobrzYl1- 
skiej dowodziło połskości tej ziemi odwolujilc się,jak poprzednio. do argumentu "de Regno". 
Przy czym przeważa,ii!ca większość, w tym wszyscy Dobrzynianie. wymienilajako władcę tej 
ziemi Siemowita dobrzyńskiego, brata Łokietka. bildź jego syna Władysława, ówczesnego 
księcia łęczyckiego. Szerszą wiedzę na ten temat wykazywał w
jewoda brzeski Wojciech z 
Pakości. który mówił że: "dictus dominus Wladis'aus, rex quondam, habuit duos fratres 
quorum UIHIS vocabatur Semowitus at alius Kazimirus, et isti fratres intel' se diviserunt sibi 
hereditatem paternam quam habebant. et unus istorum habuit Lanciciam et alter, dictus 
Semowitus. habuit terram Dobrinensem et iste mortUlls dimisit pueros, iuvenes, qui per dictos 
Cruciferos sepius inpugnabantur in dicta tena Dobrincnsi"n. 
Część świadków doszukiwała się motywu zamiany księstwa dobrzYllskiego na łęczyckie 
pomiędzy Władysławem, synem Siemowita i Władysławem Łokietkiem. Zdaniem Antoniego 
Andrzejowica po śmierci Siemowita Łokietek by' opiekunem swoich bratanków. którzy z racji 
na swój wiek nie mogl i jeszcze sprawować władzę. W obliczujednak narastaji!Cego zagrożenia 
krzyżackiego dokonano zamiany księstw 73 . Anałiza zeznilll pozostałych 
wiadków z intersujil- 
cego nas grona. jak i innych osób zeznających w tej sprawie pozwala stwierdzić, że inicjatorem 
zamiany był sam ksii!żę Wladysław dobrzYllski. który obawia' się czy zdoła powstrzymać 
zbliżajilcil się agresję krzyżacką. Ale książę Bolesław wkrótce zmarł. o czym już wcześniej 
wspomnieli łowczy łęczycki Przecław i kasztelan nakielski Zbylut. więc go nie wymieniano 74 . 


68 
6lJ 


17 


,/ 


70 
71 
72 
73 
74
>>>
Nikt jednak nie potrafił wskazać konkretnej daty jej zamiany, aczkolwiek nie stanuwiło to 
odrębnego zainteresowania sędziów. 
Przebieg wydarzeń, które w 1329 r. doprowadziły do utraty ziemi dobrzyńskiej został słabo 
zrekonstruowany. Brak bowiem wiadomości o roli Czechów w tym zaborze oraz szczegółow 
oblężenia Dobrzynia. Pewną niewiedz1 odznaczały się nawet osoby bezpośrednio uczestni- 
czące w zmaganiach o tę ziemię (Wojciech z Pakości, Chebda ze Służewa, Jan z Chełmicy, 
Wojciech, syn Tadeusza, Jan z Kisielewa). którzy nie wyszli daleko poza ogólne stwierdzenia 
popierające akt oskarżenia. Często jednak wypływało to tylko z obserwacji zmagań wojennych 
z drugiego brzegu Wisły. Tylko Wojciech z Kościelca wymienił głównodowodzącego wojska- 
mi krzyżackimi, co mieściło się w ogólnym przekonaniu prezentowanym przez świadków, że 
najazdu dokonali sami Krzyżacy. Na to błędne przekonanie, stojące w pewnej sprzeczności z 
wymową innych źródeł, które podkreślały rolę króla czeskiego, zwrócił uwagę S. Zajlczko- 
wski, akcentując że Krzyżakom zależało aby nadać wyprawie pozór, jakoby była ona przed- 
sięwzięta przez króla czeskiego jako władcy Polski. Zakon miał odgrywać rolę "pomucni- 
,,75 
czą 
Na pyt. XVI-XVIII. omawiaj.lce zagadnienie utraty i starania o odzyskanie ziemi micha- 
łowskiej odpowiedziało II przedstawicieli rycerstwa kujawsko-dobrzyńskiego. Dowodząc 
przynależności historycznej tej ziemi odwoływali się oni ponownie do argumentu "de Regno" 
w znaczeniu administracyjnym i geograficznym. Bliżej dowód ten sprecyzował tylko Jan z 
Kościelca, który zeznał, że "dicta terra Wladislaviensis fuit possessa per duces Polonie et 
pertinet ad terram Wladislaviensem 76. Większość świadków przytacz
iąc owych "duces 
Polonie" ograniczała siędu stanu bezpośredniego poprzedz.
i'lcego zastaw i sprzedaż tej ziemi. 
Wynikało to z faktu, iż była to mała kasztelania nadgraniczna, w której mało który ze świadków 
miał swoje dobra. Wymieniali oni więc z reguły wszystkich synów Ziemomysła kujawskiego 
- Leszka, Przemysła i Kazimierza. Słabiej jeszcze prezentowała się na tym tle wiedza 
Dohrzynian. którzy nie wiedzieli nic na ten temat, albu ograniczali siędu ogólnych stwierdzell. 
Brak było także bliższego określenia charakteru rządów Ziemomysłowiców na Kujawach i w 
ziemi michałowskiej. Jedynie jak zwykle bardzo dobrze poinformowany Antoni Andrzejowie 
stwierdził, że byly to rLldy "pro indiviso,,77. Fakt współrządów bratanków Łokietka w 
kasztelanii michałowskiej wiązał się następnie z problemem zastawu i oceny tego kroku w 
opinii świadków. Na pytania sądu dotyczące okoliczności przejęcia przez Krzyżaków owej 
ziemi aż sześciu świadków wskazywało na księcia Leszka, jako sprawcę zastawu ziemi 
michałowskiej. Znamienne, że nie ma mowy o fakcie ustatecznej sprzedaży kasztelanii w r. 
1317 7 '0. Jednocześnie w opinii Jana z Płonkowa, który znał problem z autopsji, gdyż uczest- 
niczył w tinalizacji zastawu oraz Macieja z Mirosławic, Antoniego Andrzejowica, Chebdy ze 
Służewa. Wujciecha z Pakości i Boguszy L1staw kasztelanii michałowskiej przez Leszka odbył 
się bez wiedzy i zgody braci 7lJ . Co więcej, w wypowiedziach niektórych 
wiadków znąjdujemy 
echa starałl o wykup od Krzyżaków owej ziemi podjętych przez Kazimierza i Przemysła 80 . Fakt 
ten zdaniem 1. Bieniaka miał miejsce prawdopodobnie w listopadzie lub na POCZltku grudnia 
1306 1'.81 Świadkowie niestely nie wiedzieli nic o powodach zastawu, ale też nie wspierali 


75 S. Zajączkow
ki. Po/,kall Zakoli. s. 129 i n.: znajomość dały zagamięcia przez Zakon ziemi dohrzYliskicj 
wykazało pit,;ciu 
'wiadków: LiI. 1(2). s. 203. 207. 240, 350. 
76 1.i1. 1(2). s. 353. 
77 Ihid.. s.2lJ9. 
78 DKM, 24113, nr 67; J. Karwasiliska. SI/.iel/
III'1J, s. [00-103. 
79 LiI. 1(2), s. 236, 240. 299. 303. 351, 402. 
RO Ihid., s. 236, 299. 
8 ł J. B i c n i ak. lVie/k0l'o/skll, s. 270. 


18
>>>
bałamutnego zeznania Leszka, w którym stwierdził on, że musiał zastawić tę zicmię ponieważ 
potrzebował pienicldze na wykup z niewoli czeskiej podczas swojego pobytu na Węgrzech 82 . 
Proces zastawu i ostatecznej sprzedaży ziemi michałowskiej obejmujclcy lata 1303, 1304 
i 1317 oraz sumy pobrane z tego tytułu przez Leszka nie były mylepiej znane. Trudno jednak 
oczekiwać od szeregowego rycerstwa, czy nawet od przedstawicieli świeckiej elity feudalnej 
z terenu Kujaw i ziemi dobrzyńskiej szczegółów tych transakcji, skoro nawet Jan z Płon kowa 
nie potrafił dokładnie podać daty zastawu, jego etapów oraz wysokości sumy pobranej przez 
Leszka. Zeznał on bowiem, że sumę wynoszącą 80 grz. otrzymal Leszek przed ok. 30 laty w 
Grudziądzu od komtura,?
n
era von 
c
warzbur
 w czasachkfJly wielkim mistrz

l 
y! 
Konrad von Sack, by pozmeJ otrzymac Jeszcze wIększą sumę'. Według J. Karwasmskte, 
wspomniana suma wyniosła w rzeczywistości 180+ 120+62+200 grz., czyli 562 grzywnyl\4. 
Antoni Andrzejowic pamiętał tylko prawdopodobnie o dwóch pierwszych sumach zastawych, 
wymieniąjąc kwotę 300 grz. Najlepiej problem znany był chyba Wojciechowi z Pakości, 
Janowi z Kościelca i Przezdrzewowi z Ostrowa, którzy wyliczyli całą sumę zastawną na 500 
grz. "monete Thorunensis,,85. Wyżej wspomniana różnica była prawdopodobnie spowodowa- 
na, nie tyle chęcią zat:.
jenia hlktu sprzedaży ziemi michałowskiej lecz ograniczonym kręgiem 
osób, które znały problem w szczegółach. Ponadto XIV-wieczna pamięć historyczna odzna- 
czała się pewnel słabości c! gdyż do rzadkości należały przypadki operowania dokładnymi 
datami czy liczbami. Najchętniej posługiwano się przybliżeniami, nawet w przypadkach, gdy 
problem znany był świadkom z autopsji. Stąd też przybliżone określenie daty zastawu ziemi 
michałowskiej na około 30 lat wstecz. Niewc!tpliwym 
wiadkiem układów z 13 I 7 r. był 
Bogusza, kasztelan inowrocławski, który wspomniał sum
 100 grz., jakc! Leszek odebrał w 
Nieszawie oraz czarnego konia od komtura w Murzynnie 8 . 
Niejako na marginesie problemów rewindykacyjnych, będących jak zaznaczono przed- 
miotem tego artykułu, znalazły się zeznania rycerstwa kujawsko-dobrzyńskiego na art. XIX- 
XXX, dotyczące szkód jakie poniósł król polski i jego poddani wskutek wypraw krzyżackich 
w I. 1330-1331. Tylko pięciu świadków z tej grupy ustosunkowało się do tych zagadnień (Jan 
z Kisielewa, Wojciech z Mirkowa, Jan z Chełmicy, Antoni, Chebda ze Służewa). Niewątpliw:.} 
cechą wspólną ich zeznań było ustawiczne podkreślanie okrucieństw, morderstw i okaleczeń 
dokonanych na ludności polskiej podczas rejz krzyżackich w lipcu 1330, lipcu 1331 oraz 
podczas pamiętnej wyprawy wrześniowej z tego samego roku w szczególności na kobietach. 
Ponadto wszyscy oni wymieniali fakty plądrowania i podpalania kościołów w różnych 
miejscowościach najeżdżanych przez Krzyżaków. Zasadnicze podobieństwo występowało 
także w kwestii poniesionych wówczas strat. Wszyscy oni nie potrafili, poza Antonim 
Andrzejowicem, wymienić konkretnej sumy, ograniczajclc się do wyrażenia opinii, iż były to 
straty ogromne i nie do oszacowania. Wspomniany rycerz Antoni rodziełił szkody z tytułu 
zabijania ludzi i złupienia kościołów ("ad ccntum et XV milia marcharum") od innych szkód 
i niesprawiedliwości, które nie s:'1 do oszacowania, przy czym podana suma nie była odrębną 
wiedzą Antoniego lecz potwierdzeniem tezy podanej wart. XXX87. 
Wspomniane osoby swoje informacje zawdzięczały w ogromnej mierze autopsji, z wyjąt- 
kiem Jana z Chełmicy, który tyłko słyszał o dokonanych napaściach na ziemie polskie 88 . Jan 


82 LiI. 1(2). s. 377; o rzeczywistych przyczynach zastawu zoh.: J. Bicniak. Wielkopolska, s. 254. 
83 LiT. 1(2). s. 236. 
84 J, Karwsiliska, Sl/siedz/I1'o. s. 102, 121 in. 
1\5 Lit. 1(2), s. 351, 353. 
86 Ihid.. s. 402. 
87 Ihid.. s. 300. 
!l1\ Ihid., s. 210. 


19
>>>
DOBRZYŃSKI ODDZIAŁ 
WŁOCŁAWSKIEGO TOWARZYSTWA NAUKOWEGO 


ZIEMIA 
, 
DOBRZVNSKA 


ZESZYTY HISTORYCZNE 
, 
DOBRZYNSKIEGO ODDZIAŁU WTN 


III 


RYPIN 1995 


:yt.
>>>
z Kisielewa był uczestnikiem kampanii wrześniowej wraz z bitwą pod Płowcami, jak i 
wymienionych zmagań w lipcu 1330 r. 89 Zeznającego bezpośrednio po rim Wojciecha z 
Mirkowa również należy uznać za uczestnika wydarzeń z września ł 331 r.)0 Z kolei Antoni 
udzielił szerszej wypowiedzi o swoich przeżyciach podczas wyprawy lipcowej 1331 r., kied( 
był on obrońcą Kruszwicy, grodu powierzonego mu przez Kazimierza Ziemomysłowica 9 . 
Kasztelan brzeski, Chebda ze Służewa, brał udział w pochodzie wojska Łokietka za wojskami 
zakonnymi we wrześniu 1331 r. i był uczestnikiem potyczki pod Koninem 92 . . 
Zeznania świadków w XIV-wiecznych procesach polsko-krzyżackich stanowią bardzo 
cenny materiał dla badań źródeł wiedzy historycznej społeczeństwa polskiego tego okresu. 
Warto zwrócić uwagę na rodz.
e owych źrÓdeł, jakimi posługiwano się w odpowiedziach na 
poszczególne artykuły rewindykacyjne. Były one szczególną przesłanką wiarygodności ze- 
znań świadków oraz stanowiły przedmiot wyj.ltkowej uwagi sędziów. Świadczą o tym każdo- 
razowe ich pytania, skLld świadek czerpie wiedzę o opisywanych wydarzeniach. Spośród 
rozmaitych typów odpowiedzi udzielonych na powyższe pytania możemy wymienić wiado- 
mości oparte na autopsji (I), opinie osÓb wiarygodnych (2), na "publica vox et fama" (3) i na 
źródłach pisanych (4). W tej ostatniej grupie wyodrębniono podgrupę źródeł historiograficz- 
nych (4a) i źródeł aktowych (4b). Istnialy także odpowiedzi, wyrażające pewne obszary 
niewiedzy (5), które mogły się wyrażać nie tylko sytuacją, kiedy świadek sam stwierdzał, że 
nie ma nic do powiedzenia w konkretnej sprawie (5a), ale także przy braku odpowiedzi (5b) 
i braku podania źródeł wiedzy (5c). 


Tabela 3: Źródła wiedzy historycznej rycerstwa kujawsko-dobrzyńskiego zezm
ących 
w procesie warszawsko-uniejowskim w 1339 r. (Materiał) 


Źródło 
wiedzy 


o ziemi 
chełmińskie" 


oświadczenia 


Razem 


2 
3 
a 
4 2 3 
b 
4% 1% 
a 
5 b 12 
4% 
c 
Razem 


89 Ihid.. s. 2m. 
'i0 Ihid.. s. 207. 
l) I Ihid.. s. 300. 
92 Ihid.. s. 304. 


20
>>>
Analizę zezmltl pod kątem wyudrębnienia funkcjonujących żródeł wiedzy historycznej 
świadków w odniesieniu do poszczególnych problemów rewindykacyjnych przedstawia Ta- 
bela III. Wskazuje ona jednoznacznie. że rycerstwo kujawsko-dobrzyńskie opierało generalnie 
swoje wiadomości na autopsji i głosie opinii publicznej. Przy czym udział względny odpo- 
wiedzi opartych na anonimowym głosie publicznym (43.6%) był daleko niższy. gdyby nie 
charakterystyczna tendencja świadków i składu sędziowskiego zaopatrujących każd,1 
odpowiedź o pytanie. czy dane wydarzenie jest znane opinii publicznej i czy "est notorium". 
Wysoki udział autopsji (ok. 45%) w odpowiedziach świadków w sprawie rewindykacji 
rodzinnych ziem kujawskiej i dobrzyńskiej. dowodzi nie tylko prawidłowości metody. ale 
przede wszystkim wyraża znaczenie tej kategorii wiedzy dla ogólnej świadomości historycznej 
społeczeństwa XIV-wiecznej Polski. Problemy mniej znane z autopsji. np. przeszłość ziem 
chełmińskiej i michałowskiej. chętnie wspierano wiadomościami pochodz'lcymi z opinii 
publicznej i to bliżej niesprecyzowanej (odpowiednio 58.3% i 48.9%) oraz według opinii osób 
wiarygodnych dla świadków (16,7%. 13.3%). Do tego grona zaliczano zazwycz,
 własnych 
przodków, rodzeństwo, krewnych. przedstawicieli świeckich lub kościelnych elit feudalnych 
oraz osoby bezpośrednio zaangażowane w opisywane wydarzenia. Rozkład danych występu- 
j'ICY w rubryce "pomorskiej", w której zm
jdujemy stosunkowo duży udział odpowiedzi 
opartych na autopsji i opinii osób wiarygodnych. dowodzi wysokiego zainteresowania rycer- 
stwa kujawsko-dobrzyńskiego t'l żywotną dla polskiego programu rewindykacyjnego kwe- 
sti'l. 
Charakterystyczne dla XIV-wiecznej umysłowości historycznej słabe oczytanie i nie 
wykorzystywanie wiadomuści ze źródeł historiograficznych lub aktowych dało o sobie także 
znać w przypadku tego środowiska. w całości zresztcl skład,
ącego się z osób nie znaj'lcych 
łaciny. Udział bowiem odpowiedzi sformułowanych w oparciu u tę kategorię źródeł (bez 
lektury) był znikomy i wynosił tylko I % ogółu odpowiedzi. Znano więc jedynie material 
aktowy zwi'lzany z przeszłością ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej, ale i to w sposób sporady- 
czny i formalny. Nawet problematyka ziemi michałuwskiej. bezpośrednio związana z Kuja- 
wami puprzez księcia Leszka Ziemomysłowica, nie była wspierana odpowiedziami opartymi 
na żródłach pisanych. 
Podobny odsetek wypowiedzi, zawieraj'lcych informacje określone t'l kategori'l żródla 
wiedzy spotykamy również przy okazji badań nad innymi grupami społecznymi i terytorial- 
nymi. bior'lcymi udział w procesie warszawsko-uniejowskim. Znaczny postęp w tym zakresie 
będzie uchwytny dopiero w XV w. Tymczasem ogromną rolę obok autopsji odgrywała wiedza 
zaczerpnięta z tradycji ustnej (3), będącą funkcją kultury historycznej społeczeństwa polskie- 
go tego stulecia, w której kumulowały się przeżycia przeszłe i bardziej współczesne. wyraża- 
jolce zaangażowanie w zmagania polsko-krzyżackie. 


* 


Reasumuj'lc rozważania na temat stanu i źródeł wiedzy historycznej rycerstwa kujawsko- 
dobrzyńskiego w zakresie polskiego programu rewindykacyjnego wobec Zakonu wat10 pod- 
kreślić wysoki stopień zainleresowania nim tego środowiska. Wyrażał sięon przede wszystkim 
liczebnością Kujawian i Dobrzyni,m uczestnicz'lcych w drugim procesie polsko-krzyżackim. 
Ten liczny udział odznaczał się trwahl kontynuacją także w rozprawach XV-wiecznych. W 
procesie budzillskim w 1414 r. z interesuj'lcego nas obszaru zeznawało 4 świadków pocho- 
dzenia rycerskiego (ok. 14%): Mikuh
j z Księtego. Tęcza z Kawęczyna i Jerzy z Kawęczyna 
(wszyscy trzej z ziemi dobrzyńskiej) oraz Jerzy z Bielic (prawdopodobnie Kujawy brzeskie). 


21
>>>
Natom iast w procesie przed Legatem Antoni m Zenonem w l. 1422-1423 wystclpił jako świadek 
kasztelan rypiński Jan z Kretkowa 93 . 
Stopień wiedzy historycznej o rewindykowanych ziemiach był zróżnicowany, ale też 
często charakteryzował się operowaniem przez 
wiadków faktami nieznanymi przedstawicie- 
lom innych grup społecznych lub pochodzących z innych części Polski. To właśnie dzięki ich 
zeznaniom wielu badaczy dziejów politycznych Pomorza Gdańskiego. czy Kujaw mogło 
odtworzyć szereg zasadniczych momentów dziejowych. Brak jest przy tym istotnych rÓŻnic 
pomiędzy stanem wiedzy historycznej szeregowego rycerstwa a przedstawicielami elity 
urzędniczej. Szeroki wachlarz przytaczanych faktów obok zaskakujących obszarów niewie- 
dzy nie był więc związany z miejscem w hierarchii urzędniczej. Duży zasób wiedzy. która 
wyrażała się przytaczaniem faktów oraz ich interpretacji znajdujemy w odpowiedziach na 
artykuły pomorskie, kujawskie i dobrzyJ'iskie. W tym przypadku szczególną rolę odgrywały 
bezpośrednie kontakty, czynne uczestnictwo w opisywanych wydarzeniach, jak również 
nawarstwiaj.lce się pokłady tradycji ustnej. Zasób faktów i sposób ich interpretacji był jednak 
funkcj'l ogólnego stanu wiedzy historycznej społeczeństwa XIV-wiecznej Polski, którego 
poziom możemy określić poprzez porównanie go z wiedzą Polaków w XIII i XV w., co 
wymaga jeszcze szerszych badali nad tym problemem. Szczegółowych ustaleń wymaga 
zwłaszcza problem roli i źródeł przytaczanych przez zeznaj'lcych argumentów na poparcie 
kolejnych tez oskarżenia. 
Generalnie nie stwierdzono w toku badali prób manipulacji faktami, w sytuacjach które 
były niekorzystne z punktu widzenia wartości argumentów strony polskiej przeciw Zakonowi. 
Nie można bowiem zaliczyć do nich braku informacji o okresie czeskim w dziejach Pomorza 
Gdańskiego, gdyż Kujawianie i Dobrzynianie nie traktowali tego okresu w kategoriach 
legalnego ci'lgu sukcesyjnego. W mniejszym stopniu uwaga powyższa odnosi siędo pominię- 
cia losów Kujaw inowrocławskich po 1337 r. oraz faktów, któreby w niekorzystnym świetle 
przedstawiały postępowanie ksi'lż.-It kujawskich Ziemomysłowiców. 


93 Li,. 11I(2). cd. J. Karwasiliska. Warszawa 1935. s. 115-117. 128 i n. 144 i n. 194 (Mikołąj z K
lo,;teg()); s. 
155 (Tycz';l/ Kawt,;czYlla); s. 120 i II. no i n /Jer/Y z Kawęczyna); s, 150-152 /JcrJ:Y z Bielic); s. ISO; I i'. II( 1). 
ed. T. D
iaIYfiski. Poznali 1855.
. ::!21-223. 


22 


"'--
>>>
R.III 


ZIEMIA DOBRZYNSKA 


1995 


HOMAN P10rNOIVSKI (Nypi/l) 


STRUKTURA AGRARNA W POWIECIE RYPIŃSKIM W LA T ACH 
1867-1939. 


I. lJWA;1 wsn;ł'Nł': 


Prezentowany artykuł ma na celu przedstawienie przemian własnościowych i społeczno- 
gospodarczych jakie dokonały się na terenie wsi rypil1skiej po uwłaszczeniu chłopów (1864) 
i restytuowaniu powiatu w 1867 r. Proces tych przeobrażeń trwał właściwie do wybuchu 
drugiej wojny światowej. Sqd zakres chronologiczny niniejszej pracy obejmuje czasy od 
wyodrębnienia na mocy ukazu carskiego z 19/31 grudnia 1866 roku z terytorium powialu 
lipnowskiego. odrębnego powiatu rypińskiego l . Ten przedział czasowy zasługuje ponadto na 
uwagę i z tego względu. że jest to okres likwidacji epoki pańszczyźnianej i przeżytków ustroju 
feudalnego na wsi. Następuje powolne ale systematyczne przestawienie gospodarki folwar- 
cznej na kapilalistyczny system organizacji i produkcji. Coraz większego znaczenia w życiu 
ekonomicznym i gospodarce rynkowej zaczynają nabierać gospodarstwa chłopskie 2 . 
Bazę żródłow.1 niniejszego szkicu stanowi'l akta hipoteczne dóbr ziemskich przechowy- 
wane w S.ldzie Rejonowym, Wydział Ksi.,g Wieczystych w Rypinie, a także akta Inspektoratu 
Szkolnego w Rypinie z okresu międzywojennego przechowywane w Archiwum Państwowym 
w Bydgoszczy. W sprawozdaniach inspektora szkolnego w części opisującej życie gospodar- 
cze powiatu można znaleźć niezwykle cenne dane dotyczące życia i struktury agrarnej wsi 
rypil1skiej. Ponadto wykorzystano prasę regionalm! z lat niewoli narodowej i okresu między- 
. . l 
wOJennego' . 
Struktura agrarna powiatu rypińskiego wymienionego okresu nie doczekała się dotychczas 
wyodrębnionego opracowania. Z. Waszkiewicz w artykule pl. Z dziejów ziemi dobrzyńskiej 
w latach Il) 18-1l)3l), z.
illluje się raczej całokształtem życia społecznego, politycznego i 
gospodarczego omawianego obszaru 4 . Struktura agrarna pow. rypil1skiego potraktowana jest 
w tym artykule raczej marginesowo i obejmuje tylko okres międzywojenny. 
Skąpe zasoby archiwalne dotyczące omawianego zagadnienia uzupelniąj., nieliczne opra- 
cowania dotyczące stosunków agrarnych. Z tego też względu aulor sięgn:lł po prace wydane 
przed sześćdziesięciu laty m.in. Świeckiego i F. Wybulta. Mazowsze Płockie w czasach wojny 
światowej i powstania państwa polskiego. F. Hajkowskiego, Spółdzielczość mleczarska w 
powiecie rypińskim i niezwykle cennej pracy wydanej już po drugiej wojnie światowej R. 


M. K rajew sk i, Rypi/l nll /Ic hZlllltowlIllill .ię przynlllcżllo.fe; zicl//i dob/7.)'/i,kicj. [w: l N}7Ji/l. Szkice z dzicj/iw 
l//i(/.llI. Rypin 1994. s. 369. 
2 H. Brod ow ska. l/i.lOrill .\-ł'olcc;mo-Ko.podl/l1'zll ch/op/iw I'ol,kil'h w Zllborze m,}j,ki/ll, [w: l Hi.lOrill 
ch/op/iw polskich. Warszawa 1972. t. 2, s. 407-401\. 
3 Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Rypinie, Księgi hipoteczne dl\hr ziemskich pow. rypi'lskiego 
(dalej WKW-R); Archiwum P:uistwowe w Bydgoszezy (dalej AP-H), Zespól akt Kuratorium Okręgu Szkolnego 
w Toruniu (dalej KOSP-T).tnspektoral SLkolny w Rypinie 1938-1939. sygn. 1203. 
4 Z. Waszkiewicz.Zdziej/iw ziemi dobrzyń.kiejw 11I/(/ch 19111-1939. [w:] SILIliill z dzic;/iwziemi dohrzy/iskicj 
XV-XXwiekl/, Warszawa-PoLn;ui-Tonni 191\7. s. 115-120. 


23
>>>
I 


Chomać, Struktura agrarna Królestwa Polskiego na przełomie XIX i XX wieku. dostarcz

ąca 
dużo materiału statystycznego z początków naszego stulecia 5 . Ponadto praca magisterska 
Hanny Szczechowicz. pt. Reforma rolna w pow. rypińskim w latach 1945-1947 uzupełnia 
materiał statystyczny z ostatnich lat sprzed wybuchu II wojny światowej. W tym miejscu 
sl-Jadam autorce tej pracy serdeczne podziękowanie za udostępnienie maszynopisu 6 . 


2. POWIAT }'Ol) WZGLI
()EM HISTORYCZNYM, GEOGRAFICZNYM I IEMOGRAFICZNYM 


Ukształtowane w średniowieczu pod względem geograficznym i administracyjnym tery- 
torium powiatu rypińskiego przetrwało bez większych zmian do pierwszego rozbioru Polski 
(1772). w wyniku którego oderwano od powiatu okręg górzneński i włączono do państwa 
pruskiego 7 . Po drugim rozbiorze (1793) cała ziemia dobrzyńska znalazła się pod okupacją 
prus""'l i weszła w skład prowincji Prus Południowych. W latach Rzeczypospolitej na obszarze 
tam usytuowane były trzy powiaty: dobrzytlski. lipnowski i rypiński. Po trzecim rozbiorze 
(1795) na mocy patentu króla pruskiego z dnia I czerwca 1797 roku o nowym podziale 
administracyjnym z całego terytorium ziemi dobrzyńskiej utworzono jeden powiat lipnowski 
whlczono do prowincji Prus Nowowschodnich. departamentu płockiego. Przestał więc istnieć 
powiat dobrzyński j rypiński. Rypin pozostał jednak po 1797 roku drugą po Lipnie siedzib.1 
s.jdu powiatowego . 
W czasach Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (do 1866 r.) Rypin stanowił 
nadal część powiatu lipnowskiego. Dopiero po upadku powstania styczniowego władze 
rosyjskie przeprowadziły nowy podział administracyjny. tworz.jC z powiatu lipnowskiego od 
dnia I stycznia 1867 roku dwa powiaty: lipnowski i rypiński. wchodzące w skład guberni 
płockiej. Podział ten przetrwał do 1915 roku 9 . 
W latach pierwszej wojny światowej (1914-1918) cała ziemia dobrzyńska znalazła się pod 
okupacją niemieck.j. Przywrócony został podział administracyjny tego obszaru z roku 1779. 
Dotychczasowy powiat lipnowski i rypiński połączono w jeden powiat lipnowski i włączono 
w skład General-Gubernatorstwa Warszawskiego 10. 
Po odzyskaniu niepodległości przez państwo polskie w 1918 roku na mocy Ustawy 
tymczasowej o organizacji władz administracyjnych drugiej instancji z dnia 2 vm 1919 roku 
na terytorium ziem polskich zaboru rosyjskiego utworzono 5 województw a wśród nich 
. . l k . kł I k . Ił ". k . 11 
WOJCWOl ztwo warszaws 'Ie w s al torego wszel restytuowany powiat rypms" . 


5 T. Świeeki. F. Wyhult. MlI,-owszc rlockie WC'-"Sil' wojny .fwialowej i fJOW,lllllie I'II/i,flwa fJolskie
o, Toruli 
1')32.; F. Hajkowski. Sp,iłdzielczo,fc mleczanka w I",wiecie rYl'ili.fkilll, Warszawa 1929.; R. Chomać, 
Slrukl/(ru agrama 
mlt'-'Iwa Pol-,kit'
ol/al'lzl'iomie XIX i XX wieku, Warszawa 1970 
6 1-1. Szo:echowicz, Re/im/w mllla w paw. 1)'piliskill1 wiulach 1945-'947. Pozn:ui 19!i9. m-pis prac. mgr. 
Archiwum UAM w Poznaniu. 
7 A. Bogucki. Ka.f71elul/ia i ,,,,wilii /)7'i/iski w "'rel',,iowieczu. Ziemia f)ohr
Yliska. Zcszyty Historyczlll' 
Oohl7Yliskiego Oddziału WTN. Rypin 1992. s. 8-11.: M. Krajewsk i. RYI,iIlIW Ile k.Wa"owlll/ia, s. 367. 
R J. W'lsic"i. Ziem/{' porfkil' I'0d mhorell1pru.fk"". rru...... Nmv'JW.fclull'"ie 1795-/łi0ó. Poznali 1963. t. 2. s. 
178 i nn. 
'J M. K a II as. /.pr:e-"Io.oici udmilli.w'ac.l7I1ej KII/tllv i ziemi (/ohrzytiskiej (oLI mzN""iw da 1I/"'or7C" i" wo/"\I'o- 
d:nm wloda,,'sl.il'go), Zapiski Kujawsko-DohrJ:y,is"ie 1971\. t. I. s. 197-199. 
10 A. Treichel. Ge,fchidlle l'es nl'UI,,'dllum.f l'OIlWI"1/1I ul/d Um
l'
elld Tlum/ 1940. .". '5. 
II T. Świec"i. f. Wyhull. Mazm.'...:e Plockie. s. 470. 


24
>>>
Kolejne zmiany w podziale administracyjnym II Rzeczypospolitej nastąpiły w 1937 roku. 
Ustawa z dnia 12 czerwca 1937 roku o zmianach granic wojewÓdztwa pomorskiego, poznań- 
skiego, warszawskiego i łÓdzkiego wh,czyła z dniem I kwietnia 1938 roku powiat rypiliski 
 
skład woj. pomorskiego. Stan ten przetrwał bez zmian do wybuchu drugiej wojny światowej 1- 
Powiat rypill
ki od chwili swego terytorialnego ukształtowania z

jmował południowi' 
część stoku wyżyny pojezierza baltyckiego. Obszar ten w części pÓłnocnej wznosi się do 160 
metrÓw nad poziom morza, zaś w części poludniowej opada do 124 m. Środkowa część 
powiatu położona wokół miasta Rypina obniża się i dochodzi do 114 m. W części południo- 
wo-wschodniej występuje równina z gleb'l piaszczysto' i kamienistą. Część północno-zachod- 
ni;, sIanowi krajobraz pofałdowany z licznymi jeziorami i zagłębieniami. Gleby tu gliniaste i 
marglowe. Żyzność gleb w tej części przy dość dużym zaludnieniu sprzyjała rozwojowi 
rolnictwa i hodowli. We wschodniej części tego obszaru płynie rzeka Skrwa, w północno-za- 
chodniej Drwęca, zaś w południowo-zachodniej rzeka Ruziec. Średnia roczna temperatura 
wynosi + 7.5T, średnia stycznia od 2.5 do - 3T. lipca zaś + 17,YC. Długość okresu 
wegdacyjnego trwa najczęściej od 200-210 dn iw ciągu roku. Opady na omawianym terenie 
wykazuj;1 stosunkowo małe wartości. Nie stanowi to jednak przeszkody dla rolnictwa, bowiem 
2/3 og(
lnej sumy opadÓw przypada na okres wegetacji roślin u. Z bogactw naturalnych 
występował torf. obejmuj;lcy obszar okolo II tys. ha, o grubości pokładu od l)O cm do 1.5 m. 
W końcu XIX wieku eksploatowany był zaledwic na 1/10 tego obszaru. N;
jlepszy torf o 
n;
jwyższej kaloryczności znajdowal się w okolicach Halina i Pręczek. Puza torłem występowały 
niewielkie ilości kamienia wapiennego, margla wapiennego i niewielkie kawałki bursztynu l4 . 
W Il)Ol) roku powiat rypiński zajmował powierzchnię 123.580 ha. Lasy występowały na 
16.00l) ha i zajmowały 12,9('/0 z ogólnego obszaru. W ci::jgu dwudziestolecia międzywojennego 
na;t;lpila drobna korekta w granicach powiatu w wyniku której powierzchnia zmniejszyła się 
nieznacznie i w 1938 roku wynusiła 119,400 ha, w tym 61,6% grunllJw ornych. Jeziora 
zajmowaly 1750 ha, najwięks7e z nich to jezioro urszulewskie 291,3 _ha i żalskie 162.5 ha. 
Lasy z;
imowały przestrzeli 12.812 ha. tj. II % omawianego terytorium 1:. Warto tu wspomnieć 
7e rabunkowa eksploatacja lasów w całej ziemi dubrzyńskiej rozpoczęła się już na wiCksz;, 
skalę w XVlII wieku i zwi;lzana była z powst;
i"cymi tu hutami szkła i żelaza. Świadcz::j o tym 
występuj;,ce do dnia dzisiejszego takie na7wy miejscowości jak Huta, Ruda, Kowalki i 
nieznana już osada Żcla7ki, w gminie Skrwilno l6 . Poza wyżej wymienionymi czynnikami 
produkcyjnymi powierzchnia lasÓw malała z chęci powiększania arealu ziem pt7ydatnych pod 
uprawy rolne. E. Kwiatkowska uważa. że nadmierna trzebież lasów przybrała szczególnie 
dewastacyjny charkter po uwłaszczeniu chłopów w 1864 roku i wymienia tu dwa godne uwagi 
momenty, a mianowicie: zmiany ustroju gospodarczego w strukturze własności ziemi i 
serwituty. Zadłużeni właściciele większej własności ziemskiej zapocz;,tkowali w drugiej 
połowie XIX wieku masow" wysprzedaż drewna w celu uzyskania niezbędnej gotówki dla 
zreorganizowania gospodarstw folwarcznych i przestawicnia ich na produkcję kapitalistyczn::j 


12 M. Kallas,/IJ/-;:c',do..-i,s.207. 
U T. Karwieka. Kullum ludowa Z/C'III/ dohrzy".k/C';. Warszawa 1979. s. 26.: Uh;eWfitf;nm IVloc/m!'.,-k;C' 
Mo"ogra/ia reg;o"allla. /A"
', dz;C'ifjn'. ohm; 1I"'lJtj/cze.my IIC'r"l'ekT)'II'Y m,ł!'f';II, bidi- Włocławek 1982, s. 52. 
14 .\'IO\'1I;k (i{'ogra/;rmy Krtikw\I'a I'ol.k;ego (dalej S. Geogr.). War$/awa 11186. I. 10. s. 108-109. 
15 AP-B. Zespół akt KOSP-T. teczka akt Inspektoratu Szkolnego w Rypinie / ro"u szkolnego 1938/39. Slan 
gospodarczy powiatu z 1937 roku opisany w cham"terystyee gcograficznej i gospodarczej. sygn. 120:ł; SIo.'lI1lJ..i 
ml,,;r:.e Krti/c'.ml'll KOllgrC'sowego pod red. S. Janickiego, Warszawa 1918, $. 436.; Wo;wfitf,Two Wloc.ICl- 
IVSJ..;l'. s. 64. lah, 1.2. 
16 R. Piotrnws"i. [JolJ/1/ oka/c"nk,,' w I"",'/er;c' r.'1,;,;.k;1II do /939 mJ..lI. Ziemia Dobrzyńska. Rypin 1989. L 
I. s. 70-72. 


25
>>>
oraz spłaty długÓw w obawie przed przymusow
! parcelacjl. Serwituty leśne umożliwił-t 
włościanom ze względu na brak kontroli ze strony dworu na swobodne korzystanie z lasu I 
Wystarczy tu porÓwnać stan zalesienia z przełomu XVIII/XIX stulecia przedstawiony na 
mapie opracowanej przez Z. Guldona ze stanem zalesienia ziemi dobrzyńskiej w pierwszej 
poł.owif8 XX wieku aby stwierdzić przerażaj
!cy ubytek obszarÓw leśnych omawianego tery- 
tonum 
Z chwihl restytuowania powiatu w I '667 roku obszar tcn zamieszkiwało 49.188 osÓb. W 
1897 roku w skład powiatu wchodziły dwa miasta i 15 gmin wicjskich, w ktÓrych mieszkało 
już 69.70() osób. w tym Polaków 56.000 (80,3%). Niemców 7600 (10,9%), Żydów 4300 
(6.29(J) i Rosjan I '600 osób co stanowiło 2,6% z ogÓlnej liczby mieszkańcÓw. Najwięcej 
kolonistów narodowości niemieckiej mieszkało w gminach: Osiek 32%, Wlpielsk 20%, 
Pręczki 31 % i GÓjsk 26%. Poniżej 10% NiemcÓw osiadło w gminie Płonne 8%, Rogowo 
-6.5%. Rypin 3.2%. Dobrzyń nad Drwęc!- 2.6%, Okalewo 2.5%, i Skrwilno - 1.5%. Żydzi i 
Rosjanie mieszkali przeważnie w dwu miastach powiatu. rod względem gęstości zaludnienia 
. . , 
przypadało w powiecie w l '697 roku najedn
! wiorslę kwadratow.l (wiorsta = 106'6,'6m-) 64,4 
mieszkańcÓw. W 1907 roku liczba ludności wzrosła do '65.8'67 osób i wynosiła 7'6 mieszkałl- 
, . d . k d 19 
cow na Je mi wiorstę 'wa ratow.! 
Powyżej przedstawione dane liczbowe pozwalaj
! stwierdzić, że w końcu XIX i Pocz.ltkach 
wieku XX zaznaczył się w powiecie dość szybki przyrost ludności. Niewątpliwy wpływ na 
powiększenie tego stanu miały tu trzy czynniki: przedłużenie przeciętnego okresu życia 
ludzkiego przez zorganizowanie społecznej służby zdrowia, przybycie i osiedlenie się Rosjan 
oraz powiększenie się stanu liczbowego kolonistów niemieckich. Przez kilka lat po powstaniu 
,tyczniowym oddziały wojsk rosyjskich zatrzymywały się tu na krótkie okresy postoju. Od 
1874 roku zaczęły stacjonować na stałe. W dwadzieścia lat później wybudowane zostały we 
wschodnit:i części Rypina duże koszary wojskowe obejmujące 19 budynków. Za wojskiem 
przybyła rosyjska ludność cywilna. gł6wnie rodziny oticer6w i carskich urzędnikÓw. W 1908 
roku w samyt
l tylko Rypinie mieszkało już na stałe 1200 os6b cywilnych 20 . 
Nasilenie kolonizacji niemieckiej nastwiło po uwłaszczeniu chłopów. Od tego czasu 
datuje się ci!gly przyrost liczebny ludności tej narodowości w powiecie rypińskim. Od I X97 
roku rozpocz
!1 się okres planowanej polityki kolonizacyjnej Niemców, spowodowany przede 
wszystkim wyzbywaniem się obszarów rolnych przez większych właścicieli ziemskich. Takie 
wioski jak: Cetki. Głowińsk. Gniazdek i Kłuśno prawie w całości wykupione zostały przez 
kolonistÓw z nik polskich. W końcu omawianego stulecia napłynęła także nowa fala niemiec- 
kich rzemieślników do miasta Rypina. W latach 1907-1913 liczba ludności mieszkaj!cej w 
powiecie wzrosła o 9493 osoby i 
od koniec ostatniego roku przed wybuchem pierwszej wojny 
światowej wynosiła 95.3XO osób_I. 


17 E. Kwiatkowska. O,md//iclw" wiej.,'ki,' ziemi ,I,,/Jrzy,i.kie} w .,'",i,'lle pl£l//(;\\' z XVIII i X/X wieku i }e
(J 
pr
"/II/(/IIY 1'(1(1 \\'plywc'/IIuwl£I.l.c.l'//ill i pllrcelwji. Tonni 1963. s. 21. 
11\ Z. G ul don. MIII'Y Zil'llli D,,/JI-;'Yli,kie} z clrtI
ie} I/{/I"wy XVI wieku. Tonni 1967; Na mapie rozmieszczenia 
własności ziemskicj autor podaje slan zalesienia z przełomu XVIII i XIX wieku i porównuJe ze stanem z 
pierwszej połowy XX wieku. 
19 S. Geogr.. I. lO. s. III.: A. Maciesza, /AII)'. lus/(llycmy zielIII ,I"brzy,h'kic'l- K"ifkie ,fucliuIII IIlId 
prze.l'zl".'id/ i .-hwilą "bc'mą. Plock 1908. s. 47: A. 1\1 ae ies za,/lIla." SIlII)'.fycmy K"ilc',1rIlI'(Jf.kie
". Płock 
1907. tah.; A. n.eicheJ. (jc,chidl1e. s. 19; A Mietz. I'mll'.lwlci./w:1 M.M. Grzyhowski. A. Mietz. 
J. Pakulski, M. Pawlak. O,iekRypiliski. D
ie}ep£lmliii
IIIill); Tonui 1994,s. ł24,lab. 2. 
20 F. Dl u tek. I?,,-, hi,lfII)','m-" ,,,,,,,'alllil'l\l'II /'('
ifllll' ,),/,ili.kieg" (1323-/923), Rypin 1989. s. 14; A. Tre i che I. 
(jI'.I'.-hicllll'. s. 19.; F. M.. K"/'('.I'I',,"delllj£ll. 1?'1,i//II. Echa Płockie i ŁOll1żYliskie. R. 6 (1901) nr 76. s. 3.: Głos 
Płocki z dnia I g IV 1908 r.. nr 3. s.. 2. 
21 A. Treiche I. (;(,.I'.-l1icilte.
. 30-3 1.; A. MielI.. I'mll'.,'ll/llci. ..123. tab. 1.; F.M.. K"re.l'p(l//(Ielllja;: Nypi"". 


26
>>>
Z lat pierwszej wojny światowej hra"- danych statystycznych odnoszących się do teryto- 
rium RypiJlskiego. Okupacyjne władze niemieckie zlikwidowały bowiem powiat, o czym już 
była mowa w niniejszym rozdziale. Dysponujemy dopiero pierwszymi danymi statystycznymi 
z restytuowanego w odrodzonej Polsce powiatu. Według spisu powszechnego z 1921 ro"-u 
ogólna liczba ludności powiatu wynosiła 75.0R I osób. Jeśli wierzyć danym liczbowym 
pochodzącym z kOllca 1913 roku i 1921 L, to w o"-resic pierwszej wojny światowej i wojny 
polsko-bolszewickiej w 1921 roku, a więc przez okres o"-oło R lat liczba ludności powiatu 
zmniejszyła się o 20.21)1) osób 22 . 
Według obliczeJl spisu powszechnego przeprowadzonego w 1931 roku w powiecie mie- 
szkało ogółem 86.687 oS(Jh, w tym w dwu miastach 13.524 osoby, na wsi 73.163 mieszkallców. 
Przyrost ludności w stosunku do spisu z 1921 roku wyniósł w powiecie rypiJlskim 11.606 osób, 
tj. 15.5%. Na l km 2 powierzchni powiatu mieszkały 73.3 osoby. W dwu miastach, Dobrzyniu 
nad Drwęcą i Rypinie mieszkało 15.6% z ogólnej liczby mieszkaJlców w powiecie. Językiem 
polskim jako ojczystym posługiwało się 74.620 osób, tj. 86,1 %, innymi językami uznanymi 
- 1
' 
za ojczyste władało 12.067 osób co stanowiło 13,9%-' . 
W 1931 roku przeprowadzony został drugi i ostatni już spis powszechny w II Rzeczypo- 
spolitej. W zwi.lzku z tym nie dysponujemy już danymi liczbowymi odnoszącymi siędo liczby 
ludności i jej składu narodowościowego w powiecie z ostatnich miesięcy sprzed wybuchu 
drugiej wojny światowej. Dopiero okupacyjna administracja niemiecka przeprowadziła spis 
ludności w grudniu 1939 roku. Według Gustawa PriUa w RypiJlskim mieszkało 89.746 osób, 
1 
a gęstość zaludnit;nia na I km- wynosiła 73 osoby. Liczbę Niemców w powiecie określano na 
.1 l\ , b 
4 
ponau 7 tys. oso . 


]. STIWKTlIlU Wł.ASNOŚCI ZIEl\II 


Uwłaszczenie chłopów za"-oJlczyło okres likwidacji stosunków feudalnych i zapoczqtko- 
wało rozwój stosun"-ów kapitalistycznych na wsi ziem polskich zaboru rosyjskiego. W wyniku 
realizacji ukazu z 186-ł r. powstały w powiecie rypiJlskim cztery gru.r.y właścicieli ziemi: 
własność fÓlwarczna. szlachecka, chłopska oraz grunty instytucjonalne-:-ł. 
Własność fol warczna w 1894 ro"-u skoncetrowana była w 150 majqtkach i obejmowała 
obszar 73.733 ha co stanowiło 59,5% z ogólnego areału gruntów w powiecie. Pod względem 
obszaru ziem folwarcznych Rypillskie z.
mowało pierwsze miejsce w guberni płockie/ 6 . 
N.
jwiększymi maj'lt"-ami były tu: Skrwilno, k(óre w 1886 rok należało do rodziny Jeżewskich 
i zi
imo
ało obsz
r 5.23
,6
 ha,. w tym 3.67
,08 ha lasu..W skł
ld 
rch dóbr w 1890 roku 
wchodziły cztery folwarki: Skrwdno, Chrapon, Szczawno t SZOtllCC- . Okalewo po uwłasz- 
czeniu chłopów obejmowało powierzchnię 5.044 ha, w tym lasy stanowiły obszar 1.919.12 ha 
z ogólnego areału grutnów. W s"-lad klucza okalewskiego w omawianym okresie wchodziło 


Echa Płoc"ie i LOlllżYliskie. R.7 (1902). nr 3 s. 2.; Slosul/ki mll/iell'. s. 42 I.; 
22 T. S \Vi ee ki. F Wyhul t. Ma:owsze I'lo.-kie, s. 413.; por.; SW.wl/ki mll/ieze s. 436. 
n Dru
i l'ow,7.el'llIIysl'i.dudl/o.d z dnia 9 XII/93/I:, Warszawa 1937, seria C, z. 57, s. 357.;Z. Waszkiewicz, 
Z dziejÓw, s. III. 
24 G. Pri II. Ril'll11 Melll He/mallaJ/d. Rippin 1942, s. 20.; Autor tej pracy czerpał dane liczbowe ze spisu ludnośei 
przeprowad70nego w grudniu 1939 roku prJ'ez niemiec"ie władle administracyjne. 
25 Slo.ml/ki mll/i.-zl'. s. 436. 
26 R. Cholllać..I'lrukl/lraagrama,s.217.: T. Karwic"a. Kull/m/ltIllmm. s.15 
27 S. Geogr.. ł- II. s. 720.: R. Cholllać. Slmkl/lraagral1la, s. 225. 


27
>>>
28 

 29 
30 
31 
32 
33 
34 
28 


pięć tCJlwarkÓw: Okalewo. Płociczno. Piaski. Suche Grunta i Szustek. Około I HX9 roku dobra 
te zostały powiększone o nowe folwarki: Godziszewy i Żałe w pow. rypińskim i Świętosław. 
\\' pow. lipnowskim. Właścicielem lych dÓbr był Adolf Chełmicki 28 . 
Do majątków o średniej wielkości pod względem areału można zaliczyć Sosnowo, ktÓre 
w końcu XIX wieku zajmowalo obszar 1200 ha. w tym 770 ha stanowiły lasy. Właścicielami 
tych dÓbr była rodzina Piwnickich 29 , Osiek w I '8.79 roku był własnościil Alti.msa Józefa 
Sierakowskiego i posiadał powierzchnię 91 li, 16 ha. Gleby tu urodzi
ine. przeważnie II i III 
klasy. di
iilce dobre zbiory buraka cukrowego. pszenicy i koniczyny. W skład tych dóbr 
wchodziło 7 folwarkÓw 30 . Ugoszcz w I '8077 roku zajmował obszar '8.'80 1,44 ha gruntÓw. W 1'8.92 
roku dobra te posiadaly 3 folwarki i stanowiły własność Antoniego Borzewskiego 31 . Wielkość 
pozostałych majiltków w lym czasie obejmowała obszar od 700-100 ha gruntu i podobnie jak 
w większych p
d względem areałumaji1ikach, powierzchnia ich ulegała częstym zmianom J2 . 


TahcIa I: Struktura większej własności rolnej w pow. rypillskim w 1939 


Obszar w ha Ogólna 
liczba Ogolna 
100-150 151-300 301-500 501-1000 1001-2000 ponad 2000 gospo. powie' 
darsiw rzchma 
liczba powIe- liczba powje- liczba powIe- liczba powie- liczba powie- liczba powie- wiekszej większej 
gospo' rzchnia gospo. rzchma gospo- rzchnia gospo- rzchnia gospo. rzchma gospo- rzclYtia wla- wlasności 
darstw darsiw darsiw darsiw darstw darsiw SnoScI rolnej 
rolnej 
tO 1240,13 27 5829,OZ 20 7426.16 8 5258,11 l 1056 2 6220.90 68 27.030.51 
Procent gospodarstw więks zej własn ości rolnej wg. wielkości posiadaneqo obszaru 
14,7 39,7 29,3 11,8 1,5 3 


Źródlo: H. Szczechowicz. Reforma rolna w pow. ryplńskim w lalach 1945-1947, Poznań 1989, m-pię prac. mgr. w ArchIWum UAM; labeta 4, 
s. 55-60 opracowana na podslawie danych uzyskanych z ksiąg ewidencyjnych malerialów geodezyjnych I kartograficznych zawierających 
dane wg stanu z 1939 roku. Malenały te przechowywane są w Rejonowych Oddzlalach Biur Geodezji i Terenów Rolnych w Brodnicy. Gotu- 
biu-Dobrzyniu. Lipnie i Rypinie. 
W końcu XIX i na początku XX wieku rozpoczęła się wielka wyprzedaż grutnÓw 
t()lwarcznych. Głównymi nabywcami ziemi w powiecie byli chłopi i koloniści niemieccy. Dla 
Żydów bioł-Icych udział w przetargach i licytacji 1i.)lwarków ziemia stała się przedmiotem 
intratnych interesów. Jedlq z przyczyn wyprzedaży ziem folwarcznych było uwłaszczenie 
chlopów. Reforma agrarna stanowiła poważny wstrzils dla wielu spośrÓd dawnego ziemiań- 
stwa. Wobec konieczności rezygnacji z pracy pańszczyźnianej duża jego część nie potrafiła 
przystosować siC do kapitalistycznych stosunków produkcji w rolnictwie. Toteż wiele mająt- 
kó
 
iemskich 
l
pi
dało 
 zadłużenie {-rrz
d o
ti
tecznym 
I
a(
kiem ra
owała si
 wyp
zedaż;1 
CZęSCI lub całoscl ziem folwarcznych- - . Zlclmanstwo rypmskle zapozyczało SIę zarowno u 
oSl,b prywatnych. najczęściej Żydów, jak również w Towarzystwie Kredytowym Zicmskim 
(dalej TZK). W I '8.92 roku zalegało w spłacie pożyczek zaciqgniętych w TZK w Płocku 10 
mL
iiltkÓw w powiecie które wystawione zostały na przymusow'llicytację34. Kryzys rolny lat 
1'8.74-1 '8.93 i pierwsza wojna światowa pogłębiły jeszcze bardzit':i Irudml sytuację ekonomiczną 


R. Piolrow
ki. [)obł-l/okllh'wskie. s. 74-75. 
S. Geogr..I.II.s.95. 
S. Geogr., I. 7. s. 621\. 
WKW-R. Zhiór dokumentÓw hipotccJ:l1ych dóhr zicmskich w Ugoszezu. Pismo Dyrckeji Szczcgółowcj 
Towarzystwa KredylOwego Ziemskicgo (dalaj - TKZ) w Płocku nr 313 z dnia 11\/30 stycznia 1892 r. 
Tamże. Zhiór dokumcnlów hipotecznych dÓhr ziemskich wSkrwilnie. Okalcwie. Przywitowie. Sadhlwic i 
innych. 
Tamże. ZhiÓr dokumcntÓw dÓhr ziemskieh w PrJ:ywitowic. Nr rcpel10rii 1400; Głos Płocki z dnia 28 lipca 1909 
roku. nr59.s. 3.; A. Maeiesza.Atlll..HlIt.nlY"ZIlY. tab. XXX.: R. Chomać,SIrukllll1lllKIW-łIll, s. 57.210-211. 
Warszawski Dievnik z dnia 20 lutcgo (3 marca) 1892 roku. nr 42.
>>>
znaczncj czcści ziemi
lIistwa w Rypillskim 35 . Ci'lgłe rekwizycje bydła i zboża groziły zupeł- 
nym zniszczeniem miejscowej hodowli. Niemcy w sposób bezwzględny nie licnIc się z 
jnleresami rolnikl)w. ści,lgali kontrybucje oraz zarzLldzali masowe rekwizycje płodów rolnych. 
Wskutek bezpośrednich działaJI wojennych zniszczonych zostało w powiecie 10 dworÓw i 4R 
różnych zabudowań folwarcznych na ogólnLl sumę 17'110 rubli
6. 
Na sytuację ekonomicznLl ziemiarlstwa poważny wpływ wywarło rÓwnież odzyskanie 
przez Polskę niepodległości w II) I X roku. Ukształtowany system ekonomiczny i polityczny 
na wzór 7achodnich demokracji kapitalistycznych pozbawi' warstwę zmiemiaństwa przywi- 
lejów prawnych z lat niewoli narodowej. Konieczność poprawienia warunków pracy i płacy 
robotników rolnych oraz rozbudowa świadczeń państwowych i komunalnych obniżyła realne 
dochody właścicieli większej własności ziemskiej. Zagrożeniem dla omawianej tu warstwy 
spolecznej stały się także dwie ustawy sejmowe o reformie rolnej, z 11)20 i 1925 roku. Na 
mocy ustawy z dnia 2X.XII.1925 roku lylko z dóbr ziemskich w Zbójnie stanowi'lcych 
własność Michala Pankracego Dzierżanowskiego wykupiono przymusowo na Skarb Państwa 
170 ha gruntu na cele rcl'lll'lny rolne/ 7 . Ro;ło w dalszym ciLlgu zadłużenie majLltków. 
Kala
troraln
1 dla stabilizacji gospodarki folwarcznej okazała się w pierwszych latach po 
w(
inie Postęl
uj
lca inI1acj,.1. 
Viosrq 11)23 roku,za jedne
o dolara płacono \
 
olsce 52 t

. 
marek. w koncu czerwca .luz 104 tys, a w konetl grudllla tego roku 6.4 mtllona marek' . 
Następnym ciosem zadanym gospodarce rolnej były lata światowego kryzysu ekonomicznego. 
który Polskę dotkm/ł w szczególny sposób. W 1)29 roku nast
lpil spadek cen na towary 
pochodzenia rolniczego. Ceny na anykuły przemysłowe utrzymywaly się na nie zmienionym 
poziomie. Fakt ten spowodował rozwarcie nożyc pomiędzy cenami na produkty rolne i 
przemyslowe. W tym czasie w Polsce utrzymywało się z rolnictwa 61% ludności. Recesja 
gospodarcza spowodowała zubożenie wsi i przyczyniła się do ograniczenia rynku wewnętrz- 
nego. Nast,/piłl: zubożenie gospodarstw chłopskich i wiciu maj,lIków ziemskich oraz dalsze 
ich zadłuźenie JJ . Przykładcm tego procesu mogLI być dwa największe klucze dÓbr ziemskich 
w powiecie: oka\cwski i skrwjlellski. Okalewo w spos()b szczególny musiało odczuć lata 
kryzysu gdyż już przedtem bylo bardzo zadłużone. Świadcz'l o tym nie tylko wci,IŻ zaci;/gane 
nowe pożyczki alc lakie nie wywi,!Lywanie sil,' z zobowiLlzari wobec wierzycieli prywatnych 
i paristwowych. Dobra te w 1936 roku zadłużone były na sumę 2.5 miliona złotych. Aby 
ratować maj'ltel-. przed ostatecznym upadkiem na posiedzeniu Rady Familijncj rodziny Cheł- 
mickich postanowiono sprzedać 17X ha ziemi z majLltku Świętoslaw. w powiecie lipnowskim, 
60 ha z maj'ltku w Kiełpinach i :no ha z maj,ltku Okalewo. Ponadto powzil,'to decyzję 
sprzedaży majLltku Godziszewy w całości lub w drodze parcelacji. \V ten sposób zaspokojeni 
zostalj liczni wierzyciele jcśli nie w całości. to w pewnej tylko części 4 (J 
Dobra skrwilctlskie w 1')33 roku zadlużone były u licznych wierzycieli. kltlrymi były 
zartlwno osoby prywatne jak i instytucje paristwowe, liczne banki i TKZ w \Varszawie. \V 


U R. Piotrows"i. f)"hra "ka/t',nk;e. s. 75-76. 
.
6 R. Piotrowski. /'(1\\'1(0 l')p;/hk; 1/0 flr:dt1ll/;l' X/X; XX \I';ek/t, fw:l S/kil'e rypiliskie. opr 7h.. Bydgoszl'J: 
1967. s. 113. 115.: I'uewodnik po Wystawie MIast i Zwi:l/ku MlastPolskil'h. pod red. 1\1. Pozn:lliskiego. 
\\'ars
aw:1 192'1. s. 365. 
.17 \YKW-R. Wykal. hipoleczny d.ihr 7.icmskich 7hlijno. liI. A.: W. M ich. EI".\' :;l'III;mhl..'a II' {bah, Im'.'''; 
/."';l/:k/t Zit'/t/lllll \I' m,r":,,,.-//'. Dzieje Najnows/l'. R. XIX. 19117. s. 
.: B. Kapłan. Z n'\I'oll/n'jl/n'" Inu'-w:/; 
/('1';1/11 ; /"''''. 1'11';I/"kit'g", Iw: I S:k;n' 1'11mhk/{'. s. 129-1J I.: Zil'III;lII;.W\\'O flol.lkl" /795-/9-15. ZI,;,ir flł-I/" o 
d:;e;ac" \1'01',1/"-'\'; hub. pod red..I. Lesk iewiczowej. WarS7
lwa 1985. s. 10. II. 
3
 I:;e;{' /'al"k;. pod red. J. Topokwskiego. Warszawa 1976. s. 679. 
YJ Tami.e.
. 72J-724. 
-tO WKW,R. Zhic;rdokul1lenlów hipotecl.llych dóhr J:iem,kich w O"
lewie. Prntok6ł z posied
enia i uch\\aly Rady 
Familijnej t}(lhytego w S:ldzie GrodAim w Rypinie dnia 24 lipca 1'.136 r. 


20
>>>
ZIEMIA 
DOBRZYŃSKA 


III 


(]Jar proj 9diroslawa 'l(Tajews
Bo 


MteJsko-Powlatowa Biblioteka Publiczna 
Illlllllllim
 II1I1II1 
10013045 


CJOpin, w aniu 20 I(,wietnia 2007
>>>
IlJ35 roku Skarh Pallstwa przej ,Ił na własność z tego m,
j'ltku 350 ha grutnÓw. warlości 241,lJ21 
zł.. ktÓre w drodze parcelacji przymusowej rozprzedane zostały okolicznym chłopom, W TKZ 
w IlJ34 roku maj:ilek skrwileński zadłużony był na sumę 683,000 zł 41 . W latach IlJ37-1938 
zakollczona została parcelacja pallstwowa maj,ltkÓw ziemskich Kotowy. Zbójno. Piórkowo. 
Radziki Duze i Dlbrówka. O parcelację pryw,
tn'l wysl'lpił maj,ltel-- Sadłowo i Kowalh
2. 
W latach 18)4-1928 ti.Jlwarczna własność ziemi zmniejszyła się w powiecie z 73.733 ha 
na pocz'ltku lego okresu do 41.820 ha w IlJ28 roku i zajmowała przestrzell 33.8% z ogólnej 
powierzchni. W 1939 roku gospodarstw większej własności ziemskiej licz,lc od 100 ha wzwyż 
było w Rypi'1Skl\1l 68 o ł:lcznym areale 27.030.51 ha co stanowiło 21,9% ogólnej powierzchni 
grunlów (tab") - . 
Szlachecka własność ziemi w powiecie w I H94 roku obejmowała obszar okolo 2.)06 ha. 
co stanowiło 2.3% ogólnego areału gruntów w powiecie. Pod względem sw(
jej pozycji 
społeczno-stanowej. w kOllcu XIX wieku drobna szlachta zbliżała siędo ziemiarlstwa.niewiele 
jednak różniła się p
Jd wLględem ekonomiczno-społecznym od chłopÓw 44. Drobnoszlachecka 
własność rolna w Rypillskim skupiała się głównie w okolicach wsi: Borzymin. Rojewo. 
Rogówko i Żałe. Osadnictwo to było rezultatem średniowiecznego zasiedlania drobnym 
rycerstwem peryferyjnych ziem ówczesnego pali sIwa polskiego. Do wybuchu drugiej wojny 
światowej szlachecka własność ziemi całkowicie zanikła 45 . 
Własność chłopska w kotku XłX wieku dzieliła się w powiecie na dwa rodzaje: znaczn,1 
jej część stanowiły grunta nadane włościanom na mocy ukazu carskiego z dnia 2 marca (llJ.lł) 
1864 roku w sprawie rełi.mny stosunków wiejskich w Królestwie Polskim. Pierwszy z tych 
dokumentów traktuj'lcych o urządzeniu chłopów stwierdzał, że uwła;zczeniu podleg,
j'l 
wszystkie użytkowane przez chłopów grunta oraz osady będące we władaniu kolonistów. 
Własność obszarów serwitutowych przyznano dziedzicom. Chłop otrzymał jedynie prawo ich 
użytkowania. W 1870 roku wydana została druga ustawa. na mocy któreJ dzierżwcy czynszowi 
gruntów miejskich uzyskali prawo nabywania tej ziemi drogą spłaty4 . A. Maciesza podaje, 
że w pow. rypitlskim. w wyniku reformy uwłaszczeniowej chłopi otrzymali 40.628.48 ha 
gruntów ornych 47 . Od uwłaszczenia do pocz'ltków XX wieku areał ziem będlcych w posia- 
daniu chłopów znacznie wzrósł i w IlJ04 roku obejmował powierzchnię 52.114 ha tj. 42.8% 
ogólnego areału powiatu, (tab. 2 i 3 )411 


41 Tamże, ZhiÓr do"umentów hipolecznyeh dóhr zieInskieh w Skrwilnie. Pi
mu Wydzialu Hipolecznego S:jdu 
Ohęgowego w Płocku z dnia 26 łX 193] roku: pismo Dyrckcji Gł6wnej TKZ w Warszawie J: dnia n x 1934 
roku. nr 29134. 
42 Tamle. Zhitir dokumClllliw hipolccznych d6hr ziemskich w Kotowach. Zhójnie. Piórkowic, Rad/jkach. D., 
D:lhniwee. Sad'owie i Kowalkach 
4] R. Chomać, Slo.wl/ki lIgmm". s. 244-245.: A. Macicsza. AI/lI.I' JltU\'.I'IYl"iJlY. lah. XX/.: H. Szczccho- 
wicz, /?('/imlll/ m/l/lI. tah. 4. S. 55-60. 
44 R. Chomać.SIO,"'l/killgr""I/('.J.10.232. 
45 A. Bogucki. Umdy li o-,"dl/i"/II'O ("YJhl/m
'('('/'.fkie w 1kmi dohr
)'J;Jkit'.i.P..zegląd Historyuny 1972. z. 2 S. 
225-226. 
46 H. Brodowska. Hi.I'lOnu ./",/ecmo-go.l'//(J(/lIn',-lI ch/ol";'" w lIIhor,.e mJ)'j.\'kim. Iw:J Hi.loria d//o/,,;w 
I'o/.kid/. Warszawa 1972, l. 2. S. 393-394. 
47 A. MaeiesJ:a. A//lI. .1a1y.I'lycmy, tah. XIX. 
411 R. Chomać. Slrukmm lIg/W1U1. s, 10.232 


30
>>>
Dane liczbowe zamieszczone w tabelach pozwalaj.1 stwierdzić. że na pocz'ltku XX wieku 
dominowały w powiecie gospodarstwa małorolne. W grupie do 2 i od 2-S ha hylu aż 404X 
gospodarstw chłopskich, w ktÓrych przeciętna powierzchnia nie przekraczała 3,X ha i slano- 
wiły une aż 55.6% ogÓlnej liczby gospodarstw. W grupie od S-lO ha i od 10-20 ha znalazło 
się 294X gospodarstw średniorolnych stanowiijcych 40% z ogÓlnej liczby gospodarstw. Go- 
spodarstwa chłopskie posiadaj'lce ponad 20 ha gruntÓw stanowiły tylko 4,3% ogÓlnego areału 
hęd.lcego w posiadaniu chłopÓw4
. W 192X roku było w powiecie 31X5 gospodarstw mało- 
rolnych (do S ha). które z.
imowały obszar X.57S ha. Przeciętna wielkość tego typu gospodar- 
stwa rolnego w omawianym roku wynosiła 2,7 ha. W stosunku do 1904 roku zmniejszyła się 
liczba gospodarstw małorolnych, zmniejszył się także areał ziem z
mowanych przez te 
gospodarstwa (tab. 2)50. Tendencja zmniejszania się liczby gospodarstw małorolnych zaryso- 
wała się w pow. rypińskim już od 1904 roku i trwała przez cały okres II Rzeczypospolitej. W 
19,'\X roku gospodarstw tych było już tylko 2,919. Wzrastała natomiast w tym czasie liczba 
gospodarstw średniorolnych. licz'lcych ponad 5 ha. Było ich w omawianym roku 6.X93, w tym 
od 5-15 ha - 6.029 i od IS-50 ha - X64. Tak więc wszystkich gospodarstw, mało i średniorol- 
nych było w powiecie 9.
H 2'''. 
Tahela 2: Struktura własności wlościallskiej w pow. rypillskim w 1904 


Wielkość qospodarstw 
do2ha 2-5 ha 5-10 ha 10 - 20 ha pow żei 20 ha Ogólna 
Ogólna pow. 
Prze- Prze- Prze- Prze- Prze- ticzba wla- 
cięlna 'ciętna ciętna cięlna ciętna gosp. sności 
liczba pow. pow. liczba pow pow. LICzba pow pow. Liczba pow pow. Liczba pow pow. wio. wio. 
gosp na na gosp. na gosp na gosp. na scia- ścia- 
jedno jedno jedno jedno jedno 'nskich ńskiej 
gosp. gosp gosp gosp gosp 
1919 2357 1,2 2179 8267 3.8 1766 13876 7.9 1182 17754 15 317 9860 31,1 7363 52114 


Żródlo: I{. Chomać, Slm!;lIIm «(,llII1111 K"ill'.mra I'ol,!;ic'go 1I1I/1/;:['/ol/lil' XIX i XX lIil'!;". W:u7lIWa 1970. s. 232. 


Tabela 3: Procent gospodarstwa włoścjallskich wg. wielkości posiadanej ziemi w pow. 
rypińskim w 1904 


do 2 ha 
26,06 


Wielkość gospodarstw chłopskich 
2 -5 ha 5 - 10 ha 10 - 20 ha 
29,6 23,9 16,05 


powyżej 20 ha 
4,3 


W Rypińskim powierzchnia ziem wdmdz'lcych w skład własności instytucjonalnej w IJ09 
roku wynosila 19.416 ha tj. 14,7% z ogÓlnej powierzchni powiatu. Do tego rodz
ju własności 
zaliczyliśmy dobra stanowi.lce własność skarbow'l czyli rz,dową, ziemie nalcżqce do miast i 
innych instytLtc
i. np. kościołÓw, klasztorów, szklił. szpitali, instytucji dobroczynnych i wy- 
h 1 5_ 
c owawczyc 1 . 


49 Tamże, s. 2.10-231. 
50 AP-H, ZespÓł akl KOSP w Toruniu.lnspc"loral SJ:kolny w Rypinie. sprawozdania z r. szk. 1938/39. sygn. I 
(H. 
AulOr sprawozdania 7 klÓrego pochodl.:1 dane dnlycz:lee struklury gospodarstw rolnyeh w powieeie. 
alicl.al 
do gospmlarslw średniorolnyeh. gospodarslwa cllIop
kie o areale 5-50 ha. Gospodarstwa posiadaj:lce powyżej 
50 ha uznawal za gospodarstwa lillwarczne. ktirych w powiecie w omawianym I lHI\ roku hyło 120: T. Świeeki. 
F. Wyhull. ,H,,?oll'''l.'' I'/orki,'. s. 473. 
51 Tam'e. Sprawozdanie z r. szk. I'H813lJ.; R. Cholllać. Slmk/ltm "gm,."". s. 224-225. 
52 R. Chol1lać. SIm!;/ltm"gmm", s. 219. 


31
>>>
r 


Dobra skarbowe w powiecie pochodziły z dawnych krÓlewszczyzn do których należal 
Starorypin Rządowy. Puszcza Rządowa oraz maj:ltkj poduchowne - Tr:lbin i Ruże. UP:lIlstwo- 
wione przez rZ:ld pruski w ostatnich latach XVIII wieku 53 . W skłau posiadłości miejskich 
wchodziła Puszcza Miejska. Bielawki oraz ziemie stanowi;lce wspóln;1 własność wszystkich 
mieszk:lllcÓw miasta i będ:IGI pod zarz:luem magistratu. Trzeci:1 I..ategorię własności instytu- 
cjonalnej stanowiły ziemie przekazane przez Zarz:jd Miasta organizacjom sportowym, szpi- 
lalom i przylUłkom oraz innym instytucjom użyteczności puhlicznej działaj:lcych na terenie 
miasta. 
OprÓcz wyżej przedstawionych struktur własności ziemi występowała jeszcze w powiecie 
wspt,lna. gromadzka. rzadziej gminna forma posiadania i użytl..owania pastwisk. hll.. i lasÓw. 
Na pocz:jlku naszego stulecia we wspÓłnym użytkowaniul}'pińskich włościan znajdowało się 
jeszcze 567 ha, co stanowiło I, I % ogólnej powierzchni grutnów rolnych w powiecie. Nie- 
wielki. 
ZęSIo eret
eryczny charakter 
Jgo rodzaju własności nie miał w powiecie większego 
znaczenta ekonomlczno-społecznegtf . 


4.nOLNrCTWO 


Wojny napokOllskie na pocz;ltku XIX wieku zniszczyly w poważnym stopniu gospodarkę 
folwarczn:l, I..tóra była w owym czasie główml si!;1 wytwórcz.1 w rolnictwie. Na pogłębienie i 
takjuż I..atastrofalnej sytuacji w rolnictwie KrÓlestwa Polskiego miał także wplyw przestarzały 
system gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej. Ziemie użytkowane przez włościan do chwili 
ich uwlaszczenia stanowiły własność dworsk:l. Toteż chlop pmlszczyźniany stal się typowym 
rolnikicm-spożywcą. stwierdza W. Grahsl..i. któremu ziemia służyła jedynie dla wyi:ywienia 
wlasnej rodziny. Wlościanie na gruntach przez siebie użytkowanych ograniczali się do 
niezhędnych inwestycji i minimalnego postępu agrotechnicznego. Oczynszowanie a następnie 
uwłaszczenie chłopów i powstanie kapitalistycznego fołwarku w końcu lat pięĆ\-!ziesi"tych i 
sześćdziesi:ltych XIX stulecia wpłynęło na ożywienie życia gospodarczego wsi 5 :"1. 
Ukaz carski z I H64 roku nadał chlopom pańszczyźnianym ziemię na własność bez żadnego 
OkUpll. Oprócz chłopów - gospodarzy. uwłaszczenie ohjęło część służ!1y dworskiej i bezrol- 
nych, którzy dotychczas uprawiali kawalki oliemi,jako wynagrodzenie w naturze za pracę na 
łiJłwarku 56 . W wyniku tej reti.mny w powiecie utworzonym zostało 4.571 osad włościatlskich. 
w Iym do 3 ha - I 23 X, od 3-6 ha - 1165. od 6-'-) ha - '-)43. od '-)-12 ha - 764 a od 12 i więcej _ 
461. Zamieszczone dane liczbowe pozwalaj;1 stwierdzić, że w wyniku reformy powstala 
znaczna liczha gospodarstw małorolnych. niezdolnych do wyżywienia swych właścjcieli. 
Zmuszeni byli oni szukać uadatkowego zarobku poza własnym gospodarstwem za banJolo 
nisk:1 oplat;l. obniżaj:lc w ten sposób poziom zarobków robotników rolnych. Nie mniejjednal.. 
gospodarstwa chłopskie po uwłaszczeniu. uwolnione od więzów krępujących ich samodziel- 
ność gospodarcz;l. produkuj:lcych już na własny rachunek, zyskały swobodę organizacji 
produl..cji rolnej i bodźce do jej zwiębzania. Wchodziły one coraz bardziej w orbitę stosunków 


53 M. Aschkewill., Gt'."hidlle "e.l' nohri/ll'l' /.tIIItIt's, Deulsehes Archiv ł-iir LandesVol"sforschullg, Jg. 7.1943. 
H3 s. 300.: A. Hogueki. /'mvilll rYl'ili.ki IV .,red/liowiecz/I (do 1",lonT XV wieku). Iw:! Szkice I:"l'ili.kit" s. 
56-57. 
54 R. ChOIl];lĆ.Sll'llkTII""/
""/'II1.s.215. 
55 W.. Grahs"i. l1i.l'/orillJiJlt'tll'zY.I'/lm Uoll/i"Zt'
o IX5X-/8ó/. Warszaw;1 1904.1. I. s. 361\. 
56 l. Kostrowieka. Z. Landau. J. Tomaszewski. Hi.w/J,.ill g/J,I'I'/Jdlln'
lIl'/JI.ki X/X i XX\I'Itkll. Wars
awa. 
wyd. III. s. 107. 


32
>>>
kapitalistycznych. uzupełniaj'lc jako drobni wytwórcy rynek w artykuły rolno-spożywcze 57 . 
Warto tu zwrócić uwagę, że np., w czterech folwarkach klucza sklwileńskich dóbr ziemskich 
wg sporządzonego w 1890 roku spisu inwentarza żywego, nie spoty kamy ani jednej sztuki 
trzody chlewnej. Podobnie było w innych gospodarstwach folwarcznych powiatu, nastawio- 
nych głównie na hodowlę owiec. Sądzić więc można, że w drugiej połowie XIX wieku 
hodowl,} trzody chlewnej zajmowały się w większości gospodarstwa chłopskie, które były w 
omawianym okresie głównymi dostawcami wieprzowiny na rynek 5 !\. 
Uwłaszczenie chłopów wpłynęło na przeobrażenia w sposobie gospodarowania większej 
własności. Darmowa praca chłopa pal1szczyźnianego zastąpiona została przez płatną, nąjemt11 
siłę roboczl. Folwark stawał się stopniowo przedsiębiorstwem rolnym zmuszonym do wy- 
pracowania własnych zysków w oparciu o kapitalistyczn} kalkulację. Częściowy wpływ na 
te przeobrażenia w sposobie gospodarowania większej własności miały zapewne odszkodo- 
wania z tytułu uwłaszczenia włościan. Odegrały one szczególnie ważną rolę w pierwszym 
okresie kapitalistycznego rozwoju folwarku. Odszkodowania te jednak nie zawsze zostały 
celowo zainwestowane. Znaczna ich część została przez ziemiaństwo po prostu "przejedzo- 
na,,59. Przykładem dobrego i celowego zagospodarowania posiadanej gotówki. uzyskanej z 
tytułu ooszkodowania i zaciągniętych pożyczek mogl być dobra okalewskie i skrwileńskie. 
Okalewo należało w tym czasie do Adolfa Chełmickiego. W wyniku reformy uwłaszcze- 
niowej wydzielono z tych dóbr około 3337 ha, za które właściciel otrzymał ze skarbu państwa 
54.615 rubli 48 kopiejek. Pienildze te nie wystarczyły oczywiście na uprzemysłowienie dóbr. 
Były jeszcze kapitały własne. Stanowiły one poważ m} pozycję w przestawieniu majątku na 
kapitalistyczn1 produkcję. W 1867 roku wybudowano w Okalewie nowoczesną, zmechanizo- 
wat11 gorzelnię. W 1869 roku powstał nowoczesny młyn parowy, w kilka łat później tartak. 
Rozwinięte tu w połowie XIX wieku owczarstwo, pod koniec tego stulecia straciło na 
znaczeniu w tych dobrach. Na pocz'ltku XX wieku rozpoczęto hodowlę trzody chlewnej, bydła 
mlecznego, koni i drobiu. W 1903 roku wybudowano w Rypinie mleczarnię. W dobrach 
okalewskich była wzorowo prowadzona stadnina koni arabskich. Coraz większego znaczenia 
nabierała gospodarka leśna. bowiem w końcu XIX i na początku XX wieku wzrosły znacznie 
.1 60 
ceny urewna . 
W tym samym czasie nastlpiło także uprzemysłowienie sklwileńskich dóbr ziemskich 
należących do Augustyna Jeżewskiego. który prowadził tu jedno z najłepiej urz'ldzonych 
gospodarstw rolnych w powiecie 61 . Wybudowana została gorzelnia z aparatami kolumnowy- 
mi systemu Chapina i kotłem. maszyną parow.l i parownikiem. Istniał tu także młyn parowy 
o trzech kolumnach, olejarnia o 2-ch prasach hydraulicznych oraz tartak z dwoma gatrami 
systemu Panckscha i Koscha, kotłem i maszyn'l parow'162. Dwór większość własnych surow- 
ców pochodzenia roślinnego przerabiał we własnych zakładach. W 1886 roku dobra skrwi- 
leńskie posiadały 3360 ha lasu. Stanowiło to około 2/3 całego areału gruntów. Większość 
drewna pozyskiwanego z własnego lasu przecierano we własnym tartaku 63 . 


57 W. Grahski. Malerialy w .'7,mw/e wlo.,Ów/sklej, Warszawa 1907, t.2,tah. I. s. 24; I. Kostrowicka i inni. 
Hi,\'11J/ill 
o.l'odarc7ll. s. 107-101\. 
58 I. Kostrowicka i inni. Hi,,'oria 
o,l-ł'odllrcZlI. s. 163. 
59 Tamżc. s. 164 i nn. 
60 WKW - R. Ksit,;ga wicczysta dÓhr zicmskich Okalewo.nr 569. s. 163.; R. Piotrowski. Dobl'll okalew.l'kie. s. 
74.; S. Gcogr..1.7. s. 421 - 422.: M. Krajewski. RYI'in wokre"ie zal",,.,iw, s. 192. 
61 M. Krajewski. Slownik bio
mficl.tlY Ziemi DohrzytiJkit'.i. Lipno 1992. s. 134. 
62 S. Gcorgr.. t. lO.s. 720. 
63 WKW-R. Zhiór dokulllenh,w hipotecznych dóhr ziemskich Skrwilno. Spis inwcntarza żywcgo i martwcgo w 
folwarkach klucza skrwileliskicgo z dnia I VII ł 890 r. 


33
>>>
POl] względem uprzemysłowienia wyróżniały się także dobra ziemskie w Długiem, stano- 
wi.lce w drugiej połowie XIX wieku własność rodziny Platerów. Został tu zbudowany młyn 
wodny najnowszej konstrukcji i fabryka krochmalu z przetworzonych ziemniaków. Prowa- 
dzona była wzorowo gospodarka rybna. W 1878 roku zbudowana została duża piekarnia. 
dostarczaj.lca pieczywo dla Rypina. Zakład ten nie długo jednak prosperował 64 . 
Coraz częściej na polach, szczególnie folwarcznych, pojawiały się maszyny rolnicze. W 
wielu maj'ltkach budowano małe zakłady przetwórcze, pracuj'lce w oparciu o miejscowe 
surowce. Na wyprodukowane towary znajdowano chętnych nabywców na terenie cesarslwa 
ros?,jskiego.i p{
za .
e

 granicami. Nadgraniczne położenie powiatu sprzyjało handlowi z 
panstwem llIemleCklm '. 
Pomyślnie rozwijaj'lce się rolnictwo w powiecie zahamowane zostało przez kryzys rolny 
lat 1874-1893. Obniżka cen na produkly rolne. podrożenie robocizny, płacenie odsetek od 
zaci'lgniętych długów coraz głębiej pognlżało maj'ltki w otchłań rosn'lcego zadłużenia. W 
większości maj'ltków nic uczyniono nic, aby choć częściowo temu zapobicc. W dalszym ci'lgu 
główml pozycję w dochodach stanowiła uprawa i sprzedaż zbóż. Powszechnie dostrzegalny 
był bowiem spadek cen na zboża chlebowe. Za korzec żyta jeszcze w 1880 roku płacono ł () 
rubli. ale w pięć lat później. korzec tego zboża kosztował już tylko 5 rubli. Brak kapitałów na 
zakup inwentarza, nowoczesnych maszyn rolniczych, nawozów sztucznych i wynajęcie 
robotników rolnych, doprowadził wiele maj'ltków ziemskich do całkowitego upadku 66 . 
Coraz częściej pisano w prasie codziennej i pismach rolniczych nawołujących do rezyg- 
nacji z produkcji nieopłacalnych zbóż na rzecz hodowli. uprawy roślin przcmysłowych, 
nasiennictwa i ogrodnictwa. Zalecał to między innymi ziemianin. S. Dzierzbicki pisz.IC; 
"Opicrać w naszych warunkach dochód z Im
j'ltku wył'lcznie na ziarnie jest to samowolne 
dqżenie do nieuniknionej ruiny. Aby istnicć, wiqzać konicc z końccm. oprocentować jakkol- 
wiek włożony kapitał. potrzeba dzisi.
 koniecznie wytwarzać i rozwijać nowe źródła dochodu, 
jak np. mleczarstwo, hodowlę.tSlamację okopowych. produkcję nasion. chmielarstwo, gospo- 
darkę rybmI, ogrodnictwo itp" 1 . Wiele jednak maj.llków ziemskich w powiecie tkwiło przy 
tradycyjnych uprawach. Toteż w 1892 roku za zaległości w spłacie rat TKZ wystawione 
zostały na licytację maj'ltki w Łapinożu, Moszczonnem, Okoninie, Piórkowie. Przywitowie, 
Rętwinych. Starorypinie, Sumówku, Stalmierzu i Ugoszczu Lit.A 68 . 
Na przełomie XIX i XX wieku obscrwujemy zmianę wśród producentów i dostawców 
plodów rolnych na rynek. W pierwszych dziesięcioleciach dziewiętnastego stulecia gospodar- 
stwa folwarczne stanowiły główml siłę wytwórcz'l w rolnictwie, pod koniec tego wieku. coraz 
większ.1 rolę w doslawach artykułów rolno-spożywczych zaczęły odgrywać gospodarstwa 
chłopskie, które prowadziły wprawdzie gospodarkę towarowo-rynkow'l w dość w'lskim 
zakresie, to jednak dostawy produktów rolnych z nich pochodzących stanowiły podstawę 
aprowizacji ludności miejskiej. Chłopi mając mało ziemi i tylko 06% lasów w powiecie 
rypińskim kładli duży nacisk na gospodarkę hodowlaną. To właśnie oni, o czym już była mowa, 
w kOlicu XIX w. w 95% zaopatrywali rynek w mięso i tłuszcze wieprzowe 69 . W latach 
osiemdziesiątych XIX wieku gospodarstwa folwarcznc powiatu położone w pobliżu granicy 
eksportowały swoje płody rolne na teren państwa pruskiego. Poza granicą zbywano przede 


64 S. Gcogr.. 1. 2. s. 36. 
65 R. Piotrowski,!'"",itlt ''Y,'iń..ki. s. 110. 
66 I, Kostrowieka i inni. Hi,.w,-itllW',J"da,-cZll. s. 163.: R. Piotrowski,/J,,/Jm "ktlll'w.kie. s. 75. 
67 Cyt. za: R. Cholllać, SI,."ktum tI
m,."a. s. 71\-79. 
68 Warszawski Dziennik z dnia 20 lutego (3 lIIarca) 11\92 r.. nr 42. 
69 R, Cholllać, St,."klllm a
m""". s. 229. 


34
>>>
k . b . ł . ,I ' b 70 W ' b . .' . k ' . d ,I . ł b k 
wszyst 'lin owce opasowe. na la luro . ywoz z oz. zIemnta 'ow I rewna utruunta ra' 
dróg bitych prowadz;lcych poza granice państwowe ówczesnego Królestwa Połskiego. Utru- 
dniony był także wywóz płodów rolnych z powiatu do większych ośrodków miejskich i 
przemysłowych wewnątrz kraju. Około ISSO rokujedyny w powiecie. niewieI ki kawałek drogi 
utwardzonej występował na trakcie z Dobrzynia nad Drwęcc} do Lipna i Rypina. Wprawdzie 
z.aprojektowana została już w latach siedemdziesiątych droga hita z Rypina do Mławy ale 
realizacja tego projektu urzeczywistniona została o wiele lat później. Uważano powszechnie. 
że budowa tego odcinka drogi winna hyć odłożona. Dawano pierwszeństwo budowie szosy 
hlcz;lcej Rypin z Lipnem, a nash;pnie z Sierpcem przez Gójsk. przez co powiat otrzymałhy 
pohlczenie ze stacją kolei żelaznej we Włocławku i Płocku. a także dostęp do transp0l1u 
rzec7llego. Podobnie i te propozycje zrealizowane zostały dopiero w latach niepodległej 
Polski. Sądzić można. że opóźnienia w budowie dróg bitych były celowe i podyktowane 
względami natury strategicznej z uwagi na przygraniczne położenie IXlwiatu 71 . 
Ważnym wyd;u-zeniem w życiu gosp.xlarczym powialu stało się wybudowanie z inicjatywy Chehnic- 
kiego z Kowalk i Alhiana Chełmickiego z Okalewa w 1912 roku kolejki konn
j łąCZ.lcej Rypin z Dobrz.
!,liem 
nad OlwęC}. Ułatwiło to z.wwno ckSfX-It1 za)ża jak (1)wnież drewna na leren ces;ustwa niemieckiego -. 
Okres długotrwałego kryzysu rolnego i rozwój kapitalistycznych stosunków produkcji na 
wsi spowodował kurczenie się większej własności ziemi i wzrost areału gruntów chłopskich. 
Proces ten odbywał się na drodze wykupu ziemi przez chłopów z rozparcelowanych folwar- 
hiw. W RypiJiskim nabywanie ziemi ułatwione zostało zapewne z chwilą utworzenia Rypiń- 
skiego Towarzystwa Kredytowego w 1898 roku. które przekszlałcone zostało w 1922 roku w 
Bank Spółdzielczy. Inicjatorem i współzałożycielem tego towarzystwa był dr Władysław 
Cholewillski i notariusz Władysław Żochowski. Pierwszym prezesem zarz;ldu został Jan 
Rudowski, właścicielm;
i;ltku ziemskiego z Półwieska 73 . 
Na pocz;ltku XX wieku nast;lpiło pewne ożywienie w rolnictwie powiatu rypińskiego. 
Przyczyn tego stanu rzeczy należy szukać m.in. w przemianach struktury produkcji rolnej. 
Wzrósł areał roślin okopowych. zwiększona została powierzchnia zasiewów pszenicy, żyta. 
owsa i jęczmienia. Kilkakrotnie wzrosła produkcja buraków cukrowych, powiększył się 
znacznie obszar pół ziemniaczanych. Nast;lpiło powiększenie zbiorów dzięki zastosowaniu 
nowych technik agronomicznych i nawozów sztucznych, głównie w gospodarstwach fÓlwar- 
cznyd1. W 1904 roku zebrano w powiecie 248 ton zbÓŻ ozimych. 176 ton zbóż jarych i 435 
ton ziemniaków. Nie były to wprawdzie wysokie plony ale wyższe niż w połowie ubiegłe¥.o 
stulecia kiedy to z hektara zbierano przeciętnie 7-9 kwintali pszenicy i około 8 kwintali żyt;i 4. 
Ogrodnictwo i sadownictwo prowadzone było w celach rynkowych przeważnie przez 
ogrodników podmiejskich. Przy nielicznych tylko dworach zakładane były sady owocowe i 
ogrody warzywne. W zagrodach chłopskich sadzono po kilkanaście drzewek i krzewów 
owocowych. Nie z;
imowano się nawet dla własnych potrzeb upraw;1 warzyw w ogródkach 
przy włościańskich zagrodach. W podstawowe warzywa, takie jak marchew, pietruszka. 
pomidory i inne z wyj;ltkiem kapusty, zaopatrywano się na rynku miejskim 75 . 


70 S. Geugr..1. lII.s.IIII-111. 
71 /)mgi i eh/,m'l rYl'i,i..kll'K" ilml.II. Korespondent Plucki z. dnia 2 XI 11179 r.. nr 99.; 1\1. Krajewski. NI'!,ill II' 
ok,.,'sit' ..II/"".,ill'. [w:] R.I'!,ill. S;:kicl!. s. 188 
72 Kure
pondencja z Rypina. Głos Płocki, R.5 (1912), nr 17. s. 2. 
73 Echa Płockie i Wlucławskie L. dnia I III 1905 r.. nr 17; R. Piotrowski. POWWI ')7,i,hki. s. 119.; M. 
Krajews"i. 1(1'I,ill w okresie ltll"".,iw. s. 192. 
74 Echa Płuekie i Włocławskie 7. dnia I II 1905 r.. nr 9.; Echa Plockie i Łomżyńskie. 11\1\9, nr 84. s. 3.; R. 
Piolrows"i. Dl/hra l/klllewskie. s. 75. 
75 StosulIki ,-"llIio.". 4211. 


35
>>>
-- 


Właściciele t(Jlwarków nie zdawali sobie sprawy z zysków, jakie można czerpać z dobrze 
prowadzonego sadu. Toteż najczęściej wydzierżawiali cały drzewostan Żydom. zajmującym 
się handlem owocami. Umowa dzierżawna zawierana była w ten sposób. że za umówiom\ z 
góry cenę, dzierżawca zabierał cały owoc, z wyjątkiem pewnej jego części przeznaczonej dla 
potrzeb dworu. W taki to sposób właściciele sadów owocowych pozbywali się zysków, czasem 
nawet dość znacznych, nie wiedząc o tym, jakie z ich sadu czerpał handlarz owocami. 
Właściwie za początek zorganizowanego sadownictwa w Królestwie Polskim można uznać 
dopiero rok I H85. Wówczas to powstało Towarzystwo Ogrodnicze, tm
iące na celu rozpo- 
wszechnienie ogrodniqwa i sadownictwa. Powstały pierwsze szkółki drzew owocowych. 
Zorganizowano i uruchomiono pierwsze dwie szkoły ogrodnicze w Warszawie i Częstocho- 
. 76 
wie. 
W latach l-wszej wojny światowej poważnie zmniejszyły się przeciętne zbiory z hektara 
w stosunku do okresu przedwojennego. Wynikało to m.in. z braku koni zarekwirowanych 
przez wojska walczących stron oraz masowych rekwizycji bydła i trzody chlewnej. W 
następstwie zmniejszenia się pogłowia inwentarza żywego, zmniejszyła się także ilość obor- 
nika niezbędnego do nawożenia pól. Wysiew nawozów sztucznych jeszcze w 1923 roku 
dochodził zaledwie do 25% stanu przedwojennego. Z braku siły pociągowej jaką w owym 
czasie stanowiły wyłLlcznie konie i woły, selki hektarów gruntów ornych stało odłogiem. 
Wskutek bezpośrednich działań wojennych spłonęło w powiecie rypińskim sześć młynów 
wodnych. wiele zabudowall mieszkalnych i gospodarczych. Bezpośrednie działania wojenne, 
rekwizycje, a następnie wywóz robotników rolnych na przymusowe roboty do Niemiec, 
spowodowały ogromne straty w hodowli i produkcji roślinnej. Rolnictwo powiatu rYęińskiego 
w okres niepodległego bytu państwowego wkroczyło w stanie całkowitego upadku 7. Rynek 
rolny został całkowicie zniszczony. Małe gospodarstwa chłopskie zdołały zaledwie wyżywić 
własne rodziny. Duże gospodarstwa folwarczne z braku siły pociL\gowej' zadłużenia i drogiej 
robocizny nie były w stanie zagospodarować posiadanych gruntów 8. Nie mniej jednak 
rolnictwo obu powiatów ziemi dobrzyńskiej; lipnowskiego i rypińskiego dość wcześnie 
zaczęło przezwyciężać powl
ienne Irudności. W roku gospodarczym 1921/22 zbiory głównych 
ziemiopłodów były wprawdzie mniejsze od przedwojennych, ale w porównaniu do przecięt- 
nych zbiorów w całym województwie warszawskim, korzystniejsze dla Lipnowskiego i 
Rypillskiego. 


Tabela 4: Przeciętne zbiory z heklara w 1922 r. (dane w kwintalach) 


Powiaty Pszenica ŻylO Jęczmień Owies Ziemniaki 
Lipno 12,9 10,6 8,6 11,6 147 
Rypin 15,0 10,6 8.4 12,2 129 
Przeciętne zbiory w woj. warszawskim 9,1 9,8 10,7 10,3 141 


Źródłu; T. Świecki. F. Wyhull. MII:ows:e Płockie w cza.Wlch wojll.\' ,fwill((}Wej i /)OW.Wl11illl'''';SrWlIl'o/skie- 

o. Toruń 1933, s. 475 


Z powyżej zamieszczonej tabeli wynika, że zbiory pszenicy, żyta i owsa były w obu 
powiatach ziemi dobrzyńskiej wyższe niż przeciętne zbiory tych ziemiopłodów w wojewó- 


76 WKW-R. Zbi6r dokumenlów hipotec7nych dóhr ziemskich w Pręezkach. Prolok6ł opisu majątku z dnia 25 ł 
(611) 11\59 f.. K. Krynicki. R.\'s 
eo
raticZll\' Krri/es/WII Po/"kieKo. Warszawa 1902. s. 93-94. 
77 T. Świecki. F. Wyhull. MII7.ow,'zeP/,,/'kil'. s. 88-90. 
711 Z. Waszkiewicz. Z dziejÓw zil'llli dobrzYliskiej. s. 115.; R. Piotrowski, Dobm oklllewskie. s. 711. 


36
>>>
dztwie warszawskim. Pod względem zbioru pszenicy wysunął się lU zdecydowanie pow. 
rypillski. Natomiast w zbiorze ziemniaków pow. lipnowski znalazł się na czwarlym. a rypillski 
na szóstym miejscu w województwie. 
Stosunkowo szybko odbudowany został stan inwentarza żywego. Największy przyrost 
daje się zauważyć w pogłowiu bydła rogatego i trzody chlewnej. 


Tabela 5: Inwenlarz żywy w pow. rypillskim 


Rok Konie Bydło Owce Trzoda chlewna Kozy Drób 
1894 13042 28226 ? ? ? ? 
1921 12695 36022 9436 20860 ? ? 
1937 15220 40922 3229 40518 639 115489 


Żródło: Archiwum Państwowe w Hydgoszczy. Zespół akl Kuraloriu\11 Okrt,;gu Szkolnego Pomorskiego w Toru- 
niu. (Sprawozdanie Inspektomlu Szkolnego w Rypinie z lat 1938/39; dane gospodarcze z roku 1937). sygn. 1203; 
o. Staszewsk i. A. Maeiesza. 7arys hiswrii ziemi (/abrl.y,iskiej. Płock 1908. s. 57; T. Świecki. F. Wy- 
hul t. Ma
aw.l'zl! Plackie w ('
a,,,,.-h 
1'I
i"y .(wialawej i l'aw,flllllilll'llIistl'lIl'al,fkie/(lJ. TOrLni 1933, s. 470. 


Zarysowujelce się tendencje wzrosIU hodowli w powiecie na przełomie XIX i XX wieku 
zostały zahamowane w okresie l-wszej wojny światowej. w czasie klórej nastqpił poważny 
ubytek zwierzelt hodowlanych. Jednak zaraz w pierwszych latach po wojnie można zaobser- 
wować przyrost inwentarza żywego z wyj'ltkiem owiec i koni. trwaj'lcy mimo występUielCych 
kryzysów w rolnicIwie aż do ostatnich lat dwudziestolecia międzywojennego (tab. 5)7). 
Z dużym prawdopodobiellstwemmożna przypuszczać, że wpływ na zwiększenie hodowli 
był rezultatem szybkiego rozWt
ju przemysłu rolno-spożywczego i budowy nm\ ych arterii 
komunikacyjnych, hlcZących powiat rypillski z innymi większymi ośrodkami miejskimi. Dwa 
lata przed wybuchem l-wszej wojny światowej Rypin pohlczony został z Golubiem W'lskoto- 
roWel kolejką konnel. W latach wojny zbudowana została przez Niemców szosa łącząca Rypin 
z UrodniC}. Na poczqtku lat trzydziestych powstała kolejka wąskotorowa łącząca Rypin przez 
Okalewo i Skrwilno ze stacjel kolei normalnotorowej w Sierpcu. W 1937 roku oddano do 
użytku odcinek kołei normaln01orowej hlczącej Sierpc przez Rypin z Brodnicą. W ci£lgu 
dwudziestolecia międzywojennego wybudowano w powiecie 88.945 km dróg bitych i posa- 
dzono 17.469 sztuk przydrożnych drzew owocowych i innych. Utwardzone drogi pozwoliły 
na rozwój komunikacji. Ruch samochodowy prowadziły koncesjonowane przedsiębiorstwa 
autobusowe łączące Rypin z Sierpcem, Lipnem, Brodnicą, Dobrzyniem, Golubiem i bezpo- 
średnio z Warszawą. Według sprawozdania Inspektora Szkolnego w Rypinie, w 1937 roku 
było tu 7 taksówek do wynajęcia. 16 samochodów osobowych. 12 samochodów ciężarowych. 
7 autobusów i I () motocykli 80 . Według relacji starszych mieszkańców miasta, dobrze zorien- 
towanych w sprawach motoryzacji. pojazdów mechanicznych w mieście i powiecie było 
. . .111 
znaczl1le więcej . 


79 T. Świecki. F. Wyhull, MazIJwsze PIIJ.-k;e. s. 475.; D, Staszewski. A. Maciesza. Zllry,
' his'arii. s. 
57-51\. 
!lO Składniea akt Szkoły Podstawowej nr I w Rypinic. KlUnika szkoły powszechnej nr 2 z lat 1911\-1939 ze 
wst;pem historycznym Ks. Cz. Lissowskiego.; A. Trcichd, Ges.-hidlle. s. 20.: AP-B. Zespół :lkt KOSP-T. 
Sprawozdanie In
pektoratu. sygn. 1203 
III Relacja Edwarda Goślickiego, meehanika samochodowego. 


37
>>>
Znamiennym dla powiatu rypińskiego jest fakt, że w latach kryzysu gospodarczego 
1929-1934 nie zmniejszyły się przeciętne zbiory zbóż z hektara. Nast'lpił nawet wzrost pionÓw 
w stosunku do roku gospodarczego 1921/22. 


Tabela 6: Przeciętne zbiory głównych ziemiopłodów w powiecie rypińskim w latach 
1921/22-1937/38 (dane w kwintalach) 


Rok gospodarczy Pszenica Żyto Jęczmień Owies Ziemniaki 
1921/22 15,0 10,6 8,4 11,2 129 
1937/38 16,5 14,0 16,6 15,3 93 
Wskaźnik wzrostu +1,5 +3,4 +8,2 +4,1 -36 


Źródło: T. Świecki. F. Wyhull. Maww.f;e Płockie... s. 475: Slalyslyka mlnictwa, sClia D. z. ł2, 1947.tah. ł2, s. 31. 


Jeżeli porównamy zbiory ziemiopłodów w wymienionych w tabeli latach, to stwierdzamy, 
że najlepiej wzrosła przeciętna zbiorów jęczmienia i owsa, nieco mniej żyta i pszenicy. 
Nastąpił natomiast duży spadek w przeciętnych zbiorach ziemniaków, bo aż o 36 kwiantali z 
hektara. Czynników sprawczych można dopatrywać się w dwu przyczynach: niekorzystnych 
warunkach agrometeorologicznych lub słabszym nawożeniu nawozami mineralnymi oraz 
ogólnym zubożeniem wsi w latach kryzysu, który w rolnictwie spowodował przede wszystkim 
spadek cen na artykuły produkowane i sprzedawane przez wieś. Ceny te bowiem spadły w 
stopniu zn;icLnie wyższym niż ceny artykułÓw przemysłowych. Cena pszenicy w latach 
I 92H-1935 obniżyła się o 66%, żyta o 68%. zmieniaków o 66% wieprza o 66%, mleka o 62Ck. 
Natomiast ceny na artykuły przemysłowe znacznie wzrosły. Tak więc nabycie pługa w roku 
I 92712 H wymagało sprzedaży I kwintala żyta zaś w roku 1935/36 już 2,7 kwintala. Odpowie- 
dnio wskaźnik dla superfosfatu w tym samym czasie wzrósł o 260%H2. 
W 1936 roku polepszyła się nieco sytuacja w rolnictwie polskim, spowodowana wzrostem 
cen na zhoża na rynkach światowych. Odbiło się to korzystnie na poziomie cen artykułów 
rolnych na rynku krajowym. Na przykład cena I kwintala pszenicy wzrosła w porównianiu z 
rokiem 1935 o 5 zł.. żyta o 2 zł., jęczmienia o I zł. Wzrosła również cena produktów hodowli: 
cena 100 kg wieprza żywej wagi wzrosła o 10 zł.. wołu o 3 zł. W wyniku wzrostu cen 
zwiększyła się ogÓlna dochodowość gospodarstw rolnych. Dochód netto z I ha powiększył 
się z 18 zł., w roku 1934/35 do 53 zł., w 1935/36 i 63 zł., w 1936/37 roku ll3 . 
Zwiększaj;lcy się popyt i wzrost artykułów pochodzenia rolniczego wpłyn'lł na zmianę w 
strukturze zasiewów. Zaczęto w większym niż dotychczas stopniu uprawiać rośłiny pastewne 
i przemysłowe. 
Tabela 7: Struktura zasiew6w głównych ziemiopłod6w w powiecie rypińskim w roku 
1937/38 (w ha) 


pszenica 
3.743.35 


Nazwa ziemiopłodu 
buraki cukrowe 


rzepak 
480 


5 


1.826.01 
Procent z ogólnej powierzchni zasiewów 
2,4 


0,9 


Źródło: AP w Bydgoszczy. Zesp6ł KOSP w Toruniu. Inspeklorat Szkolny w Rypinie (Sprawozdanie za r. szk. 
IY311/39: Charaklerystyka geograłiczno-gospodarcz.a powiatu za lata 1937/38). 


112 I. Koslrowicka i inni. Hi,f/orillRo,fł'odarcm. s. 316. 
113 Tamle, s. 2411. 


38
>>>
Ogólna powierzchnia gruntów obsianych wynosiła w roku 1937/3R areał 75.408.07 ha. 
Podstawowym zbożem chlebowym uprawianym w omawianym okresie było w dałszym ciągu 
żyto. Uwagę zwraca duży swsunkowo areał przeznaczony na uprawę prosa, koniczyny i 
pastewnych roślin strlczkowych. Pod koniczynę przeznaczono 2.742. ha, zaś pod strączkowe 
rośliny pastewne 7.322 ha, stanowiło to razem 13% ogólnej powierzchni gruntów obsianych. 
Duży obszar przeznaczono także na uprawę roślin pastewnych, który wynosił 2.200 ha. W 
mniejszych ilościach uprawiano groch. grykę, len, konopie i inne rośłiny przemysłowe. W 
zwiq7ku ze słabo rozwiniętym przemysłem przetwórczym w kn
iu mniejszą uwagę zwracano 
na uprawę roślin przemysłowych do przetwórstwa przemysłowego. Rzepak w pow. rypińskim 
uprawiany był tylko na 4RO ha, tj. 0,6 ogólnego obszaru obsianych gruntówl\4. 


5. POWSTANIE OIU;ANIZAC.JI (;OSPOU,\IKZ).'CH I PRZEMYSł,U ROLNO-SI'OŻYWCZEGO 


Do pocz'1tku lat osiemdziesiqtych dziewiętnastego stulecia na terenie powiatu iSlniały 2 
gorzelnie, 2 browary, 2 garbarnie, 24 polowe cegielnie, I mydlarnia. 2 młyny parowe. 31 
młynów wodnych, 30 wialraków, 51artaków. Dopiero jednak koniec XIX i początek XX wieku 
stanowił przełom w rozwoju przetwórstwa surowców pochodzenia roślinnego w powiecie 
rypillskim. Zaczęły tu powstawać towarzystwa i spółdzielnie, które przystąpiły do tworzenia 
podwalin pod rozwój nowoczesnego przemysłu spożywczego. W ostatnich latach XIX wieku 
założone zostało Towarzystwo Akcyjne fabryki cukru. Jednym z głównych założycieli tego 
towarzystwa był Antoni Borzewski z Ugoszcza z gruPLl ziemian z powiatu rypińskiego i 
lipnowskiego. Budowę cukrowni postanowiono zlokalizować w Ostrowitem Rypińskim 85 . 
Pierwsza kampania cukrownicza ruszyła w 1900 roku. W pierwszej fazie przerób dobowy 
wynosił od 3000-3500 kwintali buraków. Pierwszym dyrektorem został akcjonariusza towa- 
rzystwa, Józef Lamparski. Następnie funkcje te pełnili: Jerzy Siemi'ltkowski z Wąpielska i 
K .. S h k .1I6 
aZlllllerz tryc arzews'l 
Buraki cukrowe doslarczane były w pierwszej fazie przeważnie przez folwarki. Towarzy- 
stwo Akcyjne zawierało długoterminowe umowy z plantatorami. Najczęściej umowa taka 
obowi'1 z ywała obie strony przez lO lat. W umowie określano powierzchnię gruntu jaka 
obsadzona zostanie burakami cukrowymi z możliwości'1 obniżenia w poszczególnych latach 
nic więcej niż 20% zakontraktowanej powierzchni. Umowę sporządzano w kancelarii nota- 
rialnej i przechowywano w aktach hipotecznych obu umawiających się stron 87 . W roku 
gospodarczym 1921/22 cukrownia zakontraktowała buraków na obszarze 79R ha. W czasie 
kampanii 1922 roku przerobionych zostało 105.945 kwintali surowca. Produkcja ogólna cukru 
białego wyniosła 42.780 kwintali 88 . W roku 1937 produkcja wzrosła do 46.739 kwintałi. W 
tym czasie zaIrudnionych było w fabryce 54 robotników stałych a podczas kampani 694 
sezonowych 8lJ . Cukrownia posiadała własny transport. Wybudowane zostało 36 km wąskoto- 
rowej kolejki fabrycznej od stacji Ostrowile do stacji kolei normalnotorowej w Brudnicy oraz 
szeroko rozwinięt'l komunikację samochodowel na linii Rypin-Brodnica. Rypin-Dobrzyń nad 
. 90 
Drwęq oraz Rypin- Sierpc-Płock . 


84 AP-H, Zc
pÓI akt KOSP-T Sprawozdanie Inspektoratu. sygn.12m. 
85 A. Treichel. Ge....-Ilicl1u'.s.20.: M. Krajewski SłowlIikhio!:mf;cZtly. s.44 
86 R. I' i o t ro w s ki. /'mvi,,' I)'/,ili,fki. s. III. 
117 WKW-R, Zhitir dokumentów hipolecznych dóbr ziemskich w Kowalkach. RepcI10riuIIl z roku 1924, nr 2101. 
XII T. Świecki. F. Wybult. Mll
ow.\'ze Płockie, s. 41\1. 
1\9 AP-B. Zespół akt KOSI'-T Sprawo/.danie Inspekloratu. sygn. 12m. 
90 T. Świecki. F. Wybult, M,,;:,mnze Płockie. s. 499. 


39
>>>
19 PUBLIKACJA 


, 
DOBRZYNSKIEGO ODDZIAŁU WŁOCŁAWSKIEGO 
TOW ARZVSTW A NAUKOWEGO 
W RVPINIE 


I
>>>
Powstanie cukrowni odegrało w powiecie niebagatelną rolę gospodarczą. Przelle wszy- 
stkim wzrÓsł obszar plantacji burakÓw cukrowych. nie tylko w gruntach folwarcznych ale 
także na chłopskich polach. Przyniosło to gospodarstwom rolnym dodatkowy dochÓd ze 
sprzellaży burakÓw i pozyskanie dodatkowej paszy dla bydła w postaci liści i wysłodkÓw 
buraczan
ch. Wzrosło zatem pogłowie bydła w powiecie o czym byłajuż mowa w poprzednim 
rozdziale I. Wzrost liczby byllła mlecznego spowodował zapotrzebowanie na jego mechani- 
czne przetworzenie w masło. sery i inne artykuły spożywcze. Pierwszą położoną w pobliżu 
granicy rosyjsko-niemieckiej mleczarnię mechaniczn.l uruchomiono w 1898 roku w Golubiu 
(wÓwczas państwie niemieckim). Głównymi dostawcami mleka były gospodarstwa folwarcz- 
ne leżące po rosyjskiej stronie granicy, z powiatu rypińskiego takie jak: Dulsk. Sokołowo, 
Bachorz, Ruszkowo, Ostrowite, Gulbiny, Wielgie, Piórkowo i Działyń oraz Kijaszkowo i Sitno 
z powiatu I ipnowskiego. W 1903 roku budowę mleczrani w Rypinie rozpoczął Adol f Chełmi- 
'J) 
cki, właściciel dÓbr zmiemskich wOkalewie -. 
Pierwsze mleczarnie o charakterze spóldzielczym utworzone zostały w Knllestwie Pol- 
skim w 1901 roku. Były to najczęściej spółki udziałowe zorganizowane przez ziemiaństwo. 
Dopiero w 1903 roku został zapocz.ltkowany włościallski ruch w kierunku zakłallania mie- 
czami spółdzielczych. SpÓłdzielnie te jellmlk z braku odpowiednich form prawnycb upadły w 
1906 roku. Dopiero w 1908 roku pod wpływem Komisji Mleczarskiej powstałej przy Wydziale 
KÓłek Rolniczych, Centralnego Towarzystwa Rolniczego nast.!piło ich olIrodzenie. Czynności 
wstępne lIo zakładania spółJzielni mleczarskich w pow. rypińskim i lipnowskim zapoczątko- 
wane zostaly w 1909 roku przez miejscowych działaczy: L. Lisowskiego z Kijaszkowa, A. 
Tańskiego i lustratora byłego Wydziału Mleczarskiego. Tomasza Gabrysia. Spółdzielniom tym 
nadano do 1911 roku formę prawną stowarzyszeń spożywców bądź też organizowano przy 
kÓłkach roi niczych. Wydany w 1912 roku wzorcowy statut dla stowarzyszeń mleczarskich 
ułatwił tworzenie późniejszych mleczrani spółdzielczych i przyjęty został przez większość 
mleczarni organizowanych przez drobnych rolników 9 , . 
Dnia 20 stycznia 1911 roku uruchomiono pierwsz.1 w powiecie spółdzielnię mleczarską w 
Tr;lbinie. Na wyposażenie mleczarni przeznaczono udziały członkowskie. pobierane w wyso- 
kości 5 rubli od krowy. Śmietana z tej mleczami wysyłana była do Niemiec. Działalność 
zakladu przyniosły znaczne zyski; w roku 1911-372 rb., 1912-626 rb.. 1913-185 rb. GlIy 
spÓllIzielnia zmuszona była w dniu I sierpnia 1914 roku zaprzestać działalności z powodu 
wybuchu wojny, sporz.ldzony bilans wykazał 106 rb., nadwyżki 94 . 
W ci.!gu roku 1911 powstały jeszcze trzy spÓłdzielnie w powiecie. a mianowicie: w Dulsku, 
Głęboczku i Rużu. W 1913 roku zorganizowana została spÓłdzielnia w Radzikach Dużych i 
Wilczewie. Z uzyskanych dochodÓw mleczrani nabywano narzędzia rolnicze, które stały do 
dyspozycji członk)w spółdzielni. Zwracanie dostawcom chudego mleka miało pozytywny 
wpływ na rozwinięcie hodowli trzody chlewnej. Dalszy pomyślnie rozwijający się ruch 
spółdzielni mleczarskich w powiecie przerwany został zaledwie na kilka miesięcy w ZWi.IZku 
z wybuchem pierwszej wojny światowe/ 5 . 
W 1907 roku powstało Centralne Towarzystwo Rolnicze. Tego samego roku zorganizo- 
wane zostało Okręgowe Towarzystwo Rolnicze Ziemi Dobrzyńskiej,w skład którego wcho- 


91 D. Slaszewski, A. Maciesza, ZllI :I',fhi,\'lorycZ/ly.s.57 
92 Korespondencja / Rypina. Echa Płockie i ŁomiYliskie z dnia 30 IV 1898 ro"u, nr 9, s. 2.: M. Krajewski. 
U)1,i/l w okre.fie IlIbon;w, s. ł92. 
93 S/o,m/lki ml/liae, s. 606-607.: F. H aj kowsk i, Sf1,;ldzielcw,i mlec;:lIr.l'kll. s. 16,19. 
94 R. Piotrowski. l'owilll1J1,i,i.l'ki, s. III. 
95 Tamże, s. 112. 


40
>>>
dzilo przede wszystkim ziemiań
two z powiatulipnowskiego i rypińskiego. Prezescm Towa- 
rzystwa w II)Ol) roku był Tadeusz Świccki z Radomic, wiceprezesem Antoni Boszewski z 
Ugoszcza. ktÓry w latach Il) 13-1l) 17 pełnił funkcję prezesa. Następnie funkcję t'-I sprawował 
Hipolit w'-Isowicz zJasicnia koło Dobrzynia nad Wisłą. w pow.lipnowskim 96 . Wibitniejszymi 
działaczami OTRZD w'chwili jcgo powstania byli: Jan Płoski z Dulska, Ignacy Piwnicki z 
Sosonowa. Wiktor Piwnicki ze Starorypina, Adrian Chcłmicki z Okalewa. Edward Rościszc- 
wski z Radomic. Zygmunt H.zeszotarski ze Stalmierza. Antoni Piwnicki z Rusinowa, Antoni 
Ci . I k . ł . L -. k . "l' K k k . R k 97 
,nlaZlOWS '1 z 
apmoz'a I "mccnty os 'ows '1 Z usz owa . 
W ramach organizacyjnych Towarzystwa Rolniczego ZD znajdował się Wydział KÓłck 
Roi niczych. ktÓry w IY II roku zrzcszał 25 kÓł posiadąj'-Icych "-Icznie I 00 I członkÓw. głÓwnie 
drobnych rolnikÓw. W pow. rypiliskim zorganizowanych zostało II kÓł w następuj'-Icych 
miejscowościach: Sadłowo 25 członkÓw. Dulsk 42, Wielgie 2H, Rogowo 3D, Stalll1ierz 56, 
GÓj'sk 32. Ruże 29, Osick 52. Działy!'i 26. Chrostkowo 25 i Świedziebnia 37 członkÓw 9H . 
GłÓwnym zadaniem Wydziału Kliłek H.olniczych było szerzenie oświaty rolniczej. W tym celu 
ulrzymywany byl przez Towarzystwo plamy sekrctarz-instruktor. .lego zadaniem było odwic- 
dzanie klilek rolniczych w terenie, wyglaszanie pogadanck, udzielanie rad i instruktażu w 
zakładaniu nowych kÓłck, mleczani sp(i/dziclczych. kas drobnego kredytu itp. stowarzyszcll. 
Instruktor organizował i urz'-Idzał pokazy bydła, pÓlka doświadczalne, kursy i wykłady o 
tematyce rolniczej. Zwracano szczegÓln,1 uwagę na pogadanki o tematyce weterynaryjncj. 
Rozpowszechniano wicdzę o szczepionkach ochronnych trzody chlewncj i bydła. zapoznawa- 
no z przcpisami wctcrynaryjnymi. Prowadzonc były doświadczenia z nawozami sztucznymi. 
Tyłko w jedn y m IYII roku W y gloszonych zostało 76 pogadanek w 33 miejscowościach I Jrzy 
_. L -1J9 L . - 
udziale 2087 słuchaczy i 419 słuchaczek . 
W drugiej IXJłowie II) 18 roku kÓłka rolnicze powiatu rypiliskiego wyodrębniły się tworz,lc 
własn,-
 organizację powiatow,l, do czego przyczyniły się wpływy ugrupowati politycznic radykal- 
nych J( . W latach pierwszej wojny 
wiatowej z inicjatywy Koła Ziemianck zaczęly powstawać 
Koła GospodYli Wiejskich. Najwięcej pracy w zakładanie tych kÓł włożyly: A. Gniazdowska z 
Radzik Małych, Maria Chdmicka z Okalewa i Janina Kretkowska z Sadłowa. W lalach trzydzies- 
tych pracowalo 19 kÓł. zrzcszaj'-Icych 327 gospodYIi. Pracą kierowała wówczas I. Reinchard 
(prczeska) i Helena KrÓlikowsk,-
 - nauczycielka z Diugiego (sekrctarz) I Ol 
W kotlcU XIX wieku zaczęły powstawać w KrÓlestwie Polskim spÓłdzielcze slow,-u-zyszcnia rolniczc 
dla zakupu i sprzedaży pod nazwą "Syndykaty Rolnicze" rzy Centralnym Tow,-u-zystwie Rolniczym. 
Hyły one tWOILlJlle pl-zez większych włm;cicieli ziemskich 02. W Rypinie syndykat rolniczy powstał w 
Il)O.:l roku. Jego założycielem był absolwent petersburskicj uczelni Kazimierz GorczYllski. ktÓry w latach 
1907-1938 sprawował funkcję dyrektora tej instytucji. WspÓłzałożycielcm spÓłdzielni był Antoni Bom::- 
wski z Ugoszcza. Syndykat zajmował sięZlOpatrzenicm rolnictwa w maszyny rolnicze, nawozy sztuczne, 
nasiona i inne niezbędnc umld7.enia i środki chcmiczne dla potrzeb gospodarki lulncj. Działalność 
sY
ldi

ltu w poważnym slopniu wpłynęła na łxxlniesienic cywilizacyjne rolnictwa w regionic I)'pili- 
skuli . 


96 Sto.tfllki mlllit'u'. s. 5H7.: M. Krajew
ki. SllIlI'lIik "illgrafic
JlY, s. 44.361. 
'J7 T Świecki. F. Wyhull. M"zoll'sze I'lockie. s. 176. 
)8 Archiwum Muzeum Ziemi Dohl7Yliskiej w Rypinie, Sprawol.danic z działalności Okręgowcgo TowarzySlwa 
Rolniczego Ziemi DohrzYliskiej (J(ł dnia I 11911 roku do I stycznia ł91
 roku. 
9) Tamże. 
1011 T. Świeeki. r. Wyhull. M"zOl,.sl.t' I'lol'kit', s. 17K 
10 I Z. WaS/o k ie w je z. Z dziejOI" fIIiętlz.I'IW/t'I/IIt'go 1.'l'illtl ( 1918-1939) I w: I R)l,ill. S:ki('(! ubt' jtlW mi".I'ltI. 
98. 
102 Slo.nfllki mlllic:e. S. 605. 
103 M. Krajewski, SIOII'J/ik biograficz"y. s. 114.: teni.c, Ryp", w okres/(' ali",,.,;\\'. S. 193. 


41 


L
>>>
W latach pierwszej wojny światowej działal ność Towarzystwa Roi niczego ZD musiala si.; 
doslosować do nowych wanll1 ków ekonomiczno-pol itycznych narzuconych przez okupacyjne 
wladze niemieckie. Zarz,ld wielokrotnie występował w obronie interesów polskiego rolnic- 
Iwa. Interweniował w sprawie przymusowego werbowania robotników na roboty do Niemiec, 
występował przeciwko urz'ldzanym przez okupanta brankom bydła. W maju 19 I R roku 
władze zarządziły rekwizycję 71 
o sztuk bydła w powiecie Lipno-Rypin. Towarzystwo 
poprzez swych delegatów uznało zarz,jdzenie za niezgodne z prawem międzynarodowym, 
zagrażające miejscowej hodowli i możliwościom zaopatrzenia ludności w mięso, mleko i 
masło. Tragicznie przedstawiala się nJwnież sytuacja na miejscowym rynku zbożowym. 
Według sprawozdania komisj i statystycznej, oparcowanego w kOl1cu listopada 1917 roku 
władze okupacyjne stwierdziły, że lipnowsl-..o-rypillskim w okręgu zabraknie na pokrycie 
potrzeb 57 tysięcy cetnaniw zboża. Niedobór ten projektowano pokryć przez zmniejszenie 
nonn wyżywienia ludności. Nie rozwi,jzało to jednak problemu zwi'lzanego z deficytem 
zbożowym. Niedobór wynosił jeszcze I H tysięcy cetnarów. Dnia 21 października Towarzy- 
stwo Rolnicze spOlhiewaj'lc się nadchodz,jcego I-..ol1ca wojny, zarz,ldziło akcję wstrzymania 
.1 b . .. . k ' k 104 
uostaw z oza I Zlelllnla 'ow na rzecz o 'upanta 
Dnia II listopada 19 I X roku nasl,lpiło 7akol1czenie I-wszej wojny światowej. W Rypinie 
przejmowanie władzy z 1',11-.. okupacyjnych władz niemieckich w ręce polskie rozpoczęło się o 
godzinie 11.00. Powstała Rada Powiatowa. I-..tóra włoniła Wydział Wykonawczy. Powiat rypil1sl-..i 
po 125 latach narodowej niewoli wszedl w sl-..ład odradzaj'lcego się patlstwa polskiego. Po 
odzyskaniu niepodległości i przezywciężeniu inflacji marki polskiej, następuje prze10m w życiu 
społecznym i gospodarczym wsi rypitlskiej. Zaczyn,
i'l się kształtować nowe stosunki społeczl1l!- 
l " N . l k . ,. I ' ł I . I . . h ... I ' lO.... 
po Ityczne. astępuJe szy ) 'I rozwoJ rue lU spo (Zle czego I II1nyc organizaCJI gOSpOl arczyc 1 . 
Ostatni rok wojny i pierwsze lata niepodległości nie były korzystne dla rozwoju gospodarki 
rolnej i instytucji jej towarzysz'lcych. Ci,lgły spadek war10ści pieniądza (marki polskiej) utrudniał 
należyt'l kalkula
ię opłacalności al1ykulów rolno-spożywczych. Pomimo tych trudności. już w 
1919 rol-..u wznowiły swą dzialalność spółdzielnie mleczarskie w Tr'lbinie i Radzikach Dużych. 
W 1921 roku uruchomiono Spółdzielnię w Rużu. a w 1923 w 13orzyminie, Łukaszewie i Szabrni. 
Duż;1 pomoc przy organizowaniu spółdzielni okazala Agentura Warszawskiego Zwi,lzku Spół- 
dzielni Mleczarskich i J,
iczarskich w Rypinie. czynna w latach 1921-1925 i prowadzona przez 
. d ' . d I . ł " I . I " I k . ...., G b . 106 
starego I oswla czonego (Zla acza spo l zle CZOSCI m eczars 'leJ ,ornasza Ja Iysla 
Na początku lat dwudziestych Jan Rudowski z Półwieska zorgani7ował (rypillskie) Ol-..r.;- 
gowe Towarzystwo Roln icze (OTR) i w latach 1925-1929 był jego prezesem. Towarzystwo 
k ł k .' . .. k . . 107 Z . . . OTR . . 
za pocz,lt owa o nowy o Tes w ZYCltt WSt ryptl1s 'leJ ., II1ICJatyWY I Jego prezesa 
dochodzi w dniu 31 stycznia 1926 roku do zwolania Zgromadzenia Założycielskiego Spół- 
dzielni Mleczarni Parowej w Rypinie. W Zgromadzeniu tym wzięli udział przedstawiciele z 
sześciu Spółdzielni mleczarskich o napędzie ręcznym ze wsi: Borzymina. Długiego. Kowalk. 
Lasot. Strzyg i Sumina. W ten sposób doszlo do utworzenia Zrzeszenia Spółdzielni Mleczar- 
skich Powiatu Rypillskiego "ROTR" (Rypil1skie Okręgowe Towarzystwo Rolnicze) w Rypi- 
nie. Do kOl1ca 192X roku w skład Zrzeszenia wchodziło już 49 spółdzielni z terenu powiatu 
rypillskiego. W latach następnych doskonale zorganizowane i rozwj,
j'lce się Stowarzxszenie 
przekroczyło granice powiatu i objęło sWYIl1 zasięgiem część powiatu wąbrzeskiego I IX. 


10
 z. Was
k iewi cz. /. lbej,;,,' :iell/i t1(/"r:.wi.fkil
j. s. 115.: R, Piotrow s ki. Powim rYl'i,i..-ki. s. 113. 
105 T. Świecki. F Wyhult.M/lltllHli'/'ł"ckii'.s.2110-211ł- 
106 R. Piotrowski. /'owim ')1,;,iski. s. 113-114. 
107 1\1. Krajcwski. Słownik hiogmfic;lIY. s. 304. 
1011 F Hajkowski. SI',ild::.it.lt-::.tI.I',' lIIłi'Cl/lnk/l. s. 22. 31.: 1\1. Krajewski.Słomukhiogmlic:II\'. s. 305.: /'1'::'1'1'''''- 


42
>>>
Pierwszym prezesem Zrzeszenia SoÓłuzielni Mleczarni Parowej w Rypinie wybrany został 
Jan Rudowski, jego zastępq Sędzik, rolnik z Długiego. Członkami Zarządu zostali: F. 
Gniazdowski, A. Moliliski. F. Pawłowski i M. Przybyłowski. Zenobiusz Chojnowski był 
kierownikiem lechnicznym a następnie długoletnim uyrektorem Zrzeszenia. W skład Rady 
Nauzorczej powłano: A. 13anhla, B. Chcłmickiego, T. CieszYlIskiego. J. Malinowskiego. J. 
Siemi'ltko
skiego i Z. Zaleśkiewicza 109. Zarząd Zrzeszenia natychn;iast przyst'lpił do wyko- 
nania uchwal Zgromadzenia założycielskiego i jako cel pierwszoplanowy postawił urucho- 
mienie mleczarni parowej w Rypinie. W kilka dni po zawiązaniu się Zrzeszenia wynajęty 
został od Chcłmickiego z Oblewa budynek po przedwojennej mleczarni uworskiej. zacho- 
wany w zupelnie uobrym stanie.. Zwiezione zostały masielnice ręczne ze spÓłdzielni wiejskich 
i zatrudnieni mleczarze uotychczas w nich pracujący. Dnia 15 lutego 1926 roku po raz 
pierwszy zwieziona została do Rypina śmietanka do przerobu na masło. W ten sposÓb małe 
spÓłdzielnie wiejskie wchodz,lce w sklad Zrzeszenia, prouukuj'lce dotychczas masło, prze- 
kształcone zostały w śmietanczarnie. a w Rypinie zapoczltkowano wyrÓb masła na większ'l 
skalę. RÓwnocześnie z n;;czn,1 produkcjlmasła odbywało się ustawianie maszyn i aparatÓw 
. 110 . 
do napędu mechanicznego 
Dnia 10 czerwca 192ó roku dział techniczny mleczarni powierzono absolwentowi Pa11- 
stwowej Szkoły Mleczarskiej z Rzeszowa K. Tiumowi, a ou 1927 roku zaangażowano jako 
instruktora mleczarskiego Tomasza Gabrysia. W połowie 1927 roku, w zwi,lzku z pomyśl nym 
rozwojem i dobni syluacją finansow,1 spÓłdzielni. Zrzeszenie nabyło na własność od dziedzica 
dÓbr ziemskich wOkalewie Chelmickiego, dotychczas dzierżawiony buuynek z placem, na 
ktÓrym zlokalizowana była mleczarnia. Dnia 2 października oubyło się uroczyste poświęcenie 
SpÓłdzielni Mleczarni Parowej "ROTK' w Rypinie lll . 
Duż,1 pomoc w pracach organizacyjnych i poradach prawnych okazał Zrzeszeniu notariusz 
Włauysław Żochowski prezes Zarz,ldu 13anku SpÓłdzielczego w Rypinie i uługoletni działacz 
spÓ
dzielczy. Spół.dzi
lnia ta 

owicm n
wstała przy udziale i dU
YI
l popar
iu tinansowym 
zarowno Zarządu Jak I dyrekcJI Banku -. W latach 1924-192R dZięki uynamtcznemu rozwo- 
jowi spółdzielni i wzrostowi jej autorytetu wśród rolników, prawie trzykrotnie wzrosła liczba 
członkÓw spółdzielni w pow. rypillskim. Roczna składka członkowska wynosiła 10 zł.. od 
ID 
krowy 


Tabela 8: Wyniki uziałalności spółdzielni mleczarskiej w latach 1924-1928. 


Rok Ilość Ilość członków Ilość krów Dostarczone mleko Wypłaty za mleko 
spółdzielni w litrach wzł 
1924 18 1087 2486 4.021.000 484.000 
1925 27 1598 3637 6.240.000 918.000 
1926 35 2291 5440 9.302.000 1.789.000 
1927 48 3183 9251 11.847.000 2.438.000 
1928 49 3494 9922 12.545.000 2.907.000 


Źn,d/o: F. H aj kow s ki. .\ififtbelczo.(,' mleczarska II' 1'0"'1''';'' '}'f,iIi.kim. Warszawa 1929. s. 30 


nik po wystawie miast, s.J72. 
I ()l) F II ai k uw s ki. SI',ild::ielcZl,(" m/t'c::ar"k{/. s. 35, 42. 
I lO Tamie. s. 39 
III hmże. s. W. 42, 43. 
112 {'/'Zt'wod"ik IW II'Y,l'l{/wit' lIIi{/,,'I. s. 372. 
113 F. lłajk()w
ki.SI',;ldzid{'zCJ.I','mle{'zarsk{/. s. 30. 


43
>>>
-- 


Liczby wyszczeg'ilnionc w powyższym zestawieniu pozwalaj
1 zauważyć, że liczba człon- 
kÓw oraz dostawy mleka w ci
lgu pit;ciolecia zwiększyly sit; trzykr01nic. Liczba krÓw wzrosła 
prawic czterokrotnie zaś wypłaty za mleko sześciokrotnie. Minimalny był natomiast przyrost 
mleczarni w ostatnim roku omawianego pięciolecia. Tłumaczyć mOLna to tym, że zachodnia 
i północna część powiatu w latach popl7ednich pokryta zostala już sieci
1 spÓłdzielni mleczar- 
skich. Natomiast wschodnia i puludniowa część z natury uboga. posiada.i
lca słabe gleby, nie 
nad

i
lce się do uprawy koniczyny i burakIIw, nie miała warunkÓw dla rozwoju hodowli krÓw, 
ł . I . I I ' ł ' . .. . . I II
 
oc pOWIal aJlcyc 1 warunl\.om wspo czesllle rozwlJąl'lcego SIC; m eczarstwa 
Zarzld Zrzeszenia od samego począt"-u swego istnienia prowadził niezwykle oszczędn
1 i 
dobrze przemyślan1 gospodarkt;. Wszel"-ie ulepszenia, wydatki i nakłady opierały się zawsze 
na gruntowanej analizie i kalkulacji opłacalności. Chodziło bowiem o to, aby nadmierne 
koszty nic wpłynęły na obniżenie wypłat za mleko, Niskie ceny nie zachęcałyby rolnikÓw do 
poprawy hodowli. zakupu pasz treściwych i do intensywnego żywienia bydła oraz zwit;kszania 
. I... ' .. I ' . k . liS 
.FI 'OSCl I m ecznoscl TOW '. 
W IY2H roku powstała w Szafarni Pallstwowa Żellska Szkoła Mleczarsko-Serowarska 
ksztalqca młody personel dla spÓłdzielczości mleczars"-iej. Przy szkole istni ala dobrze 
urzldzona mleczarnia o napędzie parowym, zaopatrzona w specjalne pomieszczcnia i nowo- 
czesne urz
ldzenia techniczne do wyrobu masla i serÓw. Mleczarnia ta stanowiła trzeci
1 po 
Rypinic i Dulsku placówkę mleczarni o napędzic mechanicznym. Sz"-ola istniała do wybuchu 
I .. , ,. .116 
l ruglcJ wOJny sWlatowe.l 
Na poczltku lat trzydziestych Zrzeszenie powiększyło ilość swych za"-'adów produkcyj- 
nych, m.in. o zakłady mleczarskie w "Golubiu, serowni w Lipnicy i Ostrowitcm golubskim. 
W 1936 roku roz ł Joczęlo w R YI Jinie hudowę nowego zakładu mleczarskiego, ktllr y ukollczono 
117 
 
 
w IYJY roku 
Wszystkie poczynania Zarzldu Zrzcszenia SpÓłdzielni Mleczarskiej "ROTR", w Rypinie 
wpłynęly 111 jakość produkowanego masła. Maslo firmy "ROTR". w któtkim czasie zyskalo 
sobie ogromne uznanie nic tylko krajowuch ale także i zagranicznych konsumentÓw. Kupcy 
z Anglii i Niemiec często odwiedzali Rypin, celem nawi
lzania stosunk6w handlowych z 
"Rotrem" i ołrzymania masIa. ofcru.i
lc najwyższe ceny. Jeden z poważniejszych odbiorcÓw 
angielskich w liście do Dyrekcji Mleczarni w Rypinie pisal. że "jej masło toruje swoj
ljakości
1 
.. I , . k . I ł I k . k .. I k . "II II 
t.lel no Ilym gatun 'Iem c rogę mas u po s .temu na ryn '1 angle s 'JC 
Produkcja roczna mleczarni "ROTR" w Rypinie wyniosła w (Y2H roku 430.000 kg. masła. 
obrÓt roczny 3.000.000 zł., w czym 2.200,000 zł.. stanowił ekspoJ1, W omawianym roku 
Zrzeszenie przekroczyło obnlt największych spółdzielni mleczarskich nie tyl"-o w kraju ale 
także w Danii i na Lotwielil). D'nia 10 sierpnia IY2X roku mleczarnię zwiedził prez'ydent 
Rzeczypospolitej Polskiej proJ'. Ignac
 Mościcki, kt6ry powiedzial. ŻC mleC7arnia ma dodatni 
I b ' l ' LO 
wp yw na I ans panstwowy czynny , 
W I )36 roku było X5 spÓłdzielni mleczarskich zrzeszonych pod jednolit1 nazwą Rypiń- 
skiego Okręgowego Towarzystwa Rolniczego "ROTR". Eksportowa maślarnia tego zrzeszc- 


114 Tamie. s. 2,
. 
115 Tamie, s. 36. 
116 Tamie. s. 29. 
117 Informacja li d.r.ialalnośei "ROTR". SpÓłdzielni Mleezarskicj w Rypinie przechowywana u długoletniego 
pracownika tego 
akładu. EugenillS/a Oslrowid7l..icgo. 
liII Cyl. J:a: F. Hajkowski. SI',;/d:;C'It'zmi,' m/n:"nk". s. 49.: E"n-k!"I"',/i" I'fIIH:C'clIf/" "U/;/m" T1w/C'''. 
Warsz:lwa 19311. s. 300. 
1)9 F. Haj kowski. s. 51. 
120 /'r:",md,,;k 1''' nTs/l/W;C' w;".I, s. .
72. 


44
>>>
nia produkowała rocznie 65:1.620 kg. masła. Serownia w Radzikach Dużych i Lipnicy 
wytwarzała 50.3000 kg.. twardego sera w cj'lgu roku. Wyroby "Rotru" wywożono do Warsza- 
wy. Katowic. Gdyni. Berlina. Londynu i Palestyny. Maślarnia i serownia przy szkole mleczar- 
skiej w Szafarni dawała manie produkcję 12.000 kg. masła i sera. Prywatna mleczarnia w 
Dobrzyniu nad Drwęc'l produkowała 4R.OOO kg. masła w skali roku l21 
Dnia 2 października 1927 mku odbyła się uroczystość położenia kamienia węgielnego pod 
budowę Spółdzielczego Rolniczego Młyna w Rypinie. Młyn uruchomiony został I lipca 192R 
roku. ObrÓt miesięczny wynosił 100,000 zl. Produkcja od I lipca 192R roku do I kwietnia 
1929 roku wyniosła 42.700 kwintali, przemiał dzienny - 200 kwintali. Młyn wybudowany 
został przy pomocy i finansowym poparciu Banku Spóklzielczego. Prezesem zarz:jdu młyna 
został Artur Barlhel, prezesem Rady Nadzorczej Jan Rudowski, funckję kierownika młyna 
sprawował inż. Wojciechowski. Rypiński młyn spółdzielczy był spółk.1 z ograniczol1Ll odpo- 
wiedzialnościq. Spółka ta w dniu I lipca 1931 roku posiadała 564 członków. W ci.lgu roku 
stan liczby członków zmniejszył się i w dniu 30 czerwca 1932 roku wynosił 51 R. WśrÓd nich 
było: 
właścicieli gospodarstw rolnych do 50 ha 
właścicieli gospodarstw powyżej 50 ha 
właścicieli przedsiębiorslw wYlwórczych, 
hantli owych i kupcÓw 10 n 2,0% 
urzędnicy i pozostałe zawotly 24 n 4,6% 
różne instytucje i stowarzyszenia 28 " 5,4% 
inni 4 " O.R% 
Spółdzielczy młyn Rołniczy produkował doskonałq mqkę eksportow:j. Spłomlł z bliżej 
nieustalonych przyczyn w 1937 roku l22 . 
Poza Bankiem Spółdzielczym w Rypinie niebagatelnq rolę wspomagania finansowego 
rolnictwa i innych dziedzin gospodarki w Rypińskim odegrała pow sIała w styczniu 1929 roku 
Komunalna Kasa Oszczędności (KKO). Rozpoczęła ona działalność w trudnym okresie 
rodz'lcego się 
wiatowego kryzysu gospodarczego. ktÓry kraje o rolniczej strukturze gospo- 
darczej dotkn,lł w sposÓb szczególny. Dopiero w 1935 roku nast:jpił przełom zarówno w życiu 
gospodarczym kraju jak i w działalności gospodarczej KKO. Naczelnikiem Kasy został 
wówczas Jan Tchórzewski, który po przeprowadzeniu dokłaunej analizy finansowej i gospo- 
darczej miasta. zaproponował wprowadzenie nowych !onn kredytowania swoich klienlów: 
rolnikÓw, rzemieślników, kupców i sadownikÓw. Przeue wszystkim została przeprowadzona 
przez nowego naczelnika akcja oddłużenia rolnictwa, które w największym stopniu ucierpiało 
na swoich finansach w latach recesji gospodarczej. Akcja ta pozwoliła na uwolnienie kapita- 
łÓw, lokowanych na dłuższe terminy. Osi.lgnięte w 1935 roku zyski przez KKO umożliwiły 
wspieranie drobnych rolników i rozwoju radiofonii w mieście i na wsi. Wielu rolnikÓw dzięki 
uzyskanym kredytom uratowało swoje podupadaj'lce gospodarslwa rolne. Za pośrednictwem 
Kasy miaslO uzyskało kredyt z funuuszu emerytalnego, dzięki któremu rozpoczęto budowę 
domków na tzw. "kolonii urzędniczej" w Rypinie, . przy ul. :I Maja. Wielu rzemieślników z 
, PI . 
branży budowlanych uzyskało w ten sposób pracę -, . 
Poza wymienionymi już większymi przedsiębiorstwami przetwórstwa rolno-spożywcze- 
go, funkcjonowały jeszcze w powiecie mni
isze zakłauy wytwórczo-hanulowe. W 1925 roku 


413 
39 


co sIanowiło 


79,7% 
7,5% 


121 AP-R. Zespół akt KOSP-T. Sprawoz
l"nie Inspektomtu, sygn. akt 12m 
122 F. Hajkowski, SI'Ó/dzie{Clo.o(,' m{n,lIHka, -'o 43.: Z. Waszkiewicz. Z dzicj,iw międzywo{Cllllcgo R\'l'illll. 
s. 291L też Z ,bc;,;w zicmi c/obrZ.\'Iiskicj. s. 119: rclaeja Edwarda Goślickiego. 
123 Z. Wa
zkiewicz. Z,b(
i,iwmię,{zywojcllllcgoRYl'illll, s.298. 


45
>>>
uruchomiono w Rypinie cegielnię miejską o dwóch piecach polowych. produkuj,lc,1 rocznic 
XOO.OOO sztu" cegły. Należy tu zaznaczyć. że do wszystkich budowli prowadzonych przez Zarząd 
Miasta używano własnej cegły tallszej o 35% od cegieł zakupionych z innych zakładów l24 . 
Z inicjalywy Sejmiku powiatowego na początku lat dwudziestych zakładano w mieście i 
powiecie stowarzyszenia spożywców. Realizowano w ten sposób hasło. "że tylko przez 
sp6łdzielczość dojść mozna do rozkwilu i potęgi Rzeczypospolitej". W 1924 roku było już w 
powiecie 35 spółdzielni należących do Stowarzyszenia. Rypińskie pod względem rozwoju 
spółdzielczości zajmowało drugie po Płocku miejsce w województwie warszawskim 125. . 
W 1937 roku czynne były w powiecie 2 gorzelnie rolnicze. w Skrwilnie i Okalewie, 2 małe 
olejarnie produkujące rocznie 50 kwintali oleju. 7 młynów parowych i motorowych produku- 
jących rocznie 160.000 kwintali mąki i otrąb. 23 młyny wodne o przemiale rocznym 42.000 
kwintali. 36 wiatra"ów przemielających 36 kwintali zboża i 6 lartaków przecierających w 
ci'lgu ro"u 6.000 m 3 drewna 126. 


6. ZAKOŃCZENIE 


Reasumując przedstawiony materiał zawarty w niniejszym opracowaniu można stwier- 
dzić, że koniec XIX i początek XX wie"u zaznaczył się wyraźnym ożywieniem w życiu 
społeczno-gospodarczym powiatu. Niew'ltpliwy wpływ na te procesy miała stopniowo nastę- 
pująca likwidacja stosunków feudalnych w życiu gospodarczym i społecznym wsi rypińskiej. 
Wyłoniła się w tym czasie dobrze zorganizowana i sprawnie działająca grupa rypillskiej elity 
społeczno-gospodarczej. Powstały w tym czasie pierwsze niezależne polskie organizacje 
gospodarcze i towarzystwa kredytowe. które stały się pre"ursorami i budowniczymi nowo- 
czesnego przemysłu rolno-spożywczego w powiecie. Zapocz,lt"owane zostało szerzenie 
oświaty rolniczej wśród chłopskiej społeczności. 
Wybuch pierwszej wojny światowej zahamował pomyślnie zapoczątkowany rozwój w 
rolnictwie i przemyśle rolno-spożywczym. Poważnie zmniejszyły się przeciętne zbiory pło- 
dów rolnych z hektara w stosunku do okresu przedwojennego. Zmniejszyło się pogłowie bydła 
i koni. Na pewien czas wstrzymana została działalność spółdzielni mleczarskich, towarzystw 
rolniczych i kredytowych. 
Odzyskanie przez Pols"ę niepodległości w 191 R roku zmieniło sytuację ustrujow'l i 
społeczno-gospodarcz'l wsi. Recesja gospodarcza spowodowana intlacją, wojną polsko-bol- 
szewicką i światowym kryzysem gospodarczym wpłynęłaopóźniaj'lco na rozwój gospodarczy 
i podniesienie kultury rolnej na wsi. 
W omawianym okresie tj. od uwłaszczcnia chłopów i restytuowania powiatu rypilbkiego 
do wybuchu drugiej wojny światowej w strukturze agrarnej powialu można zauważyć nastę- 
puj,we przeobrażenia: 
I) zapocz'ltkowane w powiecie w kOlleu XIX wieku zmniejszanie się powierzchni gruntów 
dwors"ich trwało przez cały omawiany w tym artykule okres, 
2) w tym samym chronologicznie czasie powiększała się ilość i wielkość gospodarstw 
chłops"ich przy jednoczesnym wzroście proletariatu wiejskiego, 


124 Pr;,C'wod"ik I'" W\'JIlIW;" mill,l". s. 297. 
ł 25 Z. Was z k i ewi c z. Z d;,iei(j
l'Il1iędzywoie/ll'e
o RypiIIlI. s. 298.; eyl. za: I'r;,C'wod"ik 1'0 wysl/lIFil' lIIi£l.l. s. 372. 
126 AP-R. Zesp6/ a"t KOSP-T. S"raw07danie Inspektoratu. sygn. akt 12m 


46
>>>
3) następuje stopniowc przestawicnie się większej własności ziemskiej (folwarków) z 
gospodarki ekstensywnej na gospodarkę kapitalistyczn
1 o charakterze rynkowym, 
4) zapoczltkowana w końcu XIX wieku budowa nowoczesnego przemysłu rolno-spożyw- 
czego (z przerwllat I-szej wojny światowej) trwa do końca omawianego okresu, 
5) w porównaniu z okrescm sprzed picrwszej wojny światowej, w latach dwudziestolecia 
międzywojennego wzrosła w powiecie hodowla inwentarza żywego o około 20%, 
6) pozyskiwano coraz lepsze rasy trzody chlewnej i bydła, 
7) wzrósł obszar gruntów obsiewanych pszenicq, burakami cukrowymi, koniczynq, rośli- 
nami strlczkowymi i wszelkimi mieszankami paszowymi. 
8) w porównaniu z przeciętnymi zbiorami czterech podslawowych zbóż w woj, warsza- 
wskim. zbiór w powiecie rypińskim osiqgnlł znacznie wyższy poziom, zmalał natomiasl 
zbiór ziemniaków. szczególnie w roku 1'-)37/31-\, 
'-» przYSllpiono do popularY.lOwania sadownictwa. zakładajlc szkółki drzew owocowych 
i obsadzając nowowybudowane drogi bite drzewkami owocowymi. 
Wymienione wyżej osilgnięcia w zakresie gospodarki rolncj nie wpłynęły jednak na obraz 
urbanistyczny wsi rypińskiej. W dalszym ciqgu dominowało budownictwo drewniane a 
większość budynków chłopskich zarówno mieszkalnych jak i gospodarczych kryta była 
słomianą strzechII27. Nie polepszyła się także sytuacja materialna dość licznych grup ludności 
chłopskiej w okresie dwudziestolecia międzywojennego w porównaniu z okresem sprzed 
odzyskania niepodległości. Działy rodzinne gospodarstw drobnochłopskich wpłynęły na 
pauperyzację tych grup ludności wiejskiej. Brak za
otrzebowania na siłę roboczq w bliżcj 
położonych miastach powodował przeludnienie wsi L8. 
W dalszym cilgu o pozycji społecznej człowieka w życiu codziennym decydowała jego 
pozycja majltkowa oraz przynależność sIanowa. Na wsi ogromne różnice widoczne były 
między dziedzicem a służb1 dworskl. między bogatym chłopem a bezrolnym wyrobnikiem. 
Istniała także głęboka przepaść między ludności1 miejskl i wiejskq. Ludność wiejska prze- 
ważnie oświatowo upośledzona, traklowana była przez mieszkallców nawet małego miaste- 
czka z uprzedzeniem. Stld dość często zdarzały się wypadki, że synowie chłopów, ktllrzy 
zdobyli wykszlakenie i wznieśli się na w1.ższy poziom w życiu społecznym. nie przyznawali 
się do swego chlopskiego pochodzenia L). Dopiero pod koniec dwudziestolecia międzywo- 
jennego ludzie "dobrze" urodzeni, zaczęli ustę p ować miejsca w życiu S p ołecznym i towarzy- 
. . 
 . I 
o . 
sktll1, ludziom dobrze wyksztakonym . 


127 E. NagÓrnewicz. Rypiliska Ochotllicza Slrai Pożamll w laIlIch 11\1\1-/992. [w:] Ryp"'. S;.ki.-e z dziej';w 
mi/wlI. s. 380 i nn. 
128 Z. Landau. J. Tomaszews"i. 7.al1'. hislorii 
o.\l/(/dan:zej Pol,ki. 1918-1939. Warszawa 191\6. (wyd. V). 
s.306. 
129 .lak IV7I/WCIli/' sily lIamdll, Kronika Rypiliska z dnia 1 marea 1925 roku. nr 8, s. 3-4. 
1,0 R. Piot rowsk i. Szk"llIiclw" "yfe
" pOWilIIII rypil;,kie
o w IlIlacll /9Ili-/939. Zapiski Kuiawsko-Dohrzyn- 
,kie. Scria C. O';wiala i Kultura. Wlocl;IWC" 1989. s. 242. 


47
>>>
Wykaz majątków ziemskich pow. rypillskiego przekraczajLlcych 100 ha powierzchni wg 
stanu z sierpnia 1939 roku. 


Obszar w ha wg Obszar w ha wg Nazwisko i 
Lp. Miejscowość Gmina Hanny PPRN-Wydział narodowość 
Szczechowicz Rolnictwa w Rypinie właściciela 
1 Adamki Zbójno 180,88 b.danych b.danych 
2 Bali n Pręczki 370,00 370,00 Artur Bartel - nar. 
polska 
3 Bocheniec Radomin 332,20 b.danych b.danych 
4 Bolesławiec Radziki D. 267,50 217,30 A. Księżopołski - 
nar. polska 
5 Brzuze Żałe 216,34 167,70 E. Szatkowski - 
nar. polska 
6 Chojno Chrostkowo 382,58 b.danych b.danych 
7 Dąbrówka Skrwilno 152,00 192,10 S. Felicki - nar. 
polska 
8 Dąbrówka Zbójno 229,95 b.danych b.danych 
9 Dębiany Pręczki 123,64 130,60 H. Baranowski-nar. 
polska 
10 Długie Strzygi 775,89 893,30 Z. Borzewski - nar. 
polska 
11 Dobre Radomin 190,66 164,40 Ejberszytz - nar. 
żydowska 
12 Gulbiny Radomin 331,01 331,00 B. Brzezicki - nar. 
polska 
13 Giżynek Żałe 276,65 276,60 J. Przybyłowicz- 
nar. polska 
14 Kamionka Radomin 176,50 b.danych b.danych 
15 Kawno Chrostkowo 185,79 b.danych b. danych 
16 Kiełpiny Radziki D. 525,10 552,00 Maria Chełmicka - 
nar. polska 
17 Kleszczyn Żałe 156,22 156,20 Cz. Kowalewski - 
nar. polska 
18 Klonowo Zbójno 338,66 b.danych b.danych 
19 Kobrzyniec Rogowo 115,67 115,70 Janina Przeradzka - 
Nowy nar. polska 
20 Kotowy Sadłowo 200,62 200,60 G. Goldbląd - nar. 
żydowska 
21 Kowaliki Pręczki 285,89 400,90 Bohdan Chełmicki - 
nar. polska 
22 Księte Świedziebnia 530,80 561 ,50 E. Romocka - nar. 
pOiska 
23 Lisiny Rogowo 1.7 6 ,36 198,00 J. Przeździecka - 
nar. polska 


48
>>>
1 2 3 4 5 6 
24 Łapinóżek Radziki D. 365,17 316,8 H. Gniazdowska - 
nar. polska 
25 Łapinóż Radziki D. 194,23 187,00 W. Gryglewicz- 
nar. polska 
26 Łupki Radomin 164,00 b.danych b.danych 
27 Marianki Strzygi 227,04 250,60 M.S. Orzeszkowski 
- nar. polska 
28 Moszczonne Zboóno 214,49 b.danych b.danych 
29 Nadróż Pręczki 342,00 633,40 A. Barthel - nar. 
polska 
30 Nowa Wieś Chrostkowo 159,63 b.danych b.danych 
31 Okalewo Okalewo 3,700,90 3.451,60 M. Che/micka - nar. 
polska 
32 Osiek Osiek 665,47 704,70 S.Sierakowski - 
nar. polska 
33 Ostrowita Radomin 356,04 356,00 W.P/oski - nar. 
polska 
34 Ostrów Świedziebnia 109,70 109,70 Wyrzykowski - nar. 
polska 
35 Pi nino Rogowo 184,26 184,30 T. Kokoszyński - 
nar. polska 
36 Płonne Radomin 759,45 b.danych L Łempicki - nar. 
polska 
37 Podnietrzeba Chrostkowo 135,10 b.danych b.danych 
- Lubianki 
38 Pó/wiesk M. Radomin 277,82 277,80 J. Rudowski - nar. 
polska 
39 Pręczki Pręczki 279,04 279,80 H. Rakowska - nar. 
polska 
40 Piórkowo Radomin 226,45 b.danych b.danych 
41 Przywitowo Sadłowo 201,22 201,20 J. Krongold - nar. 
żydowska 
42 Radomin Radomin 351,26 b.danych b.danych 
43 Radziki D. Radziki D. 454,19 398,90 Bracia Kohn - nar. 
żydowska 
44 Radziki M. Radziki D. 741,17 621,70 H. Gniazdowska- 
nar. polska 
45 Radzynek Żałe 453,49 453,50 J. Kohn - nar. 
żydowska 
46 Rudusek Zbójno 121,49 b.danych b.danych 
47 Rusinowo Strzygi 406,54 406,50 Sulikowska - nar. 
polska 
48 Ruszkowo Radziki D. 390,26 394,00 H. Koskowski - nar. 
polska 


49
>>>
, 
DOBRZYNSKI ODDZIAŁ 
WŁOCŁAWSKIEGO TOWARZYSTWA NAUKOWEGO 


ZIEMIA 
, 
DO BRZY N SKA 


ZESZYTY HISTORYCZNE 
, 
DOBRZYNSKIEGO ODDZIAŁU WTN 


III 


RVPIN 1995
>>>
1 2 3 4 5 6 
49 Sad/owo Sadłowo 311,94 351,80 J. Kretkowski - nar. 
polska 
50 Skrwilno Skrwilno 2,520,00 2,651,20 F. Mieszkowski- 
nar. polska 
51 Sok%wo Zbójno 689,85 707,96 A. Płoski - nar. 
polska 
52 Sosnowo Rogowo 1,056,00 1,159,00 J. Piwnicki - nar. 
polska 
53 Starorypin Strzygi 406,54 321,00 S. Reihard - nar. 
Prywatny polska 
54 Stępowo Sad/owo 345,42 345,40 W. Grabski - nar. 
polska 
55 Świedziebnia Świedziebnia 136,30 136,30 M. Gniazdowski- 
nar. polska 
56 Świeżawy Rogowo 280,00 264,20 T. Dudrewicz - nar. 
polska 
57 Tadajewo Osiek 122,18 122,20 Neuman - nar. 
niemiecka 
58 Ugoszcz Żałe 590,48 908,76 H. Borzewska - 
nar. polska 
59 Warpalice Strzygi 387,03 314,20 Gniazdowski - nar 
polska 
60 Wąpielsk Radziki D. 441 ,32 441,30 J. Siemiątkowski - 
nar. polska 
61 Wildno Chrostkowo 318,55 b.danych K. Krępeć - nar. 
polska 
62 Wielgie Zbójno 446,73 b.danych b.danych 
63 Wola Stara Szczulowo 148,30 b.danych b.danych 
64 Za krocz Pręczki 170,00 170,00 Schwrzberg - nar. 
żydowska 
65 Zasadki Sad/owo 111,72 111,70 Salwarski - nar. 
polska 
66 Zbój no Zbójno 281,13 b.danych Dzierżanowski - 
nar. polska 
67 Zosi n Zbój no 116,52 b.danych Włodzimierz 
Ramlau - nar. ? 
68 Żałe Żałe 272,40 447,20 Ks. Mateuszczyk - 
nar. polska 


Wykaz maj:llkÓw ziemskich przekrauających 100 ha pmvierzchni"sporządwny zoSlał na podstawie zestawienia 
Prez. Pow. Rady Narodowej - Wydział Rolnictwa w Rypinie po 1956 roku i pr/.echowywany jest w wojewódzkim 
Ośrodku Geodezji i Kartografii-Oddział w Rypinie. Dokument ten tylko czt,;ściowo ukazuje nam ilość i wielkość 
gospodarstw folwarcmych, gdyż nie uWJ:glt,;dnia pow. rypińskiego w granicach sprzed 1939 roku. Z tego też względu 
dawne m1\i1\ł"i ziemskie leżące poza granicami powiatu nie zostały uwzglt,;dnione w tym wykazie. Cenniejve i 
hanłziej wiarygodne materiały do uSlalenia ilości większej własnośei ziems"iej w powiecie rypiliskim moi:na znaleić 
w pracy magi"erskiej Hanny Szczechowicz na te mai reformy rolnej w powiecie rypiJiskim przeprowadzonej w latach 
ł 945-1947, napisanej w 1989 ro"lI z Za"ładzie HislOl'ii Pols"i Ludowej pod kierun"iem doc. dr Edmunda Makows"i-- 


50
>>>
go Ila Uniwc!'!,ytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Autorka omawianej pracy przy sporządzaniu taheli m;\jąlkÓw 
przekraezających 100 ha powicrzchni posłużyła sil; operami pomiarów uzupełniąjących, aktami parcelacji poszcze- 
gÓlnych maj;\lkÓw, ksit,;gami ewidencyjnymi materiałów geodezyjnyeh i kartograficznych oraz sprawozdaniami 
. 
czynności parcelacyjnych mąi,!tków leżących w granicach powiatu sprzed wyhuchu drugiej wojny światowej. 
Malerialy IC przechowywane są w Rejonowych Odd/.iałaeh Biur Gcodezyjnych i Terenów Rolnych w Brodniey. 
Goluhiu-Dobrzyniu. Lipnie i Rypinie. 
Ze wzglt,;du na różnice, często nawct dość lllaczne co do wielkości arcału poszczególnych majątków. wykaz:Ulyeh 
w wy/ej omawianych pracach, autor prezentowancgo zestawienia podąjc ieh wielkość w dwu rubrykach. a wit,;c wg 
pracy H. Szczechowicz i wykazu spora\dzonego przcz Prezydium Powialowej Rady Narodowej-Wydział Rolnictwa 
w Rypinie.
>>>
Rtll 


ZtEMIA OOBRZYNSKA 


1995 


ZENUNGóiDŹ(Lipno) 


LIPNO I OKOLICA W LATACH PIERWSZEJ WOJNY 
ŚWIATOWEJ 


Lipno. po drugim rozbiorze Polski. wielokrotnie zmieniało swą przynależność państwową 
i .uJministracyjł1l- Po wskrzeszeniu namiastki państwowości polskiej jaką było Księstwo 
Warszawskie. miasto pozostawało w granicach departamentu płockiego do 1815 r. Decyzj,-! 
Kongresu Wiedeńskiego utworzono Królestwo Polskie, związane z Rosją. Do niego też zostalo 
wł,-!czone Lipno. Teren lipnowski otrzymał nazwę obwodu i wszedl w skład województwa 
P łockiego. W 1837 r. wojewlx.lztwo przemianowano na gubernię. a w 1842 r. obwody na 
. I . 
pOWIaty . 
Lata zaborów przyniosły poważne zmiany w życiu społecznym miasta. Narodzil się nurt 
idei walki o narodową wolność. Myśl powstańcz,-! wyznawano w ukryciu. a kiedy nadażała 
się okazja przechodzono do akcji czynnej. Zamierzenia niepodległościowe natrafiały na 
szczególne trudności. Śledził i udaremniał je zaborca. 
Żaden ważniejszy fakt dziejowy nie powstaje nagle. przyczyny zawsze są głębsze i sięgaj.l 
daleko wstecz, powoli narastaj'l ilościowo, nim przejd'l w jakość. Podobnie rzecz miała się z 
pierwsz'l wojml światową w Lipnowskiem. Znaczną rolę odgrywała tu tradycja. przekazywana 
z pokolenia na pokolenie. Sięgała ona jeszcze wydarzeń z czasów powstania listopadowego. 
Pokolenie listopadowe uczestniczyło w szeroko zakrojonej. akcji powstańczer. Tradycje 
dawnych walk zostały przyćmione przez powstanie styczniowie 1863/64 roku 3 . Na tym terenie 
rozgrywały się bitwy. aresztowania i prześladowania
. 
Sytuacja. jaka wytworzyła się z Lipnowskiem po roku 1864 pozwoliła w całej pełni 
zatriumfować kierunkowi Pl1lcy organicznej. Działały tu Towarzystwo Rolnicze. cechy rze- 
mieślnicze, {worzyły się banki. rozwijała spółdzielczość. 


Z. Góźdź. LilII/o. 7.(1")'" tlzie;tiu: Lipno I 99(), 21\. 
2 Z. Góźdź. Edw """.\'liI/tIIadoU'ej. Gazeta Pomorska. 1992, nr 287. s. 12; M. Krajewski. o..u""ie dn,'ift 
IIIIU',."mia li-'Ioladowe
o, Mliwi:J Wieki, 1981, nr 29. s. 6; tegoż. O-",,,,,ie chwile IJ(Jw."aniali../tII'lIllo/J}l'ew' 
III/ zie",i tlob"z\'liIkil'J. Ziemia Dobrzyńska. T. I. Rypin 19119. 
.
 Z. Gliźdi. LilIIlO, s. 32-34; legoż. LiI""', 130 mcz"iWllllw,"llIlia."ycmioweKo, Gazela KUJawska, 1993. nr 
10 i II; tego/.. Na l'OW..,wk::)'ch ..zlakach. Z dziej,iw pow,,'allia ",.\,,'z},iowe
o w Lilmow..kielll. Gazela 
Lipnowska, 1J93. nr 14. s.4; legoż, Ni", ",ulul",. zablyl"ie jaJkmwie. Wlocławski Tydzień. 1994. nr 3. s. 6: 
legoż. 130 I", /('tII". Po..di "a-,i w I"ii bez "m"i, Włocławski Tydzień. 1994. nr 3. s. 6; tegoż, Wwollle] Pol..ce. 
Wlocławski Tydziell. 1994. nr 2. s. 6: M. Krajews"i. Pow-,Iallie ,",IY'lIIiowie mirtlz)' Sk,.",,, a D"wecą. 
Włocławek 1994; legoż. Z" wia"e i 1",/Iko.fi'. D"d",wie,i.\'lwo ziemi do""zy,i..kiej w I",w..taaiu -,tycz}lio",)'", i 
walee o wol"o.f,' "",nd" i Kokiolapo jc
o UI}(/(Iku. Lipno 1992 
4 Cz. Lissowski. Pmv-,Iw,it' II)'CZlliOlI'C \V zje",i do",.zy/j..kiej. Płock 1931\. 


53
>>>
W ostatnich dekadach XIX stulecia w życiu publicznym Lipna przypominano rocznice 
dawnych powstań narodowych. Myśl powstańczą wyznawała w ukryciu młodzież. 'a przynaj- 
mniej jej część. Do czynnych organizacji niepodległościowych należał Związek Walki Czyn- 
nej. który szkolił kadry dla przyszłej walki o wolność 5 . W porównaniu z poprzednimi latami 
zaznaczył się w pierwszej dekadzie XX wieku widoczny wzrost uświadomienia narodowego 
i aktywności politycznej we wszystkich klasach społecznych i pokoleniach. WystLlpienia 
ówczesne przybierały radykalniejszy charakter niż dawniej, w odpowiedzi na coraz ostrzejszy 
kurs polityki antypolskiej ze strony zaborcy. Umacniała się coraz widoczniej myśl niepodle- 
głościowa. która nie miała możliwości przeistoczenia się w czyn. 
Przed pierwsZł wojllLł światową Lipno wchodziło w skład Guberni Płockiel RozwÓj 
miasta hamowany był przez położenie na terenie przygranicznym. Brak komunikacji, celowo 
nie przeprowadzonej w strefie granicznej. ograniczał możliwości gospodarcze i handlowe 
miasta. Drogi bite prowadziły tylko z Lipna w kierunku Włocławka. Torunia i Skępego, 
widoczt}Y był Z\Ś brak połączell z obszarami północnymi. Do Dobrzynia nad Wishl i Płocka 
prowadziły tylko zwykłe trakty. Ten układ dróg wskazywał na szczeg61nie mocne powiLIzanie 
Lipna z Włocław"-iem. kt6ry stał się ważnym węzłem komunikacyjnym. Można zatem przyjąć. 
że z chwihł. gdy Włocławek zyskał rolę znaczni
iszego ośrodka przemysłowo-komunikacyj- 
nego. rozwój Lipna został od niego w znacznym stopniu uzależniony. To powiązanie wywołało 
niezwykły wzro;t terytorialny miasta w kierunku południowo-zachodnim, wzdłuż ożywionej 
arterii włocławskiej. 
Przemysł na terenie powiatu lipnowskiego rozwinięty był dość słabo. Czynna była cukrow- 
nia w Chełmicy. a ponadto przemysł gorzelniany. Gorzelnie istniały w Mazowszu. Karnkowie. 
Skępem. Wielgiem oraz jeden większy browar w Głodowie. Ponadto Lipnowskie miało 2 
krochmalnie. I suszarnię płatków ziemniaczanych, 3 młyny i kilka tartaków. 
Powiat lipnowski był powiatem typowo rolniczym, zaś ludność wiejska. stanowiąc R7,5% 
mieszkańców. zdecydowanie przeważała nad ludnością osiadłą w miastach. Wyjątkowo słabo 
rozwinięty przemysł zatrudniał zaledwie 4.02% ludności. Pogłębiał się natomiast proces coraz 
większego rozdrobnienia i tak już niewielkich gospodarstw chłopskich 7 
Struktura gospodarstw chłopskich przedstawiała się następujLlco: 8 


do 
5 
15 
60 
150 
500 
powyżej 


5 ha 29 920 
15 24574 
60 29 335 
150 5816 
500 18006 
2000 25818 
2000 II 680 


Razem 


140324 ha 


5 Z. U zal"Ow i c z, Od",,,,icZtl Sm/i POŻtlrtltl w Lipf/ie. 50 Im d,itl/lIl1/oki I}oitlmiaej i ,fpo/ecZflej .ftl'llty. Lll/tI 
/RR/,/93/. Lipno 1931. s. 27. 
6 Z. Waszkiewiez. Z,lziej"w ziemi ,'o/Jrzpi.f!iiejw'tlltlcll /9/R-/939. [w:] SUI(litl zdziejtJwziemi do!Jrzy/i.fkiej 
xv-xx wiek. pod red. M. Wojcicchowskiego, Warszawa-Poznań-Toruń 1987, s. 99. 
7 Z. Wa s z k i c w i c z. Z I}mbfemtltyki (Iziej,;w ,fpo/ecZ//o-polil)'CZ/l)'clI ziemi dobrz.wi,fkiej w okre,fie 1/ RzecZY{lo- 
,f{Jllfit,j. Zapiski Kujawsko-DohrzYlis"ie, Seria B. Stosunki polityczne i społeczne w XX wieku. Włocławek 
1979. s. 55. 
8 T. Świecki. F. Wyhull. MlIzow.fle Płockie w CZII.WlCIl w'!il/Y lll'itlloWe.1 i {low,fttlf/itl {llI/i.f1wa {l0lskie'go, 
Tonui 1932, s. 473. 


54
>>>
Liczba gospodarstw: 
do 5 ha 5698 
5- 15 3730 
15 - 60 1315 
60- 150 55 
150 - 500 73 
500 - 2000 45 
powyżej 2000 2 
Razem 10918 


Karłowate działki chłopskie poniżej 0.5 ha zajmowały II % ogÓlnej liczby gospodarstw i 
zm
idowały się na terenie gmin zaniedbanych pod względem guspodarczym, jak Bobrowniki 
czy OsÓwka. 
N
iwiększymi ośrodkami miejskimi były Lipno i Dobrzy.} nad Wisłą. Słaby rozwÓj obu 
miast był widoczny, co wynikało m.in. z ich przygranicznego położenia i słabej komunikacji. 
W Poczltkach XX wieku zaczyna rozwijać się nowoczesna myśl polityczna, oparta na chłodnej 
analizie istniejącej syutacji wewnętrznej, na przewidywaniu jej ewolucji oraz na ocenie 
sytuacji. w jakiej znajdował się narÓd polski. Myślący Polacy, którzy dostrzegali nadciągającą 
wl
jnę, musieli nie tylko uświadamić sobie, że terenem walk będą właśnie ziemie polskie, ale 
przede wszystkim zadać sobie pytanie: z kim iść na wojnę? 
Tradycja narodowowyzwoleńcza głÓwnego wroga widziała w Rosji. W Lipnie zaczął 
odradzać się ruch niepodległościowy, a zwłaszcza idea czynu zbrojnego, która przybrała 
pustać organizowania się kadr powstarków lub żołnierzy dla przyszłej walki zbrojnej. Służyć 
temu miały tworzone w Lipnie przed pierwszą wojną światową organizacje paramilitarne, 
podlegające kierownictwu tajnego Związku Walki Czynne{ W 1914 r. przybyli do Lipna T. 
Szmidt i Tyszko dla prowadzenia prac niepodległościowych. Założyli oni szkołę podoficerski 
zwilzaml z Związkiem Walki Czynnej, która ściśle współpracowała z Towarzystwem Rolni- 
czymIO. Wykłady odbywały się w sali syndykatu. a ćwiczenia polowe w parku miejskim. Do 
szkoły uczęszczali m.in. Z. i M. Uzarowiczowie, J. Rozalski, I. Jankowski, E. Strygner i inni. 
Wykladowcami byli: komendant T. Szmidt,jego pomocnik Tyszko i student Z. Malinowski II. 
Szkoła ta dała przyszłych członków Polskiej Organizacji Wojskowej i Związku Strzeleckiego. 
Działalność była poufna i znana tylko kierownictwu Towarzystwa Rolniczego. które fomimo 
nieufności do tej akcji nie przeciwstawiała się jej ze względu na osobę komendanta I . 
Polacy głównego wroga widzieli w Rosji. Na tym zaborcy ci lżyło najwięcej krwi polskiej, 
w jego rękach znajdowała się stulica. ParlOwało prze
wiadczenie o znacznym osłabieniu caratu 
zd
ilcym się obiecywać duże możliwości działania. Czyn zbrojny i antyrosyjskość to główne 
hasła polityczne działalności konspiracyjnej w Lipnie. Niewielu przewidywało w 1914 L, że 
rozpoczynaj'lca się wojna będzie trwała długo. 


9 Z. Góźdź, Lipl/o. s. 37; T. Świecki. F. Wyhull. s. 191\; Z. U7.arowicz, s. 27. 
10 M. Krajewski. Slowl/ikfio
",,'i('lJ/yziellli dofrZ.\'Ii.\'kiej (do/945 1:). Lipno 1992. s. 346; Z. WasL.kiewicz. 
Z lbej';w lIIi{'dzywlliel/tle
o Rypitlll (/9/H-/939). Iw:] RypiII. S
ki('e z dziejliw lIIill,\'III, Rypin 19lJ4. s. 295-29ó; 
Guhernialne Towarzystwo Rolnicze w Płocku zoslało założone w 1907 r. Po rcorganizacji powstały Okręgowe 
Towarzystwa Rolnicze z Wydzialami Kółck Rolniczych. Towarzystwo takie islniało w Lipnic i podporZld- 
kowane hyło CenIrainemu Towarzystwu Rolniczemu. 
II Z. Goźdź. LiPIlO, s. 37; M. Krajewski, Slmrllik, s. 346. 
12 T. Swiecki. F. Wyhull.
. 198. 


55
>>>
I sierpnia 1914 r. Niemcy. a 6 sierpnia Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Rosji. "Czarnc 
orły", które z górą sto lat wcześniej rozszarpały białego. teraz rzuciły się na siebie. Tak więc 
mulszedł czas wojny, która niosła ze sobil nadzieję na rychłą wołność i niepodległość. Nastąpił 
okres oczekiwania na bieg wydarzeń. 
Wybuch wojny w sierpniu 1914 r. przyjęla ludność Lipnowskiego z mieszanymi uczucia- 
mi. Rosjanie zawierzajclc chełpliwej propagandzie urzędowej, byłi na ogół najlepszej myśli. 
W.;ród Polaków panowały rozmaite nastroje. W starszym pokoleniu górowały obawy przed 
skutkami wojny. Jedni lękali się o los bliskich. zaciąganych do wojska i słanych na dalekie 
fi"onty, inni trwożyli się o dobytek, spodziewając się wkroczenia wosjk i walk frontowych. 
Pociech'l była prawie powszechna wiara w ostateczną klęskę zaborcy i również niemal 
powszechna nadzieja, że działania wojenne nie potrwaji! długo. 
Teatrem wojny stało się Lipnowskie. Rozpoczęta ofensywa niemiecka wprowadziła stan 
niepokoju w Lipnie. Wojska rosyjskie zaczęły pośpiesznie przygotowywać się do opuszczenia 
miasta. Nastąpiło to 1 września 1914 r. B W niedzielę, o godzinie 16.00 naczelnik Kotow 
wyjeżdżajelc z Lipna wraz z VI korpusem syberyjskim powierzył pieczę nad miastem Straży 
Ogniowej 14. Ziemia lipnowskaugromnie ucierpiała nie tylko na skutek walk (głównie w latach 
1914-1915). ale również w związku z rabunkowi} gospodarką stron walczilcych. Lipno przez 
pewien czas łeżało w pasie neutralnym. LiniadclIlarkacyjna pomiędzy oddziałami i patrolami 
niemieckimi i rosyjskimi cie}gnęła się na północ i zachód od miasta. Do pasa neutralnego 
zapędzały się czasem obie strony konfliktu, rabując co się dało. Stan ten trwał do 7 września. 
Wówczas Lipno zostało zajęte przez wojska niemieckie pod dowództwem Zikoricka 15. 
Z obszarów Kongresówki zajętych przez wojska niemieckie powstało generalne guberna- 
lOrstwo warszawskie. Na Mazowszu Płockim utworzono trzy okręgi: płocki. lipnowski i 
mławski. Okręg drugi z siedzibą w Lipnie obejmował powiaty: lipnowski i rypiński. Na czele 
okręgu stał dr C1arion u' Haussonville. Natomiast w wyuziale gospodarczym pracowali: Y. 
Plessen i W. GrudzieIski. Zaś wydziałem drogowym zarządzał Halm. a po nim Klein l6 . 
W dniu I września 1914 r. w Lipnie utworzono Trmczasowy Komitet Obywatelski 
składi
jilcy się z I g osób, który objelł władzę w mieście I . Komitet obsadził rogatki miasta 
3-osobowymi posterunkami Straży BezpieczelIstwa, której naczelnikiem został inż. R. Strzał- 
kowski ł 8. Skład lipnowskiego Komitetu Obywatelskiego ulegał ciilgłym zmianom. Ostale- 
cznic ukonstytuował się 17 września 1914 r. po raz trzeci. Tworzyli go: ks. Walenty Załuska. 
pastor Zygmunt Michelis.ur Stanisław Kozłowski. Tadeusz Piętka, Czesław Arendt, Hcnryk 
Czesławski, Józef Sm"zało. Mojsie - Lajb Gratowski. Tadeusz Szmydt. Aleksanuer Tallski, 
Marcin Borkowski, Aleksander Truszkowski i Gustaw Stój. Ponadto utworzono sekcje: 
żywnościowel - M. Borkowski. A. Truszkowski. mieszkaniowcl - dr SI. Kozłowski. M. - L. 
Gratowski, sanitarni! - lekarze SI. Kozłowski, Wł. Ossowski. l. Sokołowski, felczerzy F. 
Budka. Klimberg i Kamiński. dobroczynności - ks. W. Załuska, ks. M. Serafin, J. Wojczyńska, 
finansowi! - Michelis II). W grudniu 1914 r. nastąpiła reorganizacja w ZWiilZku z rozszerzeniem 
działalności gospodarczej i himulowej oraz powołania sekcji si}dowej. 


B Z, Góźdź. Lip//". s. 37. 
14 Z. Uzarowicz. s. 27. 
15 Z. Góźdź.LiI1l/(I.s.37 
16 Z. Waszkicwicz,Zd:jej'Jw.s. 102. 
17 T:nnże. s. 102. 
18 Z. Uzarowiez. s. 27. 
19 Z. Góźdź.l.il'//(I, s. 3!!; T. Świecki. F. Wyhull. s. 61. 


56 


I i
>>>
Lipnowski Komitet Obywatelski zmuszony był. oprócz zaradzania skutkom wojny. pełnić 
czynności nieobecnych władz. Ogłaszał taksy na artykuły pierwszej potrzeby. wyznaczał i 
pobierał opł
lty rogatkowe. podejmował uchwały. np. o dobrowolnym opodatkowaniu miesz- 
kańców czy rekwizycji nafty i zakazu wywozu milki i zboża. Komitet ten był szykanowany 
przez władze niemieckie. W dzień Świ,!t Bożego Narodzenia, 25 grudnia 1914 r.. areszlowano 
prawie cały Komitet Obywatelski. czyniąc go odpowiedzialnym za incydent w mieście. padły 
strzały podobno na rynku. Wieczorem aresztowanych zwolniono. Szykanowano też ducho- 
wieństwo. Dwaj księża: Bernatowicz i Janowski z dekanatu Iipnowskiego wywiezieni zostali 
do obozu jenie
kiego do Niemiec 20 . 
Natomiast Lipnowski Powiatowy Komitet Obywatelski miał swoją siedzibę w Jasieniu u 
Hipolita Wąsowicza (przewodnicz'lcego). Ponadto członkami jego byli: Ludwik Zieliliski z 
Wierzbicka. Zygmunt Godlewski z Kłokocka. Leon Lissowki z Kijaszkowa i Roman Ostro- 
wski ze Złotopola 21 . 
W dniu 27 stycznia 1915 r. w Lipnie ukonstytuował się zarząd miasta. Na wyraźne ż'ldanie 
kapitana Bredova. miejscowego komendanta. do zarządu wybrani zostali: Leon Zołędowski 
na burmistrza. Lucjan Giżycki na zastępcę. Wincent
 Witecki. Roman Przybyszewski. Sza- 
gun. Wacław WÓjciński. KIeinfeId i Ferszt na radnych- 2 . W Dobrzyniu nad Wisłą burmistrzem 
został lejtnant Klose. komendant placówki. 
W Lipnie funkcjonowała Sekcja S'ldowa Komitetu Obywatelskiego składąjąca się z Cz. 
Arendta. jako prze
odnicz'lcego i radcÓw: W. Gąsiorowskiego i Majeranca 23 . Rozpatrywała 
ona zarówno sprawy cywilnejak i karne. przy czym wyroki egzekwowane były przez milicję 
obywatelski!. Statystyka S'ldu za czas od 7 XII 19 14 r. do I VI 1915 r. wykazuje. że w sprawach 
cywilnych rozpatrywano 115 spraw. a karnych X I spraw z oskarżenia milicji i 59 z oskarżenia 
prywatnego. 
Dalsze zmiany w administracji miasta następowały równolegle ze zwycięstwami niemiec- 
kimi na froncie. I () lipca 1915 r. Lipno znalazło się pod władzą IV Etapowej Komendy I AK 
z majorem I30emerem na czele. W lipcu 1915 r. Lipno i gminy powiatu Iipnowskiego 
otrzymały rozkazy. podpisane przez naczelnika powiatu Wartzego i opatrzone pieczęci,! z 
pruskim orłcm i napisem w oroku "Kreis T. Lipno". W mieście rezydował leż naczel nik władzy 
cywilnej (der Chd der Zivilverwaltung). Schulte Hausen. którego władza obejmowała teren 
bl -' . : k ' I '4 
Ize.l meo Tes ony- . 
Zgodnie z rozporz,!dzeniem Hindenburga z 21 marca 1915 r. zorganizowano s'ldownictwo, 
uruchamiaj}c s,!dy gminne. okręgowe i trybunał najwyższy. W powiecie Iipnowskim s,!dy 
rozpoczęly pracę w październiku. a w Lipnie utworzono s,!d okręgowy z sędzi,! Muhleisenem. 
Prokuratorcm mianowano zaś Malanowicz}5. S}dy gminne działały w Lipnie, Skępem. 
Dobrzyniu nad Wis h!. Bobrownikach i Dobrzejewicach 26 . Językiem sądowym był język 
niemiecki, a obowi,!zywał nadal rosyjski kodeks karny27. 
W dniu 22 stycznia 19\ () r. wydana została ordynacja powiatowa. według której każdy 
powiat tworzył związek komunalny dla samodzielnego zarządzania swoimi sprawami na 


20 T. Świeel..i. F. Wyhull. s. 66. 
21 M Krajewski. Słowl/ik. s. 362; T. Świecki. F. Wyhull. s.60. 
" Z_ GóźdL. LipIlO, s. 38: T. Świecki. F. WyhulL 
. 6l}. 
23 T. Świecki. F. Wyhull. s.70. 
24 Z. Góid';' l.il'l/o.
. 38; T. Świecki_ F. Wyhull. s.71. 
25 Z. Wa,zkiewicz, Z lhepi,,'. s. 102. 
26 Tamże. s. 102. 
27 Z. G óźd j. l.il'l/o, s. 38. 


57
>>>
prawach kooperacyjnych 2 1\. W latach 1915 i 1916 weszły w życie ustawy dotyczące zarządów 
miast Na ich podstawie w Lipnie na burmistrza wybrano L. Giżyckiego. W 191 Ó l'. zast
lpił 
go Voigt W Dobrzyniu nad Wisłą obowiązki burmistrza pełnił do kwietnia 1916 l'. lejtnant 
Klose, potem przejął je nauczyciel szkółki niemieckiej w Leniu Małym Purat 29 , . 
Do zadań powiatów należała m.in. zagadnienia budowa dróg, opieka nad biednymi, sprawy 
zdrowotności publicznej oraz sprawy gospodarcze i rolnictwo. Związek powiatowy zastępo- 
wał naczelnik powiatu (Kreischet) i sejmik powiatowy, składąjący się 12-24 członków. 
Członków sejmiku wybierać miała ludność, lecz do pierwszego sejmiku członkowie byli 
mianowani przez szefa administracji w Warszawie. 
Wybory do Sejmiku Lipnowskiego odbyły się 20 m

ja 191 Ó l'. Wybrani zostali: Jan 
Mieczyński ze Stróżewa, Zygmunt Godlewski z Kłokocka, Kazimierz Różycki z Jastrzębia, 
Kazimierz Szwarcburg, Giinter z Blinnego, Bolesław Płoski z Sokołowa, Kretkowski z 
Sadłowa, Antoni Borzewski z Ugoszcza, Bolesław Prądzyński z Osieka, JózefSiemi
ltkowski 
z W'lpielska, Ludwik Chełmicki z Dziewanowa, Ludwik Zieliński z Wierzbicka. K. Górczyń- 
ski z Rypina, paslor Zygmunt Michelis z Lipna, Bergier z Chalinka, Piasecki z Działynia, 
Hammermajster z Bindugi, Edward Daze ze Skępego, J. Marcinkowski z Jankowa, Wacław 
Kempiński z Karnkowa, Jan Kempiński ze Zbójenki, Jan Kempiński z Ksawery, Piwowarski 
z Chraponia, Brzeski z Kobrzenic i Konopacki z Dębiny. Protokólantem był v. Elten, a 
tłumaczem Wojciech Grudzielski 30 . Przy sejmiku utworzono komisje: finansowo-budżetową, 
rolniczo-drogow
l, kolejową, szkolml, zdrowia publicznego i ubóstwa. 
Na początku 1917 l'. W niektórych miastach na Mazowszu Płockim wybrano rady miejskie, 
chociaż ich działalność była znacznie ograniczona przez burmistrzów. Pierwsze zebranie 
przedwyborcze w Lipnie zwołano na 14 stycznia 1917 r. z udziałem 250 osób 31 . Zagaił je 
Marcin Borkowski. a przewodniczył dr Władysław Ossowski. Wówczas ukonstytuował się 
Komitet Wyborczy w składzie: M. Borkowski. W. Ossowski. Witold Gąsiorowski, Edward 
Kukowski i Ignacy Witecki. Na listach sPorz
ldzonych przez władze miejskie figurowało tylko 
200 nazwisk polskich. 500 żydowskich i 300 niemieckich. Wobec nikłej ilości Polaków 
zapisanych na liście, członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej przeprowadzili silną akcję 
agitacyjną, w wyniku której na I istę wci
lgnicto ol-.oło 1800 nazwisk polskich. 
Na zebraniach przedwyborczych na kandydatów na radnych wybrano: M. Borkowskiego, 
W. (J'lsiorowskiego, J. Ziółkowskiego, dr. J. Zaleskiego, L. Żołędowskiego, W. Zdrojewskie- 
go, W. Wilec kiego, W. Mai inowskiego i T. Pięlkę. na zastępców: dr. SI. Kozłowskiego, dr. WI. 

sso,:ski
go, M.. W
s(
ckief10' E. Kukowskiego, I. Witeckiego. A Twardowskiego, A So- 
bIeckiego I W. WlIlntcklego'-. 
Na mocy zarządzenia generał - gubernatora z 16 lipca ł 917 r. język polski uznany został 
językiem urzędowym. Na mocy tego zarz,ldzenia wprowadzono też pieczęcie i stemRle 
polskie. W Lipnie na ratuszu wywieszono orła białego z napisem "Magistrat m. Lipna,,33. 
Niewątpliwie było to oznaką slabości okupanta wobec coraz bardziej rodzącego się radykali- 
zmu społeczeństwa polskiego. Mieszkańcy Lipna przyjęli ten fakt z zadowoleniem. 
Jednak władze okupacyjne w dalszym ciągu prowadziły politykę eksploatacji tego terenu. 
Wojskowe władze administracyjne ściągały podatki i określały zakres przymusowych robót 


21\ T. Świecki,F. Wyhult,s.III:Z. Waszkiewicz.Zdziej(;w.s.102. 
29 Z. Was/.kiewicz, Z dziej(;w. s. 102. 
30 T. Świecki. F. Wy hu II, s. 112. 
31 Z. Waszkiewicz, Z dziej(;w. s. 102: T. Świecki. F. Wyhull. s. ł 17. 
32 T. Świecki, F. Wybuli. s. 117-118. 
33 Tamże. s. 119. 


58
>>>
publicznych. Gminy miejskie i wiejskie musiały doslarczać na ż
ldanie robotników do remontu 
dróg, okopów i kolejki dojazdowej z Lubicza przez Lipno, Skępe do Rac i 'lża 34 . Okupacja 
niemiecka przyniosła poważne zniszczenia na wsi. W powiecie lipnowskim poważnemu 
zniszczeniu uległo 2 I wsi i 6 dworów. m.in. w Chalinie i Dyblinie 35 . W czasie pierwszej wojny 
światowej poważnie zmniejszyły się przeciętne zbiory z hektara w stosunku do okresu 
przedwojennego. Wynikało to przede wszystkim z braku koni, które rekwirowały wojska 
okupacyjne. Nastąpiło również częściowe wyjałowienie uprawianych pól. Ilość używanych 
nawozów naturalnych i sztucznych jeszcze w 1923 r. dochodziła zaledwie do 25% ilości 
przedwojennej. W wyniku bezpośrednich działań wojennych zniszczonych zostało wiele 
młynów wodnych. zabudowali mieszkalnych i gospodarczych. 
Wielkim problemem społecznym był brak pracy. gdyż od pierwszych dni okupacji Króle- 
stwa Polskiego władze niemieckie przyst
lpiły do demontowania i wywożenia w ghlb Niemiec 
urzqdzeń przemysłowych. Wstrzymano wszystkie roboty publiczne. Wytworzono w ten 
sposób sztuczne bezrobocie, a polskich robotników wyłapywano w dzień na ulicach lub noC! 
wyciągano z domów i wywożono do Niemiec, gdzie musieli wykonywać niewolniczą pracę. 
Wszystkim instytucjom filantropijnym zabroniono udzielania pomocy bezrobotnym. Ge- 
nerał - gubernator Beseler w dniu 4 października I l} I 6 r. wydał rozporz'ldzenie o zwalczaniu 
wslrętu do pracy. Ustawa ta była parawanem, za którym działo się bezprawie. a właściwie 
odbywał się dziki werbunek polskiej siły roboczej, potrzebnej Niemcom do zastąpienia w 
pracy swoich ludzi. których wcielono do armii. Zbiegłych z Niemiec robotników polskich 
poszukiwano jak m
ibardziej niebezpiecznych przeslępcóW kryminalnych. Świadczy o tym 
list gończy nr 2, opublikowany w lipnowskiej "Gazecie Urzędowej", którego fragment brzmiał 
:'niżej wymienie
i robotnicy sezOl
owi zbie,

 z t
iejsc, pracy. P
le
a się wyśled
e
ie. ujęcie 
t przyprowadzcme do Urzędu Powtatowego ' . List gonczy wymtema 137 robotmkow. w tym 
31 kobiet. Pracowali oni w różnych majątkach niemieckich na Pomorzu i w Prusach Wschod- 
nich. a pochodzili z powiatu lipnowskiego i rypińskiego. 
W miarę przedłużania się wojny zaistniała konieczność niesienia coraz większej pomocy 
społecznej. Na plan pierwszy zaczęły wysuwać się rady opiekuńcze, na założenie których 
pozwalały władze niemieckie. Po likwidacji komitetów obywatelskich przejęły onę trud 
organizacji samopomocy społecznej. Zadaniem rad opiekuńczych było przywrócenie normal- 
nego życia społecznego. kulturalnego i gospodarczego w regionie. W czerwcu 19 I 6 r. z 
inicjatywy 
ady C?ł?wne: i O.I:,iekuńc,ze j . przeprowadzona została wiel
a 


Inokrajowa kwesta 
pod hasłem RatuJcie DZiecI , na ktoreJ czele stał ks. Zygmunt Chehmckr . Wydał on odezwę, 
w której czytamy m.in. "ciężki dopust Boży spadł na Ojczyznę naszą: wojna z wszelkimi 
okropnościami swemi potargała wszystkie struny naszego życia... Te drogie istolny, które 
zaledwie nlczęta wyci.lgnęły ku słońcu, a których wątłe siły krzepić należy, aby mogły 
zmężnieć i wyrosmlć na naszych następców, te pociechy jedyne stroskanych rodziców, 
nadzieje całego Narodu Polskiego, one to pierwsze padaj
1 ofiarą okrutnej doli. Ratunku więc, 
rmunku dla dzieci zda, że wołai'l kamienie same. Ratunku, ratunku, dla dzieci, woła Polska 
cała,,31\. . 


34 Tamże. s. 73. 
35 Z. Góźdź. Z ,[Zie.i';w d",o,.,iw ziemimiskic/r ł\' /JY/YII1f'owiel'ie 1if'llowskim, Ziemia DohrzYliska. T II. Rypin 
1992. s. 62. 
36 Gazeta Urzędowa nr 1\0 Lipnowskiego Zarządu Okręgowego 
. dnia I X I 1917 r. 
.17 T. Świecki. F. Wyhull. s. 124. 
38 Tamże. s. 124-125. 


59
>>>
Rada OpiekUl1cza powiatu lipnowskiego powstała w styczniu 19 I 6 r.3 9 . W skład zarz,ldu 
weszli: Hipolit W'lsowicz z Jasienia (prezes), Ludwik Zieliński z Wierzbicka (wiceprezes), 
Zygmunt Godlewski z Kłokocka (skarbnik), Roman Ostrowski ze Złotopola (sekretarz), po 
nim w 1917 r. Marcin Borkowski i Zdzisław Rutkowski ze Szpetala, a po nim Kazimierz 
Różycki. Ponadto do Rady weszli: ks. A. Klimaszewski (Chełmicka), J. MieczYllski (StrÓŻe- 
wo), Z. Michelis (pastor - Lipno), A. Tarlski (instruktor Towarzystwa Rolniczego), ks. L. 
Wiśniewski (Karnkowo) i ks. W. Załuska (Lipno). Rada powołała opiekunów gminnych, 
którymi zostali: K. Majer (Podole), K. Pruski (Dyblin), J. StarzYllski (Maliszewo). Wł. 
Zielillski (Skępe). ks. W. Uorkowski (Tłuchowo), S. Goślicki (Tulibowo). B. Kierst (Uniccho- 
woJ, W. Jaskulski (Dulnik), Sl. Bazański (Młyniec), M. Jurkiewicz (Działyń), Sz. Skarżytiski 
(Kawęczyn) A. Ostrowski (Ograszka), S. Łysakiewicz (Ki kół), J. Karnkowski (Karnkowo), 
K. Sosiński (Suszewo) i St. Wilski (Wielgie). 
Sprawozdanie za rok 1917 wymienia następuj'lcych prezesów rad gminnych: J. Karnko- 
wski (Jastrzębie), K. Sowiński (Kłokock), ks. A. Pokrzywnic ki (Czarne), ks. A. Żmijewski 
(Skępe), M. Kasprowicz (Obrowo), T W,lsowicz (Oleszno), K. Majerowa (Osiek), Z. Kaw- 
cZYllska (Ossówka), I. Nadachewicz (Dobrzejewice), M. Jurkiewicz (Mazowsze), ks. A. 
Borkowski (Tłuchowo), ks. K. Pikuliński (Nowogród), ks. J. Ciółkowski (Chalin) i Sl. 
Łysakiewicz (Kikół)4o. 
Natomiast Rady OpiekUllcze utworzone w m,!iu 1916 r. w Lipnie i Dobrzyniu nad Wis!;1 
pt-zedstawiały się następuj.ICO: w Lipnie - ks. W. Załuska (prezes), M. Borkowski (wiceprezes) oraz 
członkowie dr Wł. Ossowski, T Piętka iM. Tański. W Dobrzyniu nad Wisłą - dr A. Fórtkiewicz (prezes). 
B. Kowalski (wiceprezes). Wł. Smolellski (delegat do Rady Powiatowej), Wł. Tarnicki i J. Fryckie 41 . 
W Radach OpiekUl1czych według sprawozdania za 1917 rok znajdowało się 46 ziemian. 9 
księży. I I inteligentów, 3 nauczycieli. 250 rolników i 24 mieszczan 42 . Komisja "Ratujcie 
Dzieci" prowadziła szeroką działalność samopomocy społecznej. Prowadziła akcje odczyto- 
we i kwestę. Do znaczniejszych ofiarodawców należeli m.in. K. Różycki, J. StarzYllski i wielu 
innych. Rada Opiekuńcza w Lipnie prowadzila na swój koszt szkolę miejsk'l dla dzieci, 
przytułek dla starców i jadłodajnię. W przytułku znalazło miejsce 12 pensjonariuszy. a 
jadlodajnia wydawała bezpłatnie 66 jednolitrowych porcji zup dziennie. Znaczml pomoc 
ł-inansow'l w tym względzie świadczyło również Towarzystwo Rolnicze 43 . Pomoc ta miała 
charakter ci.lgły, gdyż wydatki na pomoc społeczl1l były znaczące. Jak z tego wynika 
zaangażowanie społeczeństwa lipnowskiego stanowiło ważny element życia społecznego 
miasta. Niew'ltpliwie stwierdzić należy, że ciężkie czasy wojny powodowały ubożenie ludno- 
ści. ajcj potrzebna była pomoc społeczna. Tej nie zaorakło, bowiem byli ludzie. którym dobro 
społeczne leżało na sercu. 
W.;ród organizacji społeczno-gospodarczych dział'
'lcych w mieście na szczególmluwagę 
zasługl
ie działalność Zwi'lzku Ziemian 44 . Swój rodowód wywiódł on z Płockiego Towarzy- 
stwa Rolniczego. Od 19 I 7 r. istniał oddział w Lipnie, a kierował nim zarząd w składzie: K. 
Różycki z Jastrzębia, J. Mieczyński ze Stróżewa, B. PrądzYllski z Sumina, J. Siemi'ltkowski 
z W'lpielska i J. StarzYllski z Maliszewa 45 . Liczył on początkowo 32 członków, a celem jego 


39 Z. G6źdź. Li!,l/o, s. 39. 
40 T Świeeki. F. Wyhull. s. 136. 
41 Tarnże. s. 136. 

2 Tamże. s. 136. 
43 Z. GMdź. Li/lIll]. s. 39. 
44 Z. Waszkiewicz. Z dziej/iw l/Iięd
ywojl'J/J/e!!.o R\l'inll, s. 296. 
45 Tamże, s. 296. 


60
>>>
Redaktor 
MIROSŁAW KRAJEWSKI 


Adres Redakcji 


DOBRZYŃSKI ODDZIAŁ WŁOCŁAWSKIEGO TOWARZYSTWA NAUKOWEGO 
WARSZAWSKA 20 87-500 RYPIN 


Q . (z_ 


1
 !\g
 
D:J
 (
-ł.Jlb) A/Z 


ISSN 0867-1907
>>>
było niesienie pomocy właścicielom dużych i średnich gospodarstw i organizowanie ośrod- 
kÓw kultury rolniczej. Wszyscy członkowie wpłacali określon,-! ilość udziałÓw, a zarz'-Id 
pomagał w kupnie i sprzedaży m,-
j'-Itkow, w sprawach dzierżaw, lokowania kapitałÓw. Ponadto 
Zwi,-!zek Ziemian by osłabić pojawiaj,-!ce się okresowo niezadowolenie robotnikÓw rolnych i 
folwarcznych starał się zawierać układy zbiorowe. 
Wojna przerwała normalny tok pracy w istniej,!cych szkołach, z drugiej jednak strony 
rodziła nadzieje na szybkie zmiany w politycznym położeniu narodu, a więc także i w 
położeniu szkolnictwa ełementarnego. 
Na terenie byłego powiatu lipnowskiego od 1916 r. wznowiła swą działalność Polska 
Macierz Szkolna. ktÓra odegrała wiodąq rolę w organizowaniu szkolnictwa elementarnego i 
oświaty wśrÓd ludności. Fundusze na działalność Macierz Szkolna czerpała ze składek 
społecznych. organizowanych imprez i kwest ulicznych. Do ludzi wielce zasłużonych, zwi,!- 
zanych z Macierz'l w Lipnowskiem należ,-!: ks, W. Maron, L. Dmochowski (Lipno), S. 
Frydlich. S. Kruszewski (Dobrzejewice). ks. F. Przedpcłski. W. Wojciechowski (Mazowsze). 
ks. A. Gutkowski. M. Dziankowski (Szpetal), ks. A. Klimaszewski, B. Kierst (Che/mica 
Wielka), ks. G. Przedpełski. Z. Soltyliewicz (Czernikowo). ks. M. Kaczorowski, M. Głonek 
(DobrzYli nad Wis!;,). H. W,!sowicz.1\. Kililbki (Jasietl), ks I\. Syski i W. Zieliński (Skępe)46. 
W Lipnie koło PMSz założono w kot1cU 1916 r. Do zarz,ldu koła powołani zostali: K. 
RÓżycki - prezes. L Zieliliski -wiceprezes, J. Leszczyński - sekretarz. M. Borkowski - 
skarbnik. A. Talbki i K. Ossowski - czlonkowie 47 . WkrÓtce po powstaniu Macierz przejcla 
szkołę żeńsk'l. prowadzon,! przez Radę Opiekuńcz'l oraz uczestniczyła w wydatkach szkoły. 
Utworzono też sekcję odczytow,-!, na czele klÓrej stan'-lł J. Moczarski i A. Tański. Macierz w 
mieście liczyła ISO członkÓw. 
W połowie 1917 r. powstało w Lipnie towarzystwo pod nazw,I"Szkoła Średnia Męska im. 
H. Sienkiewicza.. 4K . WśrÓd jej założycieli byli m.in. K. RÓżycki i dr W!. Ossowski. We 
wrześniu 1917 r. gimnazjum w Lipnie zostało otwarte, a dyrektorem został Jan Moczarski. 
Szkołę ulrzymywało lipnowskie ziemi,lIbtwo. Z innych instytucji działających w Lipno- 
wskiem na uwagę zasługuje towarzystwo pożyczkowo-oszczędnościowe i kredytowe. Koła 
tego towarzystwa istniały w Dobrzyniu nad Wis"-I, Lipnie, Skępem. Chełmicy, Dobrzejewi- 
cach i Grodzeniu. 
Rzemieślnicy. najliczniejsza grupa społeczna, zaczęli powoli organizować ruch zawodo- 
wy. Jako pierwsi zorganizowali się stolarze, tworz,lc cech. Po nich byli następni, co doprowa- 
dziło. że w 1917 r. utworzony zostal Związek Rzemieślniczy. Założycielami jego byli: K. 
Szyjewski. W. Wójcil1ski. R. Pictruszewski. /\.. Twardowski. S. Sobiecki, J. Miechowski i F. 
BIe
hert49. Od tego faktu rzemiosło zaczęło odgrywać znaCZ,-!C'1 rolę w życiu społecznym 
miasla. W końcowej hlzie wojny zacz,!1 rozwijać się silnie ruch narodowy zwi'lzany z 
Narodow'-l Demokracj'-l. do ktÓrej w Lipnowskiem należeli L. Rutkowski i T. Świecki. 
Natomiast Zjednoczenia Ludowe reprezentowali H. W,lsowicz, L. Lissowski i Z. Rzeszotar- 
ski 50. Organ'izacje narodowe. o zdecydowanie antyniemieckim charakterze, wydawały ulotki 
i odezwy wzywające do tworzenia Polskiej Organizacji Wojskowe/I. 


46 T. Świecki. F. Wyhull. s. 14K 
47 Tall17e. s. 159. 
48 Z. Gdidź. UI'I/II. s. 39; T. KorsJ:cll. Szkli/a z Imdycjallli, Gazeta Lipnuw
ka. 191\9. nr 2. s. 7; M. 
Krajewski. Slcm'l1ik.
. 221; T, Świccki. F. Wyhull. s. 159. 
49 T. Świecki. F. Wyhull. 
. IK7. 
50 Tamże. s. I liK 
51 Tami:e. s. 11Il). 


61
>>>
Lipnowska organizacja POW weszła w skład II Okręgu Płockiego, ktÓry podzielony został 
na obwody i komendy. W powiecie lipnowskim POW organizował W. Smoleński i student 
Zawadzki)2. Dawny powiat lipnowski stanowił 2 obwÓd tej organizacji z siedzib
l w Czerni- 
kowie. Ponadto komendy rejonów mieściły się w Lipnie, Czernikowie i Dobrzyniu nad Wis",. 
Komórki POW istniały też w Skępem. Grodzeniu. Dobrzejewicach, Działyniu. Wierzbicy. 
Chalinie. Cieślinie. Tłuchowie i Turzy Malej. W tej ostatniej funkcjonowała dobrze zakonspi- 
rowana szkoła oficerska ksztak"ca kadry dla tej organizacji. a główIU, w niej rolę odgrywał 
nauczyciel miejscowej szkoły Jan Gniazdowski. W Lipnowskiem ogólna liczba członkÓw 
POW wynosiła 242. W następnych miesi'lcach zasilona została oddziałem żeńskim tzw. 
kurierskim. na czele z Wand" Dzierżanowsk
,. Zorganizowano też pogotowie bojowe. ktÓrego 
komendantem został Gustaw Olszewski 5J . \V wielu miejscowościach ziemi dobrzYllskiej 
organizowano pomoc tinansow" i techniczll' dla PO\V poprzez formowanie tzw. pomocni- 
czych komitetÓw wojskowych. 
POW prowadziła szerokq akcję agitacyjną przez Ligę Kobiet. która od 1916 r. zajmowała 
się kolportażem pism. a zwłaszcza literatury wojskowej. Rozprowadzano m.in. "\Viadomości 
Polskie". "Rząd i Woj
ko" (organ POW). "Wyzwolenie" i "Bartosza,,54. Pisma te rozprowa- 
dzane były przez mężÓw zaufania i h,cznikÓw.jak M. Borkowski z Lipna. J. Kowalski z Turzy 
Wilczej. W styczniu 1917 r. oddziały Ligi Kobiet. bardzo czynne, powstały w Lipnie. 
Dobrzyniu nad Wisł" oraz w Wymyślinie 55 . 
Okres niemieckiej okupacji upłYIl,ł w Lipnie pod znakiem walki PolakÓw o przywracanie 
niezależności gospodarczej i swobÓd politycznych. Specjalnym powodem aktywizacji ludno- 
ści miasta w 1917 r. była setna rocznica śmierci Tadeusza Kościuszki. obchodzona w całym 
powiecie pod hasłem "Wolność - Całość - Niepodległość":. 
W zwiqzku z ohchodami tej rocznicy w Lipnie utworzony został powiatowy komitet 
obchodÓw. którego inicjatorem powstania było miejscowe koło Polskiej Macierzy Szkolnej. 
W rocznicę śmierci Naczelnika. 15 października 1917 r. zebrała się rada miejska. która 
zmieni/a nazwę ulicy Aleksandryjskiej na Kościuszki. Po mszy w miejscowym kościele 
wręczono sztandar drużynie skautowej im. Tadeusza Kościuszki oraz odsłonięto pami"tkow
, 
tablicę na zewt1,trz kośdoła z napisem: "Ziemia Dobrzyńska w set m, rocznicę śmierci 
Tadeusza Kośduszki - 15 października 19171':.56. Uroczyslości zakończyła akademia w sali 
Towarzystwa Rolniczego, któr,1 zagaił H. W,lsowicz. a odczyty wygłosili Tęczarow!o.ki i 
Ossowski. którzy podkreślili zaslugi i dokonania Wielkiego Naczelnika. W skład komitetu 
obchodów tej rocznicy w Lipnie wchod7ili: H. W"sowicz, K. RÓżycki, ks. W. Załuska. M. 
Borkowski. l.. Żołędowski. A. Tański. W. Winnicki, .I. Moczarski i inni 57 . 
Kiedy przyszedł rok 1918, liczne grupy społeczno-polityczne uaktywniły sw{
i" działal- 
ność. zwłaszcza Polska Partia Socjalistyczna. Dysponowała ona zakonspirowan'l organizacj" 
paramilitarn" pod nazw" Pogolowie Bojowe PPS Sil. RÓwnolegle do tych działarl naSl}piła 


52 Z. Gtiidi.. l.il'lIo. s. 40: T. Świecki. F. Wyhull. s. 199. 
53 M. Krajewski. Lislol'ild NIX,.. Zit'lI1i dob":.\'/hkit
i dm
iI do lIiel'odle
/o,f'-;. Gazela Pomorska. 1989. nr 
264, s. 6. 
54 Z. Gtiźdź. I.il'"o. s. 40. 
55 Z. Waszkiewicz. Z ,bej,i.... s. 103. 
56 Z. G()źdź.l.il'lIo.s.40i61:legO.l.Ul'm
lIwolllo.ft-i. WłocławskiTydzieli.1993.nr26.
.6; M. Krajewski. 
1.i"0l'lId__: tego:;. \II 75 mC;'lIiq' od;.yskllllilllliel/(},/Ie
loki. Ziemio 1I11.:Jll/lejl'.le.jll:' lIiewolllicą. \\iłocław
ki 
Tydzieli, 1993. nr 26 i 27. s. 6. tahlica ta pr/ellwała do dnia dJ:iesiejszego. Nie zdjt,;li jej nawet Niemcy w cZ;lsic 
drugiej wojny świalowej. 
57 T. Świecki. F. Wyhull. s. 230-131. 
58 Z. GÓźdź, 1.1.II0I'"d IWX I: 1Ii1 ziemi lil'"owskit:i, Gazeta Kujawska. 1988. nr 262, s. 9. 


62
>>>
silna aktywizacja rewolucyjnego nurtu rohotniczego. reprezentowanego przez SDKPiL i PPS 
- Lewicę. 
W zwi.lzku ze zbliżaj_lcym się końcem wojny w połowie października I') 18 r. komenda 
Okręgu Płockiego POW poleciła podjęcie terenowym ogniwom akcji dywersyjnych. W dniu 
16 października członkowie POW L Dohrzynia na czele z Tadeuszem Nowalillskim. pseudo- 
nim "'Zh
szko"' I
rzy udziale Wincentego i JÓz
fa Glegoci
skich oraz..-:ntoniego Kowal
kieĘ
) 
dokonalt spalema czterech naładowanych sianem herllnek na WisIe pod DobrzYniem" . 
Następnego dnia, zgodnie z rozkazem komendanta POW w Dohrzyniu nad Wisł q , Stefana 
Biel1kowskiego "'BrzÓska"'. miano przeci_lć przewody telefoniczne i rozbroić Niemców z 
posterunków w Zbyszewie i Chalinie. W tej akeji oprÓcz Bieńkowskiego udział wzięli: T. 
Nowaliński. K. Kuczkowski, M. Kobylillski. J. Rynkiewicz i H. Janiszewski - wszyscy z 
Dobrzynia oraz S. Niedziałkowski z Płomian i K. Zglillski z Mokowa 60 . 
I3roń w postaci mausera. dwóch dubeltÓwek i trzech browningÓw do popowskiego lasu 
dostarczyła W. Kurkiewicz. N_lwaliński i Zgliński w Trzciance zli"widowali dwÓch niemiec- 
kich żandarmÓw. zdohywaj_lc przy tym broń. Dwóch innych żandarmów po drodze rozbrojo- 
no. Następnie w MakÓwkuu dzierżawcy maj_ltku grupa POW zarekwirowała brol1. Gdy jednak 
oddział przybył do Chalina. na miejscowym posterunku nie było już żandarmerii niemieckiej. 
W tej sytuacji członkowie POW przerwali hlczność telcfoniczl1il, zabrali hnJl1 i skierowali się 
do Płomian. Następnego dnia Niemcy przybyli tu z 20 - osobowym oddziałem. SpośrÓd 
aktywistÓw POW schwytano N iedzialkowskiego, zaś inni ratowali się ucieczk_1 do Włocławka. 
W odwecie za wydarzenia pod Trzciank.l i MakÓwku Niemcy aresztowali oddanego dla 
POW nauczyciela z Turzy Małej,.I. Gniazdowskiego. Na mocy wyro"u s_Idu polowego zoslał 
on rozstrzelany w Płocku z I H na I') paidziernik} t. Ponadto N iemcy dokonali w Turzy Małej 
tzw. karne branki. 
W październiku I') I X r. członkowie POW otrzymali polecenie z Warszawy. hy przygoto- 
wać się do prz
ięcia władzy w Lipnowskicm. W ZWi_1Zku z tym, odbyło się zehranie w 
Dyblinie, na ktÓrym do objęcia stanowisk w przyszłych władzach wytypowani zostali: K. 
RÓżycki - naczelnik powiatu. R. Ostrowski,.I. Starzyński - sprawy gospodarc70-aprowizacyj- 
ne, M. Wysocki - poczta, W. Smolellski, W. Phlskowski - wydział bezpieczeństwa, S. Landie 
_ podatki. A. Taliski - generalny sekrelariat 62 . W ccluustalenia dalszych szczegółÓw postano- 
wiono zwołać do Lipna przedstawicieli miejscowego spoleczel1stwa. 
Zbljżał się kres okupacji nicmieckiej w Lipnowskiem. W poczynania okupanta wkradla 
się nerwowość. Zaczęto koncentrować wojsko w Lipnie i przygotowywać się do opuszczenia 
miasta. Bylo to wynikiem pogarszaj_lcej sięsytuacji na froncie. W chwili przejmowania władzy 
w Lipnie stacjonowały: pułk piechoty, szwadron kawalerii. hateria artylerii i żandarmeria 
ści;lgnięta z powialu oraz niewielka ilość żołnierzy nad7oruj;lca przymusowe młÓck/']. 
Niemcy opuszczaj;lc Lipnowskie skorzystali z kolejki polowej. a wcześniej dobrowolnie 
oddali kilkanaście karabinów dla milicji powiatowej. Pod Lubiczem, Dohrzejewicami i 
Czernikowem miały miejsce starcia z Niemcami, kt(Jre nie pociqgnęły za sob_1 ofiar śmiertel- 
nych z wyj;ltkicm K. Trzaskalskieg0 6 -1. 


S9 1\1. Kra i" w s ki. 'Ii,k rod:i/" sie 'm/I/o,"". 1'01\' \I' /)ol":\'IIill i okolin'. Gazela Pomorska. 1990. nr r. 
. 6. 
60 Taili/e. 
61 M. Krajew
"i. LiellllO, s, 6. 
62 Z. WasJ:kiewicJ:, Zd:ie,;';w. s. UH. 
63 Z. Gtiidi..I-il'lIo. s. 40; Z. Was/"icwie/, L ,bt'j';\I; s. UH. 
64 Tamże. 


63
>>>
Upragniona wolność nadcszła Illislopada 191 R r. W mieście zapanował wielki entuzjazm, 
ludność wyszła na ulice, manifestuj,lc radość z uzyskanej wolności. Na budynkach pojawiły 
się nagi biało-czerwone. Nast'lpił stan euforii, a jcdnocześnie oczekiwano na dalszy bieg 
wydarzeń. W Lipnie, 12 listopada 191 R r., zwołano zcbranie przedstawicieli, na ktÓrym wiele 
uchwał dyblińskich nie zostało przyjętych. Wybrano 36-osobową radę powiatową składając'l 
się ulelegatÓw gmin i Wydział Wykonawczy. Jego skład był następujący: A, T,\llski - komisarz 
działu ogólnego, A. Czerwiński - dział finansowy, W. PI'lskowski - bezpieczeństwo, M. 
Napiórkowski - aprowizacja, J. Mościcki - rolnictwo, Z. Perkowski - leśnictwo, H. Święto- 
chowski - drogi i budownictwo. B. Niedziałkowski - poczta i telegraf. J. Dygasiewicz - szkoły, 
S. Wiśniewski - ochrona pracy, K. Błaszczyk - karn/,5. Delegatem miasta Lipna był Wallko- 
wski, a delegatem kółek rolniczych M. Jurkiewicz. Referentem aprowizacyjnym został J. 
Slarzyński. komunalno - skarbowym S. Landic. Ponadto utworzono komisje: finansow,1 
(Czerwiński i Gabryś). aprowizacyjną (NapiÓrkowski, Mościcki i Perkowski), sanitarno-Ie- 
karskil (dr K. Ossowski. dr Maciejewski, dr wet. Kornaszewski i Małkiewicz), mieszkaniow,1 
(Wańkowski i Klimkiewicz) or;z urzędnicz'l (Napiórkowski, Gabryś i Świętochowski)66. 
Komendanlem powialOwej policji został mianowany W. Smolellski. 
Po II listopada 1'-) I H r. na plan pierwszy wysunęła się sprawa podzialu administracyjnego 
II Rzeczypospolitcj. a rozwi,lzanie tego skomplikowanego problemu wcale nie było łatwe. 
Przede wszystkim chodziło o zlikwidowanje dawnego podziału stworzonego przez zaborc6w. 
ale unifikacja dokonywała się bardzo wolno. Po odzyskaniu niepodległości w 1'-) I H r. Lipno- 
wskie znalazlo się w granicach wojwództwa warszawskiego. W dniu 14 stycznia 1919 r. 
ukazało się rozporz'ldzenic ministerstwa spraw wewnęlrznych, na mocy którego przywrócono 
dawn
 podział rosyjski, T. Świętochowski pełnił obowi,IZki komisarza RP na powiat lipno- 
wski 6 . Natomiast 2H sierpnia 1'-) 1'-) r. przyj'lł on tytuł starosty, a Urz,ld Powiatowy nazwę 
starostwa. Zanim jednak T. Świętochowski obj'lł swÓj urz,ld doszło do kontli ktu z Komitetem 
Wykonawczym. ktÓry uważa/. że komisarz mianowany jesl zbędny wobec urzędowania 
komisarza z wyboru. A. Tańskiego. Doszło jednak do kompromisu i T. Świętochowski objął 
funkcję komisarza, a A. Tański został J . ego zaslę p cą. Burmistrzem miasta mianowano Józefa 
, 6H 
 
Szarzahl . 
Tak zamkn,l! się gonlcy i długotrwały okres pierwszej wojny światowej w Lipnowskiem. 
Wraz z odzyskaniem niepodległości na nowo rodziło się życie polityczne. Lipnowskie weszło 
na drogę politycznego, gospodarczego i kulturalnego rozwoju, Leopold Staff wyraził radość 
z faktu odzyskania niepodległości pisz'lc: "Polsko. nie jesteś już niewolnic'I!". 


65 Tami:e. 
66 Z. Góźdź.l.iI'II" s. 42; T. Świecki. f WybulI. s. 279-280. Z. Waszkiewiez. Z dziej,ill'. s. 103-104. 
67 Ga/.eta Urzt,;dowa na Powiat Lipnowski, nr 16. z 20 I 1919 r. s. 2. 
6H Z. Góżdi..I.iI'II". s. 42. 


64
>>>
R:1Ił 


ZIEMIA DOBRZYNSKA 


1995 


/OF!A IVIISZK/EW/CZ (TORUŃ) 


ŻYDZI Z DOBRZYNIA NAD DRWI
CĄ 


W Dobrzyniu nad Drwęc1 (obecnie wojwództwo toruńskie) od ponad dwustu lat mieszkali 
obok siebie Polacy i Żydzi; bliscy sobie i dalecy jednocześnie, co wynikało z wząjemnej, w 
gruncie rzeczy. izolacji. Ten polsko-żydowski świat, poczynaj"c od tragicznych wrześniowych 
dni 1939 roku, kiedy Niemcy rozpoczęli systematyczne "'oczyszczanie"' miasteczka zelementu 
żydowskiego - przestał istnieć. Przetrwał jedynie w ludzkiej pamięci. Polacy bardzo często 
opisuj" ten 
wiat w sposóh wyidealizowany. Żydzi. postrzegąj"go najczęściej poprzez pryzmat 
Holocaustu i własnych tragicznych przeżyć. Niewiele, bądź wcale nie chcą mówić lub pisać 
o dniach codziennych, o tych latach przeżytych w rodzinnych domach, lokalnych obycz,
jach, 
religijności współwyznawców. Natomiast bardzo często kład,1 akcent na polski antysemityzm. 
Nikt nie przeczy, że przejawiał się on czasami. ponieważ u jego podłoża leżały dwie istotne 
przyczyny; nie rozwiązane problemy społeczno-ekonomiczne; utrwalane przez dziesięciole- 
cia przes,dy na temat rzekomych mordów rytualnych popełnianych przez Żydów, handlowa- 
nia żywym towarem, wywoływania epidemii itp. 
Dlatego nieliczni potomkowie dobrzyńskich Żydów, niepewni - czy nie spolkaj,} się z 
objawami antysemityzmu, bo o polskim antysemityzmie nie przestaje się mówić w niektórych 
środowiskach żydowskich za graniCI - przyjeżdżają do Dobrzynia nad DrwęC}, by odnaleźć 
ślady świadcz"ce o tym. że tu właśnie żyli niegdyś ich pradziadowie; przyjeżdżają szukać 
swoich korzeni. 
Napisanie historii dobrzyńskich Żydów jest niesłychanie trudne. Poszukiwania źródeł 
dolyczlcych żydowskiej gminy wyznaniowej w Dobrzyniu nad Drwęcą nie przyniosły ocze- 
kiwanych rezultatów. Poza księgami Urzędu Stanu Cywiłnego i metryką cmentarną, dyspo- 
nujemy jedynie wspomnieniami żyj "cyc h jeszcze, bądź już nieżyjących Polaków i Żydów. 
Wspomnienia tych ostatnich. ilustrowane zdjęciami, opublikowano po hebrąjsku (patrz zahl- 
cznik)l. Pamięć ludzka zawodmijedna" bywa; często nieświadomie i w sposób wybiórczy 
rejesIruje jedynie część zjawisk i najbardziej bulwersujących wydarzeń; o monotonii, nudzie 
codzienności - zapomina się po latach. 
Kiedy czytałam opisy i wspomnienia, słuchałam relacji, Dobrzyń nad Drwęcą kojarzył mi 
się zjednym z tych małych miasteczek, które dominowały na wschodniah ziemiach Rzeczypo- 
spolitej, zwanych w językujidysz-sZlcll: a topografię jego wyznaczał szereg stałych punkIów: 


Pinkas Hakehilnt. roIli/uf, voL IV 1-\1I/",:aWl/Ill/ i/s r,,/-:iOlł- Tłumaczenie Księgi Pami:ltkowej wydanej w 
Izraelu (s. 175-178) dokonał Pan Bielecki z Żydowskiego Instytutu Hislorycznego w War
z..'lwie (ŻUl). 
Przekazała mije Pani Eugenia Slrumieli-córka dobrzYliskiego nauczyciela Ja"uha Lewinsona. Ksero"opie /djęć 
z tel samej Księgi oraz zhiorÓw prywal nych otrzymałam od Pana Franka Dohia (Dobraszklanka). Wraz z rodziną 
musial opuścić Dobrzyń w 1939 r. - miał wówczas n lat. Tylko on ocalał- Po wielu tragicznych przejściach. 
znalazł hezpieczne miejsce w dalekiej Australii. gdzie mieszka do dzisiaj. 


65
>>>
bożnica, dom modlitwy, kirkut. bet-hamidrasz. cheder. krzywe uliczki. zaułki. szynk. małe 
sklepiki. z tym najbardziej charakterystycznym-korzennym. 
Pocz'ltki osadnictwa żydowskiego w Dobrzyniu trudne S,I do odtworzenia. Najprawdopo- 
dobniej tylko nieliczni Żydzi mieszkali tu w pierwszej połowie XVII w. Byli jedna"- w 1660 
r.. skoro chrześcijanie oskarżyli ich o spowodowanie pożaru "-ościoła w Golubiu. ż'ldając 
usunięcia ŻydÓw poza obręb osady. stanowi'lcej pocz'lt"-owO jedno z golubskich przedmieść. 
Dopiero po wpłaceniu przez Żyd6w określonej sumy pieniędzy on
z interwencji władzy 
"-ościclnej na Sejmiku Czterech Ziem cofnięto im za"-az osiedlania się-o 
Na życzenie właściciela Zygmunta Działyńs"-iego. a dla wygody podrÓżnych w środ"-u 
lasÓw zbudowano karczmę i właśnie wokÓł niej rozrastała się osada. 22 VII 16H4 L została 
przez Działyńs"-iego obdarzona prawem wybierania wÓjta. Nazwano j'l Przedmieściem Go- 
lubskim 3 . Jeśli ktokolwiek zawitał do Dobrzynia w 1776 L nie wierzył zapewne, że "-iedy- 
kol wiek powstanie tu miasto. Witalo go bowiem 31 walących się domÓw. Zamiarem rodziny 
Działyńskich było uczynienie z Przedmieścia Gołubskiego konkurencyjnego dła S'lsicdniego 
Golubia ośrodka handlowego i rzemieślniczego. Sam patron ufundował 16 domów i sprowa- 
dził HO rodzin żydowskich. W ciągu pięćdziesi.;ciu łat liczba zabudowali wzrosła do 117 (w 
I H20 r. były tyl"-o dwa murowane domy). 
Wydany na życzenie władz "-ościelnych na"-az osiedlania się ŻydÓw w osobnej części 
miasta nie stanowił przesz"-ody dla rozwijaj'lcej się gminy żydowskiej, "-tóm nadal cieszyła 
się poparcicm Działyńskich; czwarty z rodu - Ignacy w 179H L urz'ld wójta zamienił na 
burmistrzows"-i. a nadaj'lc miastu swÓj herb rodowy - Dobrzyniem go nazwał 4 , 
W 1772 r. Dobrzyń przypadł Rosji, w I X07 L znalazł się w granicach Księstwa Warsza- 
wskicgo. od I X 15 r. do wybuchu I wojny światowej wchodził w s"-ład Królestwa Kongresow- 
wego - staj11c się miastem pogranicza. 
Nie sprzyjały rozwojowi Golubia i Dobrzynia, które dzieliła w11s"-a. dwudzies(()metrowa 
Drwęca. prus"-ie i rosyjskie przepisy celne. a przemyt na wiele dziesięciolcci stał się zajęciem 
wielu miesz"-ańców obumiasl: ryzykownym i niebezpiecznym. ale to on właśnie umożliwiał 
egzystencję kupcom. rzemieślnikom i rolnikom po obu stronach granicy. Dobrzyniacy prze- 
mycali z Prus towary włÓkiennicze, "-olonialne. przyprawy. owoce. wyroby żelazne. 
Dobrzytl kilkakrotnie nawiedzały klęski żywiołowe. Np. w latach I X67-1 892/1 X93 wybu- 
chały tu epidemie cholery. dziesiątkuj'lce ludność. Jcdnak największe wrażenie na autorze 
reportażu opublikowanego w "Nadwiślaninie" wywarł wyglqd miasta po pożarze z I X57 r.. 
ktÓry strawił 90 domów. Po roku nie uprz'ltnięto jeszcze pogorzelisk. Odbudowa i modern- 
izacja miasta trwała długo - zakończono j'l w latach dwudziestych. w niepodległej już Polsce. 
"Znać. ŻC to miasto młode. Rynek ogromny. ulice szerokie, zwłaszcza głÓwna. Kamienice 
nowolne. a więc bez stylu. przeplatane chatami drewnianymi. Widać, że to miasto biedniejsze 
i mniej k
lt
ralne" - pisał dobrzyńs"-i proboszcz Ignacy Charszewski. przynlwnuj'lc DobrzYI! 
do Golubl,ł- . 
Miasto kilkakrotnie dźwigało si.;z cał"-owitego prawie upad"-u. nie bez znaczqcego udziału 
ludności żydowskicj. "-tÓra okresowo zdobywała przewagę nad żywiołcm polskim (pOL lab. 
I). Jak wynika z zeznań JÓZet
1 Lewina Sonabenda urodzonego w 17H I r. w Dobrzyniu. co 


2 Pin"a._. op.ei!., s. 175. 
3 Ks. I. Charszews" i. OobrZYliullt/ Vr....ęcą. Je
o (/:;e;e; .WlIU obnuy z LlI1'?J.:/rdu;"JI/('/11 sąsieduiego GO/LI/UO. 
Płock (1932). s. II. 12. 
4 Ihid.. s. 12; Pinkas, op.ci!.. s. 175. 
5 J. Chars/.ews"i. op ,ci!.. s. 12; Z "rze;lIi'rlfAi "rzez GO/LI/"/O /'o/,,'ki. Nadwiślallln. 30 VII I 115 H. ()pi
 po/aru 
i jego s"ut"tiw w "Nadwiślaninie" /. 30 X 1857 r. 


66
>>>
najmniej do 1808 r. "w synagogach żadnych poż.ldnych książek tak urodzonych, jak i 
umarłych nie utrzmywano", dlatego nie wiemy ile naprawdę liczyła ludność żydowska. 
Później mniej lub bardziej dokładne rejestry prowadzono w języku polskim, rosyjskim, od 
1916 r. w niemieckim, a po 19 I 8 r. wyłącznie w języku polskim, ale komplet ksiąg metrykal- 
nych nie zachowal się. Od 1825 r. burmistrz prowadził wyhlcznie świecką rejestrację; religijnq 
zajmowali się rabini luh podrahini. Oni też po dokonaniu wpisu w swoich księgach poczym
lc 
od 7 X 1830 r. zobowi.lzani byli udawać się do burmistrza w celu potwierdzenia zapisów, 
ewentualnie złożenia wyjaśnień - obowi'lzek świeckiej rejestracji istniał do 1939 r. W księgach 
mctrykalnych nie wykazywano np. małżeństw rytualnych, dość częstych jeszcze w XIX w. W 
wiciu przypadkach nie zgłaszano także zgonów noworodków zwłaszcza jeśli śmierć następo- 
wała po kilku czy kilkunastu dniach od momentu narodzin 6 . Niżej zamieszczona tabela, choć 
ilustruje jedynie przybliżony stan rzeczy, wskazuje wyraźnie na szybki wzrost ludności 
żydowskiej w wieku dziewiętnastym 7 . 


Tabela I: Ludność polska i żydowska w Dobrzyniu nad Drwęc1 w latach 1772-1897 


Rok 1772 1786 1808 1827 1857 1861 1880 1897 
Ogółem 
mieszka- 820 1300 2097 2126 2427 2452 3665 3734 
ńców 
Polaków 820 ok. 800 b. d. 822 828 702 1212 b. d. 
Żydów b. d. ok. 400 1881 1304 1599 1610 2359 ok. 3000 


Ze w zględu na brak inti.mnal:ji w tabeli nie zamieszczono danych dotycz'lcych liczby osóh 
innych narodowśl:i. Żydzi żyj'ICY głównie z handlu, w którym pewne branże opanowali 
l:ałkllwicie, wygrywali zazwyczaj konkurencję z Polakami. Rodziny żydowskie bywały wie- 
lodzietne, a ów handel m
częściej drobny (małe jednoosobowe sklepiki, stragany) pozostawał 
jedynym źródłem utrzymania. Ani handel. ani rzemiosło nic były w stanie wchlon.lć nadmiaru 
siły roboczej. Niewiele zmieniło się po zorganizowaniu w Dobrzyniu kilku malych przedsię- 
biorstw, zwanych umownie przemysłowymi, tj. tarlaków, fabryczki 
wicc, garbarni. Sytuacja 
ekonomiczna była jedlll z podstawowych przyczyn emigracji dobrzYlIskich Żydów do wię- 
kSLYl:h ośrodków przemysIowych takich np. jak Łódź. częściej jednak do Krajów Ameryki 
Łal:illskiej i StallllW Zjednoczonych; poszukiwali także pracy w Niemczech. Musiała ich tam 
być duża liczba skoro w Berlinie utworzyli SW(
j własny komitet. Jednym zjego zadań było 
ułatwienie dobrzyńskim Żydom powrotu do rodzinnego niepodległego już miasta. Emigranci 
wspomagali swoje rodziny. Bardzo często przcsylane przez nich, czasami drobne sumy, były 
jedy
m źródłcm utrzymania; podohnie działo się w okresie dwudziestolecia międzywojen- 
ncgo. 
Społeczność żydowska była i pozostała rozwarstwiona; znaczny jej proccnt stanowiła 
biedola, ale wielu było bogatych Żydów właścicieli posesji, domów mieszkalnych. sklepów. 


6 Archiwum PalisIwowe w Toruniu. Akta Urzędu Stanu Cywilnego. Gmina wY7nania mojżcs7owego w Dohrzy- 
niu nad DIWt,;cą (dalej: AT. lISC). Wstt,;p do inwentarza opr. Wiesława Kwiatkowska. 
7 Pin kas. op.ciL s. 175. Dane podane w Ksit,;dze Pamiątkowcj hudzą pewne w:tlpliwości np. dla 111011 r.: B. 
Wasiulyriski. Ludno,ć 7.ydowska w Polsee w wie"ach XIX i XX. Studium statyslyczne, Warszawa 1930. s. 23. 
tah. II: R. Sudzili sk i. Z ",-"orii Goll/hia-Dobrzynia i KOlI'ale'II'i/, lw:llkieje C;oll/bia-Vobrzvllii/. pod. red. 
K. Chruściliskiego. TorlIIi 1979. s. 95-96. 
8 PilIkas. op.ciL. s. 175. 


67
>>>
zakładów przemysłowych. Inn
1 jest sprawą. że pisz
lc o bogactwie Żydów należy bral5 pod 
uwagę przede wszystkim kryteria lokalne. W tym niezbyt zamożnym miasteczku już samo 
posiadanie własnego, murowanego domu, dobrze prosperuj
lcego warsztatu rzemieśłniczego, 
czy hurtowni stawało się miernikiem bogactwa. Faktem jednak pozostaje, że w Dobrzyniu 
Żydzi byli właścicielami wielu posesji. Już w ł g80 L kiedy to Dobrzyń stał się miastem 
większym i znaczniejszym od s
lsiedniego Gołubia należało do nich 2/3 domów. Omawiaj'-Ic 
historię i czasy współczesne Dobrzynia ks. Charszewski napisał: "Ulicę główną, dług'-I i 
szerok
1 (zwaną najpierw Skępską, potem Szerok'-l, wreszcie J. Piłsudskiego - Z.W.) obsiadły 
prawie wyłącznie kamienice żydowskie. Jeno małe domki parterowe, przeważnie drewniaki, 
położone na jej krańcu odśrodkowym S
I polskie. Zreszt1 pod względem mieszkaniowym 
ludnośl5 jest znacznie przemieszana w domach żydowskich mieszkają Polacy, w polskich 
Żydzi. S
ltn nawet magistrat mieści się w kamienicy żydowskiej"9. Można tylko dodal5, że w 
okresie dwudziestolccia międzywojennego ci naprawdę bogaci Żydzi na ogół nie inwestowali 
w Dobrzyniu w przekonaniu, że miasto nie ma większych szans rozwoju. Jedni gromadzili 
fundusze na wyjazd za granicę, jak zbożowiec Urana, który już w drugiej połowie lat 
dwudziestych znalazł się w Stanach 
iednoczonych; inni woleli inwestować w większych 
miastach jak Toruń, czy Uydgoszcz lub w t y ch, które miały szansę stal5 się ośrodkami 
. .10 
przemysłowymi . 
Na pocz'-Itku XX w. nikt nie spodziewał się kataklizmu, jakim była ł wojna 
wiatowa. 
Generalnie rzecz bior
lc ludnośl5 żydO\\ska, poza wyjątkami nie angażowała się w działalnośl5 
niepodległościow'-I. Odzyskanie przez Polskę niepodległości przyjmowała ona z nadziej
1 i obaw'-I 
jednocześnie. Ta ostatnia była przym
imniej częściowo uzasadniona. czego dowiodła np. kampa- 
nia wyborcza do Sejmu Ustawodawczego w 1919 r. Wzięły w niej udział wszystkie partie i 
organizacje politycznc, ale n

jlepiej przygotowani do prowadzenia agitacji okazali się działacze 
prawicy i osoby zwi
lzane z organizacjami katolickimi. Na ziemi dobrzyńskiej działał założony w 
Płocku (popierany przez ordynariusza diecezji płockiej A J. Nowowiejskiego) Komitet Chrześci- 
j
ltlsko-Narodowy. W małych miasteczkach ziemi dobrzyńskiej oraz we wsiach szczególnie 
eksponowano hasła walki o szkołę religijną, czyli chrześcijańsk
l, powszechną i bezpłatn
1 oraz 
akcentowano koniecznośl5unarodowienia przcmysłu i handlu. Zmydzie to potem odzwierciedlenie 
w próbach zorganizowania bojkotu gospodarczego placówck żydowskich I I. 
Z ohjawami braku zaufania, niechęci, czasami wręcz wrogości spotykali się dobrzyńscy 
Żydzi podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 L, zwłaszcza, że ł4 sierpnia do miasta 
wjcchała kozacka konnica, w "silejak pisal ks. Charszewski - pół tysi
lca koni. Oddzial główny 
wkroczył ul. gh'iwlILl im. Pils
ldskiego. Na niej powitali go Żydzi z dwoma braÓni Kufeldarni 
na czele. chlebem i solą"I_. Żydów dośl5 powszechnie oskarżano albo o współpraC!; z 
holszewi"-ami, albo o szpiegostwo na ich rzecz; częśl5 z nich pod nigdy nic potwierdzonymi 
zarzutami aresztowano. 
Po zakończeniu wspomnianej wojny życic powoli stabilizowało się. W okresie dwudzie- 
stolecia międzywojennego zmieniły się proporcje jeśli chodzi o ludność polsk'-I i żydow
ką 
Do?rzynia; el.ement po
ski powl
li zaczynał.zd
bywal5lfrzewagę. chociaż w minimałnym na 
razie procencte, IlustruJe to zamleSZCZOlU1 mżeJ tabela' . 


9 I. Charszewski. op.dl.
. 18. 
10 Inli.muacja syna Brany - Pana Browna oraz reI. J. Strzałkowskiej, Zoili Hądzelewskiej. J. Jagodzińskiego. M. 
Gassena-Piekarskiego - w posiadaniu aulor"i, 
II T. Świecki. F. Wyhult, Mi/
o\l'-'ze plockie 
r 'Zi/si/ch woilły.\
villlo...ej i P0H'-f/(//II11I,,,,i.fIWllpo/.,/..iego. Turmi 
1932, s. 306. 
12 I. Charszewski, op.eil., s. 37. 
13 AT. USc. sygn. lIII. 184-187. 190. 


68 


--
>>>
Tabela 2: Ludność Dobrzynia nad Drwęcil w latach 1921. 193 I, 1935, 1939 


Rok 1921 1931 1935 1939 
Ogółem mieszkańców 4085 5176 5108 5694 
Żydów 1976 2500 2473 ponad 2500 


Natomiast Żydzi do wybuchu Ił wojny światowcj zachowali silml pozycję gospodarczi' w 
Lyciu miasta. choćby z tylulu placonych podatków. To u Żydów znajdowały pracę kobicty lub 
młode dziewczyny - ni
iczęścicj jako służba domowa, obsługa sklepów. Żydzi zatrudniali 
również część okolicznych chłopów do zwożcnia i transportowania do Torunia zboża. b'ldź 
przy zwózcc i spławie drewna. Z zestawienia sporządzonego na podstawie Księgi adresowej 
II RP wynika. że owa przewaga ekonomiczna Żydów była znacz.lca. 


Tabela 3: Sklepy, drobne warsztaty. zakłady przemysłowe 


Lp. Nazwa Ogółem Polacy Żydzi 
1 sprzedaż amunicji 1 1 - 
2 apteki 1 1 - 
3 bielizna (fabr.) 2 - 2 
4 cegielnie 1 1 - 
5 cukierki (wyrób) 2 2 - 
6 czapki (wyrób) 5 - 5 
7 elektrownie 1 - 1 
8 galanterie 14 1 13 
9 handel bydłem 2 - 2 
10 handel nierogacizną 2 - 2 
11 handel olejami 2 - 2 
12 handel opałem 4 - 4 
13 herbaciarnie 1 - 1 
14 hotele 1 1 - 
15 jadłodajnie 12 - 12 
16 kinematograf 2 1 1 
17 księgarnie 3 - 3 
18 kolonialki 29 3 26 
19 konfekcja 3 1 2 
20 magazyny zbożowe, skup 21 3 18 
21 maszyny do szycia 2 1 1 
22 maszyny mleczarskie 1 - 1 
23 mleczarnie 1 - 1 
24 manufaktury 19 2 17 
25 młyny 7 - 7 
26 naczynia kuchenne 1 - 1 
27 narzędzia rolnicze 2 1 1 


69
>>>
Lp. Nazwa Ogółem Polacy Żydzi 
28 piekarnie 8 4 4 
29 piwiarnie 5 1 4 
30 artykuły piśmienne 5 1 4 
31 produkcja nabiału 3 - 3 
32 produkcja worków 3 - 3 
33 przedsiębiorstwa samochodowe 2 1 1 
34 przybory szewskie 1 - 1 
35 porcelana, szkło 2 2 - 
36 skóry 10 1 9 
37 składy opału 5 1 4 
38 tokarki 3 1 1 
39 ubrania gotowe 13 - 13 
40 warsztaty mechaniczne 7 - 7 
41 wędliny 1 - 1 
42 wody gazowane 1 - 1 
43 wyrób nici 2 - 2 
44 wyrób obuwia 1 - 1 
45 zakłady kuśnierskie 1 - 1 
46 zakłady szewskie 15 9 6 
47 zakłady ślusarskie 1 1 - 
48 zakłady tapicerskie 1 1 - 
49 zajazdy 1 - 1 


Ta" mniej więcej kształtowały się proporcje w stanie posialIania; dane dotyczą końca lat 
dwudziestych. Później następowały niewielkie zmiany, część sklepów przechollziła w ręce 
pobkie, ale za to na "kilka lat przed wojml Żydzi zaczęli już opanowywać rzemiosło" 14. 
Na podstawie wspomnianej księgi adresowej można również odtworzyć podział ludności 
Dobrzynia według zawodów (zainteresowani czytelnicy mog.l najej podstawie ustalić nazwi- 
ska). 


Tabela 4: Struktura zawodowa mieszkallców Dobrzynia nad Drwęcą 


Zawód L.ogólna Polacy Żydzi Niemcy Rosjanie 
lekarz 4 1 1 - 1 
dentysta 1 - 1 - - 
arkuszerka 3 2 1 - - 
bednarz 2 2 1 - - 
blacharz 4 1 3 - - 
cieśla 2 1 1 - - 
czapnik 5 - 5 - - 


14 ReI. J. Str'/alkowskicj. 


70
>>>
SPIS TREŚCI 


Wiesław Sierad-:,{/n - Rycerstwo kujawsko-dobrzyńskie w procesie polsko-krzyżackim w 
Warszawie w 1339 r. . . . . '. ...................... 7 
Roman Pintmwski - Struktura agrarna w powiecie rypińskim w latach I H67-193J . 23 
Zellml GÓźdź - Lipno i okolica w latach pierwszej wojny światowej 53 
Zntia Waszkiewicz - Żydzi z Dobrzynia nad Drwęq ......., 65 


Materiały 


Marian Kallm - Opis Lipna z 1820 roku. . . . . . . 


. . . . . . . . . . . . . . . 81 


Recenzje i omówienia 


Rypin. Szkice z dziejów miasta. pod red. Mirosława Krajewskiego (Marian Pawlak) . . 105 


Kronika naukowa 


Kalendarium wydarzell naukowych na Ziemi Dobrzyńskiej w okresie od stycznia 1993 r. do 
grudnia 1994 r. (opr. Zenon GÓ;:,dź) ........................ 107
>>>
Zawód L.ogólna Polacy Żydzi Niemcy Rosjanie 
ekspedytor 2 - 2 - - 
felczer 1 1 - - - 
fryzjer 1 1 - - - 
kapeluszniczka 5 1 4 - - 
kołodziej 2 1 1 - - 
kowal 4 2 2 - - 
krawiec 35 4 31 - - 
krawiec damski 3 2 1 - - 
malarz 3 2 1 - - 
piwowar 1 1 - - - 
rzeźnik 22 10 12 - - 
rymarz 1 - 1 - - 
stolarz 6 4 2 - - 
tapicer 2 1 - - - 
zdun 1 1 - - - 


Żydzi reprezentowani byli we wszystkich gałęziach rzemiosła (poza sześcioma). W tabeli 
nie wykazano natomiast szewców. choć wiadomo że byli nimi głównie wyznawcy rełigii 
mojżeszowej. Całkowicie natomiast opanowali krawiectwo i kapelusznictwo. 
Nieliczni Żydzi byli właścicielami I11Uątków ziemskich. W latach dwudziestych powstał 
w Dobrzyniu Bank Kooperacyjny; udzielał on pożyczek zamożniejszym kupcom i rzemieśl- 
nikom: biedniejsi korzystali z pomocy "Kasy Pożyczkowej"' (Gemilat Chesed). Polacy pod- 
kreślali występuj.łCą wśród Żydów solidarność. przejawiąj.łCLł się m.in. w pomocy udzielanej 
przez rodziny osobom młodym wstępuj.łcym w związek małżeński: miała ona umożliwić im 
stm1 życiowy i szybkie osiqgnięcie materialnej niezależnuści: Żydzi starali się także zapobie- 
gać upadaniu placówd, handlowych i rzemieślniczych. Polscy obserwatorzy idealizowali 
jednak ową solidarność. bo w gruncie rzeczy społeczność żydowska pozostawała podzielona. 
nie tylku pod względem spułecznym. Wśród Żydów występowały także bardzo wyraźne 
podziały polityczne, o których z uwagi na ograniczon.ł objętość a11ykułujedynie wspominam. 
Wielk.ł popularności.l cieszyły się w Dobrzyniu idee syjunistyczne, a Poalej Syjon (syjo- 
niści ugółni) działający już w XIX w. skupiał w swoich szeregach również Żydów golubskich. 
gdLie oddział partii nigdy nie powstał. choć mieszkał tu i aktywnie na rzecz syjonizmu 
pracował znany również Żydom pomorskim Adolf Riesenfeld (filantrop, działacz samorz.ldo- 
wy ceniony także przez Polaków). To głównie on utrzymywał kontakty z centralą w Warsza- 
wie. prowadził korespondencję z PalestYnLl. Najego adres nadchodziły pieniądze przeznaczo- 
ne na cele palestyńskie lub organizowanie emigracji Żydów nie tylko do Palestyny. Jedną z 
form propagowania sprawy palestyńskiej było organizowanie odczytów. spotkań IOwarzy- 
skich i zabaw. w których uczestniczyli zarówno dobrzyniacy jak i golubiacy. Obok Riesenfelda 
działali Eliasz Hirsz nauczyciel z zawodu. Jeal Zweigel biuralisIa, kupcy: Bernard Iłowiecki, 
Sally Lewin. Mendel Motyl. Szmul Czarnobroda (właściciel mleczarni - w 1925 r. wyjechał 
do Warszawy). A. Riesenfeld był uczestnikiem ("ongresów syjonistycznych. odwiedził także 
Palestynę. o której opowiadał podczas odczytów i spotkań. Z wyżej wymienionymi Żydami 
golubskimi współpracowali w Dobrzyniu m.in. jeden z pierwszych syjonistów - nauczyciel 
Efraim Grant i Ischak Mosze Offenbach - znany także ze swojej działalności w okresie 
dwudziestolecia międzywojennego. Synowie Efraima Granta byli pierwszymi emigrantami 


71
>>>
ł5 
16 
I 17 
IR 
II 
19 
20 
72 


do Palestyny. W 1909 r. wyjechał także JoseJ Cwi Rimon (Risnon) - zasłymlł jako poeta (jego 
wiersze ukazały się w zbiorze "Keterim") b. 
Z golubskimi i dobrzyńskimi syjonistami współpracowała młodzież; zbierała się najczę- 
ściej w domu Iłowieckiego lub Motyla. "Schadzki - donosiła połicja - S4 zwoływane przez 
Tow. Młodzieży żydowskiej pod nazw1 Syjonistyczne Stowm-zyszenie Literatury. Na zebrania 
przybywała również młodzież z slsiedniego Dobrzynia (b. Kongresówka). Głównymi prowo- 
dyrami na Golub i Dohrzytl SI Chiel Motyl wraz z bratem Józefem, córka Riesenfełda Rut, 
Aron Cohn, bracia Bieławscy, Eliasz Hirsz, kal Zweigel,,16. 
Od I Y I Y r. istniał w Dobrzyniu oddział "Mizrachi". "Mizrachi" wyłoniła się, jako samo- 
dzielna partia z ruchu syjonistycznego - reprezentowała nurt religijny o charakterze konser- 
watywnym. Tendencje wrogie religii dostrzegali w poczynaniach świeckiego kierownictwa 
Federacji Syjonistycznej w Polsce. Dlatego na konferencji w Warszawie w nuuu 1919 r. 
zwolennicy "Mizrachi" określili się - jako "odrębny czlon" polskiego ruchu syjonistycznego. 
Działalność "Mizrachi" w ocenie władz administracyjnych nie była zbyt aktywna, a jej 
program mniejsze hudził zainteresowanie. Ocenę t.1 z braku dokumentów trudno zweryfiko- 
wać. Pod wpływem syjonistów pozostawalo Towarzystwo SPOt1owo-Gimnastyczne "Maka- 
hi" 17 
W Dobrzyniu były lakże oddziały Poalej-Syjon Lewicy, której pracą kierował Chaim 
Pukacz z Rypina i Poalej-Syjon Prawicy z Kaum4 na czele (również pochodził z Rypina) - 
ohie zostały przez władze zaliczone do organizacji komunizujących; pod ich wpływem 
pozostawało Stowarzyszenie Kursów Wieczorowych dla Robotników z siedzibą w Rypinie 18. 
Tymczasem przynajmniej Poalej-Syjon Prawica odrzucała marksizm, choć opowiadała się za 
realizacj.1 programu socjalistycznego (typu brytyjskiego). Zainteresowana była, podobnie jak 
syjoniści ogólni, budow'l siedziby narodowej Żydów w Palestynie. Akceptowała także naukę 
hebrajskiego, jaku wspólnej mowy Żydów na świecie. Współpracowała przy organizowaniu 
emigracji do Palestyny, popierała działalność "Hechalucu" - organizacji o charakterze pionier- 
skim. Oddział "Hechalucu" powstał w Dobrzyniu na począlku lat dwudziestych. Icchak Jakow 
Szmiga OlIdał do jego dyspozycji część ziemi (miał posiadłość w Sitnie), by młodzież mogła 
zdobywać wiedzę praktyczn'l i przygotowywać się do pracy na roli w Palestynie, Wielu jego 
członków (w tym .lchoszua Aszel. jeden z pierwszych członków izraełskiej "Hagany") 
rzeczywiście wyjechało. 
W Dobrzyniu istniały także oddziały "Haszomer Haicair", kierował nim Meir Kt-zeczano- 
w
ki i "Haszomer Hdeumi,,19. Obie przygotowywały młodzież do wyjazdu do Paleslyny. 
Nie wiemy. czy Włodzimierzowi Żabotyńskiemu, który zjawił się w Dobrzyniu w połowie 
lat trzydziestych i wygłosił odczyt w sali "Makabi", udało się pozyskać dostatecznlliczbę 
syjoni
tów-rewizjonistów. potrzebn1 do założenia tu oddziału wspomnianej partii 20 


Pinkas. op.ci... s. 175; Arehiwum P:ui
twowe w lIydgoszC7.y. Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu 
1920-1939 (dalej: AH. UW P). sygn. 4470 - informacja z 1925 roku.' 
Ali, UWP, sygn. 4470. 
J. Tomaszewski. Zar)'" dziej,iw Żyd,h\' II' /'o/,'f'l' w /(/I(/cl1 /9/9-/939. Warszawa 1990. s. 72; Sylll(/(jll 
-'l'o/c(';}ItI-l'oIiIY(,l}1tl i KO,\'l'odw1'za o/J.'Z(/rt1 OkreKII KOI]JIIJllllr VII/II' 7(mll1ill H'/alach /935-/937. W\'/"ir 
źnit/d oprac. P. Stawecki. W. Rezmer. Tonni 1992. s. 117; (dalej: Wyhórźródd). 
Centralne Archiwum WojskO\\L' \V Warszawie (CAW). 371.8.283 - za!. do L DOK VIII 2590 (tajn. 33). 8 IX 
1933. Tonni. Oprac. komcndanta Komcndy Uzupdnicll w Toruniu płka F. Rataja dla d-ctwa Okręgu Korpusu 
w Tornniu - dOlycl.Y poło.lenia powiatu rypiliskicgo, statystyki ludności, 
lOsunkÓw gospodm'czo-politycznych. 
nar()(lowościowych. sJ:kolniclwa i'wychowania mlodzie.lY (szczegółowc. nic paginowane - Z.W.). 
ReI. J. StrJ:ałkowskicj i Z. B;ldJ:dewskiej: Pinkas. op.cit.. s. 175-176. 
ReI. r. Dohia z marca 1994 rokn.
>>>
Na szkolenia rolnikÓw i rzemieślnikÓw apotem organizowanie emigracji potrzebne były 
pieni
llIze, Dlatego syjoniści zalecali m.in. tworzenie tzw. żelaznego funlluszu przeznaczonego 
na prace krajowe, zakup narzędzi lila wyjeżdżających lub przekazanie im potrzebnego 
kapitału, ktÓry umożliwiłby uzyskanie brytyjskiego zezwolenia na wjazll do Palestyny (allmi- 
nistracja angielska nie wpuszczała biednych emigrantÓw). Podobnemu celowi miało służyć 
zakłallanie w każdej rodzinie żydowskiej - skarbonki; ich zawm10ść najczęściej raz w miesiącu 
odbierała specjałna komisja. Zdobywane w różny sposób pieni'łdze przekazywano m.in. 
Fundacji Keren Kajemet le lsroel (istniejącej w wielu miastach połskich). Miały one umożli- 
wić zakup ziemi w Palestynie i jej meliorowanie. Znamy skład zarządu Fundacji w Dobrzyniu 
z 1930 r. Stanowili go: Jakow Flurman. Abraham Rozen, Mejer Krzeczanowski, Mejer Lipka, 
Merasze F1orman. Jakow Bielawski. Jehuda Woldensberg. Nąjprawdopollobniej z inicjatywy 
owej Fundacji, co pewien czas odbywały się zbiórki pieniężne. Kwestowali m.in.: Jachiel 
Fogiel, Friella Górna, Elherg Lipka. Jeziel Boruch Ruski, Ester Frieda Purim, Cypora Alberg. 
Azmcl Dobraszklanka, ha Rapoporl. Lidzbarski, Szmueł Rusak 21 . 
Jest rzeCZ.1 znamienną, że st.lrosta rypiński w swoich sprawozllaniach, w jednym zazwy- 
cz

j zdaniu, wspominał o syjonistach; natomiast nie poświęcał swojej uwagi (podobnie jak 
władze policyjne) "Agudzie" (Agullas Isael) - podtrzymuj'lcej tradycyjną religijność wyznaw- 
ców mozaizmu, a przecież z t
1 właśnie partią zwi.lzani byłi, stanowiący znaczny procent 
dohrzYJlskiej społeczności, 0110doksyjni Żydzi. To oni w wyborach do Sejmu Ustawollawcze- 
go glosowali na listę lipnowskich ortodoksów (nr 3), na ktÓrej znalazł się Abraham Kohn z 
Dobrzynia. Oddano na nią 2486 głosów 22 . 
Wywiad wojskowy i agenci policyjni z uwag.1 śledzili jedynie działaczy partii lewicowych 
i komunistÓw, W Dobrzyniu pewien procent Żyllów związał się z działąjącą tu oli 1923 r. 
Komunistyczną parti
1 Robotnicz'l Polski (KPRP - od 1925 r. KPP). Komitetem Miejscowym 
(dane z 1936 r.) kierowali: Abraham Stolcman. Antoni i Stanisław Bieńkowscy, Chaim Icek 
Berkman, Rachela CałÓwna. Do aktywnych lIziałaczy zaliczano także Hersza Karniszyna i 
Szmula Pilczewskiego. Przez wiele lal istniała w Dobrzyniu komórka Międzynarodowej 
Organizacji Pomocy RewolucjImisIom (MOPR) z'Umuj'lca się m.in. zbieraniem dobrowol- 
nych ofiar na pomoc rodzinom więźniów politycznych. W latach trzydziestych kierowali ni'l: 
Salek Lewkowicz, Lejzerówna Rózia vel Rozenblum, Rózia Rachela Krzeczanowska, Antoni 
Głowillski. Nie znamy członków Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej, którego 
k ' k k . . . ł D b . 21 
'omor 'a ta ze Istma a w o rzymu'. 
Z ogóln ikowych informacj i wyni ka, że część Żydów związała się z PPS i jego młodzieżow
1 
przbullÓwktl Turem, inni z Bezpartyjnym Blokiem Współpracy z Rządem (BBWR). W tym 
ostatnim przypadku często o podejmowaniu współpracy decyllowały względy taktyczne 24 . 
Nic natomiast nie wiemy o działalności Bundu. 
Aktywność wszystkich pal1ii wyraźnie wzrastała podczas kampanii wyborczych do parla- 
mentu oraz wyborów samorz
ldowych w 1922 r. Żydzi oddawali sw(
ie głosy na listę Bloku 
Mniejszości Narodowych (nr 16). Znalazła się ona na drugim miejscu po endecji i zblokowa- 
nych z nią sił politycznych. Żydzi wprowadzili do Senalu Lejbę Kowalskiego z Włocławka 25 , 


21 Zdjt,;cia wszystkich wymicnionych osóh zm\jduj:\ sit,; w Księd7.c I'ami:ltkowej: rei. F. Dohia. 
22 T. Świecki. F. Wybuli. op.cit.. s. 310. 
23 W"I}(;,. Źn;c1el. dok. 55 i 56. s. 127-129. 
24 thid., s. 117. 
25 Stalyslyka wyhorów do Sejmu i Senaluod"ytych w dniach 5 i 12 XI 1922 r.; T. Świecki, F. Wyhull. op.ci!.. 
s.413.414. 


73
>>>
Podczas kampanii z 192H r. uwidoczniło się już rozbicie środowiska żydowskiego, choć 
najwięcej głosÓw padło na listy Bloku Mniejszości Narodowych (w rypińskim znalzł się na 
trzecim miejscu po ZWi,IZku Ludowo Narodowym i PSL-Wyzwoleniu). Trudniejsze du 
skumentowania są tzw. wybory brzeskie z 1930 r., ponieważ przeprowadzono je w atmosferze 
nacisków administracyjnych i nadużyć wyborczych. W Rypińskim zwycięstwo odniósł Cen- 
trolew; ,na drugim miejscu znalazł się BBWR; na trzecim Bluk Obrony Prawa Mniejszości 
Żydowskiej. Przed kolejnymi wyborami część Żydów związała się z PPS i BBWR - by z list 
tych partii przeprowadzić swoich kandydatów. W 1935 r. Henryk Pińczewski kandydował do 
senatu. O wynikach kolejnych wyborów brakuje informacji 26 . 
Żydzi starali się mieć swoich reprezentantów w Radzie Miejskiej. W Dobrzyniu przez całe 
dwudziestolecie międzywojenne zasiadało co najmniej trzech Żydów. Najczęściej wymienia- 
nu Abrahama Cudkiewicza, co to jakoby "rządził burmistrzem Drabczyńskim", Jakuba 
Offenbacha, Henryka Pińczewskiego. 
Władze dopuszczały do współnych z Żydami obchodów świąt państwowych i narodo- 
wych; uroczyste pochody jeden polski, drugi żydowski po oficjalnych uroczystościach, które 
zazwycz,
i odbywały się na Rynku, rozchodziły się na nabożeństwa do swoich świątyń. Ks. I. 
Charszewski bezskutecznie napiętnowal zwyczaj "bywania katolików magistrackich na ga- 
lówkach w bóżnicy". W prasie prawicowej starano się ośmieszać Żydów występujących 
wówczas w mundurach. Najprawdopodubniej byli tu członkowie istniej'lcych w Golubiu i 
Dobrzyniu: Stowarzyszenia Weteranów Powstań Naroduwych ewenlualnie Związku Pu- 
wstańców i Wojaków DOK vm 27 . 
Najtrudniej jest scharakteryzować działalność kulturalną, sportową i oświatową dubrzyń- 
skich Żydów. Pamięt
j'ICY okres międzywojenny Polacy zgodnie twierdzą, że była ona bugata 
i różnorodna, ale oni sami nigdy nie chodzili np. na występy teatru amatorskiego, na wieczorki 
towarzyskie poprzedzone popisami wokalnymi i deklamacjami (w języku jidysz lub hebraj- 
skim na których prezentowano i popularyzowano poe
jęi literaturę autorów żydowskich, choć 
deklamowano także wiersze A. Mickiewicza czy J. Słowackiego). Występy odbywaly się w 
sali "Makabi" lub w sali kinowej (właścicielem kina był Kufekl). Również w zorganizowanej 
przez syjonistów 
wietlicy "Hatechija" odbywały się odczyty i wieczorki literackie. Zarówno 
w Golubiu jak i Dobrzyniu działały: wspomniane już Syjonistyczne Stowarzyszenie Literatu- 
ry, Towarzystwu im I. Pereca (w Golubiu było częściowo finansowane przez gminę wyzna- 
niową); w latach I wojny 
wiatowej założono w Dubrzyniu bibliotekę wraz z czytelnią im. 
Szaloma Alejchema. Gromadzono w niej ksi,}żki oraz prasę wydawaną w językach: hebraj- . 
skim, jidysz i polskim 2 /i. 
Dużą popularności,} cieszyło się Towarzystwo Sportowo-Gimnastyczne "Makabi". Polacy 
najczęściej wymieniaj,} nazwisko Daniela Pieńka (jeszcze przed wojną wyjechał do Francji 
na studia. dzisiaj jest chirurgiem w Paryżu). Najwięcej kibiców miała drużyna piłki nużnej 
"Hakoach". 
Jak dotąd niewiele wiemy o organizacji szkolnictwa żydowskiego w Dobrzyniu. W 
połowie XIX w. istniał tu cheder założony przez Meira Bromberga. Władze rosyjskie nakazały 
jednak likwidację żydowskiego szkolnictwa prywatnego, w tym również chederów. Żydom 
dobrzyńskim zależało na wychowaniu dzieci w duchu religijnym, dlatego młodsze uczono 


26 T. Świeeki. F. Wyhull. op.cil., s. 513: Pinkas. op.ei!. 
27 I. Charszewski, op.cit.. s. III; "Gazeta Wąbrzeska" z 7 VI 1930; reI. J. Strznlkowskiej. J. Jagooziliskiego. 
M. Gessena-Piekarskiego: Pinkas. op.eil., s. 176. 
28 Informacja lislowna Pani E. Strumień i reI. J. JagooziJiskiego. 


74
>>>
nielegalnie. W okresie dwudziestolecia międzywojennego dzieci żydowskie uczęszczały do 
jednego z dwóch dobrzyńskich chederów 29 . . 
W Dobrzyniu istniała także "Talmud- Tora". Z ini"jatywy dobrzyńskiej "Agudy" założono 
ponadło "Jesodej Hatom" - dla chłopców i "Bet-Jakow" - dla dziewczlt. Małe dzieci uczęsz- 
czały do żydowskiej Freblówki 30 . 
W 1905 r. skierowano do Dobrzynia absolwenta płockiego gimnazjum Jakuba Lewinsona 
- do pierwszej państwowej szkoły dla dzieci żydowskich. Jak wynika z relacji J. Strzałkowskiej 
na początku lat dwudziestych dzieci wyznania mojżeszowego po ukończeniu czwartej klasy 
przechodziły do szkoły polskiej. Natomiast informacje zamieszczone w Księdze Pamiltkowej 
(s. 176), wskazuj'l na to, że w latach dwudziestych Żydzi mieli już swoją szkołę powszechną. 
Żydzi przywi'lzywali wielk,1 wagę nie tylko do religijnego kształcenia młodzieży, mimo 
że wilzało się to z obciążającymi budżety domowe wydatkami (czesne). Byli jednak zdania, 
że wykształcenie d,
ie młodym ludziom większe szanse zdobycia społecznego awansu. W 
Dobrzyniu nie było gimnazjum. dlatego wielu absolwentów szkoły powszechnej wyjeżdżało 
z miasta do Plocka, Włocławka, Warszawy i innych miast do rodzin lub przyjaciół, by uczyć 
się w szkołach średnich lub wyższ
ch. Nierzadko udzielali oni korepetycji, by zdobyć środki 
potrzebne na kotynuowanie nauki' I. 
Na zakończenie można dodać, że pewien wpływ na szkolnictwo w Golubiu i Dobrzyniu 
miało Towarzystwo "Tarbut" (Kultura). Centrali szkolnictwa hebrajskiego "Tarbut" podpo- 
rz,ldkowane byly szkoły 
wieckie, w których m.in. propagowano idee syjonistyczne. W lipcu 
1928 r. pod jego patronatem odbył się w Golubiu zjazd; wzięło w nim udział około 200 osób. 
Referat programowy wygłosiła zaproszona z Warszawy Rachela Flegenberg-Szapiro ("Świat 
I b . b I . Z . d .,, ) 32 
c lce ysmy y I Y amt ' . 
Porównuj'lc życie społeczności żydowskiej w innych miastach, w których podobnie jak w 
Dobrzyniu, stanowiła ona znaczny procent mieszkańców, możemy jedynie domyślać się, że 
zarówno życie polityczne, jak kulturalne, czy o
wiatowe było dużo bogatsze, niż wynikałoby 
to z nielicznych zachowanych na ten temat wzmianek. 
Życie większości Żydów skupialo się w gminie wyznaniowej do której z mocy prawa 
musieli wszyscy. nawet niewierzący należeć. W archiwach polskich nie zachowały się żadne 
dokumenty obrazuj'lce jej funkcjonowanie. Jedynie na podstawie wielokrotnie już cytowanej 
Księgi Pamiątkowej, ksiąg metrykalnych i relacji ustalić można kilka zaledwie faktów. 
Kompetencje gminy pozornie tylko zostały ograniczone obowiązującymi przepisami prawny- 
mi - wyłqcznie do organizowania życia religijnego i wykonywanie ściśle z nim związanych 
czynności gospodarczych i finansowych (zakup mąki na macę, remonty, utrzymywanie 
synagóg, cmentarzy, urzldzeń rytualnych, opłacanie urzędników, służby bóżniczej, nauczy- 
cieli religii, rabinów, rzezaków, naliczanie podatku gminnego, utrzymywanie szkolnictwa 
religijnego oraz zakładów dobroczynnych). Zgodnie z ustawodawstwem władze administra- 
cyjne miały daleko idące uprawnienia umożliwiąjące kontrolowanie całego życia gminy 
. .33 
wyznamowej . 
Nie mamy dokładnej daty założenia żydowskiej gminy wyznaniowej w Dobrzyniu. Wia- 
domo tylko, że już była zorganizowana w 1793 r. Na poczltku XIX w. w dawnej fabryce 


29 Pinkas,op.cit..s.176. 
30 Informacja E. Strumień i reI. J. JagodziJiskicgo. 
31 "Głos Wąhrzeski" z 10 V1I192R. 
32 OZ.U. RP. 1919, nr 14, poz. 175: 1925. nr 114. poz. 1107; 1927. nr 23. poz. 175: nr 91, poz. lilII; 1928, nr 18. 
poz. 259. 
33 l. Charszewski. op.cit.. s. 20. 


75
>>>
"kartunu" urz.ldzono drewniani! bóżnicę (była to pierwsza w mieście świątynia, później w 
I X26 r. wybudowano kościół katolicki). Z czasem pobudowano murowam! synagogę. W 
jednym r
ędzie z 
ożnicami st
ł dom parte
o
y..

ścinny dl., wędrownych Żydów, z "osob- 
nym ponueszczemem dla przyjezdnych rabtl10w ' . 
Obowiązkiem Żydów osiedlających się w danej miejscowości było jak najszybsze założe- 
nie kirkutu. W Dobrzyniu był on równie stary jak gmina: "położony w północno-wschodniej 
części miasta. prawie u szczytu zbocza zbiegającego w kierunku Drwęcy". Przed wybuchem 
fI wojny światowej liczył 2.6 ha. W łatach międzywojennych cmentarzem zarządzał Nachum 
Friedrich. Na cmentarzu stały macewy. Polacy twierdzili, że głównym motywem p{
iawiaj.l- 
cym się na nich była gwiazda Dawida, ale dowodzi to tylko. że nie bywali na terenie kirkutu. 
bowiem na macewach znajdowały się wszystkie symbole stosowane na żydowskich nagrob- 
kach (ptaki, złamane drzewa. ręce w ge
cie błogosławieństwa wskazujące, że zmarły pocho- 
dził z kapłańskiego rodu itd.). Umieszczano na nich instrypcje w języku hebrajskim. Niemcy 
z
iszcz
li cmenta
z w 1939 r. - na jego mi
Ascu stoi dzisi.
i "Osiedle Zwycięstwa". Pochów- 
kIem zaJmowało SIę Bractwo Pogrzebowe" . 
Ponieważ dobroczynność w judaizmie jest rodzajem religijnego nakazu gmina utrzymy- 
wała: "Towarzystwo Opieki nad Chorymi" i "Towarzystwo Opieki nad Biednymi". Spadały 
na ni.1 inne, czasami nieplanowane obowi.!zki. Było tak np. po wybuchu] wojny światowej. 
kiedy musiała "troszczyć się nie tylko o swoją biedotę, ale także o setki uciekinierów, którzy 
przecł.10dzili 
r
ez t
1ia
t
cz
0. 
ezpłatl
a 
uc
nia otwockich. c


!f6dów" 
bo
 bóżniczki 
rozdzlełała wsrod uClekmlerow cIepłe pozywleme przez cały dZlen ' . Częsc z 111ch. zwłasz- 
cza rzemieślnicy, jeśli znaleźli pracę zatrzymywali się na dłużej. 
Nie sposób było obdzielić. re stosunkowo skromnych funduszy gminy, pochodzących głównie 
ze składek, wszystkich potrzebujących. Dlatego w pierwszym rzędzie stamno się. dostarczyć tym 
wszystkim. których nie było na to stać macę na święta Paschy. Nielicznym wypłacano drobne 
zapomogi, pokrywano koszta pogrzebu itp. Żydzi zwłaszcza na szabat zapraszali do swoich 
dOlIUlW osoby ubogie lub samotne. choć nie było to regułą37. Gmina utrzymywała cmentarz, 
urządzenia rytualne, chedery. szkoły dla chłopców i dziewcz'lt, bet-hamridasz, opłacała urzędni- 
ków gminnych. rabinów. rzezaka. kantora. nauczyciela religii. 
W Dobrzyniu przeważali Żydzi głęboko przywiązani do tradycji i religii-chasydzi-najbar- 
dziej widoczni w krąjobrazie miasteczka: w długich chałatach. krymkach na głowach. brodaci, 
z pejsami. Podzieleni byli na kilka grup. a każda z nich jeździła do swojego cadyka; jedni do 
Gt'lry Kalwarii. inni do Otwocka. jeszcze inni do Aleksandrowa 311 . Oni także w wyborach do 
władz gminy przeprowadzonych w 1924 r. zdobyli wszystkie mandaty. Na listach wyborczych 
znelźli się chasydzi otwoccy i związani z Górą Kalwarią. Ci ostatni. podobnie jak aleksandro- 
wscy zdobyli po jednym mandacie. Z listy bóżniczej uzyskano dwa mandaty. W latach 
trzydziestych. co było zjawiskiem dość charakterystycznym dla większości gmin. również 
syjoniści wprowadzili s
ojego przedstawiciela 39 . 


34 Pańsiwowa Służha Ochrony Z:lbylków w Toruniu. Cmenlarze istniejąee niegdyś na terenie wo.i. toruńskiego. 
Dokumentacja wykonana na zleeenie W()iewódzkiego Konselwatora Zahytków w Toruniu. opr. M. Stoeka i 
K. Walczak. TorUJi 19119 (maszynopis z dokumentacj:\ fotograficzmj) - załączono także metrykę cmentarną 
opr. przez K. Walczaka. 
35 Pinkas, op.cil., s. 175-176. 
36 ReI. Z. B:ld/elcwskiej i J. Strzalkowskiej. 
37 ReI. F Dubia. 
311 Pi n kas. op.cit.. s. 176. 
39 Ihid. 


76
>>>
Gmina dobrzyńska od momentu zorganizowania miała swojego rabina. W Księdze Pamiąt- 
kowej wymienia się cztery nazwiska. Pierwszym był Dawid BaJ'low - uczeń rabina Jehiela 
(starszego) z Aleksandrowa. Reb Jehuda Lejb Zonabend objął stanowisko swoje w Dobrzyniu 
w I HRH r. Przybył lU z Janowa położonego w okręgu płockitll. Przez trzydzieści cztery lata 
"był tu głoW1 Sldu". Należał do tych nielicznych Żydów, którzy popierali nowoczesne 
wychowanie młodzieży żydowskiej; przemawiały do niego hasła "Haskali" (żydowskiego 
Oświecenia). Kolejni z rabinów Lejb Herz urodził się w Dobrzyniu i tUI
 zmarł w wieku 
osiemdziesięciu lat. Ostatnim rabinem. od 1939 r. był Ben-Cyjon Blomberg, związany z 
ruchem "Mizrachi,,40. 
Gmina miała swojego rzezaka. W okresie międzywojennym był nim Nsanel Sochaczewski. 
Lejb Dygoła był w tym w czasie kantorem. Mojżesz Wrzos prowadził sekretariat gminy, a 
Abraham Warszawiak był sług1 bóżnicy 41. 
Polacy wspominąil uroczyste obchody 
wiąt żydowskich. Największe wrażenia sprawiały: 
Rosz-Ha-Szana (Nowy Rok) oraz obchodzony w dziesięć dni później Jom Kippur (Sądny Oziell 
zwany też Dniem P(
iednania). Do n
iweselszych zaliczali Święto Szałasów" (kuczki). Tym oraz 
wszystkim innym świętom 10warzyszyły uważnie przez Polaków obserwowane zwycz
ie. Z 
n
większym jednak szacunkiem i sentymentem mówi się o szabasie, obchodzonym co lydzień w 
zaciszu domowym, zazwyczaj w gronie najbliższej rodziny. Światło., szabasowych świec było 
kolejnym, charakterystycznym elementem dobrzyńskiego kn
iobrazu4-. 
Problemem, któremu, z uwagi na ograniczoną objętość arlykułu, nie mogę poświęci\5 
dostatecznej uwagi są stosunki polsko-żydowskie. W Księdze Pamicltkowej znalazło siC 
n
stępujące stwiefl
ze
ie: "w latach poprzedzajlcych II ,:o.
nę światow
 O?br.
.(lń należał do 
miasteczek szczegolme poszkodowanych przez napastmkow antysemickich '. Tak samo 
twierdz1 ci nieliczni Żydzi, którzy przeżyli gehennę wojny lub niemieckiej okupacji i patrzą 
na panujlce niegdyś w mieście slosunki właśnie przez pryzmat polskiego antysemityzmu. 
Nie popełni,
i'IC większego hłedu można powiedzieć, że przez całe lata Polacy i Żydzi żyli ze 
sobą zgodnie, jedynie sytuacje ekstremalne (epidemie, pożary. klęski żywiolowe) sprawiały. że z 
ogromną czasami sił,1 ujawniała się niechęć do Żydów. m,-
ąca często swoje źródło w zwykłych 
przesądach. Ale narodowa demokracja i zblokowane z nią siły polityczne nie zdołały zbi\5 
politycznego kapitału głosz'-IC hasła antysemickie. narodowe, nacjonalistyczne. Nie dopuszczał do 
tego m.in. proboszcz dobrzyński ks. Czesław Rogacki - szanowany przez Polaków i Żydów. Jego 
pogrzeh był potwierdzeniem owego głębokiego szacunku, jaki okazywała mu społeczność żydo- 
wska, licznie reprezentowana podczas uroczystości pogrzebowych. 
Nawet jednak ks. Rogacki nie zdołał zapobiec ekscesom jakie miały miejsce J IX 1926 r. 
w związku ze śmiercią czteroletniej cyganeczki, która zmarła, spadłwszy z wysokiego muru 
otaczajlcego kirkut. O jej zamordowanie podejrzewano Żyda Flusberga (w obawie przed 
samoscldem, współwyznawcy ułatwili mu wyjazd z miasta w ciclgu kilku godzin). Powszech- 
nie oskarżano Żydów o popełnienie mordu rytualnego. Zacietrzewienie było tak dalekie, że 
starego lekarza dra Franciszka Ciszewskiego (członka narodowej demokracji) oskarżono o 
wziecie od Żydów łapówki, za wydanie fałszywego zaświadczenia o przyczynie zgonu 
dziewczynki. Do Dobrzynia dwukrotnie przyjeżdżała komisja i dwukr01nie potwierdzała 


40 AT. USc. sygn. 184. 186, 190. 
41 Szerzej na ten temat: Z. Waszkiewicz. Ż.,'tlzi [)o/Jrzynin i GoIlIbi". Ol'0wie,(c' " .\
viecie /lie i,\.tIIie}qcYIII. 
Goluh-DohrzYli - TonIIi 1993, s. 23-27. 
42 Pinkas, op.ci!., s. 177. 
43 ReI. WIILlCl.ki dra Ciszewskiego - Palli Kamiliskiej (na taśmie magnetofonowej; I. Charszewski. op.cit.. s. 41-42; 
reI. J. Stl7
lłkowskiej i J. Jagodzińskiego oraz F. Dobia; Pinkas, op.cil.. s. 176; I. Charszewski. op.cit.. s. 
41-42. 


77
>>>
prawdziwość orzeczenia dra Ciszewskiego. Na ławie oskarżonych zasiadło I I osób, w tym 
pięciu Żydów, którzy otrzymali pięcioletnie wyroki (Sild Najwyższy w Warszawie podtrzymał 
wyrok S"du Powiatowego w Płocku) Polacy po 3 miesiące więzienia. W uzasadnieniu wyroku 
podkreślano jedynie, że odrzuca się zarzut jakoby Żydzi działali z powodów rasowych, ( w 
. ., ',' P I k ' ) 44 
przeClwlenstwle uO o a ow . 
Antysemickie ekscesy miały miejsce w latach poprzedzaj"cych wybuch II wojny świato- 
wej, Ponadto po I 932 r., kiedy parafię dobrzyńskil, na własnl prośbę, obj"ł ks. Ignacy 
Charszewski. rozpocz"ł on rodzaj swojej "prywatnej wojny z Żydami". Nawoływał nieustan- 
nie, również w kościele, do stosowania wobec nich bojkotu gospodarczego i towarzyskiego- 
na ogół bezskutecznie. Atakował władze i napiętnował z ambony udział urzędników w 
uroczystych nabożeństwach odbywU"cych się w synagodze z okazji świ"t państwowych i 
narodowych. Przed 3 V 1936 I'. zagroził wręcz zmobilizowaniem 4 oddziałów Akcji Katolic- 
kiej; wł
dze ugięły .si
 pod presj
; Żydów w p
cho
zie nie było, ale cał
 ta spra:-va 
wołała 
oburzellle w Golublu t DobrzYlllu, czemu pubhczllle dał wyraz nauczycIel Kameckt ' . 
W drugiej połowie lat trzydziestych obóz sanacji próbował przelicytować opozycję po- 
przez głoszenie haseł nacjonalistycznych i akceptację bojkotu gospodarczego. W lutym 1936 
r, posłanka J. Prystorowa zgłosiła w sejmie projekt o zakazie uboju rytualnego. Zgodnie z 
decyzjil sejmu został on poważnie ograniczony, a w niektórych województwach (np. w 
pomorskim zakazano jego stosowania), Decyzje te godziły przede wszystkim w wyznawców 
religii mojżeszowej, choć nie tylko. W dużym stopniu dotknęły one mieszkańców rolniczych 
powiatów - jego negatywne skutki odczuli także mieszkallcY ziemi dobrzyńskiej, rolnicy i 
hodowcy, którzy utracili część potencjalnych nabywców i zaczęli borykać się ze spotęgowa- 
nymi trudnościami w zdobyciu mięsa i drobiu; spadające ceny pogłębiały kryzys w rolnictwie. 
Dlatego rolnicy nadal korzystali z żydowskiego pośrednictwa, bo "wieś tu jeszcze zaczarowa- 
na chochołem żydowskim, a nie ma komu jej odczarować" - pisał ks, Charszewski 46 . 
Tymczasem w Dobrzyniu trwała "mała wojna". W 1935 r. zamalowano lakierem "żela- 
znym" szyld na kiosku Żyda reklamujilcego "wywrotowil prasę". Część społeczeństwa oceniła 
rzecz cahl jako chuligański wybryk, ale już nieco głębsze refleksje wzbudziła akcja "niezna- 
nych sprawców", którzy w przeddzień wiecu PPS wybili szyby w dwudziestu mieszkaniach 
Żydów dobrzyńskich, a nieco później zasmarowali czarnym lakierem szyby wystawowe 
niektórych sklepów żydowskich 47 . 
Najtragiczniejszy dla ludności żydowskiej był 1939 r. Do Golubia i Dobrzynia docierały 
coraz bardziej niepokojilce wieści od rodzin i znajomych. którzy wyjechali niegdyśdoNiemiec 
- na temat prześladowania Żydów w III Rzeszy. Potwierdzali je nieliczni studiujilCY w 
Niemczech, WraGUilcy do rodzi nnych domów. W lutym i czerwcu "stalowe drużyny" Związku 
Młodej Polski z Lipna, Rypina i Włocławka pobiły w Dobrzyniu 15 izraelitów, wybiły szyby 
w 124 sklepach i mieszkaniach żydowskich. na murach w
malowały antysemickie hasła, Ks. 
Charszewski, akty gwałtu bez wahania potępił z ambony 8. 
Przyczyny występowania przejawów antysemityzmu wynikały z ukształtowanej jeszcze 
w latach zaborów struktury zawodowej. W Dobrzyniu "handel przeważnie, rzemiosło w 
połowie, a przemysł prawie w całości znajdowal się w rękach Izraela". Żydzi w obu miastach 


44 I. Charszcwski. op.cil..s.19:rcI.J.Slualkowskicj iJ.Jagodzil\skiego. 
45 I. Charszewski. op.cit.. s. 36. 
46 Ibid.. s. 50; relacjc wyżej wYll1icnionyeh osóh oraz F. Dohm. 
47 Ihid.. s. 41-42; rda:ie; AR. UWP. sygn. 4607; M. Wojciechowski, Aml'Sel/1il}'Z1I1 na POl/1orZll\\' okresie 
miCdzyw,!;ennYI/1. Iw: I EII/lII/(),l'm1a-l/.mYlllilm:;a-lll/f.\',felllifyzlII. Żydzi /la POl/1orZII W XIX i XX H" l. 2 pod. 
rcd.Z. II. Nowaka. Tonui 1992.s.57. 

8 l. Charszcwski,op.cil.. s. 21. 


78
>>>
mieli monopol na handel łokciowizml, bławatami, galanteri'l, bieliźniarstwem, obuwiem. 
skÓrami, zbużem, bydłem, drewnem., artykułami guspodarstwa domowegu, żelaznymi, moto- 
ryzacyjnymi, narz'ldziami rolniczymi, owocami cytrusowymi. Kupcy polscy trudnili się 
prawie wył'lcznie handlem kolonialnym, piekarstwem i rzeźnictwem, choć i lu nie mieli 
monopolu 49 . Przede wszystkim zaś w żydowskich sklepach sprzedawano taniej, istniała 
możliwuść targowania się, czasami wzięcia kredytu. Wyraźne przymymniej w Dobrzyniu byłu 
ekonomiczne uzależnienie Polaków od Żydów - to u nich znajdowało zatrudnienie 60-70% 
mieszkaJ1ców miasta. 
W dniu 3 IX 1939 r. Niemcy zajęli DobrzYI1. Natychmiast zaczęło się znęcanie nad 
ludności'l żydowsk'l. W dniu 7 września aresztowano 350 Żydów z Dobrzynia nad Drwęq i 
Golubia (tu kilkanaście lub kilkadziesiąt osób). Trafili oni do koszar artylerii w Bydgoszczy. 
Na pocz'ltku października zaczęto ich rozstrzeliwać w "Dolinie Śmierci" pod Fordonem, w 
Rychnowie, Koronowie i Tryszczynie, gdzie zginęło ich najwięcej. Każdego dnia zabierano 
Żydów do prac fizycznych. W Rosz-ha';zana 1939 r. nakazano, by Żydzi stawili się na Rynku. 
Wszyscy. a było ich ukoło 230 osób (w tym 30-40 osobowa grupa Żydów golubskich) nie 
powrócili już do swoich doml!w. W dniu61is1opada kazano stawić się 35 rodzinom (107 osób) 
z tego 70-ciu wywieziono w nieznanym kierunku. W dzień później dano Żydom dziesięć dni 
na opuszczenie miasta. Zarz'ldzenie to nie zostało wykonane do końca. bo jeszcze na pucz,ltku 
1940 r. Żydzi dobrzYllscy (co prawda nieliczni) trafiali do gett w Mławie. Płotisku. Szrellsku 
(rejencja ciechanowska). a wcześniej do getta warszawskiego. w którym znalazło się około 
!{{)O osób. Do wspomnianych gett musieli zazwyczaj wędrować pieszo, z bagażem liczącym 
nie więcej, niż 150 kg. Niebywały był cynizm władz niemieckich. Za umożliwienie "wyjazdu" 
do Generalnego Gubernatorstwa zaż'ldanu od gminy wyznaniowej ukupu oraz sporządzenia 
k . h . h ' .50 
wy 'azu pozostawlOnyc nienle omoscr . 
Eksterminacji i wysiedleniom już od pierwszych dni okupacji towarzyszyło niszczenie, 
"zabezpieczanie" b'ldź konfiskowanie m,
j'ltku żydowskiego połączone z pląndrowaniem i 
pospolitym rabunkiem mienia żydowskiego. Szczególnym zainteresowaniem władz policyj- 
nych i administracyjnych cieszyły się warsztaty rzemieślnicze, składy i sklepy, a zgromadzone 
w nich towary również podlegały konfiskacie. Zajmowano m,yątek ruchomy i nieruchomy, 
zaś w istniejących przed wojn'l firmach ustanowiono tzw. komisarycznych powierników. 
Zajmowano także domy żydowskie i mieszkania wraz z wyposażeniem, by przekazać je 
urzędom administracji cywilnej, policji ewentualnie prywalnym osobom (nazistom). Z,
jęto, 
skonfiskowano bądź zniszczono nie tylko majątek osób prywatnych. ale i gminy wyznaniowej. 
Zhur70no synagogi i cmentarz żydowski. lO X 1939 r. rozwiązano wszystkie stowarzyszenia, 
zrzeszel'!ia i towarzystwa. również o charakterze religijnym. Przestała więc islnieć żydowska 
gmina wyznaniowa. a Żydzi całkowicie zniknęli z mapy narodowościowej i wyznaniowej 
miasteczka. Część młodych Żydów już w pierwszych dniach okupacji potajemnie opuszczała 
swoje. r
dzinne dOl
1Y, staraj'lc 
ię przedo
tać na 
schodn
e z
emie .Rzec
1Pospoli
ej. tam 
dostali Się pod radzleck'l okupaCJę, a los wielu z nich był rownle tragiczny . Po wOJnie do 


49 Relacje wszystkich wymienionych osÓh; Pinkas. op.ci!., s. 177-1711: J. Sziling. Ek.flermi/lc/(ja Ży,ltiw'/lI 
/'Oll/O"
1/ Gdl/li.fkim I\' I. /939-1945. Iw: I Emal/(')1'lI:ia-lI.fymilllcia.... s. II I; M. Krajewsk i, Ryli 2 ojczymy 
/I/Oic:;. Zll
llIdll II/d/lo.fci ;:\'llow.I'kiej zil'llli c/ob,.zy,;.I'kiej w IlI/lIcll II woj/l}' .I
villtol\'ej 1939-19./5. Rypin 1990. s. 
14 i n.; H. Gryngerg, Ż\'lb w ,.ejel/(:ii cieclllmow,fkic:i 1939-19.J5. Warszawa 19119. s. 56,96. 105; Arehiwum 
ŻIH, Archiwum Ringenhluma. sygn. 1/1102 i reI. nr 6002 Leona S
czyliliskiego. 
50 Pi nkas, op.cit., s. 177; ksie.i 1939. /)okl/me/llllcjll pie'W.f2Yl-!lmie.l'ifcy okl/pllcji /liemieckiej nll /'OI/lO,.ZlI Gdl/li,fkim. 
opr. J. Szil ing. Tonuj 19119, s. 199; AT, Akta m. Goluhia. sygn. 557 i 556; relacje mieszkmicÓw Goluhia-Dnhrzynia. 
51 Pi nka
. op.ci!., s. 177; Jesieli 1939. Dok/lmentllcja pie,.w,f?ycll mie,fifcy okl/l'lIlji niemieckiej /llI PlI/llm7-1/ 
Gclllli.l-kim. opr. .I. S/i I ing. Tonu, 1.9119. s. 199; AT, Akta lII. Goluhia, sygn. 557 i 556; relacje lIlieszk:uiców 
Golubia-l)nhrJ:ynia. 


79
>>>
1 


Dobrzynia powróciło kilka, może kilkanaście osób. Poza dwoma Żydami. którzy tu pozostali 
i zmarli nikt inny z tak dużej, liczącej około 3000 tysięcy społeczności żydowskiej nie mieszkał 
już w Dobrzyniu nad Drwęcl. 


Zahlcmik 


i11')1'" J-» 1'.',:n, - r."'1 


Dobrzyń n/Drwęcł :1!
'nl )"111"t:;I1, 
(;'linII' nnD .rD., nD1) 


a"'"'''' :r'O'I
"'" fu :UWit 
l.". 1.091 1101 
1.)04 1.U' lin 
J.,,' 2.411 .151 
I.'JI ).7)4 .191 
1.'16 ".01S 1'21 


u ";'1 ;rum, ';'11;'1 "::1]1 ')IIID17 ::I,'1U1I"T::In n1T"Jr;r 
::n'm '1111 ;'I11J17 ;'In';'I ., . ,nil ::I''''' r"'lI 'Iw :m;n'ln'l 
'p'1n 'W J'::I '117'j1 :n"]I;r nil mnlll ,;r);r 'Iw 'lII)m 
., ;r'lD1 1771 NW::I r"'D 'Iw ;r)'IIII1,;r :m;n'ln .,nll .'']1;r 
.;"D"D'I ;rnD'D ::I"'U1 ;".", 'Iw ;'Ij1'm::l 
'j1D)''1I1'n 'SIIU'II "]I;r 'Iw ;r''1]1::1 j1'1]1;r t 789 NW::I 
;r1ll'1I' m::l'D:C ., ;r'l'l::l) 18D7 n1111::1 ."]1 'Iw 'D]lD '-n 
D'n
 ;m';r ;'I11WII,;r D"']I;r nDn'lD u t8U n)WD1 
.n'IID'Jnj1;r 1''''D m::l";,) 
."::1 ",,,,;r ::I'1V";r .,W ,n"'nn "]1 mjM'D n,1M' 1'11 
n'Dn',,
 .1'-:1 :1KDi1 ")D'7 m:nl i11
 .,
 C",,:1' n1KJ'D'i1 
ro
 .m"7i1 '1:P 0':1 'K"
:1 '7-i1 i1KDi1 :JJ'DIt:l D"1"Wi1 
1D"WKi1 
rui1 D'
lT1nm n'D1i'Di1 iT""OJ::):1 :11)',&,1 1660 
,111I" j1' .:n"]I;r ID Dn'IIII'U" ,In" :t1IJrD::I D",;r';r nil 
;'1"]1 :1"DD;'I '1P1I'1 "SII 'r1nw:tII ,nll'" '1D::I D'::ID D"'1II1/ 
1'r.u,;r t 783 NW::I .:nU;'I nil m" n':nII;r r.!'1I ,Y\ "1':1 
r.I11'1 .:u1''']I;r :n'D::I;r nu, nD"n;r '11-"]1 .D.,,;r' .,UD 


 rwo "'T1i1"'i1 
'17":1 7"D1D iUW nn1KD . rwo ,m'D 
rD'" n'=l" nD17 ;'Isj1,;r D",;"" . '''WD ;'I"';'Ij1::1 T)'1IID;r 
;rIlD::I .p "1:c nD:C)1'=1 :1117":1 Dj11;'1 t9-;r ;'IIID;r "",In:n 
.:r.III"DD DnSj1D' 'nDD;'I ID ., ",;" :m 'D11DI1o' 19-;r 
.D.,),) ,11'11"" .D')]I::I'::1 .D'D"n .D.,'r1m D;r'r::I ,,;r 
,.,. :n"J:I 'II"j1N 17D1r.I D"D]lD .D'DVI D'''''S .D'1I:IS 
D:1::1W .11''''') D.,,,,, ;r::l 'D"j1II;'I ;'1)17::1 D'D]lD ;rD:n j1'1II 
Dl\"':I1D nil ;r::lIl"D;r ''']1::1 'III' 11')'11)1 .D'11un ,,.s;r 
.Dmrun 
'11::1)" ,'DD ;rD'j1'D' ;'I'.,,'D D]I '11::I);r "]1 ;'11::1111 " 
nil '",,111111 :T'::II11U\D j1"n .,W Dj1'D']I '7Jr ,,:11 ,,"D::I ,.DIII;r 
'1n::l n111nD ."'DDj1D IU::I ,;'I'.,,'DD n",nD nn'::I;D D" 
19-" "IID;r ';'1"111::1 .(n",D' 11'1'''::111) n""II'n"'j1 n",nD' 
n":J : :n"111 :1""wpn ..ł,:J!)D i1,,:J i1""»:2 D'I";1" 1D"i';'1 
J
D;'I .n"CJD1 "PC,,:J n":J .n"n p:JO '1'1"" nw,," 
C"O'1);'I 'nłC ;'1";'1 ;'It :JYO . ",,, il";'I -, 'I"il'l :J" W "":)
:);'I 


80 


-l "'1;1'1 :m .1942 'K"::It1::1 28-::1 '1ni1 -1::1 'Dli1 "'o'ln 
"111 n':r1::1j1 2 j1' D'1/)');'I "'11111;'1 '):)1 "In 10'" ,111'11 
;r'::I
 ....,,;r' 2S0-::1 ;rnmlll .nnll ;rS'::Ij1 .D",,;r' D'''Y\
 
n;'l ;'IS'::Ij1;r '1/)11.')" 1'DD;r r'S)'''D 'D::I::I ;'ID']ln" ",1/::1 
D'=I' ;::I'1'n "., ,,.::1 1943 ')"::1 4-::1 D'm,);'I .,'::1 nu 
83 ;rn1D17 .:1")17;'1 ;'I:r1::1j1;r .lI"n D"]I::I D'nll;r '::Ij1::1 D;rD 
".,::I:IW j1D)"'DD::I ""D::I ""::1]1 ;r)nD" ;rn"'w .D",;r' 
':CD 4 "11171 :nj1D ",::1 ; D1Z7 ,nTU D:n, .n'SJr1D;r 
1tn:'U 'D ''I:'IW D""11iT'i1 n"::Ipi1 .m 'ł]V .D'"n::l i1rt:łi'i1 
1WC." pKi1 n'::I1'D' .D'"C1FDi1 D'I1"'tlm D'I)1:)'l:1 ""'::1 
nil' o.,j1''' "17'I'j1;'1 '17'Dllln nil D) ."]1::1 1V":!::1 n"'''D'' 
C'IJ1'" ..,tnpDi1 'I10!)OKi1 "I11K 'Im i1""!)n .f'DW 
mi1 
.D'm,)" ') ",;" UD ;r"']lD nn:uM;r .,W D"j1D ;'ID::I 
')"S "'1 mJr1m '::I')n .17'DD'""j1 "11'11M '11""11 D:rul( 
,'II"'" 'ID" .::I'j1::I '''D11 "lnlO ,D) "D::I 'Dnnlll;'l ,')
 
n"11i1'1i1 rnnnDi1 .""70 J"::I i1'1i1 ,'ID -au':J-i1 1V'K 
"Kj1TIT' .j11I1D'''II'=I "D::I ;::I'j1::1 "D1 11\' D) .j1'DD'''II'::I:I 
m11l7::1 ')" ,,.);rlll D'D'''D ,""j1D'" j1n1M ,2t 1::1 .')')10 
'III' D:Mnll 'D"III O")1J'U;r D.,.,,17" ":uM;r .;rDn"D;r 
"'::1 ,n1l1) 1M'Jr:r;'l ')17 .D.,D'III;r ,nil nil :tIIj1 'PID 
-1 "11i1'11.' D'I'1":1 i" .C"]"'!)i1 '1)"Jl" :n'"Jli1 t:J'D::I c.m'1:1 
') ,"nIlI ,nil" .;r::l'::ID::IIII D"D::I::I 11')"'0 "SII D"j1D 'II
D 
'''::1 ,') n"';rj1 n.,IIIIID ,r)"D' )'::1)") '1D1' ;rWD ,n1l11 
.D"D17'D111 D')"'D 


M,I/Q2097/490. M'I/QI817/J72. M'I/EU8/713, .-,'. 
.M-I/Q2424/611 
.49 D"M M."... 
.HM/3S74. HM/2093 -N' 
.Z-4/JS69IV ..... 
.1"6 .
.-'m .n"'U n'M.D 
,10.1.1919 ,15.10.1917 .7.1.1916 .9.4.1916 .16.1.1915 -121)'.'11" 
.U.I1.19ll .1t.6.19ll .14.6.1911 .10.'.1911 ,11.S.1911 ,'.1.1919 
.1].'.1917 ,1.)..1'17 .9.1.1917 .11.6.1'1' .16.10.1912 .'.10.1912 
14.1.19)9 ,19.4.1')1 ,1.1.19)] .1).11.1')1 .11.11.1919 .19.4.1911 
lI:rllClitaI2.6.1902. 23.9.1910, 29.).1912
>>>
KI1I 


ZIEM tA DOIJRZyŃSKA 


199') 


W/I,-'SŁA W S/E/?/lDZAN (umitI) 


Rycerstwo kujawsko-dobrzyńskie w procesie polsko-krzyżackim w 
Warszawie w 1339 r. 


Sąsiedztwo polsko-krzyżackie, ewoluujące po 1308-1309 r. w kierunku trwałego antago- 
nizmu politycznego, próbowano w I pol. XIV w. uregulować poprzez odwoływanie siędo s'ldu 
papieskiego. Położenie geopolityczne oraz bardzo ważna rola Kujaw i ziemi dobrzyńskiej w 
procesie zjednoczenia się państwa polskiego stały się czynnikami stymulującymi udział 
przedstawicieli tych ziem już w pierwszym procesie polsko-krzyżackim w I. 1320-1321. 
Wśród 25 świadków zeznajqcych w Inowrocławiu i Brześciu Kujawskim przed sędziami 
papieża Jana XXII znajdowało się II mieszkańców tych ziem (44% ogółu zeznających), w 
tym trzech przedstawicieli rycerstwa kujawskiego: wojewoda inowrocławski w I. 1314-1326 
Jan Bezdziadowic z Kołudy herbu Kotwica (poprzednio sprawujący urząd kasztelana krusz- 
wickiego i inowrocławskiego) I, sędzia brzeski w I. 1320-1345 Nasięgniew z Świątkowic 
') 
zwany Kołaczek herbu Rola, wcześniej piastujący urząd komornika brzeskiego- i dziedzic 
Szczytna - Piotr, którego dopiero dzięki badaniom J. Bieniaka udało się zidentyfikować jako 
brata wspomnianego Nasięgniewa 3 . Kujawianinem był także najprawdopodobniej Michał, 
byly kasztelan Świecia, sługa księcia Przemysława Ziemomysłowica, który mu "commisit 
castrum Suecze in ducatu Pomoranie,,4. 
Po nieudanej próbie rozwiązania problemu pomorskiego podczas wspomnianego procesu 
i późniejszych niepowodzeniach militarnych doszło za Kazimierza Wielkiego do ponownego 
oskarżenia Zakonu przed sldem papieskim. Rozpoczęty 411 1339 r. w Warszawie proces w 
obecności sędziów papieskich: Galharda de Carceribus, prepozyta w Titul na Węgrzech i 
Piotra. syna Gerwazego. kanonika w Le Puy, stał się stosownym fÓrum dla przedstawienia 
polskiego programu rewindykacyjnego wobec zakonu niemieckiego. Ów program w cilgu 18 


/.iles liC /'l'J ge,"I/(, illl(,/, PolmlOJ Onlillemqlll' Cmcirem/llll/ (dalej - LiI.). t. I (3), cd. H. Chłopocka, 
Wrodaw-Warszawa,KrakÓw 1970. s. 49. Jan Bczdziadowic to ojciec Dohiegniewa z Kołudy. podkomorzego 
inowrocławskicgo, zoh.: J. B i e n i ak. Przwwleillo.(c' udmillislracxil/o'polilYClJIll kus;:lelcmii I/lIc/gop/wi,.kid, 
I-\' lulud,/2(,7-/327. Zes/yty Naukowe UMK, Hi
toria, z. 2, 1966, s. 71\, p. 123; Koc/eh D)1Jlollllltycmy Po/ski 
(dulc
i-K/JP). I. /I. wyd. L. Rzyszczewski, A. Muczkowski, Warszawa 11\41\-11\52; Arehiwum Puhliczne 
Polockich. AGAD. rkp. nr 304, s. 69.1 i n.; J. Bicniak, Wielkopolska. Kujcm
\'. ziemill /ęczyckll i ..ie/'llchkll 

robec proMemIl ,jedlloczc'lIill Plllislwowego I-\' /1IIucll/300-/3()(j. TOrLul1969, s. 72. p. 124. 
2 Ul. 1(3), s. 35 i n; J. Bieniak. Wie/koIJlllskll. s. 61\, 12: PSB. t. XXII. s. 586: KDP II, nr 476 Oako komol11ik 
hrzeski). nr 236 (jako sędzia hrzeski). 
3 /.il. \(3), s. 36 i n; K. TYlllien iec ki. Pmas po/..ko-krzyillcki z /m/320-/32/. Przegl. His1., 21: 191 1\. s. 122: 
J. Bicniak. Wielkopo/sku. s. 61\: Szczytno hy/ojcdml z trzech znanyeh w XIV w. posiadłości rodu Rolieów 
na Kujawaeh. 
4 LiI. 10). s. 48 i n: K. Tymieniecki. Pmce'.', s. 124: J. Bieniak. RoIli KlljllW w PO/.H'C Picmow,.kiej. Zicmia 
Kl\iawska. I: 1966, s. 62. p. 229; K. J as i ń s ki. Zc!jęc:ie PCl/llllrm Gtlwi,.kieW/ p/zez Kr;:yżakciw w /lIluc{, 
1308-13()l), Zap, Hist.. 31:1966, L. 3, s. 39-41: 1.1. Ch/opocka, 7hll/yc)c/(J PCJ//w/'zu Gdl/li..kim w zevllIlliad, 
.(wiadkciw l/l'I"'(I('('.\'(/cllllt!..ko-krzyillcki('1I w X/V-XV w.. Rocz. His!.. 25: 1959, s. 84. gdzie autorka zaliczyła 

'wiadka do rodowitych POl11orzan. nalol11i:l.
t w edycji "Ule.'" już do Kujawi
UI (s.48). 


7
>>>
RIII 


ZtEMtA DOBRZYNSKA 


1995 


MATERIAŁY 


M/IN/,\N KM,I./l.S (]'orwi) 


OPIS LIPNA Z 1820 ROKU* 


Wyodn;bnienie się ziemi dobrzyńskiej jako jednostki podziału terytorialno-administra- 
cyjnego nast
lpilo przed połową XV w. w wyniku zmian o charakterze ewolucyjnym. W ten 
sposÓb, to jest historyczny, kształtowal się podzial w Koronie obejmuj
lcy województwa i 
ziemie. W istocie. do 1466 r. zicmia dobrzYllska była obszarem pogranicznym, ponOSZtlcym 
skutki licznych najazdów oraz wojny trzynastoletniej. W czasach utrzymującego się do wojcn 
szwedzkich pok.oju nasqpil pomyślny rozwój gospodarczy ziemi dobrzyńskiej. Stanowiła ona 
jedml z m
imniejszych jednostek terylorialnych w ówczesnym ptlllstwie. Nazwę zicmia ta 
przyjęła od I
iasta Dobrzynia n/Wishl, który najprawdopodobniej uzyskał prawo niemieckie 
przed 1239 r. . 
W wyniku przeksz\akell terytorialnych Lipno znajdowało się od początków XIV w. w 
cenIrum ziemi dohrzYllskiej. To połoLenic miasta spra
iło. iż Lipno stało się stołecznym 
ośrodkiem ziemi dohrzyńskicj, klórej obszar (2953 km-) nie uległ zmianie do 1772 r. Od 
przełomu XIV lXV w. ziemia dobrzYliska utrzymała swoją samodzielność wśród jednostek 
podzialu terytorialno-administracyjnego kraju. W ziemi dobrzyńskiej istniały trzy kasztelanie: 
dobrzYllska, rypiliska i !łOllska. Ziemia dobrzyńska dzieliła się na 3 powiaty sądowe, to jest 
dobrzyl'iski, lipnowski i rypiński. Największy obszar z nich zajmowal powiat lipnowski (1252 
, 
km-). Forma lipnowski (lipnoski) jest pÓŹniejsza od lipillski. która to nazwa jest znana od 
średniowiecza. Często stosowano te nazwy równocześnie. jak m.in. w aktach prawnych z 
, 
czasów Księstwa Warszawskiego-o Miejscem obrad sejmiku ziemi dobrzYllskiej wedlug 


" 


Tcksl slanl1\\i kokjn;1 puhli"aejt; "Opisania historycJ:ncgo oraL topograllczno-statyslycznego" miast ziemi 
dohrzYrls"icj z 11120 r.. ktÓryeh wydawanie J:apowiedziano przy druku "Zaginionego opisu Rypina z 1820 r:' Do 
ogło
/enia drukiem pozostały "opisy" naSlt,;puj:lcych miejscowości: Oohr/Yrl n. Wislą. Dohr/Yrl n. Or"'ęq. 
lIohrowniki i Kik6ł. 
Z. G ul do n. Lokacje lI/;lI,'/ kujawskich i d,,!JrZ.\'Ii.\kich w Xl/l-XVI w.(eyt. dalej; l.okl/(j,' mill-,I), Zicmia Kujaws"a. 
2: 1968. s. 24-25. Autor przed
tawia argumenty. "tóre nic pozwaląią prf.Y.jąć sianowiska G. Lahudy, ił OobrzYli 
n/Wis!:1 hył lokowany w 1519 r. na prawic chdmińs"irn. co uznaje m.in. R. Łaszewski. 7ie/1/;lI d"hrzy/i"ka "d 
{I,,/m,'y XV wiekIl d" lI{lwlkll Nznz.'1"'S{I,,/irei "z/lIclll'ckiej [w: I SIIIdill l dziej/iw zil'llli d"I,,'Z)'/iJkiei XV-XX wiek. 
pod red. M. Wojciechowskiego (cyt. dalcj: SlI,dill l ,/ziei(iw ziemi d,,/Jrzy/i,kiejJ. Warszawa-Po/ll:ui.ToHui 
1987. S. 83. 
\V dehecie Fryderyka Augusta z 19 XII 11\07 r. wymienia sit,; powiallipirb"i. a w dehccie I. 7 IX 18011 r. ULyto 
fOl1uy lipno\\s"i: n,iellllik {'/'IIW I Ksit,;,twa WarS/awskiegol. (cyt. dalcj Dl'KWJ.1. I. s. 25. 93. W nie"lirych 
lebtach z aaSliw Królestwa Pols"iegojak np. w akcje Namiestnika /. 161 III 16 r. OI'a/ w Statucie Organiewym 
wydanym 15111 I 1116 r. prze/ AIc"':lI1dl
11 wymieniono powiat lipnowski: /Jzil'lll/;k Praw I Krółcstwa Pols"iegol. 
(cyt. dalej DPKI'). ł- I. s. 118. 3r.4: por.: S. Ros pon d. Slm\'llik "'-\'IlI%Kiell/\' II/i",,' i Kil/iII PRl. Wmcław-War- 
S/__awa-Krakow-lidari,k-bidi 19X-I. s. 194-195. K. Ry III U t. Mon' II/ills/ Po/ski, Wrocław- Warszawa- Kra"ów- 
(id;uh"-Lódi 1')117. s. 131 



 


81
>>>
konstytucji sejmowej z 1496 l'. miał być Rypin. W rzeczywistości sejmik zbierał się najczęścicJ 
w Lipnie. Stan tcn usankcjonowała konstylucja sejmowa z 1567 1'.3. Obrady sejmikowe 
odbywały się z rcguły w kościele farnym. Lipno stało się częstym micjscem zbornym 
pospolitcgo ruszenia ziemi dobrzYllskiej. Siedziba starostwa grodowego obejmuj'lcego cahl 
ziemię dobrzYlisk'l mieściła się w Bobrownikach. Jak wiadomo w ziemi dobrzyńskicj nie 
wykształcił się urz,ld wojewody. Zmiany w hicrarchii urzędnikÓw w ziemi dobrzYllskiej 
dokonały się po 1764 l'. WÓwczas utworzono hierarchie urzędnikÓw powiatowych, Dotyczyło 
to jedynic powialtl rypillskicgo. Podjęta w 1766 l'. prÓba powołania tych urzędnikÓw dla 
powiatu lipnowskiego nie powiodla się4. 
Utrzymuj"cy się przez kilka wiekÓw kształt tcrytorialno-administracyjny zicmi dobrz) li- 
sk.iej 70S1,
1 naruszony. w 177
 l'. W. w
nikul ro
hioru. Prusy za;j
l
 nicwicI ki obsza.r ob
I
Hlj4cy 
1l1IaslO Gorzno z okohcznynll WSlanl1. slanowl,lcyml wlasnosc biskupsIwa plocklegf . Zasad- 
nicze zmiany w usytuowaniu ziemi dobrzYllskiej jak i s4siednich Kujaw przyniósł II rozbiÓr. 
W dohjc porozbiorowej stosunkowo krÓtkotrwale byly okresy pohlczenia Kujaw i ziemi 
dobrzynskiej w ohrębie lej samej jednostki podzialu tcrytorialno-administracyjncgo. Od 1793 
l'. do momentu odzyskania nicpodległości w 19 I H r. przez Polskę l.ipno wraz z ziemi" 
dobrzy,isk,1 kilkakrotnie zmicniało SWOj4 przynależność patlstwow'l i administracyjn". 
Pod okupacją prusk'l w 1793 r. znalazla się ziemia dobrzYllska oraz większość Kujaw. 
Tcrytorium to whlczono do naslępncj po Prusach Zachodnich (Westprcussen) prowincji poiJ 
nazw" Prusy Poludniowe (Siidpreussen), ktÓrc do 1795 r. d7ielily się na departament poznali- 
ski i piotrkowski (łęczycki). Powiaty dobrzyński. rypillski oraz lipnowski. stanowi,lce ziemię 
dobrzYllsk'l. przyhlczono do rozlcgłcgo departamcntu piotrkowskicgo (łęczyckiego) licz4cego 
27 pOwiall)w. RÓwnocześnie wprowadzono na ziemiach polskich zaboru pruskiego podział na 
inspekcje podalkowe, gruPUj4ce pcwn,1 i lość miast. Departamcnt piotrkowski (łęczycki) został 
podzielony na 6 inspekcji podatkowych, wśrÓd ktÓrych znajdowała się inspekcja rypiliska, 
obejmuj'lca 19, w tym wszystkie miasta ziemi dobrzYllskiej ł,lcznic z Lipnen/'. Wkrótce po 
ulworzeniu Prus Południowych ujawniły się niedogodności w ich organizacji, ktÓrym zapobiec 
mialo utworzenie kolejnego departamentu. Projektowano utworzenie dcpartamentu bydgo- 
skiego. kt)ry obejmowałby m. in. ziemię dobrzyńsk 4 oraz wojcw6dztwo płockie. Zamier7ano 
także uczynić Płock ośrodkiem stołecznym jednostki administracyjnej, w obrębie ktÓrej 
znalzlaby się ziemia dobrzyńska wraz z województwem płockim i części 4 KUjaw 7 . Częściowa 
reali/acja tych postulall)W naSl!piła po dokonaniu w 1795 r. III rozbioru i ustanowieniu 
naSIl;pnej prowincji pod nazw" Prus Nowowschodnich (Neuostpreussen). Jednocześnie prze- 
prowadzone wkrÓtce zmiany terytorialnc doprowad7ily do dalszego rozczłonkowania Kujaw 
i ziemi dohrzYllskiej. Po 1795 l'. Prusy Poludniowe podzielono na 3 departamenty (poznański, 
kaliski j warszawski). RÓwnocześnie odłączono od tcj prowincji ziemię dobrzyńskl, jak i 
województwo płockie, ktÓrc weszły w skład Prus Nowowschodnich. Jednym z przykłalh)w 


1 HIll/liliI/li /.'I-;UIII. I. 2. Pelershul'g 1859. s. 70; Z. G ul dOli. I\' C
II."'c" J
/c/l'''l'Ckil'j Rll'CZyp"spolill'.i - Il'l)'loril/l/l. 
hlllllo,,',' i ."".","M 1-:',."pod,m'zo-JIIt'/c'CllIl'. Swdill 
 dzil'j,;w zit'lIIi dobrlYII.,kil'j. s. 12.; Z. G ul dOli. J. Pu w ic r- 
ski. I'mbllly lIdlllilli,l/ra,-yjlll' Kujaw i zinlli ll"brzYli.,ki".j H' XII-XIV 1'-'. Warszawa-Pol.llari 1974, s, 163-262; 
SI/1I1i1l 
 ,bl
j,;w linl/i dobr::..,',iJkil'i. 
. 76-77. 
4 SI/Illill 
dzil'j';Y"li'lIIi dobrlYIIJki:;. s. 75; Urzędllicy kUI1I1'.,c."i dobrzYli.II'Y. SI,ixy. I. VI. 7. 2. oprac. K. M ik ul sI.. i 
iW. Stanek prJ:ywsp6111l1/.ialeZ. Górsl..iego il{' Kabaciliskicgo podred.A. G'lsioruwskiego. Kórnik 
1990, s. II. 
5 S/Llllilll d::Jl:/';1\' 
'l'lIIl ,lobr
.)'Ii.,l.i"./. s. 11-12. 
6 J. W:lsi c l.. i. Zi"lIIil' p"lskil' poci z1borelll prtl.,killl. rru.\\' I '"ludll/llWl' 17IJJ-180ó. S/tIdiwII ili,,'orY"::J/o-pr{l\\'IIl'. 
Wrocław 1957. s. 114-115. 130-131. 
7 Ibid.. s. 114-115. 


82
>>>
I.mjany przynależności administracyjnej hyły losy Nieszawy leżqcej w powiecie lipnowskim w 
ziemi dobrzyńskiej. Po II rozbiorze miasto znalazło się w obrębie powiatu radziejowskiego, 
należ
!cego n
ipierw do departamentu piotkrowskiego (łęczyckiego), a od 1795 r. do depal1amentu 
poznariskiego . Głównym ośrodkiem Prus Nowowschodnich uczyni{no Białystok. Drugim ośrod- 
kiem administracyjnym w tej prowi n,-:j i stał sję w 1796 r. Płock
. Zgodnie z dokonanym w 
n
lstępnym roku podziałem administracyjnym Prus Nowowschodnich depal1ament płocki obej- 
mował 6 powiatÓw. Jednym z nich na mocy patentu królewskiego z 1 czerwca 1797 r. był powiat 
lipnowski odt
ld obejmuj
lcy qll
! ziemię dobrzYlisk.!, czyli dawne polskie powiaty: lipnowski, 
dobrzyński i rypiński. Był to ważny etap w dziejach administracyjnych tego terytorium. Przy 
uSlalaniu obszarów powiatów opal1O się na granicach parafii z czasów polskich. Ostateczny podział 
administracyjny Prus Nowowschodnich wprowadził cyrkularz z 9 czerwca 1799 1'.10. Stan ten 
utrzymał siC do okresu lat 1806/1807. W tym czasie Kujawy i ziemia dobrzyńska wł!czono do 
prowincji: Prus Zachodnich, Południowych i Nowowschodnich. 
W toku kampanii pruskiej Napoleona nastąpiły dalsze zmiany w przynależności admini- 
stracyjnej ziemi dobrzYliskiej i Kujaw. Wi
lzało się to przede wszystkim z utworzeniem w 1806 
r. nieistniej'lcego w czasach pruskich departamentu bydgoskiego. W dekrecie cesarskim z 14 
stycznia 1807 r. powołuj'lcym do życia polski rZ'ld lymczasowy (Komisja Rządz'lca) utrzy- 
mano istniej,!cy podział administracyjny, w tym deparlament płocki z powiatem lipnowskim. 
Akt ten wymienial także deparlament bydgoski II. Kolej ne zmiany w organizacj i ziem polskich 
zaboru pruskiego nast'lpiły po utworzeniu w 1807 r. na podstawie traktatów tylżyckich 
Księstwa Warszawskiego. Oklrojowana przez Napoleona konstytucja f 22 lipca 1807 r. 
stanowiła, iż "kraj zostaje podzielony na sześć depal1amentów" (al1. 64)'-. Usankcjonowano 
w len sposÓb dotydlczasowy, pruski podział administracyjnyn. Władze krajowe traktowały 
10 jako rozwi,lzanie przejściowe. Wyrazem tego było wydanie przez Fryderyka Augusta 
dekretu z 19 grudnia 1807 r. "0 tymczasowym podziale departamentów na powiaty (i na 
zgromadzenia gminne) 14. Departament hydgoski powiększono o 3 powiaty pomorskie, to jest 
chdmiliski. michałowski i tortlllski oraz 3 powiaty kujawskie: brzeski, kowalski i radziejowski 
(z Nieszaw,!. Ziemia dobrzYliska pozostawała nadal w składzie depal1amentu płockiego jako 
powiat lipnowski. Ustanowiony w 1807 r. tymczasowy podział administracyjny kraju prze- 
trwał do upadku Księstwa Warszawskiego. Nie zdołano bowiem dokonać trwałego podziału 
administracyjnego pańsIwa. Od 1807 r. podjęto prace przygotowawcze w tym zakresie. 
Według jednego z projektów (z listopada 1807 r.) planowano m.in. odł,}czenie powiatu 
lipnowskiego od departamentu plockiego i przyhlczenie go do departamentu bydgoskiego I 5. 
Postulat ten, jak i inne nie zostały jednak zrealizowane. 


8 Ihid., s. 130-297; A. M ictJ:, J. Pakulski. ŚwiadelHI'aprze.do.,'..; Nie.a"''.''. Włodawek ł91\9, s. 26; por. f{. 
Kahacilbk i. Opi.,' Nie,7J.lwy :.IIQO mlw. "Zapiski Kujawsko-Dohr/yriskie" (cyt. dałej: ZKD). scria E, 1985, s. 
201-202: J. Wąsicki. Upi.,'." lIIia.lpo/.kicl1 z /1111793/179-1 (cy.. dalej: Opisy lIIia.lpol.kich). cz. I. POl.mul 
1%2; s. 262-267 
l) J. Wą
 i c ki. Ziemie po/.ki,' pot! :.a/Jol"l'lIIpru.killl. Pru.y NlIIw/w','c/wt!lIie (Nelloslprell,'"II) J 795-/łiOfJ. Poznari 
1963. s. 71. 
10 Ihid.. s. 176-17H. 1114. 
II MIlIeria", ,lo ,bejÓw KOlllisji R:'l/,I:'l/n'j:. !łi07 I: D:.iel/llik C:'YIIIW...; KOllli,;i R:.ąt!ząn'j; wyd. M. RosI woro- 
wski. L I. Kraktiw 1918. s. .1-4. 
12 f)f'KII'.I. I. s. XXXIV-XXXV. 
n rv1. Kallas. Po,l:.ia/ adlllilli.,'lrtlC.ljIlY Kir./u'(/ \Iclnanv,,'kiego (lłi06-1815), Czasopislllo Prawno-Historyczne 
(cyt. dalcj CPI.I). L 30: 1971\. L. 2, s. 99-101. 
14 /JPIi.W l. I. s. 24. 
.15 M. Kallas. I'mjekly :'lIIillllY podzja/u adll1il1l.mf('Y;/I('
(I K.\'ie-"1I'lI 11111.".Ztlw.,kie
/J. CPH. t. 34: 1)1\2. z. I. s. 51\ 


83
>>>
Po faktycznym upadku Księstwa Warszawskiego wiosn,1 I R 13 r. nast,lpiła wojenna oku- 
pacja jego terytorium przez wojska rosyjskie. W okresie przejściowym utrzymany zostal 
istniej'lcy podzial administracyjny 16. Na mocy traktatu rosyjsko-pruskiego z 3 maja I R 15 r. 
zawartego we Wiedniu nad częścią terytorium Księstwa Warszawskiego ponownie władztwo 
obj,lł król pruski. Nowa granica P,lIlstwowa pomicdzyKrólcstwem Pruskim a Knllestwem 
Polskim miała przebiegać m.in. przez powiat radziejowski. Nie wprowadzona w życie 
instrukl:ja Rady N,
jwyższej Tymczasowej z maja 1 X 15 r. przewidywala tymczasowe przyl'l- 
czenie powiatu radziejowskiego do depal1amentu plockiego. Utworzony w m,
ju I X 15 r. RZ'ld 
Tymczasowy Królestwa Polskiego pocz,ltkowo nie zmjenił podzialu administracyjnego. 
Wkrótce ! Jrz y st'lpiono jednak do prac nad reti.mn,1 administracji i podziału terytorialnego 
. 17' . 
kraJu 
W utworzonym. na mocy traktatów międzynarodowych określanych jako Akl Końcowy 
Kongresu Wiedeńskiego z l.} czerwca I X 15 r.. Królestwie Polskim znajdowała się południo- 
wo-wschodnia część Kujaw i ziemia dobrzyńska. Granice Królestwa Polskiego objęły całe 
powiaty: brzeski i kowalski oraz większość radziejowskiego (z Nieszaw,l, ale bez Podgórza) 
z deparlamentu bydgoskiegol 8 . W Królestwie Polskim pozostawała przeważaj'lca część 
powiatu lipnowskiego, poza skrawkiem leżącym u ujścia Drwęcy do Wisły. Oznaczało to. iż 
"odsqpiono od dawnej granicy naturalnej. gdyż odcięto od Prus i wcielono kawałek tej ziemi 
wyobrażaj'lcy tigurę trójk'lta w kierunku od rzeki T'lżyny do Lubicza ze starostwem i zam kicm 
niegdyś obronnym Zloloria przy ujściu Drwęcy do Wisły, rozległości około 112 mili kwadra- 
towej: zdaje się. żc przy tym rozgrani
zaniu było na widoku rz,ldu pruskiego. ażeby granica 
nic hyła zhyt zbliżona do Torunja,.I
. Według oktrojowanej przez Aleksandra ł ustawy 
z
tsadni
zej Królcstwa Pol:kiego z 27 lisl
Wlda I H 15 r: m
iwyższ
ljed
ostk'l podział
1 admi- 
IlIstracy.Jnego było wOJcwodztwo (art. H3)- . Postam)Wlellle NalllIestlllka z 16 styczma I R I ó 
r. o podziale Królestwa Polskiego na województwa, obwody i powiaty "stosowanie do praw 
(!;,wwch KI:ólcstwa polskie
o" 
śród R w
je.wództw wym.ienia pł
)cki
 i.ma
owiccki: (
r
. 
1,2)- . POIllIędzy te dwa wOJcwodztwa rozdzielono terytorium KUJaw I Ziemi dobrzynskleJ. 
Obszar departamentu płockiego po przekazaniu niewielkiej jego części Prusom nazwano 
wojewt"idztwem plockim. którego częsć stanowiła ziemia dobrzytlska (powial lipnowski ). 
Zamiar przyłączenia 3 powiatów kujawskich do województwa płockiego nie został zrcalizo- 
w,-lIIl 2 . DOlychczasowy departam
nt warszawski nazwano województwem mazowieckim. 
do którego przyłączono 3 powiaty kujawskie: brzeski, kowalski i radzicjowski (z Nieszaw,-I). 
Według ustawy zasadniczej z I X 15 r. "Cały kraj Królestwa Polskiego dzieli się pod względem 
rcprczenlacji narodowej i wyborów na siedemdziesi'-It siedem powiatów i pięćdziesi,lt jedcn 
okręgów gl
innydl..:'(;lrt. 111.})23. Zgodnie z treścią tego postanowienia organizacja sy
temu 
wyborczego została oparta na powiatach, które jednocześnic zachowały swojc funkcje sądo- 
we. Natomiast w ich miejsce now,ljednostk,1 podziału administracyjnego stawały siC obwody, 


16 J. Hojasiliski. Ull/dy Iym.-wsowe w K,.,il".,'wit' Po/.,ki"" ""(;-Knu/:.i",i lli/5, Warszawa 1909. s. 9,78. 
17 W. Trzehiliski. 1'",1:.1/1/.,' /ld",illisl"''''X;/Il' K,.,U".,nr// 1'0/ski"J:o w //lI/ldl IliJ5-J9Jli. ZlIrn hisloryczU\'. 
to"umentaeja Geograficzna. 1956, z. 4. s. 5. 
18 Ihid.. s. 4-6. 
19 M. Horuck i. 7;"''''/1 kl(;l/Iv,\klll'od w;J:/Cc/"'" hi.wor)'.-:.//)'",. g,'ograli.-VH''''. 1In-/u',I/"gia//)'1II. eko//ollll.-mw" 
i ."/lly.',-"'-7II."1II, Wlodawek 18112. s. 33. 
20 /J/'KP. I. I. s. 50-51. 
21. Ihid." l. I. s. liS. 
'1'1 W. Trzebiński.op.cil..S.h-7. 
23 f)I'K/
 ł- I. s. 70-73. 


84
>>>
wprowadzonc postanowieniem Namiestnika KrÓlestwa Polskiego z 16 stycznia nn6 r. w liczbie 
39 24 . Obszar większości z nich obejmował 2-3 powiaty. Jednakże znaczniejsze pod względem 
rozległości powiaty, do ktÓrych należał również powiat lipnowski. stały sięobwooami. Ośrodkiem 
stołccznym obwodu lipnowskiego było Lipno. Natomiast utworzony w wojewÓdztwie mazowiec- 
kim obwÓd kujawski obj'lł 3 powiaty: brzeski, kowalski i radziejowski. 
Mimo niedogodności. podział na obwody odznaczał się poza wyj'ltkami znaczml trwało- 
ściq. niezależnie od zmiany stanowiska prawno-państwowego KrÓlestwa Polskiego po wybu- 
chu powstania listopadowego, a następnie jego klęski w I H31 r. Według wydanego przez 
Mikołaja I Statutu Organicznego z 14 lutego ł 832 l'. "Królestwo Polskie przył'lczone na 
. ry
 
zawsze do 1\1I1stwa Rosyjskiego, stanowi nierozdzielm! część tego Państwa:' (art. I )-. . Na 
mocy ukazu Mikołaja I z 29 września 1842 l'. obwody (bez naruszania ich granic) przemiano- 
wano na powiaty, a powiaty na okręgi (dla celÓw s'ldowych). Kilka lat wcześniej dekret 
Mikołaja I z 23 lutego 1837 l'. wprowadził nazwę guberni w miejsce wojewÓdzIwa. Z kolei 
wydan)' na podstawie Statutu Organicznego z 14 lulego 1832 l'. ukaz Mikołaja I z l} 
ict pnia 
1844 1'.26 zmniejszał ilość guberni do 5. wśród których znajdowała się w niezmienionych 
granicach gubernia płocka. Jednocześnie z pohlczenia guberni mazowieckiej i kaliskiej 
powstała gubernia warszawska. Po upadku powstania styczniowego nastlpiły zasadniczc 
zmiany w organizacji administracji ziem polskich. Ukaz RZldzącego Senatu z 19 grudnia 1866 
r. wprowadził podział kn
ju na 10 guberni (oraz 85 powiatów). w tym płocką i warszawsk'l 
(objemuj!cą powiaty kujawskie). Gubcrnia płocka liczyła 8, a warszawska 13 powiatów. 
ktÓrych zasięg terytorialny usIali ty akty Komitetu Urz'ldzaj'lcego Królestwa Polskiego 17 
stycznia 1867 l'. i 10 stycznia 1868 l'. Ukaz z 19 grudnia 1866 zwiększył liczbę powiatÓw w 
guberni płockiej. Z dotychczasowego powiatu lipnowskiego wydzielono powial rypillski 27 . 
Powiat lipnowski, obejmuj'lcy od 1797 l'. cał,!, ziemię dobrzyńskil przetrwał w niemal 
niezmienionym kształcie do kmiea 1866 l'. Powiat lipnowski wchodził w skład: departamentu 
plockiego (1797-1816); województwa plockiego (1816-1837) oraz guberni płockiej (1837- 
1915). Od 1867 l'. ziemia dobrzYl1ska została podzielona pomiędzy powiat lipnowski i rypillski. 
Dzieje ziemi dohrzyńskiej nadal oczekujil na pełne, wszechstronne opracowanie. Rezultaty 
dotychczasowych badań SI stosunkowo skromne w porównaniu z innymi regionami history- 
czno-geograficznymi, w tym z silsiednimi Kujawami. Od przedslawienia stanu batIali nad 
ziemią dobrzyńskii dokonanego przez Eugenię Romahn-Kwiatkowsk1 2 1\ i Zenona Guldona 29 
przybyły nowe opracowania. Nąjważniejsze z nich to zhiór studiów z dziejów ziemi dobrzYl1- 
skiej XV-XX wieku pou reuakcjLl MiccLysława Wojciechowskiego wydany w 1987 l'. Szereg 
po.z

(\i opubliko
al Miros
a
 R. 
.raj.ewski. w 
YI
l S
ownik h
og.ra.tJfzny ziemi uobrzyń- 
sklej' oraz MatcrtLlIy do blbltograJII htstoryczneJ ZIemi dobrzynskler . Od 1989 r. zaczęła 
się ukazywać "Ziemia DohrzYliska,,32 z inicjatywy DohrzYlisl--.iego O
Jdzialu Włocławskiego 


24 Ihid.. I. I. s. 115- po. 
25 Ihid..1. 14.s. 174-175. 
26 (hid.. I. 34, s. 452-459. 
27 IbiJ..1.66,s. 119-167;por.:W. Trzehiliski, op.cil..s.91-95. 
18 E. Romahn-K wiatkowska. UI"'o Iw:1 SII/dill ReoRm/i('7}/(' IIlId lIk/YlVialt:if/ IIIl1ly('lImill.l'l. Prace Geografi- 
czne. nr 9. Warwawa 1957. s. 167-170; por. tej s. 2311-240, 
29 SILItlilI ; d
ic'j(jll' ziellli dobrzy/iskie;. s. 9-11. 
.
O M. R. Krajewski. SlolI'l/ik bioRm/i,-zI/Y zinlli dobrzy,ixkie; (do 1945 r.l. Lipno 1992. 
31 Tenże. MlIlaillly do bihlioRH!/ii lIi,,'/orY('Z/ll:; ziemi dobr;y/i..-kiej, Wloelawek 191\6: tegoż. MlIlerillly do IJiblioR- 
m/ii lIi,,''''rY(';:I/(:; 
il'lIIi d"brzHi.l'kic'j. II. Rypin 1993. (ohejmuj:lce lata 19115-1992 wraz z uzupdnieniami I. lal 
poprl.ednich). 
32 Ziemia Dohrzyriska. Zeszyty historyczne 10hrzYliskiego OdJ7Iału WTN (cyl. dalej ZDJ. pod red. 1\1. R. 
Krajewskiego. I. 1:19119; I. 2:1992. 


85
>>>
Towarzystwa Naukowego. Większość zamieszczonych tam tekstÓw dotyczy XIX i XX wieJ..u. 
Dot,ld 'osy ziemi dobr7yńskiej w okresie poro7bioJ'(}wym należały do najsłabiej opracowa- 
nych. Znamicnne. że w Studiach z dziejÓw zicmi dobrzY'lskiej XV-XX wieJ..u zabrakło 
opracowania poświęconego oJ..resowi 1795-191 X. 
Dziejom Lipna nie poświęcono dot,ld gruntownego naukowego opracowania. Obszerne 
studium E. Romahn-Kwiatkowskiej3J stanowi opracowanie geograficzne powstałe w zwi,lzku 
z badaniami dOlycz'lcymi aktywjzacji małych miast prowadzonych przez Polskil Akademię 
Nauk w latach 1952-1954. (htatnio Zenon (iÓŹdź J4 w popularnym ujęciu przedstawi' historię 
'.ipna do czas!)w wspiiłczcsnych. Pozostałe publikacje dotycziLiedynie wybranych zagadnień. 
Wyjiltkowo mało miejsca poświęcono d7iejom Lipna w okresie porozbiorowym. zwłaszcza w 
latach 179:'-1 X:.I. Dla tych czasiiw zachowały się jeszcze rÓżnorodne materiały dokumenta- 
cyjne. w tym archiwalia, ktÓrc winny być w szerszym stopniu wykorzystywane. Zarazem w 
dawniejszej literaturzc sięgnięlo do niektÓrych źrÓdeł obecnie już nieistniejących. Dla pozna- 
nia dziejÓ
 L
p
a w 
Jł1S
ytuc
jnym okres.ie 
rÓlcstwa Pol
kie

 ( I X 15-1 X,-:. 
 ) 
rzyda
ne .Si l 
w szczegolnoscl publtkaqe WIllcentego Hlpoltta Gawarecklego" . ks. MacIeJa Smolenskle- 
,6 c , Z . I .' k . n M k . 1 ' B k . ,8 D . . k S k .. Al 
!!!' , .ustawa 
Ie ms 'Ieg)'. a 'synll lana OrliC 'Iego'. om'l1I'a taszews 'Iego I e- 

 k I M . W K .. K II .H) k S S k . . 41 R . d L I k . 
'sam ra aCleszy', aZlłlllerza e era ,'S. . tar 'leWlcza . ,qmun a ewam ows 'IC- 
4
 W , Hb 4
 ZC "' 1 '44' MI ) K ' k . 4
 W ' I ' hd hl 
go -. ac awa u y '. 
. .OZI zta I . ,. ra.lews 'Iego " le e cennyc anyc lotYCZ'I- 
cych organizacji i funkcjonowania administracji miasla zawieraj'l m. in. wspiiłczesne 
wydawnictwa o charakterze historyc7no-statystycznym. z ktÓrych część pozostaje nadal w 
rękopisach. 
Zmiany lerytorialne zachodzącc w XV i XVI w. sprawiły. że ziemia dobrzYlIska przestała 
być obszarcm przygranicznym, RozwÓj osadnictwa. handel i zaludnienie były w poważnej 
mierzc uzależnione od najazdl)W i wl
jen. Stosunkowo szyhko przezwyciężonc zostały skutki 
wojny trzynastoletniej (1450-1466). Odt'ld, aż do pierwszych dziesięcioleci XVII w., w 
warunkach pokoju. dokonywa' się rozwÓj gospodarczy ziemi dobrzyńskiej. Niekorzystne 
zmiany nastąpiły w wynjku wojen szwedzJ..ich. Likwidacja zniszczelI wojennych, zwłaszcza 


3.
 E. Romahn- K \\ ial I..owska. op.ciL. s. 167-240. 
Jol Z. Gtii.dź. U1'1I0. '/arn (b'
i';II' (C}1. dalej: l.il'"o). Lipno 1991 (hihliogral'ia, s. 116-1\7); zoh. OIlltiwienie lej 
pracy prJ:a T. Chojnickiego, ZD.1. 2:1'}l)2. s. 1113-1114. We fragmencie pracy tlotYC/
łcyml.ipna w okrcsie 
od II I'O/hioru ,lu upadku Powstania Lislopatlowcgo hrak nowych u
taleli. 
J5 I W. II. Gawarec k i I. 0l'i. IOI'0gm/ic:llo.IIiJllw\,/':1I1' :;"IIIi dob"':'I',i.k;,
;: n'dlll[ i lalIell[ Iryka;II;l[cl[ obwodll 
1i1'1I0w.kil'go glllillY, 11'.1';". dnllY i ,b,',bn;w (cyt. dalej: 0l'i. lkll/i dobr:\',i.kiej). Płock I H25, 
36 K s. M. S nwle lisI.. i. 01J/.1' km'ciola I'am/iallll'goll' III;'-.l.il' 1","'ialoIYIII UI'";'-, Pamit,;tnik Religijno-Moralny. 

eria II. I. 6: 11\60. s. 132-150.241-153. 
37 G. Zie! iliski. O :il'1I11 ,Io/Jr:\'/i.kil';. /ładllll;'- IIi.'-ł"'YC:II". Bihlioteka Warszawska. t. 3: 18(,1. s. 233-2113. 
525-572. 
311 M. Horucki. op.ciL. s. 3J.53. 
39 D. S taszew sI.. I. A. 1\1 ac ieSJ:a. Zarn' IIi.,'",:"c:JlY :i,.IIIi ,Io/Jr:ni,,'k;,
;. Płuck 1908. 
40 K. Keller. MlI1l'1'ialy ,lo lIu"ulgm(ii IIIimw UI"Il/. Turuń 1929. Antor wykorJ:ystał przedc wszystl..im opi
 
stal) ,tYGn}' Lipna z 11160 r. 
41 Ks. S. StarkiewicJ:. l'r:yc:y"k"lollOlogm(ii l.il'lIl/ (1952). Pozycja la nie zo
tała dot"d opuhl;kowana. 
R;:kopis jest prz.cchowy\\any w Arcl\lwulu Diece/jałnym wc Wloclawku. por.: E. Romahn- Kwiat kowska. 
op.cil.. s. 1611. 
42 R. Lewandowsl..i.Olu'r/Jil'lil'lIa.ZI.t.1:19119,s.15-17. 
43 W. Huha, 1\'/".'110,':': ""'/'IwiWIlI" II' IIIil/.I'I"d, r;:l/dmrn'III1' "kres;,- K/'(ile.l'111'lI KOIIgr,..wlI'eg" (/XI5-IR6fJ), 
Warsl.awa-Pu/lJali 19711. 
44 Z. Glii.d i.. /. ,be;,ill' dll:o/'(;Ir :;"IIIi",i.l'kicllll' by(nll 1'''11';,-..;" IiI'"oWJki",. Zł. I. 2: 1992. s. 59-67. 
45 M. R. K rajewski. G/I.I'/tII\' Zieli,i..ki:£' Skel'"g".- ;'xcie i ,b"("(IIo.':, ZD. t. 2: 1992. s. 69-93. 


86
>>>
z okresu 1655-1660 trwała kilkadziesi'lt lat. Kolejne zniszczenia przyniosła wojna pÓłnocna. 
ktÓrej :-.I-..utki wpłyn
ły niekorzystnie rÓwnież na rozwÓj miast w ziemi dobrzYJlskiej. Wi
- 
kszość z nich (7) została lol-..owana w okresie XII-XV w.. a pozostałe w wiel-..u XVIII, co 
dotyczy 3 miast 46 . U schyłku XVIII w. istniało w ziemi dobrzYliskiej 10 miast: DobrzYJl 
n/Wisłą. GÓrzno. Rypin, Lipno, Bobrowniki. Skępe. Nieszawa. Dobrzyń n/Drwęcą. KikÓł oraz 
Radziki Wielkie. W wyniku wojen nast'lpił znaczny spadek zaludnienia w ziemi dÓbrzyńskiej. 
Według danych odnosz,lcy się do połowy XVI w. ziemię dobrzYllsk'l zamieszkiwało od 46 do 
5,ł, I tys. osób. Po potopie szwedzl-..im liczba ta zmalała do 2,8 tys. osób. Dopiero dane z 1775 
r. uwidoczniły wzrost zaludnienia do 42.3 tys. osÓb 47 Pollobne procesy dotyczyły zaludnienia 
miast. Z dostępnych danych v.:ynika, że w drugiej połowie XVIII w. zamieszkiwało w nich 
ok. 2700. a w 1775 L ok. 4450 mieszk,u1cÓw (Z Górznem). Po II rozbiorze ludność miast 
dobrzYllskich (bez RadzikÓw Wielkich) wynosiła 5200 osób. z czego ok. 30% stanowiła 
ludność żydowska 48 . W leż'lcym na skrzyżowaniu dróg handlowych Lipnie w latach 1628- 
1632 znajdowało się 46 donu)w. a na przedmieściach 16. Po potopie szwedzkim ilość domÓw 
spadła d
) 13 (w 1661 rf9. Największym spośrÓd miast 1I0brzy!'iskich w XVIII w. były 
Nieszawa i Dohrzyti n/Wisł;l. U schyłku XVIII w. najludniejszym był Dobrzy!'i nfI)rwęCl 
(przed Dobrzyniem n/Wisł,l, Rypinem i Lipnem). 
Utrzymuj'lcy się upadek miast w XVIII w. widoczny był także w początkach następnego 
stulecia. Zarazem następowała zmiana terytorium miast. w I-..tÓrych większość ludności 
utrzymywała się z rolnictwa. Krytyczny stan miast ziemi dobrzYllskiej nie uległ poprawie w 
czas,lch napoleo!'iskich. Potwierdza to S,ld WawrzYJ1ca Surowieckiego wyrażony w I X 10 L: 
"Gdzie się podziały ludne owe miasta, ktÓre niegdyś kwitnęły w Polsce... Dla czemuż to dziś 
patrzyć musimy na smutny ohraz zmienionej ojczyzny?... Czemuż tam, gdzie ongi w ludnych 
osadach miast panowało życie wesołość i doslatek, czołga się dziś smutek, nędza i śmierć 
wybladła. Okazałe zabytki dawnego ich przepychu l
ż'l teraz w okropnych zwał iskach zalane 
brudami i wiecznym barłogiem. Stek obmierzłych gagÓw. gotuj,}C w nich jady, truje dziś 
naokoło zllrowe powietrze i zabija znikczemniałe wnuki w samych przybytkach wygód i 
szczęścia ich przodków. N
dznc chaty, I-..lecone z uratowanych szcz'llkÓw przedwiecznych 
zapasÓw zastępuj'l teraz miejsca okazałych i dWdogich niegdyś domów. Wywiędły mieszka- 
niec, pasuj'lc się z niellostatkiem i głodem, wyci'lga z nich po wsparcie ręce sposobne do pracy 
i przemysłu. Taki dziśjest obraz kraju i miast naszych, wszędzie nam wystawia smulny widok 
spustoszeli, wszędzie na pierwszy rzut oka snuj,} się z niego niepocieszone wrÓżby na 
przyszłość. Nie traćmy jednak nadzieji: ojczyzna nasza może łatwo powstać ze swej nikcze- 
mności,...,,50. Charakteryzuj,lc sytuację miast rZ'ldowych, do ktÓrych należało także Lipno. W. 
Huba 5 ' stwierdza!. iż ich stan w Pocz,ltkach Królestwa Polskiego był katastrofalny. Aulor ten 
dostrzega zarazem pozytywne sl-..Lllki reform w miastach zainicjowane przez wład7e krajowe 
po L 1815. 


46 Z. GuidolI. l.ok"':il' lIIim/. s. 1'1.25: Studia I. dl.iejl;w 
iemi dohrLYllskiej. s. 19-20. 
47 Z. Ci u'don. Zaludllil'lIil' 
i{,lIIi do/Jr:!.)',isf../{'j ...kOlim XVIUu'idu. Zapi,"i Historyczne. I. 30: 1974. z. I. s, 93,94: 
legOL.. Osadllicam ,i{,lIIi do/Jr:\'li.kit
j II' XIII-XVIUu'idu (eyl. dalej: OSlIlluil'/wo ,i('/lIi da/Jr,y,iskit'j). ZKD. seria 
I. 1911 I. s. 246: Studia I. dJ:iL'jtiw ziemi dohI7Ylis"iej. s. 31. 
-III Z. (juldon. Omdllinu'o ,il'lIIi do/Jr
.\'liskil'l. 
. 250-252: SlLlllia 
 ,/;ii:j,'''' 
/{,/Ili do/Jr,)',iskitj. s. 36. 
49 Z, Ci ul don. OWlllllicam 
i{'/ui do/Jr;,.,',iskil'j. s. 249: SILlIlia 
 ibij"w ,fe.mi ilo/Jr:!.)',iskiej. s. 33. 
50 W. S u row ie:k i. (J upadkIl prZ{,III)'slu i mW./,r l'ols
c
i' Iw:III
'I/('rll/.III. wyhoru do"onali i wslt,;pelll opatrJ:ylj 
J. Grzywicka i A. Łukas/ewiez. Warszawa 1957. s. 38-40. 
51 W. Huha. op.ci\..
. 22-25. 


87
>>>
Lipno po roku 1793 dzieliło los pozostałych miast w ziemi dobrzyńskiej. Równocześnie 
występowały pewne odmienności w ich stanie i położeniu. zwłaszcza w czasach Królestwa 
Polskiego, co dotyczy m. in. zaludnienia. 


Liczba mieszkaJlców Lipna w latach 1793/1794-1827 


Liczba ludności Liczba domów 
Lata chrze- Żydzi inne wyzn. Ogóle m dre- Ogółem 
muro- 
ścijanie wanych wniane 
1793/1794 124 354 30 a 497 - - - 
1800 - - - 480 - 88 - 
1808 140 777 - 917 - - - 
1810 - - - 1590 - - 224 
1819 - - - 2098 - - - 
1820 1638 731 - 2369 22 240 262 
1824 1982 787 - 2769 - - - 
1825 - - - - 22 240 262 
1826 2051 866 - 2917 25 215 240 
1827 - - - 3008 - - 232 


a luteranie 


Źnldla; Archiwum Główne Akt Dawnyeh w Warszawie (cyt. dalej AGAD). Akta Komisji Rządowej Spraw 
Wewnt,;trznych i Polieji [Kr6lestwa Polskiego). (eyl. dalej KRSW), sygn. 23, s. 65,102; sygn. 11\1. s. 221\; sygn. 
4206, s. 139; Opis z-iemi do/Jrzy,i.fkit:i. s. 55-56; 7iilJela mi"-'I. w.fi. mad Krlileslwa Pol,fkie
o z wyraże//iem icl, 
polo;:e//ia i luduo."ci a(fa/Jelyc7IIie ulożm",. t. 2, Warsz
\wa 11\27, s, 269; Ł. G(ołęhiewski). Opisauie 
hisIOI)'CZIU' i ,flalyslycZ/le w{/iell'lidz/lm I'lockie
o (cyt. dalej Opisauie wl!iwtidZlwa plockie
o), [w;] Nowy 
Kalendarzyk Polityczny na rok przestt,;pny 1821\. Warszawa 1821\, s. 547; H. Grossman. SI1'IIklura spolecz//a 
i g",f/""I",¥'Za Ksicslwa a
,rs;:awskie
" "li p"dSI;/I"ie spi.wiw lud//oki /ROI-I i IRIO, "Kwal1alnik Statystyezny", 
l. 2: 1925, z. I, tah. XXXIX; Opis)' miaslpolskich. ezęść 2. Poznań 1962, s. 1001\; E. ROll1ahn-K wiatkowska. 
op.ci!.. s. 180, 183; Sludia z dzJejliw ziemi d,,/Jrz)',iskiej. s. 36; Z, Góźdź. Lip"". s. 28. 


Z przytoczonych danych, wymag
i!cych zresztą weryfikacji, wynika, iż między rokiem 
1793 a I '1:527 ludność Lipna wzrosła pięciokrotnie. Decydujący wpływ na ten proces miało 
osiedlenie się przede wszyslkim rzemieślników z pobliskich Prus. Bardziej wyraźny rozwój 
gospodarczy Lipna nastLIpił po 1832 r. W ścisłym związku z zaludnieniem pozostye rozwój 
terytorialny Lipna. Proces ten znajduje odzwierciedlenie w planach i szkicach miasta. Najstar- 
szy za znanych planów Lipna przechowywany w AGAD w Warszawie, Rochodzi z 17991'.52. 
Reprodukuj! go m.in. E. Romahn-Kwiatkowska 53 i Z.Górski. A. Mietz 54 . Jego wartość jest 
tym większa, że pochodzi z okresu poprzedząjącego regulację mił
ta. E. Romahn-Kwiatko- 
wska wskazuje na to, że plan z 1799 I'. "... uwypukla wiele cech planu pierwotnego,,55. Do 
tego czasu Lipno "rozszerzyło się tylko bardzo nieznacznie poza obręb średniowiecznego 
układu,,56. Na planie z 1799 I'. zaznaczono jeszcze drewniany kościół Św. Barbary, któr
 został 


52 Sludia z dziejliw ziemi do/Jrz)',iskiej. s. 33. 
53 E. ROll1ahn- Kwiatkowska, op.cit.. po s. 175. 
54 /mvenlarze IU,flrllc)'j//e k,.,ilewszcz)'zll w ziemi (/o/JrZY'l.fkiej Z /1lI1774-1777, wyd. Z. Górski, 
A. Mietz, Mi,"'(,l/al1ea archiwa/"e d" dziejliw ziemi d,,/JrZ)"l.fkiej. t. I. Rypin 1981\, il. I. 
55 E. ROll1ahn- Kwiatkowska, op.eil., s. 175. 
56 Ihid., s. 179.; 


88
>>>
rozebrany w pierwszych latach KrÓlestwa Polskiego (I H 19). Opis miasta z 1820 r. wymienia 
mun!wany I...ościÓł parafialny. W tym samym roku zbudowano (mur pruski) kościół ewange- 
I . k .'7 Z I ł . I k ' ... .. I' . I ' D h Sil 
tc..- . ac lOwa y SIę mIL to prze azy o wczesnleJ Istme.łącym "OSCle e 
w. uc a' . 
W okresie rz,/dÓw pruskich lakże w Lipnie przeprowadzono regulację planu miasta. 
Według E. Romahn-Kwiatkowskiej: "Nowozaprojcklowany plan charakteryzuje prostokątny 
układ ulic. pokrywtlj"c się w przybliżeniu z sieci" dróg wiejskich, biegnących z Lipna do 
0l...olic7nych wsi:. 5J . Autorka wskazuje, że pod względem przestrzennym Lipno w ol...resie 
I...onstytucyjnym KrólesIwa Polskiego n... zamyka się w granicach zakreślonych na planie z 
kOJlca XVIII w. Nowozbudowane domy umiejscowiono w blokach, wykreślonych na terenie 
pierwotnych h/k pomiędzy dwoma równoległymi ulicami: Dobrzyńsk'l... a Gdańską...,,60. Z 
tego czasu znany jest jeszcze plan placu na przedmieściu miasta Lipna przy trakcie od ulicy 
Jal...Óbsl...iej do Nowego Mostu (z 1821 1'.(1). 
W ciągu XVIII w. ludność żydowska skupiona przede wszystkim w miastach ziemi 
dobrzYllskiej stanowiła stosunkowo nieznaczny procent ogÓłu ludności. Sytuacja uległa 
zasadniczej zmianie 
o II rozbiorze. W miastach ziemi dobrzyńskiej stanowili już ok. 30% 
ludności ( 1537 osÓb 6 -). Według danych statystycznych z lat 1793-1794 w Lipnie zamieszki- 
wało 497 osÓb, w tym 354 ŻydÓw, co stanowiło ok. 70% ogółu ludności miejskiej. W Kikole 
i Dobrzyniu n/Drwęq ponad 50% mieszkwlców to Żydzi. Z drugiej strony, w Bobrownil...ach 
wśrÓd 399 osób było jedynie lO ŻydÓw. Przewaga ludności żydowskiej nad chrześcijańską 
utrzymywała się niemal przez ćwierćwiecze. W 1820 r. widoczne było odwrÓcenie sytuacji i 
wÓwczas I udność żydowska sIanowiła ol.... 30% ogÓłu mieszkańców Lipna. Miasto to należało 
do tych, w których władze wyznaczały rewir żydowsl...i. Szereg interesujących danych na ten 
temat zawiera. w części zachowana (w aktach miasta Lipna (3 ), korespondencja urzędowa na 
ten temat, w szczególności pomiędzy Komisją Województwa Płockiego a KRSW. Wiele 
miejsca w tej korespondencji zajmuje ustalenie gr,mic rewiru żydowsl...iego. Został on wyty- 
czony na zachowanym do naszych czasów planie miasta, który został dołączony do pisma 
Komisji WojewÓdztwa Płocl...iego z 10 marca I H24 r. skierowanego do KRSW. Wielobarwny 
plan miasla Lipna z 1824 r. wykonany tuszem i akwarelą na karcie papieru o wymiarach 21,7 
x 30,4 cm 64 sporz'ldzil budowniczy ol...ręgowy Frydrych Trantsolt. Zamieszcza sięreprodul...cję 
tego phmu (ryc. I). Rezultatem I...ilkuletnich zabiegów było oznaczenie przez Namiestnika 
Królestwa Polskiego al...tem z 25 maja 18241'.65 ulic, przy klórych mogli w Lipnie zamieszki- 
wać Żydzi. Postanowienie to określało tal...że warunki pobytu Żydów poza rewirem. Rozwią- 
zanie to okazało się niewystarczaj,/ce, o cz
m świadczy treść aktu Rady Administracyjnej 
Królestwa Polskiego z 5 września I H26 1'. 6 ) rozszerzaj'lcego granice rewiru żydowskiego. 
ŻydLi mogli mieszl...ać przy ulicy: Gdallskiej, Tylnej do Rzezalni prowadzącej, Droga do 


57 o"i.,' zli'mi tllI/Jrr.wi"tie;. s. 55: L. J. Verdmon. Knilklllll())/()Km/ill ",,"l.YJlkidlllli,,-,'. lIIill.ler'zek i ",lItI w 
Kni"'.1rie P,,'-"!-.im. Wal,laWa 1902. s. 124. 
58 SIU"ill ;cbeJ""' m'lIIl ",,/JrZ\1/Jkiej. s. 33. K. K cli c r. op.cil.. s. 29-30. Odpowiedni fragment tej puhli"aeji no
i 
tytuł: Trzy luh dwa kościoły w Lipnic: Ks. M. Smoleliski. op.cil.. s. 139-141\. 
59 E. Romahn- K wiat 
o\\ s"a, op.cit.. s. 180. 
60 Ihid.. s. 182. 
61 (hid.. s. 240. 
62 SI"tlill z tlzic';tiu-- ziellli tI,,/Jrz.\'I;,,'kici s. 36. 
63 AGAD. Akta KRSW. sygn. 4361. s. 16-1'J, 47-49. 51-53.55. 65-67, 244-283, 2'J4-296. 300, 455. 460. 
M Ihid.. Akta KRSW. sygn. 4361. s. 46. 
65 Ihid., Akla KRSW. sygn. 4361. s. 50-53. 
66 Ihid.. A"ta KRSW. sygn. 4361. s. 283. 


89
>>>
.I i 
! 
I 
I 
i 


Nieszawy zwanej oraz częściowo przy Rynkowej i Toruńskiej. Teksty postanowień z 1824 i 
I X26 I'. zamieszczono w aneksach obecnej pu bli kacj i źrÓdłowej. 
Organizację władz miejskich w KrÓlestwie Polskim określiło kilka aktów Namiestnika. 
Na mocy jego postanowienia z 13 czerwca I X 18 I'. utworzono urząd dozorców miast. Okazało 
się to rozwićlzaniem krótkotrwałym. W 1821 r. obowiązki dozorców miast przejęli komisarze 
obwodowi. Województwo płockie w 181 X r. zostało podzielone na 2 dozorstwa. Lipno znalazło 
się w obrębie pierwszego dozorstwa, obejmujć!cego m.in. obwód lipnowski 67 . 
Władze Królestwa Polskiego wiele uwagi poświęcały sprawom miejskim. Istotne decyzje 
w tym zakresie podejmowano po uzyskaniu m.in. niezbędnych informacji statystycznych. Ich 
gromadzenie wznowiono po kilkuletni
j przerwie (od 1817 r.). Zarazem KRSW udoskonaliła 
tryb dochodzeń statystycznych, których wyniki przekazywano do utworzonej w 1820 r. 
Komisji Miast. "której wyhlcznym przedmiotem będzie urządzenie funduszów miast oraz 
ulepszenie bytu i upiększenie onych,,68. W celu uzyskania wszechstronnych i wiarygodnych 
i n fÓrmacji o stanie miast zarządzono w 1820 r. sporządzenie ich opisów historycznych. 
Zadaniem burmistrzów oraz dozorców miast było udzielenie odpowiedzi na pytania zawarte 
w drukowanym fonl1ularzu przesłanym przez komisje wojewódzkie. Szerszego omówienia 
tej tematyki dokonano w publikacjach dotyczących Brześcia Kujawskieg0 69 oraz Rypina 70 . 
Jak wiadomo, Lipno było miastem narodowym (rządowym). Wzorem pozostałych miast 
wypełniono 3 egzemplarze kwestionariusza zatylułowanego: "Opisanie Historyczne oraz 
Topograficzno-statystyczne mi asIa Lipna w województwie Płockim obwodzie lipnowskim 
położonego". Obejmuje ono 4 karty grubego papieru o wymiarach 46,S x 29,S cm. Opis został 
sporządzony w połowie 1820 r. przez Urzć!d Municypalny miasta Lipna. Czynność tę pOlwier- 
dz:
ją własnoręczne podpisy burmistrza Lipna Zielińskiego oraz 3 ławników. Tekst ten po 
sprawdzeniu zaakceptował w dniu 4 czelwca 1820 I'. Jan Królikiewicz, dozorca pierwszego 
dozorstwa województwa płockiego. Opis Lipna opatrzono numerem dziennika 218/84 I. Jeden 
z egzemplarzy Opisu Lipna złożono w archiwum miejskim. Pozostałe 2 egzemplarze przeka- 
zano Komisji Województwa Płockiego. Je
en z nich pozostał na miejscu w Płocku, a drugi 
Komisja wysłała 10 czerwca 1820 I'. do KRSW, które przekazało go Komisji Miast. Jedynie 
ten tekst Opisu Lipna zachował się do naszych czasów. W odróżnieniu od praktyki stosowanej 
w Komisji Województwa Mazowieckiego, pismo Komisji W
iewództwa Płockiego z 10 
czerwca 1820 I'. nie zawiera dodatkowych uwag dla KRSW, ograniczając się do formuły: "W 
załączeniu ma zaszczyt Komisji Rz:!dowej przesłać Opis Statystyczno-Historyczny miasta 
narodowego Lipna w obwodzie lipnowskim sytuowanego przez włściwego dozorcę miast na 
miejscu sprawdzony". Dokument podpisał prezes Komisji Województwa Płockiego Florian 
Kobyliński i sekretarz generalny Franciszek Kośkowski. Po ustosunkowaniu się Komisji Miast 
do Opisu Lipna KRSW przesłała 17 grudnia 1821 I'. zalecenia do Komisji WojewÓdztwa 
Płockiego. Wymienia je dopisek uczyniony na piśmie Komisji Województwa Płockiego z 10 
czerwca 1820 r.: "Po rozważeniu opisu miasta Lipna poleca Komisja Miast złożenie wyjaś- 
nienia,jakimi sposobami włości sąsiednie weszły w wspólnictwo propinacji, gdy ta, stosownie 
do przywilejów należy do miasta w obrębie I mili; tudzież, na czym stanął proces z wsią 
Jastrzębie w r. 1763 o granice przedsięwzięty, i czyliby z niejaką pewnością nie mógł być 
wznowiony, raportu w dniach 2S oczekuje,,7). Poniżej znajdują się inicjały referendarza stanu 


67 Ibid., Akta KRSW. sygn. 35, s. 408. 
68 Ihid., Akta KRSW. 
}'gn. 179, s. I. 
69 M. Kallas, OpisBrl.e.(ÓllKujl/wskieKoz/Fi20roku.ZKD,seriaB,1979,s.191_195. 
70 Tenże, lilKil/iol/}' opis Rypi/lll z /Fi20 roku, s. 219-239. 
71 AGAD. Akta KRSW, sygn. 4206, s. 134. 


90 


l c
>>>
lat od poprzedniej rozprawy uległ wskutek agresywnych poczynań Zakonu znacznemu 
poszerzeniu o postulaty zwrotu ziemi chełmillskiej. kujawskiej, dobrzyńskiej i michało- 
wskie/. Środowisko 12ó-ciu świadkÓw, składaj'lcych zeznania w tym procesie budzi coraz 
szersze zainteresowanie badaczy. Nie doczekało sięjednak ono jeszcze osobnego, wyczer- 
puj'lcego studium 6 . Dla nas istotny jest tu fakt uczestniczenia w tym gronie I R przedsta- 
wicieli ziemi kujawsko-dobrzYllskiej, a wśrÓd nich aż 17 świadków pochodzenia rycer- 
skicgo. Odpowiadali oni na rozbudowany kwestionariusz pytań, składaj'lcy sit; z 30 tez. 
Art. I-III traktowały o ziemi chełmińskiej. Następne (IV-VIII) zawierały ż,ldanie zwrotu 
Pomorza Gdańskiego wraz z nawi'lzaniem do poprzedniego procesu polsko-krzyżackiego. 
Art. IX-XI dotyczyły Kujaw, art. XII-XV mówiły o przynależności ziemi dobrzyńskiej do 
KrÓlestwa Polskiego. Do problemu rewindykacji ziemi michałowskiej nawi'lzywały art. 
XVI-XVIII, a wart. XIX-XXX omówiono skutki dzialań wojennych w latach 1327-1332. 
Walory hisłoriograficzne tych świadectw ("viva vox testium"), bt;d'lcych w wielu frag- 
mentach źrÓdłami daleko bardzicj cennymi niż klasyczne źródła historiograficzne czy 
dyplomatyczne sprawiły, iż S,I one znakomitym skarbcem wiedzy między innymi o 
środowiskach rycerskich i możnowładczych Kujaw i ziemi dobrzyńskiej oraz o stopniu 
ich wiedzy historycznej i politycznej. 
Kujawianie i IJobrzynianie byli reprezentowani przez dwÓch wojewodÓw (Jan z 
Płon kowa, inowrocławski 7 , Wojciech z Pakości, brzeskiII), nięciu kasztelanów (Maciej 
z Mirosławic, gniewkowski 9 , Chebd a ze Służewa, brzeski o, Przezdrzew z Ostrowa, 


5 Ul. I (2), cd. I. Zakrzewski. Poznań 1890, s. 94-98: H. Chłopocka. /'roasy /'o/.,'ki z 
ak(}lIl'1II 
krzy::'adilll w XIV \1'.. Poznali 1967. s. 4 i n. 
6 A. Radzimiń,"i. Kal/ol/icy I'I0ccy IV .f.vielk 
l'ZJI(//i IV I'ron'sil' Iwl,fko-k/7.yiockilll IV 
v.":f
awil' \I' /3,W ':. 
Sludia Płockie, D: ł91\5. s. 132-141\; K. Karczewsk i, W. Sieradzan. Udzial Km'..;ola wl",-!aw.fkieWJ w 
I'l'all
a':ii I'olskie
o I'rogralll/l ł-I'II'il/dyklll'.']I1I'go wobl'C 
ak"'lII krzy:'ackiego w X/\/ i XV \1'.. Sludia Pdpliljskie 
(w druku); J. Marciszewski. ElillllJOliTYCVIII "a K/ljawacll w 11'01. XlVI,:. TonIII 1981 Archiwum UMK; W. 
S ieradzan Świad",,,o,oi,' hi,fIOl')"'Z/Ia.oiwillllk(hl' wl'roce.W1ch lwisko-krzyżackich w X/V-XV,,:. Ton"l 1993 (tam 
też skn;cone hiogramy 204 świadkÓw wySlł,:puj;lcych w tych procesach na przeslrJ:eni XIV-XV w.). 
7 iiI. ((2). s. 230-236; Jan z Płonkowa (h. Pmnian) hyl najpierw kaszlelanem wyszognxlzkim (13m-III 1314), a później 
(en najmniej od 13211 do 23 VI 1343) wojcwod:j inowrocławskim. zoh.: J. Bieniak, Wielkopolska, s. 238. p. 127: KOP 
II. nr 184.212.214: K. MaleezYlj
ki. Kilkanścic dokumentów Władysława Łokietka z lal 1296-1329. Slud. Ż'l'JI.. 
6: 1961. nr II; Kodcks Dyplomatyczny Wielkopolski (dalej, KDW). I II, wyd. I. Zakl-zewski. Puznań 1878, nr 1227. 
II LiI. 1(2), s. 346-.
51: Wojciech z Pakości (h. Leszczyc) był w r. 1316 podez:t
zym btzcskim. a następnie awansował 
szybko hezpośn:dniu na umld wojcwody brzeskiego. Nasl'lpilo lo po 1322 r.. a pl7ed 28 IV 1325 r. Z godnością lą 
występował do 1350r. (KDPII. nr476- jako p()(IcZtl
zy hI'zeski; KDPI, nr 116; KD\V. nr 1053.Zoh.; J. Bieniak. 
Wielkol'olska, s. 70 i n; Z. Kaczmarczyk. MO/l(/(t'hia K(/7imierza Wil'lkiego. \.11, Poznalj 1946. s. 149. 
9 Lii. 1(2). s. 236-241; Maciej z Mirosławic (zapcwIle Leszczyc) mógl sprawować urZ:ld kasztelana gniewko- 
wskiego już od 1316 r.. kiedy 10 po raz ostatni wystt,;puje w źródłach jcgo popl'Lednik Unisław, zoh.: KD\V II. 
lir 983 (22 IV 1316); J. Karwasińska, Sl/siedz.mo. s. 163.191. 194; H. Chlopocka, 1h/l/)"-:ia. s. 91; J. 
Bieniak. Wielkolml.fka. s. 243. 249. 270. 
I O Jj t. 1(2), s. 3CX}- 304; Chdxla 'li:. Slulcwa (h. Pomian) został ka;Ztel;mem hrzeskim między 21 III ł 326 a 1330 I:; KD/' II. nr 244. 
278. 279. 282. 286; KLJW II. nr 1146, 1263. 1280. 1323; Kodek 07,'0Illal)v..--ł'Y kie.fIUVI 1II'IZf/wic'C'kieKiJ, wyd. J. T, 
Luhomirski. W:u,zawa 1863, nr 67; Co nąjml\iej od 21\ V 13541: byl kasztcku1em siemdzkim i ul7ljd ten sprawowal 
prawdopcdohllie do pO2. 1359 J:: Urz(dlli(')' leC7,ur
: .fim/tllL)' i wielwi.R')' XIII-XV w. SI,i.'); opmc. J. Bieniak. A. 
Szymczakowa. (1(xlll-'l1. A. G:lsioJ'Owskicgo. Wroelaw ild. 1985. s. 105 (llullleż wykaz 
1(};()wnych dokum:
ntów); 
pomiędzy II 1352 a 21\ V 1354 r. ChcWa za;tal r6wnież SL.'lIU;lą siemd7.killl i pełnil tę flUlk
ję al do co mimnic.i 2611I 1366 I:: 
Urz(cllli,'): s. 136; 71,i(;r dokl(J//l'J//,;W ma/ol'oifkich t. VIII, wyd. J. Sułkowska-KlII
', Wmdaw 1975. nr 2534: KDW III. nr 
1323; Muzeum Namdnwe w Kmkowie. Rihl. Cz,u1...yskicl
 nr 3344, k. 130; równolegle z flUlkcją SL.'Uu;ty Cheł:xla S(1(O\wowal 
LU7
ld wqjewooy silT.
lzkiego L'O 1I;
jnmic.i 0:19 111359 r. do ok. ł 3661:: UI7{lltli,'): s. 121\; wh. tc"/. W. Semkowicz. RoclIIik t:w. 
,'....ielokrZ.\:'*idml1l.\: RAUWhl: 53: 19U7.s.28911;J. Karwa
ińska,Sl/siel/;:Jwo.s.167, 171,173: W. M oszezcńsk;t R"lal'0lił-w:?J1a 
nn'nnWl wielkol'"ifkic'go w czafcH'" bezJar;lewia 1'0 LI.Il/wik)( W('
ier,(ki",. PI7.egl. His\.. 25: ł925, s. 65; S. Zajączko- 
wski. Polska a Zakotl lI'O-'/(//IIid,lalad",allollw,ia II'ladys/awa ŁokieTka. Lwów 1929. s. 267. 270. 271. 274. 


8
>>>
A(ugustyna) G(lińskiego), członka Komisji Miast oraz radcy stanu A(ntoniego) S(umińskie- 
go), prezyduj'lcego w Komisji Miast. 
Wydawnictwo źrÓdłowe składa się z dwóch części. Pierwszą stanowi tekst "Opisania 
historycznego oraz topograficzno-statystycznego" miasta Lipna. Podstawą publikacji jest 
egzemplarz Opisu Lipna zachowany w aktach KRSW 72 . Drug'l część wydawnictwa stanowi'l 
aneksy (I-VIII) z okresu konstytucyjnego Królestwa Polskiego. Wybór tekstów, w układzie 
chronologicznym, stanowi ważne uzupełnienie tematyki stanowiącej treść Opisu Lipna z I H20 
r. Zhiorowi danych statystycznych o miastach w ziemi dobrzyńskiej powstałemu przed Opisem 
Lipna z 1820 r. wydawca nadał lytuł: "Stan miast obwodu lipnowskiego w I H 19 r. "(aneks I). 
Fragmentowi innego zastawienia dotyczącego miast w ziemi dobrzyńskiej po sporz'ldzeniu 
Opisu Lipna z 1820 r. nadano tytuł: "Stan miast wojewÓdztwa płockiego w latach 1820- I H2 I" 
(aneks II). Z dokumentacji zwi'lzanej z wytyczeniem rewiru dla ŻydÓw w Lipnie wybrano do 
publikacji 3 teksty. Pierwszemu z nich wydawca nadał tytuł: "Pismo Komisji Województwa 
Plockiego do Komisji RZ'Idowej Spraw Wewnętrznych i Policji z dnia 10 marca I H24 r. w 
sprawie zamieszkania Żydów w Lipnie" (aneks III). Następnym jest tekst "Postanowienia 
Namiestnika KnJlestwa Polskiego z 25 maja 1824 r. w sprawie zamieszkania Żydów w Lipnie" 
(aneks IV). Modyfikację tej regulacji zawiera "Postanowienie Rady Administracyjnej Króle- 
stwa Polskiego z 5 września 182ó r. w sprawie zamieszkania Żydów w Lipnie" (aneks VI). 
Fragment wydawnictwa W.H. Gawareckiego zawieraj'lcy "Opis miasta Lipna" (z 1825 r.) 
stanowi aneks V. Kolejnemu zeslawieniuna temat miast w ziemi dobrzyńskiej sporządzonemu 
po ukazaniu się publikacji W.H. Gawareckiego (Opis ziemi dobrzyńskiej) nadano tylU!: "Stan 
miast obwodu lipnowskiego w IH2ó r." (aneks VII). Części publikacji LG(ołębiewskiego) 
wydawca nadał tytuł: "Opisanie Lipna z 1828 r." (aneks VIII). 
Opisy miast ziemi dobrzyńskiej z okresu konstytucyjnego Królestwa Polskiego S'l niekom- 
plelne. Obok Lipna zachowały się opisy następuj'lc
ch miast: Dobrzynia n/Wisłą, Dobrzynia 
n/Drwęq, Bobrowników i Koko!a. Za zaginione należy uznać opisy Rypina i Skępego, które 
być może w trakcie dalszej kwerendy archiwalnej zostamIodnalezione. 
Przy opracowaniu edytorskim kierowano się, poza pewnymi wyjątkami. zasadami ustalo- 
nymi w instrukcji wydawniczej z 19531'.13. Zmodernizowano interpunkcję i pisownię, poza 
formami charakterystycznymi dla ówczesnego języka. Znacznie ograniczono pisownię z dużej 
litery. Niekiedy podzielono zbyt rozbudowane zdania na krótsze. 


72 Ihid.. Akta KRSW, sygn. 206 (Opisy historyc,mo-topografiezno-statystyczne miast guberni plockiej), s. 135-141. 
73 /1l.l1mkcja wn/1lIV1/;c7lI dla i/'{jdl'i h;slo/'vcZI1ych od !,olowy XVI do !'%wy XIX wiekl/. Wrocław /953. 


91
>>>
TEKSTY ŹRÓDŁOWE 


OPISANIE HISTORYCZNE ORAZ TOPOGRAFICZNO-STATYSTYCZNE 
MIASTA LIPNA 74 


[s. 136J (I) Przez kogo i kiedy przywileje miasla, pocz'lwszy od pierwszego założenia aż 
do ostatnich czasów udzielone zostały? Którzy królowie takowe zalwierdzili i jakie nadania 
miasto otrzymało? 
I-wszy przez Władysława. księcia łęczyckiego [i la Ziemi DobrzYłiskiej w środę po nie- 
dzieli Zmartwychwstania Palb kiego roku 1349 w Piotrkowie, dozwalaj'lcy lokację miasta. 
początkowo pod nazwiskiem Lippe na 26 włókach roli za panowania Kazimierza III Wielkiego 
zwanym, ostatniego z linii h męskiej Piastów. Potwierdzone przez Aleksandra króla pod dniem 
18 marca 1564 r. c w Piotrkowie panowania 3-go syna 2-go Kazimierza 4-go z familii 
Jegiełłów d . Wypis takowego w Warszawie dnia 22 marca 1751 za Augusta III. 
II-gi przez Władysława Ił Jagiełły pod pod rokiem 1422 e w święto świętego Urbana w 
Juriwładysławie l . i ten nad.uąc jeszcze miastu temu dawniej Lippe, a teraz Lipno zwanemu, 
włók 60 roli z różnymi prawami, a mianowicie Ius Thetonicum, czyli Culmensae, s'ldzenie się 
w s'ldach i radach swego miasla, uwalni,
i'lc one od wszystkich zwierzchności wojewodów. 
kasztelanów, starostów, sędziów, podsędków i innych urzędników władz - nadto uwalni'U'lc 
miasto to od wszelkich opłat w pierwszym postanowionych, jako i danin wszelkich, ale raczej 
obok tego zapewni,u'lc wzrost temuż miastu, nadaje mu wolnych handlów i propinacji samenlll 
tylko miastu. a nawet. aby o milę jedn'l w odległości od miasta żadna karczma nie zn,
jdowała 
się, soli i innych handlów wzbrania po wsiach, jak tylko w samym mieście. Potwierdzony 
przez Króla Zygmunta Ił w roku I 564. Al
tentyk tego wydany pod dniem 9-tym lutego 1703 
za Fryderyka [si Augusta II. Naslępnie po tym przez Zygmunta Ił dnia pi'ltego grudnia 1558 
w Piotrkowie. Wypis onego pod dniem 9 stycznia 1723. Drugi wypis z Metryk Koronnych 
dnia 14 marca 1744 za Augusta III. 
III przywilej od Zygmunta I w wigilię św. Macieja Apostoła 1519 r. Wypis onego 
autenlyczny dnia 14 marca 1747 za Augusta III. Potwierdzony przez Augusla króla III w 
Warszawie dnia 28 listopada 1752. W końcu i przez Stanisława Augusta króla w Warszawie 
w roku 1785, dwudziestym pierwszym roku panowania tegoż króla. 
(2) Jakie jest położenie geograficzne miasta? Czyli ma JeZiora, rzekę 
spławn'l lub inną? 
Jest położone nad rzek'l Men, któr'l tylko drzewo, choc' w jak największej objętości 
spławiane być może. Położenia tegoż ani w nizi nie, ani na wzgórzu nazwać nie można - jeziora 


a w lekscie błędnie: ŁanckOliskicgo. 
b w rkp.: Lenii 
c Powinno hyć: 1504 
d Poniżej odpowiedzi na pytanie I dopise" ręk;1 A. Gliliskiego: 
Za co też Weią7 takie anachroniczmy w datach prJ:ywilejów, w r. 1564 panował Zygmunt August. 
e Pierws7e trzy cyfry przeprawione z: 179. 
I Czyli w Inowrocławiu: powinno być w IUlJiwładysławie. 
74 AGAD. Akta KRSW. sygn. 4206. s. 136-141. 


92
>>>
żadnego nie ma w swych granicach. Położone jesl od Bobrownik f o mil 2. od Dobrzynia nad 
Wish,mil 3. od Rypina mil 4. od Skępego mila l, od Kikoła mila I. 
Is. 137\ (3) Jaka była rozległość miasta przy jego założeniu? Z jakimi 
graniczyło włościami? Czyli granice s" tego czasu zmniejszone lub pOWIę- 
kszone? Z jakich przyczyn i kiedy? 
Co do rozległości miasta, jaka była przy założeniu onegoż nic pewnego twierdzić nic 
można. z przyczyny. iż w przywileju ani erekcji ani lokacji miastulemuż służ"cych. na dziś 
miasto nic posiada. lecz takowe w Warszawie w Metrykach Koronnych znajdować się będ". 
Podobnież z pewności:, ani o granicach tegoż miasta dawnych zmniejszeniu lub powi;kszeniu 
tychże nic odpowiedzieć nie można. a to dla braku powyższych dokumentÓw. 
«OCzyli i jakie miasto posiada folwarki. wsie. grunta i role. h,ki. ogrody. 
place. domy. szynki i karczmy. jatki, gorzelnie. browary, młyny. tartaki. 
stawy. lasy, zarośle. pastwiska. robociznę, cegielnie. wapiarnic. łamanie 
kamieni i kopalnie? 
Gronta, place. role i h,ki s:,. lecz własności" mieszkańcÓw. prócz tego ma kamlaria 5 
romenk()w. karczem 4, młyn l, tartak I i rybolostwo. były niegdyś własności" kamlaryjn". 
lecz teraz w posiadłości rz;,dowej młyn i tartak wydzierżawione wieczyście. a rybołostwo 
przez dzierżawcę młyna używane. lecz co do ostatniego wszczęta jest kwestia. Do roku 1763 
miasto posiadało i używało borÓw, ktÓre do kamlarii należały. lecz rzeczone bory przywłasz- 
czyi sobie dziedzic wsi Jastrzębie i dotychczas dwie posiada. 
Is.13X] (5) Jakie były instytuta przy zalożeniu i jakie gmachy publiczne? 
Które z nich upadły i dlaczego? Jakie później przybyły i jakie w ohecnym 
czasie znajduj:, si; oraz w jakowym stanie? 
Czyli jakie były gmachy nie wiadomo, w lej chwili zn,
iduje siC kościÓlmurowany katolicki 
i kościt;ł ewangelicki w pruski mur stawiony, hył także kościół święlej Barbary z drewna 
budowany. leC7 ten dla starości jako bezużyteczny przez rz"d sprzedany i rozebranym zosIa!. 
PrÓcz tego znajduj" się jeszcze elom poprawy. magal':yn furażowy i lazaret. 
(6)Jakie byly i s" fahryki i rękodzielnie i w jakim stanie? 
Nic pamiętaj"mieszk;ulce, ani śladu nic ma. aby kiedy istniały fabryki albo rękodzielnie, 
ktÓrych i teraz nie ma. 
(7)Propinacja czyli wył:lcznie do miasta należy. lub też czyli inne domi- 
nia maj" rÓwne propinowania prawo? 
Propinacja w zupełności należy do miasta. Wedle zaś przywileju w rozległości miłi l-ej 
propinacja do miasta należyć hy powinna. lecz obce karczmy s:, powystawiane i pogranicz- 
nych s"siadÓw propinacja zaprowadzona. 
Is. 1391 (X) Czy s" jakie procesy o propinacje, o :Hzywileje i fundusze 
miastu służ"ce. o granice luh tym podobne? Z kim? Kiedy s" rozpoczęte 
i do jakiego doprowadzone stopnia? 
W roku 1763 przez wieś Jastrz;hie granic" przytykaj"ca się w znacznej ilości przywłasz- 
czony zostal b(lr Okręg nazwany. o ktÓry z,i czasÓw rz:,du pruskiego z strony miasta był 
rozpoczęty proces i zapadł był zaoczny wyrok, przesadz:*,cy bÓl' w kwestii zostaj'lcy wsi 
Jastrzębie. lecz miaslo od wyroku Regencji założyło apelacją. lecz dła zaszłych czasÓw 
wojennych i nteres został aż po dziś dziell w zawieszeniu. Co się tyczy rybołostwa dOlychcza- 


I W rkp.: Bngrownik 


93
>>>
sowie w używaniu młynarza zost,-
i,-,cego, w zamiarze odzyskania przedsięwzięte s,-, właściwe 
do Komisji Wojewódzkiej środki, lecz jeszcze odzyskanie nie nast,-,piło g . 
(9) .laka jesl ludność miasta? 
Chrześcijan głów 163X 
Żydów głów 731 
Innych wyznań głów - 
W ogóle głów 2369 
(lO) .laki jest sposób utrzymania się mieszkańc6w czy rzemiosła. handel 
lub też rolnictwo? 
W większej części utrzymuj" się mieszkańcy z rolnictwa. reszta z rzemiosła, handlu 
żadnego nic prowadz,-,. Starozakonni w mieście osiadli trudni.., się szczególniej hanulem 
towarami łokciowymi, lecz lakowi podług przywilejów nieprawnie w mieście zamieszkiwali 
m,-
iąe dla siebie wyznaczony rewir czyli ulicę z umysłu rowem opasam, i to tylko na gruncie 
starościllskj1l1. 


I, 
I 


(11)Jaka jest ilość uomów? 
murowanych 22 
drewnianych 240 
w ogóle 262 
(12) Wiele wynosi suma asekuracyjna ogółem w Towarzystwie Ogniowym? 
231975 złp. 
Is. 1401 (13) Czy miasto jest całkowicie lub w części brukowane i czyli w 
hliskości potrzebne znajduj.., się do bruku materiały? 
Miasto Lipno jest tylko w części brukuwane, jako to: 
I. Rynek 
2. Ulica Płocka 
3. d-o Dobrzytlska 
4. d-o Toruńska 
5. d-o Alcksandrowska 
6. d-o MłYllska 
7. d-o Kozia. 
Z których znacznej poprawy bruku potrzebuj,-r 
I. Rynek 
2. Ulica Plocka 
3. część l)obrzYllskiej 
4. Tonlllska 
5. Młyńska 
6. Kozia. 
Zostąj,-, dot,-,d nie brukowane: 
I. Ulica GUaJlska 
2. d-o Ceres. 
Materiały do bruku znajuuj,-, się o milę urogi od miasta. 
(I '-D Wiele miewa i kiedy jarmarków? 


g Dopisek pOCI.YlliollY przez G(liriskiego) z Komisji IVądowq Spraw Wcwnctrznych i Policji: Względem oby- 
dwÓch powyi.szych u"oliczności wypada polceić komisji wojewÓdzkiej prędsz:! opickC dla miasta - 16 czerwca 
11126. 


94
>>>
Jarmarków w roI-. bywa 12, zawsze w poniedzialek: 
I. Po Trzech Królach 
2. Po Najwświętszej Pannie Gromniczncj 
3. Po Niedzieli Kwietniowej 
4. Po Niedzieli Przewodniej 
5. Po Wniebowsl'łpieniu 
6. Po Bożym Ciele 
7. Po Najświętszej Palmie Szkapliżnej 
X. Po Przemienieniu Pallskim 
9. Po Podwyższeniu Świc,;tego Krzyża 
10. Po Święlym Michale 
II. Po Świętym Szymona Judy I s I 
12. Po Święlej Barbarze. 
(15) Co za szczególny przedmiot handlu podczas tych jarmark!!w? 
Handel w jarmarki jest bydłem, pOlrzebnymi do gospodarstwa rolniczego potrzebami. w 
czc,;ści handlem towarów lokciowych. 
(16)Wiele ma targów tygodniowych? 
Targi tygodnjowe wedle przywileju w pi'łtki odbywać się powinny lecz nie S'ł w używaniu. 
(\7)Jakie dochody mias10 miało w roku 1806. IXI9 oraz dla jakich przy- 
czyn powic,;kszone lub zmniejszone? 
(I X(6) - 4509 złp 2X gr 
(IXllJ)- 8368 złp 7 gr 
h- IJod 1(Jd powiększony z przyczyny nowo ustawionego podatku konsensowego od szyn- 
kowania tmnkll\\' ordynaryjnych na rzecz Kasy Mjejskiej'h. 
(I
nCzyli mias10 w ogóle wzrasta lub opada i jakie są przyczyny wzrostu 
luh upadku'! 
Miasto Lipno w swym stan je. w jakim sic,; dziś' znajduje, ani wzrasta ani upada, gdyż 
polozenie onego' względnie niehandlow)'m nic ma wzrostu, a najpewniej by i upadło, gdyby 
nic istniej'łce władze obwodowym miastom włściwe nie polepszały bytu jego. 
Is. I
I] (19) Wiadomości historyczne lub statystyczne. jakie poprzedniczy- 
m i ru b ry k a m i obj ęte n i e S'I, a które jed na kże m i ej sc a m ieć mo g'l? 
I Rubryka niewypelniona.' 
(20JUwagi dozorcy miasta 
Miasto Lipno. lubo leży w okolicy województwa plockiego ile granicy pruskiej przyległe, 
m,
iące prowadzenia handlu latwość, m,
jętniejszymi obywatelami ziemskimi w bliskości 
l:amieszkałymi otoczone, którzy od innych kraju mieszkańcllw większ'ł m,
j'ł sposobność 
zdobycia płodów zicmnych, przecjeż z dogodności powyższych nie może korzystać, gdyż 
jedni swoje zboże do Till.unia albo do Włodawka WywOŻ'ł. drudzy zaś potrzebne artykuly w 
tychże miastach nabywaj'ł. za czym handel wzmagać się nic może, i dla tej to przyczyny targi 
utrzyma': się nie mog'ł. że ka7dy luho dalej jechać woli, bo jest sprzedaży wolniejszym, aby 
przeto ruch większy handlu zrobić. wypadałoby powiększyć ludność, a to przez konstystencj" 
wojskowych garnizon!!w. 


h-h Te" ,t pisany im"l rt,;k:1 
i Nast
'puic ,heslone: onego. 


95
>>>
or, 
r- 
o:: 
o- 
:G 

 
o 
Ci 
!J.J 

 
r./) 

 
-- O 
(/'J Z 

 P- 
L.LI , 
..... 
Z ....; 
r: Ci 
O 

 

 
O 
1:: 
f- 
r./) 
!:: 
::E 
z 
1:: 
f- 
r./) 


96 


o, 
D- 
 O) X) ([') X) 
C\J C\J 
. o C\J 
N c5 o) cD t- lD 
C;; V O) C\J 
E o t- C') C') lD 
 
OJ V X) lD 
 X) W 
N 
 C\J V 

 
- 6 
'O en o, o t- o 
o c: Q) o 
.c 
 c: X) I o I lD I X) 
"'.E- X) t- o 
l) c: 
 N 
 
 C\J 
 
O O 
O . 
o, 
 O) X) ([') X) 
D- C\J C\J 
 ([') 
 C\J 
N c5 o) u) cD N lD N 
v O) 
C\J t- C') o lD 
OJ C\J X) X) C') lD o 
rn 
 C\J C\J 
 ([') ([') 
U; 
N o X) X) X) o C\J 
C') ([') v ([') O) O) 
wazeJ v ([') ([') v o t- C') 
OJ 
 
 C\J 
 
:o 
C) 
o 
;;: o O) C') C') o ([') v 
'l) e
sMopAZ C') C') o C') C\J 
 t- 
't/) X) t- C\J lD ([') 
o 
c 
'O 
:J 
--' X) 

 
 ([') ([') t- ([') X) 
e
s!Je!p
aZJlp O) O) ([') N v t- 
 
C') lD X) 
 t- aJ 
. 
X) o v v O) o O) 
wazeJ X) 
 
 C') o C') C\J 

 C\J C\J 
 
 
;;: 
'o 
E X) 
 t- o lD 
o X) V 
'O 4:JAUe!UMaJp X) o 
 C') X) C') C\J 
'l) 
 C\J 
 
 
 
,t/) 
.Q 
- 
4:JAueMomw I C\J C') I C\J I C') 
C\J 
.D 
O :J OJ OJ OJ OJ 

 - 
:JOJC OJ :;;:: OJ :;;:: OJ :;;:: OJ 
-ero ;;: l) ;;: l) ;;: l) ;;: 

 tj ;;: OJ OJ OJ 
O .c O .c O .c O 
.c .- - 'O l) 'O l) 'O l) 'O 
.!2:ga. O O O O O 
 O 
D- m N m N m N m 
c t/) c t/) c t/) c 
tS' 
l) m- 
u; Q)' 
O ;;: en 
'E o 
 
O C C 
-" 
t/) -" 
.
 'c 'c 'c 
N ;;: - - 
O O N N OJ C 
z .D .D .D :o O D- 
C m- '6. 
O O O -" D- -" - 
l1J o o S2 ::; (f) a: 
- ._- 
Q, OJ 
'E .
 O 
-.- C 
:J: c D- 
::; 


---- -- -- -- 
- ---- -, ---- -
 -- 


-' 


'l 
r'11 
V', 
', 
.i 


"" 
;.s 


:: 
'-' 
s 
C. 
'-' 
:: 

 
" 
'-' 
.0. 
" 


:: 


=- 

 
J' 



 



 


::; 

 
;. 


" 


o;:: 

 

 


.::ł 
;; 
.
 
:. 
" 

 

 

 
j 

 
,...: 
', 


.i 


-5 

. 


SjJ 
;;. 
3£ 

 
:.: 


::;;, 
- 


'r, 
r--
>>>
:r: 
u 
« 
E-o 
 
.....J 

 
o 
o 
[.:.J 
S2 
u 
_ o 
- o:: 
« 

 
E-o 
N 
O 
'O 

 


..c 
r-- 


r
 
oc 


, 
,...., 
N 
x 


-, 
,..., 
'-' 

 
E-o 
Uj 
 

 
Z 
« 
E-o 
VJ 


ID 


1!) 


"t 


C') 


C\J 


o 
roo 
. - 
V V 
,IU 
-tj 'E 
O 


M9 zn llj:n?IZS 
OueMopnqpo 
!!JU6UAjJaa 
MeJd 


'u 
,IU 
C 
 
lU :J 
_lU 
(L- 
V 

 


e!U6Zp.l6!MjeZ op 
OUO!MejSP6ZJd 


6UOZp.l6!MleZ 


, 
-c 
o 
.r:: 
u 
o 
o 



::
 
--. N 
DJe
 
:
 
O 
:: ID- N 
E'- co 
NU)
 



::
 
--. N 

e
 
-&
O 
.
.

 


.!ł 
"5 
Q) 
'c 
Q) 
N 
O 
Q) 
.
 
'U) 
O 


ouozpew 
-OJf)z )j6MeJj!S 


° 
, :: 
K
 

 
 



 
O 
-C 
:J 
C) 



 ° ;;: 
.!E c: -O 
,!O:: 
° N ro 
c.. "'C Q. 


O;;: 
::'0 

 8 

'O 

:
 


.r:: 
u 
, 
3: 
O 
c 
3: 
'0 
Uj 
O 
:2: 


° :: 
B O C') Q)- 
N=łCCE 
"'C - C')::::J 
n::r"'C N en 

8..cnct1 
ro :: N 
N ro 


;;: .- 
g J!:?'
 
0'0 O 
-- C') C') 
150..2 

 'O 
N 


3: 
'0 
. 
:J 
OJ 


° ro 
S£ra
 
{:j
Eg' 

O

 
rn C ::::J 
N ro 


;;: . 
gJ!?
..c: 
0'0 - U 
=8 g
 
 
;;; . 


O 
. 
V 
''3: 
N 
lU 
Z 


. 
:: 
N 
U) 
.r:: 
O 
:2 
.!!Ł 


. 
:: 
N 
U) 


c, 


N 


c, 


N 


ó.r:: 
oN O 
ID- -- 
;;: ;;: 


. ..r:: 
-roo 
;;:N-- 
N U.S 
Q, . ..c: 
;;: Q) O 

 -e 
 


Q, .
 -5 

 :: -- 
'0;;::: 


e . ..r:: 
:: ro O 
E;;:
 


ID.
 £ 

 :: -- 
'0;;::: 


e . ..c:: 
:: ro O 
E;;:
 


c, 


N 


O 
. 
..Q 


:: 
oN 
m- 
U) 


N 


O 
-"" 
.E 


:: 
.N 
m- 
U) 


lU 
Uj 
lU 

 


3: :J 
.au 
0 0 


.... 


'" 
;:: 


: 
co 


N 


.... 


U) 


.... 
N 


c, 


: 
: 
N 
N 


.... 
U) 
co 

 


co 
U) 
N 


C') 

 


N 


N 


LO 


: 

 


o; 
N 
N 


r-- 
co 


: 
: 

 


ć 
 
'C 'C 
Q) 3: 
o 
 at' C o 
8. .D U) "5- .o 
::J g
 i£ 
 


!)jsMoud!l 


-- c-- 
I I 


I I 


I I 


I I 


: 
r-- 
.... 


co 
N 


'" 


C') 


C') 


C') 


c 
'C ct1 

u 
..o 
 :o 
O
 . 
00 :;z 


Q) 
Cl. 
ctf 
. 
(/) 


'" 
:') 


N 
:.J 

 


::; 

 


== 


:J. 
" 
.
 
:: 

 
C 
c.. 

 


o 


:&ł 
o 

 

 
== 
'0 
D! 
:: 

 
2 



 


z 
-
 
" 
'c 

 


o 



. 
:o 
e" 
o 
:.J . 
.
 M 
ł8 


 
C--l 
== ,,;, 


=- . 
v:
 
gg 
c: 
 
:;: ; 

 
 
-u -
 
- -"" 
:.J 
 
:: C 
;.Ęc.. 
vi 
 
-.D 
 
C"'I 
 
.J .c 
..c :: 
3'
 

 .....: 


. "I 
_ oc 

L - 

.:..:: 
::i
 
CI: 
 
,..,., t;J; 

 



JJ 
:; -
 
- 




 



 


97
>>>
r 


III 


PISMO KOMISJI WOJEWÓDZTWA PŁOCKIEGO DO KOMISJI RZĄDOWEJ SPRAW 
WEWNĘTRZNYCH I POLICJI Z DNIA 10 MARCA I R24 R. W SPRAWIE ZAMIESZ- 
KANIA ŻYDÓW W LIPNIE 77 


Is. 441 Na skutek reskryptu obok cytowanego. przedstawi

j
lc Komisji Rz
dowej świeżo 
zdjęty plan miasta Lipna w celu oznaczenia rewiru na zamieszkanie tamże starozakonnych. i 
zwrac,
i'lc przy tym nadesłanl sobie og61ny plan tego miasta. ma honor nadmienić. że plan. 
rewir dla Żydów wykazuj
cy' nie może się zgodzić z ogÓlnymi planem za rządu jeszcze 
pruskiego zdjętym. albowiem po owym czasie r6żne zmiany zaszły skutkicm kt6rych ulica 
Przechodnia czyli Nowa i Handlowa zniesione zostały. a w miejsce to ulica Ceres będ'IC 
posunięt'l. zabiera na teraz część drogi do Nieszawy prowadz'lcej. Nadto ufÓrmowana lostała 
Is. 45] uliczka Tylna. kt6ra rÓwnie do rewiru żydowskiego jest przył'lczona. 
Z tych tedy powod6w, przesyłaj:lcy się plan wedle teraźniejszego położenia miasta zdjętym 
został i zgodzi sięz nowym planem ogólnym. ktÓrego planem ogólnym. k16rego sporz:ldzenie 
Komisja Wojewódzka zarz'ldziła. Zreszq nadmienia Komisja Wojewódzka, że na skutek 
rozPorz'ldzenia Komisji Rządowej d.d. 13 kwietnia I H21 r. nr 354/1 R49 jeszcze pod dnicm 10 
lipca tegoż roku nr 26/527 wykaz tabelaryczny ŻydÓw w mieście Lipnie znajduj'lcych się 
przesłała. 


I. Gdarisk;1 
., DrogI; do Niesza\\y 
3. Ulkę Tyh"l 
4. Ulict,; do Rzezalni. 
ChrLc';eijanjcsl 16311. ŻYlh,w [je'tl7JI. Żyd/i posiadaj:1 prawem \\łasllości dOllu)\\' PI-I.Y ulicach do wył;lczenia 
projcktowallych 15, a przy ulicach na rewir proje"towanych 31, m/em46. 
77 Ibid.. Akta KI{SW. sygn. 4361. s. 44.a Ohok inną ręk:1 napisane: Kmni,;ia Wojewód/ka projektuje na rcwir 
ulice: 


IV 


I POST ANOWIENIE NAMIESTNIKA KRÓLESTW A POLSKIEGO Z 25 MAJA I R2.4 R. 
W SPRAWIE ZAMIESZKANIA ŻYDÓW W LIPNIEI 7H 


Is. 501 Chc
lc dla miasta obwodowego Lipna w wojew6dztwie płockim położonego. 
zapewnić taki porzqdekjaki dla innych miast KrÓlestwa przez ozm\c7enie w nich oddzielnych 
miejsc na zamieszkanie ŻydÓw. niż zapewniony został. na przełożcnie Komisji RZ;ldowej 
Spraw Wewnętrznych i Policji. z mocy art. I) dekretu Najjaśnliejszcgol Pana z d. 25 
kwietl niall7 maja I R22 r. postanowiliśmy i stanowimy: 
Art. I 


Wolno będzie starozakonnym mieszkać, placÓw pustych nabywać i domy na nich podlug 
przepisów policji budowniczej wystawiać w mieście Lipnie w następujących ulicach: 
al w ulicy Gdallskiej. 


711 Ihid.. Akta KRSW. SY
II. 4J61. s. 50-5J. 


98
>>>
bl w ulicy Tylnej, 
ci w ulicy do Rzez,tlni prowadz"cej 
dl w ulicy Droga do Nieszawl ' zwanej 


Art. 2 


Od dnia I lipca I 
26 w żadnej innej części miasta Lipna, prócz rewiru w poprzednim 
artykule oznaczl'nego, nie będzie wolno Żydom mieszkać. 
Art. 3 


Aby jednak lud starozakl'nny przekonal się, iż rz"d pragnie go nie odrÓżniać od innych tej 
ziemj mieszkaricÓw. byle osoby tegoż ludu stały się godnymi lego uczestnictwa pozwalamy 
mieszkać dwom familiom w każdej bez względu ulicy miasta Lipna, tym ze starozakonnych, 
klÓrzy następuj,!ce dopełniaj,! warunki: 
I. Kto udl'wodni. iż posiada czystego funduszu trzydzieści tysięcy złp. bez długu i bez 
zaprzeczenia. tudzież, że jest prawdziwie hankjercm. lub. że prowadzi handel przyzwoity i 
otwarty nadto. 
al że umie czylać i pisać po polsku, lub francusku lub przyn,
imniej po niemiecku, 
bl że dzieci swoje po ukOllczeniu siÓdmym roku do szkÓł pubłicznych ci"gle [s. 511 posyła 
luh posyłać je odt,!d obowi,!zuje się, ahy tam nauki również z drugimi pobierały, 
ci że nie używa żadnych znakÓw powierzchownych. ktÓre dotąd lud starozakl'nn/' od 
innych mieszk,uldiw odróżniaj,!. 
::!. OprÓcz dwÓch familii powyższych arlyl-ułcm objęlych. może mieszkać w każdej bez 
wyj,!tku ulicy miasla Lipna len z ludu starozakl'nnego i z SWl'j,! familią. ktl' założy fabrykę 
jakow,! krajl'wi użyteczl1!. ktÓrej założenia wśród miasta przepisy pl'licyjne nie wzbraniaj,! i 
do niej użyje r,!k ludzj wyznania swego po dopełnieniu warunkÓw litr erami I a. b, c oznaczo- 
nych. 
3. Kto nabywszy jednego z placÓw pustych w wspominanych miejscach wymuruje na nim 
dom podług przepisów policyjnych dopc/niwszy również warunków liII erami I a. b, c ozna- 
czonych. 
4. Kto jest człowiekiem naukom poświęconym lub w jakiej usłudze wyzwolonej biegłym 
jako lo: doklnrem. malarzem itd., po dopelnieniu warunków litl erami] a, b, c oznaczonych. 
5. Na koniec może także mieszkać z swoj,! famili,1 hurtownik jakichkolwiek towarów. lub 
kupiec. nje C na łokieć lub cz,!stki przedaj,!cy, po dl'pełnieniu warunkÓw litlerami] a, b, c 
oznaczonych. Wył,!czaj" się fabryl-a i handel, b,!dź hurtowy. b,!dź cz,!s(kowy gorzałek, wódek 
i likworów. 


Art. 4 


Udowodnienia art. 3 objęte będ,! złożone przed burmistrzem, przesłane Kl'misji Wojewó- 
dzkiej. a potwierdzone przez Komisję Rz,!dow,! Spraw Wewnętrznych i Policji. Wszelkie w 
tej mierze pl'dejście lub nierzetelność, wcześniej lub później odkryte i dl'wiedzione, ciągn,!ć 
za sob,! bęch! uchylenie pozwolenia i kary podwojenie. 
[s. 521 Art. 5 
Warunki pod litl erami] b, c wart. 3-im ści"gąj,! się nie tylko do samego gospodarza familii. 
ale i do wszystkich osób płci obojej przy nim będących, których liczbę przy podaniu 
udowl'dnieti. jak wart. 3 przepisano, wymienić rzetelenie powinien, a potem o każdym mu 


a Nastt,;pujc prJ:ckre,lone: prowadzonej. 
h Na kOlie u wyrazu skreślone: ch. 
c NadpIsane. 


99
>>>
przybyłym dzicięciu donieść, a na przybrać się maj"cego sługę nad liczbę podam! osobnL' 
pozwolenie otrzymać powinien. 


Art. 6 
Nie wolno zaś żadnej osohic ani handlu ani rzemiosła osobnego sprawować, ktÓrej tylko 
jako dziecięciu luh jako słudze pozwolone jest przy gospodarzu mieścić się. 
Al'I. 7 
Gdyby w miejscach lub na ulicach dla starozakonnych do mieszkania zakazanych, osoba 
jaka starozakonncgo wyznania mieszkała luh handel prowadziła, w przeci.!gu czasu .111. 2 
oLnaczonego wyprowadzić sie niezawodnie w ulice artykulcm I-ym przepisane powinna. a to 
pod kaq na właściciela domu takiej opiaty do kasy miejskiej. jakiej lokator pozoslaj,!cy w 
miejscach zakazanych, rocznie za swe pomieszkanie oplaca. Oprócz tego familia z uplynie- 
niem terminu nieuskuteczniąj,!c;\ artykułu powyższego. środkami policyjnymi wyprowadzOlu! 
z miejsca z ruchomościami i jej kosztem być powinna. 
Art. X 


W domach drewnianych. klÓrech w Rynku i ulicach miasla Lipna od zamieszkania dla 
starozakonnych wyh,czonych s.! polożone i przez starozakonnych prawcm własności za 
konsensem rz.,dowym przed ogłoszeniem postanowienia niniejszego nabyte. dozwala się 
starozakonnym ich właścicielom do lat pięciu. poczynaj.!c od dnia I stycznia I H25 r. miesz- 
kania z tym zastrzeżeniem. iż na pokomorne żadnego starozakonnego przyj,!ć do tego im nie 
będLie wolno, lecz sam tylko właściciel domu starozakonny ze sw'! famiii.! mieścić się i 
chrześci.
ianom w dzierżaw,! części domu zbywaj.!ce do swego mieszkania. lub całkiem domy 
wypuszczać może. 


. Art. l) 
Posiadaj./Cym za konsensem rz,!dowym prawem wlasności domy murowanc. wolno bedzie 
w nich mieszkać. skoro dopelniaj,! warunł--Ów litl erami I a, b. c oznaczonych. 
Art. 10 


Wykonanie niniejszego postanowienia Komisji RZi!dowej Spraw Wewnętrznych i Policji 
polecamy. 
Is. 53' Działo się w Warszawie na posiedzeniu Rady Administraeyjncj dnia 25 maja I H24. 


v 


OPIS MIASTA UPNA IZ IH25 R.]79 


[s. 521 Lipno. dawniejJ"ippe w rÓwnej pozycji. a w okolicy piaszczystej nad rzeczki! MielI 
położone. hyło przez Władysława. księcia łęczyckiego i dobrzYllskiego (syna Ziemowita hrata 
Wladyslawa Lokietka) założone. jak dowodzi przywilej w szrodę po Niedzieli Zmartwy- 
chwstan ia Pallskiego w Piotrkowie r. 134') wydany. dozwalaj,!cy lokacji miasta pod nazwi- 
skiem Lippe na 36 wlÓkach. Władysław Jagiełło. krÓl polski r. 1422 w dzielI Ś. Urbana przydał 
h
IIIU miastu do 60 włÓk. dozwolił rz"dzenia się prawem chcłmillskim. wyj"ł je spod s"dów 


79 O"i" :i'lI/i d"hr:ni"ki'j. 
. 52-56. 


100
>>>
k . k . II M .. b d k . p B . I k . n I .. ł k . 
TUSZWIC '1 , aCleJ. y gOS"1 -,ogusza, 1II0WroC aws'l '), sę( zlego IOOWroC aws 'Iego 
Jana z KościclGl 14 . chorążego inowrodawskiego Tomislawa z Kr!żkowa I5 . podkomorzego 
inowrodawskiego Dobiegniewa z Koludyl6, stolnika brzeskiego Miedawa z Konecka 17 oraz 
sześciu rycerzy nie piastujących żadnych godności (Jana z Kisielewa lR , Wojciecha z Mirko- 
IlJ , Ch I . I b ' k . .20 S . I MI J 21 A .' A J' . 
w
') . . ana z e mlcy (
 rzyns .teJ ' tams awa z oozurowa, ntomego norzeJowl- 
ca-- i Milosza z Klodzina-\ Zostali oni w większości (II) zaprzysiężeni w Uniejowie podczas 
VI. IX, XI, XIII "productio testium", ktÓre mialy miejsca 25 II, 27 II, II III, 15 III I ,BY r. 


II /.i/. 1(2). s. 353-355; Pucdrzew z Ostrowa (h. Leszezyc) funkcjt,; kasztelana puej:lł zapewne hapośrcdnio po 
śmierei swego brata Jana (pomiędzy 13'27 a 13J2 r.) i spmwował j;1 co na.imniej aż do dnia zllprzysięi:enia na 

'wiadka w proeesie warszawsku-uniejowskim. ezyli II III 1339 r.. zob.: LiI. 1(2), s. III; J. Hieniak, 
Wielko/JO/s"". s. 69. 
ł 2 I.il. IC!). s. 357 i n.; Macieja należy na.jprawodpodobniej uznać za Leszezyca; na uw,;dzie kasztelana bydgo- 
skiego 
.astąpił dWlich popuedniktiw (Iakże Leszezyców) Boguszę i Bogumiła z Pakości mit,;dzy 1330 a 1339 
r.: godno.;ć tt,; sprawował aż do 19111 13411 r.: AP Bydgoszcz. KI- Koronowo. A-III. 
IJ I.il. 1(21. s. 400-402: Bogu,za należal prawdopodohnie do rodu LcsJ:czyeliw: swoj;J kariert,; 1II'Zt,;dnicJ::lna 
Kujawach rozpoc/
Ił od godnośd podkomorzego inowrocławskiego z ramienia Leszka ZiemOluysłowica; hył 
,'wiadkiem na dokumende sprz..cdaży zil'mi michalowski"j w 1317 r.: DokumeIII)' kujwl'Skie i IIIl1:mviedie 
!'m''''lI:'IIie z Xll/ w.. wyd. B. Ulanowski. Archiwum Komisji His!. Akademii Umiejt,;tnośd (dalej - DKM). 
I. 4. Krakl)w 111119. s. 241-243); na urzt,;dzie podkomorzcgo. podohnie jak pÓźniej na I'unkcji kasztelana 
inowrocławskiego, zasl:lpił Unislawa: Kf)l' II. nr 1114. 212; AP Bydgoszcz. KI - Koronowo, A-52; godność 
podkomOł-z.cgo pełnił jeszeze w dniu 13 I n Iti r.; od 1326 r. aż do proces li warszawsko-uniejowskiego 
spOlykamy świadka jako kasztelana inowrocławskiego: Ul. 1(2). s. III hez określenia "mik'
" i s. 120jui:jako 
ryeerz pasuwany, zoh.: J. Hien iak. "Milile,I'" I\' !,mce,fie po/sko-krzyż"cklm z 1339 l:. Przegl. Hisl.. 75: 19114. 
z, 3, s. 509, 511. 
14 /.il. 1(2), s. 351-353; Jan (.Jasiek, Jaśko) z Kośeielca (Leszczye) w I. 1318- 1325 spl
lwowal funkejt,; podcz:lsl.l'go 
inowrocławskiego, w r. 1326 posiadał już godność podkomorzego inowrocławskiego: J. B i en i ak. Odzysk,,"ie 
7.IIcl",tlnic:l, KIU"1I' prZl': K"zimier:lI Wielkle
o w /337 I:, Zap. Hisl., 39:1974. z. 3 s. 72, p. 47: Arehiwum 
Publiczne Potockich. nr 304, s. 693); podczas proeesu warszawsko-uniejowskiego sprawował kolejny 1II71ld 
sł.'dziego inowroelawskiego, a wit,;c godność tt,; uzyskał przed dniem zaprzysiężenia czyli przed II III 1339 r.: 
/.il. 1(2), s. III; J. Bien i ak. Od:."sk,,"ie. s. 77. p. 47; st,;dzi:1 inowrocławskim hyljeszcze w r. 1356. 
15 Ul. 1(2). s. 355-357; J. Karwasiliska, S/{.fiedzIII'o, s. 194; I-I. Chłopocka, 7i'lItl.W1l1. s. 92; J. Bieniak. 
"Mililes". s. 509. 
16 LiI. 1(2), s. 357: Dobiegniew z Koludy (h. KOlwiea) hył synem wl
iewody inowroelawskiego Jana Be7.tlziallo- 
wica z Koludy. jakju£ w'polllniano. 
'wiadka \\ procesie z I. 1320-1321: AP Bydgoszcz. KI ,Slrl.cłno. A-17; 
J. Karwasiliska. Sąsiell,-Iwo. s. 174; J. Bieniak, "Mi/ile.f, s. 509. 
17 LiI. 1(2). s. 404 i n.; Miechlw z Koncckalh. Laht,;dź)jakostolnik brzeski występuje dopiero w 1339 r.; naslępnie 
hył kasztelanem kowałskim od CO najmnicj 1345 r.. a godność tt,; pełnił najpóźniej do 1349 r.: Ac/li ('{/!,i/li/ol'llm 
IIl'C 11011 iutliciorlllll ecdesi"Slim/'L/m. cd. H. lJlanowski, 1.11. Iw:1 MMAH, l. XVI. Krak"w 1902. nr 539: J. 
Bieniak. lI'ie/laJ/"'/,I'kl. s. 72, p. 124: KIJ! II. nr :!8M - jcgo nastt,;pca Dobiesław. 
18 LiI. 1(2), s. 200-204; H. C hlopoda, '/imly,j". s. 93. 105. 
ł9 /.il. 1(2). s. 206-208: J. Karwasiliska. Są.fiell:1...o, s. 1711, IR2; II. Chlopoeka, 7I-u(\'£1a. s. 94; I. 
Zi e klIrsc h. Der Pm:e.u ;Wi.fC[,l'll K;jlli
 K"silllir 1'(//1 /'o/en /lIIlI tlelII Delll.w'IIl'II Ordell im .laftre 1339. Berlin 
1934. s. 45; H. Chłopocka.l'mce.f.\', s. 131\: J. Hieniak. Wie/kof'0/.fka. s. 224. p. 37; tegoż. "Mi/iles". s. 
503-514. 
20 1./1. 1(2\. s. 20M-210: 
'wiadek nalei:ał do rodu Ja
trzt,;heów, zob.: K. Niesiecki, Her/Jarz!,o/ski, l. III. Lipsk 
11139. s. 23; A. Bonieeki. Herbarz/ItI/.I'ki.1. II. Warszawa 1l)(K), s. 359; J. Bieniak. WiellaJ/",lska. s. III; 
leg07.. "Mi/ile.f". S. 512. 
21 l.il. 1(2), s. 264-266; Stanisław z Młodzurowa (Modl.erowa) nalellłł do rodll o hardzo starych lradycjaeh 
mOlnowładl'J:ych-Awdaricy: w. 1345 hył konarskim hrzeskim;.1. Bie niak. Wie/kof'olsk", s. 251, p. 190; J. 
Karwasiliska. SI/.,iI'dzll"", s. 195; H. Chłopoeka. 7imlycill. s. 93. 
:!2 I.il. 1(2), s. 294-300; Al1Ioni. syn Andrzeja (h.Pomian) zaliczał sit,;do n;\jhliiszegootoczenia ZielllomysłowicÓw: 
J. Bieniak. WiI'lkof'o/,I-ka.s.25I.p.190;J. Karwa
illska. Sl[siedz/Wo.passilll; I. Ziekurseh. f)er/'roze,fs. 
s. 44; II. Chłopocka. '[i-m/)'ejll, s. 93. 
23 /.il. ł(2).s.36-1n;H. Chłopocka, 7i-lltlyeill. s. 93;.1. Hieniak. Wielkol'o/ska,s.IM.p. 70;świadkazaliezam 
tu do Kujawian nie tyle z tytułu tcgo. i.c tam sił,; urodzi!. podobnie jak hrada Ogonowie, czy łowczy Przeelaw. 
ale z powodu posiadania pewnyeh dóbr na Kujawach. opr6a Kłodzllla (Wielkopol,ka). 


9
>>>