Wzory sztuki średniowiecznej i z epoki Odrodzenia po koniec wieku XVII w dawnej Polsce Serya 2

.... 
, 


. . 


, 
, .. 




iecki, A. 
\ 


, r 


, 


ł 


" 



 


. .. 
., 


. - 



 


.} 


. , 


\ 


.,.. 


. . 


, 


, 

: - 


.... 


-t 


.-.L-....;;...-.;.,.
>>>
-- 


. 
, 


- 
- 


- 
- 
- 


- 
-- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 


- 

 


- 
-- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 
-- 
- 
- 


\
>>>
\ 


- 
- 


. 


\ 


- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 
-- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 


-- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 
- 



 
- 


- 
- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 


- 


- 


- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 
- 


- 
.-- 


- 
- 
- 
- 


- 


- 


- 


- 
-- 
- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 
- 
l - 
- - 
- 
- - 
- 
- - 
- 
- - 
- - 
- 
- 
- V- 
-- -- 
- 
- - 
-- V- - 
- - 
- - 
- - 
- - 
- 
- - 
- 
-- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 


- 


r""T'"" . 


- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 
- 


- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 


----- 
- 
- 


- 
- 


- 


- 
- 


- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 
- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 


- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 


- 
- 


- 
- 
- 


- 


- 
- 
- 
- 


- 
- 


. 


- 


- 
- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 


- 
- 
- 


- 
- 


- 


- 
- 
- 


......-- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 


- 


- 
- 


- 
- 
- 


- 


- 
- 
-- 
-- 


- 
- 


- 
- 
- 


- 


- 


- 


- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 
:::!:=: 
- 


- 
- 
- 


- 
- 


- 


- 


-.- - 
=--- 

 


- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 


... 


- 
- 


- 


- 
- 


- 
- 


- 


- 
- 
- 
- 
----- 


- 
- 



 


- 
- - 
- - 
- 
- 
-- 
- 
- 
- 
- 
- - 
- 
- 
- 
- 
- 


- 
- 
-- 


- 
- 


- 
- 
- 
- 



 


- 
- 


- 
---- 
- 
- 
- 


- 


- 


- 


- 
- 


- 
- 
- 


- 


- 
- 
- 
- 
- 
- 


- 


- 


- 


- 


- 
- 



 


- 
- 


- 


- 


- 
- 


- 


- 


- 


- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 

 
- 


- 
- 


--- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 


-- 


- 
---- 


....-- 
::;;;...-. 


- 
- 
- 


- 


- 


- 


- 


- 
-- 
-- 


. 


- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 
- 


- 


- 


- 


:.....:...- 


:-= 


= 


-- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 


- 


- 
- 
- 


= 


- 


- 


- 
- 


- 
- 


=- 


. 


- 


- 
- 


- 
. 


- 
- 
- 


- 


.. 



 


-- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 



 


- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 


- 
- 


- 
- 


- 


- 


- 
- 


- 


- 


- 


- 
- 


- 
- 
- 


- 


- 
- 


- 
- 


- 


- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 


--- 
- 
- 


- 
- 
- 


- 


- 


- 
--...;:::;;; 


- 
- 
-- 


- - 
- 
- 


- 


- 
- 


- 
-- 
- 


-- 


- 
. 


----- 
- 

 


- 


- 


- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 
- 


- 
- 
- 


- 
- 


--::Al 
- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 


- 


-- 


- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 


- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 


.... 


- 
- 
- 
- 
- 


- 
- 



 
 
- 


- - 
- 


- 


-. 
- 


- 

 - 
---===.:1 4 


-::zII 


- 
- 
- 
-.- 


- 
- 


- 


-
>>>
'- 


.
>>>
.
>>>
. 


.
>>>
\..9 C\
>>>
j 


( " 


. 


I 
l 


. 


1 
ł...
>>>
r 


I 
I 


\I 
'ł 
, 
\ 


ł..' 
\ 


. 


. 


-. 


.. 


WORY 


y 
sr- rrUIU SREDNIOWIEC NEJ 


\V DAWNEJ POLSCE. 


..
>>>
.."'-- -- ...... -- 


ł 


1 


ł 


J' 


\V 01110 drukować, pod wtll'ul1kiclH złożenia \v Komitecie CCl1ZlU'Y, po\vydrukowillliu, prawcm przepisaucJ liczby 
exeulplal'lf. 


". \Varszawie dnia 17 (2!ł) 
Iaja. 18
8 r. 


Starszy . .F. So!J,Ps:,.za/uk,. 
,,'l'OTC', 
W TORUNłU 
'" tP:
'rttt,

 


. 


--- 


. 
. 


.. 


. 


, 


.. 


\..
>>>
.. 


. 
\. 


\ , \ 


- 


, 


. 
MONUMENrrS 


"- 
DU MOYEN.AGE E'r DE LA RENAISSANCE, 


D ANS L'AN CIENNE IJOLO GN E. 


,
>>>
. 


"
>>>
lONUMENTS 


A 
DU MOYEN-AGE ET DE LA RENAISSANCE 


DAl\TS l/i\NCIENNE POLOGNE 


nEPUlS LES TEMPS LES lłLUS REC(LES JUSQU'A LA FIN nu X\II1. SIECfJK 


, 
PUBLIES 


P
J\ 


ALEXANDRE PRZEZDZIECKI ET EDOUARD RASYA WIECKI. 


. 


Second(
. 8ćrie. 


, 
A V A R S O V I E. 


CHROMOLITHOGRAPIIIE DE M. FAJANS. - I
II
IłIl\IERIE DE J. UNGER. 


1855-1858.
>>>
jL 


\V 01110 drukować, pod warunkiclu zloienia \v K.omitecie Ccnzury, powydrukowalliu, prawcm przcpisanpj liczby 
excmplarzy. 


\V 'Varszawie, dllia 17 (in) !tlaja 1858 r. 


Star!i'zy Cenzor, F. S()bips;,r:'att
ki. 


lA. A2.ł1
>>>
. I 


OD WYDA WCOW. 


f 
) t " 
tr8
 '- ... 

? \: 

 '.. J _'okończyliśmy Seryę Drugą Wzorów Sztuki Sredniowźecznij, trzymając się ściśle 

Ji; "', , zapowiedzianego planu co do wyboru przedmiotów i co do dokładności w wy- 
. ", ;" . konaniu rJ"sunkó,v ręcznycJl i c.hromolitografii. 
ł.. 

 To, Spouzic,varny się żeślny się 'vywiązali zupełnie z obo,viązków, jakie na lU1
 
\ zaufanie !)renumeratorów ,vkł'adał'o. 
I!j Obfitość materyałów pozostałych w tekach naszych, jako to: mźniatw'y 
z Xięgi Cechów Krakowskicb
 Baltazara Bema; rzeźby na drzwiach spiżowych Ka- 
tedry Gnieźnieńskiej; obrazy z kor/tca XV wieku i z początków XVI rozrzucone po 
kościołach polskiej}, i llcrbami Biskupó,v fundatoró,v 0l)atrzonc; nareszcie piękne 
zabytki historycznc przecllo,vane 'v Muzeum Starożytności 'lO lr/oskwie i 'v Zbro- 
jowni własnej JEGO CESARSKo-!(nóLEWSKIEJ l\IOŚCI ,v Carskiem-Siele, tlo której ,vstęp KAJJA- 
ŚNIEJSZY PAN Z Najwyższej łaski S,vojej ot,vorzyć nam raczył; to bogact'\"o materyaIó,v zlnu- 
sza nas do 'vydania jcszcze Trzeciej Seryi, kt6ra osobną Cal08(1I t,,,"orząc, jak kaida z d,vóch 
poprzedzającyell, obic jednak uzupelni. 


JVarszawa 24 Czertoca 1858 r. 


.
>>>
( 


.. 


.
>>>
SPIS CHRONOLOGICZNY TABLIC 


. 


Dl1UGIEJ S]
[ł YI 


'VjORÓ'V SZTUI(I ŚREDNIO'VIECZNEJ 


W DA WNEJ POLSCE. 



umel' l I 
pm'ząd- Litera 'Vi ck 
kowy 


l C. XI 
! A. XI 
3 J. XI 
4: A. ll- XIII 
5 C. c. XIII 
G 1\:. k. XIII 
7 I. i. XI'''' 
8 - L. l. XIV 
9 X. XI" 
10 P · l X I V 
ł ł P p. 
 J. 
4 2 X x x\r 
ł3 Y. x,r 
l , T. t. X '7 
t 5 I{. X V 
ł6 E. ! 
17 E. c. x\r 
4 8 }1". 
ł 9 F. f J XV 
!O N.. 
t f N. D. t XVI 
22 O. I 
'3 O. o. 
I 


t 


Rok I 


T Y T U L 


"rADLICY 


1057 
4079 


Czaszka Iłyxy, l\:rblo\vej Polskiej. 
Infuła i pierścieil ś. Stanisła\va. 
Relili\viarz Lęczycki. 
l\.ielieh ś. Jad\vigi. 

yżka i trzonki od noża i grabek n. Kingi. 
Chrzcielnica \V ]iościele ś. Jana \v "forulliu. 1 
· J 
Laska sado\va lniasta l\.urzelo\va. 
... 
1\falo\vania ścienne \v Lędzie. 
I{ielich l{azilnierza \V. \V Trzemesznie. 
l\:rzvż I\:azirnierza
'V. \v l\:rako\vie. 
ol 


- 


- 


- 


ł35ł 


1414 


1492 


I{ielich Ai1drzcja Prouoszcza, w 'rrzeJnesznie. 
I{ielich. Zbignie\va, 'v \\"łocła\vku. 
Berła AL:adelnii I\:rako\vskiej 
Chrzcielnica \v kościele ś. !(rzyża, \'" llodzentynie. 


I 
J 
)' 


- 


łł9! 


Gro bo,viec I\.azimierza J agiellończy ka. 


1'93 


NB. Poprzedza tablica czarna I. \ 
Grobo\viec Piotra z Bnina, w 'Vłocła\yku. 


1501 


l\1iniatury z Pontyfikału Erazma Ciołka. 


I
>>>
... 
Rok I 


-- - - . 


j
 un1el' l 1 _--.;. I 
.l)ol"ząd Litera '" ick 
L.owv 
. 


TY'fUL 


1'ABIIC\ 


!4 z. 
25 h. z. X"I ł504 lłelik\viarz na gło\vę ś. Stanisła\va 
, 
26 Z. 
, 
27 Z · 
. z. 
28 
1. X\il 1521 l\lalo\vanie na stropie kościoła, \v Libusz)". 
29 D. XVI - I{ufel szklanny i flasza ZygIllunta Augusta. 
30 ct. X\
I - Zyglnunt August, I{ról Polski. 
31 G. g. X'"Fl I{atarzyna, trzecia żona Zygmunta-Augusta. 
. 
32 'V. X\,'I 137! 
liecz Zygmunta-Augusta. 
33 s. X'
I - Zbroja I{róla Stefana Batorego. 
3. "T. 'v. X'TI - Rękojeść miecza Stefana Batorego. 
35 S s. XVI - Zbroja X. Radzhyiłła, Sierotki. ł 
36 D. J. XVI - I{I"zesło Bract\va 
1iłosierdzia, \V I
rako\vie. ł 
37 Y. y. X\7I Pastorał ,"" Płocku I 
38 11. h. x\rI I(.lejnoty polskie z X'YI \vieku. 
I 
'r. XVI Ii.lejnot z X \'1 \vieku. I 
39 _. 
40 R. X 'TlI - Szafka z l\luzeum Cluny. 
41 U. ł XVII . 
1'alerzyk srebrny, 'v dOłuu I{rasińskicb. II 
- 
42 U. u. II 
ł3 II. XY'U - Obrazek 1\Iatki Boskiej, po Królo\vej l\laryi Lud\vice. 
'4 L. XVII ł66ł Puhar godowy Cechu !{apelusznikó\v. 
45 Ił. r. X\TII - Naczynia kościelne, dar ]
róla l\lichała., 
46 B. b. X\1I1 ł683 Zbroja króla Jana Sobieskiego. 
47 
1. ID. X\:II łG83 I Chorągic\v zdobyta przez Jana III pod 'Viednienl. 
48 B. X\TII - Tarcza ze z,vycięzt\",em I...eszka Czarnp.go. 


Text polski i francuzki temi sa!nenli literami co tablice oznaczony, układać nale;!
y 
.tJ"ulze porządliieIn. . 


...1'Ct- " "'.....
>>>
TABLE DES 
LrfjERES PAR ORDUE CHRONOLOGIQUE 


I)e la Secondc Sćri(
 


DES 


MONUMENTS OU MOYEN.AGE ET DE LA RENAISSANCE 


" .. . .-. - 
I N un1(
- I 
It.o d'or Lcttre Siecle 
l dre 


1 C. XI 
! A. XI 
3 I. XI 
4 A. R. XIII 
5 C. c. XIII 
G I\:. k. XIII 
7 I. i. XIV' 
8 L. 1. XI\r 
9 X. XIV 
ł o l'. l XIV 
ł ł P. p. S 
1 ! X. x. X".. 
ł 3 Y. XV 
l , T. t. xv 
ł 5 1(. XV' 
ł 6 E. 
 
ł 7 ł:. e. x," 
t8 F. 
ł 9 F. f.1 xv 
20 N. 
21 N n. XVI 
22 o. 
23 O. o. 
I 


DANS L'ANCIENNE P()LOGNE. 


II 


-- 

 


",. .:Jl. 


-
 __ o 


- 


D at e 


SUJET 


L A P L A N C II E 


DE 


ł057 
1079 


CrAne de Rixa, reine de Pologne. 
1\1itre et anneau pastorai de 8t Stanislas. 
Reliquaire Byzantin de l'eglise de Lellczyca. 
Coupe de Ste IIed\vi.ge, duchesse de Pologne. 
Cuiller et lnanches de couteau et de fourchette de la B. I{ingn. 
:Fonts baptislnaux de l'eglise de St Jean ił T'ho1'n. 
Buton servant de l\lain-de-J ustice. 
Peinttu.e a fresque, A Lenda. 
Cnlice de Casimir...le-Grand, a Trzellleszllo. 
Croix d' or de Casin]ir-le-grand, a Cracovie, 
Calice du x\r siecle, ił 'rrzfłllleszno. 
Calice de l'eveque Sbignee. 

Iasses de l' Academie des Jagellons, a Cra{'ovie. 
Fonts baptislnaux, de l'eglise po.roissiale de llodzentyn. 


. 


- 


- 


- 


- 


ł3ół 


- 


ł4łł 


- 


- 


.&92 


1'92 


łtlausolće du roi Cashnir, flIs de Jagellon, a Cracovie. 


ł693 


. . 
NB. On placera a,vec ces plnnches la planche ł10ire I. 
l\Iausolt
e de l'Ev
q ue l)lerre de BIlin. 


ł501 


1\liniatures reprćsentant les ceren100ies dtt couroooement d'Alexandre, 
roi de Pologne.
>>>
'!lo. -- - 
N Ufnc- Lettre I Siede I i 
ro d' or D a t e SUJET DE L 
\ P I.. A N C II E I 
dre i 
.1 . I 
I 
24 Z. , 
!& I 
Zi. Z ' j XY! Chśsse pour la t
te de 8t Stanislas. eveque de CraccHyie. I 
1
O4 I 
2G I 
I 
!7 / , , 
Z, z. I 
28 1tI. XVI 1521 Peinture d'un eOInpartiIncnt du plafond de l'eglise de I
ibnssa. 
29 D. X,TI Pot-il-biere et flacon du roi Sigismond-Auguste. ! 
- 
, 
30 G. X\TI Sigismond-Auguste, roi de I)ologne. I 
- I 
I 
31 G. g. X\TI - Catherine, troisiemc femme de Sigismond-Allguste. 
I 
3! u. X,TI ] 572 Glaiv
 de Sigislnond-Augustc, roi de Pologne. : I 
33 8. X'1I Armurc du roi ł:tienne Batory.. 
- I 
34 w. w. X\TI - . Cimeterre d'ł:ticnne Batory, roi de Pologne. I 
ł 
35 S. s. X\TI - Armure du prince Radziwill (Sierotka). I 
I 
36 D. d. XVI Siege en bois sculpte du X'''I sićcle. , 
- I 
37 Y. y. X\TI - Crosse episeopale, a Plo ck. 
38 Ił. h. XVI - Bijoux polonais du XVI sićcle. 
I 39 T. XVI - J oyau du X\TI siecle. 
40 R. X,TII - Cabinet florentin du mllsee de ChIny. Kra-I 
4ł U. [XVII \T aisselle de vermeil, donnee par le roi Jean-Cashnir (} la familIe 
I 41 - si ński. 
u. u. 
I 4S H. X,TII 1.-fadonne ave
 I'Enfant-JĆSllS. 
- 
ł4 1.". X\TII ł664 \,. erre a biere de la corporation des chapeliers. 
45 R. r. X\TII - Vases d' eglise, incrustćs de corail. 
46 B. b. X,TII 1683 Armure du rOI Jean Sobieski 
, 
47 M. m. x\rII 1683 ł:tendard eonquis par Sobieski, sous lcs murs de '''iennc. 
48 B. X\"II - Bouclier reprćscntant le triomphe de Lesco-le-N oir. ł 
I 


'-t 


Les feuilles du texte frall;ais et polonais mal'qm
es des memes lettres que les plan- 
cbes, devront etre pIacees dans Je n}(
me ordre. 


. 


.
>>>
. 

 -1 
ł--'
 
.
 
:}'
 
t-i 
. .::::... 


 


--d 

 

 
H 
(1: 

 
u:J 
C) 

. 

 


. 


f 


.. 


. 



 t ) 
'
. J ł-x
 
- 
) I 4 

 
 
.
 Ul 
b.() 
......... r:( W 
r ,..:. 
" 
 
 C) 
cU p
 
( ) 
....... .....-'---1 
P 1- 
Q) J 

 J l 
 :4 
 
- ł--- 
 
--d 
l-l ...--- 
() 'r ) .
 


 ,....
 
.
 I 
 
---. -() & 

 C-.L I 
. 
l 
ł 
: 
) 
'1 
. 
. 
'i 
 

 

 I 
 
r
 
 
.. ł 
- .... 
-ł t- ł 
t:o 
I 
l 
, 
ł 
 
,J 
f1 

 
(" ) UJ 
.. 

  
) 
t
 
C'1 


ł 
t 


" 


) 
f- ,'
 

 


.. 


tj 
-=' 

 

 
-ł... 
P'""i 
H 


\ '
>>>
. 


.. 


. 


.
>>>
.. r r 


f 


. ' 


r .. 


- I 



 



 
 


IA: 


. 


. . 



 . 
R Y X Y K R" Ó . L O 'V E J P O L S K I E J, 



 


t 


\. 


Z GROBOWCA 'V KATEDRZE !(OLOŃSI{IEJ. 


.... 


\V y 1\1 I A R Y : 


4/, ,,,ielkośc
 pra,vdzi \ycj 


Rok 1057. 


Wiek XI. 


. 


. 


ślnset lat mija od śmieI;ci tej Ryxy
 na pamięć której kronikarze nasi nagromadzili 
)i: 
 ,I' przekleństwa całych pokoleń, którą. ziomkowie jej Niemcy nadreńscy niegdyś 
. i\i

!;,' r, blogóslawioną zwali, a dziś zapomnieli zupełnie. "\V katedrze Kolońskiej w kaplicy 

 ,'r 
". ! Ś. l\Iichała w chórze, stoi jakby ołtarz drewniany, a na nim podobieństwo trumny. 
. . 
! .
 .' .)
, Napis: Tu le

 zwłok
 Ryzy Kró
owej Polskiej, Mieczysława II. ion
, Kazim1'e- 
· (I rza, Odnow'tc'tela Panstwa Matk? + 1057, ostrzega wędrowca polskIego, że pod 
A  t l"! wiekiem .tego . o
tarza 


howana jest c
aszk
 w czepcu z siatki złotej, na tle z czer- 
. "'," -, '
wonego JedwabIU, ktor€'j tu wyobrażeme dajemy. Chrząstka nosowa pod zeschłą 
I 1/1 b! "skórą oznacza dotąd piękne rysy twarzy; u dolnej szczęki trzy zęby z prawej stro- 
, . . łny, dwa z lewej; u górnej szczęki cztery zęby z prawej strony, dwa z lewej: zre- 
sztą w za,vinięciu z adamaszku czerwonego kupa zczerniał)Tch kości. Tyle jeszcze 
pozostało szczątkó\v postaci, która w podaniach (lziejowych II kolebki narodu, pra- 
ł 
wie bajeczną barwą dotąd otoczona była. 
I"z,o,.y S,I. Śred. Zeszyt III. Druga Sery". 


. 


3 


c.
>>>
Kadlubek zarzucając Ryxie gwałtowność w rządach i wynoszenie Niemców nad krajow- 
ców, pisze, że to było powodem wypędzenia jej z Polski. Raszko wiele bajek (a pomiędzy 
niemi i mnichostwo Kazimierza) mieszając do tych oddalonych starożytnością dziejów, o matce 
Kazimierza wyraża się w pochlebnych wyrazach. 
Najlepsze jednak usprawiedliwienie Ryxy znajdujemy w najdawniejszym krouikarzu na- 
szym Gallu: (I). 
"Za życia ojca jeszcze (Bolesława Chrobrego), pojął (Mieszek II.) za żonę siostrzenicę Ot- 
tona nI. Cesarza, z której Kazimierza, to jest Karola odnowiciela Polski spłodził." A dalej po 
śmierci Mieszka: "Kazimierz pozostał maJem dziecięciem przy matce ze krwi Cesarskiej, która 
syna szlachetnie wychowała, i królestwem ile na białogłowę chlubnie rządziła. Wypędzili ją 
zdrajcy przez zawiść." 
Zostawując syna w niewoli nieprzyjaciół swoich, Ryxa zabrała z sobą korony męża i swoję, 
i złożyła je u krewnego swojego Cesarza Konrada II, od następcy ktorego, Henryka, odebrał 
je później Kazimierz, gdy przyszedł nowe państwo na tlejących gruzach ojcowskiego zakładać. 
Nie można pochwalić wprawdzie Królowej Ryxie odradzanie synowi powrotu do kraju, dla- 
te
o że w nim naród jeszcze dziki, i w wierze chrześciańskiej kruchy; ale tłómaczy ją po części 
miłość macierzyńska, bo i własne mu oddawała dziedzictwo, i u Cesarza znaczne xięstwo wyrobić 
chciała. Odpowiedział jej Kazimierz znanem przysłowiem prawnem, jako mąż uczony: "Zadne 
dzt"edzictwo wujów, ani matczyne nt'e pO.'Jiada się sprawiedliwiej a
i uczciwiej ud ojcowizny. " 
Pożegnał się z matką, która mu oddała przezornie wywiezione z Polski skarby; odebrał z rąk 
Cesarza dziado,vskie korony, i wkrótce zasłynął w dziejacI1 krajowych jako Odnowiciel Palt- 
stwa. 
. 
'Vtedy królowa Ryxa poświęciła się całkiem Bogu. W roku 1047, 7 września na po- 
grzebie brata swego Ottona, xięcia Szwabskiego w Brauwillerskim klasztorze Benedyktynów, 
w archidyecezyi ](oIońskiej, zrzuciła z siebie wszystkie ozdoby ze złota i drogich kaluieni, i na 
ołtarzu w ofierze złożyła; z rąk zaś celebrującego biskupa Tulskiego Brunona (który później 
papieżem został pod imieniem Leona IX.) przyjęła zasłonę na pokrycie głowy i grób dla siebie 
, 
przy bracie obrała. Zapisała sit' także w mailstwo S. Urszuli i świętym pannom jej towarzy- 
szkom, w Kolonii, gdzie arcybiskupem został brat jej Herman. W Wircburgu wzniosła wspa- 
, 
niały klasztor na llliejscu gdzie, S. I{ilian męczeństwo poniósł. Z majątków s\voich nadrellskie 
Clotten z przyległościami zapisała klasztorowi Brauwillerskiemu, a Saskie Koburg, (dzisiejszą 
stolicę xięstwa udzielnego) i SaalJ eld gdzie mieszkała, katedrze Koloilskiej. We wszystkich 


(1) Obacz Ślady Bolesławów po18kich po obcych krajach; opowiadanie histor)'czne przez Alexandra Przezdziec- 
kie
o. \Varszaw8, 1853. str. 9 - f 6, I kl6rf'go niniejszy artykuł ułożony został.
>>>
aktach tyczących się tych darowizn, tytułuje si
: Richeza Polonire quondam Regina (Ryxa, 
Diegdyś królowa Polska). 
Umarla w Saalfeld 21 marca 1057 roku (czyli wedle innych 24 marca 1063), ale z\vłoki 
jej nie dostały się do grobu, który sobie za życia obrała. A11non arc.ybiskup }\:oloński spro,va- 
dził je do Kolonii i złożył we wspaniałym grobowcu, w zbudowanym przez siebie kościele Panny 
Maryi ad gradus w I{olonii. Pomnik ten z marmuru Drachenfelskiego, miał 4 stopy wysoko- 
ści, 7 długości, 2 szerokości. i kratą żelazną był okolony. Po rogach staly świeczniki spiżowe; 
po bokach grobowca odmalowani byli 12 Apostołowie. Na fac)
acie wschodniej sama Ryxa 
krolo,va Polska, i brat jej Herman arcybiskup koloński, a na zaehodniej Zwiastowanie N. Panny. 
Trumna sama miała dwa pokrycia: żelazne i dębo\ve, oba z ot\vorami do \Vpuszczania ofiar po- 
boinj"ch. W uroczyste ś\vięta otwierano pokr.ycie dębowe i ok:\zy,vano zwłoki ludowi. 
R. 1638 otwierał trumnę kanonik I\:oloński Egidyusz Gelenius, autor dziełka przypisane- 
go Janowi I\:azimierzo,vi królowi Polskiemu, pod tytułem: Historia et Vindicire B. Richezre (Hi- 
storya i Sąd o bl. Ryzie) i znalazł szczątki królowej w tym samym stanie w którym się i dziś 
znajdują, oprócz korony o sześciu klamrach (jibulre), a która w późniejszym czasie zginęła wraz 
z grobowcem kamiennym Ryxy, gdy teraźniejszy drewniany przeniesiony został z kościoła 
N. Panny ad graclus, rozebranego na gruzy W 1816 r. (I). Czaszka leżała na poduszce pod 
którą była tablica ołowiana z napisem: 
Anno Domi incarnati Iłl. L. VII. II. IdltS Aprilis R
.cheza Regina ab An110ne 11. Sedis 
hujus venerabili A
chiepiscopo, praesentt"s Ecclesire fundatore, cum ingenti totius Cleri popu- 
l
.que jrequentia, l
onorijice sepulta est, et per ipsum indueta Pontijicem d,ltobulł ornatissimis 
prrediis S. Pelro collatis Nono Kalendas Aprilis obiit. Co znaczy po polsku: Roku od W cie- 
lenia Panskiego 1057 dnia 12 Kwietnia, Ryxa królowa, przez Annona II. arcybiskupa tegoż 
miejsca i fundatora tego kościoła w licznej assystencyi duchowieństwa i ludu, pochowana z ucz- 
ci,vością, wielką, a z namowy tegoż biskupa dwie piękne majętności darowala. Umarła 24 
Inarca. 
Ten sam napis odnowiony został na drewnianym grobowcu Ryxy, w którym przechowuje 
się jedna z najda\vniejsz)Tch palniątek kolebki dziejó,v naszych. 


(') Opis Geleniusa naprowadził mnie w r. ł 845 na odkrycie tych szcząl
6w Ryxy w katedrze I\olońskiej w oł- 
tafzu, od którego klucz oddawna był zaginiony, tak, że nikt ni
 pamiętał czy się w nim co znajduje. Obacz Siady Bole- 
81awów polskich str. f 5. 


. 


LI. P. 


.
>>>
r 


. 


. 


. 


. 


. 


... 


J
>>>
c:: :JOL a. 
 :JE 


D E R I X A, R E I N E D E P O L O G N E 


CONSERVE A LA CATHEDRALE DE COLOGNE. 


DIMENSIONS: 


1/ j de la grandeur naturelle. 



 


1057. 


XI. Siec-le. 


... 


": 


, res de huit siecles 8e sont ćcoules depllis la mort de Rixa, reine de Pologne, dont la 
I 
 memoire a ćte vouee a la maIediction de la posterite par les chroniqueurs polonais, 
M tandis que ses compatriotes allemands loi ont donne le surnom de Bienheureuse. sur- 
nom, ił estvrai, oublie de 1108 jours. 
Dans une des chapelles laterales du choeur de l'admirable cathedralc de Co- 
logne, on voit un sarcophage en bois, en forme d'autel: deux inscriptions, I'une lati- 
ne, l'autre polonaise, rappellent que ce monument renferlne les restes de la reine 
R£za, + 1057) femme de Miecislas II, mere de Casimir 1., roi de Pologne. 
Ce sarcophage ouvert en 1854, apres plus de deux siecle d 9 0ubli, contenait et 
contient encore le crane etonnamment bien conserve, dont nous offrons ici l'image. 
La peau dessechee sur ros a nlaintenu le cartilage du nez et conserve a peupres, UD 
profil vieux de huit siecies. Le bonn et en filet d'or et de soie qui renferme eneore des restes 
de cl1evetL
, DOUS reporte a ces temp s reculćs dont les anciennes chroniques nous ant conserve 
la memoire. 



.
>>>
R1.xa ou Richenza ćtait filIe d'Ere'nf1.oid
 paIatin du Rhin et de }'1(1lhiltle
 soeur de rEm- 
pcreur Otton III. Elle fut mariee en 1013 au prince l\liecislas, flIs de Boleslas-le- f' aillaut, roi 
de Pologne, dont les victoires en l\lisnie et 'en Lusaee rendirent le nom celebre en AlIeulagne. 
Le mari de Rixa qui n'herita pas des grandes quaIites de 80n pere mourut en 1034, laissant 
:1 sa femrne la tutelle de son fils Casimir et le gouvemenent du royaulne. 
"Cette mere
 issue dń sang 
es En}p
reur
, elev
 noblemen
 son fils, (au rapport de Gallus, 
le plus ancien chroniqueur de la Pologne), et gouverna le royaume avec assez de gloire pOl1r 
une femnle. Des traitres la chasserent par envie." 
Ce temoignage d'un chroniqueur qui ecrivait moins de' cent ans aprcs l'evenement, devrait 
l'emporter sur celui des ecrivains posterieurs qui accusent la reine Rixa de tous les n]alheurs 
qui suivirent son exil et celui de son fUs; et cela, parce qu'elle avait sacrifić les intćrets de son 
peuple a ceux des compatriotes dont elle s'etait entouree. 
Ce qu'il y a de plus vrai dans tout cela, c'est la reaction du P acranislne contre la reli{rion 
o v 
Chreticnne nouvellement iutroduite en Pologne. C'est elle qui chassa la reine aIlemande et SOIl 
flIs polonais, Inais chretien. lIs trollverent un asyle dans les ćtats de l'elnpereur G"01t1.ad II.. 
leur parent, au quel R£xa remit alors la couronne de son mnri et la sienno. 
En 1040, quand le jeune Ca.
imir eut atteint l'age de raison, le parti chretien qui ava.it 
repris le dessus en Pologne, vint le supplier de revenir dans san pays. lł1"xa voulut en vain le 
retenir, lui proInettant non seulement l'heritage maternel, mais encore un duclle superbe que 
lui octroierait l'EInpereur. San flIs lui repondit com me un homlne Iettre qu'il etait, (dit le 
chroniquer Gallus), par un aphorisme l
gal: "Ni l'heritage maternel ni celu i d'un oncle De peu- 
rent et re possćdćs a plus jaste titre qu'un patrimoine." II prit conge de sa mere, rep rit les cou- 
ronnes chez l'empereur Henri 111. et les rap porta dans son pays, dont il rnerita d'etre surnom- 
me le Restaurateur. 
Alors R1.xa se consacra tout entiere a Dieu. Le 7 septembre de l'annee J 047 ił la cere- 
monie des funerailles d.Olhon de Souabe, 80n frere, celebrćes au couvent des Benedictins de 
Brauviller, dans le diocese de Cologne, elle deposa tous ses orneInens royaux et recouvrit sa 
tcte d'un voile que lui presenta l'officiant, Brttnon eveque de Tulle, (qui devint plus tard pape, 
sous Je nom de Leon IX). Elle legua Cobourg et Saalfeld ou elle faisait sa residence, a la 
catłH
drale de Cologne, dont sonfrere I-Jerman etait archeveque, et le bonrg de CIotten au cou.. 
vent de Brauviller o'u elle avait ćlu sa sepulture. 
Cependant 10rsqu'eIle mourut a Saalfeld, le 21 mars 1057, ou selon d'autres 1063, 
son dernier voeu ne fut pas accompli. Annon, archeveque de Cologne fit transporter ses restes 
dans cette ville, et les d(
posa dans un superbe mausolee en pierre, dans l'ćglise de Ste 
Iarie 
ad gradus. l
endant plusieurs siecles ils furent soIemnellelnent exposes les jours de grandes
>>>
fetes. Le chanoinc Gelenius qui les visita en 1633 nous {\n a laisse uno description entiere- 
lnent conforme ił. l'etat dans lequel ils furens retrouves par Jl10i en 1845, et dessinćs ell 1852 
avec l'assentimcnt de S. E. l\fgr le Cardinal, archeveque de Cologne. L'eglise de Ste 
Iarie ali 
g1
adus ayant etć delTIolie en 1816, le sarcophage en bois de la reine Rixa fut tranporte i, la 
cathedrale de Cologne. On y a replace en 1845 l'ancienne epitaphe latine: 
Anno Domi. incarnati 1\1. L. VII. II. Idus Aprilis Richeza Regina ab Annone II. sedis hu- 
jus \"enerabili ...t\.rchiepiscopo, praesentis Ecclesiae fundatore, cum ingenti totius Cleri populique 
frequentia honorifice sepulta est et per ipsum indueta Pontificem duobus ornatissirrlis praediis 
S. Petro collatis Nono J(alendas Aprilis obiit. 
Ce qui veut dire en fran
ais: 
L':-to de l'incarnation de N. Seigneur ]057, Ie 12 avriI, la reine Rixa a etć ensevelie par 
Annon II., vćnerable archeveque de ce siege et fondateur de cette eglise, assiste de tout son 
clerge et d.une faule de peuple. Elle mourut le 24 mars, apres avoir legue deux magnifiques 
domaines a St Pierre, par le conseil de ce Pontife. · 


. P.
>>>
. 
. 


ł.
>>>
RIO 9 


LitR. Walter 


4 


. ' 
f 


A 


L 


.,,1 
1/ 
. 


I 
, I 


" 


. 


.. 
. 


) J 


I , 


...... 

 .ł 

 

 ,ł 
) 



 


, 


.. 
." 


\ 
\ 


-- 


" 


. ) 


"' . 


.. 


9 . 


, 


. 


ł 


, 


: \ 


t 
I : 



. - 
 


.. , c 


. ':.1 
.. ' 



 


Chromohtogr. M Fajansa w Warszawi
 Ul. Dłllga 550 
, 
J'NFUŁA I PIERSCIEN PAsrrERSKI S. STANISŁAWA 


/, - filJl&/s mrexit 
J 


.J 


.J 



 


. 


. 



 



 


WIEK Xl 


Rys L D emb owski,
>>>
... 


.. 


. 


. 


-
>>>
ł 


. 


INFUŁA I PIERŚCIEŃ PASTERSKI 


, 
s. 


s 


T 


A 


N 


I 


s 


Ł 


A 


\V 


A. 


\V y 1\1 I A R Y : 


111 f u ł a: 1/, \vielkuści pra,,'dzi \Vpj. 
Pi er ś c i e ń: \\'ielkości pra,,-dzi\vej. 



 
. . .', " 

 

f11 
, 
"J \.: . 
.-
 karbiec I
a
eUrY J{
ak.owskiej p.rzecho,,:uje po dzi
 dzie.Ji te dr
gi
 zaby
ki któr
 tra- 

 dycya miejscowa sWJętemu BiSkupoWI męczenmkowl przypIsuJe. I\..ształt mfuły 
.,'1.
 niski i spłaszczony, oprawa pierścienia w stylu Bizantyilskim, nie sprzeciwiają się 
.: 
 · :l'ł podaniom o ich pochodzeniu. Oprawa klejnotów tylko zdaje się zdradzać wiek póź- 
J 
 niejszy; mogly też być w późniejszym czasie dodane. Lama srebrna pokrywająca 
..J!l infulę obsiana byla drobnemi perelkami z których niewiele już pozostało. Infula ta 
I' . 
il!'.' . przechowuje się w oprawie srebrnej za szklem; pierście
 zawieszony jest na palcu 
· -t. ".. od relikwiarza srebrnego, w którym zachowana jest rr ka S. Stanisława. 
- 
" 


Rok 1079. 


'Viek XI. 


" 
..'\ .... 
''''-, 
 
./ 


. P. 


'VIO' y S:. t . :Śrcd. Zes£yl I. Dru!Ja Ser!)a. 


1 


A. 


r .
>>>
}IITIlE Err 
4NNEAU p ASTOR
4L 


D 


E 


St 


s 


T 


A 


N 


I 


s 


L 


A 


s 


EVEQUE DE CRACOVIE. 


DIMENSIONS: 


L a ID i t r e: l/i de la grandeur naturelle. 
L'a n n e a u: cle gral1deur naturelle. 


u \ 

W 
G\
 


1079. 


XI. Siecle. 


I 


e tresor de la cathedrale de Cracovie a conserve jusqu'a nos jours ces reliques du 
glorieux eveque et martyr, 8t Stanislas, massacre au pied de rautel ou ił celebrait 
la sainte messe, le 8 mai 1079, par Boleslas-Ie-Hardi, roi de Pologne qu'il avait ex- 
. . . 
_. communle pour ses crlmes. 
( . 
La forme basse de la mitre a angle obtus, se rapproche des płus anciennes con- 
nues, dont les sceaux du X. siecle non s ont conserve le souvenir. La lTIOnture by- 

 zantine de l'onyx qui forlne l'anneau pastorał, semble dater aussi du meme ternps. 
J Celle des joyaux qui forment les ornemens de la mitre accuse nne epoque płus re- 

 cente; mais il ne serait pas impossible que ces ornemens eussent ete ajouh
s plus tard. 
\ II n'est plus reste grand'chose du semis de perIes fines qui recouvrait le brocart dont 
la mitre et ses bandelettes sont formćes. 


A..
>>>
"'w 


: I 


Cette relique precieuse des premiers temps de l'eglise de Pologne, est conservee dans une 
chasse en cristal montće en argent. L'anneau est suspendu au doigt d'un reliquaire en argent, 
qui contient Je bras de 8t Stanislas. 


i 
I 
I 


,[ 
I 
, I 
I 
I 
i! 


. P. 


I . 


l
>>>
- 
.
 
----ł 
--1 
. -I 
.y 
---ł 
t::::' 
...:::... 
, 


- --- - 

, 
 ,.. ,.. 

 
 
\ I , 
" r ""'- 
t 
,.. "'" --. " 
" . 
ł \. 
I -
 
 
 
" 
, . 
-- 


. 


J 


.... 


. 
, \ 


tA. 
\ ""' , 
"- 
,; "- 
.. 
'-- .. 

 
t 
" 
. 
... 
} .... 
... 
.. .. . ,- ... . ,'w 
lO 


-- 
 


\ 
\ 


- 




-- - 
I 


'\[ 
)
 


l, 


I ' - 
t 


 
l 
"JI- 
I 
( 


\ 
, 
-, 
- 
'- 
r\ 

 
'- 
, 
 
I 



 


- 
... 



 
... 



 


'\ 


"--- 


, 


, 


. . 


--- 


, 
" 

 \ 


..... 
""' 


,- 
 . 


\....... 


- 


" 
 



 
f 

 

 



 
- ----- 
-:-- . 


, 



 i . . 


- 


'u 
l 
I 


.... 


'" 


- 
" 



 


J 


,
 


"\ 


..) 


-- 


'1' 


. 
 


, 


" \ 


, 


-.. 


;2 


I 



 


-- 
r
 
t.f.J 

 
C 

 
P-t 
a.. 

 

 
rh 

 


1 



 

 

 
J ' 
\ 


" - 


.. 

 


( 


c:: 
u.J 

 
ro 
'bO 
f -:::{ 
A . 

 
- 
 
::= L-) 
Q.;) 
 
r-I 

 N 
cd C
 

 
en t::t:--r-' 
ł-..4 ...y .--ł....; 

 
 

 

 .
 

 
ro.... 
 (..
 
U2 o::; 
 

 C .
 
cd 
 
. ł-"7" 
 


 
 
.
 
 


 


 
bO 
 
c;;) 
:
 
 
,----ł 
C 
S 
C 
J-4 
.-c:: 

 


"' 



 



 
aJ 

 
.-- l 

 

 
P=; 
.LJ 
r--1
>>>
. 


. 


..
>>>
RELIKWIARt 


... 


Ę 



 



 



 


- 


WYl\IIAR \": 


Dlugość: 0,237 metr. 
S z p rok o ś (
: O, 145 fi} II tr . 
\V y s o koś ć: 0,026 n1ctr. 
. 


.. 



 4j, 
-

 j 

\ 
C \'.
 
",," 
. · elikwiarz w kształcie xiążki z blachy srebrnej trybowanej, w stylu Bizanckim, 
e.


 mieści w sobie po jednej .stronie znaczną cząstk,ę drzewa Krz
ża Świętego. 
'{


Strona odwrotna przedstawIa Pana Jezusa na krzyzu, a N. Pannę l Ś. Jana pła- 
.
 - 
 czących u nóg Jego. Na wszystkich twarzach oddany jest doskonaJ'y.wyraz ho- 


 
.V)leści. Ręce Chrystusa Pana w linii prostej rozpięte; ciało spodniczką do pasa 
· ą( · ="" oslonione; nogi nie nakrzyż, ale jedna przy drugiej przybite do osobnej tab li- 
. '- t 
 czki; slońce i xięzyc po obu stronach tabliczki nad glową Chrystusa; nareszcie 
r ksztalt liter greckich i skrócenia w napisach: wszystko to oznacza niewątpliwie 
,viek IX. lub X. i pochodzenie bizanckie tego relikwiarza. 
Napis grecki na tabliczce wyraza w skr6ceniach imie: Jezus Chrystus. Napisy pod 
ramionami krzyża (odczytane pomimo skr6ceń przez biegłego filologa p. Eugeniusza Cie- 
mniewskiego) se} ewangeliczne slo\va Chrystusa do N. Panny i do Ś. Jana: IdO V O YIOe co y 
Oto SY'1 twój. IdO V H MIITEP cor. Oto ł.latka twoja. 
JVzo,y SlIt.. Śred. Zeszyt J..Y. Druga Sery". 


\Viek XI. 


9 


I.
>>>
, 
SalUCl cz
!stka KrEyża Swt
,te[Jo ułożona jest \v kształcie karawaki cz
yli d\voistcgo 
krzyza Bożogrobcó\v. Opra,va z blachy srebrnej pozlacanej i drogiemi kan1ieniami ozdobio- 
nej, oczy\viście późniejsza; \vraz z medalionikami, przedsta,viającemiE,vangelistó\v, zdaje 
się l)ochodzić z wieku XVI. 
Drogocenny ten zabytek przeszłości przechowuje się \v skarbcli kościelnym \v Łęczyc)Y", 
jednej z najstarszych osad na naszej ziemi; a kollegiata jej, dziś pod naz\vaniem Tumu, 
w osobnej \vsi pozostała, nalezy do naj dawniej szych pomnikó\v budo\vnictwa \v Polsce. 


A. P. 


II 


t-
>>>
RELIQUAIRE BYZANTIN 


" 
DE L'EGI.JI
E 



 


:JE 



 



 
 


- 


I , 


DIl\IENSIONS: 


J
 o n g u e u r: 0,237 luetre. 
IJ argeur: 0,145 metre. 
Hauteur: 0,026 metre. 


· " e reliquaire contient d'un cóM 1me parcelle considerable de la vraie Croix, enchassee 

" dans une monture de vermeil, ornee de pierreries et de mćdaillons qui representent 
t
 pas plus haut qu
 le. XVI. ,sleele. .1\Iai
 le cót
 oppos
 est recouvert. d'un
 plaque 
ł:;:-
 d'argent repousse qm represente N. S. Jesus-Chnst crucIlie, avec la Samte- VlCrge, et 
r
 
 StJean au pied de la Croix. Le style de cette composition dont les figures ne man- 
1 quent pas d'expression, les bras dll Christ etendus horizontalement, ses pieds juxta- 
poses, la draperie en forme de jupe qlli entoure le corps du Christ jusqu'a la ceintu- 
re, le soleil et la lune places audessus des bras de la Croix, enfin les inscriptions grecques en 
abreviation: I.CXC. Jesus-Christ: et IdDV O VIOe cOJ': V oili\ votre fils. IAOY II MIITEP t"OJ
. 


XI. Sii
('Ie. 


I.
>>>
. 


v oila votre mere, indiquent l'origine byzantine de ce reliquaire et la date du X. au XII. siecle 
de l'ere chretienne. 
11 se trouve .dans l'eglise de Łenczyca, petite ville du royaume de Pologne (I), celebre 
par le premier Synode polonais qui s'y est tenu en 1180 et dont les constitutions ont ete 
confirmees par le pape Alexandre llI. 


(t) I..enczyca es! situ
 ci qud(lueS lieues ci l'ouest de ł..owicz, station du chemio de ft'r. 


A. 


, 


. 


l:
>>>
LJit.H. Walter 


A a. 


a_ 


}.- 
JJ 


ł' 

 \ .) 
\
 , .... \ 
. 
\ , 
 
\ t 
 
, ,,' 
... , , 
'" 
} " ... 
, ... 
, 
ł \ 


ł 
....., 


\ 


r 


"-- 


, 
'-, 


-- 


- 


- 



) 


c. 


- 



 


Chromolitogr. M, Fajansa w Warszawie Ul Długa 550 
KIELICH S. JADWIGI 


N f'k dM mit?xic. 
. 


\'V1 K lII1 


....... 


Rys L Dem1ows1G.
>>>
. 


. 


. 


ł 


\ 


" 
-I., 


,
 


.' r.... 
' 



cł 


I. # 
.'1. 
 o 
.,. 


."
>>>
. 


KIELICH 


- 

 eJ 



 


.. 



 


=- 


-- 


=- 


\ 


\V SKARBCU !{ATEDRY I(RAKO\VSI{IEJ 


\V y Al I A Ił Y : 


I\:ielich t/, ,,,ieIkości pra,,-dzi"'l'j. 
p o cl s ta "I' a ,,'ielkości pra,,'dzi"'{\j. 


,I 


J1J?St'2, 
-"'" . 
\
J 

 DJYD n- 
*-; 
 U i skarbcu kościoła katedraJnego Krakowskiego znajduje się bardzo starożytny kielich, 
, którego część górna szklana, a spód srebrny pozłocisty: jestto właściwie kubek szkla- 
".'-, ny osadzony na podstawie kruszcowej, co razem kształt kielicha tworzy. Kubek ów 
, 
· 'o' należał niegdyś do Sej Jadwigi, żony Henryka Brodatego xią.żęcia Szlą.skiego, roku 
. " 
;' 1243 zmarłej, z którego, mieszkają.c w klasztorze Trzebnickim, sama pijała; ubogich 
- , 
\:..
 i 
horych zeń 
Ia
a,,:a
a. :ó
nie
: lubo takoż w, 
zasach bar
zo odległych, przero- 
I cł' blOno go na kIehch l Jako SWIętosc do użytku kosClelnego zwrocono. 
11\ · Bliższą. a wiarogodną. o naczyniu tern wiadomość, przekazuje X. Samuel 
a- 
kielski (l\1iechovia, str. 954), który bt'dą.c proboszczem kościoła Krakowskiego Sej 
Jadwigi na Stradomiu, opo\viada pod r. 1641 następujące zdarzenie: 
, 
'tV tymże roku d. 9 lutego oddany został kościolo\vi Sej Jad\vigi puhar szklany, na sre- 
brnej złocistej nodze osadzony. wielce starożytnej roboty, którego uży\vala w klasztorze Trze- 
, 
bnickim mieszkająca S. Jadwiga. Pamiątka ta przecllowywała się w domu Porębskich ]1erbu 


'Vick XIII. 


t* 


A.. a.
>>>
, 
I(ornic, a jeden z rodu tego Zygmunt w pobożności swej, zapisał ją do kościoła Sej Jadwigi 
w Krakowie. Przeto po nastąpionej jego śnlierci, spadkobiercy do rąk X. Nakiclskiego, kościo- 
ła tego \vó\vczas przełożonego, kielich ten zlożyli. 
, 
I{ubek ów Sej Jad\vigi, obok szaco\vnOŚCł swej jako przedmiot ś\vigtoblhv}', ma jeszcze 
dla nas inną niepoślednią wartość staroż.ytniczą. \Viadomo, że w kraju naszynl od czasów naj- 
odleglejsz}7ch, wszelkie naczynia do napojów bywały pospolicie kruszco\ve, et po,vszechniejsze 
tako\v'ych używanie przeciągnęło się aż do wieku X\TII. Szkło, to jest nacz
ynia szklane do 
picia, lubo wprawdzie z bardzo dawna w Polce już znane, mało co i wyjątkowo tylko wchodziło 
w uż)"cie: w początkacl1 zape\vne dlatego. że b}Tło brzydkie, podłego wyrobu, a przytem nie- 
tr\vałe; później w XVI mianowicie wieku, kiedy je ,vyrabiano już wyt\vorniej, jako kryształ 
. 
rznięty lub z malowaniem wJ'palanem \v ogniu, b}7ło ono wcale drogie, rzadkie, ztąd zosta\vało 
długo raczej jakby zamożnych dOlnÓ\V osobIi\vośeią i szczególną ozdobą, w futerałach cho\vane. 
Kruszec, a zwłaszcza drogi, poda\vał inne dogodności: był tr\vałym, pięknym. okazał}rm; Iniał 
wartość wewnętrzną i ,vyrobu, był też stale do naczyń stolo\v}tch ulubionynl i uży\vanym. 
Najdawniejsze naczyil szklanych do picia u nas \VSpOlllnienie, przekazują Ham rachunki wy- 
datków d"voru króla Jagielł}T (widzirny taln kupo\vane widocznie podlejsze szklenice, w pot.rzeb 
że tak powiemy dorywczą d\voru, w podróży. Rok 1390: 'v podróży królo\vej za 28 szklenic 
(vitris) po 4 denary, groszy 7; r. 1394: za szklenicę do \vina (pro vitris bibendo vinurn) gdy. 
dużo gości było, 16 denarów; tegoż r. 1394 za szklanki (vitris) na dziei1 jutrzejszy 5 grosz)?). 
(Rachunki rzeczone zebrane i wydane przez A. Przezdzieckiego). Atoli szkla o\vego nie posia- 
, 
damy dziś ani śladu. Kubek Sej Jadwigi o półtorasta lat starszy, bo z pierwszej poło\vy XIII. 
,vieku pochodzący, jed)'n)1In staje się nanl okazen1 szkła do napojó\v z tak zamierzchłej przeszło- 
ści; jest on ,vięc dla badań starożytniczycll pOlnnikiem wielce cieka\vYln. Szkło kubka tego jest 
. bardzo grube, koloru zielonego; na niem rznięte są z jednej strony orzeł (a), z drugiej smok (b). 
I\sztaltna kielicha podsta\va (c) srebrna wyzłacana, do wieku XI'T. pe\vnie odnosząca sie, 
, 
przcdsta\via 'v rzeźbie S. Jad\vigę, i kl
czącego przed nią opata, fund!ttora tejże oprawy; dalej 
w).obrażenie twarzy Cl1rystusa Pana na rańtuchu trzynlanym przez osóbk

, której tylko glo\va 
i ręce są ,,'idoczne; nakoniec inna glo\va jakaś z ,v(!
anli i brodą 'v lnedalioniej pelikan kae- 
lniący pisklgta s\voje, i Salllson rozdzierają.ey paszczę l\va. 


. 


- 


. i l
 
} 


E. Ił.
>>>
-- -łI:J __ :JE 


D 


E 


stc 


H 


E 


D 


w 


I 


G 


E, 


. 


!)UCHESSE DE POI
OGNE. 


DIj\IENSIONS: 


L a c o li p e: f/i de la grandcnr naturelle. 
D ć vel o P p e m e n t d u P i e d: de grandeur nl1tureJle. 


. " 
'..,,.- 
C\

i.n 
e
P.. 

 

:1 

 
, . 

 . "'t:-- '. 
.
 te Hcdwige, dl1chesse de Pologne (t 1243), canonisće en 1267, etait fille de Berch- 

 
(; t
ld, duc de Mćra,n et de Carinthie t soeur d'Agn
s de )leranie, q'
i avait ć:
u
e Phi- 
, 
'/
;; hppe-Auguste, rOI de France, et tante de Ste Ehsabeth de HongrJe. .:Marlce a Hen- 

 \ "'.tv: 
'
k" l':,, ri-Ie-Barbu, duc de Silćsie et de Pologne Ct 1238), elle tut m(h'e du duc Henri II. qui 
.! - I
 .. P erit en 1241, a la bataille de Liecrnitz, en dćfendant sa patrie contre les 
rartares. 
. o 
:4Ji "Or Hedwige mere de Henri (dit un ancien chroniqueur (ł), laquelle a la venue des 
""'" ,'infideies, s'etait rctiree du couvcnt de 1"rebnitz (2) a {{rosno avec toutes ses reli- 
11\' ,''- 
.
-:. gieuses et sa belle-fille Anne, femme du dit Henri, ayant eu la nouvelle de la de- 
'\ ,\.; faite et de la mort de SOIl dit fils, ne sten emut aucunementj mais en consola douce- 
I ..A-\ 
ment les religieuses et sa belle-fille qui le lamentaientj remercia Dieu de ce que pal' 


ArII. Sie("le. 


(') Histoil.e des Roys et Princes de Poloigue, de Jerln Herbuf"t , .raduHe du latin en fran«;ais. A Paris 
 573 p. 73. 
(') Couvent de Benćdictincs, de l'ordre de Citeaux, fonde par elle en Silćsie, non loin de Brcslau; ses reliques 
ont eLe t1
posees, 


Jł. n.
>>>
sa grace elle avait eu un tel enfant du qucl elle avait re
u gr'ande obćissance et service tant 
qu'il avait vecu, et qui avait joyeusement exposć sa vie jl1squ'it l'extremite pour la religion et 
pour son peu pIe. " 
La duchesse passait sa vie dans la pratique de toutes les vertus au couvent de Trzebn
.ca, 
fonde par elle; elle avait a tous ses repas des pauvres, auxquels elle donnait ił. manger et i, boire 
de ses propres mains. 
, 
La coupe en verrc dont DOUS representons iei l'image (Pl. A. a.) et sur la quelle so trou-" 
vent taillćs alternativement deux aigles (a), et deux dragons (b), passe pour avoir appartenu 
a Ste Hedwige. Le pied en vermeil (c) qui date vraiselnblablement du XV. siecle. rappelle 
cette iIlustre origine par l'image de la sainte gravee dessus, tenant d'une main son ćglise de 
T1ezebnica, et de l'autre un livre d'heures. Devant elle est agenouille l'abbe du Couvent qui 
possedait jadis cette prćcieuse relique. Les alltres compartimens contiennent un pelican qui se 
dechire les entrailles pour nourir ses petits, un Samson dćchirant la gueule du lion; un saint- 
Suaire, et une tete a barbe et a moustachc dont il est difficile de deterrniner la signification. 
Cette coupe avait etć h
guće en 1641 par Sigismond Porelnbski, :'l l'eglise de Ste Hcdwige 
de Cracovie., aujourd'hui demolie; elle fait partie ;, present du tresor de la cathedrale de cette 
ville. 


A. P.
>>>
-==1 
 

 .t 
 
C 
"'-ł 15 
' ....I l.) 
'
 A 
:q . 
 
' -; ta 
... :::... 
 

 


. 


" 
, 


"-
 '1 


. 

 
C) 

 

 
'" 
 
I
 
E 
 
Pl 

 " .A 
U'J t-"'-ł 

 
 
cU 
lf t:::C1 h 

 

 
 
 
cU 
 
u C
 

 
......... 
...---..ł cI) 


 
t-- 
 
 
Q..) 

... O q .
 

 
 
" 
 
 
 
.J UJ .
 
t . 
 
 
.
 :J"ł ,..
 

 
 "
 
, 
 "[- 
 
 
" O 
, 00' 
ł----7 
 
t.2 f"---ł ł----) 

 
cU rxl 
 

 

 Z 
P-ł c: 

 "N 
'- 
 -ł 
 
bD 
 t---ł 
o 
 
........;) Z 
.-1 
--ł 
a c::: 
E N 
o 
J.-.i P=i 
,...s::: E---ł 
c...::J 
ł---ł 

 

 
"N 

 


, 

 


" 


l' 


H 
cD 

 
r--4 

 
: I : 



 
. ......
>>>
.
>>>
Ł YŹKA I TRZONKI OD NOŹA I OD GRABEK 


BLOGOSL. KINGI CZYLI KUNEGUNDY 


Iiężnej Iira"o,v8Iiiej, 


"T !(LASZrrORZE !{I.ARYSSEI( \V STARY
I S.\CZU. 


\V y 1\1 I A R Y : 


\'
ielkości naturalnł 1 j. 


. 


j
 

 ft n 
. -. . 
· , u U I gotyckich murach Starosądeckiego klasztoru Klaryssek, w którym Bt. Kinga po 

 śmierci męża Bolesława Wstydliwego, świątobliwy żywot spędziła (t27
 t 1292), 

 przechowaly się starannie utrzymane pamiątki po niej: j
j cela, obraz przed któ- 
. 
 ł, rynl się lTIodliła, nareszcie łyż/ca i trzonki od noża i od widelca. L)7żka z kr\va\vni- 
. . 
,i '- 
 ka w złoto oprawna i listkami rzeźbionemi ozdobiona; trzonek od \videlca ametj"sto- 

I_""
}. 'wy, oprawiony w złoto, z gotyckiemi ozdobami, w których wyrzeźbione są wyobra. 
.
I,

 żenia ptaszków i mitologiczne figurki; trzonek od noża ze słoniowej kości, zakoń- 
;1\ czony jest niemniej mitologiczną postacią Centaura, któraby mogla wzbudzić powąt- 
I piewanie w autentyczność tego sprzętu, gdyby nie litery scholastyczne wyrzeźbione 
na opra\vie \v gotyckim stylu, a składające wj"raźnie słowa Pozdro\vienia Anielskiego: Ave J1Ja- 
'ria g'talia plena. 


"
iek XIII. 


I 
I 
II 
I 
I 


3° 


c. c.
>>>
. 


\ 


Napis ten przypolnina legendę narodzenia Bt I
ingi, którą Długosz \V Ż}T\vocie tej ś\viętcj 
Xiężnej przytoczył: wiadomo że była córką Beli króla 'V ęgierskicgo, z l\Iar.yi Laskarysównej 
xirżniczki Greckiej: 
"/l gdy już ona ch\vila porodzenia nastąpiła: dziwnie śliczną córkę y doskonałej urody, 
krom żadnego niebezpieczellstwa y boleści, przy porodzeniu inszycll dziatek z"'ycza
ynych y do- 
świadczonych, roku Pańskiego tysiącznego, dwusetnego, trzydziestego cz,vartego, (po\vinno być 
1224) na świat wydala: która urodziwszy się nad pra,vo y obyczay insz 4 ych dziatek przyrodzo- 
ny, namniey ani zapłakała, ani się rozkwiliła: ale przenaczy&tszą dzie\vicę l\laryą Rodzicielkę 
Bożą przytornną być znając, iuż na jey przywitanie za pomocą łaski Bożey, czego przyrodzenie 
dokazać nie moglo, panienka, y przyszła oblubienica Chrystusowa usta otworz)tła, J' ku jey 
ch\vale rzetelnie y cudownie wyrzekła: JVitay Iirólowa Niebieska, }'latko k'róla Angelskie- 
go" (I). . 
'V pra\vdzie El. I{jnga zamiłowana w ubóstwie, żadn}'ch bogatyclI sprzętów sama nie UŻ)1- 
,vala. ,,'V sz
ystkie ochędóst\vo swych stroie, od siebie odrzuciwszy, y wiecznie się ich zarzekl- 
szy, z kleynotów swych świetne perły, y drogie kamienie na ozdobę obrazó,v m
ki Pa{lskiey 
obróciła; miala y koronę złotą wielkielni y kosztownemi perłalni y kamieniami nasadzoną. ,vagi 
y ceny wielkiey, którey w ś\vięta uroczystsze ku ozdobie gło\vy s,vey, uży\vala: tak iż rnięuz}T 
iey drogiemi ochęclostwy y kleynotami, nie było przednie
yszego y kosztovvnieyszego; tg iako 
y insze dziewica Bł. l{unegunda ku chwale Pańskiey obracając, krzyż z niey urobi c dla ozdo- 
bienia drzewa męki Pańskiey rozkazala ; który przednielnu kościołowi kathedralnemu I\:rako\v- 
skiemu, na wieczną pamiątkę z chęcią darowała" (2). 
" Wszystkim w Polszcze kościołom kathedraln)Tm, kon,venckim y parafialnym, bądź bliskien1, 
. bądz y odlegle)'szym} ornaty, kappy, daln1atyki, szerzynki, obrusy, z rozmaityc11 y koszto\vnych 
Inateriy, złotem y kamieńmi haftowane; także kielichy z szczerego złota y srebra, y krzyże per- 
łami y drogiemi kamieńmi sadzone; także mszały y inne xięgi, y rozliczne kościelne ochędost\va 
,vedług potrzeby ka.żdego z wielką chęcią nadawała" (3). 
"A wszystkie s\yoje przeszłe szaty, y ochędostwa, aż do ostatniego pierścienia, któr)7ffi 
listy pieczętowała, kościołom, klasztorom, y ubogim, rozdała" (4). 
I\:Iasztor Sądecki przez Bł. I\:ingę fundowany, musiał miec udział W tych hojnycll darach, 
i nie dziw, że choć część takow).ch jako drogie relikwie zachował. 


(1) Żywot Ś. Kingi Dlugosza, przeklad X. Mojeckiego, str. ł ł. 
(I) l l. c. p. 6'. 
"(3) l. c. p. 437. 
(ł} I. c. p. 407.
>>>
\\" spolunienie Bł. I{ingi ściśle \viąże się z odkryciem obfitszej soli kamiennej w żupach 
Bochellskich. Legenda o odwiedzinach xiężnej do ojca Beli króla '''? ęgierskiego w żupach sol.. 
nych )Iarmoruszu, które wyprosiwszy sobie w darze od ojca, wpuszczeniem pierścionka złotego 
do głębi, jakoby w posiadanie \vzięła; i o znalezieniu tegoż samego pierścionka w pierwszym bał- 
\vanie soli, który górnicy w Bochni \vydobyli, znalazła wytłumaczenie w późniejszej krytyce 
historycznej (I). Sam Bolesław 'V stydliwy w dyplomacie wydanym w I\orczynie 6 grudnia 
1279 roku wspomina o iupie soli Bocheńsk£ej, której ,fJkarby i obfitość Bóg fVszechmocny za 
'J
a8zych czas6w wydobyć raczył. Słuszny więc domysł jednego z nowszych i ś\vietnych dzie- 
jopisów naszych, I{arola Szajnochy, że lubo od najda\vniejszych czasów sól wydobywano 
\V Polsce, tak \V Wieliczce jak W Bochni; w tej ostatniej żupie soli kamiennej albo wcale nie wy- 
doby\vano, albo bardzo mało, dopóki górnicy z żupy 
Iarrnoruskiej, darowanej Bł. Kindze przez 
ojca, nie przywędro\vali z"\V ęgier do Bochni (zapew
e po spustoszeniu kraju przez Tatarów) 
i nie otworzyli tam nowego szybu, oddając Pani swojej wraz z pier\vszYln bałwanem soli, pier- 
ścionek upuszczony 'v 
Iarmoruszu. 
Cnoty Bl. Kingi i zasługi w przybranej ojczyznie wymownie opisali w iywocie Jej: Dlu- 
gosz, a po nim Skarga C
). Nam dość było obudzić ich wspomnienie przy opisie pamiątek, 
które po niej wdzirczny klasztor Sądecki dochowuje. 


(') H. Łabęckiego Górnictwo w Polsce T. I. str. ł 36. Karola Szajnochy Szkice bistoryczne. Ś. Kinga, str. t3 - 29. 
e) Skarga, Żywoty świętycb pod dniem 7 listopada. 


. P. 


\
>>>
I 


. 


\ 


I 


. I
>>>
tUILLEH ET MANCHES DE COUTEAU ET DE FOUHCIIETTE 


DE LA BIENHEUREUSE KINGA, OU CUNEGONDE, 
. 


DUCHESSE DE CRACOVIE. 


DIl\IENSIONS: 


De grandeur n8turelle. 


.-
 

. " 
.," 
.
 - 

 
,'" 
,'" . 
-r 

'. 
J:

))leslas-le-Chaste, duc de CracovIe, trouvant au mdłeu d une f
umlle de Samts de glo- 

 rieux exemples i1 suivre, merita a son tour les honneurs de la beatification. 

 
te Hedvige de l\l
ranie, duchesse de 
ologne, etait sa grand'tante mate
n
lIe, 

 Ste Ehsab
th de Hong
Ie, duchesse de :hurmg
, sa tant.e,. propre so
ur de son per
. 
ł JEnfin Je frere de son pere, Guloman rOI de Hahcz (Gallw18 ou Russl(
-Rouge), aVałt 
ł epouse la princesse Salome de Pologne, soeur de Boleslas-le-Ghasle, egalement bea- 
tifiee pour ses vertus. 
La duchesse Cunegonde imita sur le trone toutes les vertus qui rendirent lo chćre Sainte 
Elisabelh si celebre (1). C'etait cette meme charite ardente, cet amour passione des playes et 
des miseres du pauvre, cette abnegation de soi-meme, poussće ił la mortification absolue de la 


XIII. Sieele. 


(f) V o
r l' l/;stoire de Ste ElisaLeth de Hongr;e par le Cta de Montalembert. 


(;. e. 


.
>>>
chair, et a la soumission la plus humble de sa volonte dans tout ce qui ne touchait pas a sa vie 
de sacrifices. Par au pacte solemnel avec Boleslas-le-Chaste son epoux, la duchesse C'l.lne- 
gonde put commencer cette vie des son mariage, et devenue veuve en 1279, elle la continua 
dans le couvent des religieuses de Ste Claire (de la regle de St Fran;ois). ronda par elle dans 
la petite ville de Sandecz en Gallicie, jusqu'a sa mort en 1292. 
La tradition populaire rattache a sa memoire la decouverte des salines de Bochnia qui 
furent une des richesses du pays. La duchesse ayant demande au roi son pere de lui faire 
cadeatl de la roine de sel de Marma-rosclt eu Hongrie, mine qu'elle avait visitee avec lui, en 
re;ut la propriete et en prit possession sur le champ, en jetant dans le puit de la mine son an- 
nean d'or. L'annee suivante, les mineurs qui decouvrirent des gisemens de sel li Bochnia, en 
Pologne, rapporti
rent a h duchesse son anneau retrouve, disaient-ils, dans un des premiers 
blocs de sel extraits dans cette mine. La legende peut se trouver d'accord avec la critique 
historique qui constate par la teneur meme d'un diplóme du duc Boleslas-Ie Chaste: "que ce fut 
de son temps qu'il plut a Dieu d'ouvrir l'abondance des tresors de la mine de sel de Bochnia." 
Les mineurs venus de Hongrie ont pu naturellement contribuer a la dćcouverte de ces nou- 
veaux gisemens de sel, et rapporter avec le premier bloc, ranneau d'or de la duchesse, jetć par 
elle dans leur roine natale de 
farma-rosch. 
Le couvent de Sandecz ou la Bienheureuse duchesse Cunegonde passa les annees de san 
veuvage, et ou elle termin a ses jours, a conserve la cuilIer en comaline, le manche de couteau 
en ivoire et le manche de fourchette en amethyste montes en or, representćs sur la planche C. c. 
Le style ogival de la monture en orfevrerie et celui des lettres scholastiques de l'inscription du 
manche de couteau, con6rme en tout point cette tradition. L'inscription Ave Maria gratia 
plena rappelle les mots que la Iegende place miraculeusement dans la bouche de la Bienheureuse 
au moment meme de sa naissance. Ces objets precieux firent probablerrlent partie des ri. 
chesses dont la sainte duchesse se depouilla en faveur des eglises et des couvens, et dont les 
anciennes chroniques DOUS ont Iaisse une longue enumeration. II eut ete fort curieux d'avoir 
la fourchette Inerne, ou l'instrument qui s'adaptait au manche d'amethyste don t l'ouverture dif- 
rćre essentiellement de l'ouverture triangulaire du manche de couteau. Comme les fourchettes 
ont ete (suivant Legrand il Aussy) citees pour la premiere fois en 1379 dans les comptes de 
l'argenterie de Charles V. roi de France (Z), celle.ci elit donc ete plus ancienne de plus d'un 
siecle. 


. P. 


(I) ltIoyen-age et Renais58nce T. IV. Ameublement Civil et Religieux.
>>>
Lit.H )Valter. 


\ 


K.K. 


\ 
1 



 
' 



 



 


.' . t 


, 


. . 


rtJ 
\W 2P GW m7 
 1ffi@jJ 
 Irll W (()) }D)1J
 !D)
 
 
 10) jF) 


. 


. 


. 
(8J 
 lRl
ill rro ([)Jf( !BJ PllOJ(()) CO) 
 
 r
.KUJ [ffi 
 
 


c& CO) @ 
!ID JE) o YJJ OJ ffJj!fl /D) qp; :J) ffJ (Q) IB){l1J1111+ 


Chromohtogr. M. Fajansa, W WarszaWie Ul. Długa. 550. 


. 
. , 
CHRZCI
LNICA W KOSCIELE S. JANA, W TORUNIU. 


MFłyOl.Y tiJTexii 


WIE K XIII. 


. 


Rys, L DembowskI
>>>
. 


;. 


" 


, 


.. 


. 


,
>>>
, 

 


CHRZCIELNICA 
. 


w 


KOŚCIELE 


, 
s. 


JANA 


W TORUNIU. 


WY
IIARY: 


Wysokość: 0,895 metr. 
Szerokość: 0,921 metr. 


. 


. 


. 


f "
iek XIII. 
J 
_ 
 
;
Ą
1 

(
 \; 

-Q r -\ O naj dawniej szych zabytkó\v po kościołach naszych, należą niewątpliwie chrzciel- 

. fi -; . " ' nice tak kamienne jak kruszcowe. Zebranie dokładnych rysunków wszystkich 
... '. i chrzcielnic jakie się do naszych czasów dochowały; byłoby nader poządanem, 
I 
'

 nietylko pod \vzględem rzeźby, ale bardziej jeszcze może dla napisów, kt6remi 
\\\ k l b · 
I często o o one y\vaJą. 
'

. ./,1 Taki napis wypukłemi literami odlany naokoło chrzcielnicy spizo\vej staro- 
'I' 
"; zytnego kościoła Ś. Jana w Toruniu, po raz pierwszy dość wiernie przeryso- 
:' wany przez Dra Ney w Przyjacielu Ludu (I), a w mniej dokładnym przerysie 

 
· udzielony uczonemu Sl'o wian o fil o \vi professorowi Kucharskiemu, dał' pow6d do 
'ł polemiki filologicznej \v Bibliotece 'Varsza"vskiej (2). P. Kucharski brał' te gło- 
ski za runiczne, mięszane z greckiemi i głagolichemi, i wyczyta! napis po sł'owiańsku; pan 
Józef Łepkowski, uczony archeolog krakowski, idąc za przerysem dokładniejszym Dra Ney 
sądził, ze to kirylica z ł'acirlskiemi głoskami zmięszana. 


(I) Rok tOty NO 44. 
(I) Biblioteka \Varsz8wska r. 1850 tom If. str. 11' ł r. 1851 tOIn III. str. 277. 


to. 


II. k..
>>>
. 


.Kapis na tablicy naszej umieszczony, najdokładniej przeryso\vany na miejscu, w nie- 
, 
li.tórych tJrlko literach popra\via przerys Dra Ney, ale kształt głosek zupelnie stwierdza. 
lan Kucharski zaczyna od tej głoski, która na naszej tablicy jest cztvartą od ko/tca w drlt- 
girl1 wierszu i czyta: Z diaboli w [owo Jezus Gospoti slowati tiwi ivatdvu jezn zivot wadva 
ta zdrowjan podoja ludowi, to jest. Z diablami w lewo, Jezus Gospoć zlewał ciebie wodą, al- 
bowien1 iIJwot '1.coda ta zdrowt"e podaje ludowi. 
Blizsze rozpatrzenie się uczonycJl filologó\v naszych i obcych \v tym napisie, poda moze 
klucz do tej zagadki. Gło\vy z\vierzęce słuzące za uszka li \vierzchniego brzegu chrzciel- 
Ilicy, zupełnie podobne są do gł'Ó\V osadzonych na drz\viach spizo\vycll katedry gnieźnień- 
skiej. Łuki fralTIllg okazują przejście ze stylu Romańskiego do Gotyckie
o; należą więc do 
,vieku XII. lub XIII. 
Za rządó\v ostatniego proboszcza pomalo\vano calą chrzcie111icę kolorem olejnym, 
\v kwiaty róznobanvne na tle bial'em; litery zaś po\vleczono koloren1 czarn)"'ln. 'Vielce po- 
żądanem byłoby, aby tyle szpecącą powłokę napowr6t odjęto. 


. 


I I 
I 


.iI. P. 


, 


. 


. 


I
>>>
. 


. 


FONTS BAPTISMAUX 


DE L'EGLISE 


. I 


:JE 


:JE 



 



!9 


, 
..
 T H O R N. 


DIl\IENSIONS: 


II a u t e u r: O,8!)5 metr. 
Largeur: 0,921 metr. 



. 
{+JJ )1 
 
&l 
 
-.' 
 
J'.' - es ronŁs baptismaux en metal ou en pierre sculptee appartiennent aux plus an- 
( 
\* ciens monumens de nos eglises. Souvent le texte des inscriptions, ou bien lei'! 
I. {
 armoiries qui y sont sculptees on gravees, indiquent la date precise (le leur con- 
-...;: 
, 
 fection. 

 
 Notre planche (K. k.) represente les fonts baptismaux de l'antique eglise de 

 8t Jean a Thorn, ville d'origine polonaise, a,ppartenant aujourd'hui a la Prusse, 
patrie du grand Copernic. Ce vase conle en bronze de cloches, est entoure 
d'une inscription formee de lettres latines melees de lettres empruntees a l'alpha- 
t bet cyrillique, que nos plus savans archeolognes ne sont parvenus li dcchiffrer eu- 
core qu' a force de conjectures. Cette planche qui reproduit l'inscription avec 
une exactitude scrnpuleuse permettra pent-
tre a quelque philologue d'expliquer cette 
enigme. 


XIII. Sił
cle. 


H. k.
>>>
. 


: I 


.4a. ell juger par le style des tetes d'animaux qlU sunnontent la coupe, et des ornemens 
(l'architecture qui indiquent Je passage du plein-cintre a l'ogive, c'est au XIII. siecle que re- 
monterait l'origine des ces fonts. 
Au commencen1ellt de notre siecle, un golit peu eclaire a enduit l'exterieur de ce nlonu- 
ment d'une peinture ił. l'huile a fond blanc emaille de fleurs, qu'il serait fort desirable de voir 
pnlever le plutót possible. 


. P. 


I 
I 


II 


t 
; 


I 
l 
I 
I 
ł 
i 
ł l 


II 
I 


I i I 
I' 


t
>>>
... 


Lit.H Walte"r 


t 


. 


J.1. 


t . 


.. 


, - 



 



r 


I. 
. 


\ . 


. 


. 


. 


Chromohtogr. M. Fajansa, w WarsŻawie U1Długa 550. 


LASKA SĄDOWA MIASTA KURZELOWA 


.Jf fd;lł/lS tliri'1'Ii. 
., 


WIE K XI'! 


'ł 


. 


Rys B. Podczaszyński.. 


ł
>>>
. 


. 


. 


.. 


. 


I 


. 


. 


.
>>>
. 


IL'II 


lłDDW · 


l\IIASTA 


KUR Z E L O W A. 


WYMIAR Y: 


D l u g ość calej laski: 0,94 metr. 


(tJP j1 fe , . 

 
l d&} 

., 
 
... II'\

 
, I -/ 
 "'
 
 
" 
, It . , ,.. 
.' ;r' _ 

 aska z drzewa brzozowego wypalonego w ksztalcIe sruby, zakonczona Jest kapl- 
. S,. t telem z liścia akantowego, z którego wyc
odzą trzy głowy przykryte jedną. cza- 
'fI
 . pką xiązęcą, obłożoną u dołu takimze liściem, a ozdobioną u góry krzyzem na 
plask o rzeźbionym. Czapka ta zupełnie przypomina czapki xiązęce na grobo"v- 
cach xiąząt Szląskich od XII. do XIV. wieku. Jedna z tych gł6w jest trup'ia; 
' druga, o szlachetnych i spokojnych rysach t\varzy, ma wlosy przedzielone na 
środku czola i brodę tak jak przedstawiają Chrl/stusa Pana; trzecia w napół-za- 
. tartych rysach swoich zachowala jeszcze \vyraz niepokoju i złości, który przypo- 
... mina mimowolnie Judasza. 
Laska ta wynaleziona zostal'a na poddaszu ratusza miejskiego \v Kurzelo\vie 
(w powiecie Kieleckim), odwiecznej majętności arcybiskup6\v Gnieźnieliskich. Arcybiskup 
, 
Jak6b Swinka, w r. 1285 sprzedał' l\Iikołajowi, klerykowi i bratu jego, \volność przen}ienie- 


'Yfiek XIV. 


ł" 


9* 


I. i. 


j
>>>
. 


nia tej \vsi na osadę miejską, zalecając osiadającyul \V niej, aby sąuzili się pra\vem SrcdzkicIll 
(Novifori de Silesia) (X). 
Wedle podania miejscowego, burmistrz piastując tQ Iaskęl odby\vał sądy na rynku. Ka- 
żda z trzech głów pod czapką xiązęc
 musiala n-ueć s\voje znaczenie osobne: gło\va Chry- 
, 
stusa oznaczała może \vyrok uspraw£edliwienia; gł'o\va Judasza, ,vyrok winy; a gło\va tru- 
pia, wyrok śm
.erct.. Pro\vadzonym na ślnierć, da\yal blITmistrz do (łało\vania krzyz na cza- 
pce xiązęcej \vyrzeźbiony. 
.Jakkolwiek nic podobnego w starożytnościach prawnych naszego krajll nie ZnaJllY, tru- 
dno za.przeczyć, iż podanie to przypada dobrze do kształtu i godeł starożytnej laski, która 
jest jedynym dotąd znanym zabytkiem tego rodzaju. 
Nalezy do bogatego zbioru p. Tomasza Zielińskiego \v Kielcach. 


. 



 


(I) U:Jliilski i J..ipiuski: Starożytna Polska, T. II. str. :19... 


A.. P. 


. 


.
>>>
, .. 


" T , 
BAT()N SER VAN T 
. . 


. 
_.oł 


DE 


M A I N-D E-J U S T I C E. 


DIl\IENSIONS: 


I.. o n g u e u r totale: 0,94 metre. 



 


, e baton en bois de bouleau, fa;onne en forme de vis, est termine par UD chapiteau 
de feuiIles d'acanthe, d'ou sortent trois tetes surmontees d'une seuIe couronne du- 
h'
 ' cale. C'est une tete de mort, une tete du Clu'ist (a en juger par la noblesse et le 



 calme de 1'expression, ainsi qu'a la coupe de la chevelure et de la barbe); enfin une 
:
 tete de Judas Iscariote, que 1'on pourrait reconnaitre a son expression ignoble. 

 i La forme de la couronne ducale, qui rappelle tout-a-fait celles que rOD voit 

 sur les tombeaux des ducs de SiMsie du XII. au XIV. siecle, semble en preclser la 
date. 
Ce baton servait de l\Iain-de-Justice au bourguemestre de la petite ville de Kurzelow CI) 
dans l'exercice de ses fonctions judiciaires. D'apres la tradition locale, II faisait baiser la 


,',.f 
" ...
 -,. 
i · 
 


 

.
.
 

-:
 .
 
...... ] 
.. ' 


XIV. Sie('Ie. 


(1) I\urzelow est situe dans le dislrict de Kielce, gouvernemeot de Radom, royaume de Pologne. 


I. i.
>>>
, 


eroix sculptee au SOlllInet de la couronne ducale aux condamnes 8, fil ort que l'on menait au 
supplice. 
Ne pourrait-on pas supposer encore qua la tete du Christ servait a indiquer l'innocence 
de l'accuse; cetle de Judas, sa culpabilite, et la tete de mort, la peine capitale. 
Cet objet est du reste Je seul de son espece que nous ayons trouve jusqu'a present. li 
fait partie du beau Inusee national de l\ir Thomas Zieliński, chef de l'administration du di- 
strict de Kielce. 


. P. 


. 


I 


\
>>>
. . 
.
 


 
t 

 
!--ł 

 -:::... 

 



 
-ł 



 

 


.
 


r 


\ 
, 


., 
. 


\\ 


\ 


--- 



 


)\., 



 


) 


...... ..... c::J 


I t 



 
t
 ' L' i-) 
 

 jt)t\'. ,V-- V' . - " -- 
\,,. 
\ .c,;/ -, 
\ }T - - t 
" 

k-....,- '-- -
 

 
 


...,.. . ... 



 - 



 
....,( . 

-ł 
) 
- , 

 I 


-- 


I 



 ' 
t. r;:,' - 
(rt\''t 
 ) 
, 
\
 
 


( 


\ 
I 


\ 


........ 


, 

 t
 ",I - 
"'-).. 
 
- ( 

 r -:.... 
. \1 I 
(I "" Ił 
})
 -
 

 t'-- 


- 


,
 


( 



 
--- 

 

 
_ --;; ł 
----,) 


----- - 


# l
 "', \ 
...,
_ł#l.... ) 
.....
 
 '-'\, \
 
'- :C'-.... 
I' '- 


-- 


I 
\ 

J 


\ 
.... 
, - r "-no,. - 
- :. 
 -
-=- --- 
 
(' 
 - ;",-- 
\\. .... 

- .,
 "'
 
- .....'S. 
, (r L -
 
, 
 - i 
-..-' 
--J '\lM'
" 
 
'.'- 
- 
... - 
, " 
--' 
'- r-
 .l 

 
.. .1'- ' ) 
} 
'- 
 \\ 
, ............... 
-J - 
.....' 
'-" 


'-7/ 
" 
l' 
, , 
I. 


\\- 
, 


(-i 


I lo, 


.. 
, 


t. 


\ 


I. 


, 


- 



 

.,)__ł 


fi l 
,\ 


....... - 


. "'" 


r, 


rr 
'":-"- 
,- 


'1{ 


'- 
1 


I _ 
 
li, II )\ 
: 1',11/ '- .; . 
-----.-.-- 


'" 


-........ 
-:(",; 
 
 ' " 
. 
u) ,- '.3:.- 
- 
( . , 
. .t.....),
 "\ ,\, '\. 


A..... \ 
"tir' \ 
,
h 


- 

 
. , 
I . 
" Jr. 
.
 
/,.. I , 
II. 


-- ,'" 
 -- 


'") 



 


H. .. 
, ' 
'.
 . 
, 


\
 


) 


 


( ) r .. 
'
 


- 


\ 


'- 


, ' 


l' 
,
 

-t 


') 


.... 


'i
 


.
 


\ 


\{ 
 
{' 


.. ,
 
)i. ' 4- 

 
;1 -' 
...... l 
.... - .-
 
...... 


o 
"- 
- -
 
" " 
" 


Jł-. 


\\ 


'-='0. . --- 
. I 
'f 1)1 . 4 
 
t 
 t 
\ , 
I 
J 
. cc-- - 
, - 
l.. -"'I,. - 
o, 
t' 



}, 
\. - 
 
_. 
-
t 



 ---- 


"'- 


L.. 



 
, 


\ 



 .. 


.
 

 

 

 

I 

 


ł--=] 



 

 

 


. 



 
t2 
N 
P 
r
 
ł-=1 

 
r-=
 
c::: t=.r
 

 
L..C') ł-- ---ł 

 U 
, UJ 
.
 S2 

 
--- 
p 
Q;) 
 
- --ł 

 
 .
 
cU 
t-.;: 
 
(Q 
H 

 
 
 

 

 

 
V 
cU C") 
 
ł----ł 
 
CI) ł--.:J 

 
 .... 

 
óP  
Pr-ł 
 
 

 "I 
łiD 
 
O 
-L..) 
....... rL1 
'O 

 Z 
C Z 

 

 i I:] 
C-) 
I--ł 
CJ 
UJ 

 
ł------! 
ł--;::. 

 
I 
 
t 
O 

 

 



 
--- 

 -ł 
..C'O 

 
1--- 


::d 



 
.
 
-.:J
>>>
.
>>>
, 
l\IALO'V ANIE SCIENNE 


, 
'v I

\.PLICY PRZY I
OSCIELE 


Ę 



 


..: 


. 


--- 


'VYl\IIAR Y: 


'Vysokość: 3,895 metr. 
Długość: 5,063Iuetr. 


starozytnJTffi kościele Lędzl{im nalezącYlll niegdyś do Cystersó\v Nien1CÓ\V z fun.. 
dacyi 1\Iieszka Starego z r. 1145, a dziś oddanJTm 00. l{apucJTnom, docll0\Val'y się 
dotąd obrazy malo\vane na świezem wapnie (al fresco) na ścianacll kal)licy przy- 
tykającej do kruzgankó\v klasztornych. I{ruzgan]ri te są z jednej strony gotJc- 
l{iego stylu ze sklepieniem krzyzo\vem na kra\vędziacll łul{ami opaSanelll z l{lu- 
cznikami ozdobiollemi herhami róznych rodzin, i zdają się POCIIOdzić z pier\vszej 
potO\vy XIII ,vieku. Z drugiej strony, kruzganki mają slilel)ienie \v stJ'ln bizan- 
tyńskiIn, sięgające I110ze pier\votn
ych czasó,v 1\Iieszka Starego (1). 
Na jednej ścianie kaplicy \vymalo\vane jest Boże Narodzenie i Przybycie 
trzech !(rólów do 8zopki Betlee1nskiej, na drugiej ścianie i na sklepieniu, Są(l ostateczny. Na 


'Viek XIV. 


(I) F. 1\1. 8oh;esJclIa"skiego, tc;adomość hisłorycJna ° SJlukach Pięknych ID darcnłj Pol.ce. T. I. str. 254 i 301, z 1l0- 
lnt li. Stronc"yŃ.1ciego. 


") ł Ił' 


L. I. 


. 


J
>>>
trzeciej ścianie i'l)od samem skler)icnieln piQć mądrJ'cIl dzic\vic z korol1anli na glo,vach, 
(1, z zapalonemi lampa
i 'v ręku, idą jedna za drugą 'v jedn ę stronę i spotJTkają I{Ięc zqcego 
aniola. Za nielni ś,vięty jal{iś zdaje się poch\valać je lub palcem drogę ,vsl{azJ",vać. 
'V dolnej polo\;vie obrazu, pośrodku. stoi Ś\v. l\Iikolaj 'v stroju podróżnym 'v czapce, 
z kijellI 'v rękll i kaletą u pasa. Przy ninl klęczy rycerz 'v zbroi i 'v 11laszczu xiązęcJPln, 
i l)rzedsta,via świętemll kościół, zapewne Lędzki. Pomiędzy nim a Ś\v. l\Iil{olajenl stoi rJ'- 
cerz z misiurką na glo\vie, i szeroką kitką podobną do dolnej części llerbu 
"iesobia. Za 
Jliln l{lęezą d\vie ml'ode nie\viasty; pier\vsza z przepaską na \vlosach, druga ,ve \vłosacIl 
tJlko, a za niemi trzecia starsza z zasłoną 11a glo\vie; ,vszystkie trzymają ręce do modlit,\",y 
złozone. Nad niemi ,vstęga z napisem dziś juz calkien1 ,vyplo\viałym, i tarcza z llcrbenl 
Ni siJbia. Przy Ś\v. l\Iikolaju jest drze,vko 11ad któreln ,vstęga ze śladeln na!)isu; {lalej l{lę- 
czy pięciu zakonnil{ów z którycll pier,vszy opat pastorał 'v ręku trzyma. Nad nin1 tarcza 

 orl'ell1 ukoronowallym na polu czer\VOnen1. Za nilni budo,vla z oknami i ozdobauli arc]li- 
tektonicznenli 'v stylu ostrołuczn
ym (gotyckim). Na tej budo,vli, a tal{ze ponliędzy grupami 
osób, Ulllieszczone są (może później?) tarcze ol{rągte z rózą białą 'v polu czer\YOneln, nćt 
11odobielist,vo llerbu Poraj. Herby malo\vane na kluczllil(acIl są następlljące: Pora,i, Grzy- 
mała, Le1.oart, JV
.enia'Da, Godziemba, i szósty którego juz rozpoznać nie lnozna. 
l\lalowanie to, przez czas i przez późniejsze restauracye Zlliszczone, zdaje się sięgać 
\vieku XIV (sądząc po stylu arcIlitektllry), a zaten1 należy (lo 11 aj d a\vni ej szych na zienli 


, . 
naszeJ. 
Późniejsze poszuki,vania objaśnią moze czyli osoby 1i.IQezące z pra\vej strony Ś\\". l\li- 
l
ol'aja, przedsta\viają 1\Iieczysła,va Starego i jego. rodzinę, i jakie jest znaczenie herbu Nie- 
sohia (czy nie moznego I)odó\vczas rodu I{rzy\vosą(ló,v?) połączonego niejal{o z llcrbenl Pol- 
sl{im fUlldatora Lędzkiego? 


. P.
>>>
, 
PEINTURE A FRESQUE 


ccrNSERVEE SUR LE l\IUR D
UNE CHAPELLE DE I./EGI...ISE 


=-- :JE 



 
 
 .JI[» 
- 


, 


DIl\1ENSIONS: 


11 a u t e li r: 3,895 n1etre. 
Lo ngueur: 5,063111ctre. 


r 


enda, sur la ""Tarta, dalls l'ancien palatinat de Kalisz, est lIn monastcre fonde en 
1145 par lJlesco (011 lUiecislas) le Viellx pOUI' des moines allemands de l'ordre 
de Citeanx. Depllis la suppression de l'ordre l'eglise et le couvent qui tombaient 
en ruh1es ont ćtć donnes aux Capucins, et completement restauI'
s, grac.e au 
zele eclaire dn. R. P. Benjamin, alors Commissaire General de l'Ordre en 
, 
- PoJogne, aujourd'}lui Eveque (nonlme) de Podlachie. 
1-4'eglise de Lenda a ćte entierement rebatie dans le dernier siecle. Les cloi- 
tres seuls relllontent alI XIII et en partie au XII siecle, epoque de la fondation 
primitive. Une cllapelle attenante ił ces cloitres a conserve Sllr ses lnurailles 
des peintures a fresqlle d'llne haute antiqllite. Une d'entr'elles represente la 
Nativite et l'Ado1"ation des }.Jages, une autre le Jugement Dernier, la troisieme enfin est cel- 
Je que fiOUS reproduisons sur la planclle LI. La partie supcI'ieure represente les J' ierges 
Soges de l'E'Tangile marellant ił Ja rencontre de l'epoux celeste) leurs lampes allumces a la, 


XIV". Siecle. 


, 


L. I.
>>>
lnain. Un ange est agenouille devant elles; tandis qll'un personl1age dont la tcte est elltoll- 
ree d'llIle aureole, selnble les appI'ouver, ou leuI' indiqueI' la route, de la lnain. 
I 
Dans la partie inferieure on voit au milieu St. Nicolas, en costume de peIerin, aU(luel 
1111 cllevalier revetu d'une armure et d'un manteau ducal,offre a genoux et nu-tete une eglise, 
sans doute celle de Lenda. Un autre chevalier dont on ne voit plus que la tcte reCOllverte 
u'un Jleaume SllrmOnte d'UII immense panache, se tient debout entre le donateur et le saint. 
Trois felnmes dont la prcluiere a un voiIe sur la tete, dont la seconde est ell cheveux, et la 
tl"oisieme est coiffee d'un bandeau, sont agenollillćes derriere le fondateur. Les moines de 
l'ordre de Citeaux se tiennent a genoux a la gallclle de St. Nicolas, patron de leur ćglise. 
I
'ecusson place audessus de leurs tetes, porte de gueules avec un aigle d'argent: armoiries 
de la Pologne. Les alltres ecussons portent les armoiries de plusieurs falnilles nobles (lont 
les ancctres ont sans doute hien merite du monastere. 
II est ił regretter que les inscriptions placees primitivement sur _le s banderolles, au- 
dessus des differens groupes, soient devenues tout a fait illisibles. Elles nous elissellt proba- 
blement appris les noms des 11ersonnages agenollilles ił la droite de St- Nicolas, et qlle fiOUS 
supposons devoir etre le duc l\Iiecislas le Vieux et sa familIe. 
Quoiqu'il en soit, cette peinture qui remonte vraiselnblablenlent au XIV sićcle, est 1111 
des mOllUluel1S les plus relnarquables des rudimens (le l'art en Pologne. 


. 



 


. 


ił. P. 


. 


. 


. .
>>>
.. 


R.1351. 



 

 :o 
 _
- ( 

 I' . 

 . :
..;. \\ 
'\ ' , \ I 
, ., , 

 '" U " - 
- 
 
, 
(#. .:

 ,It', 


. 

 

 - 
\
\
r " 
/ot ,'\ "- -. 
...
,,' 
........ . lid 


, 
- . 

 ,'" 
l I 
',... /I / 
II 


,I 


-ł 


" 




 


. . 



!
;11.\ATa,1teJ" 


'{ 


Ił 


\- ' 


\ 
I 


". 


r. 


. . 

 . 


.. 


j 


Chromolitogr: M. Faj ansa w Warszawie Ul Długa 55 O. 



. 


...... 


..... 


" 
\ 


1. 


-- -.- 


} \ 
 


KIELICH KAZjMn
HZA Vv'1ELKlEGO W TRZEtvIEsr lNIE. 


Al Fa;flflS dlrexlt. 


, 


. 
WlB:KXN 


. 


. . 
., 


Rys: L.l) emb owskL
>>>
. 



""
>>>
I 


""' 


. 


. 


KIELICII 


- B -' lm :-? =, m - 
 
? =- - - -.., -, 
 
- 
 .a = - =-
 ' - :,-:;; _ 


Ii "'- L == c _ 1 - ." c -.: en - 
 
- u_I - -=! - -:r - I
 
- 
 - - -- - g, - 
:3 -- - - - 
_ - = iiz' = !- 


. 


,v TltZr

IESZNIE. 


. '" 


R. 1351. 


"7 Y )1 I .\ r-
 l: 


'Vielkości pra\\"uzi\\'ej. 


"Tit.k Xl '.0 


. 


sl{arbcu kościelnYlll Trzemesznellskim, 'v któryu1 ZaCllO\;vały się po dziś ozie II 
, 
l{ielichy Dąbró\;vki i S\viętego '\tVojciecha, znajdują się jeszcze inne kielichy, 
\\rpra,vdzie daleko późniejsze, a jednak odległej starozytności sięgające. Tal{irrl 
jest kielich srebrny pozłacany, \yypukfą rzeźbą i emalią ozdobiony. dar Kazi- 
mierza wielkiego proboszczo\vi Jano\vi, jak świadczy d{l\VnJ T rękopis Jniejsco.. 
\;vy, a potwierdża napis na podsta\vie \vyrzeźbiony: Kazimirus rex polorlie CO'ln- 
parav£t anl
O Domini 
ICCCLI (Kazimierz król polski spra,vił, roku PaJlskiego 
1351). Bogact\vo rzeźby i smak \vyt\vorny tego kielicha., na l{tórYIIl BiLantJllskie 
łuki łączą się juz z liściowemi ozdobami odrodzenia, dodając estetJTczną \var- 
tość do archeologicznej, usprawiedli\viają dostatecznie umieszczenie jego \v ninicjszJffi zbio.. 
rze. Na okol o gałl{i środko\vej
 \V sześciu Inedalionacll na tle z emalii, fJtO\Vane są gło- 
wy Zbawłtciela, N. Pal11
Y i cztery inne, moze E\vangelistó\v. Na podsta\vie \V Jnednlionach 
gotyckicll, są trzy postacie emalio\vane: rnęzczyzny z zalozonelni rękami, biskupa lnłode- 
go z długiemi złocistemi \vłosau1i i nie\viasty w zasłonie szafiro\vej; których znaczenie tru- 


23' 


I.
>>>
. 
unu odgadnąć. Cz
ść \vierzchnia kielicha, bez żadnych ozdób, mo ze w późniejszym cza. 
się dorobioną została, wedle słusznej uwagi Dra Ney, który piel'\vszy kielic.hy Trzemesznell- 
skie \v Przyjac£el'lt lUl/U (R. X'TI) opisał. 


. 


lO 


A. P. 


.
>>>
1351. 



 )1 
' 
'l 
 

 
 
...., 
 


 
 


I 


I 


. . 


. 


. 


CALICE 


I 
// //.. 


" 
 a /,{ '/ 
? . 

 Q(f}m', /
 I 


a TRZElłIESZlWO. 


D I 
I E N S lON s. 


De grandeur naturelle. 


XIV Siecle. 


. 


e tresor de l'eglise de Trzemeszno, si ricbe en calices du Xme siecle, en ren- 
... 
ferme aussi quelques uns d'une antiquite moins reculee, mais encore assez respec- 
table, tels que le calice en vermeil, orne de ciselures et d'emaux, represente sur 
la planche X. Casimir-Ie-Grand, roi de Pologne (1333-1370) en 6t don a l'egli. 
se de Trzemeszno en 1351, ainsi que ]'atteste l'inscription ciselee sur le pied du 
calice: Kasimirus Re..'C Polonie comparavit a11no Domini :Al.GGG.LI. La coupe est 
tout-a-fait simple, mais]e pied est orne de ciselures dans lesquelles les arcades 
de style byzantin s'allient deja aux arabesques de la Renaissance. Les medail- 
lons emailles contiennent des image s du Sallveur) de la Sainte-Vierge et de qucl- 
ques Saintes. 


. P. 


1.
>>>
. 


. 
.. 


.. 


, 


I · 


, 


. 


, 


..
>>>
P. 


WIEK XlV 


. 
t 


. 
. 
\ 
, ' 


) 
, 
r 
. 
J 
ł 


. . 
-.. . 
- 

 


.f 


. 



 


...... 
 .....,.- 


... 


f 


/ 


'
 




\ 
... 


'I 
- 
f;Cj\ 
l .' 


-- 
_ 
 ")Y.a "'" 
- -'_ "'lO. 


, 
..I 
.J 
. '\ 
{

. 
 
I 4 I 

 . 
t. 



 


; 

 


,0" I 
-
 


4 


, 


, 


\ 


'A 


...- 


, 
. 


) 


, '\ł 
 
j
- 

 · -Ił", 


f 


" ''1 


:j' 
\ ... 'i/..tJ 

\ 
't" 
0' ł 


Ci 


,.,.. 
... 


.. 



 


. \ 


'... 



 



 
) , 
-
JJ 


\ 


) i - .. 
ł
 '" t : 
. A ' 
.. _ 


_ ,ł 
fi 



.. ._ 'łi ",.ł. 

 ł' \' 
,t) ," 


"I 
.. 


.... .,- 
_ -r 
..
 , c 
, ...ł 
fi . 

 


, . 


\") . 
),."f _ ł .. .- 


, I I' 


I -
 " 
\' I 


- ... 


. ...... 


- 
.
 
. 


.I " \ 

 ". to 
I 
: 'it 
" .. 

 
" -; l' 
 , 
4 .' oJ 


.. 


. ' 


'.J -
 


'.. ........ - .\ 
.) I . I 
, I , 
.... 
" I 


.
 


"- 
-,o 



 


I " 



 
.
 .-
 
. ..1:' 
I 
.ł , t- 


I. 


. 

 - 
. 


.
 


oJ .' 
. 


t ' , 
1 



 


o(, 


'-' 


- 
-- 


I 
, . 
, . 
.. I 
l' 
o. 
w 
-. 


. 


;, " ,-, 
;
. t 
.
; 

 

. 
. -.
' . 
. 
.
)('I _ I 
 
.' r 
 


.
 


.. 


I ,
 
 


e 


) 


.... '.. 


.
 


{t
 . j 
. " I '\ \\. 
".'f;. 


\ 
..... 


,. . 


'\.. 


U J 


Lit: H.\Valter. R
; L.Dembowski. 


KRZYZ KAZIMIERZA WIELKIEGO W KĄTEDRZg NWOWSKI8J. 


MFa.;ans wrexit. 


..
>>>
Ił 


. 


II 


. 


Ił
>>>
J -- 


! I 


iD 


I 
, r 


\ 

 T 


" I 


I 
 . 
i\ 
. .. '- 
, . 


I , 


Lit: H: Wal t er. 


Pp 


I 
1- 


I 'f"'I' 



 


" \ 
'
 . \ "\ 
- ,. 
"
I 


. I t...... 
. " \ 


I J 
 


1..\ 
, 


, 
f 
, 


. - 


i '" 


t-o 


, \ 


l. 


1'-- 


\ 
- 


. 


1. ' 
....... 
 -: 
-.. 


" 


\ 


, , 


.... ,,' -. - 
 

 


......... 


'I
 


"\ 


"4 . 
.. 11 
... '- 
, 

 i 
\ 


ł';; ., 


, . 


\'. r 
. 
 
. \ 


. 


\... 
.
- 

" 
'.
- ' 
(,
, - 
, 
t . "., Ą , . 
: -.J\ 


..... 


.r 


, -- 
I 


. '. , 
J 
 
'. ....l. · . 


- . 



 I 


.. 


\ 
. - { 


'''' _ 



 - 


\ 
.ł 
_ -! -,_ oJ 
, .,r"\ . \ " 


- .... 
. 


, 
_ . , I ' 

-. \, \ ł , 
.,,'
 --, 
 


... 


--", 


-'I, 
_' _)I 


'I '\ 


t 
., 
\ 


.
 \ 


1 
...... - 


" \- 


) 


"- 


). 
 


- .... I I 
i 
... 
- ......- 


o- 
 


. 
 


.- 


\ . 
, . 
" 


" 
" 


\. ,- 
'- \ 
, 


.. 


-.. 
f . 



 ..-..... 


fj" 


1 


.. 


I 
, I 
ł 


-. 
 . 


L 
I I 
ł ! 
ł 


... 


- 
\ 


Chromolitagr: M.FaJansa W Warszawie U1LDługa 550. 


1 I . 
C Z
 S C KRZYZA KĄZIMlERZA WIELIJEG O WKt\TEDRZE hRJ\KOWSKIEJ. 


AlFa/ans dzI6'Xlt 
v 


WIEJ-
 


Rys: LJlepkowski
>>>
.
>>>
r.-')ł 


 
 

 [
-
 
BIIl1.J 
 
ZJ 


'T':"- fil 

 




T 
 

W
u&D 


, 
Z CZ4STKĄ !{RZYZA Sgo 


Di\R KAZI
lIERZA 'V. 'V KA'J'EDRZE I{I
AKOWSKIEJ. 


"
 y 1\1 I A R Y: 


,v y s o koś ć: 0,830 metr. 
U ł li g ość p o p r z e c z k i: 0,580 Inetr. 


\Viek XIV. 


"n 
.P..) 6' ...r" 

-- . .... . 
:- . 
,
 -
 I 
. ( 
f
!U n' 
r\'" 

- U i iadomo jest z dziejów krajowych, ze Kazimierz W. zdobywszy r. 1340 Ruś Czer- 

 
 woną i jej stolicę Lwów, zabrał w tamecznym zamku bardzo bogaty skarbiec, 
z/ '"'
L \ I11110gie otl da,vnych ksiąząt ruskie}l nagromadzone koszto,vności obejmujący, a 
c.:. . . J takowe do Krakowa przewiózł. Naoczny świadek, bo wyprawy ruskiej sam ucze- 

 . 
 .' 

 .', . 

 stnik, Pasko z Giedczyc zwany Trestka, tak tę zdobycz w kronice s'
'ej opowia- 

\
-
., 
 da: "Ubi spolia multa in argento, auro et gemmis, thesaurUIll ducum antiquorum 

I. \ -; tollells, intel' que erant alique cruces auree, precipue una in qua magna quantitas 
}I\ de ligno Crucis Domini fuit reperta, et duo preciosissima dyademata, et una tu- 
niea valde preciosa; nec non et sella auro et gemnlis adornata. Nisi omnibus sub- 
latis, ad pro!Jria est reverslls........ Threstko etiam fnit ibidcln" (t). (Tam zabrał znaczne 
l'upy 'v srebrze, złocie i kan1ieniach drogich, skarbiec da,vnych xiąząt, gdzie między inne- 
Ini bJTł'o kilka krzyzó\y złotych, z\vlaszcza jeden ze znaczną cząstką krzyza !)allskiego, 
i d,vie \viclce koszto\\yuc korony i szata bardzo bogata; tudziez siedzenie złotem i kamie- 


(l) 1\lss. Bibl. Ordyn. Zamolskich. 
JVzory Szt. Śred. Zeszyt XV. Druga Serya. 


15 


P. Pp.
>>>
lliami drogiemi zdobne. To \vszystko zebra\vszy, \vr6cił król !{azimierz do siebie..... a był 
tez talll i Trestka). 
Dlugosz opisując O\vą Kazimierza 'V. ruską ,vypra,vę, o zabranym skarbcu temiz pra- 
\vie co Trestka ,vyraza się sro,vy: "Rex castris et civitate Leopoliensi potitus, plura anti- 
quorum Russiae Princil)llm, magl1i valoris in auro, argento, gemmis, lapidibllsque clenodia 
et deposita illic reperiens, intel' quae duas cruces allreas, notabili IJortione ligni Don1inici in- 
signes, duoque diademata lapides et graves censu uniones llabentia, tlInica et sella allro et 
gemmis superba, monstrabantur, in suum redigit aerarium." t'Vyd. Lipskie I, 1058 pod 1"0- 
kienl 1340). 
Znacznie późniejszy dziejopisarz krajo,vy Kromer, opo,viadającI{azimierza W. ,ve L,vo- 
,vie zdobycze, przydaje pier,vszy, iz jeden z O,vYCll krzyz6
T ruskich znajduje się 'v kate- 
drze krako,vskiej, ze go kościoło\vi temu król Kazin1ierz testamentem zapisał. "....duae 
cruces allreae, plurimis et l)reciosis gelnmis distinctae: quarum altera portiol1em ligni in quo 
Cllristus Jesus pependit, ll1clusanl habllit: quae extat etiamnulll in basilica Craco'7ie11si....
' 
(vVyd. Kolollskie z r. 1589 str. 207 po(l r. 1340). Dalej zaś, przy,vodząc testament !)rzez 
króla Kazimierza przy ślnierci sporządzony: "Cracoviensi vero (basilicae) cruceln illanl 
insignem, quam Leopoli deportaret, cum inclusa portione ligni crucis Christi". (Tamże str. 220). 
Za Kroluerenl, ,viadomość ° darze testamel1to,v
ym króla Kazimierza katedrze kral{o- 
,vskiej krzyża z L,vo,va zabranego, i znaj(lo,vanie się jego 'v skarbclI tego kościoła, po- 
,vtarza 'v kronice s,vej Biclsl{i: ".... a llliędzy inszemi rzeczami, lVZie}ł d,ya l(rzyze złote, 
kanliellmi drogiemi osadzoIle, 'v którycll byra część krzyza Ś'\J'. )la kt6rym Pal1 Cllrystll
 
umarr. Jest jeszcze jeden krzyz 'v kościele na zaluku krako\vskilll." ('Vycl. kral{o,v. 15g7 
x. II str. 228 pod r. 1340). Tamze, I)od r. 1370, mó\viąc o testalllencie !{azin1ierza W. 
"....odda.ł krako,vskiemu kościołov.ri krzyż on zloty który ,vziąl ,ve L,vo\vie z drze,,,eJn 
krzyza Ś\v." X. II str. 238. 
, 
Ze król !(aziI11ierz istotnie testamenteIn przekazał katedrze kral{o"Tskiej krzyż bardzo 
kosztO'VllY, 111alllY na to l,odania nie" ątlJli\ve da,vniejsze, a na,vet 'VSI)ólczeslle. 
Janko z Czarnko,va arcllidyal{on gnieźnieński, opo,viadając ,v]{ronice s,vej ostatnie 
cJl,vile !{aZiI11icrza W., któryell l)ył ś\viadkiem naoczllym, przytacza testamellt króla spo- 
rządzony 'v dniu 3 listolJada r. 1370, 'v którym ,vyraża:O"Item crUCCl11 aurealll l)reciosissi- 
lnanl plusquam decem lllilia florcIlorulll valentem Ecclesie Cracoviellsi.... lcgavit". (W zbio- 
rze Sommersberga II p. 100). 
Podolulie Długosz, opo,viadajq,c zgon króla KaziInierza i jak z,yoła,vszy do siebie na 
dJ1IU 3 listopada 1370 r. kre\vuycll najbliższJ"c}l, tll(lziez starszyznę ducllO\Vllą i ś,vieckc}, 
l)ostanO'Ylł ostatnią 8\Vą \VOle}, 111iędzy inncmi przekazanemi uaralni, ,vJTaza: "Itenl Eccle- 


, 


.
>>>
" 


siae CraCOViCJ1Si crucem lllagnam aurcam, l)luribus gelnlnis et lapidibus ornatam, notabilem 
portiOJleln DOlninici ligl1i 11abentem, qllae decem milliblIs florenorum appenditur." (\Vyd 
lipsl{ie I, 1161lJod r. 1370). 
Tu ,vszal{ze nie lllozna pominąć u,vagi, iż najda"
liejsi o tym testamento,vym króla 
Kazimierza darze opowiadacze, archidyakon gnieźllieIiski i Długosz, nie przydają wcale, iż 
tell krzy z był jedllYlll z zabranycIl po xiązętacl1 rusl{icIl ,ve L,vo,vie; po,viedzieli zaś to 
dopiero pisarze późIliejsi, Kromer a za 11inl Bielski. 
Atoli król Kazimierz, jak na to dochowały się niezaprzeczone podania, nie jednym 
kosztownym krzyżem, ale dwoma obdarzył był' ulubioną swą katedrę. Na rok przed śmier- 
cią r. 1369, powiada Dł'ugosz: "Duodecima die Februarii, Casimirus Poloniae Rex, crucem 
magnam de auro purissimo, margaritis et lapidibus pretiosis distinctam, ligno insuper Do- 
minico gloriosam et .magnificam, Ecclesiae Cracoviensi dona\"it. Et quamvis Cracoviensis 
. 
Ecclesia pluribus clenodiis, liberalitate Regum et Principum atque Pontificum refulgeat insi- 
gnis, Ilon habuit tamen, nec in hanc diem habet clenodio crucis praefatae quicquam vel no- 
bilius, vel excellentius." (I, 1157 pod r. 1369). Czyli: że król Kazimierz d. 12 lutego r. 1369 
podarował' katedrze krakowskiej krzyż duży szczerozł'oty, perł'ami i kamieniami drogiexni 
sadzony, z odł'amem drzewa krzJTża świętego, którJTto krzyż przechodził' przepychem i war- 
tością, wszelkie klejnoty jakie kiedykolwiek i po dziś dzieJi, powiada Dlugosz, z hojności 
królów, xi1.!ząt i biskupów, posiada katedra w tak wielkiej mnogości. Blizszą jeszcze o tym 
krzyżu wiadomość, dochowuje starożytny kalendarz krakowski xięgozbioru kapitulnego 
wrękopiśmie pargaminowym, różne współczesnych z darz mi krajowych zapiski przekazują- 
cy: IlU Kalendis Januarii. Hec est ratio de lapidibus preciosis qui sunt in cruce magna, 
quamfecitfieri .mustris Princeps Kazimirus Rex Polonie, et ipsam crucem donavit Eccle- 
sie Cracoviensi, sub anno 1369. PI'imo in parte superiori in qua de ligno est (particula cru- 
cis, to jest cząstka z drze\va krzyża Ś\v.) ibi sunt 1111 Rubini. Itenl VII Balassy. Item XXVII 
Saphiri. !tem in secunda Crucis (parte) ubi sunt VUI Rubini. !tem XXVI Saphiri. Item I 
Ballassus. Ite111 I SIllarag(lus et I Crizolitus. Iteln super coronalll et super duas Curvatllrn,s 
suI) ynlaginibus et su!)er perlem ibi sunt XXVI Ballassy. Item XLIV Saplliri Itelll III Criso- 
liti. Item super istis duabus imaginibus sunt XLIV parle. Summa totalis de lapidibus pl'e- 
ciosis. Itenl XII rubinie Item XXXI ballasi. Item ClI Saplliri. Iteln I Slllaragdus. Itenl IV 
Crisoliti." (Kalendarz przerzeczony w dziele X. biskupa Łętowskiego: Katalog biskupów, IV, 
53-54). Z I)O,vyzszego opisu okazuje się, ze krzyż ten robiony byl na rozkaz króla Kazi- 
mierza \V., zatem l)ra\vdol)odobllie \v Kral{o,vie. ,V części gló,vnej, to jest, gdzie osadzone 
drze\vo krzyża ś\viętego, zdobny był 4 rubinalni, 7 balassan1i czyli rubinaJlli 1)ladelni, i 27 
szafirami; 'v części drugi
j, a zatem 'v ralnionacIl bocznycli, lnial ruuinó,v 8, szafiró\v 26, 


,
>>>
II 


balas 1, szmaragd 1, chryzolit 1. Nadto D1ial' on koronę, co mOl.e znaczyć ozdoby zębo\,.e 
nad raluionalui bocznelui, a osadzony był \vpośród (l\VÓCJl ramion \yspartycJl 11a nodze, a 
podtrzJ
mującycll z d\vóch stron krzyża po jednej figurze czyli posągu. O\VOZ na koronie, 
na d\VÓCJl ramionaell pod figurami i na llodze, znajdo\valo się 26 balassó\v, 44 szafiry, 3 
ellryzolity; zaś Jla sanlych figuracJ1, to jest posążkach, b 4 yło 44 pereł. 
Zacllodzl obecnie pytaoie, który z d\vóch przerzeczonyell a bardzo koszto\vnych krzyzó\y, 
docllO\Vuje się po dzi8 dzielI \V skarb ClI katedry krako\,,"skiej, CZJr Ó\V obstalo\vany przez króla 
i zape\vnc \v Krako\vie zrobiony, a r. 1369. kate(lrze daro\vany? lub też taIlIten ,vtóry testa- 
mentelll króle\,"skhll r. 1370 kościoło\vi przel{azany, a \vedle t\vier(lzenia Kroluera i Biel- 
skiego z zaboru J
\\"o\v81{iego 1)0 xiążętacll ruskicll pOCllOdzącJ T ? 
Dzisiejsi staroz.ytnicy prz
rchylają się (lo tego ostatniego mniemania. J. l\IączYI1sl{i 
(\v Pamiątce z l{rako\va II, l). 140) tak się o tym krzyzu \vJTraża: "Krzyż zloty ksztaltll grecko- 
ruskiego !)rzeszro łokieć \vJTsoki; \v pośrodku niego przyt\viertłzony jest krzyzyl\: złoty z po- 
staeic
 Pana Jezllsa ukrzJrzo\vanego, 'v którYIll znajduje się cząstka drze\va krzyża Ś\v. Ra- 
nliona całego krzyza ol{ryte są jakby siecią splecioną z mnóst\v'a z!otJTC]l liści, I)Łaszkó\\r i 
figurcl\: \vyrobionJ'cll z odnlienną posta\,"ą, z odInienuJYffi ubiorenl, orulliennYln \vyrazerrł, 
tylko z nieQdmiClmą w wyrobieniu pracowitością. "Wśród tej powabnej sieci sterczy w swych 
oprawach 60 rubinów, szmaragdów, szafirów, ametystów i 100 przeszto peret Krzyż ten 
znajdował' się w skarbcu xiąząt ruskich, a po zdobyciu Lwowa r. 1340 wraz z innemi 
kosztO\VllOŚciami stał si; \vł'asllościc} KaziI11icrza \V., ceniony był' naó\vczas \vięcej jal{ 
10,000 czerwonych złotych ówczesnćj monety. Kazimierz \Vielki w 5wem mieszkaniu prze- 
chowywał ten krzyż i dopiero umierając przekazal go kościoł'owi." Za l\lączYllskim po- 
wtórzył' zdanie niemal doslownie uczony F. 1\1. Sobieszczallski. (Wiadomości o sztukach 
pięknych I, J63). Podobnie X. biskup Łł2towski mówiąc o krzyżu owym, co go kazal król 
Kazilllierz robić, ,vyraza: "Gdzieby tell krzyż się podziaŁ? stare in\ventarze milczą. Ten co 
go pokazujemy w skarbcu, jest od Kazimierza króla, ale nie Jal go robić, jeno dostał' reku- 
perując ziemie ruskie." (Katalog biskupó\v I, I, 289). 
Nie 11jn1ują,c \V uiczeIl1 !)o\vadze przytoczonyell po\yyzej sąrlÓ\"', z\vr6cić \vszakze mu- 
simy uwagę, iż żaden z uczonych pisarzy niepowiada na jakiej opiera się zasadzie w twier- 
dzeniu, iż krzyż rzeczony Kazinlierzo\vski jest rzeczy\viście krzyżem L\vo\yskim, a nie tym 
drugim krako\vskin1 na rok })rze(l śmiercią przez króla po(larO\VanYln. 
'V dalszYln ciągu opisu J. 1\Iączyńskiego, czytamy: "Krzyz ten przedtem stal' Jla pod- 
stawie czterema statuami zlotemi ozdobionej, a na której byr napis następny: Ten krzyż 0(1 
\\Tielkiego niegdyś Kazin1ierza króla kościoł'o\"i daro\yany, niemał'ym koszteIn po\yiększy.ł 
i cal'y odnowił' Zygmunt I lu61 Polski roku patlskiego 1524. U spodu krzy la na złotej bla- 


I 


1\ 


fi
>>>
ł 


sze, która później, jak sit} zdaje, przJ"pra\vioną została, są trzy herby: orze.ł, trzy kOrOJlY i 
gło\va ,,,,"oIu bez rogó\v." 
Tutaj zau\vazJ'ć ,yinlli
111Y Jlaprz6d \vielkie l)odobielist\vo osadzenia pier\\Totnego krzy- 
ża kraI{o"rskiego, ,vedle szczcgóto\vego opisu staruzJTtnego l{alendarza, którJTto krzJTz jak 
się rzeklo, ,vpra\viony \v nogę, miał po 1\V1l bokacll na ramionach (l\va posągi cZJTli figury 
zlote. Odno,,'iciel krz.yza król ZJTgulunt I, mógł przJr podsta\vie dodać jeszcze d\\ra posClgi 
iJule, tak ze ich !)oteln był'o cztery. I
ó\vnie zasługują tu \vielce na baczenie, o,ve trzy Jlerby 
li spodu krzJ"ża dotąd \vidzialne, które jezeli nie są rzeczy\yi
cie obcą ręką, przJ T 1)rć:t\\'ione, 
lecz z krzJ'zeul ,vykOJlane ,vspórcze
llie, da\vał'yby niezbite przedś\viadczenie, iz sanl l{rzJ'z 
jest 111iejsco"Tego za czasó,v Kazimierza "\V. "TJTrobu. IIerby te albo\viem są istotnie taI11to- 
czesne I{azilnierzo"Tskie: orzeł, herb l)alist\va; trzy korony, herb kapitllłJ r i glo,,,ra ,yolu bez 
rogó\\r, znalnie lla ,vszystkich niemal fundacJTach Kazin1ierzo\V
rcJl \V dyecezyi krako\\'sl(iej 
po,vtarzaj
,ce się. 
\V reszcie nasu\va się tu jeszcze jedno dostrzeżenie. l
lizki zgonu król Kazilnierz \V. 
r. 1370 ofiarował kościolowi płockiemu relikwiarz głowy św. ZJTgmunta, ten relikwiarz 
'v \vyl{onaniu ,yoli królc\\rskiej, zrobiony został zaraz 1)0 jego śmierci i dotą(l przecho\vnje 
się \\T Pł'ockinl kościele, a l)rzerys jego zanlieszczol1J T jest "Te TVzorach. Otóz korona na, 
glo\vie Ś\v. ZJ'gl11unta przJT1)01nina zupel'nie 'v l"JTsunl{u, lubo robot.ą grubszą 111niej '\Tykoli- 
czouą" O\vą }{oronę czyli zęby Ila krzyzu nad jego ralIlionami bOCZ11CUli będące, jakhy tych- 
ze saulych zrotnik()\v !)0111J T sf i dzieło. 
Z drugiej strony za!)rzeczJTć nic 111ozna, iż krzyz dziś 'v sl(arbcu krako\yskim przecllo", 
\\ry\va.ny, jest \vięcej ksztaltu grecko-r1lskiego. Nadto, a co naj,vazniejsza, !1rześliczne oz- 
doby I{ł-zyza nie noszą na sobie zadnego śladu gotycJTznll1, jaki za czasó\v !(azinlierza 'v. 
w pelnYln bJTł ,vł'aśllie roz\\Toju. O,vszeln sploty z liści urozl11aicone l)ostacialni konnJTcll ry- 
cerzy i ptakó\v, ,vsl{azują smak sztuki IOJnbar1zliiej do bizantYliskiej ,vielce zbliżonej, która 
już 'v l:olicu \vieku XIII i z I)Oczątkicm XIV, 'v Nien1czecll i 'v lolsce, sztuce gotyckiej czyli 
gern1ańskiej 11uejsca ustąI)ila. Z tycll \vięc dostrzeże)), l{rzyz I)rzy,viedziony zda,varby się 
być ,vyrobeln z czasó\V znacznie da,vniejszycJl. Takie tez jest o 11inl zdanie, udzieloJle JIanl 
przez gł'ę bol{iego rzeczy zna,ycę, l). Kazinlierza StronczYliskiego. 
\Vył'ozy,vszy d\vustronne d0I11YSł'y i sądy, ,vzględem istotnego POcllodzel1ia p rze l)J"SZ- 
nej o\vej po królu Kaziulierzll 'V. dotr\valej pau1iq-tl(i, (do którycll i ten jeszcze dodalny, ze 
krzyz nlógł być z rozlrazu Kazimierza 'V. robiony przez jakiego zlotnika rusliiego ze L,vo- 
,va), poddajclny je roz,vadze dalszej uczonych Ilaszych starozJrtnikó\\, z\vł'aszcza że ,vyrób tak 
odznaczony złotllict\va z taultej epoki,jezeliby bJrł' rodzilnYIn, sta,vałby się 'v dziejacll sztuki 
krajo\vej zabytkiem \v d\vójnas6b jeszcze \VaZluejszynl i szaco,vniejszYln. 


I 


E. 'ł. 


,
>>>
.
>>>
taB
 


m
 

 [
 


p .
 l}' 



r:;;.
 
D') 

 

 


DONNEE PAR CASIMIR-LE-GRAND, ROI DE POLOGNE, 


A LA CATHEDRALE DE CRACOVIE. 


D 11\1 E N S lON S : 


H a tl t e u r : 0,838 lnetr. 
Longueur de la traverse: 0,580 metr. 


n des objets les plus precieux conser\Tes dans letresor de la cathedrale de Cra- 
covie, c'est la croix cl'or, ciselee et enricIlie de l)ierreries, dont la plancJle P. nous 
reproduit l'image et dOllt la plancIle Pp. rel)reSellte lIn fragment de la grandeur 
de l'original. Les armoiries, placees sur trois eCllssons au bas de la croix, se re- 
trolIvent sur tons les mOllumens qui datelIt du regIle de Casimir-Ie-Grand. (1333- 
1370). Le style byzantin des ar
besques, dans Jesquelles sont encadres des per- 
sonnages a piecl et ił cIleval, des aigles et d'autres oiseaux de fantaisie, rapelle 
beaucoup celui de la couronne en vermeil dll buste de St. Sigislnond leglle ił la 
catIledrale de Pł'ock l)ar le roi Casimir-Ie-Grand, et dont nons avons dćja re- 
produit l'image (lans cette pllblication. 
Les chroniqlleurs contemporains parlent de dellx croix en or fort precieuses 
et renfernlant des portions consiclerables de la vraie croix, dont l'une aurait et6 donnce en 
1369, et l'i:tutre, legnee par testamellt en 1370 l)ar le roi Casilnir-Ie-Grand ił la cathedrale 
de Cracovie. I
a seconde de ces deux croix provenait dlI tresor (les prlllces de la Russie Rouge, 
t5* 


XI'T. Siecle. 


... 


P. Pp.
>>>
. 

 


duquel CaSilllir-le-G
ralld se relldit maitre ell 1340, ił. la prise de Lćopol, capitale du ducIle, 
comme nOllS l'apprend la Ghro1
iqlle de Jea1
 !lerbu-rt de Ful.stin, trad'uz.te (le latiJ
 el
 fraJ
. 
lJa
.8 et (!ediee au Roy de Poloi91
e. (A Paris, ił rOlivier de Pierre rHnillier rlle S. Jaques 
1573): "En ces dellx cllasteallx (ił. LeOI)olis) furent trouvees gra]ldes SOlllUles et qllantites 
{l'or et (l'argent, qu'estoiel1t }'anciell tIlresor des ducs de Russie. EntI'e alltres clIoses, il y, 
avoit deux grandes croix d'or, ellricllies de plusieurs 11ierres precieuses et 11erles, dans rlule 
(lesquelles y avoit enclose Ulle piece du bois de Ja croix ou notre Seigneur Jeslls-Cllrist 
fut attache, laqllelle est encore aujourd'huy eJl la graJld Eglise de Cracovie." (103). 
"C01l11ne ił ]llouroit en bon Chretien, (Casimir) feit qllelques (10]1s et 1egs aux eglises de 
Gnesne et Posnanie; et ił. celle de Cracovie, donJla ceste belle croix d'or qu'il avoit portee 
de LeOI)olis, dans laquelle estoit enclulssee lUle l)etite piece de bois de la croix de J esus- 
Christ." (p. 110) (1). 
Un calelldrier manuscrit conserve allX archives du cllapitre de la cathe(lrale (le Crć-t- 
covie, conm1ence ell 1257 et continlle de 1378 ił 1460, decrit 111inutieuselllent le non11Jrc 
de rubis (balais et escarboucles), de sapllirs, d'emeraudes et (le Chrysolites encluisses dans 
une grall(le croix que fit faire l'illustrissillle prince Casimir, roi de Pologlle, et qu'il uonna 
. 
ił. l't
glise de Cracovie !'an de Notre Seigneur 1369." ([lec est ratio (le lapidi
u8 pr.eciosis 
qui sunt 
.1
 ctuce rnagn..e, quam fecit fieri Il/ustris PriJ
Cep8 !(azilnirus Rex Polo}
ie et ipsaln 
crltCem donav£t Eccle.sie CTacoviensi 8ub al
no Dl
i. JJL GGG. LX/X) t 2). 
Ił est difficile de decider Rujourd'Ilui laqllelle de ces deux croix a ete conservee jusqu'a 
present au tresor de la cathedrale de Cracovie, et si c'est la mCllle que celle qlle rOll fit 
adlllirer en 1646 ił la lnarecllale de Gućbrial1t, a SOlI passage par Cracovie, ainsi qlle le 
rapporte Le Laboure1lr, dans la relation de SOlI v.oyage: "L'on lny 111011stra le thresor, que 
je puis dire estre rune des plus belles choses (lu InOlltle pOllI' la rarete des reliqllcs, 1)0111' 
la lllagnificence des chasses et !10Ur la richesse de toutes S01"tes d'ornemens qui sont d'un 
prix illestilnahle: eJltr'alltres ił y a une croix d'or de quatre pieus (le Ilaut, avec 1111 morcealI 
de la \Taye croix de pareille hauteur" (3). 
I
e style byzantin des orlleluens de la croix la ferait prelldre paul' celle dont Casimir- 
le-Grand lIt la conqucte ił I.Jeopol et qll'illegua par testanlent en 1370 a la cathedrale de 


. 
I 


. 


(1) V oyez aussi: Les Ch1
oniques et Annales de Pologne par Blaise de Vigenere J ci Paris chez J ean I
i- 
cher 1573. 
(2) Ce precieux calendrier a ete publie avec d'autres docunlens historiques d'une grande inlportaoce., 
par le savant eveque de Joppe, ]łIgr. Łftowski, dans son Catalogue des ev
ques et des cltanoines de Cracovie. ilu- 
prime eo polonais a Cracovie en 1853. 
(3) Le Laboureur, lIistoire et relalion du voyage de la Royne de Pologne et du retour de .illadarne la :AIal.e- 
8challe de Guebrian etc. A l}aris 1648 (3me Partie p. 35). 


.' 


. 


. 


.
>>>
ł 


. 


Cracovie. 
Iais les arnloiries UlI roi, qui senlblent avoir ete eJnaillees -et incrustees primi- 
tivelnellt au bas de la croix, et la l)l'ofusioll- de petitR aigles places entre les arabesqlles, 
feraiel1t croire que cette belle eroix a ete executee StIl' l'ordre du roi Casimir, par lIn orfe- 
vre de l'e('.ole byzantine, COlnme la COUrO]le placee sur Je reliqnaire de St. Sigismond 
a Płock. 
Qtloi qu 'iI ell 8oit, nOtiS nOtiS SOHHlles ellll)reSSeH d' el1richir llotre pub]ieatioJl de la repre- 
selltation exacte de ce hean lTIOnUment d'orfevrerie, atIqtIellUl des plus gl'ands roi s de PoIo- 
gne a attache Bon nom au XIV siecle, et qui conservp jusqn'a nos jours Je sOllvellir de sa piete, 
de 80n gOlit rOnI' ]es arfR et de sa ri(']}esse. 


. P. 


. 


. 


. 


t 


. 


.. 


.
>>>
. 


. , 


. 


. 


p 
, 


L
>>>
R.l414. 


Xx. 


W1EK xv 


I (
-» 
. ! 
. ,
 
- 
r I 
 
: 'I! 
) I.. III 
'I II ł 
II 
'9 
. 
 

Q 
({ : 
O "'"'\  J a 
?\ ) 

 
.- 

 L---J 
. 
 
W - 

 
 
 
(;=-, (

) 


 

 



, ) 
J 
:-= - 

 II 

 
\ C-
 

) 

5) 
. 
 


3 

--) .
 

 



""1L ..'" 
. 
 . 
... f ", 
 


, 
. , 

 


Lit; HWalter 


ChromolitogrM Fajansa w Warszawie Ul Długa 550 
l\I
LICR ANDRZEJA PROEOSLjCZA W TR


M

SZNIF
. 


Rys: L.DembowskL 


-- 


11 Fa.;anB chrcx1t.
>>>
j 


. 
I 


J 


.
>>>
. 


. !{IELICII 


ANDRZEJA 


PROBOSZC
A 


W TRZEMESZł1IE. 


, 


J 


'tV Y 1\1 I A R Y: 


Wielkości pra\vdziwej. 


R. 1414. 


'Viek X\i. 


. 


, apis około kielicha wyrzeźbiony: Ilunc calicern cOlnpataz,it Ven. Vir Dus An.. 

(
' dreas prepositus Tremesnel'l.sis, anno Domini lt!CCCCXIIII (Kielich ten spra- 
. 

 f 'I wit przewielebny. mąż pan Andrzęj, proboszcz Trzemeszneliski, roku Pańskie- 
0 
 go 1414); potwierdza charakter XV wieku, w rysunku figur i ozdób oddany. 

 ,J.., . l{ielich ten jest srebrny i złocony.. Na tle z ernalii niebieski
j umieszc
one 

;'" są w okot o rękoje
ci litery składające święte Imiona Jhes,,-:,s, Cristus, li/aria. 
iJf) ) Na podsta';7 ie rozdzielającej się na sześć części wyryte są .postacie: 
( 
__, l) Chrystusa Zbawiciela trzymającego kulę 'ziemską w ręku. 2) Uhrystusa 

)' . 
'
 Umęczonego z przebitym bokiem i przebitemi rękoma. 3) My'świętszej Panny 
. Maryi z Dzieciątkiem. 4) Ś. TVojciecha. 5) Biskupa z xięgą i pastorałem. 6) i 
. 
Donatora klęczącego w kornej posta\vie, z herbem Róża przJ' kolanacll. Rysunek tych fi- 
gur popra\vny, oznacza przejście od stJlu średnio\viecznego do czas6\'v odl'odzenia. 


A. P. 


Wzory Szt. Śred. Zeszyt 
YXll. 


:!-ł 


I. s. 


.. lIP
>>>
, 


.J 


t 


" 


. 


. 


t
>>>
-I 


t 


. 


CALIOE DU XV SmOLE, 


ił Trzcmeszno. 


DI
IENSIONS. 


De grandeur naturelle. 


. 


1414. 


xv Siecle. 


f' 
"'" 
.... 


. 


t 
l 



 ;J.;l- 
( 
{

 
-_. -:;raC o 
r;.. 
" e calice en vermeil a ete donne en 1414 li l'eglise de Trzen1eszno par Maitre An- 
'. 
 dre. cure de cette eglise; ainsi que l'atteste l'inscription ciseIee a rentour de la 
.J ), coupe: Hunc calicem comparavt.t Ven. Vir. Dus Andreas prepositus Tremesnensis 
anno Domini MGGCCXIIIL Les Doma de Jeans et de l\larie: Jhesus, CristuB, Ma- 
o . 
!1/.. 
 rt"a sont places sur un fond d.email gros-bleu. Le pied du calice se di
ise en six 
1 compartimens dans lesquels sont gravees les images du Christ Sauveur, ,du Christ 
. I Cruci6e, de la Sainte-Vierge avec I'Enfant-Jesus, de St. Adalbert, d'un Ev
que et 
du donateur ił genoux. 


. P. 


. 


I. x. 


j
>>>
. . 


. 


.J 


. 


.. 


ł 



 
,
>>>
:';'-
 . 
 
, ,
 .' 

 
. 
r 

 
Ft .. 
. ,,\ 

.., 
 
-- 
, 
-J 
i 
'I 
. ,\ .) 
c-
? I I 

 Cr
 

S 

 , 
- I 
.,- ) 
7-=---.1 

.. Or:;:..;:D 

 .
 
l
 
 - --=:) 

::.:) r _
 
-" "::'-J 
-::.
 Q \\ c;=::::;:!' 
.. f&..
 
 
 (-
 
'." 
 
 t
 
(
 
\f"
 
 c;:::::.;::J 

' 
 [j0 
. 
, L-Jo., 
 
") 

--.I 
(O
 
 0-:
 
-'"'\ c:;;::3. 

';:£) 
 
 __.J 

 

 f':::
 ą:
 
Ił.- _P""_ \

 ) 
 . , 
c:::;p 

 .1 
!
 . 

 I 
 

 
 L 
,I' 
I 
 
 ,I 
eĄ:=...;. , 

 -' 
ł"'7 Ol 
 W ; r 
'
 .. 

 

 
 -, 

 r
') 
 
, J 

% 
 
ł 
 Q I c;.:..."? 
!;e" 
 I

 

 l - ;!-, 
.:;
) 
h =!) : 

 
 

 \l. 
 

 

 
". 
, 
...... 
--" 


 

 
)1:'- .,-:
 
l 
 

 


 f( 

 
,r
 
lO 

 
-
 
2S) \. C::-I) 

 


-. 


.. 
Lit HWalter 


Tt 


. 


. 


. '. . . 
- ..'
!: .. 



....... 


. . 
. . . . 





 
-....;:.', '- ,- 
.... 


," " . 


. 
 ... -, 
. f. .- 
..

 - 
..'. . 
'
 
. 
{
"'" 
 J ' 
I 
 I
 I 
.)\_ '.f
\ 
r-... \ 
.-.t
I)

. \, 
. li ...
. ..
 ' .
 
. . II' - ,. " fr 
,
 I 
\ .; J
ti

 
 . .jL r i, l( 
\
E' 
' r P ,
 
. .'\: ,ł F ' ,,) I J 

-- 


, 
- ł 
",. '.' 



. ł-- 
. . 


.. \. 
.- 



 .', t 


\o - 
. ..,. ,. 


. . 
" . . .)r. : 


Cnromo1itogr M: FaJ ansa, w Warszawie Uli: D-luga 550. 
BERŁA AKADEMII KRAKOWSKIEJ. 


UFaj ans dil'exit 


. . 
-. 


. ..... 
 - 
.. lo.')I' 



 


WIEK A'V 


. 
.... 


., 


Rys: KBahc
j
>>>
. 


. 


I , 


.' 


. 


. 


. 


. 


.
>>>
. 


B 


B 



 

 


L 



 

 


A !{ A D E M I I I( R 6
 K O W S K I E J. 


. 


"iY)IIARY: 


Długość pier\vszego : 
" środko\vego: 
" trzeciego: 


1,106 metr. 
1,159 metr. 
1,080 Illetr. 


Wiek x\r. 


I 


, 
I 
\ 
.
1 \' jakim czasie trzy berła (z których dwa na krzyż urożone pod koroną., stanowią. 

, 
 pieczl?Ć mniejszą. czyli rektorską Akademii JagiellOliskiej), dostal'y się do akade- 

 mii,. dotychc
aso\\:e po
zuki,:ania od
:ć nie mogły 
 I). l\

my wprawdzie 
I :
I w xH}dze 

sIedz
1l kapI
uł'y krak
wS
I
J z. r. 1634 wzmiankę IZ 
a
dynal B
r- 
i: "" nard MaclcJowskl, arcybIskup Gmezmenskl (t I (08) berto dostOjcustwa kardy- 
, 
. . ._-;'
 'Jlalsk£ego, akadenlii I{rako\vskiej zapisał (2). Z roku zaś 1 G 74 posiada bibliote- 

I.
 ka akademii Krakowskiej pokwitowanie rektora W ojci
cha Łmicuckiego j!lko 
J j\ odebrał od poprzednika swojego Szymona l\Iakowskiego 1) trzy berła, 2) złoty 
picrście/t rektorski, z lunieszczonelni na nim berłami; 3 i 4) pieczęcie al{ademickie (3). 
(1) Ob. Juzefa l1fuczkowsl\iego, rękopislna Radymiilskiego, I{rakó.w 1840 str. 36. 
(2) Sceplrurnłltonoris et eminenliae. cardinalalus. :Aluczkolcski l. c. str. ] 44, .z rozkazu pHpieża Pa\\9ła II, 
(.i" 1471), noszono je przed kardynałalni udaj:!celni się na o hehady uroczyste, jako godło ich \vysokiego do- 
stojeilst\Va. (Ob. !.loroni Di::::ionario di Erudizione Slo1-ico Ecclcsiaslica, \T cnrzia 1841 p()d sło\vetn Cardinali 
'r. x, str. 15). _ 
(3) lłlucz:kows/(i str. 147. 


. 


-19 '" 


T. f. 


.
>>>
Berło środko\ve srebrne ozdobione hcrba111i papieskinl, króle\vskim i rodziny Oleśnic- 
kicI} (Dęurto) należał'o tlo l{aruynał'a Zbignie\va Oleśnickiego, biskupa krako\vskicgo, a po 
jego śmierci, (o ktorej napis na berle llnlieszczony \VSpOll1ina) mllsiało dostać siQ do al{[t- 
demii. 
. 
Napis tel} przez uczonego bibliotekarza akadenlii Jagiellollskiej, [J. Józefa 
Iuczko'\
- 
skiego \v pier\v \vyczytany, a teraz poró\vnany z rysulIkiem brzmi jak l1astępuje: 
/)ceptrum (Rev.) patr£s dO'Jn£ni, domil1li Sbignei titul£ Sancle Prisce pre.')byttri cardl:]łali.., 
ac e]Jiscop£ cracovie.nsis pro 'urtivers£tale cracovienIsi legatum. Obiit feria tcrciapost paln1arll111 
anno d01nini 1\1. ccca I-1. V. IJerł'o przez prze\vielcbnego ojca Pana a Pana Zbignic\va ty- 
tułu S. Pryski l(ardynał'a prezbitera i biskupa krako\vskiego, uni\versyteto,vi kral{o\vskiemll 
zapisal}e. Ulnarł \ve \vtoreI{ po niedzieli IJalmo\vej J'ol{u pallskiego 1455 (t)_ 
13erło z pra\vej strony srebrne pozł'acane z jedną tJIl{o tarczą llcrbo\vą pośrouku }{o- 
rony llmieszczoI1Cl', z herban1i papiezkin1 (Alexandra VI), PolskilTI i RakllZ1{inl, oczy\viście 
nalezafo do kardynał'a I?ryderyka JagielloIlczyka (t 1503), syna !{azin1ierza l\:róla Polskie- 
gu i Elżbiety Rakuzkiej, którego papiez Alexander VI kapeluszem kardynalskim ozdobił (2). 
Trzecie berło srebrne pozłacane nie moze być O\Velll berle1n dostoje/tstwa kardynal.. 
sk£ego, przez kardynała l\Iaciejo\vskiego r. 1608 al(adelnii zapisancm, gdJ"z musiałoby po- 
. 
dobnie jak d\va poprzedzające Jnieć na sobie herby papiezl{ie, lrróle,vsl{i i l{aruYJlalski. 
'1'0 za
, jalr sam kształt Ilerbów pokazuje, przynajnlniej \viekll XV sięga. Głó\vny herh 
llmieszczony \v koronie jest ziemi kalisk£ej. 'V jednej \viązce są herby koronny, lite\vski i 
trzeci podobny do 11. Zadora, przedsta\viający moze gło\vę Lwa ziem RuskiclŁ (3). 'V innyell 
\viązkach naokoł'o berł'a umieszczone są IlcrbJr, o których dOlllYSł'y tyll{o robić mo zna. I tak 
herb Topor przy\vodzi na pall1ięć owego Jana z Tęczyna kasztelana krako\vskiego, którego 
imie \V lnatryl{ule llni\versytetll pod rokiem 1400, po kró]u 'Vładysła\vie i biskupaell Piotrze 
TVyszu krako\vskinl i lrJikolajll z ](urolva kujawskim, \V taki sposób jest zapisane: 
Itern AlagniJicus v£r domŹ1
u8 Johannes de Tertc:yn, Castella1
u8 Cracov£ens£s exeC1llor 
testamenti ultime volllntatis trecolende memor£e domine I-Ie(lzc1gis Regine PoloJl
e, Ungarie, 
Dalmac£e, Cfroac1'e 're9,},tor1t11
 
'llll8tris, q'llC or(fJ£rtaliter dorJlum pro 
l1l£versitate Cracovze1ls 
fecit et [liśposu£t comparari; magTlu8 ze/atar boni com1n
ln£s et bertefactor 
l1livers£tatis (4). 


(ł) :ftluczkowski 1. c. str. 29. 
(2) Jfuczkowski l. c. str. 33 -36_ 
(3) Podobny herb znajduje się na pieczęci królo\vej Jadwigi z roku 1387 'v archi\vum Senatu b. 'V 

1. }{rako\va. Przedsta\\Tiony jest na rycinie dołą.czonej do lłlichaJa JViszniew.
kiego Pomników llistoryi i lite- 
ratury Polskiej T. IV str. 91. 
(4) Podobizna z autografu umieszczona jest przy końcu dziełka JÓ-łzefa lJfuczkowskiego: JViadorność O za- 
łożeniu uniwersytelu w Krakowi-e. I{raków 1851.
>>>
('ral\:ze \vicln1ozny pan Jall z Tęczyna kasztelan I{rako\vsl{i, \vyl\:ona\vca tcstau1cntu czcigo- 
dnej pal11i
ci Pani Jad\",igi prześ\vietnej l\.r6Io\,"ej !(rólest\va Polsl{iego, 'V ęgiersl{iego, Dal- 
luackicgo i I{roackiego, którct pier\votllie dOl1l dla akaden1ii krako\vskiej nabyć l\:azała; 
\",ielki lnifośnik tlobra po\vszeclu1ego i dobrodziej akade)nii). 
IIerb Ja8ttzrbiec (krzyż \V podko\vie) llmieszczony Juoze na palnic}tkę TVojciecha ,-Ja- 
strzębca IJisl\:upit krako\vskiego, któremu 
IarciIl V papiez, zat\vierdzając 'v r. 1418 benefi- 
cya akadeulickie, porucz}Tl one rozdzieli'e i rozdać. łlerb Starykoll nareszcie 11ył 1(lcjllo- 
tenl Jana S:ofrańca rel{tol"it akadelnii, tlziedzica polo\vy \vsi l
rontnolt'ric, na której fnndo- 
\vał r. 1406 altaryą S. llartłolnieja, dla jednego z l)rofessoró\v (1). 
\V sZJTstkie trzy berła stano\vią drogc
 pamiętkę ś\vietnycJl czas()\v akadelnii, kt()ra, \vy- 
dal(t ś\\"intn I(olJcri
ł.ka, UCZ11ia TVojciecha z Brltdzewa. 


(1) Oh. ltlichala JViszrtietcskiego IIistory
! l
iteratury Iolskiej. 
r. 1\1', str. 2;)5-6. 


iI. P.
>>>
. 


. 


. 


. 


. 


.. 

 

 
:: 
!!: 
:::::- 

 

= 

- 

= 

= 

== 
=-== 
=-== 
==-== 
..... 

-= 
--= 
.. 
=-- 
lIiiiiiii 

-=== 
- 
- 


.
>>>
n 


. ,. 
. ,_. , 


- J 
" .... 


_ J 



 



 


2 


'-ł 


DE L' ACADEMIE DES J AG ELL ON S 


A CRACOVIE. 


]) I 
I E N S lON S : 


,. 


tle la lere: 
de celle c.1u milieu: 
de la 3me: 


1,106 metr. 
1;159 m
tr. 
1,OSO Jnetr. 


IIauteur 


" 


xv Siecle. 


lU 
r.:IIJ 
C 
.II 
lU 
r- 
r- 
lU 

 

 
00 
Ir" 
C 
111 
C 
C 
r.:IIJ 
C 
II) 
.Ir" 
111 
111 

 



 \. i 

 .' 
o-,
 !t 

 
 t 

. "I 
 

ł
;x. .. 
o · 

-
. \ 
 


 Jfu- 'es l'annee 1364 Uasimir-le-Grand, roi de. Pologne avait fonde dans sa capitale 

J/.- . de Cracovie une academie, ił l'instar de ceHes de Bologne et de Padoue, et ob. 
t.",. "_ 
 . tenll pour cette oeuvre projetee la confirmation du pape Urbain V, exceptć pour 
\ la facnlte de thćologie, dont le pape Benoit IX seulement accorda l'ćtablisse- 
'\ Jucnt en 13U7, snr les instances de la reine IIedvige. Ce n'est qu'en 1400 ql1e ll} 
'- "-: \LI" 
II\
., roi I
adislas JagelloJ1, accon1plissallt la derniere 'volonte de la rcine Hedvige sa. 
'I 
fen1nlc (.r 13UU), installa ił Cracovie la nouvelle 3.caden1ie qui devait quelqnes 
J annees plus tar.l donner Coper1
ic a11 ll10nde savant. 
, .. 
L'acadclllie de Cracovie a ccnservć jusqll'a 1108 jOllrs COll1111e insignes trois 
. 
mQsses qui datent du XV siecle .et dont la planche T t. nons reproduit l'in1age (1). 


. 


f 
- 


. 
, 
J 


I . 
 

 
- 
- 
- 

 
=- 
- 

 
- 

 
- 
- 
- 
- 


(1) Jllasse, baton a tcte d*or on d'argent qu.on portait par honneur dans certaines ceremonies devant 
les rois, devant les chanceliers de France, qui les avaient en Sautoir derriere ł-ecu de leurs arlnes, devant Je 
recteur et les quatre facultes de t'universite de Paris, alIant en procession, et enfin devant quelques chapitres 
et devant les cardinaux. 
(Dictionairc universcl de la langue Jran,aise par Besc;herelle). 


20 


- 
- 


T. t.
>>>
. 


Celle du milieu, en argent, avait appartcIIU au cartlinal Sbigftee (Z'Olesnica, evcqup de 
Cracovie, ains.iqlle l'atteste l'inscl

ption latine du Sceptre: 
"Sceptt'tlm rever. patris (lominIi don1irti Sbignei tituli SanIcle Prźsce P-resbyleti cal'(linali.
 
ac episcopi cracovien8is pro unioerszlate Cracovźe1
sl legatum. Obiit feria tetcia post palularu-m 
anrto d01nil1i .1\1. CCC. l. v. c;.e qui yeut dire en francais: l\lasse lu l{ev. Seigneur Sbigne,e, 
cardinal-prctre UlI titre tle Ste Prisque, evcque de Cracovie, leguee a l'ulliversite de Craco- 
vie. II mourut le nlarui a,prcs les I
anlcallx, !'an (le N. Seigncllr 1455." Ses ecussons por- 
tent les armoiries papales, celles (le la l)ologne et de la fanlilIe OleSfticki reunies. 
La 111asse ell .verlneil!)lacee ił droite de notl'C plaJIChc et uont l' ócusson enlaillć róun it 
Jes armoiries uu pape Alexanurc VI CBorgia), J'aiglede !ologllc et l'ecnsson (l'.l\.utriche, 
Il'a pll appartenir qll'au cardiilal Frederic JageIlon Ct 1;)03), flIs dc Casiulir roi Je l)oIogne 
et d'Elisabeth u'AutricIle, ó\ycque de Cracovie et archevcquc tle Gnesnc, f}llC le pape Ale- 
xandre VI revetit de la pOUI]1re rOIIlainc. 
IJa troisieme Inass
 en vernleil, qui parait plus ancienl1c eJlcore (!ue les deux autres, 
est ornee d'ecussons portant Jes armoiries de Pologne et de Ijithuanic, nlclecs a cc]Ics de 
. 
quelques provinces et de quelques familles Il0blcs dont les ancctres 011 t contriunć h la 
fondation de l'acauemie (le Cracovie. 
Deux sceptres eu sautoir surlnontćs d'une couronne fOl'lncnt jusq'a nos jours le petit 
sceau ue l'universite de Cracovie, a l'usage du recteur. 


I 


I 


A. P. 


. .
>>>
R.1492. 


0?Y) 
\. 
 
'\.. 
 
 


, 


'.- 


K 


. 



 
'. - 


ł ' 


. l 


. 


3 I 
. 
-'- 

 i . -! 
I 
 
'II 

) 



 


Lit- H.WaJter. 


a 
(; 
 

 

'
 
 

 
(,- -') 
( -:J 
( ,-- 


 


, 



 


'. J 


, 


(__J «-) ; 
b,' 


\ 


Chromolitogr M. FaJansa , w Warszawie Ul Długa 550 . 


'-=' _ f 7 L-j} 
lG) 


WIE ł,.
 XV. 


0- 
(j 

. 


""- 
o 
8 
? 
/ 
/ 


. 


Rys.L. Łepkowski. 


, 
 
CHRZCIELNICA W KOSCIELE S. KRZYZA, W 1
OIjZI1:N1'\rN I
. 


. 


.H Płac.s' tlUr?xit
>>>
. 


I 
I 


. 


, 


, 


I ł 
l 
I 
I 


(
>>>
. 


CHRZCIELNICA 


W KOŚCIELE 


, 
s. 


. 
KRZY A 


.. 


,V BODZENTYNIE. 


WYl\IIARY: 


'Vys okość: 0,790 metr. 
S zeroko ś ć u góry: 0,553 metr. 
" li dolu: 0,395 metr. 


Rok 1492. 


Wiek XV. 


Bodzentynie, od\viecznej siedzibie biskup6\v krakowskich, stoi dotąd kollegiata 
\vzniesiona przez kardynała Zbigniewa Oleśnickiego w r. 1452, na miejscu da- 
, 
\vnego kościoła S. Krzyża; a ozdobiona \v r. 1515 przez biskupa Konarskiego 
prześlicznym ołtarzem składanym, na którym odmalowane są: historya N.PaIlny, 
, 
i dzieje zywota S. Stanisława. W tejze kollegiacie znajduje się tablica erekcyjna 
kardynał'a Zbigniewa, wspaniały grobowiec z marmuru czenvonego Franciszka 
Krasińskiego biskupa krako\vskiego (t 1577), i chrzcielnica kamienna z \vyrze- 
źbionym napisem: Jesu8 li/aria. Anno Domini ltliUe: CCCCIXXXX secundo; to 
jest: Jezus Marya , roku Pallskiego 1492. 
. 
łYJory 8ftt. Sred. Serra Druga. Ze
z,yt X. 10 
H.
>>>
Heruy biskupó\v krakowskich wyrzeźbione są naokoło chrzcielniey: Dębno (l{ardynala 
Zbigniewa); Prus (Tomasza Strzępińskiego); Poraj (Gruszczyńskiego); J)oliwa (Jana z Brze- 
ziaJ; Półkoz'':c (Jalla Rzeszowskiego t 1488). 
Nakoniec OrzeJ polski Jagielloński oznacza Ilerb kardYllala Fryde1'yka Jllgiello1łczyka 
arcybiskuI)a Gnieźnieńskiego i biskupa krakowskiego Ct 1503), za rządó\v kt.órego cllrzciel- 
nica ukończona została. 
. 


A . P.
>>>
F O N '1' S 


B A P '1' I S IVI A U X 


DE 


I
'E G LI SE 


P AROISSIALE 


DE BODZENTYN. 


DIl\IENSIONS: 


H a u t e li r: 0,790 llletre. 
I
 a r g e u r de la Coupe: 0,553 metre. 
" au piedouC]le: 0,395 metre. 


)1 
. 
(
 / 

l 
 
(_l: =::= 
-" 
 
. -::::s:., 
. 

\ ; 

 
I /.JII! G 
--. 1
 

 
.,
'
j I " li . . l d B d t . d '. d C . ( 
'_
-,I
 eg se parolssla e e o zen yn, anClen apanage es eveques e raCOVle, _atl- 
....
 
 jourd'hui petite ville du gouvernement de Radom), rcnferme un beau tableau ił. vo- 
..
. lets, representant l'histoire de la 8ainte- Vierge et le martyre de 8t 8tanislas, et le 
tOTIlheau en Inarbre rouge de Fran;ois I{rasiński, evet}ue de Cracovie, tous rlenx 
(lu XVI. siecle. 
Les fonts baptislnaux de cette eglise Bont ell forlne de vase, en pierre sculptee 
avec l'inscription 8uivante: Jesus Maria. Anno Domini. l\lille: CCCCLXXX:A 
secundo. (Jesus l\Iarie; l'an du seignellr 1492). 
L'aigle de Pologne, sculptt
e sur l'ecusson principal, designe le caruinal Fre- 
deric Jagellon, fi1s de Casimir, roi de Pologne, qui occupait alors le siege episco- 
pal de Cracovie. Les armoiries scuJptees sur le pourtour du piedouche sont celles des eve
 
qnes ses predecesseurs. 


1492. 


xv. Siecle. 


. P. 


H.
>>>
. 




 



 


I 
I 



 


'-- 


, 


JL 


-----
>>>
f' 


TAEL: I 


. 


I 


I'pl 


II 
. 
I l , 
I ' 
i I 
,- I 
I 
I 
I 
, 


I 
III : 


I I 

 l, 
, 
I 


I 
I 
I 
'I 



--I 
o@:-- Ą \
- Y 
'-;: 
'I;. -J:,- 
1'/;- 
_-f"L 


 ------ 
, - 
, -; 



f , 


I.' 
II. 'j 
1\' 
I: 


I 
, ,I 


. 
I ., 4
;.
rr


 
. . . ... Il:-ł':


 


.....'
 - 
._-
 


;:J 
, 


, 
pll 
I" 
I' 
I 
I 
II 
I 


I' 
I 
, !I 
I , 


, . 

.- . 
lJ Jlf I {{
 ff{I{

I//lj/11J1(/!!//
/!J!//1J111111J ," 
I J II II IJ I' l/d I " I , I , I , II (; 1\ r, ( 


I 
!I 


II 
:11 


. ł I 'I 



, , I , 


: ,J 
li 
'I" 
11111 


\H \Hi17RH\ HUf f\r{ 
lliJffiTfm IU 11Ho I ł l 
tJ\H\\\HI\) IlHH"(17

].{h
/11HHI\\\lłf
i
NI\\\ H 1 
_\.
 ł .
, 
.q \1 \ ł: U
 1,1 JI'
'
( H K(

 J ) rHtH 11\\ q
\
\I 


l' C 


-\ 
, 
' 


I 
I 



1 


"\ . 
 l} _ \ " -ł... _ - \ \ fi.-... 
_ " -----'" .,.,,, "-ł 
-łb- - , -'
) 
 ' 
_' ' 
 \\ 4 
. / ' 
 ) 
"I \ ,'..... . '" . 
 
'-- 

 "
 
:, '
 
, . 


....J- 

 . 

I 
 




 1} 
.
I,I., 1\':1
\

 
',
 
p\1 
t t - I \I - 
 
II , -
": L M łt I 
 
1 J 
 I 
',...., - 
II I, I . 
I 11'1 .,11 J 
 /,. 
 

 . '1::1 l I ,,,,,r 11 
 rffi} r; 
 
 I .I 
. 1 " fi 
 
 
 
- 
'!_ r Ir'ł-" . J l. 
,
 
II \o' , j - .," { 
I, ":: I @\ , I
l
 '-- 
 
· i r II I /'
 ł 
l ._'
11 I 


I 


I 
I 


Chromo-Lit M.Fajansa, wWarszawie Ulica Długa 550 - 


GROBOWIEC KAZIMIERZA JAGIELLONCZYKA 


I
>>>
- 


I
>>>
R 1492 


... - t t r t F 
 
LI -l ..
ła-ł:er 


I I 


I _ 


l, 
I 


- 


.. . -.. 


-......... 


- l .... 


';' 


T1 

 


.' 


- . 
" 


I 


. . 


\ .. 
I 


" 


" 


- \ 


. I 
. l 


I" 
\,. 
" 



 


. "-- 
-.. 
" 

 


(i 


- 


.... . 
 


Chromolitogr M. FaJa.nsa w'Varszawie Ulica "Długcl 550 
GROBOWIEC YAZIMIERZA JAGIELLONCZYKA 
widziany z prZ'jczołka. 
,,; . .lib/dlls dTrexit 
. 


'. 


l. 


, 
'\. 


,n 


WIEK X'
T 
C 


"Rvs ¥\'ł t U 
iL 'kiewi.c'
>>>
. 


I · 


I 


" 


L' 
 I 
1 \ 


, 


J 
. 


--.... 
.. 


Ljt]
>>>
!-,' 
1 
 g o 
&\ l
.LJ 


. 


l.Jl II WaJ ter 


--- 


" 


,,, I II 


Ee 


. 


" 


" 


.', -. 


\ 
\ 


\. 
-'.
 -' 


, 


.' 


- ::::---.; 
-- . 


I 
,- 


:11 


, 


I 



 
,' 


i 
'1 


'- 


, \.j 
. 


-...., 


'... 



 


.1 


. .' 
j --- 


, I 


...:.I 


"I 


I , 


." 


'1II1I1II1ł'1""t11I11f'1111I I 'I 


11111 


I I 


Ghromol1logr M Fajansa w Warszawie Ulica Dluga 550 
GROBOWIEC KAZIMIERZA JAGIELT-JONCZYKA 
WiG

1ry 
 boku. 
.JffPc!la/ls tlirexlt. 


v\ r
' 


.
 



 


Rys. Wł. Łuszczklewicz 


- 


. . 


. 
Ol 
.. 
-..
>>>
.
>>>
I 


-R.1492. 


. 


T H '
' l 
lłlt. . vrdlter. 


F 1 


WIEK XV- 


I, 


I 


-.. .. 


--, 


.. 
. 
lO. 
. .... 


. 
.' .. 
-. . . . - . - 
I . I 
t- '., ., 
..' t 
. .. . 
.. ,' , '. 
. '. 


. 
,t' 


. . 


.. . 
. 


.... .,. 
.
 ..
':.. 
lO" _.. 
..... , . 
.. ..,. 
.... . 
;.\'" .' 


\ 
. 


... , 
II .- U 
.' ...... 
,.ł.' t 
t..... I... 
.., lO,' 
.,. a.,.:. 
. Ił' 
\
 .- 
l' 
.. I:. 
. 
e . 
.' . 
II. . · 
e, 
:... 
. . . 
. I 
... . 
o- 
I 


. 


". 


,t" 
.. 
'. ", 
. 


ł 


. 


C1(romoIit()

- :vi rajausa, W v
 arszaWle, Ulica. Dłl1gB., 550 


Rys- Vlł. tuszczKiewicz 


. 


, 
POSTAC KAZIMIERZA JAGIELLONCZYKA 
na grobowcu. 


HE!y;ms tÓj-
it. 


,
>>>
. 


, 


,
>>>
__:JL
 «» 



 :lECI:: 


1.111 M II B Z I 


tlIGIILLOill'l 


Krola PoIskle5 0 


,V !(ATEDRZE I{RAKO'VSKIEJ. 


WYMIARY: 


Dlugość grobo,vca: 2,730 metr. 
,V y s o koś ć " 1,235 J}lptr. 
S z e rok ość " 1,300 metr. 
"\V y s o koś ć baldachimu: 4,290 metr. 


, 


ieliśmy już poprzednio sposobność rozpatrzyć się w starożytnej I\:rakowskiego kościoła 
, 
I{atedralnego kaplicy S. !{rzyźa, Jagiellońską zwanej, którą \v pobożności swej król 
I\:azimierz Jagiellończyk wraz z żoną okazale zbudował, całym sztuki ówczesnej za- 
sobem bogato ozdobił. Przeznaczał też ją król I\:azimierz na ostatnie kiedyś zwłok 
swoich i żony złożenie, a zachodząc 'v lata umyślił nawet przygotować sobie zawczasu 
grobowiec. Poucza nas o tern l\Iaciej Stryjkowski, mówiąc o jego śmierci i pochowa- 
, 
· nin:" w grobie marmuro,vYlD który b}.l sam zbudował na zamku u S. Stanisława 
pochowan." (l{ronika, ,vyd. M. l\Ialinowskiego, II, 292). Był pod tę porę w J{ra.. 
kowie kunstmistrz zawołany, tak w kraju jak i u obcych, z dzieł pierwszej znamie- 
nitości wysoko ceniony. 'Vit Stwosz krakowianin niezrównany snycerz i rzeźbiarz, 
malowaniem i sztycharst,vem takoż trudniąc)" się z powodzeniem, przyszedł na świat W Jrrakowie 
r. 1447, W mieście rodzinneln w sztukach się kształcił, a przy szczególnej zdolności "
rodzonej, 
Irlory Sit. Sred. Serya Drfłoa. Zes"yt v:. S 
B. E. e. I P. 


l
ok 1492. 


Wiek XV 


-,
>>>
niepospolitcgo uzdatnienia dostąpił. \V I{rako,vie osiadły i ,vłasność nierl1choIną posiadający, 
należał do tamecznego zgrolnadzenia czyli cecl1u tnalarzy z innenli sztukami połączonego, 
w którym za czasem starszyul obieranym zosta\vał. lilny i \v roboci- gorliwy, podejmo\vał 
'v pracowni swej krakowskiej mnogie obstalunki tak na miasto jak na ze\vnątrz, do miast 
zwłaszcza pogranicz:\ \vęgierskiego. Atoli najznakomitszeiTI jego dziełem, które też sł
\vę j
go 
\vynioslo i ustaliło, był oltarz \vielki w kościele Panny 
faryi, snycerską robotą z niesłych.anym 
trudem i sztuką wykonany, r. 1477 rozpoczęt)T, r. 1489 ostatecznie Uko11czony. Rozgłos bie- 
głości jego rozległ się już był po Niemczech, doszedl zwłf\szcza do Norymbergi: zarząd tame- 
I 
czny kościoła S. Sebalda zamierzał wysta\vić wspaniały pomnik, do przyjęcia z\vlok tego świę- 
tego, za\vezwał na ten cel St\vosza z I(rakowa. Jakoż udał się. taln artJrsta, i r. ] 488 rj'sunelc 
wielkiego rozmiaru do rzeczonego pomnika złożył, lubo wykonanie projektu dla koszto\vności 
do skutku nie prz}
szło. Roku 1489 był już z powrotem \v I\:rako\vie. Da\vniej jeszcze, kiedy 
król I\:azimierz kaplicę s,vą przyozdabiał, poruczył był Stwoszowi ,vykonanie obu jej ołtarzy; 
według twierdzenia Fuesslego dla krola tego podejrno\vać miał on takoż prace l11alarskie, b
yć.. 
by' mogło owe w jednym z tamtych ołtarzów znajdujące się obrazy. Ołtarze rzeczone z roku 
1467, opisaliśmy uprzednio. l{iedy' później król !{azimierz zamierzał \vysta\vić sobie za ży- 
cia pornnik grobo,vy, lat\vo pojąć że do pracy tej \vezwał doświadczonego już przez siebie, 
a tak ,vsławionego w stolicy artystę. Jenlu \vięc okazałe dzielo po\vierzył, a nastąpić to za- 
pe\vne musiało około r. 1489, gdy Stwosz z NorYlnbergi ,vrócił. Roku 1492 d. 7 Czerwca 
zmarł król I{azimierz Jagiellończyk \v Grodnie, zkąd z\vłoki jego do l(rako,va przc\viezione, 
, 
d. 11 I
ipca ,,
kaplicy S. !{rzyźa złożone zostały (
Iiecho\vita str. 326, Stryjko\vski). "\V tynlźe 
roku pomnik jego, tak jak go potąd \vidzilny, zesta\viony b)"ł \v samej kaplicy; co też Stryj- 
kowskiego t\vier
zenie popiera, że przeważne to sztuki dzieło, ,vcześniej, za żjTcia jeszcze 
króla, rozpoczęte już być rnusiało. .. 
Grobo\viec ów jak się to o nim rzekło, stj'lu gotyckiego, powagą, Ilarmonią, a nie\vymo- 
wnym ozdób \vdziękiem i \vykończenicm odznaczający się, ,vykuty jest całko\vicie z porfiru 
czerwonego centko,vanego. Pod ,vyniosłym baldachimelTI stoi okazały sarkofag, na którym 
złożona Inajestat)7czna posta&zmarłego. !{ról prz)Todziany jest 'v szaty koronacyjne., gło\va 
'v koronie spoczywa na wezgło,viu, w rękach dzierży jabłko i berlo; u stóp jego d\va l\vy, go- 
dla siły, trzymają miecz i tarcze herbowne. Dokoła sarkofagu płaskorzeźba, na ośm pól 
rozdzielona, przedstawia \VSZCCll stanó\v żałosne osoby, siedzące przy herbach główniejszycłl 
pallstwa pro\vincyj: jestto allegoryczne \vyobrażenie żalu ojcz)rzny po s\vym królu. Baldachim 
ubrany w lekkie splecione z sobą dwugięte łuki, liścianli zasiane, wsparty jest na ośmiu \vy- 
smpkł)Tch słupach, z_akollczonych kapitelami bogatej a misternt1 rzeźby, przedsta\viającej ró
 
żne zdarzenia z Pisma ś\viętego, zaś na jednJ 1 rn króla zagorzałego myśli\vca na polo\vaniu. 


. .. .
>>>
Na wieku przy kra,vędzi wyrył artysta swój podpis, monogram i rok ukończenia dziela: 
FIT STVOS 
 1492. Podpis ten w pisowni ówczesnej a przerobieniu na łacinę, wykrywa 
jasno istotną naszego rzeźbiarza nazwę: JJ'it Stwosz. Na jednej z gło,vic czyli kapitelu balda- 
chimu, znajduje się inny jeszcze podpis, drugiego artysty: JO[(EG. HV EbEI( . VON.. .. (Joreg 
Hueber von). Jestto Jerz)' Hueber "z}'li Huber z miasta Passau do I(rakowa prz)"b
yły, ktory 
tu wedle akt miejskich radzieckich r. 1494 prawo miejskie przyjął, Jorg If,vber von Passa\v 
e)Tn Bilder-schniczer. (A. Grabowski Skarbniczka str. 71, i w 13ibl. 'Varsz. z r. 1854, I, 421). 
\Vidocznie przed tym rokiem musiał on uczyć się jeszcze sztuki cZ)7li terminować 'v pracowni 
Stwosza, a pod jego kierunkiem górną część pomnika I\:azimierzo,vego, okolo baldachimu, z nie- 
poślednią już \vpra,vą odrabiał. 
'''
 ątpić nie można, że Stwosz na pomniku I{azimierzowym, przelał ,viernie rysy jego twa- 
rzy. \Viadomo że I\:azimierz Jagiellończyk bardzo był podobny do ojca, króla Jagiełły. Postać 
jego przekazal dokładnie współczesny mu X. 
Iaciej z l\liecho\va, pospolicie l\Iiecllowitą z\vany 
(ur. r. 1456 t 1523), który to opis za nirn Stryjkowski powtórzył. "Fuit autem rex I\:azimirus pro- 
cerae. staturae, secunduln anterioreln capitis partem vertice per totum calvus, faciei oblongae et 
macrae, vocis blesae} ab ineunte aetate usque in finem vitae semper venatior et auceps.... Fuit 
Ilomo semper sobrius, aquam bibens, vinum, siceram, cervisiam et pharrnacum nunquam gustans, 
et odorem eorum execrans atque fa.sticliens.... balnea et fomentationes ereb ras filnans. Com- 
messationi et cornmestioni indulgens ac intentus, laboris, frigoris, fumi, venti, aestus patientis- 
simus." (I{ronika łtliechowity, \vydanie z r. 1521, str. 826). "Był ,yzrostu ,vJ 7 sokiego strze- 
listego, dlugiej a suchej t,varzy, lysy na głowie, rnowy sczepietli\vej, obyczajów prostych, my- 
ślist\vem około zwierza i ptastwa wszelkiego flader się bawiący. . .. Nie pyszn):", trzeź,v}?, bo 
,vina, pi\va i miodu nie pijał; utratny, nie budowny, 'v łaźni się zwinnikiem za,vżcly chwosta}; 
prac:y, zimna, ,,
iatru, dymu, upalenia słonecznego cierpliwy, a we wszystkieln ojcu Jagielowi 
podobny." (:\1. Stryjko,vski, I{ronika, w)"danie 
I. 1\lalinowskiego, II, 292). 
Grobowiec l\:azimierza Jagiellończyka przedstawiony tu jest 'v potrójnćm widzeniu: z prz)
- 
czoJka, z boku i 'v części jego-,vierzchniej, cz.yli wieko samo z króle,vską postacią (1). 


. I 
I 


(I) Z powod u błędu w rysunku który już zapótno było poprawić w chromolitogrufii, widok grobowca::; boku 
przedstawiony został powtórnie w zar)'sie na tablicy I. 


E. Ił.
>>>
.
>>>
E:JE 


DE CASI
IIR, FILS DE JAGELLON, 


Roi de Polol;oe 


DANS LA CATHEDRALE DE CRACOVIE. 


. 


D I l\IEN S 10 NS: 
" 


I.. ongueur du sarcophage: 2,730 metre. 
II a u t en r " 1,235 Jnetre. 
I..argeur " 1,300Iuctre. 
II a li t e n r du baldaquin: 4,290 metre. 


1492. 


xv. Siecle. 


( ous avons deja eu l'occasion de decrirc l'antiquc chapclle, ditc de la Saintc-Croix, 
. ,.
 
 attcnante a la cathćdralc dc Cracovic, fondee par lc roi Casimir, fils dc Jagellon 
. 
 . et par Elisabcth dtAutriche sa, femmc, vers la fi
 
u X: siecle, 
t orn
c avec 
:' 
 tout lc luxe des arts dc cette epoque. lIs la destmarent a leur serVlf un JOur de 
tombeau; le roi Casirnir fit travailler de son vivant a son mausolee. 
n y avait a cette epoque a Cracovie un sculpteur d'un talent prodigieux et 
dtunc celebrite egale a son talent. Wit Stwosz, ne a Cracovie en 1447, bourgeois 
et proprietaire d'une maison dans cettc ville, appartenait ił. la corporation des pein- 
tres, dans la quelle ił obtint mcme, avec le temps, les honneurs de la maitrise. 
Tons les art s plastiques faisaient alors partie de la meme corporation; d'ailleurs 
Stwosz cultivait aussi la peinturc et la gravure. :Mais ił sculptait surtout le bois. et la pierre 
avec unc si rare perfection, quc son atelicr etait toujours rcmpli dtobjets commandes pour la 


E. E. e. et F. 


.
>>>
viIIe n1cnlC de Cracovie, ou pour les viIIes et les ćglises voisines, jusqu'aux marches de la Hon.. 
grie. Voeuvre qui etablit et eon solida le plus sa reputation, rut le maitre-autel de l'eglise de 
Kotre-Dame de Cracovie, eorlllnencć en 1477 et termine en 1489. Ce cher d'oeuvre rendit 
son nom celebre en Allemagne, et lui procura l'invitation pressante de se rendre a Niiremberg, 
pour y travailler a la tombe de St Sebald, dans l'eglise de ce nom. Stwosz se rendit a Niirem- 
berg en 1488 et eomposa un dessin de grande dimension. pour le monument demandć; mais 
l'exeention en ayant ete trouvee trop couteuse, l'artiste retourna l'annee suivante ił Cracovie. 
Le roi Casimir qui l'avait deja employe aupararant a des travaux de seulpture pour les auteis 
de sa chapelle, lui eonfia alors l'execution de son mausolee, qui rut acheve en 1492, l'ćpoque de 
la mort du roi. Ce prince ayant terminć ses jours le 7 du mois de juin a Grodno en Lithuanie, 
sa depouille mortelfe rut rapportee a Cracovie et deposee dans la chap elle de la Sainte-Croix, 
le 11 juillet de la meme annee. 
Le mausolee du roi Casimir, de style gothique, taillć dans des blocs de porphyre rouge, 
frappe les regards par la nlajestueuse grandeur de l'enscrnble, et l'harrnonieuse richesse des details. 
Un baldaquin composć d'aretes en marbre entrelacees, repose sur des eolonnettes en porphyre, 
entre lcsquelles s'eleve UD magnifique sarcophage sur lequella figure du roi est eouchće. Elle 
est revetue de ses ornemens royaux; sa tcte couronnće est posee sur UD coussiI\j ses mains 
tiennent le sceptre et le gIobe; deux lions, embleme de la force, couches a ses pieds, soutiennent 
Je gIaive et les ecussons aux armoiries royales. Les cótes du sarcophage sont ornes de huit 
bas-reliefs qui representent des personnages de toutes les conditions, assis dans l'attitude du 
desespoir aupres des ecussons des principales provinees du royaume; c'est une allegorie du deuiI 
du roi porte par la patrie. 
Les chapitaux des colonnettes sont composes de sculptures qui representent diverses scc,.. 
nes tirees des saintes ecritures; sur l'un d'eux on aper;oit le roi lui-mćme passione pour l'exer- 
ciee de la chasse. 
Sur le bord du sarcophage le scuIpteur a grave son nom, son monogramme et la date de son 
achevement. Feit Stwosz 
 1492. Sur run des chapiteaux des coIonnettes on decouvre la 
signature d'un autre artiste encore: Joreg Hueber von.... C'est celle de Georges Hneber de 
Passau, sculpteur qui vint s'ćtablir a Cracovie, et y re
ut le droit de bourgeoisie en 1494, ains 
que l'attestent les archives de la vi Ile. II est probabIe qu'i
 aura travaille dans l'atelier de 
Stwosz et deploye son talent dans la partie superieure du monument, dans les sculptures du 
baldaquin. 
II est hors de doute que Stwosz a reproduit les traits du roi Casimir, sur son sarcophage. 
On sait que ce prince ressemblait beaucoup au roi Ladislas Jagellon, son pere. V oici d'aillcurs 


. 


.
>>>
Je portrait exact que DOUS en a trace UD chroniqueur contemporain, Mathieu de }'liechow 
(1456 t 1523): 
"Fuit autem rex I{azimirus procerae staturae, secundum anteriorem capitis partem vertice 
per totum calvus, faciei oblongae et macrae, vocis bIesae...." 
. a d. ,,11 etait de haute taille, 
tont ił fait chauve par devant jusqtl'au sommet de la tete; son visage etait long et maigre, san 
l " 
par er gras.... 
Le mausoIee du roi Casimir est represente en perspective sur la planche E., de face, sur 
la planche E. e., et sur la planche F. DOUS voyons la figure du roi couche sur son tombeau (Z). 


(1) Un., Caute dans le de5sin primitif n'ayant po 
tre corrig
e a temps dans la cbromolitbograpbie (PI. E. e.), OD 
. , 
8 ajoute une plaDche au trait (I) avec leB proporUoD8 exactel du sarcophage. 


. P.
>>>
. 


I 
I 
I 
[ 
I 
\I 


R. 


ł 



 


. 


. 


L 


. 


.
>>>
R 1493 


. 


Lit H Walter 


. 


r 


( 



 


. 
)
 
.'\'
" 
,,,-,, \ ..
 


..- 
 . 


. 


Ff. 


--.. 


..r.o " -'". 


- - 
 -....--..- - - 


-- 


-"..-- 
 


- 
-- 


.-' 


. 


)) 


'
 -
 
, 


: \ 


-
- 


-, 


. : 


PET
O DE BN'NO VLADISLAVIENSI 
PONTI fł C f RELIGIO sa E1 SA PIEN T l 
POS ł T V t\ 
.J\... 
PR OC VR.AT I ONE-CALllf\ACril EX PEl ENT'S 
At\ICł CONCOR.DISSIMI 
n 
ANNO f\ CCCCLXXXXłll 


o: 


ł- 


.1 .." I ,. . . . .....,. \ 


--...... 


... 



 



 


- 


Chromolitogr. M. r'aJansa w Warszawie Ulica Długa 550. 
, 


GROBOWIEC PIOTRA Z BNINA,W WŁOCŁ&AJI(U. 


M&'30S tfIrt'xit. 
" 


1 
-.' \ 


\. 


...., 


--- 


. 


WIEK XV 


'o, 


\ 
\ 
\ 


\ 
\ 
\ 


" 



- 


Rys W ITrrSCir:
>>>
--. 


J 


,
>>>
-, 


. 


P()MNIK GROBOWY 


. 


PIOTRA Z BNINA MOSZYŃSKIEGO 


Bisk'lpa 1i.IJjR,vsk.łe
8 


,V I{A TEDRZE \VŁOCŁA'VSI{IEJ. 


'VYl\IIARY: 


Dlugość: 2,247 metr. 
Wysokość po ,vieko: 1,124 metr. 


f 


i 


Rok 1493. 


Wiek XV. 


I I 
I 


,,,\ 
. I 


, : .
 iotr Z Bnina l\Ioszyński, pochodzący ze starożytnego rodu Łodzitów, z dzielnicy co 
" : 

) się pisala z Bnina, był mężem nauką i pobożnością wielce odznaczonym. 'V stanie 
\ J Jlt duchownym któremu się poświęcił, dostąpił wynioslych stopni: naprzód biskup 
Przemyski, potem od r. 1484 J\:ujawski. Od niego i jego brata 
Iacieja \voje,vody 
l\:aliskiego, następnie Poznai1skiego, oraz generala 'Vielkopolskiego , ,vy,vodzi Nie- 
siecki początek domu 
IoszJ'ńskich. ,,1\foszyńskim, powiada, niektórzy go zowią, 
znać że 
losz)7na była lniędzy jego ojczysterni dobrami, od której poteln l\Ioszyńscy 
nazwisko swoje wzięli... . Byłto bi
kup ten Piotr, jako nauki wielkiej, tak i po- 
bożności, i religii ku Bogu, cichy, skromny i nikomu nienaprzykrzon:Y'; na nogi cho- 
rując umarł \v r. 1493, OdpOcz)1,va \v'Vloclawskim kościele, który rządził lat dzie- 
,vięć, tam mu Philip CalI ima cI lU S z marmuru nadgrobek ,vysta\vił, z napisem i kon- 
terfektem osoby jego." Jakoż włoch ten, na dworze króló\v J{azimierza Jagiellończyka i Jana 
Olbrachta ,\ysławiony, Filip. Buonacorsi Callimacllus Experiens Florentczyk, zostawał w stosun- 
łY';01!/ SIt. Śred. Zeir,yl VI. Dru9Cł Serya. 6 
F. 1'. 


I .
>>>
kach zażyłej przyjaźni z naszym biskupem Piotrem z Bnina; w pismach swycll kilkakrotnie 
wspomina o nim z odznaczeniem, a z namowy jego, jak to sam we wstępie wyraża, naczelne 
s\voje dzieło o królu Władysławie czyli klęsce Warneńskiej napisał. 
Roku 1493 umarł biskup, w katedrze swej \Vłocławskiej pogrzebiony; dozgonn}
 jego 
przyjaciel I{alIimach, umyślił zaraz na cześć pamięci zmarłego, wznieść mu tamże pomnik oka- 
zały. Przed rokieIn właśnie zmarł był król I{azimierz Jagiellończyk, a niebawem w krakow.. 
skim zamkowym kościele zajaśniał przepyszny dlań grobo\viec, D1iejsco\vego rzeźbiarza \Vita 
Stwosza znamienite dzieło. I{allimach włoch, wrodzone do sztuki" zamiłowanie mający, umiał 
ocenić zdolność artysty, jemu więc prawdopodobnie wykonanie zamierzonego pomnika po- 
ruczył. 
Dotąd grobowiec ten dochowuje się w Włocławskim kościele. Jestto sarkofag z czerwo- 
nego marmuru szwedzkim zwanego odrobiony. Na wieku złożona całkowita postać biskupa, 
w stroju pontyfikalnym, z pastorałem i księgą w rękach; u stóp jego z boku prawego herb ro- 
dzinny Łodzia. Na ścianie przedniej dwie osoby duchowne trzymają tablicę z napisem: Petro 
de Bnino Vladislaviensi Pontifia (sic) religioso et sapienti, positum procuratione CalIimachi Expe- 
rientis amici concordissimi. Anno l\ICCCCLXXXXIII. (Piotrowi z Bnina 'Vłocławskiemu bi- 
skupowi pobożnemu i mądremu, wystawiony staraniem Kallimacha Experiensa przyjaciela 
wiernego, r. 1493). Wiadomo że przydomek Kallimach wyrażać miał tyle co experiens, do- 
świadczony. Po bokach sarkofagu są dwie tarcze herbowe z klejnotami: Łodzia ojczystym 
i Brog czyli Leszczyc zapewne maCierZ)lstym. 
Postać biskupa odznacza się wJ'bornem wykonaniem; skład szat i całe odrobienie, przypo- 
mina tu ,vielce postać na grobowcu króla I\:azimierza. Ztąd nie płonny znawców wniosek, że 
tenże sam artysta 'Vit Stwosz, pomnik Ó\v Piotra z 13nina takoż wykonał. 


E. B. 


.
>>>
t 
ł 


__ 
 -łI:J -- 7 __ :JL.. .
 JE 


. 




 


/ 


a
mm!!ł 




 



a:ta 



 

 


,. 
EvefJłle de 
łljRvle 


. 
DANS LA CATHEDRALE DE WLOCLA'VEI{; 


DIl\IENSIONS: 


L ongueur du sarcopl1age: 2,247 metre. 
H a u teur, jusqu'au couvercle: 1,124 metre. 


a cathedrale de 'VlocIawek (I), tlne des plus belles de la Pologne, renferme un sar- 
cophage en marbre rouge, dit de Suede, sur lequel est couchee une figure d'ev
que 
revetu d'habits pontificaux. Sur la fa
ade principale du monument sont sculptes 
deux clercs qui soutiennent l'inscription turnulaire: "Petro de Bnino Vladislaviensi 
Pontifici religioso et sapienti positum procuratione CalIimachi Experientis. amici con- 

 cordissimi. Anno 
ICCCCLXXXXIII 
. a d. "A Pierre de Bnin, eveque de Vladi- 
slavie, 'Vlociawek) le pieux et le sage, son ami de coeur, CalIiInaque l'Expert eri- 
gea ce monument en 1493." Des ecussons aux armoiries de familIe de l' eveque 
, completent l'ornementation du sarcophage. 
La perfection de l'ouvrage, l'ampleur des draperie s et le style de tout le monu- 
rnent rappellent singulierement le mausolee du roi Casimir, flIs de Jagellon, a Cracovie, oeuvre 


1493. 


xv. Siecle. 


. 


(1) Wloclawek, ville commerQ8ote, situ
e 8U bord de la Vistule. non loin des frontieres de la Prusse. Elle 
communique 8yeC Vafsovie paf les bateaux li vapeuf. pendant la belle saison. 


F. 
. 


.
>>>
signee de Wit Stwosz, le plus celebre sculpteur de son temps. C'est pourquoi les connaisseurs 
attribuent au ciseau du meme maitre le monument de Pierre de Bnin. 
Le Florentin Philippe Buanaccorsi, dit Callimaque, secretaire intime du feu roi Casimir 
(t 1492), et du roi Jean-Albert son fils et san successeur, habitait Cracovie. II n'aura pas 
manque de s'adresser au premier artiste de cette ville, qui venait de terminer le mausolee du 
roi defunt, pour faire sculpter celui de son ami intinle, auquel ił avait dedić son bel ouvrage 
historique sur le roi Ladislas et sur le desastre de Varna (Historia de rege Vladislao seu de 
Clade Varnensi, Augu8tae Vindelicorum 1519); pontife dont tous les auteurs contemporains 
s'accordent a vanter la pićte, la science et les vertus. 


A. P. 


. 


\
>>>
1 J \ 15 01 


N 


\f\/U\K XVI 


... 
.. 
- --:)' 

 '"'- - - 
.. . 
f '. 
 
, ł , 
.. 
OL - t 
" 
- 

 
 
,I' 
 
.. 

 tjj I 
-ł I '- 
.. -.. ( . 
 
1\ - , 
" , ł +
 
.. . "ł l 
. 
 , 
I 
. t . \ 
. . 
, . 
" fi @'1 
 

 
I .,... 
\ 
\.. \\.' 
" 
 ., 
, 
.Ił " \. 

 
. 
"i 
\ t. 
I 
, - 
"'-r 
-- 
'"' - 
" 
 
 
, '. , - 
I . o', ,I: 
I , f,', . 
'ł.,
,' 

 .. 
N 
-- 
I 
, 1 
\ 
;,
 \. , 
I. . 
\ 
, \ .a 
. , 

 " 
\ \ \. 
 - - 


. , 


I 
 


. 


,\ . 


", 


Llt HWa1ter-. 


ChromoJitogr M Fajansa w Warszawie Ul Długa 550 


Rys. 
 Mss. 
Ąl Rc
l" 


Z PONTYFIKAŁ(J ERAZMA CIOŁKA: KORONACYA KROLA 


.M łł d/z.r cI1rexlt. 


.
>>>
. 


. 


I 
, 


. 


I 


.
>>>
:: 


. 


. 


" 


... 


, 


\ 
j.. 


ni mIm. II 


-... 


n 


. 


. , 


, 


\ 


. .. 


' 


In_IIIH ' 


, 



 


.. 


. 


-, 


1111łffi' 



 


, 


,'1114 
I 


, 


" 


", 


.. 



 


9J1Tm 


... 


""ol' L 


@ 


" 



 


.. 


.. 
.'.' 
. 
i 


., 


.., 


mn 


, 


. 
'li 


-- 


.. 


- 


I 
. 
 


..... 


, 


. 


. 
. 


"'\, 


. 
o( 


. 


'. 


* 
, 
.. ,\ 
t 
... \ 
- 
- 
" "- 
"- 
. ... 
 
" 
, 
\ 
...... 
\ 

 
, 

. 


.. 


\ 


'- 


, 


\ 


i 
\ 


, 


tl 



 


.
>>>
....... 


. 


fi, 


lo 


J 


v[VW V 



 
, .
>>>
ł.. 


" 


R 1501 


. 


LIt 11. Wa1 ter. 



 .... - 


r 


" 
I 


, . 


"'-, 


\ 


, ' 


... \' 


,.. 


I, . 
, ' 


':"\, . 
.. 


-..... 


.
 
. 


. . 
tąu\t\\r nut" 
nt\1 
ufolnu\tw 


Chromohtogl M. FaJansa , V{ Warsza
Nie Ul Długa. 550 
Z pONrrYPIKAłJlJ EB
AZMA CIOŁKA' ł-IOł.łIJ ODDANY KROI OWI 


AJ 1:Z dIl
 d, /"f!xit. 



 .
- 


-- 


- 


. 


WIEK XVl. 


2J 


. 


l{ys.
z Mss. Al H{ill
>>>
. 


. 


. 


tJ 


rvw 


\j 


.
. 
.
 


, 


\ 


Ul 
.. 
&II 
C 

 
O 
O 
&II 
O 
..-- 


- 


. 



 



 
&. 
&. 
N 

 

 
ni 
r 
-- 
c 

 
ni 


--- 


.
>>>
, 


- 
. 
. 
- 
- 


R.1501. 


. 


Lit H Wa1ter. 


""""'- 


--- - 


0.0. 


" 

 - ł 
\ -........ 
c- '\ ..J 
- 
" 
{ \\\\ 
-- , 
\ . , 
\ , ! 
\ 
" :IJ 
 
Re l(\e. cORonaci Q ,.- 
, , q . . 
 io\\\ . 

 
 
, 
, 
, 


.. ' 

 


. 
, ., 
. . , 
.. I", I ." 
# ł , 
.. " .. 
.. , "-- 
J , . 
" ' 
, 
" . 
etWbtffÓet JCOWU(t' )... 
I " 
"} . ,.) 
. ) 
A
ue t)m
e u-- \.
 
 
. 
- 
ittte te ttut90nłt "- 
"- 


Chromolitogr M Fajansa W Warszawie UL Długa 550. 


WIEK XVI 


Rys z Mss Al H01l 


, , 
Z PONTYFIKAŁU ERAZMA CIOŁKA: KORONACYA KROLOWEJ. 


}f Td}an.s r.hrexl t 


- 



 
,. ..,- 


.......... 


. 


--p--- C"""'"'"
 


-.. -...--
>>>
I 


. 


" 


. 


J 


J 


0'rvw v 
J'v u 


. 



. 
-
>>>
PONTYFII(AL ERAZMA CIOLI(A. 


. . . 
. 


\V y 1\1 I A lt Y : 
(""ielkości \vzoró\v). 


. 


. 


\vieku XV i na początku XVI, sztuka zdobiellia xiąg rękopiśmiennycll parga- 
mino\vych ma]o\"ania111i miniaturo\vemi, z niepospoliten1 odznaczeniem upra\via- 
"

 nfł byla 'v Polsce, a z\vłaszcza \v stolicy kraju, \v !{ral{o\vie. 'Viele drogocen- 
t 
\ .",. I nych tego rodzaju zabytkó\v poszło juz \v niepo\vrotną zatratę, czy to zniszcze- 
'\ niem czasu i niedbalości ludzkiej, czy zuarzonemi 11ozarami, lub przygodami lll- 
I \.' \ nelni. Z tych przecie, które pomyślniejszem zrządzenien1 docho\valy się u nas 
dot£}d, a przeszedłszy do kilk11 krajo\vycll zamożnych xiąznic, szczególnem stają 
się dziś onJ'cll l1bogaceniem, po\vziC}ć lllozna niel1łonnc l)rze
\via.(lczenie, jal{ da- 
lece da\vniej rodzaj ten sztuki malarskiej znalnienicie b,y! \v kraju naszym roz\vi- 
llięty, ś\vietnego- na\vet dostą.pił udoskonaJenia. Tak z czasó\v krótkiego pano,vania króla 
Alexalldra, z samego przeto poczl}tku XVI \vieku (r. 1501-150G), mamy dotąd d\vie naj- 
\vyzszej ,vartości pargami
o\ve xięgi, miniaturo\vemi malo,vaniami okazale przyozdobione. 
Jedną z nicIl jest zbi6r usta,v i przy\vilejów cecho\vycll Iniasta Krako,va przez Pisarza miej- 
sliiego Balcera Bema sporządzony, 'v xięgozbiol-ze Uni\versytet11 Krako\vskiego przecho- 
\vy\vany, którego ,vielce cieka,ve obrazki poznać t11 dalny z kolei oddzielnie. Drugą, a ze 
JYzory ST.t. Sred. Serya Druoa. Zeszyt ..YIiI. 13 


Rok 1501. 


\,ri
k X'TI. 


. I 


I 
I 
ł 


. .' J 
, 
 ! . 
.\ 
. . 
J 
ł 


IW. Nu. O. 00.
>>>
- 


,vzględu na przepyszne jej malowania szacowniejszą jeszcze xięgą, jest tak zwany Ponty- 
fikał Ciołka, z opisem koronacyi króla Alexandra. Rękopism ten składa się z trzech czę- 
ści, z których ostatnia najpiękniejsza: Tertia pars de quibusdam solennitatiblls et Ecclesiasticis 
officiis, odnosząca się wyraźnie do obrzęd6w kościoła Polskiego, jako to: Benedictiones in 
diebus Sanctorum Adalberti et Stanislai martyrum Poloniae patrollum, et in anniversario de- 
dicationis sanctae matris Ecclesiae Cracoviensis. Pierwotnie był ten rękopism własnością 
Erazma Ciołka kanonika Krakowskiego, potem biskupa Plockiego, współczesnego Kr610\vi 
Alexandrowi, zmarłego r. 1522 w Rzymie, męża uczonego i xiąg gorliwego zbieracza. 
W następstwie czasów dostała się xięga do biblioteki Załuskich, i była onej najokazalsz£} 
ozdobą. Janocki opisał ją pilnie. (Specimen codicum mss. bibl. Zalusc. ll. XXVI str. 5-17.) 
Dalej przeszedł rękopis m do xięgozbiorl1 Tadeusza Czackiego, po nim zaś do Puławskiego, 
liczbą 1212 oznaczony; znał go tam dobrze Łukasz Gołębiowski, a jeszcze r. 1830 oglądał 
go X. Ludwik Łętowski, podziwiając malowania w nim cudne (Katalog Biskl1p6w II, 140). 
Obecnie znajduje się on złożony w jednym z zasobnych zbioró\v w Poznańskiem. 
CzterJ' malowania z rzeczonego rękopismu przedstawiają si
 tutaj, to jest: 1) Ob1
Zę(l 
koronacyi Króla Alexandra w Katedrze Krakowskiej.; 2) Koronacya królowej; 3) Król 
ttkOl
onowany siedzący na maJ.estacie wpośród tejże Katedry, i wreszcie 4) Hołd kró- 
lowi skladany. Opis dwóch z nich główniejszych, chociaż co do osób nie ściśle z dziejanli 
zgodny,przekazujenamJanocki. "Na obrazie koronaeyi Króla Alexandra, Król w stroju ko- 
ronacyjnym klęczy u wielkiego ołtarza, pomiędzy Biskupan1i Krakowskim i Poznańskinl; 
\ 
Arcy-Biskup Gnieźnieński kładzie mu na głowę-koronę. Po stronie prawej dygnitarz d\vo.. 
ru \v szacie bogatej na tle pomarańczowem złotem wyszyciem zasianej, dzierży w ręku ber. 
lo złote. Inny po stronie le,vej trzyma jabłko przepysznego wyrobu ze złota, drogiemi ka... 
mieniami sadzone. Wpośrodku trzeci w sukni fioletowej wznosi miecz nagi (szczerbiec Bo.. 
lesławowski). Obra.z drugi wyobraza całe wnętrze katedry Krako"'skiej. Kr61 \v zupeł. 
nym przyborze monarszym siedzi na złotym tronie przypartym do wielkiego oItarza. U stól) 
jego trzej dworzanie w szatach szkarłatnych, trzymają miecze w rękach. Najblizsze trollU 
siedzenia zajmują Biskupi krajowi. Dalej po dwóch od tronu stronach, stoją \v rzędzie Se- 
natorowie świeccy. Poza nimi \v złocistych ławach zasiadły dostojne kraju matrony, arcy 
bogato przystrojone. W dali wpośrodku Świątyni jest pulpit z muzycznemi nutami; przy 
nim stoją śpie\vacy hymn wygłaszający, a mistrzem kapeli przewodniczeni. Za nim \vi{lać 
lud niezlic.zony, w najrozmaitszychnarodowych da\vnych ubiorach. U góry sklepiehia trzej 
Aniołowie jakby z Niebios spuszczeni, trzymają \v rękach wstęgę, z napisem zł'otemi gło- 
, 
śkami: Te Deum laudamus. Wreszcie od gł6\vnego do S\ViątYl1i \VCllOdu, okazują się u\va 
olbrzymie posągi rycerzy \v calych zbrojach, trzymający każdy ogrOlnną szkarłatnej bal'-
>>>
, 


\vy chorągie\v, "na jednej z których \vyszyty herb Polski orze.ł biały, )ła drllgiej zaś pOgOl}, 
herb Lit\vy." 
Zbytecznelll byłoby z\vracać uwagę na przepych \vykonania, rozmaitość i bogact\vo 
. szczegółó\v, nie\vypo\viedzianą cieka\vość \vszech stanó,v osób llbioró\v, które Jna.Jo\vani
t 
te tak cennemi czynią. Z żalem nielnalym nie lnożemy dziś dojść i powiedzieć, który arty- 
sta \vykonał te przecudne obrazki; to pewna ze były robione przez naocznego \vidza, przez 
nliejsco\vego Jnalarza \v Krakowie. Przecie lubo zataił naz\visko s\voje, przekazał' Ilanl 
swój \vizeruneR, zalllieszczając go na-obrazku głó\vnym, gdzie u sanłego spodu wyobraził 
. 
się z paletre} \v rękll siedzącYIn. Nadmiarenl jakby fantazyi, co \vszakże \v dziełach tanl- 
, 
t.oczesnej sztuki nierzadkim by\va objaweln, widziIny tlwukrotnie \vpośr6d S\viątyni osobli- 
\vszego uroczystości świadka, rozłożonego s\vobodnie psa bialego; co \vięcej, \v obrzędzie 
koronacyi kr()la, tuz obok wielkiego ołta.rza, stoi na \vyniosl'ynl słupie jakiś szatanek urą- 
gają,£'y si
 nihJ' ś\viętemu akto\vi. 


E. R.
>>>
. 


. 


. 


. 


.
>>>
.... 


]IINIATURES DU PONTIFICAL (I) 


D' E R A S 
I E C I O L E K, 


EVEQUE 


DE PLOCK, 


REPRESENTANT LES CEREMONIES DU COURONNEMENT 


D' &LEX&l\IDI'E ROI DE POLOGlWE. 


DIMENSIONS: 
(Grandeur de l'original). 


1501. 


XVI Siecle 


.. , art de peindre en miniature sur parchemin, qui produisit tant de chefs d'oeu- 
vres en Italie et en France, fut egalement cultive en Pologne et y atteignit SOI1 
point culminant dans les premieres an-Jlees du XVI SiecIe, 80118 le regne d'Ale- 
xandre Jagellon (1501-1506). Les deux plus beaux recueils de ce genre, eon- 
serves jusqu'a nos jours, sont le Livre des lłIetiers, par le greffier Balcęr Bem, qui 
8e trouve presentement dans la bibliotheque de l'academie J agellonienne a Craco- 
, vie, et le Pontifical d'Erasme C1ł-olek, ćv
q'Ue de Płock (1504-1522) dont nous re- 
.
 produisons ici les principales miniatures, representant Ies ceremonies d11 eouron- 

 nement. 
Sur la planche N. oua voyon le roi, rev tu des ornemens roy. ux, agenouil- 
le, au pied de l'autel, entre deux eveques (ceux de Cracovie et de Posen) tandis qp6 raI 1I - 


(1) PontifictJl, livre ou sont insrrites toutes les fODclions ćpiscopales. Ił e
t pour fe Pape et pour les e\'eques ce que Je 
ritucl est pour 'es curćs. (Dictionoaire de Bescherelle.) 


N. Nn. O. 00.
>>>
chevcque de Gniezno, primat du royaume, lui pose la couronne sur la tete. Des dignitaires 
de la cour, revetu8 de robes longues et flottantes, et portant de longs cheveux bOllcles, tien- 
nent en mains les insignes de la royaute: Ze $ceptre, Ze gZobe, et un glaive nu (celui que !'em- 
pereuI' Otton li donna !'an 1000 li Boleslas-Ie-Grand, roi de Pologne). 


La pla che Nn. represente la cathedrale de Cracovie. Le roi deja couronne, revetu 
du manteau royal en drap d'or, et tenant en mains 1e sceptre et le globe, est assis sur tIn 
trone d'argent adosse au maitre-autel. Trois gentils-hommes de sa cour, revetus de. vete.. 
mens rouges se tiennent debout devant lui, tenant des glaives DUS li la main. Les eveques 
lłevetus de leur ornemens pontificaux sont assis autour du tron e ; les Senateurs laiques coif- 
fes de chaperons de formes et de couleurs variees, se ticnnent debout pres du t
one. Les 
stalIes sont occupees par des matrones du plus haut rang, dont le costume riche et eclatant 
differt peu de celui des Senateurs. Au milieu de I'eglise nn antiphonaire est deploye sur le 
lutrin devant le quelle maitre de chapelle dirige le choeur des chantres. Une foule d'hom- 
mes et de femmes revetuB des costumes les plus varies se presse dans la nef; et tout a fait en 
arriere, on voit un homme li cheveux blancs et li barbe blanche, en habit et en chaperon brun, 
une palette a la main: evidemment le peintre inconnu, auteur de ces miniatures. Deux sta- 
tues de geans armes de toutes pieces, posees sur des socles en bronze dore, a I'entree de 
l'eglise, tiennent en mains des bannierAs, !'une aux armes de Pologne (l'aigle blanc); l'autre 
ił celles de Lithuanie (le cavalier arme). Un groupe d'anges suspendu ił. la voute soutient 
une banderoIle avec l'inscription: Te Deum laudalnu8. 


Les memes servans d'armes se retrouvent sur la planche O, assistant a la presta... 
tion du serment de fidelite que le roi recoit assis sur son tron e, sous une Borte de pa- 
villon. Enfin la planche 00. represente la ceremonie du couronnement de la reine. 


La plupart des feuiIlets de ce magnifique volume manuscrit, sont ornes comme la plan... 
che Nn. d'ecussons surmontes d'un chapeau de cardinal, et dont on a gratte les armoiries; 
quelques uns cependant ont conserve les armes Sul£ma que Le Laboureur decrit ainsi dans 
sa Relat£on du Voyage de la re£ne de Pologne. (P. II. p. 98): "Couppe d'or et de gueules; 
Je 1 ił l'aigle issant de sable esploye; le 2 a trois diamans. Cimier un aigle issant." Les 
Jet.tres E. P. E. qui reviennent souvent sur les feuillets du manuscrit, indiquent Erasme Cio- 
Jek, Eveque de Plock, plćbeien que la faveur du roi Alexandre agregea a l'ordre de la no 
blesse, et qui a cause de son merite personneI, fut charge de negotiations importantes li, Ro- 
me, ou il mourut en 1522. 


Le Pontifical qui porte son nom fit partie de la bibliotheque dont les freres Zaluski fi- 


I'
>>>
rent don it !'etat a la fin du XVIII Siecle. II passa depuis dans celIe du savallt Thadee 
Czacki. Aujourd' hui c'est le comte Titus Dział'yński auquel la litterature Polonaise est 
redevable de ses plus belles publications, qui a bien VOUltl nous commlloiquer les belles mi- 
niatures dont nous offrons ici la reproduction. 


A. P.
>>>
r 


1: 
...L. 


I 
'\ 


II 


II 



i' 


lO 


II 


II 
II 
Ił 


Ił 


Jit H
>>>
R.150
 


"'\ - - 
i '. "" III 


.Lit H. Walter 


, , 
\'- 


'Ił 


l 


(' 
. \ t. 
, 


. 


'\.- 


,- 


l 
. » 


(f 


ł 


'1 


, 
... 


z 


W IEK "
rr 
/ ' .., 


. -... 


-...... 
--.... 



 ---... . 

 , - 
\. 


- .... \ 


..... 


--. 


, 


, '- 


I 


, 
\ 
I 


.", 


" 


.u[" ..' 


. b li"" 



 


, . 


. 


\. 


.t- 


l 
I 
" '., 
...... 



 


\ 
\ 
\ 
\ 


, 


" 


'- 


- 
- "' 


.. 

 


-'\'t' 
\ 


... 



 \ 



 . 
.. I 
lo" I .
, I 


" 


, 
, 




I 
. I 
\ \ 
, \, 


, 
,-o 


4: 


--j 


., 


- IŁ 


. 
,.
 " 
- "i'\ 
'\ , 
(" \ 
'\ '"\ 


. 


- ..... -,_...... 


GhroJnolito
r: M F a]JJlSa w VVlłr

z(t'Nlf. Ul. Długa. 55 D. 



t: 
.t 


\ . 
" . 
',- 


. 


... 


.. 
1f 

. 
\ 


. 


.Rys' L. tepko'wski. 


RELlhlNJ
 Nt\ GLOvVB.S
STANr81ĄvVA 


vr SkuhGU Katedry I\rakowskej. 


J. .kyan
s' Jirpx.l t.
>>>
l 
J 


.' 


.. 


t 


, 


r
>>>
s 


.1 
I 


. ('"-1 
r- --. 


';: : 


ł- 
.... 
Q 
.-=1 
---J 


. -'o 
LI 


. 


.. 


- 


.,.:' 



 


. 
... .-J 
C- 
o. 
.... 

 

 \ 
 --L 

 


... 
r--o ł-- 

 
.... f 
"- 
-c::- 
 "- 

 o- 

 
 ., 

 
. 
 
, r- 
,..:.- 
cr::. 
 
, Ul 

 
cr: 
. 
 .... 

 
I 

 

 3 

 ł-- 

r l. 
 
. I ..... - 
\, t 
 
, 
t- 
.. 
"- r 
.. ( 
-8 


"- 
" 
-, 
'- 
'-4 p," \ 
"- 
, \ \- .::: 
... 
, 
. \ 
"'- .. 
, 


.- 


l'
>>>
"i 


l 
.., 


" 


. 


"J 



 
c::j 
J() 
.. i 
rr- 


. 


.
>>>
. c::j 

() 
- i 
,y 


ą 

 


. 
, -, 
- --:;:: 


" 


,. 



\4 . 


:--- 


I 
.. I 


. 


\' 


J] 
-. 


 
.t 
1 
Z \..J-I 



 
1..? 

 

 


. 
\.1..,. - 


. ....... 
,... 


- 
--, 


--oC 
O 

 
O 

 


. 
E-ł 

 

 
 
N 
. 
 


'" 
, , 

 - T"" 1 
n \ \. 
." 


)i!o'\ 


.\ 


. .), 


. I 


- ' 


. 


. \,ł 


t . 
.... - 


, " '. '. 
\ 


. 


, . 


.... 


--J 


.0 
 

 


.. ........ 


c5 

.. 

 

 


. 


o 

 

 
O 

 
b 

 


. 


o 
- 
....J 

 

 


z 

 
C/J 
O 
, 
.... 
. ...... 



 


. 
.
.... 
-l 
 

 

 
.
 



 
 
(:) 


o 
U 
. - 

 
/Y 

 
er: 
y- 
f-- 

 
. 


.. 


\.;1..,'" 
C 
\:LI 

 
. 
O 
b 

 

 

 
-.:J 

 


. 



 

 
Z 
 
O 


1""-'1 


. 



 
,. --. 



 


.- 



 


. 

 
., 

 
U 


.. . 




 
f- 

 
- 

 
,,; 
J..,5 
O 

 
P- 



 
 



 
'u../ 


. 



 



 
O 
I
 
UJ 
lU 
 
'fJ 


. 


.- 


:s:::: 
VJ 

 
« 

 
O 
U 



 


'V..7 
Z 
Z 
« 
O 


r 
t 
. 
U 
 

 
U 


o. 

 
O 
U 



 
l 

 

 

 
CD 

:J 


. 

 -
 
-ł- -2 
-
- 
"") 
O -
 

 

 


t ........ 
p- 


o 


o 
JZ 
......... 
 


o 


..(
 



 r J (:£:1 
t---1 
" .{ 
 
. tS;5 
ryz.
 
f- 
 fXj 
._=) 
 
.
 
 
 ::; 
U ;g 
 ..' 
- ._
 
 :
 
Q 
.: 
 
 
L- '7 r-'\ ., 
V
 
, 
;= ł- 1 \:.. 
. 
 
 b:I 
t- J 
 .
 
_ .[
 CD t
'
 

 
" x,. 

 
J

 CD 
 


 t--l 
P f-
 
 
Ó!
 
Z ('
 ł---t 
..... .--ł 
, ) t--1 
O ;-
 
 
-O 


. 


u 
O 
:c 


. 


L 

 
 
U 

 

 


$.....1 
']j 
.....) 
--ł 
aj 
' 
.,.. 


,
 
1...--ł 


...J 
.. . 
._
>>>
. 


. 


. 


. 



L 


- 



 
li" 

 


rr
>>>
. 


Jf 


I
 

 
1=ł:1 

 :--ł 

 
t- 
 


.
 
w 

 
.
 
D--1 
Q) 

 
ł--=ł 
(Q 

 


=') 
10 r-I 
 
1.("") 
ro 
gę; 
bO 
 
.-Z 
R 
,.--.:.j 
 

 

.-ł 
N (l..) I-- 
Jt ;J 
 $ 
ro 
 ...... 

 .
 
CI) 
H 

 
 .
 
UJ 
 

 
 t'J 

 
ro 
 
CI2 
j 

 
ro UJ r , 

-. -- 
 

 iń 
 

 
 
hi: 
O 

 
r-4 
.---I 
O 
E 
 
t-::J 
o 
 
J- 

 
L...;) 


. 


tjf 



 
(:::) 
l..CJ 

 


"'---t 
ID
>>>
.
>>>
RELIKWIARZ 


=, -6) 
 L - ;; - 
- ;;: 
- 
 
.=- - 
 
- , 
= - - - - 


W SK.h.RBCU KATEDRY KRAKOWSKIEJ. 


.. 


,v y 1\1 I A R Y: 


'/5 \vielkości pra\vdzi\\"ej. 


R. 1504. 


'Viek XVI. 


ieoceniony ten zabytek, zaró\vno pra.\vdzi\vie królewskiej ku czci ś\viętego pa
 
I 
(
 trona kraju szczodrobliwości, jak odznaczonego w tamte czasy:smaku i sztu- 


 
., ki, przechowuje się dotąd s k'1.ł e, w skarbcu katedralnym Krakowskim, a do 


 (. naczelnych jego bogactw nalezy. · 

 " 3 Jest to ośmiogranna skrzynka, z półkolistem wiekiem, na czterech nóz- 
f!) J.! szn
 i mistrzowskiego wykonania wypukłą rzeźbą przyozdobiona. Na dar ten 
(CD tak okazaly dożyli się królowa Elżbieta po Kazimierzu Jagiellończyku wdo- 
,eJ wa, wraz z dwoma synami, królem Janem Olbrachtem i jego bratem Kardy- 
l' natem Fryderykiem. jak to do kota wieka wyryty napis opiewa: Divo Stanislao 
patrono precipuo Elizabet loIonie Regina cum filiis J oanne Alberto Rege et Fre- 
derico Cardinale Episcopo Crac. Joanne Conarski successore ejus procuran te: vasculum 
hoc don o dedit dicavitque Anno Dni 1504. (Ś\viętemu Stanisła\vo\vi szczególnemu patro- 
no,vi, Elżbieta królowa polska z synaini Janem Albertem królem i Fryderyl{iem Kardyna- 
JY7.ory Szt. Śred. Zeszyt XXIII. i ..Y.
\l J-. .. .. 26 
z. Zz. z. Zz. 


. 


1 
I 
II 


! I 
I 
I 


. 


.1 


l' 
II 


II 


r 
j j 
II 


II
>>>
lem biskupem Krako\vskim, za staraniem następcy tegoz Jana Konarskiego, naczynie to 
ofiarowała roku Pańskiego 1504). Zdobiące relik\viarz drogie l{anlienie są \v liczbie 57, 
niemniej pereł 103; odznaczają się zaś między niemi \vysoki dyament, G duzYCJl pereł i zna- 
cznej wielkości szafiry. Samego kruszcu jest tam, wedle po\vaznego na archi\valnych za- 
piskach opartego świadectwa. za, septem millia et mediuln millenariunl, zlota eX. biskup 
Łętowski, katalog biskupów II, 54), to jest za czer\vonyc l ' lotycll połoSIna tysiąca. 
Atoli bogactwo to kruszcu i kamieni, prześcignięte jest niemal znamienitością pod 
względem sztuki wyrobu. "Vpośród kształtnych ozdób gotyckich, \vidzimy oŚln obraz6\v 
,\1 wypukłorzeźbie robotą wyko\vaną, przedstawiających gl'ó\vniejsze zdarzenia z żywota 
Ś. Stanisła\va, a miano\vicie: l. Kupno ,vsi. 2. \tv skrzeszenie Piotro\vina, 3. Piotrowin 
, 
świadczy na sądzie, 4. 
Iorderst\vo S. Stanisła\va, 5. Porąbanie cia-ła, 6. Orły strzegę. 
posiekane członki, 7. Pochowanie, 8. Podniesienie z\vłok ś
?iętego. Nóiki podpierające 
skrzynkę, Irlają kształt anioló\y trzymających tarcze herbo\ve: na jednej z nich jest orzeł 
koronny, na drugiej pogoń I...ite\vska, na trzeciej herb. austr
rjacl(i królo\vej Elżbiety jako 
arcJ'-xięzniczki Rakuzkiej, na cz\vartej \l'reszcie herb Fryderyka Kardynała. 
Nie należ)" nam pominąć tu' u\vagi, ze zabytel{ ten pochodzi z epoki, \v l{tórej sztuka 
J 
\v kraju naszym podniosła się do wysokiego odznaczenia, znamienite \v l\:ażdym rodzajtl 
\vydavvala t\vory. l\Iamy na tO niezbite do\vody, \v dotr\valych potąd pOlnnikach tamto- 
czesnych zar6\vno budo\vnict\va, malarst\va, jak nielllniej snycerst\va, rzeźbiarst\va i zło- 
tnictwa. Jaje \vięc lekce\vażenie taką to pod \vzględem sztuki przeszłością grubej jedynie 
nieświadomości lub za\vistnej niech
ci byłoby dziś tylko oznaką; tak z drugiej strony, \va- 
żność docI10\VUjąCYCJl się zabytko\v, zachęcać nas po\vinna do pilnego onych dalszego od.. 
szuki\vania. 


. 


. 


E. Ił. 


ł 


I 
I
>>>
. .. 


, I 
! I 


A 
CHA S S E 


POUR LA TETE DE St ST.ANISLAS 


EV:€QUE DE CRACOVIE 


III 


D I
IENSI O NS. 


tj /5 ue la grandeur naturelle. 


I j 


1504. 


X \1"1 Siecle. 


ette chasse en or, ornee de pierres fines et de bas-reliefs qui representent la legen_ 
.'0 , 

....
. de de St. Stanislas, Eveque de Cracovie, martyrise en 1070, est lIn veritable chef- 
( 
. A
 d'oeuvre d'orfevrerie. IJa reine Elisabeth d'Autriche, ,reuve de Casimir Jagellon, 
tta
 roi de Pologne, et ses fil
, le roi Jean Albert (t 1501) et le Cardinal Fredel"ic, Ar- 

5
 cheveque de Gmhne et Eveque de Cracovie (t 1503) en firent les frais; mais la 
I' 1 clu\sse ne fut terminee qu'en 1504, aprcs la mort des deux princes. sous le regne 
j 
I d' Alexandre, leur frere, et un an avant la Inort de' la reine Elisabeth; gra- 
ces aux soins de Jean I{onarski successeur du cardinal Frederic au sh
ge epi- 
scopal de Cracovie. C'est ce que prouve l'inscription gravee antonr de la cllasse: Divo Sta- 
'flislao Patro1
O precijJuo Elisabet Polonie Regina cum filiis Joanne Albettn Rege et Frederico 
CardinaleEpiscopo Cracoviensi, J{)anne Conarski succeS80re ejus ptocurante: vasculum hoc do. 
no dedit dicavt.tque anno dO'¥J1ini 1504. 


. 


I I 
I 
I 

 
I 
I 
I' 


. Zz ż. Żż. 


. 


.
>>>
.. 


I 


Cette chasse qui a la {orme d'une coupole octogone, est ornee de huit bas-relieIs d'un 
, , 
travail precieux qui representent la legende de 8t 8tanislas, Evcque de Cracovie 1. L'Ev
- 
que Stanislas achcte pour son eglise le village de Pierre. (Pl. Zz.) 2. Cite en justice, apres 
la mort de Pierre, l'Evcque ressuscite ce dernier pour servir de tenloin a la vćrite. (Pl. Żż) 
, , 
3. L'Eveque amene son temoin en presence du roi BolesIas. (Pl. Zz) 4. Le roi Boleslas irrite 
contre l'Evcque qui lui reprochait ses crimes, l'assassirle pendant qu'il celebrait le saint sa- 
crifice. (Pl. Źż). 5. Le corps du saint martyr est taiIle en pieces. (PI. Zz) 6. Des aigles vien- 
, 
nent garder les membres epars du n1artyr. (Pl. Zz). 7. Les restes de l'Eveque martyr sont 
, , 
deposes au tombeau. (Pl. Z). 8. Elevation des reliques de St. Stanislas, lors de sa canoni- 
, 
sation en 1253. (Pl. Z). 
. Les quatre petits anges agenouilles qui supportent la chasse, tiennent chacun un ecus- 
SQn aux arn10iries de la Pologne, de la Lithuanie, de la maison d' Autriche et du Cardinal 
Frederic. 
. I 
Le travail exquis de ce monument d'art, qui ne le cede en rien a la richesse de la ma- 
tiere, nous donne une haute idee de l' orfcvrerie au XVIsiecle, en Pologne. 


ił. P. 


I 
ł
>>>
.'.
\ 
,') '
, 
\" ,\ ), 
, r
. 

 '\ \)'\ 
)' . - ) '\) 
: , I'" ,) ,'

: () 

 . , 
}J 
 (; ( \ . I 


R 1523 


\ I \ . 
, 



 
. t 
\ . I & 
, ,\ 


" 



 (\
tu. 


... 
, 
\' 


( 


\ 


... 


) 
\ ,...- 
 
" \ 
" 
- I 
'-l l " 

 
 \ \ 

 \ 
"t 
I , 
, 
, '- 


\ 


). 
" 


l. 
I [ 


'
. 
,\ 


:'\' 


"-" - 
 
( 
" 
-
ł 'G\ 
, ,
) - --\ 
, ),,' . --t-:; 
 \ l 
--- "'\, I L 

 \ '
 
., \\ .'\ -- 


l 


'....., 


:. ( 
\ 


'" 
'r 
'"" - " 
( r) 
\... -) 
\ '....... . ---.J 
'- 


\ 

"\.. \ . 
. ... 


, . 


, 


"- \
. 


'- 


\ 

 


- 

 


. 
1 



 


\ 



 \'i I' '\ .'. yr ,
,r ' . I . t". . " ( 


Lit.H..Walter. 


M 


vVI E K 
;Z\T I 


,
.. I'.'. I,. '. ,\\. 


. Ąl\, 


"\ 
. 
 \\ ' 

 


. . , 


.' - -'- '- t 
-., --....!. t.' 

. /" I 
. 
I 
o . . 
...... \. . '- - 


\)\ 


/-::::. 


-- 


- 


\., ' 


- ....-.., 


. ., 


'\ 


t. " '. 


...". 


'. 


\. 
 
, \\\\ " , ' 
I t . 


. ') 



 


,...... .- 
" ,.- 
- ;:-. 
- , 


I " '. 
) 


- 


- I 
.., 
. 


'-- 


;;:-... 
....
. 
\ . 


D
 
, .... j '-' 
- 


\. , 
--.....--..::... .. . 
'" '
 ł 
 \ - '\ \ 
\ «., 
"f-
 
 
.. r- '. 
\t" 


-
 


" 


r () . 
.,.. 


'. I 
. .1 



 
\', 

... 
\
 

 


"- 
', 


"
j 
\4 


'"\ 


\ - 
\ , 
.... 
f 
'[ , 
C ... 
1_' ') 
t' , 
J , 


"'-.. t 


- - 
, ,
.l:. 
1'.\' . 


f :' 
-.' 
- 
 l 


..... 


.. 


, 
I 


i ' 


:. \ 


J 
') 


(lU 
- ,-'" 
\.. 
\ 
\. 



 


\' I, (, 

 '\, ' 
\ 
\ ' , 
\ 


'-, 


, 


@' 


\ '\ t I ? 


\ 


l' 


-"'. 



( 
I
 
- 
''-
. \ 



, ,,' 


\. . 


, 



 
..... 


... 


.. 


"" 



. 
 
-\ 



 " 


l' 


\
 . '\ I l' \If 
' '\ 
. ( _' l, )1( { 


Chromolitogr. M. Fajansa, W Warszawie. Ul Dłl1git 550 . 


Rys. L. Dembowskt 


, 
MALOV/ANIF: NA STROPIB: KOSCIOIJA \'1 LIBUSZY 


Al E:Yans Ólr
x/t.
>>>
.
>>>
łALOW ANIE NA STROPIE KOSCIELNYM 


\VE 'VSI LIBUSZY. 


'V.Y
IIARY: 


Wysokość: 2,750 metr. 
S z e rok ość: 3,350 metr. 


podrózy s"rojej po niektórycll okolicach dzisiejszej Galicyi, której o!)is arclleolo- 
giczny przygoto\vuje się do druku, p. Józef Łepko\yski z\vrócił szczególną u\vagę 
na kościół' parafialny ,ve wsi Libuszy, pod Bieczeln, 'v cyrkllle Jasielskim. Na 
. V tern miejscu stal dawniejszy jodło\vy, którego dokument erekcyjny docho\vany 
w kopii, \vydany został 'v r. 1348 przez Kazimierza "\tV., jako ,ve \,"si.króle\vskiej 
Dziś stojąca świątynia po,vstala \v r. 1432; z tegoz czasu pozostały \v niej ozdo- 
by we\vnętrzne, iprześliczny szafia8ty ołtarz szkoty staro-nielnieckiej Na (lrz\viaeh 
z obu stron malowanych \vyobrazone są na ośmiu tablicaell dzieje Pana Jezusa, 
, 
i N. Panny. Srodko\ve obrazy na tle złotem \v naturalnej !)ra\vie ,vieIkości 
przedsta,viają N. Pannę, ś,v. Józefa i Ś\v. Stanisla\va, \v ślicznych rzeźbionych ran1acll. Try- 
ptik ten stanowił ozdobę da\vniej \vielkiego, dziś bocznego oltarza. StrOI) lnalo\vany jest 
klejo\velni farbami, pomiędzy któremi panują dotąd \v żY'V
YCll b ar,va ell l\:olor czer\vony, 
luebieski i zielony. W skrzYlicacll cz\vorobocznych i o\valnycll malo\vane są sceny z pislna 
świętego i z żywota Ś\v. Stanis1'a,va, okolone ślicznemi arabeskami z liści i k\viató\v. )Ialo- 
łVlory Sit. Śred. Serya Druga. Zes1.yt XiI. 12 


Itol{ 15
3. 


"riek X'TI. 


. 


, 


M.
>>>
- 


\vanie to lJocllodzi z początk6\v XVI stulecia, jak to st\vieruza napis nad tęczą (1). Ecc/esi(1 
haec depic/a est 8U111ptU honorabilis D. Johartrtis plebani il
 Libu8sa in honorem Omllipotenlis 
et in honnre111 Nativilalis B.1Jl. V. A. D. 1523. (Kościół ten malo,vany został lrosztem 
czcigodnego pana Jana, plebana 'v Libuszy, na cześć WszecllIDogąCęgo i na cześć Naro- 
dzenia N. Maryi Panny. R. P. 1523). 
Wiadomość tę uprzejmie lIdzieliI nam p. Józef Łepkowski; malo,vanie jednego sl{rzyń- 
ca skopio,vane na miejscu przez utalento,vanego malarza p. Leona Delnbowskiego, przed- 
sta,via Ś\v. Wojciecha z wiosłem, i drugiego S. biskupa zapewnie ś,v. Stanisła,va. 


(I) Tfcz,a ". budowli kościołó\\'; drzewo P?jtrzek kościoła od ściany do ściany, nirkic(ly obł:\ko\vate, ale ItOspoli('ie lwosLc, 
przet1zielują('e ('z-:ść kościoła jednę od druojt
j górą: na klu.-em sloi zazwy('zaj krz)'ż. (SloU'nilc LiJldego). 


A. P. 


. 


II 
I 
I 
I 
l, 
II 
I : 
I 
I 


I 
! I 



 
I 
I I
>>>
, 


PEINTURE D'UN cOMPARTUlENT DU PLAFOND 


DE L'EGLISE P i1ROISSIALE DE LIBUSSA. 


DIMENSIONS: 


H a ute li r: 2,750 metre. 
I.. a r g e li r: 3,350 metre. 
1523. 


XVI Siecle. 



 e viJlage de Libllssa sitlle dans Je cercIe de JasIo, dans la Gallicie autricllienne, 
;"'""\ a conserve 80n eglise du XV siecle, batie a la place d'une autre fondee en 1348 
par Casilnir-Ie-Grand, roi de Pologne. On y voit eneore un autel a volets, dans 
, r

7 l'ancieu style allemand, avec des peintm'es sur fondd'or, qui representeut la Sain- 

 te Vierge, St Joseph et St. Stauislas, et puis huit sujets th'es de la vie de N. S. Je- 
."1 sus--Christ et de la Saiute Vierge. 
Le plafond divise en compartimens, est peint a la detrenlpe; ce sont des sce- 
r 
nes de l'Eeriture Sainte et de la vie de St. Stanislas, eneadrees daI1S des ara- 

 besques d'uu gout exquis, comme on peut le voh' sur la planche 1\1. Uue iuscri- 
t ptiOll latine l)laeee alldessus de la traverse qlli separe .le presbytere (lu reste de 
l'eglise, et. qui supporte lIn crucifix, precise la date de ces peintllrcs: 


n
>>>
Eccle8i
 kaec depicta e81 8U't11ptU hono1.abilis Dni JolŁanni, l)lebani in Libu,sa, in kOnOreJ11 
Omnipotentis et in honorem Nativitalis B. M. ¥. A. D. 1523. (Cette eglise a ete peinte allX 
frais de l'honorable l\Iessire Jean, cure de Libussa, en l'honneur du Tout-puissant et de lc.t 
Nativitć de la S. .V. l\Iarie, !'an du Seigneur 1523. 


. P. 


.
>>>
......
 
ą 
 
t---
 . 
 
r
 
 

 
 

 
 

 
 

 
'
 


X 
:=.:f 
CD 

 
.
 
V) 
l:'.) 
c::: 

 
c.. .. 


v 
. 
." . 

 



 

. ,\,,,
 
, 



 
E--i 
U2 
W 
C'J 

 
t- 
e. 
 
ł.r' 
-r ;) 



 



(
 
.-- 


. 



 
'a.O 
.,A 
n 



 
p: 


cd 
u 


t- 
.... " 
re- 
 
c) 
 
t'. 


1.) 
. ....... 

 
c-u 
N 
cI) 

 
_en 
-= 
I- 



 


. 
c'd 
CI.) 

 
c'O 
"r- 


 

 



 
,....z; 



-- .. 
 r 
"
 

 . (If 
'" . 
 
, )\ 
( -* 
'" '-. , --
 
. -- 
. 
,..-- 

 '1 
. '- 
, 
.., ) 
'" 
. 
., . ) . 
 


s.... 
 

 Z 

 
 
S  
C --=1 

 
 
O [::--' 
r
 


. I- J 

 
CI:; 
::::J 

 



 
Q,;) 

 
r--' 

 
:d 



 
...- 
H
>>>
... 


I I 
ł 
II 
I ł 


, 


. 


. 


.
>>>
}j 


KUFEL SZl{LANY I FLASZA 


I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 


. 


.1 


G M U R łr I" 


l. 


U Ił U S 
 
'

 


'1', 


I I 
I 


,v y 1\1 I A Il \.. : 


I ' 
I 
I 


4lj ,,'ielkości pr8,,
dzi ,,'cj. 


"
iek X\TI. 


\vieku XVlym, za czasów panowania Zygmunta J. i Z)'gtnunta Augusta, naczJ"nia do 
. 
 '1 napojó,v \v Polsce były pospolicie z kruszcu odrabiane, wedle zamożności osób złote, 
srebrne czy cyno\ve. Znano już \vtedy wpra\vdzie i kryształ rzniętJ', z\vłaszcza 
szkło malo\vaniem w ogniu wypalonem ozdobione. Atoli naczynia tego rodzaju by- 
_ \valy jeszcze \v te czasy wcale niezwyczajne , a do po\vszechnego użycia nie \ycho- 

. 
 dziły bynajmniej; raczej zasobnych domów, kredensów pańskich szczególne ozdoby 
" C,! c.v- i osobli\vości, w futerałach dla większej ochrony przecho,vywane. }(ról Zyglnunt 
.1' j\ \ August był wielkim lubownikiem rzeczy pięknych, sprzętów kosztownych; niewypo- 
. \viedziane skarby posiadał w naczyniach z drogiego kruszcu naj,vJtworniej odrobio- 
nych. Miał tćż w kredensach swoich niektóre co rzadsze naczynia szklane: puhary, flasze, 
kufle, szklenice 'Y}7palonem malowanieln zdobne. I(iedy zaś dziś wszelkie owe królewskie ko- 
szto,vności kruszco\ve ponikły', i zaledwie gdzie jaki z nich szczątek dotr\valy zostaje: niedzi\v 
że slabsze, łat\vo stłuczeniu ulegające naczynia ze szkła, zaginęły takoż zupelnie. JedJ"nYIH 
Ir:,011/ S1It. Śred. Zes:.yt IV. Druga Sery". 4 
D. 


I 
I 
I 
I 
I 
, 
I 
I: 


, I 
,
>>>
podobno z tego wyjątkiem, jest kufel i flasza niegdyś do króla Zygmunta Augusta należące, 
\v pry\vatnyrn staroź}7tności zbiorze \v Paryżu obecnie zachowane, a gdzieś za granicą także 
szczęśliw)l'In trafunkiem napotkane i nabyte. 
I(urel z prz)Ttwierdzoną prz}7krJ T wą srebrną \vyzłoconą, (oczywiście później dorobioną) ,vy- 
obraża w malo\vaniu ,vypalonem w ogniu Orla Polskiego, z c}7frą króle\vską z\viązaną S. A. 
I
Iasza przedsta,via w popiersiu uciesznego szlachcica z długiemi \vąsami i podgoloną czu- 
pr)"ną.. Po bokach roślina konwalii (G'ortvalla1.ia maJ:alis, Liliul11 Convalium, La'ttka SJtrcniu- 
sza), której k\viat, jak niesie podanie, Zygmunt August bardzo lubił. 


E. Ił. 


. 
.
>>>
POT-A-BIERE ET FLACON 


DE 


S I G I S itl O .N D-A U G U S T E 


ROI DE POLOGXE. 


(. . 


- 


DI)IENSIONS: 


4/ t de la grancleur naturelle. 


Q. 
(lJ}
_) 
 

l 

 
(.l
 j -_ 
..,.
 
 
łt
 
/!' rt ,,\

-
 
V 1 
I ',. 
':
 ;
\ ,,
 'aigle royal au chiffre S. A. entrelaces (Sigismundus Augustus) peint sur le pot-a.. 
biere en verre, indique clairement qu'il a appartenu a Sigismond-Auguste, roi de 
Pologne. Le flacon sur lequel est representee une figure drólatique dont le type de 
physionomie ainsi que les longues moustaches et 8urtout la tete rasce, son
 tout-a-fait 
polonais, a du appartenir au mcme dressoir que le pot-a-bićre, non seulement a cause 
de la similitude du verre et de la peinture, mais encore a cause des muguets dont les 

 deux pieces 80nt ornees, fleur pour laquelle la tradition attribue au roi Sigismond- 
II . Auguste une grande prćdilection. 
I . 

 On sait que l'art de la verrerie passa de la Phenicie et de l'Egypte a Rome Oli 
ił atteignit une grande perfection. A pres la prise de Rome par les Barbares, les 
verriers porterent a Byzance le secret de leur art. Au XIII. siecle des manufactures de yerre 
s'ćtabIirent a Venisej au XIV, dans le Dauphinć. Au XVI. siecle la verrerie lit en France de 


XVI. Siecle. 


I 
l' 


.
>>>
grands progres (I). En Allemagne Olll'usage de la biere etait plus repandu, les vases en verre 
ornćs de pcintures furent employes surtout pour les banquets des corporations de metiers. La 
Pologne les emprunta a ses voisins; mais la fragilite du verre n'a pas permis d
en conserver 
beaucoup d'exemplaires. Tandis qu'on rencontre plus communement dans les collections des 
pots en vermeil et en argent, ciseles et dćcores de medailles et de monnayes, ou des coupes en 
ivoire sculpte, ces vases qui ront partie d'un collection d'antiquites a Paris, sont peut ctre les 
seuIs qui nous soient rcstes de cette epoque la. 
.. 


(1) 1\loyen- age et Rcnai8sanc
 T. IV Ameublement Cavil et ReJigieux. paf Ch. Louandrc. 


. P. 


. 


...
>>>
'\ " 
" 


LILii Ił. MOldin 


. 


G 


,. 


" 


ł 


ł . 


. 


ł · 


. 
. 
. \. 
. 
. 
ł 
. 


., .... 
" 


. 


Chromolith .I,...mrn'lł'r' P dns 


. 
ZYGM1JNrr-AUGUST KfZOL POLSKI. 


M Ffifa(J.
 d/I'fJX 


30 


W] EK XVI. 


. 


Rys S(;huJtz. 


.
>>>
, 


'- 


.. 


"
>>>
Lith. H. Moulin 


.. 


(
 . (f 
n 



, ' 


. .. 


W Uł
 1\ XVI 



 


\ 


, .. 


.. 


, 


\ 

 
, 
... . 
". , 
\, 


\ 
, 



 


, 


, 
-t. 
\... 
. -'\ 
" 
u- ,r , 
.... ol 
\ 
, 
 
\ , 
"- 
, ( 
.. 
, 


.. 


r hrOIllOliLh o I .rmCl'Clrr , 1?ans 


KATARZY.NA AlJSrrFtYACZKA 
. 
Trzecia Zona ZY81illulta -Augusta o 
Wo Fajans direx. 
.. 


. 


Rys Schultz. 


3 


I . 


I 
.1
>>>
II 



 


" 


. 


- 


. 


. 


. 


. 


. 


.
>>>
DWA WIZERUNKI 


. 


'. 


(C. 
,
 


\\ 


I 
-o. 


BW 


I I 


VI1US 


! ) 


r;\ 
J 
'- l 


Krola Polskleł;o 
I JEGO TRZECIEJ ŻON\' 



 



 


.L4. 


.... 



 



 


ARCY-XIEŹNICZI{I AUSTRYJACI(IEJ, 
.. 


MALO\VANE ROKU ł 553, CZY SIECO pótSIEJ PRZEZ ŁUKASZA CR:\X!CHA, SY
A. 


'VY
IIA R Y: 


'Vielkości orygil1aló\v. 


l 1 
d) 
.+ 
1/ 


'Viek XVI. 


t 



I' 
 ewien lubo\vnik starożytności a pamiątek da\vnycll krnjo\Y)
chł, natrafił szczęśli\vćm 
\J ' 
 zdarzeniem i nabył w Londynie dziesięć portretów olejnych małego rozmiaru, 
vLj I ,"
. pr
edstawiających 
ałą rodzinę krola Zygmunta Augusta, to jest: jego. r
dziców 
 
. krola Zygmunta J. l Bonę Sforcyę; samego Zygmunta Augusta; trzy tegoz z kolcl 
żony: Elżbietę Arcy-xiężniczkę Austyjacką., Barbarę Radziwiłłównę i Katarzynę 
Arcy-xiężniczkę Austryjacką siostrę pierwszej; wreszcie cztery siostry a córki Zy- 
gmunta I. z Bony, IzabeIlę owdowiałą królo\vę \V ędzierską, Annę później królowę 
Pulską, Zofię następnie xiężnę Brunświcką, tudzież I\atarzynę potćm królowę 
Szwedzką; trzy ostatnie wyobrażone w ubiorach paniellskich. 'Vizerunki te malo- 
wane były widocznie wkrótce po 
aślubinach Zygmunta Augusta z trzecią żoną 
I{atarzyną, zatem wtymże sam
ym r. 1553 lub mało co później. "Tszystkie opa- 
trzone są znanym znakiem d,vóch malarzy Łukaszó,v Cranac]lów ojca i syna, to jest: 81nokiem 
'YIO,., Sat. Sred. Serya Dr"gtJ. Zeszyt VI l. '1 
G. ł G. .. 


t
>>>
i 


z piorścien£em, któreto znarnie kładli zwykle oba na s\vych obrazach, a bylto herb nadany 
Cranachowi ojcu przez elektora Saskiego. Że stary Cranach umarł r. 1553 liczący lat 81 wieku, 
przeto nieulega \vątpliwości, iż rzeczonych obrazó\v omalować już nie mógł. Wykonał je przeto 
s}Tn jego takoż Łukasz, \v sztuce i sła\vie ojcu dobiegający, r. 1515 urodzony, r. 1586 zmarły. 
Malował on zresztą wiele podobnych, D1alego rozmiaru, rodzin panując
ych portretów. rrak 
Inniejsze jeszcze, w liczbie 48 rodu Saskiego Elektorskiego, znajdują się w 'Viedniu w zbio- 
rze Ambras zwanym. \V xięgozbiorze xiążęcYln w Wejmarze są takoż różne jego małe wize- 
runki, rnęzkie i żeńskie. Sądzićb)T ,vypadalo, iż do wykonania portretó\v rodziny króla Zy- 
gmunta Augusta, zjechać musiał artysta na miejsce do I(rakowa. Niemamy wprawdzie zkąd- 
inąd żadnej ,viadomości, ażeby on kiedy znajdował się w Polsce; wiadomo t iż tak jak ojciec, 
przebywał najwięcej w Saxonii w Wittembergu. Że portrety rzeczone, z żyjących podó\v- 
czas osób, noszą cechy \vielkiego podobieństwa, wnosić to nam dozwala, iż wykonane były 
z natury. Przeciwnie najmniej podobne, są właśnie Z.ygmunta starego iB.arbary Radzi,viłłó- 
\VD)', bo malowane po icłl już śmierci, zatelD z jakicheś jedynie dawniejszych obrazów. Dwa 
gló\vniejsze ze zbioru owego portretó,v rodziny króla Zy'gmunta Augusta, to jest samego króla 
i trzeciej jego żony I\:atarzyny, przedstawiają się tu w przerysach. Wszystkie dziesięć były 
kiedyś zape\vne własnością króla Zygmunta Augusta; w nie fortunnych rzeczy kolejach, poszły 
wrozsypkę, jak prawie wszystkie dawnych zasobó\v i świetności zabytki. Dostały się gdzieś za 
granicę, zeszły na towar sklepu antykwarskiego. Tak je napotkał poszukiwacz dbały, a uchro- 
nił od zapomnienia i może ostatniej zaglady. 
Nie odrzeczy będzie przypomnieć tu daty życia osób na przerzeczon
ych wizerunkach \vy- 
obrażonych. 
Zygmunt J. król. Urodzony w J{ozienicach dnia 1 stycznia 1467 r., wstą,pił na tron 
r. 1506, tlmnrł w Krakowie driia 1 kwietnia 1548 r. . · 
Bona Sjorzia, xiężniczka l\fedyolańska, córka Jana Galeasa xięcia l\Ied}?olańskiego. Uro- 
dzona podług Morerego r. ]491, podług innych r. 1500; zaślubiona r. 1518 mając wtedy jak 
t\vierdzono lat 18; zatruta dnia 17 listopada 1558 r. w Barze w królest\vie Neapolitańskiern. 
(Niektórzy kładą datę jej śmierci na rok 1557 dnia 20 listopada, a inni aż na rok 1559. Gdy 
umierala liczyć rniała lat wieku 65; ztąd i data urodzenia jej ,vcale zostaje \vątpliwą). 
Zygmunt August król. Urodzony w Krakowie dnia 1 sierpnia 1520 r., obrany kró1eul 
r. 1529, wstąpił na tron po ojcu r. 1548, umarł w Knyszynie dnia 1 lipca 1572 r. 


. 
Zony Z,pgmllnta .
I'51lstal 
Ił 
Elżb£eta l\rcy-xiężniczka Austr}'jacka, córka cesarza Ferdynanda J. Ułodzona r. 1525, 
zaślubiona r. 1543, zmarla \v \Vilnie dnia 17 czerwca 1545 r. 


.
>>>
" 
Barbara Radziwiłłówna. Urodzona r. 1520 czy 1522, \vdowa po Gassztoldzie wojewo- 
dzie Trockim, zaślubiona we wrześniu 1547 r., zmarła w Krakowie dnia 8 maja 1551 r. 
Katarzyna Arcy-xiężniczka Austryjacka, córka cesarza Ferdynanda J. siostra poprzedniej 
Elżbiety_ Urodzona r. 1533, zaślubiona Franciszkowi Gonzaga xięciu Mantuańskiemu r. 1549, 
owdowiała r. 1550, poślubiona przez Zygmunta Augusta r. J 553, zmarła r. 1572. 


. 


Siostry Zy;;mllota ..
łl
l.sta: 
, 
Izabella. Urodzona w Krakowie r. 1519 w dzień S. Pryszki, \v.ydana za lnąż na Jana 
Zapolskiego króla Węgierskiego r. 1539, zmarla r. 1559 czy 1560. 
Anna. Urodzona w Krakowie dnia 18 października r. 1523, zaślubiona Stefano\vi Bato- 
reJDU królowi r. 1576, zlnarła w 'Varsza\vie dnia 9 września 1596 r. 
Zofia. Wydana za Henryka xięcia Brunświckiego r. 1556, zlnarła dnia 28 maja 1575 r. 
Katarzyna. Urodzona \v Krakowie dnia 1 listopada r. 1526, wydana za Jana III. 'Vazę 
króla Szwedzkiego dnia 4 października r. 1562, zmarła dnia 16 września 1583 r. 
Iatka króla 
Zygmunta III. 
Z\VrÓciIny tu jeszcze u\vagę na jeden szczegół w wizerunkach o\vych. Król Zygmunt I. 
wyobrażony jest tu z siwą brodą i wąsami. Jestto drugi znany nam portret, przedstawiający 
go z brodą; inny znajduje się w Krakowie w katedralnym kościele, zawieszony nad drzwiami 
kaplicy Zygmuntowską zwanej. Tymczasem na wszystkich króla tego monetach i medalach, 
. 
oblicze jego okazuje się stale bezbrodne. Domyślać się wypada, że król zapuścił brodę i wąsy 
'v późnej dopiero starości, przed samą niemal śmiercią. Wreszcie zauważyć nam przychodzi, 
iż w zbiorze O\V
Yln portretó\v rodziny Zygmunta Augusta., 11iedostaje naj starszej jego ale przy- 
rodniej siostry, Zygmunta I. z żony jego pierwszej Barbary Zapolskiej córki, Jadwigi urodzonej 
\v Poznaniu dnia] 5 maja 1513 r., \vydanej za Joachima II. margrabię Brandenburgskiego dnia 
1 ,vrześnia 1535 r., zmarłej dnia 7 lutego 1573 r. 


E. Ił.' 


...
>>>
I 


IC.. 
.JIIL 



 t:li 
 


/ 


B 


a
 


I m I 

t!1
 


Hoi de Polo;;ne 


. 


. 


ET 


DE 


CATHERINE D'AUTRICHE 


S..\ l'ROISIE
IE FE
Il\IE. 


I)I
IE
SIONS: 


Grandeur des ori
inanx. 


X\:'I. Siecle. 


n alnateur d'antiquites nationales eut le bonheur ue trouver chez un brocanteur de 
Londres dix portraits de petite dimension, peints a l'huile, reprćsentant toute la 
falnille de Sigismond-Auguste, roi de Pologne. C'etaient d'abord son pere et sa 
mer(: le roi Sigismond I. et la reine Ronne Sforce de :Milan; puis le roi Sigismond- 
Auguste, lui-meme, et les trois femmes qu'il avait epousees rune apres rautre: 
. 
Elisabeth d'Autriche, Barbe Radziwill et Catherine d'Autriche, soeur d'Elisabeth; 
enfin ses quatre soeurs: Isabelle, veuve du roi de Hongrie, Anne qui uevint plus 
tard reine de Pologne, Sophie qui epousa ensuite le duc Henri de Brunswick, et 
Catherine qui fut depuis reine de Sueue; les trois dernieres en costumes de de- 

 Il1oiselles. 
Ces portraits ont probablement ete peints peu de temps apres les noces de 
Sigismond-Augnste avec Catherine d'Autriche sa troisieme femme, ('eli
brees a. Cracovie en 1553. 


. 


(;. et G. II.
>>>
1 


lis portent tous le signe bien connu des deux Luc Cranach, pere et fUs, UD petit dragon aile 
tenant un anne:tu dans sa gueule, arlnoiries accordees au pere par l'electeur de Saxe. Cranach 
Ze Vłieux etant mort en 1553 a raga de 81 ans., n'a pas pu etre l'auteur de ces tabIeaux. lIs on t 
du etre peints par son fils du nom de Luc aussi, qui atteignit presque ił la ceIebrite de son perej 
ne en 1515, ił mourut en 1586 et peignit beaucoup de famiIIes princieres dans les memes di- 
mensions. Ainsi nous voyons dans la collection dite d' Ambras au palais du Belvedere, a Vienne, 
nne collection de 48 petits portraits de la familIe de l'electeur de Saxe. On en voit aussi un 
grand nombre dans la bibliotheque grand'ducaIe a 'Veimar. · 
Nous n'avons pas de donnees certaines sur l'endroit ou Cranach Ze Jeune executa ces por- 
traits. II habitait la plupart du temps Wittemberg en Saxc, ville peu eloignee de Cracovie. 
Ce qu'il y a de certain, c'est que les portraits du roi Sigismond-Auguste et de la reine Cathe- 
rine, sa femme, sont les plus ressemblans, comme s'il avaient ete faits d'apres nature, ou du 
moins d'apres de bons modeles; aussi les avons nons choisis pour leur donner place dans notre 
publication. . 


. P. 


.
>>>
I 


, 


R ]57
. 


s,. 
tI,., 


... 


Lit: H.Walter 


w 


-.... 


...""\ 
"' 


" 


.. 


t 
.. 


- 
 


," 


.. .,. 

 '" ]I 


., 


.. 


. 


...... 


. 


, -. 


- " 
, . .1 


) 


'\ 


I , 


'\ 


,- 
. " 
I , \ 


.,'" 


fi 


" 


" 


VJIEK AV1. 
32, 


.1 
I 


t( '- 


I, 


\, 


"" 


".. . 


Chromalitogr: M. F ajansa,w Wars
av,ie lJLilluga 550. Rys, LD embowski i L. Łepkowsb 
MlECZ ZYGMUNTA-AUGUSTA. SKRUSZO
ry NA .POGM
BIE W KRAKOWIE. 


I 
ł 


J./. lfllans d/rex!!.
>>>
. 


. 


, 


.
>>>
.. 


L 
, 


MIEC 


(:Jm
!Jtił
 



t!)Q}
Quł
 


I 
I 
I 
;. 
I 


SKRUSZONY NA POGRZEBIE 


w mAP:O
"IE. 


- 


R. 1572. 


w y 
I I A R Y: 


· /5 wielkości pra\vdzi\VtU. 


r 


Wi
k X'';l. 


I 
( 
I G) 
t?: · 


:1 


,. I' 

 . ; odanie miejscowe przywiązuje do tego miecza w pochwie z siatki srebrnej, 
r. I .'., \
 w sre
ro pozłacane, z misterną rzeźbą. w stylu \vłoskim oprawnej, pamiątkę 
li. I" pogrzebu Zygmunta; i dlatego oznaczyliśmy go rokiem śmierci ostatniego z Ja- 
, 
giellon6w. Na opra\vie poch\vy jednak na kt6rej wyrzeźbiony jest, jak się 
J zdaje, Herkules dł'awiący hydrę Lerneńską, "Fyr) t y jest rok 1540; a ten rok 
przypomina miecz, przysłany wraz z czapką poświęconą przez papieża Pa- 
,vła ID, Zygmunto\vi Augustowi i wręczony mu przez komornika papiezkiego 
Hieronima Roraryusza (a nie Rozaryusza, jak błędnie wyczytali Bielski, Ja- 
nocki, a nawet ,vłoch Ciampi); co tak opisuje Bielski: "Na tym sejrrlie, dnia 15 
miesiąca I
utego, od papieża Pawła III kr610wi Zygmunto\vi Augustowi w ko- 
ściele na zamku, przy ojcu i matce, czapkę i miecz poświęcony Hieronim Roza-' 
ryusz poseł oddawał, rzecz cudną. do niego uczyniwszy, aby \viary Ś\v. chrześciańskiej 
obrońcą byl, a karał się zamięszaniem stron niemieckich, które s\vojem odstąpieniem od 
lY
ory Szt. Śred. Zeszyt x/x, 22 
'W. 


Ij
>>>
, 


. 
.. 
. 


. 


. 


jedności kościoła powszechnego, o \vielkie trudności i \vojny przyszły. Na co on taką dal 
odpo\viedź, że, ja. Panu. Bogu za to światło dzięl{uję, kt"órem mnie oświecIć raczył, i nie 
v"ątpiąc nic w wierze 8\Vej, tej się do śmierci trzymąć będę" (1).' Instrukcya papiezka' dl", 
. . 
HieroniIna Roraryusza, i brewe Ojca ś. do Zygmunta Augusta, datowane z RZYlllU dnia 29 
Czerwca 153g roku, wydruko\vane są w rocznikach kościelnJch Rajnalda (2). Brewe tak 
brzll1i po polsku: 
. Zygmuntowi drugielllu, Najjaśl1iejszemu królovvi polskielnu. Rzymscy pasterze \v Prze.. 
najŚ\Vlętszej nocy Narodzenia Pana naszego Jezusa Chrystusa, co roku zwykli miecz i ('zap" 
l{ę uroczystJrn ceremonialenl poświęcać i jednemu z xiążąt c.hrześciaIlskich posyłać, które- 
go dar.elll tym ś\viętym zdobią, a zarazeIll ducllowem rnęzt\veln przeci\vko nieprzyjaciołolIł 
. . 
kościoła 
\viętego i wiary katolickiej wzmacniają, co jeśli kiedy, najukochaIlszy synu, to 
dziś llajpotrzebniejszenl, kiedy Turcy wojnę przeciwko nam podnoszą, a kacerst\v
 kościół 

\vięty rozdzierają. Kiedy \vięc idąc śladaIni poprzednikó\v naszych, lniecz ten \vraz z 
czapką poś\vięciliśmy zeszłej nocJ' Narodzenia Pallskiego i zastanawialiśmy się nad teIn, 
. 
Ii.OlllU szczegól11ie bJśmy je posłać luieli, najpier\v t\voja królewska lność lla myśli nalIl sta- 
ll
ła, jako daru tal{iego najgodniejsza; przystoi bo\viem i \vieko\vi tvvojelnu i cnocie t\vojej · 
i najdostojniejszego ojca t\\"ojego, i obud\vóch celującej pobożności i uległo
ci Bogu i 1(.0- 

ciołu\\'i 
\Viętelnu. Tobie \vięc jako xiązęciu katolickie UlU i tej śvvi
tćj stolic.)' llaj
Jcz- 
li\vsZelnu oJ ' no\vi, którego szczególną 'miłością }{OChanlY, miecz ten i czapkę, przez ukocha- 
Ilego syua naszego łIieroui1na l
oraryusza posła naszego posJłalllY, żasyłając gorące Ino.. . 
tlIy do Boga, aby na ciebie. którJ9 '''raz znajdostojniejszym ojcel!ł t\VOinl nie daliście zala
 
pallst\Va \,"aszego jadeln. sąsiedzkich kacel'st\v, \vszystkie pomYBlności zesłać raczył, pra\vi- 
cę jegq \\'zlllocnił, a t\\'oją.gło\vę tą czapl{ą, na której gołębica moc Ducha świętego \vy- 
. 
raża, zabezpieczył na obronę kościoła ś\vi
tego i ,vi ary katolickiej, przeciw po\vszecbnynl 
nieprzyjaciołom religii i szczegó.lnym ,viary katolickiej i aby Inłodość twoję przyrodzonynl 
· przYlnioteul cnoty jaśniejącą i śladaIIli ojcowskiej dziehlości idącą, do najwyższego szczy- 
tu ch\\yał.y tlopro\vadził. I
rzyjn)ij ż
teIn \v pobozności t\tvojej ten dar nasz z cllrześciallską 
zyczli\\10Ś ci q i uszanowailieln, nietyl.e na jakość jego, 
le na 
naczenie Inistyczne i ducbo- 
\ve z\vazając, dla którego naj\vięksi n10carze za\vsze.. sobie" ten. dar. 
tolicy apostolskiej za 
\vielki zaszczyt poczyty\vali; czego się i po t\vojej dla nas życzliwości i pobozności spodzie- 
'Vall)JT. Aby zaś ten dar uroczystJm cerenlonialeIu, ;"jak przez nas poś\vięcony był, tak tu 
bie uddallJr został, polecaluJ r prze\vielebneIuu bratu naszeUlU "arcJbiskupowi Gnieźnieński
- 


" 


. 


. 
. 


. 


(l) '\
yd. l\.rak. p. ':)80. 
(!) 'r. XXI p. ł 05.
>>>
. 


'. 


lun, albo illlleulu ui
kupo\vi katolickielnu, jakiego 
bierzesz, aby po U1SZY solennej odŚpie- 
. 
\vanej \V przytolllności t\vojej w }{ościele, jaki saUl obierzesz, 1I1iecz pomieniony i .czapkę 
, . 
od nas, t\vojej króle\vskiej IDości oddał. Dan w Rzymie 11 S. Piotra, 29 CZel-\VCa 1539 l-O- 
ku, panowania naszego 5go. 
Roraryusz w 
wietnie \vypraco\vanej mowie, która dotąd \v rękopisnlach t.ylko jest z
a- 
. . ... . 
na, (3) sło\va Ojca 
więtego szeroko roz\vinął, zachęcając młodego króla do wytr\vania 
. . . . 
\v \vierze i zastraszając go przykladem sąsiedzkich rozd\vojonych ()dszczepiełlst\vem 
ie- 
. . . 
lniec
 \V kt6rycll Erynnis i Tisphone uzbrojone \v pochodnie i bicze z \vęz6\v, bujają z oka- 
. . 
załości
. Po tyrn ustępie mitologicznym (który nam .przypoluina hydrę IJerneJlską, n
 0- 
pra\vie tego miecza przez Hel-kulesa dła\vioną), m6\vca kOIlczy pochlebną \vzłnianką o bło- 
. 
gosłavvionYJn J(azilnierzn, stryju Zyglnunta Augusta, o starym k!.ólu i o" królo\\"ej, a Inłode- 
UlU kr6lo\vi pOInyślnośt
 i rozszerzenie granic palist\va. prorokuje. - 
Z król6\v polskich obdarzeni byli iJnieczem i czajJką od stolicy apóstolskiej: 
H. 14-13. Wladysla\v 'Varneńczyk od papieza Eugeniusza IV za \vojenne czyn}' przeci\'v 
TurkolIl_ Dar ten powierzony został Tadeuszo\vi Tenłisano\vi doktorowi meuJ- 
. 
cyny domo\vniko\vi papiezkiemu. (4) 
R. 1525. Zygmunt I od papieża l{lemensa VII, za z\vycięzt\va przeci\v Turkom, Tatarolll 
iWołoszy. (5). 
R. 1540. Zygulunt August od papieża }-a\vla III, przez Hieronilna Roraryu.sza., za dotl-\Va- 
· nie w ,vierze kato]ickiej. 
R. 1580. Stefan Batory od papiez,t GI
zegorza XIII z rć}k Pćt\vł'a Uchallskiego. a \v (jbec.- 
ności Nuncyusza Andrzeja Caligari) za ,vielkie czyny ,vojenne i przJchylnośe dla 
stolicy apostolskiej. (6) 
, . 
R. 1626. Wladysła\v IV podr6żujący po ,\rłoszech jako kr(Jle\vicz, odebrał luiec.z i czap- , 
kę poś\vięconą \v Rzynlie, z rąk papieża Urbana VIII. (7). 
. 
R. 1672. l\Iichał Korybut od Klemensa X odebrał Iniecz }JoŚ\vięcon}T, przeci\vko TurkoHl 
. 
z rąk Piotra KorJTclńskiego, niegdyś starosty RabsztYJlskiegQ,. a natenczas juz \v 
stanie ducho\vnJYln
 posła papiezkiego.. (8). 


. 


- 


.. 


. 


(3) z l\[ss. ! 4 76 Ottobon, p 57. Bibl.'Vat).kań
kiej, kopia \v BiLl. A. Prz
zdzieckiep;(); w l'oulicja1l8ch \\ 
X\"I tOluie Zyg. I, \v exelHplarzu akadelnji l\.rak str. 74 79, jak świadczą. Janociana t. 3, p. 261.. 


" 


. 
(4) Brew.e Iapieskie \V l\lss. 3463 p. 6 t t \v llibl. 11arb(
rilli \v Itz)'ulie: kopia \v bibl .A. Przezdzieckiego . 
\Vieuział o niej. GołęLio\vski: Dzieje Jagiellonów. 'r. IIp. ł O
ł. . 
. L 
(5) JVapowski p. 59!. Bi-elski, Bzowski. 
(6) Bielski sb-.. 7h9.. 
(7) O o. dziennik podróży Stefana Paca str. 135, JVassenberg Gesta \Tła dislai l}l i) ł 97 Kobierzycki hist. 
'''lad_ p. . 
(8) Jak to pisze l'Tiesiecki Korona T: II p. G! 5: ale ślnuó\\' o tenl w spółczesnych palIliętnikach uie zuaj- 
dlljenlY. · .. . 


. . 


. . 


. 


. 


, 
, 


.- 


, 


I 

 


. 


I 
I
>>>
II 


R. 1684. Jan Sobieski odebrał miecz i czapkę poświęconą za zba\vienie Wiednia od Tur- 
ków, z rąk Nuncyusza, od papieża Innocentego. (9). 
R. 1726. Fryderyk August królewicz syli Augusta II, świeżo na wiarę katolicką na\vrt)- 
cony, odebrał miecz poświęcony i czapkę od papieża Benedykta XIII, z rąk Stani- 
sława l\Iiasko\\.skiego, który w Rzymie nauki teologiczne odbywał. (tO). 
Tak więc ośmiu l{róló\v polskich otrzymało miecz i czap
ę poś\vięconą jako zaszczyt- 
ną nagrodę obrollcó\V kościoła i naczelników narodu, który przez tyle wieków był przed- 
murzem chrześciaństwa. 


, 


(9) Uroczystość tę opisuje w listach swoich biskup Załuski (z dnia t2 Lipca 168'). 
(ł O) Schmid Abrege Chronologique de l' his. de Pol. także Niesieck'i III p. t, 7. 


. 


A. p. 


II 
II 


. 


'" 


. 


1/
>>>
GLAIVE 


DE SIGISMOND AUGUSTE 


'Oj 


lD- 


, t»& c)) 
::II- 


CONSERVE AU TR£SOR DE L.A C.ATIIEDRALE DE CR,ACOV'IE. 


1572. 


DIl\IENSIONS. 


1/5 de la grandeur naturelle. 


X ,"r Siecle. 


I ne tradition loeale veut que ce glaive dont la poignee et le fourreau en brocart 
d'argent, 80nt ornes de ciselures en vermeil, ait ete brise solelnnelleUlent aux 
funerailles de Sigismond-Auguste qui en 1572 descendait au tombeau, dernier 
de son illustre race. II se pourrait qu'il eut servi en effet a cette ceren10nie fu- 
nebre; mais la date de 15-10 inscl'ite sur la monture du fourreau, audesslls du 
bas-relief d'Hercule etouffant l'hydre de Lerne, nous rappeIlerait plutót l'estoc 
et le chapeau benits, remis solemnellement au jeune roi, le 15 fevrier t 540 par 
Jerome Rorarius, envoye du pape Pau] III, cOlnme a celui qui devait preserver 
ses etats de rheresie dont l'AIIemagne etait alors infestee. (et dont l'hydre de 
Lerne pourrait 
tre Ie symbole). On sait que c'est dans la nuit de N oeI que łes 
Souverains Pontifes benissent l"estoc et le chapeau qu'ils envoJTent plus tard li 

 
quelque prince qui ait bien merite de l'Eglise. Huit rois de Pologne ont obtenu cette distin- 
ction dll Saint-Siege: · 
Le pape Eugene IV l'accorda en 1443 aLadislas Jagellon, tue rannee s1Jivante par les 
Tures, a la bataille de Varna. 


I 
I I 


"..
>>>
" 


I . 


." 


. 


. 
. 


. 


. . 


. . 


. 


Clen1ent VII en 1525 a Sigismond I pour des victoires remportees SU1" les Tures et Ies 
Tartares. 
Paul III en 1
40 a Sigi sm o n d-August e, com u le nne ar m e p.our combattre l'heresie. 
Gregoil'e XIII en 1580 a Etienne Batory, pour ses hauts faits d'arlnes, et son devoue- 
Jnent au Saint Siege. 
Urbain VIII en 1626 aLadislas Vasa, encore prince royal, pendant son sejour a ROlne. 
Clement X en 1672 a l\Iichel Wiśnio\viecki po nr relever Bon courage abattu par le s 
8ucces des Tures. 
Innocent XI, en 1684 a Jean Sobieski, pOUf celt3brer la d eI iv rance de Vienne. 
. Benoit XIII en 1726 a Frederic Auguste de Saxe, fils d'Auguste II, alors prince royaJ, 
et qui venait de 8uivre I'exelllple de Bon pere, en embrassant la reJigion chtholique. 
. 


A. p. 


.' .. 


. 
... 
. 


.
>>>
i 
J. 


VJIL 
 'x VI 


jj 


3 


.. 
.... 
I 
'" 


 


, ' 
\ . .......... -I 


s 


. 
l \ !" 
 - 
\ 

 
I ( 
, 
f
 
\ ) 
- ", 


\ 


':".. " 



 
'- 
'" 
- . 
, . 
... 

 , t 
. 
. 
,:", \ . 
.. .. 
. 
. 
') 
. 
. 


j 


, , , ...
 


_........... .;. 


4 


 


\ 


ł 


. 


-. 


,. 


" 



 


.' 


Lit:H.Walter 


C hro moli to gr: M.F aj aTIS a W WarszaWIe UILDługa 550. 


Rys; L.Dembowski 


Z11ROJA KB
LĄ STEr
ABL10REGO WWIEDNIU 



,.
 n et -I:'-r v'"
>>>
I 


I 
I 


'- 


II 


I 
,I 


I
>>>
m 


B 


B 


(o 


, 


. 


KRÓLA STEFANA BATOREGO 


W \VIEDNIU. 


\V y 1\1 I A R Y: 


'Vysokość (cal ej zbroi): 1,]85 metr. 
" Ił e l li U : 0,355 metr. 


- 



 broja stalo\va ozdobiona pasami z arabesl{ó\Y złotych głęboko ryto,vanycb, 

 wpośród których jaśnieje na piersiach :Męka Pallska, należal'a do dzielnego Ste- 
, 
 41 fana Batorego, króla Polsliiego (t 1586). Nie\viadoll1o jaką koleją dostała się 
I do bogatego zbioru rycerskiego ut\vorzonego \y zamku Tyrolskim Anlbras, pod 
InSl)rukieln, przez arcy-księcia Ferdynanda ct 15U5), syna cesarza :(1"erdynan- 
da I, a sz\vagra Zyglllunta Augusta, I{róla Polskiego. Zbiór ten przeniesiony zo- 
stal \v r. 1806 do \Viednia, i pod naz\vaniem zbioru Llmbraskl
ego umieszczony 
'v pałacu cesarskim \v Bel\vederze, gdzie pozostaje dotycllczas. 
Niepoślednie miejsce zajmuje \v tym zbiorze zbroja Stefana Batorego; a zy- 
ciorys tego l{róla, (lubo zaciętego przeci\vnika domu Rakuskiego \v Polsce), 
z rozkazll założyciela zbioru Ambraskiego, arcy-xięcia Ferdynanda pisany, najpiękniejszą 
poch\valę pośmier,tną palnięci Jego poś,vięca (1). 


Wiek XVI. 


.. 


(l) Ambrassische IIelden-Riistkammer, von Jacob Schrenk von NotLing. Pierwsze wydanie in folio, 
Augsburg 1602; drugie in 4to, },"'iirnberg 1735. 


iI. P. 


JV.zory Szt. Śred. Zes;:.yt XVII. Druga Serya. 


.7 


li. 


--- 


l, 
J
>>>
; ( 


, 


II 
I 
I 
I 


. 


II 
II 
i 
II
>>>
ARMURE D'ETIENNE BATORY 


ROI DE POLOGNE 


CONSERVEE A£T l\IUSEE D'Al\IBRAS, A VIENNE. 


D 11\1 E N S lON S : 


Hallteur entiere: 1,185 metr. 
" du Casque: 1,355 In
tr. 


# 
;:-. { 
 
t tr1
 
 
I 'L. 
 


 
, 
,:j .
 . ' 
iEi
 l.,,' 
, /
 !
;o armure d'acier poli, orllt
e de ciselures en arabesques au milieu desquelles brille 
l'inlage de la Passion de N. Seigneur, avait appartenu au vaillant Etienne Bato- 
ry, roi de Pologne et prince de TransyIvanie (t 1586). On igllore comment elle 
par\Tint alI musee d'arlnures fonde au chAteau d'Alubras, pres d'!nnspruck en 
Tyrol, par l'archiduc Ferdinand Ct 1595) fil
 de l'elnpereur Ferdinand I et beau- 
" frere de Sigismond-Auguste, roi de Pologne. Ce musee transporte a Vienne 
en ] 806, fut place alI palais imperial du Belvedere, ou on le voit encóre. 
L'armure du roi Etienne Batory y est precieusement corservee; et sa bio- 
grapllie ecrite par l'ordre de l'arclliduc Ferdinand, fondateur du musee, fait le 
plus magnifique eloge de ce roi, bien qu'iI eut ete l'adversaire COllstant de la 
111aison d'Autriche en Pologne (I). 


X'TI. Siecle. 


(I) Voyez. Ambrassische Hplden-Riistkammer, von Jacob Schrenk von Notzing. Pierwsze wydanie 
in-folio Augsburg 1602; drugie in 4to Niirnberg 1735. 


A. P. 


Ił. 


. 


.
>>>
. 


I 
I 
I 
: ł 


ł 
I 
,I 
II! 
II 
II 
" 
I 


I 
I 
l, 
i 
:\
>>>
Ww 


V,lEK n. 3 v 


."..... 


'- 


....... '... 


.. 
, 


I 
" 
-, 


'" 


; ! 



 


'. . 


- - , 


. - I 


I __ 


, 



 


.... 


\ 


,) 


4 " 
1- .' 


, 
\\' 



 


Lit: H.Walter 


Chromolitogr: M Fajansa wVlarszaWl8 ill: Długa 550. 


Rys
 S. Drewaczyński 


, I 
RĘKOJESC M1ECZ
 STEFANĄ BATOREGO. PB2ECHOWAI
EGO W SKARBCU CZĘSTOCHOWSKIM. 


H !aian$' direxi!.
>>>
.
>>>
IlĘKOJEŚĆ 
IIEC
A 


e.114114: 


84'081',10' 


PRZECHOWANEGO W SK
RBCU CZESTOCHOWSKIiVlo 
..:J 


\V y 1\1 I A R \": 


Długość Jlliecza: Ot88
 metr. 
rękojeści: 0,15t Dl. 


\Viek X \7"1. 


I 
 
I c1) 
}(
 
\ (' , 

 

.. 
1!: 
\, li 
.. '4J\\ 
lt:'; 



 
_I 
 onliędzy pan1i
tkanli historyeznen1i \v ktore skarbiec Częstocho"y
ki tak je
t bo- 
.;! I 
 gaty, zachowuje się miecz krótki i szeroki, bez pochwy, z rękojeścią w turku- 
\'.
 Vi 8Y i onixy zdobną, a który wedle podania miejscowego, miał do Stefana Bato- 
. rego należeć. Styl ozdób przy rękojeści, przypornina rzeczy\viście koniec \vie. 
.J 
ku XVI, a \vięc może O\VO podanie miejsco\ve popierać. 


I 


.;I. P. 


.. 
/ :/,ory Szt. Sred. Zeszyt .\ Y/. 


').) 
-'-) 


'w. U'. 


J
>>>
. 


"
>>>
CIMETERRE 


. 



 


,', ,;..t l iB 
Ił' J:j.' 

 


i' 'j I 
 Ift.
 n l,,}. 


 
 UJ 


B .l
 


, 
: IL . \j 
, 
 


t: "" 



I 


ROI DE POLOGNE, 


COl
SERVE AU TRESOR DE CZENSTOCHOW A.G 


- 


D I 1\[ E N S lON s. 


I..ongupu r: 0,,888 m. 
" . ue Ja poignee: 0,156 lU. 


X\TI Sićcle. 


a planche 'V. \v. represente la poignee d'un cimeterre conserve au tresor de Notre 
,,"", Danle de Czenstocho\va, et que la tradition Ioeale - attribue au roi Etienne BatorJ' 
. 
(1575 - 1587): La monture de cette poignee ornee de turquoises et d'onyx, est 

.,r ,
7 bien dans le style de la fin du XVI siecle; ce qui viendrait a l'appui de la tradi-. 
\
 " (p
( 
j -.:). tion cilće plus haut. 
( ,..
 
 

 !, 

 


(0\ 
\
YA 
C"\ 
 
C' 
I
' 
.\
 
, 
\ 
l" 
'/ 


A. P. 


. 


... 
, 
- 
" 


, 
t 


,w. w. 


"
>>>
J 


'. 



 I 


: I 


II 
I, 
!I
>>>
J 


'
.L. 
'.; .l 

.- 


',- 


t ... 

 
, i 
I ': 
, 
.1 "
... 
.. 
(ł. 
..1- · 



 'ł' 
.- 


Lit:H.vValter 


",\, 
,\.. 


\ d 4' -- 


. - - 
..... ", 




'
. 


"'I. 
"- 
. ", 


.. 


- 
", 


.. 



"- . 
... ,. 


"t_ ' _, 


'W. 


, ' 


. 
.... 


Q 

IS 


ł:' 


'-.. 


...- 


.. 


" '- . 


,- 


p 



 



 '- 



t
 


'." . 


" . 
\. ":,' . 



 


,.-"). 


'- '. 


., 


I " 
 
.' - 



.... 


.... f..) .. 


J\ 
,. 


. 't 


-" 
\.,. 
 .' 
 
i '.;' 


... 


--.. 


, 
:'I 
" \ 


, - 


I 


- , 
- lo. 


, 


:. - . 
. . 
\ 


'\ 


". 
 


-L 


( 


. t.... 


ł....".- 
, 


.' '
 


. , 


, 
.v 



 
 


'- 


.. 


-. 


.. 


., 


'. . 



- ..- 


'i. 
" .... 


\
. .- 


" 


- 
-' 
... ' 
" - 


, 
'.ł..
.' 
. " 


- . 
. \.'- . 
 


-
, 


'- 


. , 


. . 
'- 


't '. 


--) . 
,,- 


,_ 


" 


. '-l 


, - 


", 
. ł\ 



 -- ... 
J . 
, ... 1 
, .... ; 
- I 
.. 
. 
- \ - 
4 -: 


... 


Chromohlogr: M;F a.jarlsa W War3zawie Uli,Df
fi 55, ł 



BROIĄ \: SIEROT}1 PADZlvVltU WWIEDNIU 


M.fald?lB direxit. 
a/ 



 


WIE} 4 x\rr 


35 


-. 


F ;s. L.DembGtrn
>>>
, 


I: 


; 
 


I 
I 
" 
I 


, 
II 
I 
.[ 


il 
li 


, ł 
I 
t 
II 


1\ 


I 
;1 
l' 
.\ 
I 


II
>>>
m 


B 



C
 

R 


\ 0.' 
, 
""- 


al 


A -., 
t 
'," 
"'- 


XIECIA R.\DZIWILŁA (SIEROTKI) 
.... 


\V \VIEDNIU. 


\V y 1\1 I.l-t\. R Y: 


\V ysokość (calej zbroi): 1,132 lnetr. 
" li e lin 11: 0,:103 metr. 
.1 Wiek XVI. 
.
 
\ } / 
 . -r(
 
. 
 J ",
..., 
, 
--- 
\ 
 (j\ \ cdną Z najwspanialszych zbroi zhioru Ambraskiego w Wiedniu, jest niezaprze- 
czellie zbroja zelazna z ozdobaJni \V naj\vJTt\VOrIlicjsz)"]}l s111akll ryteln
 i zloco- 
J1eU1i lub napuszczanemi emalie} czarną i czer\vOl1ą na tle szarobiata,vClll. Nale- 
zała niegdJTś do l\Iil{ol'aja I{rzysztofaxięcia ]
adzi\viłła, (!)rzez\vanego Sierotką) 
,yoje\vody ,vileJlsk.iego, (t 1616), \vsla\"ionego 11iemniej IJieIgrzYl111{ą l{tórq, odbył 
c do Zielni S\viętej,jak fundacyami na ozdobę Ś\Vić}tYJi l)alisl\.ich, i ,,,,"spieranie naul{ 
'v rodzinnej Lit\vie. D,vóch inn
ych Radzi \\'ił',fÓ\\T zbroje znajdują. się tal(ze 
'v 
biorze Ambrasl{im: l\Iil{ol'aja Czarnego (ojca S£erotki) i 
Iikol'aja R1.ldcgo (ro- 
dzonego urata królo,vcj llarbary); ale zadna z nic11 I)Oró\\'uać si
 nie moze z tą 
której ,vizerunek IJodajcmy, a l{tóra jest arcydzierelll sztuki l)łatllerskiej. 


ł 


I 


A. P. 


li'" 


li- ..
>>>
. 


. 


I 
i' 
I 
I 
l' 
I 



 


1:1 
.1 
, I I 
\1 
fi 
II 
I 


fi I 
II 


I 
I I 
II 
I 
. I 
'ł I
>>>
ł 
, 


\ 


B 



J 
, 


u 


n 


 


E 


DU PRINCE NICOLAS RADZIWILL 


SURNOl\Il\JE SIEROTKA (L'ORPHELIN), 
CONSERVEE AU l\IUSSEE D' Al\IBRAS, A VIENNE. 


DIl\IENSIONS: 


IIauteur entiere: ],132 metr. 
" du Casque: 0,303 metr. 


ne des plus belles arnlures conseryees au lllllsee i111perial d'Amuras ił Vienne, 
est celle dont la planche S. B. nous reproduit l'image. Elle est en fer, avec (les 
ornemens d'un gout exqllis burines et recouverts de dorures ou de peinture en 
elllail rouge et noir sur fon t gris
clair. Elle avait appartenu au prince Nicolas- 
ChristopIle Radzi\vill surnomme Sierotka (l'Orphelin), palatill de "Tilno .( t 1 G 1 G), 

 
): qui fut aussi celebre par Bon pelerinage en Terre Sainte, que l)ar ses fondatiolls 
pieuses et la protection qu'il accorda al1X sciences, et tlont la Lithnanie conser- 
ve ellcore le souvel1i1'. 
Le lnnsee d'Ambras possede les arffiures de deux autres Radzi\vill (lu 
prince Nicolas diŁ Ze Noir, pere tIu precedent, et ({'un autre prince Nicolas 8111'- 
nomme Ze Roux, frere de Barbe Radzi,vlll, femme de Sigis1l10nd-Auguste, roi 
de Pologne; mais aucune d'elles ne peut soutenir de cOlnparaisoll avcc celle dont 110U8 
offrons ici l'ilnage, et qui est UIl chef-d'oeuvre (l'a1'murerie. 


X,TI Siecle. 


. 


E. ". 


8. 8.
>>>
ł I 


I 


" 


I : 


I 
I 
ł 


, 
III, 


I 
I I 
I 
1.1 


.1 
I 


ł 
 I 
II 
I 


I r 


I
>>>
lJl 


Vvl
 K 
r\ J 


-.. 


,( 
.. 

 
" 
, i- 
.J '\ 
) 
 . 
J ). \ 
\ 
"'\ 
I 
I 
, 
. 
, , 
., 'l I I 
I 

 , 

 I . 
. \ 


\. 


.... 


" 


... 


ł 


- ". 


, . 


Lit. fi Walter. 


Chromolitogr. M Fajansa w Warszawie Uhca Druga 550 


Rys.L. Łepkowski. 


KRZESł,O BRACTWA Jv1IŁOSIERDZIA 1 W KRAKOW
E 


M Fa;aIlc dire,17t.
>>>
. 


. 


.
>>>
KRZESŁO Z XVI 'VIEKU 


W BRACTWIE MIŁOSIERDZIA 


\V !(RAI{O'VIE. 


WY
IIAlł Y: 


,V f S o koś ć: 1,363 nlptr. 
. 
SZf1ro kość: 0,598 metr. 


rzeslo to piękną. rzeźbą. drewnianą. wyrobione, w której i wyobrażenie korony kró- 
, 
 lewskiej, nad pustą. tar
zą. h
rbo
vą., za. o
dobę służy; obite róż.nobarwnym i. zło
o.. 
i 
 ,I nym kord!fbanern (I), Jest Jednem z pięCIU pozostałych w sah Bractwa Mtloszer- 


. . dzia w Krakowie, a darowanych temu Bractwu pI'zez Mikołaja Zebrzydowskiego 
. 
.
 \V ojcwodę Krakowskiego, który 19 kwietlJia 1604 zbierał publicznie jałmużnę po 
kościołach krako\vskich, na \vspomożcnie Bractwa 
lj.łosierdzia. 
\Viadomo, że Bractwo lJlilosierdzla założył w Krakowie najznakomitszy nasz 
kaznodzieja Pt"otr Skarga (ur. 1536 + 1912) dla ubogich wstydzących się żebrać. 
"Najczęściej kazań jego miłosierdzie było osnową. (pisze w żywocie Skargi, 
Klementyna z Tańskich Hoffmanowa (2), a zdarzenie drobne przyspieszyło zamie- 
, 
rzonego dzieła spełnienie. Dnia 7 października 1584 r., \vchodził Skarga do kościoła S. Bar- 


Wiek XVI. 


. 


(') Kordyban. kozia skóra najlepiej wyrabiana w mie
cie Kordubie (Cordova) \v Hiszpanii. 
(') Wybór dziel. Wroclaw T. III. str. ł 66 7 i 8. 


4- 


D. .1.
>>>
bary', Jezuitom oddanego, gdzie często kazy\vał, kiedy 'v krucl1cie kobieta rze\vnie płacząca do 
nóg mu się rzuciła. Byłato żona ci
żko chorl1jąc
go stolarza, matka trojga dzieci: zwano ją 

Iagdaleną 'Valentą (bo docho\valy xięgi brackie jej ilnie), i \v naj\viększynl znajdo\vała się nie- 
dostatku. Łzy jej, słó\v kilka \vymo\vnie nędzę malujących, przej
ły ,vskróś duszę litości\vego 
kapłana; przyrzekł jej pomoc, a boskim duchelTI natchniony, ,,"stąpił na kazalnicę. Niglly mowa 
jego t.ak tkliwą i lInoszącq, nie była, nigJy jeszcze tak żywo nie malował ucisku, nędzy, potrzeby 
i zasług miłosierdzia i dobroczynnego związku; były 'v niej i te sło\va: ,,'V gzyscy miłosiernymi 
bądźrny, bo bez tej cnoty żadna się BOgII nie podoba. Bez miłości nie \vaży nic: ani czystość, 
ani post, ani spra\viedliwość. Na tę cnotę wszysc.y są obowiązani. Nie wszyscy mogą pościć, 
długo się modlić, za Chrystusa kre,v rozlc\vać; ale ,yszJiscy mogą być milosiernYlni
 aby ludzkie 
nędze bliźnie}1 s,voich oddalali pociechą, płaczem, żalern, pienigdzmi, pon10cą, radą. Nie mo- 
żesz dać ,viele, aby brat t\vój nędzy nie cierpiał, daj lnało. Nie możesz dać pieniędzy, daj 
radę
 upo111nienie, naukę, slo,vo dobre i pocieszające. Jeśli Inó\vić nie brdziesz, płacz z płaczą- 
c)rm; jeśli płakać nie możesz, żałuj brata t\vego, a jużeś ,v)ypełnil rozkazanie. Ty, którJ 7 ś jest 
zdro\v}T, pOlnóż schorzalemu; któryś nie upadł, 'vspomóż leżącego; którJTś bogaty, nie opuszczaj 
ubogiego; nie czekaj, abyś sam na sobie poznał, co to jest cerpieć nieludzkość inn)ych, i jak to 
dobrze nie zaInykać nliłosierdzia upadłemu!" Led\vie skol1czyl
 aliści otocz:yli go sluchacze, 
wynurzyli chęć szczerą w)7konania jak najprgdzej sló\v jego; zaraz w tym dniu za\viązalo się 
z siedrniu osób uractwo milosierdzia dotąd tr\vające, a pier\vsze łzy skladkalni jego otarte, b)yły 
łzy strapionej l\lagdalcny. 'V parę tygodni potem, gd)' liczba braci coraz się z,viększała, 
, 
i darów przyby\vało, gdy już obm)'ślił im Skarga dOInost\Vo, (kamienicę obok kościoła S. 13ar- 
bary, w której dotąd zostają), w)7kollczyl o.lda\vna już układane urządzenie, i na dniu 28 paź- 
dziernika 1584 r. to\varzyszom je podał. 
. 
GIÓ\VnYln zakladem dobroczynn)7m przy tern bract\vie była [{omora potrzebnych, z\yana 
Bartkic111 Pobo:nym (JJons Pietatis) z której pieniądze pożyczane być miały ubogiITI na rok 
bez lichwy 10szelkiej (t. j. bez procentu) na fanty zasta\vne; a to pod dozorcrn Starszego, d\vóch 
, 
Radnych i d\vóch P'i,
arzy. Oprócz tego i Skrzynkę S. 1ł.likolaja założył l\likoJaj Zebrz)'do,v- 
ski 'V ojc,yoda J\:rakowski, napełnianą z jałmużny, z której dla biednych a uczci,vJ ' ch panie- 
nek rozda,vano posagi do Inalżcllst\va lub \v)1pra'vy do klasztoru. 
"re czterj? lata później, Bractwo 
liłosierdzia uzyskało za staranietn X. Skargi zat\vier- 
dzenie usta,v s\voich przez !)apieża Sj"xtusa V. za pośrednict\vem Legata Aldob?'andini (później- 
szego Papieża I(lemensa VIII), i rozkrzc\viło się \vydając POŻ).tcczne owoce miłości chrześciall- 
skiej. "Ttedy musiał je opuścić .5karga dla przyjęcia obowiązków kaznodziei królewskiego; 
, 
ale pierwej w trzech kazaniach o 'lniłosierdziu, po\viedzianycl1 w kościele S. Barbary', zaczą'v- 
, 
szy od pier\yszej niedzieli po Zielonyell S\viątkach 1588 r., i tO Poiegnani!t do Bractwa ,vylal 
ca.łą uuszę S\voję: 


I
>>>
! 


"Jam sig też bardzo ukochał 'v was, i z apostołem zo\vię najdroższen1i mojerni, boście lunie' 
posluszeilst\ven1 i ochotą \vaszą do dobrego nad inne ucieszJlli. Zowię was koch:anicln i ser- 
cem mojem, bom II \vns ska.rb mój niebieskiej nadziei zakopal i zosta\vił. Zo\vię \vas ,veselenl 
lnojem, bo \vs.zystkie zasmucenia, które lni z prześIado\vania i nie\vdzigczności drugich rosł}", 
wyście gasili i oddalali. Zo\vię \vas \Viel1Cem i koroną moją, bo dla \vas mam nadziej
, iż \Ve- 
zmę odpuszczenie grzechów II Pana Inego, i dla jałmużn \vaszjTch z \vami dostanę zapłaty, i prz}" 
\vas się, zły bardzo będąc, poży\vię" (I). 
Nie ustala jednak opieka X. Skargi nad Bract\vem; za jego prośbą \vpisnł si
 'v poczet 
członkó\v król Zyglnunt III, 16 k\vietnia 1691 r. przez X. Golyńskiego; a \v 'Vielki T}7dziell 
) 595 r. z cal)ym d\vorem w to\varzyst\vie kardynała Jerzego Radziwiłła i Nuncyusza Apostol- 
skiego J.11alaspt011la, uroczystą processyą odbył do siedmiu kościołó\v krakowskich, zbierając 
\yszędzie dla bract\va jałrl1użnę. ",. pisała się do tego Bract\va królo\va Konstanc)?a 'v r. 1606. 
"r r. 1673 należeli do niego króll\Iichal i żona jego królowa Eleonora, i najznakomitsze OSOb}T 
W kraju, a dziś jeszcze Bractwo Miłosierdzia w Krakowie pozostało świetną pamic!tką swojego 
, 
założyciela, tak jak nowy Szpital W Grójcu pod imieniem S. Piotra założony, z zapisu Piotra 
Skargi piervłszy staly fundusz S\yój otrzymał. 


(I) Całe to Pożegn,anie przedrukowane jest w TVyborze dziel. 'Vrocław T. III. str. ł 89. 


". I
 . 


.
>>>
. 
... 


"'\ 
\ .
 
.- 


I 


I 


I 


,
>>>
SIEGE EN BOlS SCULPTE, 



 -w:J 



-,u. 



 .

 


. ::J!3:_ 


DIl\IENSIONS: 


II a 11 t e li r: 0,598 metre. 
L a r g e u r: 1,363 metre. 


e siege en bois sculpte garni en cuir de Cordoue, dont la plan che D. d. reproduit 
l'irnage, fait partie de cinq sieges conserves a la C01
frerie de la Jlisericorde de Cra- 
covie, et qui lui furent donnes vers l'an 1604. par Nicolas Zebrzydowski, palatin 
de cette ville. 
La confrerie de la Misćricorde fut fondće a Cracovie en 1584 par le R. P. 
Skarga, Jesuite, le plus eloquent prćdicateur que la Pologne ait eu. L'aumóne, la 
visitation des pauvres, un mont-de-pićte servant apreter sans interets aux indigens, 
et un tronc dit de St Nicolas, alimente par l'aumóne et destine a doter de pauvres 
- nlles honnetes: tell es etaient et telles sont encore les attributions de cette beUe in- 
stitution de charite, dont les rois et les reines de Pologne, ainsi que les principaux 
personna
es du pays, tenaient it honneur de devenir membres. Les statuts en furent confirrnćs 
des 1588 par le pape Sixte V 1\ graces aux soins du R. P. Skarga et par l'entremise du legat 


XVI. Siecle. 


D. d.
>>>
. 


Aldobrandini qui devint pape lui-meme, sous le nom de Clement VIII. C'est alors que le ve- 
nerable fondateur de la confrerie dut quitter son oeuvre dćja en voie de prosperitć, pour aller 
occuper le poste important de predicateur du roi Sigismond III. li Varsovie. C'est alors qu'il 
adressa a cette meme confrćrie une epitre dans laquelle il epancha sa belle ame: "Et moi, rai 
mis OOut mon amour en vous, et avec l'apotre je vous appelle mes bien-aimćs; car vous m'avez 
rejoui plus que qui que ce soit par votre obćissance et par votre zele pour le bien. Je vous 
appelle mon amour et mon coeur, car c'est en vous que rai enfoui et conserve mon tresor 
d'esperances celestes. Je vous appelle ma joie, car c'est vous qui avez dissipe et eloigne tous les 
chagrins que m'ont causes l'ingratitude et les persecutions des autres. Je vous appelle mon 
diademe et ma couronne, car c'est pour l'amour de vous que j'ai grand espoir d'obtenir du 
Seigneur l'absolution de mes pćches; c'est a vos aumones que j'espere devoir ma recompense; 
et c'est aupres de vous que je pourrai faire mon salut, moi indigne!" 
L'echo de ces pa.roles eloquentes vibre encore apres trois siecles d
ns les salles du meme 
batiment dans Iequelle pere Skarga installa la confrerie de la Misericorde a Cracovie, et ou sa 
memoire est honoree par l'observation de ses preceptes et par l'imitation de ses vertus evan- 
geliques. 


...f. P. 


. 


.
>>>
Yy 


WI
 


 LVI. 
3- 


. 


.I'"' . 


l
 

 
...... 
. . --=--. 

ł',- . 


I .. 



 --- 
ł r
 .." 



 ' 



 


.... 



 


J 
.. C, 
"' . \ 
, Jł 


'" 


;, ) 


ł 


--. 


I \ 
\ 


"' 


(r 
) 


"'-I' 
\.
 
'
",-,
 
r- 


-- 


. 


, . 


-., 


., 


. 


) -. 
1 


.,. ) 

 . , 
, , 
.. I 
 . 

 ,J( ., 
-ł '- 
t 
 *' 
\ 
 \ j 
.. 


.., 
 


.. 
:(r
 
I 4'" 
O · 


\ ' 


I 
j 


. - ...... 
.. 


J 


I . 


- ..----- 


. 


Lit II Walter 


Chromohlogr: 
t Faj ansa w vran,ZaWlG UL Długa 550 


11vs:W Garson. 
J 


11\8 r rORAL W PłJO C KU. 


.. Fioij8.nS Jirexit 


.
>>>
-------;v-- 


- 


4111 


. 


.
>>>
p 


A 


s 


'r 


o 


R, 


.L\ 


l
 


WJ
7 
--..__
 



1£J - 


WY1'JIARY: 


'/3 ,vielkości pra\\"dzi\Vćj. 
. 


"Tiek X\TL 


JV 6lfb 

:. 

 r


' 
(( 
 .
'
 
,\\ . 
. . 
.
 . U ::;oB.! skarbcu katedl'Y Pł'ockiej tak bogatym \V dawne zabytki. pI'zechowuje się także 


 pa
t

'ał srebl:n: z k
ł'\vatorą podacaną i '
bogat.e tlor
s
 zdOb
;!
 w. środkll 
, '
. 
 ktorej wYI'zezblOna Jest z dwoch stron postac l\IatkI Boskiej z DZIecu}tkwlll Je_ 
. 
I . 
, I zus. Dwie tarcze herbowe przytwierdzone do wierzchniej części pastOl'alu, lIO- 
. '., szą: jedna heI'b Rakuzki, druga herb Topor z litel'ami S. C, D. G. E. (zatmte) L. 
Ed. P. "Vizyty ko
cielne ani akta liatedralne nie podają zadnej \vzlnianki o 
donatorze tego pastorału, który do naj znakomitszych tego rodzaju zabytków 
\v kraju naszym najeży. (*) 


. 


() Nicsiecki \\rspOłuina o StanisJawie CaJo'wQ'1tskiln biskupie Lacedemońsk;m. Suffraganie Archiuyakonie 
l}łockhn, proboszczu l}ułtuskiIu, Adłninistratorze generalnyul hiskupst\va Płockiego w roku l Gs l, bez \vYluie- 
nienia j
go herbu, a do którego lnogłyby stoso\vać się litery około herbu Topor rozłożone: 
. (tanislaus) C. 
(ało\\pailskij D. (ejJ G. (ratiaJ E. (piscopus) L. (acedelllonensis) E. (tJ d. (ecanus) P. (locensis). 


. P. 


'lit 


25- 


Y. y. 


; 
I 
ł 
I 


". 



 


I 
: I 
, 


I: 
I 
I 


I 
ł 
, 


.
>>>
1'\ . 


lo 


.. '. 


p. 


I 
f 


. 


.- 


..
 . 


'00 


ol 


. 
o 



 . 


t. . 


, 


. 
.0 


. . 


'" 00 
. . 


o, 


.e,\ . 


o l. 
o o 
.,.. 
lo . 
. o 
r o . o 
. 
. . 
, 
o. 
o 
 . 
.- 
. 
o 
o 
. . o' 
'" . . 
o 
. . . 
. . 
o' 
." t o" 
o 
.. . 
. . A . . 
. o 
. 
. 
o , - o 
o 
,. 
o . .. 
. . 't 
-. -. 
o 
. . 
t 

 

 
. .,1 
. " 1'- 
 
, 
- . 
". .1 
. 00 
. . 
:\ :1 
. . 
l 
,. 
..' 
, 

 . 
.' 
'.. 
. ': 
. . . . , 
. . 
1 .'... 
. '0 . 
. . . I 
t o . 
. . . " , 
o. . . 
( .. ., 
o 
. . 

 o: 
, " 
I . 
.0' 
lo 


.1. 


, 


0 0 


. o 
, . 


. I 


oC 


. & 


f 


. , 


. .. 


. 


Ol. :, 


. 


.. 


, 


e. 
. 


". 


... 


.. 


. 


.. 


. 


'0 


.' 


'I 


" 


tli 


.. 


o' 


. o 


. . 


. 


o. 


o 
. 
.0 
G 
. 
L . 
. 
, 
-: 
." o 
. 
.:-. 


o.. 
o. 


., 


, 


. 
, 


. . 


eJ 


, 


. . 


. . 


. -- 


o. . 
o . 
. o 


, . 


. 
. 


-. 


:. 


. 


.. 


. 


lo. 



 " 


.0 


'" 


. . 


o .. 


. . 
o .
>>>
. 


. 
. 
. 


.. .- 
.." 


.. 


... 
. 



\ 
G"\ 
w 
,
 

I 


. 


: 


. 
. 
. . 


. ... 


CROSSE 


EPISCOPALE 


e t.r
sor de la Cathedrale de Plo
k si riche en monuments d'orfevrerie des' siecles 
v:
 '\ passes, possede aussi une b
ne crosse episcopale, representee sur la planche Y,. 

 I Elle est en argent, la partie superieure est doree, ornee de riches ciselures et 
-
, ' surmontee d'une Image de la Ste Vierge en vermeil.. 
'6
 Les armoiries du donateur sont placees SUf d
s ecussons; mais ni les ar chi- 
f: p.- ves de l'eglise ni la tradition lócale n'ont pu nous renseigner sur la signification 

I 

 des lettres initiales de son nom et de s
s titres. 

 
. \ 


; de Ja 
atlledrRle de Ploęk. 


. . 


D I 1\1 E N S lON S. 


łj /; de la grandeur naturę Ile.. 


. . 


XVI Siecle. 


, 


. P. 


.. .0 


. 
. 


.- 


." 


.. 


. 


.... 7. 
. 


,. 


. 


. . 


. 


. 


. 


I 
I 
, 
Ot I 
, I 
J 
. I 
0. I 


.. 


I 
I 
r I 
I 


I 


I
>>>
I 


. 


t 
. I 


i i 
I 


.1 
I 
I 


...
>>>
\ 


tJ' 


Llth. H. Moulin 


- 


H. h. 


\:VI E K XV]. 
3 


.",. . 


'" 


. 
. 


\ 


" 


" 


. 
. "', 


. . 


ł 


Chromo1ith Lemercler .Paris 


RyR. 
r.Fajans l B.Porlczaszyński 


KLEJN01 1 Y POLSKIE Z XVI WIEKU 


M.FqjaJ/s d/FP)'
>>>
KLEJNOTY 


POLSKIE 


Z XVI. \VIEI{U. 


'VYMIARY: 


\Vielkości pi.awdzi,vej. 


'Viek XVI. 


jednej z szaf MuZett1n złot'J
iczego w Lu\vrze znajduje się orzeł brylanto\v)7 ze 
skrzydłarni i ogonem nabijanerni drobnemi rubinami, a z wielkim rubinenl \ve środku 

 w kształcie serca. Na głowie orła korona królewska rubinami zdobna; w szponach 
.
__
J J glob lapis-lazulowy z krzyżem z rubinków, i berło w kształcie miecza; ogon ułożony 
- · 
 w węzły w które zdaje się wpleciona litera A; u spodu zawieszona jest dośd spora 
I' .. /-" '\i 
 perła. 
..
.
... Najnowszy katalog .Muzeum w Luwrze zr. 1853, nazywa ten klejnot Spinką do 

 j\ plaszcza z XVII wieku, przedstawiającą orla cesarskiego. Nie możemy nie zwró- 
cic uwagi na tak błędne tłómaczenie. Najprzód orzeł nie jest cesarski z XVII wieku, 
bo o jednej głowie tylko, i w koronie królewskiej. Powtóre styl wyrobienia \vygląda bardziej na 
\viek XVI niż na XVII. Potrzecie kształt klejnotu ze skrzydłami rozprzestrzenionemi nie zdaje 
się być dość wygodnYIn na spinkę od płaszcza, a prędzej, do zawieszenia czyli rtoszenia, lub 
uo spinki do czapki podobne. 
Takiego rodzaju klejnotów było bardzo \viele w skarbcu królów polskich, jak się o tenl 
\V dawnyell lustrac
yach skarbu koronnego przekonać można: np. w lustracyi z r. 1599, (za 


H 


8
 


II. h.
>>>
pano\vania Zygtnunta III) "orzeł dyamento\vy z rubinkami około niego, uszka złote z łailcnszki 
i perłami; łańcuszków tych nie masz; ten klejnot u pana Niemojewskiego w zastawie (.I)." 
Wielkie jest podobieństwo że klejnot w kształcie orła Jagiellońskiego w skarbcu koron- 
nym wziął Henryk 'Valezyusz, i że go zabrał z sobą przy wyjeździe do Francyi: albo może ka- 
zał go zrobić później na pamiątkę panowania s\vojego w Polsce. 
Łańcuch złoty którego przedstawiamy tu ułomek ślicznej, emalią ozdobionej filigranowej 
roboty, należał do Tadeusza Czackiego; po nim dostał się wnukom jego z córki, xiążętom Lubo- 
mirskim. Wedle notatki zachowanej W ich domu, ten łańcuch (którego druga połowa znajduje 
się w jednym ze zbiorów paryzkich), miał być wyjęty z grobu Zygmunta III. 


(I) Zbiór Pamiętników o dawnej Polsce. T. III. str. 47. 


. P. 


I 


...
>>>
BIJOUX 


POI.JONAIS 


DU XVI. SIECLE. 


DIMENSIONS: 


De grsndeur naturelle. 



ans un salon du Louvre attenant a la celebre tribune des cheCs-d'oeuvres de la 
peinture, on voit etalee dans des armoires vitrees une partie du musee d'orfevl'ie. 
'o .. 
Au milieu d'un grand nombre d'objets de tous les genres et de tons les siecIes, se 
. trouve UD aigle en diamans, dont la queue est formce par des lacs en rubis; ses 
. ailes sont deployees en eventails dont les łames sont garnies de rubis; un coeur en 
t l escarboucle occupe toute la poitrine; sa tete est surmontee d'une couronne ornce 
de rubis; ił tient dans ses serres un globe en lapis-lazuli et un sceptre en forme de 
. glaive. 
Le dernier catalogue du Musee du Louvre (Z) appelle ce bijou une agrafCe de 
manteau en or emaille du XVII siecle, representant une aigle imperiale. Nous ne 
pouvons pas admettre cette explication. Premićrement l'aigle imperiale est a deux tetes, avec 
des couronnes de la forme de celle de Charlemagne. Celle-ci est indubitablement l'aigle royaIe 


XVI. Siecle. 


Ił 


... 



 


( 
. 


L 
to.. 


p 


, 
\ 
.
 


J 


(') Notice des emat1x, bijoux et objets divers du Musee du Louvre paf M. de Laborde. Paris ł 863 p. 379, 
Nr. 839. 


. 


H. ..
>>>
de Pologne, du temps des Jagellons. ; ił d. du XVI, et non du XVII siecle. Ensuite la forme 
meme de ce bijou qui n'est pas applique sur une surface pIane, le rend peu propre a servir d'a- 
grafCe de manteau. 
C'est un ornement que nous retrouvons dans tous les anciens inventaires des tresors des 
rois de Pologne, et dont ils se servaient tantót comme d'un ornement a suspendre ił un collier, 
et tantót cornme d'une agrafCe pour leurs toques ou Ieurs berets. 
II est probabIe que Henri III. de Valois aura rapportC ce joyau de Pologne en 1574, ou 
quill'aura fait faire plus tard, ćomme souvenir de son regne ephemere dans ce pays. 
Le fragment de chaine d'or d'un beau travail en fi l igrane provient, si nous en croyons la 
tradition, du cercueil du roi Sigismond III (1587 t 1632). II est conservć aujourd'hui, a titre 
d'hćritage dans la maison des princes Lubomirski, petits-fils du savant historien Thadee Czacki. 


. P.
>>>
., 


I 'I 
, 


Lit;H.Walter 


\ I 


--- 
. _........- 


... "" 

., . 


...\ . 


" . 


'"- 


.... 
-\ 


-, 


_ ,r 


., 
-- 


\ 


..... 


T 


( 


. \ 
,- \ 


I - 


'''' 


i .. 


t 


. " , 


- .... 


_ 1 
r ' 
_I 


) \ 


!' 


I 
r _ 
\ 


\ '-.. 
, 


l. _ 


" ... 


\ 


. 
--- ł , 
- . I 
, 


-, 


'\.. 
 


. t 


d' 


., 


C hro moli to gr: M.Fajansa w Vlarszawie U1i: TIługa 550. 


KLEJNOT Z XvI WIEKU. 


l' L"fgan..5 dl.rtz.\ il. 


l fł
 K J j 


3 


\' 


-, 


. \ 


Rys. L. Łepkowski.
>>>
. 



 


- --r- - .
>>>
. 


. 


!(LEJNO 


" 


_
--,v- . 


:II. 


- 


\V y 1\1 I A R Y: 


(\Vielkości pra\vuzi\vrj). 


, 

 
l-
Y:'{ ; 
 
.. ,- 
( ,,,\ 
, 
l ,:.""..1 . 
" 
 
, 
 w 
! 
 ) 
 .J . . lejnot teJl sl{lada się z u\v(Jch części nicró\vnej \vartości. Część środko\va 'v naj- 
. :
J
j. 
YYhv
rni
jszym. s
ak
 odrod
enia ,"y.r
b
ona ze .zło
a, emali
 rózn
kolorow: 
'
- l drogIeml kamIemaml ozdobIOna, mIeSCl w solne sledząc
 na trome posta(' 
--- ,I kr6lewską. w koronie i w rzymskim stroju. Słuzyla zapewnie za n08zeme na 
lalicuchu złotym za,vieszo11e, osobom króle\vskilll ,vłaści\ve. Część ze\vnętrzn
t- 
czyli opra\va grubym młotem ,vykuta, 'v armaturze naśladującej 
tyl ,vi e- 
kll XVIII mieści 'v sobie herby Polski i Lit\vy, bezkształtne; herb Krako\va i 
c)Tfrę S. A. przypominają zupełnie cyfry króla Stanisła\va Augustt. Opra\va ta 
oczy\viście podrobiona, ujmuje \viele \vartości ślicznelnn l{lejnoto\vi środko\VCIllll 
ł zdobiącemu dzi8 bogate zbiory X. Jerzego Lubomirskiego w Krakowie, a przy- 
pominającelllu \"ielce o\ve sl'a\vne ,vyroby Norymberskieh złotnikó\v X'TJ \vieku, lit6re po- 
stronni xiC!zęta skladali nieraz 'v ofierze królo\vym i króle,vnym Polskitn (1). 


Wiek XVI. 


(l) Poró\\'nać z8jlnuj
!cy artykuł P. Józefa -Lppko\vskiego pod tytułem ZJotnicy Ilrakowscy, drnko\vany 
'v Gazecie Codziennej z roku 1856 Kr. 156 ił59. 


. . 


IV zo'ry Szt. Śred. Zeszyt J.\. VIII. Druga l5erya. ł 8 
T.
>>>
. 


Ił 


. 


. 


. 


. 


.
>>>
JOYAU 


I»"1LT 
-,v-. 


-- .:E


_ 


D Il\IE NS 10 NS: 


Grandeur de l'original. 


f+Y 
 
 ' 

( 
 
( ...1
 
 

, 
 
(
. 
/

 
 
 ft.tJf e joyau repnSsente sur la planche T. se compose de deux pieces de valeur ine- 
t .. 
 
, - gale. La piece uu milieu est ciselee en .or , enlaillee de plusieurs couleurs et 


1.. ellrichie de pierres precieuscs dans le gout le plus pur de la renaissance. Un 

, 
roi revetu du costume romain est assis sur un trone, la couronne sur la tcte. 
Rien ue plus gracieux qlle les arabesques qui font le tour du joyau, et ces tetes 
_ (l'anges ailees, quen'eut pas desavouees le grand orfevre de notre temps, Fro- 
Jllent-l\Iellrice de si regrettable melnoire. 
I
a piece exterieure, c. a. d., Je cadre dans lequel le joyau est enchasse, 
'4 a ete visiblement rapporte plus tard. Le style des Ialubrequins, des trophees 

 d'annes, et des armoiries de la ville de Cracovie, placćs au bas du cadre est 
imite (les ornemens de ce genre, _ dans le style du XVIII siecle; le chiffre S. A. est calque sur 
celui de ątanislas-Auguste, dernier roi de Pologne (1795). Quallt aux arlnoiries de })olo- 
gne et de Lithuanie (l'aigle blanc et le cavalier arlnć) elles rapI)elleraient la maniero iu- 
for1l1e de quelque ouvrier du moyen-age, si ellcs n'etaient pas martelćes dans des lanlbre- 


X'TI. Siecle. 


I 
i 


T.
>>>
1 
I 


quins 
u A VIII siecle. Ce cadrc apocryphe gate singuIiereJnent l'effct du charlnant joyau 
(lui rapI)elle beancoup les ouvrages des orfevres de Nurelnberg lIu XVII siecle; ouvrages 
que les princes Allemands avaient 1'11abitllde d'offrir anx reines et anx princesses royales 
de Pologn.e ił l'occasion de lenI' mariage. 
Ce joyall fait l)artie de la riclłe colIection (l'objcts t!'art (hll.)rincl' Ucorges I..4ubomirsl{i, 
ił Cracovie. 


. 


. P. 


. 


.
>>>
- 


Lit H WalLer 



 
- 
.. I 
l) )'1 
L 
ł t. "I l, = ---ł-- 
, 
-I 
I 

 

 ... 


- " 


1- 


l, 


I l. 


" l 


\ 


-" 


I I 
1/ 
r 


,
 L 
. . 
, ł 
,,- 
J ., 
.. 
,.... , - 
). 
) 
., 
. 
.. 

 
't-- 
.. ' 


R. 


1 
- 
$ 
, .. 
,,'- 
. . ... 
f- . [I 
(. 
. 
.. 
.. -. 
J 
- I I 
ł . 
r ' , 
f , 
. 
l 
': .., 


j. .' 


. 
" 
, !ł (., 
4 __ -=jl 
II' 
. 

 
( 
. fil 
\ 
, 


-; . 


, 


\ 
J \ 


'"'--- 


.. 
"-. 


1,_. 
-- 


r- 


"l 


- . 
... 


. 


. :' 
-- 


, .( 


L-- - 


( 


-..-- 


{Je 


.- 
. 
 


...- 
. 


l 
j 


.. 


J 


( 


. 
]o 
..J . - 
- 
l 

 
- -\ 
- 


'aL" 
I 


lI'. 


.. 


J 


. l 


j 


....... .... a..... 


...... 


-& - 


'. ' 

 " 


WIEKXVII 


. 


'- 'r 
ł--- 
.

 


I 



. \ .... 


, 



 
 
... 


"---- 
----- 


I/ 


l
 
ł ,
 


. . ., 
....-:- 


Chromohtogr M. F
ansa, W Warszawie.Uli: Długa 550. 


ilf Fo tms o'uexll. 


. 
SZfFVAZ r
UZEUM CLU.NY W PARYZU Z POLSKI ZABRANA 


I 
. I 
I 
I 


, 
.. 


.. 
.... 


ł 

 
J 
" - - 
') 
...... .' 

 - 
, L 
'... 
'. 
.J... '( ..' 
l 
" 


. 

.. 


_--o 


l ' .. ' : 

 -....... '-
. 


· l.._ 


.-:
 ,
 

" 


. 
- .: 


. 


, 
'..........--. 


..!...' Jl ł. 
:
 4_ 
'" '\,iio:.'. 
.' 


....'""-
 - ..:-..... .... :.-.-........'..'''...... ..... .......... - 



... ........ł...............:...- 


... 


" 



 


, 
.. 4.C" 
L \, 


. 
, '" 
t 

'i& 



 : 
_ ' -ł/ 


,,
, 
,.
 


..... -....,-- --- - - 


---.. - 
, 


L.- 



 
...... 


...... 

.. .. ....- - . 
-- 


""' 


\ ' 
;...o 


. 
. -.(\0. 
.. 
..- 
--- ..,.. 



-......' 


... -- 
\.., - 


----' 


""\ ,---- T" . . ....., 


.. 
" 


ł.., 
 

t 


. 1....'. f""" . 
.. 


, 


--- 


- 


'- 


Rys: M.Fajans. 


yo 


-.'
>>>
f 
J 


. 


. 


. 


ł 
" 
. 
"'C 
t 


, 


, I
>>>
1 


SZAFI(A 'VYROBU FLORENCI(IEGO, 


, 
\V PARYZKIEM l\IUZEUJl TER
IO'V OBECNIE ZNAJDUJĄCA SIĘ, 


. 


A PIłZEZ FRA
CUZÓW Z POLSKI ZABRANA. 


"y y 1'1 I AR''': 


'\T ysokość calko\\"ita: 
Szerokość szafki: 
Długość stoli ka: 


2,130 rnetr. 
0,900 Jnetr. 
1, tGO Inetr. 


. 


'Viek XVII. 


f 
t ..:. .r
 
O;,s 't 
. 
 
 

 
 J." 
rk' 
 
,
. 
t ; -;,:\.9 
 
C · 

 
 r 
tlv8 : o itajpiękniejszych sprzętów przepysznego Paryzkiego zbioru przedmiotów sztuki 

;.. '-;', h
 sredniowiecznej i z czasów odrodzenia, zwanego :Muzeum Termów i Hotelu CIu- 
t ny, nalezJ T szaf!{a tlI przy\",iedziona. Spis druko\vany rzerzollego l\Iuzeuln, taki 
onej podaje opis: 
l " ... "Ta bogata o trzech piętrach szafka, jest cała wyłożona sz
rlkretelll, we- 

.
 111 wlUltrz i zewnątrz. Przyozdobienie jej stanowi mozaika z kamieni twardych 

) '/., i rozmaitych innych kosztownOHci florenckich, wyobrażają.ca ptaki i krajobra- 

 zy; nadto zdobią tę szafkę slupy z lapis lazuli, kornaliny, blachy w.rtł'aczane src- 

 brne, malowania miniaturowe, a wszystko w otoczeniu z miedzi wytłoczonej 
1 i złoconej. Spód jest sto1'em okrytym całkowicie powloką z szylkretu i wp n- 
szczanJTcll 'YCll ozdób z perl'o\vcj InacicJT; cztery stołu nogi lllają kal)itele z nliedzi ,v'J
 tla- 
czanej, naci
tej i ,vyzloconej. Szafka san1a llla 11od\voje d\vusłroJlllie zdobne i ze\'TI1l}trz 
,,, I\Tajobrazy i ptaki z lllozaiki ,y otoczeniu kal11ienia lazlllo,vego; 'Ve\\"JIC!trz podobniez, 
JJ"zory Szt. 
Śred. Zesz.yt xv. Druga Serya. . 16 


II. 


\
>>>
I 


lecz część znaczna mozaik zast:]pioną tu została później nlilliaturami z epoki T-411d\"ika XV. 
\Vierzch przystrojollY jest 'v róznego rodzaju kan1ienie i figurki srebrne. 
"Sprzęt ten okazały, ,vykollany 'v l
"lorellcyi, pod lJanowaniem (ogłasza spis druko\va 
1lJ') 1-4ud\vika XIII (r. l G 10-1642 t), przesze(ll był do Polsl{i, zl{ąd (poucza spis pociesznie 
tu cheł'pli\vy) z\VrÓcoIIY zostal przez I{Olll111isarza cesarskiego: "l\Iusee des Therlnes et tle 
l'IIotel de Cluny. Catalogue et descriptioll..... Paris 1855 str. 90 -91. 
Z OpiSll PO\vyzszego dovviadujemy się, iż prześliczna o,va szafka, z(lobila niegtl.yś 
\V Warszawie 111ieszkallie któreś króle\vskie czy jakiego mozno,vładcy krajo\vego. "\Via- 
dOll1em jest, jak dalece 'v przeszłości, siedziby monarsze i moznycll panó\v polskich, przc- 
peł'11ione by,valy zasobami sztuki i koszto,vnościalni lliczliczonclni. Do,\
odzą tego pozo- 
stałe z r6znycll czasó\v opisy króle\vskicll zall1kó\v, tutlziez pał'acó\v lJallskich, jak przy- 
kł'adcl11 z talntej epoki ,vł'aśl1ie opis JarzenIskiego pał'acll Jerzego Ossolillskiego i o,vego 
bajecznie ubogaconego pałaell Adama KaZall0\vskiego 'v Warsza,v ie, ze pominiemy róz11c 
inne. POllmik licznyell przyg6d, spustoszeli i \vszelkicll pozog \Vojel1nych, ś\viadczą dziś 
jeszcze o tern dotr\vale z !Jrzeszł'ości ś,\
ietne siedziby 'v Podhorcach, Łańcucie, Prze,vor- 
sku, Zatorze, Nieboro,vie, Willano\vie. 
Przy,viedziona szafka florenckiego ,vyrobu, nabytą być mogla l)ra\ydopodobnie przez 
króle\vicza Wł'adysła\va Zygmunta, gly \v czasie podr6zy ,v;toskiej d\v'6r l\Iedyceuszó\v to- 
skaliski r. IG25 od\viedzał'. Później znajdo,vała się zape,vl1e \v zanlku Warsza\vskim, zkąd 
r. ] 807 zabrana do Paryża, ,vraz z itmelni celneuli sztuki t\vorami, z Warsza,vy podó\vczas 
ll,viezioneuli, a przez osobnego 11a ten cel komn1isarza cesarskiego ZIla\VCZO ,vybieJ'auen11. 
Po rol{u 1815 odzyskano z }1'rancyi zabrane z zalnku i katedry obrazJT; o szafce znać ,vte- 
dy nie \vieuziallo, czy zapomniano o ł.łiej, przeto po dziś dziel! zostaje \v Paryzll. 


E. Ił.' 


I
>>>
- 


CABINET FLORENTIN 


DECORE DE l\IOS:\IOUES EN PIERJłE DURE. 
'" 


DIl\IENSIONS: 


II a n t e li r t o t a l e: 
l,argeur du CaLinet: 
IJongueur de la table: 
u 


2,130 metr. 
0,9.,0 Iuetr. 
1,460 lnetr. 


. 


X' T" II. S ., l 
_ .
 le
 e. 


e l\Iusee des Tllermes et de Cluny ił Paris, qlli -renferme une des collections les 
plus completes des objets d'art de l'antiqllite, du lnoyell-age et de la renaissance, 
. 
possede une piece remarquable rapportee de Pologne, et qlli, ił ce titre, rentre 
(lans le cadre de notre publication. C'est un riche cabinet florentin li trois etages, 
elltierement plaque en ecaille, tant ił l'interieur qu'ił l'exterielll'. Le Catalogue du 
, ltlusee des Thermes. (Paris Hótel de Cluny 1855 p. 90) en donne la description 
suivante: "La decoration se compose de mosa'iques en pierre dllre de Florence 
de matieres precieuses de toutes les natures, qui representent des oiseaux et 
des paysages; ił est de plus enrichi de pilastres en lapis lazzuli, de cornalines, 
de plaqlles en argent repousse et Sllrtout de peintures et de miniatures rappor- 
tees a la fin du XVII Siecle, le tout entoure d'encadremens en cuive repollsse ił jour et do- 
re. II port e sur une table a quatre pieds garIlis de chapitaux en cllivre repousse, decoupe 
et dore. Cette tab Ie est entierement couverte d'appIications (l'ecaillę ayec des incrusta- 


16* 


n.
>>>
tions de nacre. Le cor!Js du l11euble est forn1ć d'un double velltail dOllt l'exterieur est de- 
co re de IJaysages et tl'oiseaux ell l11osa'ique et de matieres l)recieuses avec des ellcadre- 
11lens en lapis. La decoration interieure est analogue: seulelllent uu grand 1101l1bre de ces 
lnosa'iqucs ont etć renlplacees l)ar des lnilliatures du teu1IJS de Louis XV. Le Couronne- 
lnent est enrichi de pierrcs de diverses 11atures et de figurines en argent. 
"Ce beau meublc, execute iL Plorence sous le regne de Louis KIIf, ćtait passe en 
Pologne, d'ou il a ete rallporte par un cOlnlnissaire imlJerial." 
Cette demierc pIlrase a besoill d'lllle explicatiou. III1'y a IJas de doute que ce cabinet 
ait ćte execute ił Florence (le seul endroit ou l'on travaillat la.lllosa'ique en pierre dure); 
l'epoque de ce travail cst indiqnee par le style des Ol'nenlens: c'est Lien la prelniere lnoitie du 
A'YII Siecle, ce qui correspond au regne de Louis XIII en Ii'rance. l\Iais ił quelle epoque 
a-t-ill)assć ell Polognc, et pourquoi en a-t-iI ete i
apporte par un cOllllnissaire irrlperial, Ilon 
ił Florence, Illais a Paris? c'est ce que l'allteur tiu catalogue one nO\lS explique pas. 
Les rois de Pologne ont eu de tout temps (les alliances de familie et des relations d'a- 
mitie avec les l\Ićdicis de Plorence. En 1625 le prince Ladislas-Sigisl1lond, fils aine du roi 
Sigismond liI, fit un voyage en Italie, et la com' de Plorence le ret;ut avec une distinction 
particuliere, et donna des fetes magnifiques en son honneur. En 1658 le prince l\Iathias de 
Toscane envoya le sieur Paull\Iinucci en Pologne pour y mSgocier sa succession au trone 
lu roi Jean Cashnir. I.Je roi Jeall Sobieski entrctellait des relatiollS tres suivies avec Córne 
III, grand-duc de Toscane. lllui envoya une selle et un 11arllais enricl1is de rubis et (l'eme- 
rauJes qu'il avait pris dans la tente de Hussein-Pacha apres la victoire de Chocim eu 1673, 
avant soa aVel1emeJlt au trone. Le gl'and-duo s'empressa de lui offrir divers objets pro- 
.r 
venant de sa mal1ufacture royale de mosa'iques en pierre dure (I). Nons ne pretendons pas 
preciser l'epoqne a laquelle le cabinet que represente la planche R. fut apporte en Polo- 
gne; le catalogue du musee de Cluny nous apprend qu'il fut rappol'te a Paris par Uli com- 
missaire imperial. t Sans doute en 1807); il y est reste depuis. 
Cel)endant une alltre traditioll fait provenir ce cabinet de la succession de Jean-Casi- 
mir, roi de Pologne, et apres son abdication en 1688, abbe de Saint-Germail1-des-Pres, ił. 
Patis, et de Saint-l\Iartin, a Nevers. C'est dans cette derniere abbaye qu'i! mOUl'ut en de- 
cembre 1672, d'nne maladie causee par la douleur qu'il ressentit en apprenal1t ls prise de 
la forteresse polol1aise de Kamieniec par les Turcs. Un jeune savant polonais vient de de- 
couvrir dans les archives generales de l'empire fran
ais une lettre ecrite a ce sujet a LIn des 
religieux de l'abbaye de Saint-Gerlnain-des-Pres: 


(1) 'T oyez Ciarnpi, Sobesciade Italiana. Firenze 1830 p. 77-79. 


I 


,
>>>
- 
.. 


"A 
Ioulllls 5. Octobre 1672. l\Ion tres CJle.f Pere. Je ne vous tliray que trois mots pOllr 
,rous donner advis de la lllaladie du Roy qlli a este plus grande et perilleuse qllelIe ne pa- 
raist lnaintenant. S. 1\1. a pris llne nłelancholie si l)roffonde du JllaUvais estat des affaires de 
Pologne que cela avec qllelque disposition (Iui y estoit l)ent estre d'ailleurs, lny a (loune la 
fiebvre qui cOlnen;a le 3 de ce lnois apres lnidy l)ar 11n petit frisson, mais sur Je mitly ił 
tOJnba dans une eS!Jcce de lethargie, estal1t dans nn assoupissement continuel et. si grand 
qu'ille falloit tirer et !)ousser jusques a minuit pour l'cveiIler." (Archives gen. de l'Elnp. 
}1'rau. K. 1332). 
Anne de Gonzague, Princesse Palathle, recueillit la succession du roi 80n beau-frere. Ce 
serait done al1rcs la Ulort de cette princesse que le cabinet florenthl c"Lurait passe dans le 
dOlnaine publir . 



. P.
>>>
- 


, 


ł 
I
>>>
u 


WIEK
 


-, 



 


\ - 


- 


"'- 


-- 
- -:--- - 


---
- 
 - -. 


. ' 


, 


CllromohtogI M. FaJ ansa w Warszaw18 Ul Długa 550. 
. 


FJs, L. Łepkowskr 


Ijt H.Wa.lter 


TJAlERZYK SFEBRNY DAR mOlA lANĄ IQ\ZIMIERZA W DOMU KRĄSINSK2CH. 


jf fo/ans clirexit. 


li! 


. 


I
>>>
-
>>>
Ul] 


\ 


. ", 
 


c 


\ , 


ł- 


\ 


\ 


\ 


Lit: H.VlrJ.lt er 


Chromohtogr: M. }'aJansa wWB.Tszawie 
l D
uga 550. 


I '. 
FOSL A [ MADYSUNIA \
AFJ
ENCZYKA NA TALEHZYKU SFEBRJ
lM W D Q
lu KRASINS1'JCH. 
.. 


A /iyan
1 mic;xll 


WIEi\ Xlill 


RJtlo L.lepkowsk. 


'-/'
>>>
.J 


t 
i 


. 


.
>>>
... 


TALERZ NA PODSTA 'VIE 


Z ZASTAWY STOŁO"VEJ SREBRNEJ, 


. 


" 
DARU ImOLA JANA I(AZIMIERZA 


, 
W DOlO KRASINSKICH. 


. 


I 
j 


,v y 1\1 I A R Y: 


Wielkości pra\vdzi\\1ej. 


. 


dostojnym rodzie I{rasińskich, -Jan Kazimierz naprzód kasztelan Warszawski, 
potem Płocki, dalej wojewoda Plocki, \v końcu podskarbi W. Kor., zostawał 
w wielkiej wziętości u króla Jana Kazimierza. Z drugiej żony Anny Andrault 
'. (, . " J J hrabianki de Langeron mial' syna Jana Bonawenturę, naprzód Referendarza Kor., 
,. 
 .. -
 potem woje\vodę l\lazowieckiego, w końcu Płockiego. Ten r. 1666. poślubił' 'fe- 
.' - ;\.' 
 ressę Chodkiewiczównę kasztelankę Wileńską, a ojciec wyprawiał synowi świe- 
)1\ c I,
 tne przenosiny, obecnością króla zaszczycone. Opo\viada to z zwykłą B\Vl} nie- 
j 1\ co rubaszną. zywotnoacią, świadek naoczny nieoceniony Pasek. "Po Wielkiejnocy 
w Poniedziałek (roku 1666), były przenosinJ
 pana I{rasińskiego syna pod- 
skarbiego Koronnego, który się ożenił z Chodkiewiczówną, do pałacu pana Koniuszego 
iKoronnego Lubomirskiego; był król na nich. Zachorowala królowa bardzo; dają znać 
królo\vi, ze królowa bardzo się ma niedobrze. Król wesoły, podpil, rzecze: nie będzie 
jej nic. Przychodzą znowu, ze królowa Jej Mość kona. Król pokojo\vego w gębę: nie 
powiadaj mi plotek, kiedy ja wes6ł. Stało nas żołnierzów i dworskich ludzi kupa \vielka 
Wzory Szt. Śred. Zeszyt x/x. 21 
11. lTa. 


Wiek XVII. 


.
>>>
ł 


przy królu, kiedy się to działo i słyszeli sło\va. Poczęli szemrać między sobą: Toby tam 
pan rad też już pozbył teg
 mola, kt6ry mu głowę suszy. A ono tak właśnie było \v rze- 
czy samej: kr61 był wes6ł, tańcował całą noc; jakoż, rzadko on się smucił i \v szczęściu 
i w nieszczęściu zawsze jednakowy bJJ'ł. Na Podskarbiego wołał terni słowy: Gospodarzu! 
czyń przynukę żołnierzom, bądź im rad, niech pamiętają twoją ochotę. Nas też tedy ani- 
mował: Pijcie u skąpca! Pili tedy na fantazyą, tańcowali, weseli byli. (Pamiętniki Jana 
Chryzostoma Paska, wyd. Lachowicza 1843 str. 240). 
Na pamiątkę tego wesela i kr6lewskiej w domu Krasińskich bJ
tności, podarował im 
Jan Kazimierz okazaly przystrój stolowy srebrny częścią złocony, z dwunastu talerzy osa- 
o 
dzonych na ozdobnych podstawach złożony. Podstawy te przedstawiają herb państwa, 
orła bialego, z herbem na piersiach rodzinnym kr6la na talerzu wyobrażonym; talerze 
przekazują popiersia dwunastu idących po sobie królów polskich, od 'Vł'adysława Jagieł- · 
ty do Jana Kazimierza. Jeden z tych talerzy z podsta\vą podajemy tu w przerysie, a \vJ Y - 
braliśmy z nich najciekawszy, jako z obliczem Władysława Warneńczyl{a; lubo z żalem 
. 
zastrzedz nam przychodzi, że nie uznajerny je za bardzo podobne, 8 tern mniej pojęciu w 
wyobraźni zarys6w młodego króla bohatera odpowiadające. Wszakże wizerunek tego 
króla nieznany nam pozostaje zupełnie; są jego mnogie ryciny, lecz wszystkie z wieku juz 
szesnastego i siedmnastego pochodzące; są i p6źniejsze olejne mniej więcej zawsze idealne 
obrazy. Wsp6łczesnego przecie wizerunku nie posiadamy zadnego, prócz \vyobrażenia 
na jedynej pieczęci majestatycznej z r. 1438, przez K. W. Kielisińskiego rytowanej, a w 
dziele V o8sberga (Biegeł des l\'Iittelalters) powtórzonej. Ale i ta pieczęć chociaz wsp6ł- 
czesna, nie może co do podobieństwa zadowolnić bynajmniej; °bo młody król (ur. \v Kra- 
kowie dnia 31 Października 1424 r., zabity pod Warną dnia 3 Listopada r. 1444).. w roku 
1438 lat 14 wieku licz
cy, wyobrazony jest jakby stary, ma zaś długie zwisłe wąsy, brodę 
i długie spadające włosy, a wzrost wyniosły. Dziwić się więc tu tylko wypada tak zu- 
peł'nt\j i oczJTwistej nieprawdopodobności. 
O jego postaci, zarysach twarzy i usposobieniu, pouczają nas dziejopisarze krajowi; 
1
6żnoczesne te ich opisy, przytoczyć sądziliśmy być tutaj rzeczą stosowną. 
Długosz wychwalając jego pobożność, dlJdaje: In cibo moderatissimus Princeps, et 
spreto vino, sola in potu contentus aqua, ac veluti sanctus rex et angelus alter in terris coe- 
libem et virginalem vitam dorni militiaeque duxit.. Wyd. Lipskie 1,811. (W jedzeniu naj- 
umiarko\vańszy, nie pijący wina, na samej poprzestający \vodzie, jakby kr61 święty i anioł 
na ziemi, wiódł' zywot dziewiczy w domu i wśr6d wojny). 
11iechowita: Fuit auteln Wladislaus regum optimus, homo condecentis proceritatis, 
fusca facie, nigris crinibus, in armia strenuus, in suos benivolus, morum honestate preclaris... 


I: 


I 
 


l I
>>>
I 


simus, mente et animo compositus. Kronika, wyd. z r. 1521 str. 307. (Był Władysław 
najlepszym z kr616w, wzrostu średniego) t\varzy śniadej, włos6w czarnJ'ch, ,valeczny 'v bo- 
ju, dla swoic}} łagodny, czystością obyczajów odznaczony, statecznego umysłu i duszy). 
Bernard Wapo,vski: Był Władysław za zycia wzrostu miernego, twarzy nieco śniadej, 
ale dziwnie ujmującej; w pokarmie skromny i wstrzemięźliwy, pragnienie tylko czystej. \vodą 
gasił; roztropności i rozwagi ZdUIIliewającej; nic nigdy nie przedsię\vziąl ani zaczął, bez 
pokornej modlitwy i uczczenia Boskiego majestatu; ile kroć czasu mu starczyło, w dłuz- 
szej modlitwie, w odma\vianiu psalln6w Dawidowych umysł pokrzepiał. Wyd. w przekła- 
dzie 1\1. 1\lalino\vskiego II, 518. 
Marcin Bielski: Był kr61 Władysła,v urody średniej, czarnych \vłosow i oczu, ,vdzię- 
czny na wejrzenie, śniadej płci i oblicza, mierny w jedzeniu i piciu, cierpliwy na \vszystek 
niedostatek; niewadziło mu tak zimno jak gorąco; bJTł pan świebodny, miłosierny i dzi\vnie 
nabożny. Kronika, wyd. Gałęzowskiego w \Varsz. XIV, 245. 
1\1. Stryjkowski: Był urody wysokiej (?), oblicza smladego greckiego, ale wdzięczne- 
go i po\vaznego, włosów russich (?), w pracy i postach bardzo cierpliwy i trzeźwy, bo wi- 
na nie pijał; hojności zbytniej, cnotliwy, ukladny i łaskavvy, też i ku nieprzyjaciołom Iniło- 
siernJ", \vielkiego umysłu i serca \vysokiego.... w
zystkie cnoty które naj\viększym xiązę- 
tOIn i monarchom należą, w nim ś\vieciły. Kronika" wyd. l\Ialinowskiego II, 223. 
Za tamtymi ,vreszcie Łukasz Gol'ębiowski: Wł'adysta\v byl' średnićj urody, czarnych 
oczu i \vłos6w, \vdzięcznego \vejrzenia; śniadej płci i oblicza; wina nie pijał, ulniarko\vany 
w pokarmie. II, 123. 
\Vątpic nie mo zna, iż przerzeczone srebra ,vykonane byłJ T \V kraju, przez ktorego zda- 
je się 'Varsza,vskiego złotnika. Docho\vują się po dziś dzień, jal{o cenna pamiątka, \v 
hrabió,v Krasińskieh rodzinie. 


. 


E. Ił. 


.
>>>
. 


. . 


. 


. 


. 


.
>>>
V AISSELLE DE VERMEIL
 MONTEE 


DONNEE 


Pi\R LE ROI JEAN CASI
iIR 


a la familie 





eJ.
ws
a
 


. 


D I 31 E N S I O.N S. 


De grnndeur llaturelle. 



J 
. ( / 

l .
 
. .,-ł. j =::::: 
.... '-/ 
 
.t4 
I
:\\
 

 . 
1r' 
'c' 
 
 a famille des Comtes Krasiliski conserve preciellselllent, comme don de Jean- 
-d 

, '" Casimir, roi de Pologne (1648 -1668) un service compose de douze piece s de 
f" / . vaisselle en vermeil. Ce sont des plateaux avec les portraits en relief f't en me- 
ffil. _ ,daillons,de dou
e rois de Pologne,depuis LadislasJagellon (1386),jusqu'aJean- 

 
 I Casimir, inclusivement (16-18). Ces plateaux Bont supportes par des aigles d'ar- 

 gent portant sur la poitrine des ecusBons aux armoiries des dynas.ties royales qui 
par droit d'heredite jusqu'en 1572, et ensuite par droit d'election, se sont suc- 
cede SUf Je trone de Pologne. 
NOtis avons choisi łe second plateau par ordre de date, avec Je portrait du 
chevaleresque J.jadislas Jagellon, roi de Pologne et de Hongrie, 'tue pal' les 
Tnrcs li la bataille de Varna en 1444. Auenn portrait contelnporain de ce prince n'etant par- 
venu jusqu'h nous, nous ne pouvons juger de la ressemblance de celni-ci qu' en consta- 
tant son analogie avec les portraits connus des autres n1embres de la familIe des Jagellons. 


XVII Sieele. 


. P. 


I!. ....1. 


. 


.
>>>
. 


.
>>>
. 


. 


. . 


. 


. 


Ljth I I :Molll n 


. 
.. 


, 


.. 


, , 


. 



 


" 


- 


... 


I · 


, ' 


" 


.- 


.. 


- 
. 


" I 


. 


. 


.. 


- 


. 


OBł1AZE,K MATKI BOSKIEJ 1 
po 

ulo
1J 
1a
 Ltld\
iCe 
.. 
.c '. F a;ans tltrt x 


.. 


Ja 


..... 
'- .. 


... 


.. 


. 


II. WIE K 
\V11 


, -- 


- 


- 


.. 


, 


\ 


'\ 


.. 


" 
,.. 


... 


1 



 



 



 


'" 


. 


, 



 


.. 


'- 


.. 



 


, 


.. 


" 


Chrorfiohth ł .crn(
rCH:
r PaflS 


\.y
 RaCII1t: 


.. 


.. 


... 


. 


.. 



 


. 


..- 


. 


- 


. 


. 


. 


. 



 


.. 


.. 


. 


. 


. 


«
>>>
. 


, 


l 


. 


. 


. 


- 


.
>>>
- 


- 


. 



IA TKA BOSKA Z DZIECI4TI{IEAI JEZUS, 


Obrazek" ,., k08zto'''DeJ oprawie 


z X V I J. 


W I E K U. 


WYMIARY: 


\Vielkości oryginalu. 


l 1 


'Vick XVII. 


, · rześliczny ten klejnocik sztuki zarówno malarskiej jak złotniczej, był niegdyś wła- 
I I snością. królowej Maryi Ludwiki, dwóch z kolei królów Władysława IV. i Jana 
",l { \' "'
) Kazimierza małżonki. Gdzieby to piękne malowanie wykonane było, \v Polsce 
czy za granicą., niewiemy. Oprawa czyli ramki z kruszcu drogiego, (srebra po- 
złacanego), odznaczają się wytwornym smakiem a bogactwem kamieni. Obecnie 
drogocenny ten ubiegłej przeszłości zabytek, znajduje się w jednym z prywatnych 
starożytności i pamiątek zbiorów w Paryżu. 


.. 


E. II. 


Ił złOty Szt. Śred. ZeS:łyl VIII. Druga Serya. 


8 


H.
>>>
I 


4 


( 
I 
..
>>>
IADONNE AVE C L'ENFANT-JESUS, 


Uan. UD eadre en wermell, garoi de pierres precleule8. 


DIMENSIONS: 


Grandeur des originaux. 


..., 
. 
.r- 
n 
I · .. . ;.r-' 
\
 
 \. 


X\"rII. Siecle. 


. 
" ette miniature representant nne Madonne avec l'Enfant-Jesus, peinte sur ivoire et en- 
touree de deux rangs de rubis, d'emeraudes et de perles, dans un cadre en vermeil 
.. }. d'un travail exquis du XVII siecle, avait appartenu a Lout.se-Marie de Nevers, de 
..
 ,

 Gonza.gue, princesse de Maotoue et reine de Pologne. Cette princesse qui epousa 

 successivement le roi Ladislas IV. de la maison de Vasa en 1645 et Je roi Jean-Casi- 
ł i mir frere de ce dernier en 1649, mourut en 1661 a Varsovie, Ol! elle avait fon de la 
'.1 maison des Dames de la Visit
tion, et celle des 
lissionaires de Saint Vincent de 
, 
Paul. 
Ce bijou ne se trouve pas au nombre de ceux qui furent inventories apres la mort de la 
reine, et puis vendus a Paris, pour subvenir au payement des 800,000 livres de sa dot t qu'on 
łut oblige de restituer a la Duchesse d'Enghien, sa niece. A present ił fait partie d'une des 
plus riehes collections d'antiquites polonaises ił, Paris. 


. P. 


J 


H. 


( 


.. 


- 


j 
- I 


. 


. 


I 
I' 
I 


I 
I
>>>
j 


. 


- . 
, 


.
>>>
j 


R 16b4 


\

 


Lit. H Walter. 


,\ 


\f 


L. WIEl\ XVIi. 
'Wli 
ffi
 (Q)l'1l JEL
A(L; Rt\
\t
:1l?JP] lIfl ';IJ(
JE 
WW
 L
 v 
1 11 \1 n 

$LW{tlJ

 v$lb\\
n [i 
'v1J 
]fA tA ił 

 rr 
5Y 


\ 
\ 
" 


. 


) 


\ 


') 


. 




 
Ą
 



 -; 
: 
\... - 


 


I 



 \ 
\ 
\ 
I 


I , 

 . \- 


ol 


\ 


II 


L 


) 
L 
- 
- 
)'- L 
'" 
\:1\ l... 
v ' 
\:\ l 

 " 


. 
' 
c.::::-' v -1 
"l .( _ ......' ..:::J 
---o
. 
 
l () 

 
 


. 
. 


L 



- 
......:--: 

'(J . 

 '--/" . 
... . , . 
ł.---. 
... 
L -z:- 
lo. 
lo; , 
. 


. "'" 
, ' 


0° 
00 
0° 
\. 


o .) \.ol o 
0 00 
 

 ,-... =", \ . 


. 


. 


" 


o . 
..:. 
o ':
" 
" 
 
'.... 


O,. 
 '. 

 \L
 
'" ::-t .t- 
h - lt 
(I :\
 
 
t'r, 1 ) '-- 
- 

\ 
 
'\' 


-" --- 


-
.... 



 
-- 


o 
u 


........

- 


--- 
-::., 
, - 


" 


"" ----
;;,- 



 



- 
\.-- - -. 
--- . 


-' 
 r- 1:: 
]Q) 
 5l1t 
 @ Ąlsi 

 
r
 


- 
," 


) 
.,\.;\\y 
\\
 
',' 
 


-L'" 
.
 
- 
o\: 


. 


.... 


( 
I 


u 
.;) 


", C 
':) 


\ 
\ 


D .. 




 


, 
I 


I' 
I 


I 
( 


.... 
...... 


, 


'\ 


\) 


" ,\\ 


j i 
I 


, 
III 


-. 1 \ 
\ 


... 


'- 


't:
 \ \ 

\ ",''''. ' 


- 
--........----- 


 


11 
i 


- . 
 



 


I 
I ! 
Ił 
II 
;1 


Chromo1itogr tlI. Fajansa W WarSZaWIe U1 D 1uga 550 


Rys. L. łJCpKowskl 


PUHAR GODOWY CECIIU KAPELUSZNIKOW \"1 KR.l\KOW1E. 


. FajanS d/rex;l.
>>>
, 


ł 
II J
>>>
I' 


PUHAR GODOWY SZKLANY 


. 


CECHU KRAKOWSKIEGO 


KAPELUS 


N I K Ó W. 


. 



 


"'?YMIAlł\.: 


"',..)? S o koś ć: 0,310 metr. 
, 
Srednic a: 0,160 
etr. 


Rok 1 G64. 


'V'iek XVII. 


ieliśmy już niejednokrotnie sposobność po,viedzenia cokolwiek o starodawnych 
naczyniach szklanych, malowaniem 'v ogniu ,vypalanem zdobnych, 'v Polsce 
z\vlaszcza 'v XVI i jeszcze \tV XVII ,viekll z niepospolitą sztuką odrabianych, 
jako ozdoby stolo,ve ,vó,yczas chowanyc}l i \vielce cenionycJl. Posiadaly tako- 

 . ,ve kredensa króle,yskie i zamoznych panó,v; znachodziły się takoz i po ratu- 


· miejskich. Z tychto ostatnieJ} docho\vują się dziś jeszcze gdzieniegdzie szkła go- 



na się uwagę zwracające. Zaznajamiają nas z tern uczeni archeologowie: F. 1\1. 
t Sobieszczański (Wycieczka archeolog. w Bib!. Warsz. z r. 1852, I. 507), tudziez 
J. Łepko,vski (Zbiorek starozy. 'v Olpinach w Gazecie "T arsz . z r. 1855 Nr. 29). Tak 
'v zbiorze P. Karola Roga,vskiego \v Olpinach 'v JasieIskiem, opo\viada J. Łepko,,,"ski, prze- 
Cl10\Vaną jest l)odobna szklenica Jł'1"llkom lvielkiego cecht1 Bieckiego, \vysoka cali 9 szero- 
,rZ,OTY Szl. Śred. Zesf,yl ..\1. Drłl9 tJ Sery". 1 t 
L. 


. 


I I 
I 


I 
II 
I 
I
>>>
I 
I 
I 


. 


" 


II 


Ira cali 6, ze szkła grubego zielonawego, z malo\vaniem w ogniu \vypalanelll i napisanli: 
"Nie patrz nikogo, tylko siebie samego. O jak miła kompania, Jezus, J6zef y l\Iarya." Pod 
]lerbem miasta Biecza: "Vivat bracia wielkiego cecłlu Bieckiego." Nad beczką data: 1691. 
. 
Podobne szklenice przytacza jeszcze J. Łepko\vski: jedną u bU
Inistrza \v Bodzentynie, inną 
11 p. W. Kirchmajera w Krakowie. Tego tez rodzaju, ale osobliwszą cieka\vością i piękno- 
ścią malo\vania zalecający się, jest: pukar powitalny czyli szklenica godolca cecllU kapelu- 
sznik6\v krakowskich, w zbiorze p. Tomasza Zielińskiego \v Kielcaell znajdujący się, opisa- 
ny przez F. 1\1. Sobieszczańskiego, kt6rego tu właśnie przerys przedsta\viamy. Jestto na- 
ezynie 14 cali wysokie, cali 7 szerokie, p6łtora garnca płynu obejmujące, bogatem malo- 
\vaniem róznokolorowem przyozdobione, a opatrzone napisem: "Wilkom. Bracia \vypijay- 
cie raźnie. Kto spełni stanie mu za łaźnię. A. D. 1664." l\Ialo,vania \vyobrazają: po jednej 
stronie 
iatkę Bozą z Dzieciątkieln Jezus \vpośr6d ozdób k\viato\vych; po drugiej, herb ce- 
chu kapeluszniczego krakowskiego, z dwóch boków którego stoją \v całyell postaciach, 
mieszczanin i mieszczanka krakowska, w rIlarakterystyeznych s\yoich tamto czesnych strojach. 
Po\viemy jeszcze, iż towarzystwo kurko\ve krakowskie posiadało takoz szkło s\voje 
do Uf\zt \vyprawianych przy uroczystościacll 8trzelniczycll. Da,vniej, wątpić nie można, było 
ono zapewne z malowaniami wyp alan e111i; później bial'e z rzniętYln herbeln to\varzyst\va, 
kurAeiem, nad którym napis Vivat S. J. (societas jaculatoria). Ze szkła tego ostatni może 
zabytek, nic\vielkiego rozmiaru kieliszek, docho,vuje się 'v zbiorze piszącego. 


E. Ił. 


. 


I 


.
>>>
, 


VERRE 


1\ 


, 
BIERE 


DE LA CORPOR
\TION DES 


c 


A 


p 


R 


s 


E 


L 


I 


E 


H 


DE CRACOVIE. 


DI
IENSIONS: 


Hau teur: 0,310 metr. 
Dialnetre: 0,160 metr. 


1664. 


XVII. Siecle. 


lus d'une fois deja dana le cours de cette publication nons avons eu l'occasion de 

 faire mention des vases en verre ornes de peintures, conserves autrefois dans les 
U credences des Rois de Pologne et des grands seigneurs du pays, aussi bien que 
dana celI es des Hótels-de-ville et des corporations de metiers. 
Ces vases pour la plupart longs et ćtroits, servant aux banquets de reception 
des maitrises, portaient le nom aIlelnand de JJ'illkommen. (vidrecome) ce qai veut 
dire: bienvenue. II fallait łes vider d'un trait ponI" faire honneur a l'hospitalitć 
qu'on recevait; et SOllvent des registI"es SpeCiallX recueiIIaient łes nom s de ces 
vainqueurs bachiqlles. On ,Toit deux aIbums de ce genre, da XVI siecle, au mll- 
see d'Ambras, ił Vienne. L'arclliduc Ferdinand et ła belle PI1ilippine"\tV eIser, 
sa femme, sont inscrits sur la prellliere page de run d'entr'eux, ell 1565 (t). 


(I) Primi.er: K. K. Ambraser Sammlung: \Vien 1819, et F. 1\1. So 6iesJcJa1ł ski: \Vycieczka archeologiczna (Biblioleka 
\Varsz3".»ka, 1852 T. I, p. 50
). 


L.
>>>
I 


UlI des vases les plus relnarquables dans ce genre,' est celui de la corporation des 
challcliers de Cracovie, conserve aujourcl'hui dans le beau musee de 1\11'. Thomas Zieliński, 
chef de l'administration du district de [(ielce (t). II est orne de peintures cuites alI feu, qui 
representent d'un cóte l'ilnage de l']1nnlaculee Conception de la Sainte Vierge, dont le dog- 
Ine vient d'etre promulgue dans l'eglise catholique romaine, et de l'autre les armoiries de la 
corporation des chapeliers. Des (leux cótes l'artiste a place un bourgeois et une bourgeoi- 
se de Cracovie, dans leIlr costume national; le tout est surmonte de la date: A. D. 1664. 
Une inscriptioll en langue polonaise fait le tour du verre: 
\ 
... 't . ..... 
Wilkom Bracia, \vypijajcie raźnie. 
I{to spelni, stanie mu za ł'aźnię. 



 


ce qlli veut dire: "Soycz les bienvenus, freres; buvez gailnent; ce verre ticndra lieu d'etuve 
it qui le videra." 


(1) (;ou"ernrment de l\adoDł, noyaume d
 Polognt'" 


A. P. 


, 


I
>>>
. 


, 


.-SŻ 
-
 
o 

 
: 
ID 

 


,. 



 


...... 



 
-ł 


\H 


\ 


... 


-----;: 


rfi 

 



 


'" 


r
" 


 
UJ N 
,t 
 

 
 

- 

-) 
m 
 
.
 
 r{3 

 :S 

 
 
 

 
 
 
H 
tJ 
 

 

 
w 
c . 

 t- ----I 
. r---
 r L1 cd 
tU t- - --ł 
--ł 
r 
 C--"J 

. 'U) cd 

: C
 r{3 
H 
 


 
b.O 

 
D . ,"-----ł-" 

 
 cd 
D s:=: 
 D 

 N 
 
.-c: ("J ta 
c..; 
 - ej 


... . 
f 
re:: 
O 
O 

 
Ul 
Q
 
N 
C
 


:j 


) 
, 


.. 


) 


I 
, ł 


---- 


II II 


. 


. 


\ 


, 
I 
-= 
Q' 
LJ 
r --ł 

 
.. 
. - 
'-
 

 
...L-J 
..-, 
-=:J 


lI
 



 
"::--o 
Qj 
.J.... 
t--tj 
OJ 

 
. et! 
f'--.- 
l'tj) 

 

 


I l. 


l' 
I 
II 
I 


, 
I 
I' 
.1 
I 


ł
>>>
. 
, 


. 


. 


. 


ł 
I 
I 
I
>>>
I. 


, 
N A :l
L y m_a D,B\})Bm 
 E\l)\S) [mBn
 mB ('J 
4.--- 


OFIt\IłOWANE DO KOŚCIOLA CZ
STOCIIOWSKIE60 NA JASNEJ 6ónZE 


PI
ZEZ I{R(')Jj
\ POTjSKIEG() 
IICHJ\ltA KORYBUT.L\ "TISNIO\'7IECKIEGO. 


, \V y )1 I 

 R Y : 


CJ /3 "Yielkości pra\\.dzi\\9Pj. 


'''9 i e lt X \ 
 l I. 


.11..,1]2:'(, 

 ('?"""
 l 
) 
( 
(t-
 
 n 
( 'J ;.
 stocho,,,"skim na Jasnej Górze, akt ,veselny króla 
IicJlara z arcyxiężniczk(
 .i\n- 
r "
 Btryacką Eleonor.}. Z tego' powodu król przy odjeździe ofiarow
 kościołowi rli- 

 " zne l{oszto,vne dary, a Inięuzy niemi docho\vujący się tam dotąll garIlitnr net- 
. · . 
 cZYli malych ołtarzowych, kształtów wytwornych, ze srebra wyzłoconego, nie- 
pośledninl sInakicIn, ,vylozeniem koralo\vem i emalii l)rzyozdobionycłl. Garnitur 
I ten sklada się z kielicha, d,vóch (lzbanuszkó,v do \vina i ,"'ody, tudzież d,vóch 
puszek na sól i konlffillnikanty. 


. 


, 


E. ". 


nr. 


,
>>>
.. 


. 


- . 


- 


. 


. 


.
>>>
I 
ł 
1 


.. 


V AS B S D 
S & LIS dE 


EN \TERl\IEIL. INCURSTES DE CORAIL 


()FFERTS PAR l\IICHEL \VISNIO\VIECKI, ROI DE P O LOGN E 
A L'EGLISE DE IJZElW8TOIJHOW A. 


I)IMENSIO
S: 


'lI) de la grandeur des originaux. 


I 
J 



* 


X \TII Siecle. 


.. 


c calice, les burettes et les deux boites Cn Yern1cil, incrustes de corail, rel)reSen- 
tes sur la plancI1e Rr., ont ćtć offerts ił reglisc de Czeustocllo,va par l\IicIlcl ""i- 
snio\viecki, roi de Pologne, li l'occasion de son n1ariage avec Eleonore, arcIlidu- 
chesse d'Alltriche. Ce mariage fut celćbre a Czenstocho\va le 27 feyrier 1670 l)ar 
le nonce du pape, l\lgr. l\Iarescotti, Cll presence (le I'inlperatrice veuve (le Iłerdi- 
nand III, et lnere (le la nouvelle reine. 
Ce present, plus precieux par 1e travail qtle par la matiere, accompagnait 
. d'alltres (lons d'un grantl prix. Le roi deposa devant l'in1age miraculeuse de la, 
\ Sainte-Vierge, un coeur d'or surmonte du saint nom de Marie, forme de gros dia- 
mans; la reine Eleonore, sa couronne de diamans; et l'imperatrice, deux cIlande- 
liers d'or ornes de turquoises, hauts d'tlne cOlIdee, et un Cllrist en argent attache ił nne 
colonne de cristal de roche. Tous łes details (le cette brillante solennite nOllS ont etć con- 
serves dans 11ne relation qu'en a faite l\Igr Galeazzo l\Iarescotti, 110nce du pape en Pologne. 


li. P.
>>>
l, 


, 


... 


I 


"
>>>
r. Lb83. 


Lit. H. Walte:r 


. 


B.b. 


. 


, . 
'o. 


. , 
, "' ' 
... 
"""'I · 
.... 



 


,.- 


- , 


..... 


, 


- , 


... 


. 
. , ' 


." 


'II\... 


.... 


'" 


\.... .. 


"L 
 


\... 


... 
.. 


- 'l: 


"r '1'.ł.. at- 
t.. + &ł- ał- 
. 


.ł.. 
t--.ł... 


'ł 


. '. ' I \ _ 
_ 


't'- .ł.. 
.ł.. +- 


. . 
 
 l- ot- '. 
\ 


, '1 _
... 


, \ '... \,.. 


Ił:- 


It- 


.. \. . \, . 
'.. 
: il. '''t..- 
.. 


.ł:- ..' 


, 
'ot 


, 


\ . 
.... 


'ł. 


\ 
'j," tł., 


" 


, 


, 


... .ł.. .. .. 


, , 
" 


\ 
.. 



... '.. 


.. 


t.L 
 t1. .. 


.ł.. 


..' '"L 


.. 
 


, . .. 
'
, 
 


...... 


, 
.. ... .. 


.... 


Chromoli to gr. M. Fajansa w Warszawie U1 Długa 550. 
ZBROJA JANA SOBIESKIEGO 
W zbrojowni Krole\vskiej \ĄT Dreznie. 
J NWI1S tÓr
xit. 
.. 


'NIEK XV 11. 
L 


.!I 
, 


Rys _ Halm
>>>
Ol 


I 
I · 
ł 


.. 


....
>>>
. 



«»--- -ł---- 


lAm 


S \\J 


Dm 


Gl 


G 


JI ) 
I \.... 


'I 


. 


\V ZBROJO'VNI !(RÓLE\VSI{IEJ 'v DREZNlE. 


,v y 1\1 I A R Y : 


'Vysokość hełmu: 0,220 metr. 
" p a n c e r z a: 0,53 O mctr. 



 u . dy król Jan III. na ezele hufców polskicl1 \vybawił \Viedell i Chrześciaństwo od Tur- 
. -: _- _:': kó\v; dzielną pomoc znalazł w posiłkującycl1 cesarzowi Leopoldowi 
iążętach rzesz)' 
. _ \ . 
 Niemieckiej: lIlaxY1nilianie Emanuelu Elektorze Ba\varskim, Janie JerzYl1£ 111. 
I 
.-- .' Elektorze Saskim i [{arolu xięciu Lotar)'ńskim. Zostawał z nimi 'v najlepszych sto- 
t. sunkach, jak świadczą. własne listy króla Jana z wyprawy Wiedeliskiej, pisane do 
. , , 
 lJ stenkt: 
'
-:J "Z xięcia Lotaryńskiego jestem niewymownie kontent..... sam odbiera zawsze 
odemnie parol. rroż uczynił \yczoraj et 111. de Saxe (i xiążę Elektor Saski), gdy się już 
ich z nami złączyły "Tojska, które dnia '\vczorajszego widzieliśmy, arcy-piękne, gro- 
madne, lnundurowne i \v wielkim porządku. 
Ioże się rzec o Niemcach, co o koniu po,viedziano, 


Rok 1683. 


'Viek X\i"II. 


2* 


B. b.
>>>
że nie znają siły swojej.... Xiążę Saski objeżdżał ze nlną. wczora ,Yojska
 w tejże s\yojej co- 
dziennej czerwonej sukni; na koniu u rzędzika trzy albo cztery cętki z białego srebra. Lokaja 
ani pazia żadnego, namiociska z prostego ćwilichu, nawet i assystencya bardzo mała koło niego 
i to chyba z samych officyerów. Gwardya jednak, ktora wczora za nim przyszła, bardzo piękna 
i porządna jako i całe wojsko" (I).... "Saski poczciwy człowiek, w którego sercu niemasz 
zdrady, spadł onegdaj nieboraczeńko z konia, i podrapał sobie t\varz" (Z). 
A po odniesionem zwycięzt\vie, które oS"ł-obodziło 'Viedel'i i Chrześciaństwo od Turkó\v, 
pisał król-bohateł: do żony z namiotó\v 'Vezyrskich: 
"Przybiegały tedy do mnie xiążęta, jakoto Elektor Bawarski , Waldek, ściskając mię za 
szyję, a całując w gębę, jenerałowie zaś w ręce, w nogi. Cóż dopiero żołnierze. Officerowie 
i regimenty wszystkie kawaler)1i i infanteryi \vołały: Alt unzer brawe kertig! (Ach nasz \\'ale- 
czny krol!); słuchały mię tak, że nigdy tak nasi. Cóż dopiero, i to dziś rano, xiąię Lotaryński, 
Saski: bo mi się z nimi wczora widzieć nie przyszło, bo byli na samym końcu lewego skrzydła. 
Cóż komendant Staremberg tutejszy. 'V szystko to całowało, ściskało, swym Salwatorem 
zwało" · . .. "Xiążęta Saski i Ba warski dali mi słowo i na kraj świata iść ze mną." 
Ten sam Elektor Saski widząc z pagórka, że Turcy z rozpaczy po straconej bitwie rozsie- 
kiwali na kępie w Dunaju chrześcian niewolników, rzucił się na nich z gwardyą swoją i ocalił 
nieszczęśliwych jeńców od rzezi. 
Może to wówczas Jan Sobieski z rycerskiln xiążęcien1 zbroje zamienili. Taka bo,viem tra- 
dycya zachowała się w Dreznie o zbroi, której tu wizerunek; przedsta\vialny, a która złożoną 
została w zbrojowni królewskiej Drezdeńskiej 23 maja 1719 roku. Orzeł złoty na hełlnie, ko- 
lory biały i czerwony piór strusich, i buława nadają jej niezawodne cechy zbroi polskiej. Nie 
wiadomo tylko} dlaczego krzyżyki maltańskie zdobią wszystkie karpie łuski pancerza, a wit'kszy 
na ryngrafie błyszczy. 


, 


(') Listy króla Jana III. VII. 
(') Lłiły króla Jana III. VIII. 


ił. P. 


.
>>>
11 
I 


IC...L 


--I 


:JE: 


\ 


- 
I [J \ 


.1 


l'Fil 
E 
 
;1 ,t'" l "l 
, I 

 


"1 


m 


\'. I 


:\ B m B s 


. 
-J 


J 
I 
ł 
I 


II 


. 
1\ DRESDE. 


J 
I 
II 
!! 
II 


DIl\IENSIO
S: 


Hauteur du Casque: 0,220 metre. 
" d e l a Cuira s se: 0,530 metre. 


. 



 
I 
I 


1683. 


XVII. Sicl'le. 


orsque Jean Sobieski, roi de Pologne, delivra Vienne et sauva la Chretiente des 
Tures, les e ceteurs et les princes de l'Empire qui partagerent · \yec lui la gloire de 
cette delivranee, furent: z.,laxirniliel
-Emmanuel, electeur de Baviere, Jean-Geor- 
ges 111, electeur de Saxe, et le duc Charles de Lorraine. 
" 
La correspondance du heros polonais avec 
Iarie-Casimirc de la Grange d'Ar- 
, / 
 quien, sa femme nous fournit la preuve des excellentes relations de ces princes, ri- 
I 
/!.... vaux de gloire, avec celui a qui ils durent le triomphe de leurs armes C:). 

 "Je suis tres-content du duc de Lorraine. II en use fort bien avec moi; c'cst 

 un fort honnete homme, un homme de bien, et il entend le metier de la guerre plus 
que les autres. II vient toujours chez moi prendre le mot d'ordre. 
Ionsieur de 
Saxe fait de mClne depuis qtle ses troupes se sont jointes aux miennes. Elles sont tres-belles, 


(1) Lettres da roi de Palogne Jean Sobieski A la Reine Marie-Casimire, peudant la campagne de Vicnne, tra- 
duiłes par le Comte Plater et publićes paf ltl. de Salvandy. Paris f 8% 6. 


D. b. 


lo
>>>
bien habillees, bien au com pIet et bien disciplinees. On peut dire des AUemands ce qtl'on a dit 
du cheval: lIs ignorent eaX-mC111CS Ieurs forces " (I). 
"L'electeur de Saxe est un honncte homrne, a coeur droit; il a fait hier une chute de che.. 
val et s'est egratigne la figurc. L'un et l'autre electeur ront rester pres de moi plusieurs de 
leurs cavaliers pour porter 11108 ordres. La nuit derniere, ils ont envoye un detachement de ca- 
valerie garder rna tente. Faites part de tout ceci a l'ćvcquc de Luck. I
 pretendait que j'au- 
rais beaucoup a eudtlrer d'eux et de leur flegme allelnand. Ces princos ont renforce' l11es trou- 
pcs polonaises do quatre grands regin1ens d'infanterie qui forlnent l'aiło droite, et le plus petit 
officier ne saurait ctre plus souple ni plus complaisant, qu'iłs ne le sont pour Inoi" (2). 
Et apres la victoire: "j'ai vu alors accourir l'ełecteur de Baviere, le prince de \Valdeck et 
autrcs, ils Ill'embrassaient, iłs me baisaient le visagc; lcs generaux me baisaient les mains et les 
pieds; le soldats, les officiers, a pied et a cheval, s'.
criaient: Alt 'lll1Se1' bral'e kont.g.' (AlI! notre 
vailIant roi!) Tous m'obćissaient encore mieux quo les miens. Ce n'est que ce lnatin que j'ai 
rcvu le prince de Lorraine et l'electeur de Saxe; nous n'avons pas pu nous rencontrer hier, par- 
cequ'ils ćtaient i, l'extrcme gauche. . . . Les princes de Baviere et de Saxe sont decidćs a Ine 
suivrc jUSqu'Ru bout du lnonde" (3). · 
Et quelques jours plus tard: 
"I.J'electeur de Saxe a retrograde avec son corps d'arl11ee, apres avoir vivement exprirnć 
son resscntilnent envers l'empcrcur. Je lui ai envo.yć hier, en souvcnir, deux chevaux riche- 
lnent enharnac}lć8, cleux ćtendarts tures, quatre prisonniers, deux beaux vases et un riclle voile 
pour l'ćlectrice. J'ai fait rClllcttre au gćnćral saxon Gultschoff un sabre monte en or, qui faisait 
partie du butin, enfin un beau cheval a paye l'officier qui est venu me complilnenter de la part 
de l'ćlecteur. Tout cela a ete re
u avec beaucoup de rcconnaissance et pent ctre avec plus 
d'ćtonncrnent cncorc. lIs se trouvent recevoir des presens de celui auquel il leur convenait 
plutót d'en offrir" (4). 
On rapportc qu'apres la victoire, l'ćlecteur de Saxe, apercevant du hant d'une colline des 
Turcs qui taillaient en pieccs des prisonniers chretiens sur une ile du Danube, se precipita sur 
eux avec ses gardes du corps, et sauva la vie anx 11Htlheurcux captifs. 
Ce fut pcut-ctre alors que Jean Sobieski lui donna son armure en echange de celle de relec- 
teur, ainsi que le rapporte la tradition locale de l'arsenal historique de Dresde. Cette arlnurc 
y rut deposee le 23 n1ai 1719. L'aigle et les plumes blanches et rouges du panache, aussi bien 
que le baton de comrnandement, indiquent incontestablement son origine polonaise; ce qui est 
moins facile a expliquer, cc sont les croix de l\Ialte dont elle est parsemee. 


- 


(1) p. ,Ił. (2) p. 53. (3) p, 64 "et 67. (4) P 70. 


. P. 


'I
>>>
R. 1683. 


M.m. 


WIEK \Vl
 
'-Ił 


. 


. 


I 
I 
. I 


. 


, 

 .
 I 
11
 \ 
j I 
,I ,
. Q 
 '
 
 --"'""r-v ..ł 
 
 

 
 
 :'I ' 
. 

b · 
,' 
, 5' a 
 
 . 
r

'--- '-?::p5"Y 
 i1 ... 

 
 
 
fI'(,...... - .-'- .. . c:., 
: 

( ,} \ : I 
" \

. 
 
 Jł ?'
 I I 
I B . 
,
.
 C; "= \, w,' i 

 
, :.0. 
R ' · ::rli 
I .J'
 
I 
 '-i b 
 3 . 
 
.3 

 3:;..
. 'J 

 
 
 I 
 l 
 
 "::'\ .t
.
 :l.. i 

 .....' 3 ' 3 
 .
 
 

 
) ir( 
 
 Ąi)
)' - 
3 ;{
 \ 

 . J, ! 
j 
. C I
(' 
"'
 
 1-.. · 
) 3 ,» \, 
\(., "'i : . 
. 
 
 1 ,ł': 
 
\
 f
 ,ił

! . 
f;) 
." ',_ --;
 
L -
'" J -i
 -
. 
't. ':, ,,
 
 Jr:

 ..
 
3 

 
 ,4j r

 
\

 J'\ 
 n 

 l},


, 

;_,r, 
 
\ 
 "

 . 
"". - . 
. 
 .
 
 j 

 . (j
.f, J.. 
'00 s;.. 
 . 


J 


. 


Lit. H W a1ter. 


Chromo1itogr. 1VL Fa.jansa, w WarszawIe Ul Dfugd 550 


Ry
.l. ł.efko
h 


CfrORA
IEW I\
A1-[O M

1'A 
.DOBYT A PRZE Z J
Ą1
A IIJ 
G . 
pod Wiedniem: 


Jf F!!IdD$ dJr8xlt
>>>
. 


ł 
I 
, 


, 


. 


. 


.
>>>
ł 
I 
, 


I. 


CH()RAGIE\V ZWANA 
. 


M 


A 
,-- 


g 


o 


,
 

 


B 



 


1.\ 


ZDOBYTA PRZEZ JANA li POD 'VIEDNIEl\I. 


,v y M I A R Y : 


Dlugość: 3,572 metr. 
"\Vys ok ość: 2,381 ll1etr. 


iękny to był' dziell na chrześciańskim ś\viecie 13 ,vrześnia 1683 roku, kiedy Jan 

 Sobieski, król Polski wszedł zwycięzko do Wiednia oswobodzonego dzielnem 

 l o amieniem jego od Turków. Radość zabrzmiala w palacach królów i w chatach 
ubogich; zaniosł)T ją 'v naj dalsze strony, rozeslane łupy niepr.zyjacielskie. 
"Wezyr tak uciekł od ,vszystkiego (pisze król Jan do zony), ze led,vo na 
... I jednym koniu i 'v jednej sllkni. Jam zostal jego sukcessoreln, bo po ,vielkiej 
, 
części \vszystkie mi się po l1im dostały splendory, a to tym trafunkiem ze będąc 
'v obozie w samym przodzie i tuz za 'Vezyrem postępują.c, przedzal mię jeden 
pokojowy jego i pokazał namioty jego tak obszerne jako 'Varsza\va albo 
L,vó,v 'v murach.. l\Ialn ,vszystkie znal{i jego ,vezyrskie które nad nim noszono. 
Chorą.gie\v 
Iahometańską którą mll dal cesarz jego na ,vojnę i którą dziś 
, 
że jeszcze posłałem do Rzymll Ojcu S. l)rzez Talentego pocztą"....(1). 


Rok 1683. 


"'"'ick XVII. 


(ł) Listy króla Jana III pisane do króln,,'ćj, \\'Y(1. 2gie str. 51. 


M. m.
>>>
Cllorągiew tę opisuje dokładnie Rubinkowski w Janinie: Dlugość od drzewca do koń- 
ca rachując, była 12 st6p, co czyni na 6 łokci z okładem, wysokość zaś samej chorągwi 
była ośm st6p, albo cztery łokcie i coś jeszcze. Brzegi tej chorągwi u g6ry, dotu i przy 
drze\vcu, były na tle zielonem, na kt6rem wyszyte były litery złote misterną sztuką. l\Iię- 
dzy tYIll brzegiem było znowu obwodzenie czerwone, na którem \vyszyte były srebrne k\via- 
ty; a sam środek był na tle litosrebrnem, litery zaś szczerozfote; nad drze\vcem gałka du. 
za, grllbo pozłocona, u kt6rej szyi były dwa k6łka z sznurami jedwabnemi złotem przero- 
bionelni, dla defensyi od wiatru, jeden zaś z tych sznuró\v b
ył \v batalii ustrzelony.. 
Na srodku, na tle czerwoneln wyszyte były literami złoten1i d\va \viersze \v arabsl{iln 
jęzJku: 


Ija Elah ella Allall. 
1\Iohammed rasul Allah. 
(Nie jest Bóg jezeli nie Bóg; l\Iallomet zesłany 


. 


od Boga). 


, 


,V części wyższej, to jest na krojcu koloru zielonego także bJyły czytane, \vyszyte zło.. 
teIn, następujące słowa: 
,,( Bóg:) 1\ly zaprawdę oś\viadczyliśmy Tobie ot\vartość rzeczy\vistą: aby Ci dopuścił 
Bóg, to, co poprzedzil z twego grzechlI, i to, co nastąpiło potem, i niecll uskuteczIli S\voję 
I 
laskę: (JJahomecie) (Ornarze) i niech naprowadzi Cię na drogę prostą." 
W części niższej sztalldaru czytane były także złotem wyszyte, następujące 
slo\va: 
,,(44bubakrze) i ciebie niech wspomaga Bóg, swoją Wszecllmocną pomocą. Tell jest 
on, który UCZYl1ił w sercacll \viernych pokój bezpieczny, aby się pomnożyli w wierze (Olnar) 
(Omar) wiarą ich B6g." (I). 
Sztandar ten zawieźli do Rzymu, Tomasz Talenti, ,vłoch, sekretarz królewski, i X. Jan 
Denhoff opat l\Iogilski. Pier\vszy oddal papieżowi Innocentemu XI (z dOlnll Odescalchi) 
list króla Jana zaczynający się od pięknych sł6w: Venimus, vidimlts, Deu,tj vicit. (Przyszli- 
śmy, widzieliśmy, a B6g z\vyciężył.. 
"Racz Ojcze św. przyjąć jako nowy dow6d uszanowania mego, wiadomość o I,rze\va- 
zneln z\vycięzt\vie, kt6reIl1 Bóg ""Vszecllmocny obdarzył chrześcialiskie rycerstwo. POZ\VO- 
liły mi nieba \v kr6tkim czasie znieść ze szczętem 180,000 "vojska ottomańskiego, zdobyć 
\vielką chorCj,giew"Vezyra, wszystkie jego konie, nalllioty, broli, ozdoby obozo,ve, \vszyst- 
kie działa; sło\vem po ośmiu godzinach najza.palczJ'\vszej bit\vy, zosta,vił \v ręku naszych 
cały swój oboz, rozciągający się \vięcej jak na milę. Gdybym zaraz nie szedł \v pogOJ! za 


, 


(1) Ob. DY3.'YUSZ wYIJI.a,vy TUl'ka pod \Viedeu 1684, z wloskiego lłów3czony w I,rakowie t 786. Tom U, alr. 51. 


j 


. 


" 


,
>>>
llCiel{ającYln nieprzyjacielel11 ileż szczegółó\v tal{ ciągnieniel tu lnego, jako i samej bit\vy nie 
, 
IniałbYln Waszej S\yiątobli\vości do doniesienia. Niech mi tylko \VOlllO będzie przypomnieć 
, 
W. S\v. iż \V pisanym przezemnie liście z Raciborza na Szląsku, przyrzekłem że za dwie 
niedziele stanę pod 'Viedniem; te jeszcze nie upłynęły, a jestem \v samem mieście. Sekretarz 
, 
mój, Talenti, który mieć będzie szczęście list ten oddać W. Sw. nieodstępny był przy mnie 
, 
'v czasie kr\va\vej tej bit\vy, on o ,vszystkicl1 onej szczegółach dokładnie S\v. W. lIwiado- 
lni. Nadewszystko zaś zape\vni Ją, o uszano\vaniu mojem, o gorli\vości jaką pałan1 'v roz- 
krzewianiu ,viary katolickiej, i o obowiązku jaki przyjmuję cZYllienia ,vszystkiego co tylko 
odemnie zależy, dla sla\vJ' i dla zado\volenia W. Ś\v. do kt6rego nóg skłaniam się ,vraz 
z ludem nloim. 


, 


, 
'Vaszej S\viątobli\vości, 
Najposł'u&zniejszy Syn. 
. 
Z \Viednia 14 'Vrześnia 1683. Jan, Król Polski. (I). 
X. Denllof, opat l\Iogilski Ino\vę S\voję do Papieża zakonczył tenu sło\vami, (kt6re tu 
, 
z łacińskiego języka tlóll1aczymy):' ,,'Vasza S\viątobli\vość najsla\vniejszego z\vycięztwa te- 
go zrobiłaś początek modlalni S\velni do Boga, i przysłanemi do obozu naszego pieniędz- 
mi; a król Jl\I. to z\vycięzt\vo z pomocą oręża polskiego odnió sI', z narażeniem kr\vi kró- 
lewskiej. Przyjmij \vięc naj\vyższy Kapłanie tego ś\viata, tę \vieczną stolicy Apostolskiej 
, 
ozdobę, którą Wasza S\v. pobożnemi we stcllnieniami do Nieba, BJ Naijaśniejszy Król m6j 
z\vycięzkin1 orężem pozyskaliście." (2). 
Papież, który 'v dniaclI niebezpieczeIlst\Va "Tiednia, po gorących modłach przed krll- 
cyfixem, ot\vierał okno od północy i blogosła,vił oblężone miasto; na pier\vsze doniesienie 
o z\vycięzt\vie padł na kolana i rze\vnemi ł'zami Bogu dzięko\vał'. 
'Vielka była radość \v Rzymie nad z\vycięzt\vem l{tórego sztandar 'Vielkiego Wezyra, 
przysłany przez kr6la Polskiego był ś\vietnem godlem. Głoszono ,vpra,vdzie z razu myl- 
nie że to była chorągie\v samego l\Iallonleta; 'v każ(IYln razie był to gł
,vny sztandar \voj- 
ska Turecl{iego. Jako znak z\vycięzt\va za\vieszony został pod sl{lepieniem Bazyliki Ś\v. Ja- 
na 'v Lateranie, gdzie dotąd \vidzieć go można. 


- 


. P. 


(t) Ciarnp;, SoLcsciatlc ItaIiana str. 75. 
(2) Rubir.koll"słieSo Janina: 1\lo\\'a Dcnhofa prz}'toczona tam po łacinie.. 


41 


I 
j 


,
>>>
I 

 


l 


.. 


.. 


I 
ł 
ł 
I
>>>
, 
El' END AR D 


D 


u 


G 


B 


A 


R 


DBV 


I 


At 


I I 


B 


CONQUIS PAR JEAN SOBIESKI, SOUS LES l\IURS DE VIENNE. 


DI
IENSIONS: 



 


l. o n gucur: 3,572 metr. 
II a li t e li r : 2,381 Dl e tr. 
1683. 


XVII Siecle. 


e fut un beau jour pour la Chretiente qlle Je 13 Septembre 1683, 011 Jean Sobieski, 
roi de Pologne, fit san entree par la breche dans la ville de Vienne delivree des Turcs 
par ses armes victorieuses. "Le monde sembla tout entier avoir sa part de ces 

,_ depollilles et de cette victoire" a dit 1\11". de Salvandy, historien de Sobieski. 

) "Le vizir a tout abandonne dans sa fwte, (ecrivait le roi a sa femme le 13 Sep- 

 ł tembre la nnit, dans la tente du vizir)iln'a garde que son habit"et son cheval. C'est 
moi qui me suis etabli san heritier; car la plus grande partie de ses richesses me 
. 
sont tombees dans les ma1ns. A van
 ant avec la premiere ligne et poussant le vizir 
devant moi, j'ai rencontre nn de ses domestiqlles qlli m'a conduit dans les tentes de sa COllł- 
privće; ces tentes occupent a elles seules un espace grand comme la ville de Varsovie ou de 
Leopol. Je me suis empare de tOlltes les decorations et drapeaux qu'on a coutume de por- 
ter devant le vizir. Quant au grand etendard de l\Iahomet, que son sOllverain lui a confie 
pOllr cette guerre, je !'ai envoye au Saint-Pere par Talenti." (I). 


(I) Lettres du Roi de Pologne, Jean Sobieski li la Reinej publićes par Sah'andy. Paris 1826 p, 60. 
M. ID.
>>>
. 


Cet etendard qu'on avait pris d'abord pour ceiui de :Mahomet, n'etait que celui du 
Grand-Vizir. On en trouve la description dans une histoire contemporaine: "Le milieu de 
eet ćtendart estoit de broeart d'or a fonds rouge, le tour de broeart d'argent et vert, et les 
lambrequins de brocart incarnat et argent.... II y avait au bout du baton qui portoit retendart" 
une ponl1ne de cuivre dore avec des houpes de soye verte." (I). 
On lisait sur le fOlld rouge du milieu, en caracteres arabes: 


La Elah ella Allah. 
l\IollaIl1lned ra suI AllaIl. 


(n 11'y a de Dieu que Dieu, et :Mahomet est 1'envoye de Dieu). 


Sur lesrebords verts de 1'ćtendard sont brodes deux versets du COl'an. 
L'Italien Talenti, secretaire particulier du roi, charge de porter ce tl'ophee au Pape 
Innoeent XI (Odescalchi) lui remit en mcme temps une lettre de Jean Sobieski qui commen- 
ce l)ar ces lnots. 


VenimtlS, vidimus; DetlS vicit. 


(1\ous sommes v.cnus, nous avons vu, Dieu a vaincu). 


"Je supplie Votre Saintete de daigner agreer avec bonie, comme un nouveau temoi- 
gnage de mon respect filial, la nouvelle que je Lui donne de la grande victoire accordee 
. 
par la :Majeste Divine li toute la Chretiente. Le Ciel m'a pernlis de defait'e .en peu de temps 
plus de 180,000 guerriers Ottomans, de m'emparer deH superbes etendarts du Vizir, de 
8es chevaux de main, de ses pavillons, de ses armes, de ses harnais et de tous les canons. 
Enfln apres llUit heures d'un combat sanglant, le Vizir ayant pds la fuite avec les restes de 
80n arrnee, laissa en notre pouvoir tout son camp de plus d'une lieue d'etendue. Si je ne 
me preparais a cette heure a poursuivre les Barbm.es dans leur fuite, combien de choses ił 
me resterait encore a dire li Votre Saintete, pour L'informer de tous les details des marches 
et du combat. Je me permettrai seulement de rappeler li V otre Saintete que j'ai eu 1'hon- 
neur de Lui ecrire de Ratibor en Silesie que dans quinze jours je serai aux portes de Vien- 
ne; iłs ne sont pas encore ecoules, et je suis dans la ville. 1\1on secretaire Talenti qui aura 
l'honneur de V ous remettre cette lettre, etait a mes eótes a cette glorieuse affairc II aur a 
done le ehamp libre pour la deerire en detail a votre Saintcte. Il devra L'assurer surtout de 
mon respect, du zele ardent que j'ai pour l'aecroisS"cment dc la foi eatholique, et de 1'enga- 
gement que je prends de fairc tout ce qui dependra dc moi pour la gloire et pour la satisfae. 


. 


(I) lIistoire des troubles de lIongrie. Paris 1686. T. 3 p. 221.
>>>
tion de V otl'C Saint.ete, dClrant Laquelle je Ill"incline avec nlOIl peuple, et dOl1t je baise ICH 
l)ieds Sac.res. 


De V otre Saintete 
le flIs tres obeissallt 
'Tiel1ne le 14 Septembre 1683. Jean, Roi de PologIle. (2). 


L'abbe Donhoff, charge de remettre l'etendard, prononqa un disCOlIrS latill dont voici 
la peroraison: "V otre Saintete a pose le fondement de cette victoire par Ses ferventes 
l,rieres adressees a Die 1 1, et par les sommes d'argellt envoJees dans notre camp Le Roi l'a 
remportee li l'aide des armes polonaises, en exposant ses jours precieux. Recevez tlone, 
Pontife SOllyeraiIl (lu mOJlde, ce trOpIlee eterneI lu Siege Apostoliqlle, conquis par Vos 
Sailltes prieres, et par Ies arlnes yictorieuses lu l
oi mon maitre." 
IJe Pape IUllocellt XI. (Odescalelli) qui al1X jours du danger l)riait avec fervellr pOlli' 
Vienne am( pieds lu Crucifix, et qui OlIvrant une fenetre du cóte du nord, envoyait Sa be- 
nediction ił la ville assiegee, se jeta a geno11x a la preluiere 11011velle (le la victoire, et re- 
mercia Diel1 ayec des torrens de larlues. 
Grande fnt la joie dans Rome ił la reception de l'ćtendard du Grand-Vizir. Il fut SU8- 
p endu ił la voi'tte de la basilique d£' Sto Jean de Latran , metropole du monde catholique, 
ou 011 le ,"'oit encore de nos jours. 


(2) CeUe leUre qu'oo oe lrou\'e pas dalls l'ouvrage de l\lr. de Sal\'alldy, esllraduile de l'ilalieo de l'oun-age de Cialllpi 
Soot'$citl de J'aliana Firenze 1830 p. 75. 


.. 


. p.
>>>
- 


I 


, 
 


.
>>>
I 


7 
, 


.. 


I 
.J 


., 
'ł 


'\ 
.., I( 
, 
l 
, .... .. 
. 
r 
., 
, 


, 
1 
, 
, 
.... 
'1 
.... 
1 


.. 


..... 
, 


...., 
... 
.... 


"\ 
" 
., 
., 


" 
'\ 


" 


" 


LI t. H. Vi aj ter 


------ -- ---.::. 


... 


"- 


1 


,.., 


- '" 
...... 


"'\ 


.... 


. \ , 



 \ 


J
 
oJ\ 
, 



 


... 


) - 
" 
. ....: 


')( , 
I 
 {. 


. ' 


... 
, - I 


; '- 


" ,'", 


.... '- 
... '\,- 
-.. .... -, 


,.. 


B 


, I 


\ I 


... 


""" 
- 
 


,-'. , 
'Iv.. 
"I ;-- lt. 


" 
\ 


... 


" I 

 ; 
k I
 


., - 


- '='.....'" 


.." ...... 


- - 


l 


,- I' J
 


I'" 


'w 


J \ 
, 



 


#O 


" 


. 


...... 


.. 


" 


- I '-ol t.........., .... 
.. 


ł 


, ( , 


r _ 


, I 


"VI 


,. 


" 
, ... I 

', 
) 


J- 
I 


, 
\.. 


...... 


, " 


. " 


-- 


'- 


.. 
- I 


. 
, \ 


.
 


,," 


, ł- 

" 


.. 


.I .
 


r- 


, 


\ , 



 ," 
, "-- 


... ..... 


" 
,.. 


" 


"'... 


.., 


... 


-\ 


-. - " .....-..... 


- 
 ,'
 


w 


'" 


" 


, 


. 


.. 


.. 


" 


l. 


.'- 


"''''r 


\ L 


....\ 


.. 


.' 


......" 


-. 


.... 


-- 


"'\ 


...- 
...'" I -,. - 


Chromohtogr M.Fa.Jansa w WarszaWIe UJ Długa 550 
TARCZA ZE ZWYCIĘSTWEM LESZKA CZARNEGO 
W zbrojowni KrolewskieJ w Dreznie 
KF{/ći/ls rhrć!.ł7t. 


........ 


'- 


\.. 
\ . 


'I 


'1- 


WIEK XVII. 


'18 


, 


I". 


\.. 


"" 


Rys H ahll
>>>
l 


. 


t 


1
>>>
TARCZA ZE Z'VYCIĘ'lT'VE
I 


L I I 8 [I I 


o [5 A B l] E G (O) 


. 
1\111.0 J.łuJZ'WIlWGA.n:I, 


,V ZBROJOWNI !(RÓLE"TSI{IEJ 'V DREZNlE. 


I
 


. 


'VYl\IIARY: 


r 
S re dn i c a: 0,550 metr. 


"
iek XVII. 


arcza pięknej robot)" w stylu odrodzenia, na stali wyrzeźbiona, przedstawia z,vy- 

'?f
 

'
j cięztwo Leszka Czarnego xięcia Krakowskiego nad Jadźwingami z r. 1282. 
["wf "Poganie ci napadli na ziemię lubelską-, i z ogromnym łupem wracali do siebie, 

 '- - 
 gdy Leszek Czarny przez archaniola l\1ichała we śnie ostrzeżony, pugcił się za nimi 
( 
 
r 
 'r W pogoń, za Narwią. dogonił, zwyciężył i zdobycz całą. odebrał. Dziwnym trafem 
" 

, żaden z ludzi jego życia nie stracił; a pomoc'wielką. mieli z psów lubelskich przez 
. 
 pogan zabranych, które podczas bitwy rzuciły się na wrogów, srodze kalecząc zę- 
'" 
 bami. Pamiątką. tego zwycięztwa była fara w Lublinie, którą. Leszek na cześć 
, 
s. 
Iichala zbudował. Podanie miejsco,ve glosi, że na tern miejscu był podówczas 
las wielki, w którym Leszek za Jadźwingami idąc, obóz sw6j rozlożył, a sam pod 
cieniem wielkiego dębu zasną.ł. We śnie ukazał mu .się archanioł :Michał, i miecz swój odpa- 
sawszy, przy boku jego złożył, obiecują.c zwycięztwo. Po bitwie zwyciężca użył brańc6w do 
nrz,ory S.t. Śred. Zesz.yt II. DI'uga Serya. 2 
D. 


} ) 


l" 
"
>>>
, 


, 
budowy ,,,"span!ałej ś\viątyni pod \vezwaniem S. .l\Iichala, na tern salnćIIl miejscu, w którern mu 
, 
się archaniol ukazał. S\viątynia ta przed kilką latJ,T dla starości rozebrana" (I). 
Naokoło dęba, (wprawdzie suchego) rozłożone są namioty polskie. 'V raca do niell Z\vy- 
cirzca Leszek otoczony jeńcami i łupami wojennemi, oparty na puklerzu na któr}.rn wyryta jest 
mniemana data ślnierci jego, r. 1289 (2). Sła,va skrzydlata z palmą w jednej ręce, drugą 
wkłada lnu na hełm wieniec złoty; a rycerski xiążę wzrokiem i kopią grozi jeslcze stratowa- 
nym przez jazdę polską wrogom. Gdy część jeźdzcó\v rnieczami siecze pogan, druga na rogach 
zagrzewa do walki, czy też ogłasza już zw}'cięztwo. I{ilku r}Tcerzy trzyma w ręku roz\vinięte 
proporce, na któryell znak krzyża złotem błyszczy. 'V oddali Inury '\varownego miasta, a na 
, 
szczycie wieży S. l\lichał archanioł, sprawca zwycięztwa, w postaci rycerza skrzydlatego z pod- 
niesionym mieczern stoi. 
Napis Ilaokoło ,vypukłości środkowej tarczy (urnbo) zlotemi literalni wyrzeźbion}'-; jak 
następuje: 
. 


,I 


, 
, 


Septhnus eDse Nigerbellator Lesco truci dat 
Jaz).ngas-Capiti fert diadema, pius. 
Contra hosteln nlichael dux crelitus arma ministrat. 
UDa stetit gemino gloria parta duce. 


po POl8kuI 


Siódrny Leszek Czarny (3) Inieczcm zabija Jadźwingó\y. Na glowie nosi wieniec, rycerz 
pobożny. 
Iichał wódz niebiański daje mu oręż na ,vroga. Stanęło jedno zwycięztwo przez 
dwócll ,vodzów odniesione. 
. 
Styl calego wyrobu, naśladowanie ubiorów starożytnych, doskonałość roboty, zdawałyby 
się oznaczać czas odrodzenia sztuki, t. j. wiek XVI. i dłuto włoskie. W zbrojowni Drezdeil- 
skiej obrano tćż miejsce dla tej tarczy na ścianie, ponad zbroją wyrobu sławnego Ben,venuta 
Cellini. Sam przedmiot, oraz orły polskie i Pogonie litewskie na herbach przytwierdzonych na 
brzegu tarczy, świadczą, że dla króla Polskiego wykonaną była ta prześliczna tarcza. .l\lożna 
b}1ło nawet przypuszczać że dla króla Zygmunta J., męża Bony, 'Vłoszki z domu Sforzów, 
,vladzco\v tego Medyolanu, gdzie sztuka platnerska do naj\vyższego stopnia doskonałości 
doszła. 


(I} Ob. Pawel z Przemankowa. Rys historyczny 
 drugiej polowy Xl/l. u.'ieku, przez A. Prz
zdzieckiego, str. 2 ł. 
(2) Najdawoilljsze świadectwa kronikarskie r. 4288 naznaczają jako rok gmierci Leszka Czarnego. Ob. Patvel 
: Pr
emankowa, str. 43 w przypisku 2. 
(3) Dwóch tylko historycznych Leszków liczymy w dziejach naszych, Białego i Czarnego; ale dołączając do nich 
eeły szereg przed-Piastowych, przed-Popielowych. a nawet przed-Kroku8owych Leszków. ostatni Leszek Czarny mo że 
b}ć \"1 jak chce Bandtkie. VII jak chce autor niniejszego napisu. a nawet X. wedle rachuby Bielskiego.
>>>
, 


I 


Tymczasen1 na piersiach orłów herbowych wyryte są tarcze hetbolve, Janina herb So- 
bieskich, którzy początek rodu s,vojego bądź od TJ'izimi
a, urojonego brata Leszka Czarnego, 
bądź od Janika czy Jani1
a, ,voje,vody Sandomierskiego, to,varzysza zWjTcięztwa Leszkowego 
nad Jadzwingami wypro,vadzali. \V spomina ° tern nawiasem sam król Jan III. w opisie 
genealogicznym, jaki dla Nuncyusza przygotował (:1:). Nic dziwnego, że po ,viktoryi Wiedeń.. 
skiej przypolnniano sobie z odległej starożytności z-tVycięztwo, w kt6rem protoplasta herbowy 
Sobieski okazał się godnym ,vielkiej łaski z nieba i wielkiej chwały na ziemi. Kto tak zręcznie 
umiał pochlebić rycerskiemu królowi, tworzą.c z herbowej tarczy jego arcydzieło 'v dziedzinie 
sztuki, nim astronomo,vie nazwali jej imieniem konstellacyą na niebie, nie ,viadorno. To tylko 
pewna, że są w podobnym st)1lu spółczesne wyroby ,vrocławskie. 
Regestra Iniejsco\ve wspominaj a., iż tarcza ta z daru któregoś z 
Iniszk6w dostała się 
w rę
e jakiegoś z Augustów Saskich, któr
y ją w słynnej zbrojo,vni historycznej Drezdel1skiej 
złożył. Tam należy do najceIniejsz
ycIl jej ozdób; dla nas więcej jak jednej chwaly jest pa- 
miatka. 
. . 


, 
,J 


(1) ..Nuncyu
z apostolski życzy poznać histor
'ą mego domu; a czy nie ma z8do
ć, nie gubiąc się 
r6d ciemno- 
ści wieków, nie sięgając D8\Vet Janina. wojewody Sandomierskiego, za panowania Leszka Czarnego, sławnego wojo- 
wnika, o Ltórego zwycięztwacb nad Jazygami świadczą \vysokie \vzgórza grobowe, wzniesione w dobrach moich, 80- 
biesz)nie. łC (Ob. Leona Rogalskiego Dzieje Jana Sobieskiego, str. tj miejsce to tłumaczone z Załuskiego Epistolae Hi- 
Itor;co familiare6 lU. p. 859. 


. P. 


1 


\. 


, 


. 


I 
J
>>>
I 


1
>>>
BOUCLIER REPUESENTANT LE TRIO
lPHE 


:JE 




 



 
-
 JIE-
 


. JI.t. 


DUO DE CRACOVIE, SUR LES JAZYGES. 


DIl\IENSIONS: 


Diamctre: 0,550 Jnctrc. 


XVII. Siecle. 


e bouclicr dont la plancl1e B. nous retrace l'iIJlage, represcnte le triomphe de Lcsco- 
Ie-Noir, duc de Cracovie (1279 + 1288), remporte sur les 
Jazyges en 1282. C'etai- 
ent les restes d'un peuple payen habitant les rives du Boug, dans la province de 
Podlachie, et que Boleslas-le-Pl1dique (1227 t 1279), predecesseur .de I
esco-Ie-Noir, 
avait vaincus et extermines en 1264, pour les punir de leurs frćquentes incursions 
en Pologne. 
j/ "Les Lithuaniens avec le reste des Jazyges, (dit un ancien chroniqueur dćja 

 plusieurs fois cite par nous) (I) courl1rent subitelnent la region de Lublin, divises 

 en trois bandes, et la ravagerent horriblelnent. Lorsque Lesco en fut averti, il te- 
\ nait son parIement de justi
e a Cracovie, selon la coutume, si se mit a poursuivre 
les ennemis, lnais entendant qu'ils s'etaient deja retires avec leur butin, ił fut fort facłl(
 en son 


(I) Jcan Hcrburt, Histoire des RO)"8 et Princes de Poloigne. Arafis ł 57! p. 83 - 8ł. 


D.
>>>
. 


I 
I 
I 


esprit
 et en cet ennui, joiut Je travail lIu cherllin, ił s'endorrnit: et s"ćtant evcille, deelar
a le 
lendcmain dcvant tons publiquement, que l'archange 8t Michel lui etait apparu en songo, qui 
lui avait comm:mdó do poursuivre les Barbares, l'assurant de la victoire. A yant par ce moyen 
encourage ses gens d'armes, ił poursllivit la trace de ses ennemis, et en fin les atteignit entre 
les rivieres de Narve et NenuJne, ou il fut contraint de mettre tous ses gens en un bataillon, 
pour ce que le lieu ćtait ćtroit, et environnć de bocages de toutes parts, qui gardait qu'on ne 
se pouvait etendre au large, ni diviser en troupes. ... En cctte bataille le dcmeurant dcs Jazyges, 
qui avaicnt tant opiniatrernent rćsiste aux I
olonais, et abandonne la religion chrćtienne, f'urent 
dutout externlinćs. Et des Lithuanicns, dont on dit qu'il y avait bien quatorze mille combat- 
tans, en echapperent bien pen, nlais des I)olonais n"en mourut pas un seul, chose Iniraculcuse et 
wnant de Dicu. Lesco ayant recouvert tout le butin, et en outre pris toute la depouille des 
ennemis, retourna en Pologne triomphant et victorieux, et batit ił. Lublin une eglise en I'hon- 
neur de St l\1ichel, en tplnoignage perpctuel de sa victoire." 
Lesco-Ie-Noir retourno vainquer dans son camp; appuyć sur des trophćes et sur un bou- 
elier qui porte la flate de sa mort (I), ił menaco encore de sa lance l'ennemi foulć aux picd::; par 
ses cavaliers; tandis que d'autres deploicnt des ćtendarts avec lo signe de la croix, ou elnbou... 
chent les tronlpettes du cOlnuat et du triornphe. On alnene de toutes parts des captifs; et uno 
Victoire ailee depose une couronne sur le casquc du vainqueur. L'archange l\licheI debout sur 
une des tours de la ville qui forme le cIernier plan du tableau, preside il la victoire. 
C'est ce qu'explique l'inscription latine qui fait le tour de la partie saiHante du bouclier: 
Septimus ense Nigerbellator Lesco trucidat 
Jazyngas-Capiti fert diadema pius. 
Contra hostem 
Iichael dox crelitus arma ministrat. 
Una stetit gemino gloria parta duce. 
I.Jcsco-Ic-Nolr, septieme du nom (2) massacre les Jazyges. Le pieux guerrier porte uno 
...-ouronne sur la tcte. Michel, cher des legions celestes, lui donne des armes contre l'ennemi. 
Une gloire unique est le fruit des exploits de deux chefs. 
Les arrncs de Pologne et de 14ithuanie, (l'aigle et le cavalier arme), placees sur Je rebord 
exti.rieur du bouclier, indiquent visiblelnnt sa destination. Mais la beaute et le style du travail 


a 


, 


, 



 


(I) L'an ł! 8 
 d'apres Ja plupar& dca historien
 polonais , hien que les chroniques contemporaines indi- 
quent I'ann
e ł t 88. 
\. 
(2) Deux princf Ił de ce non. ont r
gnć era Pologne dcpuis les temps historiques: Lesco I. le- Blanc (ł 205 + 
ł !! 7) et Lpsco II. le N o:r (ł! 79 - ł ! 8 8); rnais si I'on veut y ajoutcr tOUR les Lescos d es temps f8buleux, ou 
du moins peu certains, enlćricurs a 1'6łahlasscD1cnt du Christianisme' en ))ologoe, Lesco-Je-Noir devien& Je VI. le 
VII, ou m
me le X. du nom. Cłe
t la m6me chose pour les Eric, en SuetJe. 


. 


.
>>>
. 


. 


qui rappellent les ten1pS de la renaissance, nous elissent rait relnontcr au XVI. siecle_ ponr 
fixcr l'epoque de sa confection, si un exaInen plus approfondi ne nous elIt fait dÓcouvrir 11n petit 
bouclier heraldique au centre de l'aigle, armoiries de Ja Pologne. 
Ce bouclier nOlnnlc Janina en term es de blason, forlne les arlnoiries ue la famille Sobieski_ 
(!1.1i pretendait l'avoir rc
u au XIII. siecle des mains de l'archangc St 
licI1el. Unc note Inanu- 
scrite du roi JeanSoLieski,,'rapportee par l'ćveque Zaluski, et reproduite pal' l\I.dc S3lvandy (I) 
ronstate en passant cctte tradition: 
"Le Donce apostolique desire connaitrc l'histoire de ma maisol1; je le satisferai, sans me 
pcrdre dans la nuit des tClnps et sans reI110nter jusques a Janik, palatin de Sandomir, sous le 
regne de Lcsco-Ie-Noir. guerrier cl'lebre dont les victoires sur les Jazyges sont attestees par de 
grands mohilas, ou montagnes tUlnulaires, ćlevees dans n10n patrimoine de Sobieska- Vlola. '" 
Par une fłatterie ingenieuse le triolnphe de la dćlivrance de 'Tienne en rappelle un autrc 
remporte ćgalement avcc la protection visible du Ciel; et l'ecll hćraldique des Sobieski eut son 
apot}H
ose dans le dOlllaine des arts, avant d'avoir ete place au ciel par les astronomes (2)_ 
On ignore le DOln et la patrie de l'artiste qui cisela ce bouclier. Un seigneur Polonais, de 
la famille l\Iniszech en fit don a run des rois SaAons, qui le deposa dans l'arsenal historique de 
l)resde, dont il est un des IJlus beaux ornemens. 


(') Zalu8ki. Epistolae lIaslorico-ramiliares T, III. p. 559. Salvandy Bi$to;re de Jean Sobieski T. I. p. ł 63. 
(2) E'cu de Sobieski J constellation. " 


. P. 


" 


. 


.
>>>
, 


, 


I 


\ 


-
>>>
----=. 
 


I 


SPIS ALFABETYCZNY 



UR6 lW BBAł"J , RÓW 


na Sery
 drugą 


, 


, 
'VZOROW S 
rrUI{I SREDNIO'VIECZNE
J 


,V DA "rNEJ POLSCE. 


, 


A. 


E. 


ł. P. AnRA
lO'VICZ LEcrOLD. 


ł 9. P. EPSTEIN JAN. 
2 O." ESTI{O.' 


II. 


F. 


!. P. llEYER I
AROL. 
3." BEZLEH, HENRYK. 
, 

. hr. B
I
SKI. 
5. l. BOI{:\Ii\N LIBERAT. 
6. x. BO'VI
IE\\TICZ, Kanonik 
7. l). BRANDYS 'V OJCIECH. 
8 - 9. hr. BRANICI(I. 
10. hr. RRA:NICICA JADWIGA, z hr. Potockich. 
1 ł. P. llRO:\IIItSl(;\ ONUFROWA. 41 
, 
l!." BUCZYXSI\:A l\l.-\TVLDA, z hr. Ginteró,v. 
ł 3." lllTJ
O l'RA
C'5ZEK '5 


2 I. BIl FRXNI{EL ANTONI. 
21 - 37. p, :FlłIEI)LEIN xirgarz, Ex. ł (j, 
38." :FUDAI{O\V'SI{I Ignacy. 


ł-
. 


c. 


, 
39. X. GOLICYN SERGIUSZ. 
40. P. GALĘZO\VSI{I SEWERY
. 
43 " GElłIIARD, xięgarz \v Lipsku, Ex. 3. 
44." GEYSl\lER. · 
Ił 7." GLUCl{SllEI{G LEON, xięgarz, Ex. 3. 
48 " GOI)LE\\TSl{I 'V' ŁADYSł.AW. 
, 
49 " GORSI{I LUDWIK. 
. 
50." GORSI,-I "
LADVSLAW. 
5 ł. " GRABO\VSI{I A
IBROiY. 
52." GROCHOLSI{I JÓZEF. 


14. P. CI-IOBIłZYKSI{I. 
i 5. " CIIllZANO\VSI{I -J\LEXA
DER. 
4 fi." CICIIORSI\.I"TLADYSLł.w. 


,. 


I). 


53. P. IIALPERT I
uDwlI(. 
5'." 11
:LZEL ANTONI. 

5. " IIIR'f, xięgarz \v \V"rocła\\'ilł 



 7. P. DEBOLI STANISJ.AW. 
18.., DRZE\VIECI(I !(AftUL. 


ł 
J 
J
>>>
. 
56. P. I{OI
 YŃSI(1 STEFAn. 
57 - 59." HUlrrIG. xięgarz w I{aliszu. 


,. 


co. X. JAB;EOKO'VS!{I STANISLAW. 
6 ł. P. JACZE\VS1
I 'rEODOR. 
G!. ", JAI{UBO'VSI{! SALWJAft. 
G3." JAN ASZ JÓZEF. 
6-1. " JANASZ JAKÓB. 
, 
65. " JAHOSZY.NSI{] l\IIKoł.AJ. 
G6." ..lELO\VICI{.! 'rEODOR. 
G7. hl' JEZIEHSI{I 1\IIECZYSLAw. 
G
. I. JOIIEL LrDwIK. 
69. " JUNDZILL JAft. 


H. 


7i - 


70 P. !{ARNICI{[ ,TLTSTVNIA
. 
7ł. I' !(AltC'..E\VSI{I JAN. 
72. " I(ASZO \\rSI\.I ADOLF. 
73. " !{LEl\IE.NSO\VSI\.I Ił. St 
83. ,. I( L {; I{ () \ VS 1(1. xięgal'z, J.:x. ł O. 
8ł. " l
OSSŁCKI STANISLAW. 
ł)5. , !{OSIELSI,] LCDWIK. 
, 
8 t. lir I{I{ASI NSK I \V'NCENTV jenerał 
, 
87 hl' 1{!lASINSI(I ZYGMUNt. 
, 
8d. lIr I{ItA
IN
I{A ELŻBIETA z hr. Branickich. 
89. P.I\.It-\.JE\\TSK.I, 
90. " I{ Ił E:\1 EH I{AROL. 
9'. ., I(IlO]{O\VSI\.1 ALEXANDER. 
!l!. " I{HO
ENnEI
G LEOPOLD. 
93. hr. I{HlTZEH I{AI\OL. 
, 
!).1. P. !{l;CZY
SI{A JOANNA. 
95. " !{ULCZYI{O\VS1{.! T01IASZ_ 
96. hr. I{UT'UZO\V, Towarzysz l\1inistra Sekre- 
t,arza Stanu I\:rólest\va IJolskirgo. 
91. P. !(UZNICZE\V JULIAN. 


" 
I 
f' 


. 


98. P. LANDAU GUSTAW. 
99. " L.A.SOC]{I \V LADVSLAW. 
ł 00. " LESSER STANISŁAW. 
4 O,. " LESSElt ALEXANDER. 
, 
102. " LESZCZ\YNSI(I J N. 
l () 3. " L}1:\ \ToL-\IrrO \ VSI\.I 
104. " LI\VSI{1 ,lAN, 
405. X. LVllECI\:I !{AROL, 
106. " LUBECI{] ALEXANDER. 
f 07. " LUBO)IIRSI{! JERZY. 
ł Ots. " LUBOl\III
S!\:I JAN "rADEUSZ 


I:J. 
ł 09. P. LAŹNIE\VSI{I,TAN. 
, 
Ił O. " LACZYNSI{I ADOLF. 
1 ł f. hl' LUBIEŃSI{! LEON. 


l' . 


'112. P. l\IAD1\
 SEWERYft. 
ł ł 3. " l\IADEJSI\.I LEONAUD. 
114, " l\IALO \,TIEJSI{I J\:OI'tSIANf. 
1 .5. " l\IAKO\VIECI{! l\lIKOLAJ 
f 16. " l\IAl{O\VSI{1 ALEXANDER., 
f 17. hr.l\IAL
\CIIO\VSI\.I '\"ŁADVSŁAW. 
118, hr.l\IALACJ-IO \\TSI{A IIoRTENSYI\, z hr. 1\11\- 
łacho\vskich. 
. , 
1 ] 9, I, l\lt:ZEKSI(! PIOTR. 
t 20. " l\IICIIALO\VSI,] 'l\TUS. 
, 
ł 21 PP .l\IILO\\YICZO\\TNE. 
122-125. "l\IILLII(O\VSI{], xi
)garzt Ex. 4. 
i 26. hl' .l\IOS'I'O\YSI\:A IDA, z hr. Ginterów. 
, 
117. hr.l\10SZY
SI\.I PIOTR. 


N. 


128-' 32 P. NA'rANSOX, xięgarz, Ex. 5. 
133-134. " NEUDINtT, xięgarz, Ex 2. 


o. 


} 35. " ORGELBRA
D xięgarz. 
f 36. X. OJ)ESCALCIII ZOFIA, z hr. Branickich. 
437. X. OGIŚSl(I IRt:NEl:SZ. 
ł 3
. hl' OSSOLIXSJ\.1 'VIKTOR. 
439. hr. OS11{O\VSl\.[ STAl'HSLAW 


.. 


. 


140. lu'. PL1\ T'Elt ADAM. 
f 41. ., })L.A T'EI{ 'V LOD7I!\flRRZ. 
ł 42 ". I)LAT'Elt.ZYBERG I{AzuHERz. 
ł 43 P. POL \\'INCE
TY. 
ł 44.. hr. POLET"YLLO ALOIZY. 
ł 45. " I)OLE1"l'"LLO LEOPOLD. 
ł 46 "I)OLEl'-YI
LO AURELI. 
ł 47. X. !)OPIEL \Y"NCENTV. 
148. hr. PO'rOCI\:I AUGUST. 
149. " POT'OCl
I STANISŁAW. 
f 50. ., I J OI'OCI\:A I
ELAGIA. 
ł 5 ł. " I)O'l'OCI{A ARTlUROWA. 
f 52. " 1)()1'OCI\.! .ADAAI. 
153 "I!{OZOIt EDWARD. 
f 54 " I)HZEZDZIECI{I I{oNsTANTY. 
ł 55. " PRZEZDZIEC]{I .l\1'ECIJSLAW. 
ł 56. " PI{ZEZI)ZIECI{I l{AROL. 
t 57. " I)USLO\VSI{I XAWERV. 
158. X.I)UZYNIXA .l\fARYA, z '''?'a\vrzecldch. 


Ił. 
t 1)9. P. RACIBORO'VSI{I ZYGMUNT. 
, 
ł 60. br. R.ACZYNS!{A ANNA, z xią.ią.t Rauziwiłłó,,,'. 


. 


,
>>>
. 


4 
]. X. R.ADZI\VILLOW.A 1\[AnT
. 
] 62. " Rl\DZI\VILLO\V A l\IlcH'Low
. 
163. " RA.DZI\\TILL 1{A.RoL. 
] 6-1 " I:ADZI\\TILL ZYGMUNT. 
I G5. " R
\.DZI'VILL \\TI Ll:I ELli, Ordynat Nie- 
ś \vieżski. 
f Gr,. .., RA])ZI\VILL BOGUSLAW. 
4 G7. P. It\I\.O\\TSI{] LUDWIK. 
lG
. ,. IlA\"'ICZ. 
, 
] C g-17 -1. ,. IlE:\l11IELIKSI
I ...-\J.EIAIęDER.. Ex. 6. 
17;) " IlOS1
N 1\IATYASl. 
476. " I{OSEN 
ZYJ\ION. 
177. " IłOSEN SZYMON junior. 
] 78, ., IlULII\: O \\. 81\:1 GABRiEL. 
1 7!). hr. !łZE\\'lJSI,] .AD..UI. Jenerał- 
ł ł;U. hr.lłZł:\VUSI{A }łOlALlA, z XX. Lubomir- 
skich. 
ł 
 1. hl" HZE\VUSI{A TAIDA z hr. 
lałacho\vskicI} 
ł S2. hr. IłZYSZCZE'VSl
I LEON. 
ł S .J. hl" I{ZY SZCZE \ \TSI\.A l\Ilcu.\LI
A z XX lła- 
dzhviłłó\y. 


.. 


20 ł. P. SZYDtO'VSI{I 
ED"Aft8. 
20t. " SZYl\IANO'VSI{1 SYłfEON. 


T. 


203. hr. TARNO,\TSI{I l\IARCI1{. 
204. P. 'rEITELBA U1\1 EUAlANUEL. 
205. " 1"OEPLITZ IIENRYK. 
2Q6. " TOEPLITZ SlYłION. 
207. hr. TYZENIIAUZ IłKJNOLD, 
! 08. hr. rrYZENIL\UZÓ\\Y.NA IIII:L"
A. 


f). 
209. P. UNGER JÓZE'. 


T 


. 


s. 


2 ł O. P. \V ALE\VSI
I CYPRiAN. 
211. " \\TElłESZCZVŃSI{I .ALEXAl\DEft. 
!ł2. " \\TISLOCI\.I1\fI K oł.AJ. 
213. " \\rOJCIECIIO\\TS1
I T\.TU
, 
214. " \VOJNILO\VICZO,\T.A lh:LEN! z '\"al
- 
ko,\"iczó,v. 
! ł 5 " "VRONO'VSI\.! .Ą.Ds\N. 


ł 84. X. S.ANGUSZI\:O ROMA:t. 
] 
:J. ., SAPIEII.A ADAM. 
ł 
 6. P. Sl\ \,rICI\:I FRANCIS7EK. 
. 
l b7. SEI\:RETARYA'T S'rA
U I{RULEST\\T.\ 
POLSI\.IEGO. 
188. hr. SIERAI\:O\\TSI{I ALFONS. 
. 
489. I). SI\:IłZYNSI{I I
{;sTACHY. 
, 
ł UO. " SOn.A
SI\.I FELlX. 
, 
491. " SOBANSI\:A, Prezeso,va. 
f 92. " S'fARZyŃSI\:A I1ABELLA, z hr. l\losto\v- 
skich. 
, 
ł U3. " STARZYN
I{I BOLESLAW. 
194. hr Sl'ADNICI{] l\IlcBAł... 
] 9;). " S'fAI)NICI{I I)AWEl. 
ł 96. " S'rA])
ICI{I XAWEI\V. 
497. P. STEC!{I I-IENRVK.. 
498. " S 11łU'rI\:O ,\TSI{]. 
, 
] 99, 
, SUFFCZYNSI\I JULIUSZ. 
200, hr. SZE
IBEI{ JÓZEF. 


,. 


. 


I 


! 16. 1"). ZALESI\.I ALEXA.NDER. 
2 ł 7. hr. ZAl\IOYSI{! ANDRZEJ, 
2 ł 8. P. Z...\ \V1\DZI\.I l\llcllAL 
! 19-22!. " ZA 'V...\])ZI\:I ADAM, xi
garz. Ex. 4 
! 2 3. " Z...\ \VISZA ..JAN. 
224 " ZllYSZE\VSI{A PA.UlINA. 
, 
2! 5. " ZIELINSI\I FELlI 


. 
,. 


. 


NB. 


, 
'!2G. P. ZA.BOI\:LICI{J. 
, 
2!7 " 
I
:LECIIO\VSI{I ANTO
1. 
228 Itr 
9L'rO\'TSI\I Fn
NclsiEK. 
!29. " 
QLl'O'-VSI\] STANISłAW. 
! 3 O. " 
9
'ro \\
SI\] l\IARCELLI. 
f 231. " Z()E'fO\VSI\:I .ADAM, 
. " 
" 
tJf 4- 2'5 L!). ZU})ANSI\:I, xięgarz, 
Ex. ! o. 
w TORU I:J 
'/łt...
" . '
.:f.
 
'f..... ... 
, 
U Pana Zupańskiego zaprenumerowali awni Prenumeratorowie Poznmisay lej Sl'ryi. 
. 



 


lOOL-f-11- 


ł 


I 


.
>>>
. 


. 


. 


. 


. 


\ 



 


. 


. 


.
>>>
. 


.. 


. 


, I 


.. 


..
>>>
ol . 


lO
>>>
- 
==== ------ -= 


- 


- 


-.....- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 


- 


- 
- 
- 


- 


- 
- 


- 
- 


- 
.... 


- 
- 


- 


- 


- 


- 
- 


- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 


Biblioteka Główna UMK 
1\ \ 11\ \ IIIIII11 \ 1I1I \ \ \ \ 1\ \ 11\ III \ \ \ 1\ 11\ \ 11II1111 \ 1\ \ I 
300041361667 


- 
- 


- 
- 
- 


- 


- 
- 


= 
- 
- 


- 


-- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 


- 
- 


- 


- 
- 


-- 
- 
-- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 


- 
-- 
- 
------ 


- 


- 
= 
---- 


- 


- 
--- 


- 


- 


- 
- 
- 
- 
- 


. 


- 
- 
- 
- - 
- 
-- 
- 
- 
- 
- 


- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 


- 
- 
- 


- 



 
- 
- 
- 


- 


- 
- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 


-- 


- 
- 


- 


- 


- 
- 
- 
- 


- 
- 


-- 
-- 


- 
- 


-- 
-- 


- 
- 


- 
- 


-- 
- 
- 
- 


- 


-- 


- 


- 
- 


- 
- 


---- 


- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 
- 
--. 
- 


- 
- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 


- 


- 
- 
- 


---- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 
- 


- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 


- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 


- 
;:....... 


- 


- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 


- 


- 


- 
- 


- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 
-- 
- 


- 
- 


- 


- 
- 
- 


- 
- 


- 


- 
- - 
- - 
- - 
- 
- - 
- 
- 
=== - 
- - 
- - 
- 
- 
- - - 
- - 
- - - 
- - 
- - 
- - 
- - - 
- 
- 
- 


- 


- 


- 
- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 


. 



 . -. . 


- 
- 


- 
- 


- 
-- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 
- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 
-- 


.. 


- 


1 


- 
- 


- 
- 


- 


- 
- 
- 
- 


-- 
- 


__ -ł-- --:=:: 
-- 
- 


-łt_ 


- 


- 

 
- 
- 
- 
- 
- 
- 


- 
- - 
- - - 
- - 
- - 
- 
- - 
- 
...- 
- 
- 
- 
-..- - 
- 
- 
- 
- - 
- - 
- 
- 
- 
- 
- 
- 
- 
- 
- 
- - 
- - 
- 
- 
- 
- 


- 
- 


- 


- 


- 
- 
- 


- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 
- 
- 


- 


- 
- 
::... 


- 
- 


- 
- 


- 


- 


- 
- 
- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 
- 
- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 


- 
- 
- 
- 
- 
- 


- 
- 
- 


- 
- 


- 
- 
- 
- 


- 
- 
- 


-- 


- 


-- 
- 


-- 


, 


... 


, 


.. 


.
>>>
- 
- 


- 
- 
- 
- 


- 


. 


. 


- 


- 
- 
- 


-
>>>
.

 


_ ł - ._' ....- 


lo. 


.. 
lO 


. 
..... . 
 ... 
" - -.,. 


, . .,.' 


....... ".. r 


- "hl_ 



. 


\ 
,-.. 


..
'\. - . -. 
.' - -
 


.. 


... ..... ,. 


Bibliotcka ZBIORY GRAFICZNE 


Główna 


UlVlK Toruń 


Biblioteka Głó\vna UMK 
1\\11\\\\\\\\\\\\\1\\\\\11\11111\\\\1111\\11\\111\\\\\\ 
300041361667 


, . " 


.. 


R. 200 417 



 r 
,a' 


. .. 


. t 


i 


; ".' ł "0 


- . 
. . 


.#0 o 


Biblioteka Uniwersytecka UMK 


\1\ I \11\1111\1111 


300041361667 


200417
>>>
. 


1 
, 


\ 



 . 
ł.. -. 


.' 


,\ -, 


- I 


'1 ' 


Epgb j, 
Przezdz ie 
Wzo t.2 
1858 


..
>>>