Opisanie roślin dwulistniowych lékarskich i przemysłowych [Cz. 5]

Ol 


-..... 


H

I




8 2 5 7 l. ' J Ił f O O 
Toruń 'ł t ... 
-- -
 - - - - -------- 
I:' 




 H 
i!e . 
'
 I 
; t. ' ! 
I ,. '.t 
, 
 
 
, II 

a



ill 
: 
 ROŚLIN DWULlSmOWYCH .1 
I I.I::KARSKII'H I PI{Y.l':MY
ŁOWYCH II 
. i / . 
 
 (j) i) . I I . '
 . 
 ' 

 lI. ('h. 
 ::'C'L
\'łQ hH\'Ó a,e
o. 
il 
.- I 
I m BOTANIKI SZCZEOÓLNł:.ł 
 , :ł 
II C. P14TA. }I 
II -+- II 
' I . . Gi _ _' 
hoR 'hot)W. Ii 
II iJ _ IB6
u _
 fi .- 
i" 

 
 

_
>>>
BIBLIOTEKA NAUKOWA 


w
a:CI:'a:u.a. ól4t:4u.
m. 


C. K. TOWARZYSTWA NAUKOWEGO 
KRAKOWSKIEGO. 


-c.-
>>>
t5+

 
 


' OI)ISANIE 
, 
ROSLIN DWULISTNIOWYCB 


LEKARSKICH I PRZEMYSŁOWYCH 


. 


przez 
/
IUlC,!?{) f?4o/ t&-tWltlta£{)Wtf4!,. 
{) 
(Oo&to
a, 'łłLe()
c
łtt
'. 
'£
ofeGóo"a, p. 'Ii. w o, &. 'ł(;tl
o:nó
tec
e J"'

efeo"ó&
tlI. 
ogecu
e m'Z
eG.a:tla, tSV
()'Zt"'€U S';eo'Z0rc'Ztle
o. 
'Zfou&a, o, 
1:.. {;'OOl:a.t.'Z
ótwa. 9t"',,,
owe
o &'t.",Kowó&

.o1 9lo

'Ze:J0 
_ G.t..:t.&"OI:ó&

" 
 ewowóK;e
, Ot.M. :Zoofo

o'Zuo-&"l.:t.u
- 
C:lI
 W;i()II"ÓG.
:J0' 


-łDlłGl- 
BOTANIKI SZCZEG()LNEJ 
CZĘŚĆ PIĄTA, 
Qbćjmująca 
Ro..lhlY Wił-'opłatkowe podjajllikowl'. 
-otGDt- 


6 


- - 


e2.:;G


 
KRJ\Kf.W. 


W DRUKARNI C. K. ,UNIWERSYTETU. 


1860.
>>>
. 


,t5-ł LI CJ
 


". , 

/\. .... 


-
>>>
PIłZEDl\l()"r A. 


P rzedkładaiąc szanownym Czytelnikom ukończo- 
ny tom piąty Botaniki szczeg6lnej, miło mi, a 
mogę ich zapewnić, jako tom sz6sty i ostatni 
tegoż dzieła, bezzwłocznie rozpocznie się odh
jać. 


Pisałem w Krakowie 
w Październiku ł 860 r. 


J
...a.
 
Jkrar 
u"w;.a.G","ó'
, 


, 


-
>>>
, 


, 


(I 


.-
>>>
2255 


I»OKOI.E
IE 2. 
Wielopłatkowe podjajnikowe (Polypetalae hypo- 
gynae.). 
lli@ID


£ ($[L2Wm:mł 
Jaskrowate (Ranunculaccae ENDL.). 


Kwiaty obupłciowe lub pl"ZeZ zronienie oddzielno- 
płciowe, umiarowe albo nie; już pojedyncze, już w gro- 
nach, już w wiechachj bąć nagie, bąć z okrywą kie- 
liszkowatą, zbliżoną do kwiatu.- Kielich wolny, 3 - 6- 
działkowy, zielony lub tćż koronowaty , z przedkwi- 
tnienic:fll zazwyczaj dach6wkowatem, czasem tylko łu- 
tlczynowatem albo wwiniętem.- Płatki wolne, naprze- 
mianległe z działkami i liczbą im odpowiednie, albo li 
też 2-3 razy liczniejsze, paznogciowe. odpadające, ró- 
wne lub nie, różnej postaci, w przedkwitnieniu !Zawsze 
. , 
dachówkowate, a niekiedy żadne.- Pręciki mnogie, czę- 
sto kilkookręgowe, wolne i odpadając
: nitki niteczko- 
wate: główki końcowe , !Z 2 woreczków przyrosłych i bo- 
cznych lub zcwnqtrzwrotnych, czasem oddzielonych 
zwórką lub nawet i uwieńczonych, a otwierających się 
w podłuż.- Jajniki- już w liczbie oznaczonej i odpowie- 
dniej działkow, lub też mniejszej albo większej, a naj- 
143 


. .
>>>
4 
, 


2256 


rzadziej pojed
Tncze i okręgowe, przy tóm wolne, 1ko- 
morowe , nieco - trzoneczkowe lub zrosłe podstawami,
 
o komorach z zalążkami licznymi na szwie wewnętrz- 
nym, pouczepianymi w 2 szeregach i wywrócon)'mi j-- 
już w nieoznaczonej, poosadzane Brubowato na osadni- 
ku półkulistym albo obłym, wolne, 1komorowe,- z ko- 
morami, o ł zalążku wzniesionym, lub też wiszącym i 
wywróconym: szyjki wybiegłe z jajników, wolne, szcze- 
cinowate albo szydełkowate, trwałe lub odpadajqce: 
znamionn pojedyncze.- Owoce bąć ziarnczakowate, 1- 
nasionowe, o nasienniku zrosłym z nasieniem, zgroma'- 
dzone na osadniku lub w kłos uło
one, bezbronne al- 
boliteż uwieńczone szyjką trwałą i często brodato - pie- 
rzastą:- bąć jagódkowate i 1-niewielo-nasionowej bą
 
torebkowate, okręgowe, 1 komorowe , wolne lub też zro- 
słe z sobą kątami wewnętrznymi, a pękające już w szczy- . 
cie już w całej długości szwu naBiononośnego.- Nasiona 
w komorach- bą
 pojedyncze, wywrócone lub wznie- 
Bione,- bąć liczne, w 2 szeregach na szwie wewnę- 
trznym, pozioU1oległe; ze skórką w pierwszych zrosłą 
z nasicnnikiem,- a w drugich wolną, gębczasto - błon- 
kowatą, często wypłasczoną w krawędzie o wydatnym 
szewku.- Zarodek maleńki w podstawie białka rogowa- 
tego, prostoległyj rostek !Zbliżony do znaczkaj ł\ listnie ' 
listkowate.- Zioła ostre, rzadziej podkrzewy lub krze- 
wy i to cz
sto rozłogowe; z sokiem wodnistym j z łodyga-, 
mi i gałrziami obłemi lub nieoznaczenie kqtowatemi, na-. 
gi6mi albo 01lłszonemi; z liśćmi naprzemian- a czasem 
naprzeciw-ległymi, ogonkowymi, bezwstawowymi, z wYJ.a- 
łnq pochwq w podstawie, różnie wdnanymi. niekiedy 
tylko prawie-złożonymi, a najrzadziej calkimi; bez pł.ZY- 
listków. - 


t
>>>
. ' 


. 


2257 


PJ.ł;MII
 ł. 
Po'Wojnikowe (Clematideae DEC.). 


Kielich koronowaty , w przedkwitnieniu lusczyno- 
waty lub wwinięty. Korona żadna, lub też z płatków 
płaskich i krótszych od kielicha. Owoce ziarn czako- 
wate, 1nasionowe, uwieńczone szyjkami pierzasto-bro- 
datcmi. Nasiono, wywrócone. 
RODZAJ 1166. POlI'Ojllik ((:Jł'lIIatis LIN.) lub 
117jllik.- Kielich koronowaty . 4łatkowy, z łatkami 
w przedkwitnieniu łus('zynowatemi alboli też prawie- 
wwiniętemi., Pręciki l1ieoznaczone. Jajniki mnogie, wol- 
ne, jednokomorowe; komory o ł zalążku uwieszonym. 
Owol:ki liczne, beztrzoneczkowe, uwieńczone szyjkI} na- 
gą lub brodatą. Nasiono wywrócone. 
GAT. 1. P. wzniesiony (C.' erecta Ar.L.), także 
prosty.- Wieloletnij z kłębem gałęzistym, włókni- 
stymj z łodygami prawie-zielnemi, licznemi, na 2- 5' 
wzniesionemi, tylko z czasem wspierającemi f\ię na są- 
siednich krzewach , prawie-bezgałęźnemi, obłem i, słabo 
kresowanemi, nagiemi, -tylko ku górze zarówno z ogon- 
kami i z szypułkami omszonemi j z liśćmi naprzeciw- 
ległymi, ogonkowymi, mocno odstającymi, tęgawymi, 
pierzasto wcinanymi w 5 do 9- łat naprzeciwległych, 
sercowato-jajowatych i jajowato-lancetowatych, zaostrzo- 
nych, 1 1 /]."_3" długich a 8"'-20'" szerokich, 3-5ner- 
wowycb, całobrzegich lub też niekicdy 2łatkow,)"ch i 
podwinil(tych krajem, z wierzchu cicmnozielonych i na- 
. gich, a spodem modrawych i z rzadka włoseczkowych. . 
Wiecha kwiecista, kilkakroć podbaldaszkowato-
;dziel- 
na, o przpadkach naprzeciwleglych- w części pierza- 
stodzielnych a w cz
ści równowązko - szczecinowatych: 
143. 


.
>>>
2258 


kwiaty z działkami kiclicha zazwyczflj 4ma, łopatkowato 
wydłużonymi, białymi, nagimi, tylko od zewnątrz brzegiem 
omszonymi - na króciuchnych i pogiljtych szypułkach. 
Owocki jajowe, czarno-cise, krajem zgrubłe i jaśnil;jsze, 
zaledwie on1szone alboli też całkiem nagie, uwieńczone 
ogonem krętym i białawo-kudłatym.- Zwykły po spie- 
kłych pag6rkach, mipjscach kamienistych, zaroślach i 
. wybrzeżach lasów w Europie Brodkowej i połudl1iow
ij 
kwitnie od czerwca do sierpnia,- Cała rOBlina , zwla- 
8zcza w stanie Bwieżym, jcst piekąco-ostra i wzdymają- 
ca skóręj' z której ziele Powvjn.ika, Pryszcze1i ca 
lub p,.yskirnika- herba Clematiuis v. Flam- 
ID u l a e J o v i s, zalccano w wyniszczeniach, w zastnrza- 
lej kile zwłaszcza nagabującej kości, w dnie, chorobach 
skóry, we wrzodach i w. p. 
W taki sam spos6b u
ywano także: 
GAT. 2. P. wqzkolilcitgo (C. angustifolia JACQ.); kt6ry- podo- 
bny ze wszech miar poprze(lzającemu, ale zaledwie 2-3' wzniesio- 
ny, posiada- łatki liści prawie równowązko-lanr:etowBte; mni
j kwia- 
tów ale większych, na zewnątrz aksamitno omszonych, i to o 6-8 
działkach kielicha;- rośnie w południo
o - wschodnićj Europie, oraz 
w TSłJrJ'i i Syberii; gdzie- 
hoć za świ

a bardzo ostry,,... ususzo- 
ny używa się jak herLata.- (C. hexapetala PALL.). 
GAT. 3, p, Pryszczeńca (C. Fi
mmula LIN.), zwaneg
 także 
Pry8kirnikiem; odznaczajlicego się- budową prawie-podkrzewowatą 
i wysmuklejszą; nBgością wszystkich części; liśćmi prawie dwa razy 
pierzastodzielpymi w liczne łatki drobne, zawsze całobrzegie lecz 
często 2- luL 3-wrębne, prawie lancetowato - równowązkie ; - doM 
częstego po zaroślach Europy południowej: - kt6ry, mimo jeszcze więk- 
sz
j ostrości od innych gatunków za świ
:i:a, dostarcza młodych 
. pędów, jako jarzyna tu i owdzie jadanych. 
GAT. 4. P. ł/lotylego (C. Viticella. LIN.), u dawnych Powojem 
mie8iqczkowYTIIlub motylim 18Zym mienionego:- pn'1ce
o; z liśćmi cał- 
kowitymi i 3 razy zlożonymi, o łatkach całkich; z kwiatulIIi otwar- 


1 


.
>>>
2259 


tymi, znacznymi, fiołkowymi lub szkąrłatnymi, o działkach przewro- 
tnie-jajo\Vl\tych:- rosnlJ:cego w Europie południowej po zaroślach, a 
w naszych ogrodach roz,pinanego na mnrach i ultanach, .czasem na- 
wet z kwiatem pełnym:- którtgo owoce pn:eczyszczajlJ:, a liście ze- 
wnętrznie l
cz'ł wiele chorób skórnych. 
GAT. 5. P. pnqcy (C. Vitalba LIN.), czyli Pow6j 
motyli 2gi dawnych zielnikarzów.-- Podkrzew pnący, 
za pomocą jakby wąsy skręcających się ogonkówj któ- 
rfgo- łodyga drzewna, z liczncmi gałęziami wysmulde- 
mi, rowkowanemi, za młodu olllszonemij liście pićrza- 
rzasto wcinane- w 2 pary łat jajowatych albo prawi
- 
sercow
to - jajowatych, zaostrzonych w koniec zakrzy- 
wiony, całobrzegich lub częścicj grubopiłkowanych a 
nawet i łatowato - wcinanych, t lIg - 3 l/g" długich, a 
1""':'2 1 /,/' szerokich, za młodu omszonych, z czasem zaś 
prawie-nagich, z wierzchu ciemno- a spodel
) blcdziej- 
zielonych i 3nerwowychj podbaldaszki w kątach wszy- 
stkich liści i od nich kr6tsze, t lub 2 razy trzy dziel- 
nc, 3-t5kwiatowe, z przysadkami listkowatymi i pra- 
wic równowązko-Iancetowatymij kwiaty białc , o 4 dział- 
knch podlużnych, prawie-skórkowatych i biało-kosma- 
tych z obu stronj owoce miękkowłolle, z długim ogo- 
nem zakrzywionym i biało-kosmatym.- Roanie po za- 
ro
lach i lasach Europy umiarkowanej i południowejj 
kwitnie latcm.- Używanymi bywały z niego, zar6wno 
z poprzC'dzającym(gatunkami, z
ele i wićrzchołki 
Powojnika leśnego- herb a ct stipites CIe- 
m a t i t i s s Y l v e s t r i s. 


Q 


1.I.łalll
 2. 
Zawilcowe (Anemoneac DEC.). 
Kiclich najczęściej koronowaty , z przedkwitnie- 
niem dachówkowatćm. Korona żadna, lub też płasko-
>>>
2260 


płatkowa, a najrzadziej z paznogciami rurkowatymi. Owo- 
l
e ziarnczakowate, 1nasionowe, często uwieńczone szyj- 
Ką brodatą. 'Nasiono wywrócone. 
RODZAJ 1167. R"le,,'/m ('I'hulictrnlU TOURN.).- 
Okrywa żadna. Okwiat koronowaty , 4 -5działkowy, 
nader odpadający, a w przedkwitl1icniu lw.chówkowaty. 
Korona żadna. Pręciki w liczbie nieoznaczom':j. Jajni- 
ki liczne , wolne, 1komorowe; zalążek wiszący. Owoc- 
k6w 4-15, bez- lub trzollcczkowych, wybiegłych w 
krótkie szyjki l już w podłuż żeberkowanych, już 3- 
skrzydłych, już rozdętych pęcherzowato. Nasiono wy- 
wrócone. 
. 
GAT. I. R. ŻÓłta (T. Havum LIN.), u dawnych 
Stulisz i Kntszykamie1i źółty.-- Ziele wieloletnie. Kłął) 
przygryziony, z korzeniami żółtymi grubymi i włókni- 
stymi w wiązcc, wydający obok tychże wypustki dłu
 
gie i wstawowate. Łodyga długa , \Vzc.iesiona na 2-4', 
dęta , rowkowana , ' zarówno z całą ro
liną- naga i ŻÓł- 
tawo-zielona. Li8ciu w całości trójkątnie - podługowate l 
2 lub 3 razy pićrzasto wcillane- w łaty brzegiem pod- 
winięte, z wićrzchu nieco Mnące i lekko oszronione, 
spodcm modł-awo-zielone,- w liściach niższych prze- 
wrotnie - jajowate z ldinowatej podstawy l 3szczepnc w 
łatki całkowite alb" o 2 lub 3 karbkach,- w wyż,szych 
wydlużono-klinowate,- t\ w najwyższych niemal równo- 
wązkicj o ogonkach. w podstawach pochwiastych z u- 
szkami rudo-cisawemi, błoniastemi, jajowatemi lub po- 
dłużnemi, a zawsze kończystemi i ząbeczkowancmi,
 
po nad temiż tr6jk:ltnych, a dalej w liść kątowatych. 
Wiecha podbałdaszkowata, aciśniona, podłużna lub też 
tępo-ostrokrężnaj kwiatów po 8- -12 na końcu każdćj 
jćj gałązki poskupianych wiązkowato l wzniesionych;.
>>>
226ł 


przysadki równowązkie, w podstawio uszkowatej dział- 
ki okwiatu całobrzegie, jajowate, żółtawe lecz biało- 
błoniasto obrzeżone, krótsze od pręcików. Owocki ma- 
łe, elipsoidyczne, rowkowauo-zeberkowane.- P08polita 
po łąkach wilgotnych u nas i w całćj Europie, oraz 
w Azyi północnejj kwitnie w czerwcu i lipcu.- Wszy- 
stkie jej czę8ci są smaku początkowo słodkawego" a 
później gorzkiego i ostrawego, posiadając moc prze
 
czysz;.zającą i pędzącą mocz, obok barwienia obu tych 
wydalin żółtOj wsz
lako używanym z niej bywał tyl
 
ko kłąB, jako korzeń Rutewki, Ruma ubogich 
lub Nib'!!'I"uma- radix Thalictri v. Rhabar- 
bari pauper um v. P8eudorhabarbari, w żół- 
taczkach, zimnicach i cierpieniach kamieniowychj ze- 
wnętrznie zaa w bólach krzyŻÓw i scyatyce. 


To! samo stosuje się i do 
GAT. 2. Ił. U''1.''koliJciej (T. angustifoIium LIN.),- zgodnej z 
poprzedzającą i wraz B nią rosnąc,t!jj jehak ollmienn
j - liśćmi w 
cało
ci sz
roko.trójkątnymi, ciemni
.i zielonymi i linącymi, a ich łll- 
tarni równowązko - pod
l:tnemi i to całkiemi, alboli też tyll{o końco- 
wemi 2-3ząbkowerr.i.- lT. Dauh ini SPRENG.). 
GAT. 3. R. pospolitej (T. vulgare KITT.),- nagi
j i mocno mo- 
drawo'Bielonćj;-.z łodyg'l kresowaIl'l; z łatkami liści przewrotniejajo- 
wato kIinowatemi, okrągławemi, 3z'lbkowemi do 3szczepnych i 5ząb- 
kowych, spodem 8zaro-zielonemi,- o uszk"ch pochew odstąiących, 
kr6tkich, zaokrąglonych i ząbeczkowanych albo karbkowanych ; z 
wiechami rozpierzchło i mocno-odstająco rozgałę:l:ionelTli; z kwiatka- 
mi zwisłymi i obrzednimi j o. ow"plmmi 1-7: - pospolitej u nas i 
w Europie po wzgórzach spieklych (po g6rach w kilku odmianach, 
jak: R. nmiejszej er. minus LIN,), R. wi
k8Zt!j (T. majus JACQ.), R. 
8kalnej (T. sax"tile ROHLEICR.), R, pagórkuwatej (T. c o 11 i n u m 
WALLR.), opisywanyt'h za własne gatunki. 


RODZAJ 1168. Znlt'ilec (.\nclłlonc HALL.), 
w starych zielnikach Znll'ilek. 
 później JJ,TielJ":.lIi-
>>>
2262 


(.(1.- Okrywa oddalona od kwiatu, z 3 łat różnie 
wcinanych. Okwiat jako kielich koronowaty, 5-15- 
łatkowy, w przedkwitnieniu dachówkowaty. Korona o. 
Pręciki w liczbie nieoznaczonej, już wszystkie płodne 
już zewnętrzne płonne, gruczołkowate. Jajniki nmo- 
gie, wolne, ,1 komorowe j komory o 1 zalążk-u wiszą- 
cym. Owocki liczne, bezbronne lub uwieńczone szyj- 
kami brodato.ogoniastemi. Nasiono wywrócone. 
GAT. 1. Z. łąkowy (A. pratensis LIN.), w staro- 
polskich zielnikach Czarne ziele, Sasanki ranne, Ro- 
nikieca, a nieco później' Sank.- Ziele wieloletnie, bez- 
łodygowe. Kłął mnićj więcej uko
nie ?apllszczający 
się w ziemię, 2 - 4" długi l czarno-cisy, włóknisto-ga- 
ł«tzisty, czupryną uwieńczony. Liaci li korzeniowych 
5 lub 6, nieco późnićjszych od pierwszych kwiatów, 
otoczonych w podstawach kilkoma pochwami podłuż- 
nie- jajowatemi, kończystemi, jedwabisto - kosmatemi,- 
za, młodu mocł:ł0 kosmatych, później tylko włos.istych , 
długoogonkowych, pićrzasto-wcinanych- w łaty 2 razy 
pierzastodzielne w łatki równowązkie, kończystc , cało- 
brzegie i często nieco-łękowate. Głąbik jeden lub kil- 
ka razem, 2-6" wzniesiony lecz dorastający ił', obłYI 
okryty g«tsto włosami długimi a białymi i bardzo mi«tk- 
kiwi, często brullnoczorwonyj ku gór.ze onegoż okry- 
wa nader kostn:rta, z 3 łat zrosłych z sobą jakby po- 
chwiasto, a pollzidonych wielopalczasto w łatki pra- 
wie-vićrzasto wcinane w łateczki równowązlde; a na 
samym szczycie tkwi szypułka- początkowo krótKa i 
zwisła , późni
j bardzo wydłużająca się i wzniesiona. 
Kwiat o 5 płatkach składających się dzwonkowato, 
mocno odwiniętych w wierzchołkach, podłużnie-dlip- 
tycznych i wykrojonych w tępym kOlicuj ciemno-fioł-
>>>
2263 


kowych- rzadko tylko białych lub Młtawo - białych, 
od zewnątrz mocno kosmatych: pręciki niemal równe 
okwiatowi , z których zewnętrzne zronione jakby gru- 
czoły trzoneczkowe. Owocki lancetowate, bardzo dłu- 
googoniaste i kosinate.-, Zwyczajny u nas i w Euro- 
pie umiarkowanej oraz północnej, po wzgórzach ka- 
mienisty«h i płonnych wygonach; kwitnie od marca 
do maja.- Z niego słynne do niedawnych czasów , a 
nawet i dziś miejscami prz!'pisywane, jest ziele cza9.- 
ne lub SaBanki- herba Pulsatillae v. P. ni- 
gricantis v. minoris, bez woni a sn:aku pieką- 
co-ostrego, !Zawierające właściwy olejek ostry, k w as 
zawilcowy i kamfort; sasankowq. Należy ono 
do odurzająco-ostrychj zalecanem zaś bywa wporażeniacb, 
zwłaszcza nerwu wzrokowego czyli czarnej katarakciej 
także w wielu zakażeniach, w zastarzałej kile, w dnie, 
puchlinach, zastoinach brzusznJch , krwawnicRch, zi- 
mnicach i wielu chorobach piersiowych.- (P u l s a ta. 
la pratensis l\llLL.). 



 


Podobnet skutki sprawia, i za niego uiywanym takie bywał: 


GAT. 2. Z. Sasanka czyli Zawilek plowy (A. Pulsatilla LlN.):- 
ziele trwałe, odróżniające się dobitnie: liśćmi mnićjszymi, znacznie 
wczcśni
jszymi od kwiatów, o łatkach w
ższych; ltwiatem znacznie 
większym, całkiem wzniesionym alboli też zaledwie pochyłym, z cza- 
sem mbcnićj modrawym niż fiołkowym,- jego płatkami prawie-lan- 
cetowatymi, delikatniejszymi, od połowy odstająco-poodginanymi, 
oraz stosunkowo duio krótszymi pręcikami:- kwitnący w marcu i 
kwietniu; z kt6rego nieco mnićj ostry kor
eń i ziele Sasanki per 
spo l i/ej lub płowej, wi etrzne, czyli Dzwonka kuch ennego- 
rauix et herbaPu18atilla
 vulgaris v. coerulcae v. Her- 
bae ven tis v. N olae culinaris, w tychie samych niemocach ZII- 
locano.- (pulsatilla vulKaris MILL.)
>>>
.. 


2264 


J 


R6wnid mAję dEisła.!: 
GAT. 3. Z. dzwonkuwaty (A, patens LIN.):- odznaczający się: 
liśc!mi 3szczepnymi w łaty 3dziclne, a te w łatki podłuine i wykrojone 
w końcu; kwiatami wielkimi, szkarłatno - fiołkowymi, czerwonawymi 
lub tai ż6łtawo-białymi, wznił!sionymi, o pł.
tkRch odstających od 
sam
j podstawy: - kt6ry przybywszy z Syberyi, rozpostarł się po ca- 
łej wi
c
j w8chodni
j Europie ai do Brodlła: - a kt6ry od dawna 
w Rossyi zadawano jak pierwszy, a nawet i w kurcza('h dziecię- 
cych.- (Pulsa ti11a patens MILL,).-- Oraz 
GAT. 4. Z, górski (A. intermedia Hopp.), podobny z wielko- 
ści i postaci kwiatów .10 ,sasanki, a z barwy tychże i większćj tę- 
gOBci oraz 
.liBci do Z. łąkowego. - (P u łs a t i 11 a m o n t a n a 
RCHBCII,). 
GAT. 5. Z. Niestrf}tek (A. nemorosa LIN.), U da- 
wnych także Koziadrześć lub Kozid,.zyst.- Ziele trwa- 
łe, bezłodygowe: którego- kłąB poziomy, obły, 'gru- 
bOBci pióra, mięsisty, nieco rozgałęziony. osłany cien- 
kimi korzonkami włóknistymi, zewnątrz cisy a we- 
wnątrz białawy, wypędz8:jący ze swych końców po- 
jedyncze liście lub takicż głąbiki: liście długoogon- 
kowe, z wierzchu jasno-zielone i prawie-nagie, spodem 
bledsze i często czerwonawe, oraz na nerwach i kra- 
jem cokolwiek miękko - włosiste, 3szczepne- w łaty 
, . 
krótkoogoneczkowe, z których Brodkowa elipt)'cznie- 
lancetowata, 3wrębna, w podstawie klinowata, w gór- 
nćj połowie wcinano - pilkowana , - a boczne skośnic- 
jajowate, 2dzielne w łatki również wcinano-piłkowane: 
głąbik 4-8" wzniesiony, obly, prawie-nagi lub też 
nieco włosisty,' ku górze opatrzony okrywą 3łatko- 
Wll, a na szczycie- jedną szypułką 1 kwiatową, pra- 
wie-równą okrywie, pokrycia głąbika: kwiat t, po- 
chyły a w pogodę wzniesiony, biały lub blado-różo- 
wawy, 1-11/
" w arednicyj jego łatków 6-8, nieco 
podługowatych, w końcu tępo zaokrąglonych lub pra- 


.
>>>
2265 


I. 


wie-uciętych: szypułka. owocowu zwisłaj a na niej o- 
wocki zkupione w główkę okrągławą, ukoBnie-ellipsoi- 
dyczne, rozdęte, kresowane, wybiegłe w krótką i od- 
giętą szyjkę, miękkowłose, dłuższe od tejże.- Bardzo 
pospolity po lasach, zaroślach i gajach całej Europy 
i Azyi północnej j kwitnie w kwictniu i maju.- Ta 
ostra rOBlinka, dostarczała niegdyi! korzenia i zie- 
la Ja8
ra białef/o lub glłj owego 'czyli Ni estręt- 
ka.....- rad ix et herba Ranunculi albi v. nem 0- 
r o s i, używanego zewnętrznie do pryszczenia skóry, 
które jak najBpieszn.iej wywołuje. 


Pod tem sam
m nazwiskiem, tak ziela jako i korlieni u:lywa- 
nych dotąd we Wł.Jszech, dostarcza jeszcze i dziś: 
GAT. 6. Z. apeniński (A. apennina LIN.), odr6:lnia.jący siQ 
dobitnie: kłQbem węzłowato - bulwowatym, gruboRci palca i czarnia- 
wym; liśćmi korzeniowymi miljkkowłosymi, drobnymi, na długich i 
kosmato-włosistych ogonkach; głąbikiem '/2 - 2" wzniesionym, wy- 
smukłym, nagim lub t
ż włosistym; okryw/} znacznie krótszą od szy- 
pułki wzniesion
j i kosmat
j, a jej łatami jajowateałi i mocno wcI- 
nano. piłkowanemi; kwiatkami t 5'" w średnicy, I!zafirowymi a rza- 
dziej białymi lub ró:l;owymi; owockami ko
mat.1mi:- częsty po miej- 
scach cienistych na Wschodzie i w Europie południow
j, a kwitną- 
cy w lutym i marcu:- z którego prócz tego odkroplonćj wody, ja- 
ko drażniąc
j skórę, u:lywają w miejsce r6:1;u. 


GAT. 7. Z. ogrodowy (A. coronaria LIN.), ongi 
Zawilek brunatny.- Ziele trwałc: z kłęb cm węzłowato- 
bul wowatym, o licznych i długich korzonkach włó- 
knistych; z liśćmi na miernych ogonkach miękkowło- 
sych, w całOBci 3kątnymi, 3szczepnymi w łaty ogonecz- 
kowe
 prawic 2 razy pićrzasto wcinane w łatki równo- 
wązkie,. całkie alboli też 2-3zębne , ciernisto zaostrzo- 
ne, nagie, ale za młodu spodem miękkowłosej z głll- 
bikiem 1(2-1' wzniesionym, kosmato-'krótkowłosym, a 


. 


.-. 


. 


.
>>>
2266 


.. 


pod kwiatem niemal- kutnerowatym, 1 kwiatowym j z o- 
krywy łatami mocno zrosłemi wraz, wiel08zczepnemi 
w łatki równowązkie i kończyste; z kwiatem 2 - 3 1/2" 
W Brednicy, 6płatkowym , pąsowym, szkarłatnym, fioł- 
kowym, modrym, lilIowym, żółtawym lub rozmaicie 
pstrym przez uprawę sztucznfi, a często i pełnym l 
-płatkarni zai! zbliżonymi, podłużnie-jajowatymi i mięk- 
kowłosymi na zewnątrz. - Dziko rOBnie w Europie po- 
łudniowej i na Wschodzie, a po naszych ogrodach ja- 
ko strojny chodowanyj kwitnie od marca do maja.- 
Jeszcze greccy lćkarze znali go, zadając jako ostry i prze- 
czyszczający jego kłął) w cierpieniach oczów, a zielc 
chorobach skóry i we wrzodach. 
Wypada tu jeszcze napomkalJ:ć i o 
GA.T. 8. Z. jaskrowatym (A. ranunculoides LIN,), 'ze wszech 
miar zblitonym do NiestJ"ęfka, a r6tnym - głąbikiem Im g6rze cał- 
kiem nagim; łatami okrywy bardzo kr6tkoogonkowemi, j
j łatkami 
wętszemi i duto płyc
j porozczćpywanemi; kwiatami wzniesionymi, 
żółtymi, stojlJ:cymi w pąrach, o 5 płatkach na zewnątrz omszonych; 
oraz owockami okrlJ:glójszymi i niedochodzą!Jymi długością połowy 
szyjki:- rosnącym wraz z tym te , Ale więcej w górzystych oko- 
licach: - kt6rego (jeteli prawda) kłębem, kamczadale zatruwają 
swe strzały, nawet na wieloryby. 
RODZAJ 1169. 7i.qjm,ek (lIt'lu,ti('.!ł DILJ
EN.), 
także 1J'(!II'()blli('tl.
 Okrywa kielichowata, bardzo 
zbliżona do kwiatu l 3łatkowa, całobrzega. Kielich koro- 
nowaty, 6-9płatkowy, z przedkwitnienicm dachówkowa- 
tćm. Korona o. Pręciki nicoznaczonej liczby, wszyst- 
kic płodne. Jajniki liczne, wolne, 1 komorowe j komo- 
ra !zalążkowaj zalążek uwieszony. Owocki ziarncza- 
kowate, nieoznaczonej liczby, z szyjką krótką. nadrost- 
kowatą. Nasiona wywrócone. 
GAT. 1. T. trzylatowy (H. triloba CUAIX.), także 
leśnJlm, Tr6jczakiem, Wilczą stopą, Zielem wątrobnem, 


.' 


.
>>>
1" 


2267 


rodlaszczk'l, f'1-zylaszczkq i niewłaściwie jak się zdaje 
Dziewif}ciernikiem od starych pisarzów mianowany.- 
Zicle trwałe, bezłodygowe. KłąB jcgo przygryziony, czar- 
niawy, z mnóstwem korzonków włóknistych długich. 
LiBcie pokwietne lecz zą to przechowywujące się przez 
zimę aż do wiosny, sercowate, 3łatowe l prawie - skó- 
rzaste, zwierzchu nagie i ciemno-zielone a lBnące, spo- 
dem 
aś bled5ze, często czerwonawe (zwłaszcza młodc) i 
kosmate j ich łaty szeroko-jajowate, kończystawe i ca. 
łobrzegie j a ogonki długie l biało - kosmate lecz z cza- 
. Ilem i nagie, otoczone w podstawic łuskami błoniastemi 
i podłużnie-jajowatemi. Głąbik ró$ny liaciom lub nieco 
dłuższy, biały i kosmatyj na nim okrywa mniejsza od 
kwiatu, z łatek jajowatych l tępych albo kończystawych, 
jcdwabisto kosmatych. Kwiaty bhtkitne, rzadziej czer- 
wone, różowe, fiołkowe lub też białe j o 6 - 9 płat- 
kach podłużnie - jajowatych, dość nierównych sobie. 
Owocki jajowc, długokończyste, ku górze miękkowło- 
se. L-. Bardzo zwyczajny po zaroślach, gajach i lasach 
Europy, a z pełnym kwiatem i chodowRny po ogrodach 
dla ozdoby jako T. szlachetny (lł. nobilis MUNCH.); 
kwitnie w marcu i kwietniu.- Liacie bezwonne i lek- 
ko-i!ciągające z tćj rośliny, używanymi b)-wały jako zie- 
le v.'ąt'l"obowe, lub T9.ojanka- Herba Hepati- 
cae nobili.s v. 'l'rifolii au rei, w wielu długotrwA- 
łych cierpieniach wątroby, trzewów brzusznych i piersij 
lecz dziś już zapomniane.- (Anemone Hepatica 
LIN.). 
RODZAJ 1170. t;or::!/Im.ial (.'doni", DILLEN.), 
także jJlilek. - Kielich zielnYI 5działkowy, odpadającYI 
w przedkwitnieniu dachówkowaty. Korona o 5 - t5 
vłatkach jajowatych. Pręciki bardzo liczne. Jajniki na-
>>>
2268 


.. 


der liczne, wolne, 1 komorowe j komory o 1 znlą
;}m 
uwieszonym. Owoc1d ziarnczakowate, m
ogie, ułożone 
jnkLy w kłos na osadniku jajowo-obłym, uwieńczone 
szyjką prostą lub haczykowatą. Nasiono wywrócone. 
GAT. t. G. wiosenny (A. vernalis LIN.), niegdyś 
P
czek ŻÓłty i Zawilec żółty. - Ziele trwałe. KłąB u- 
koi!ny, krótki 1/._1" gruby, podtużny, gałęzisty, wie- 
logłowy, czarno-cisy, ze wszech stron osłany korzeniami 
włóknistymi pojedynczymi i dochodzącymi 6". Łodyga 
zielna, wzniesiona l/g - 1', pojedyncza lub też o 2-3 
gałązkach, obła, kresowana, miękkowłosa , mocno u- 
listniona wyjąwszy .u podstawie - gdzie ją okrywają 
łuski błoniaste, podłużne, dzierżące niekiedy niedokształ- 
cone listki. Liście jasnozielone, nieco omszone , wielo- 
krotnie dłoniasto - i pićrzasto - dzielne, - dólne na krót- 
kich i pochwowatych ogonkach, a górne prawie- bezo- 
gonkowe j ich łatki równowązko - szydłowate albo nawet 
nitkowate, kończyste. Kwiaty na końcach łodygi i ga- 
łązek, otoczone liśćmi wierzchołkowymi, 2" w Brednicy 
i większe j działld kielicha kresowane , omszone, zielo- 
nawe lub szaro-ŻÓłtawej płatków korony 12-18, dwa 
razy dłuższych od działek l podlużnych i ku końcu Zl}- 
beczkowanych, lub tćż lancetowatych i zaostrzonych, 
kres
wanycn, złoto - lub cytrynowo - żółtych i lśnących. 
Owocki kulistawo-podłużniejajowc, aksamitno omszone, 
z szyjką króciuchną i haczykowatą. - Porasta spieczy- 
ste wzgórza i góry Europy i Azyi północnćj; kwitnie 
w kwietniu i maju. - W całej Rossyi azyatyckićj zna- 
ne jest to ziele, jako lek domowy nador powszechny 
choć mało skuteczny: klął) zaB jego ostro-gorzki, pod- 
stawianym bywał często w lćkarniach za korzeń Ci e- 
mie1.nika czarny - rad ix Hellebori nigri; 


......
>>>
'\ - 


. 


2269 


gdyż rzeczywiijcie wzbudza wymioty i przeczyszcza.- 
(A. apennina JACQ.). 
,v Rossyi, używają także w zastępstwie poprzedniego: 
GAT. 2. G. syberyjski (A, siLiricł\ I'AT.)- całkiem nagi; z łat- 
kami liści lancetowatemi i spływającemi wraz w podstawach; z kie- 
lichami nagimi; z płatkami przewrotnie-jajowatymi; a owockami 
omszonymi: - zwyczajny w Syberyi południow
j.- (A. apenni- 
na PALL. A. ircu tiana FISCH.). 
GAT. 3. G. letni (A. acstivalis LIN.), u ludu mie- 
niony Zaj
czym maczkiem, ftlaczkiem polnym, a nawet i 
Za'W-il
m polnym dawniej.- Ziele roczne: którego- 
kłąB cienko - wrzecionowaty, włóknisto- korzonkowyj ło- 
dyga wzniesiona na 1/')._11/').', obła , kresowana, poje- 
dyncza lub zaledwie gałęzista, Daga albo od dołu lek- 
ko włosista; liście dólne ogonkowe a reszta bezogon- 
kowe, 3 razy pierzastodzielne w łatki równowązkie, 
nagie, lub tćż pokryte z rzadka włose.czkami j kwiaty 
szypułkowe na kolicach łogdygi i gałązek l pierwsze do- 
chodzące w ,średnicy 15'" a póżniejsze znacznie mniej- 
sze, - z kielicha szerokiego i dolegającego do korony 
działkami podłużnemi, tępemi, źółtawemi lub zielonko- 
watemi,- z płatkami korony zwykle 8 , dwa razy dłuż- 
sZJmi, przewrotnie - jajowato podłużnymi l w koilCu za- 
okrąglonymi, już P'lSowo-pomorańczowymi w odmianie 
G. pomorańczowego (A. miniata JACQ.), już blado-żółty. 
mi w G. cyt1"!Jnorpego (A. citrina HOFFM.), już w pod. 
stawic z czarną plamą G. plamistego (A. maculata 'V ALLR.)j 
owocki uk08nie-jajowe, łekko acianione, na wewnętrz- 

j krawędzi 2zębne, z szyjką podnoszącą się, pomar. 
szczoną J - a ich kłosy % - 1 I/g" długic i obłe. - 
Bardzo zwyczajny pomiędzy zbożem w całej Europie; 
kwitnic w Illaju i czerwcu.- Przed latYI lekarskimi 
były kwiaty i nasiona Gorzykwiata- flores et 


-.
>>>
2270 


. 


semina Adonidis; którc nic co ostrawc, używa- 
nemi bywały w zaflcgmieniach , dolcgliwoaciach dróg 
kamicni moczowych. 
R6wnież zachwalano i u:lywano: 
GAT, 4. G. jesienny (A. łtutumnalis LIN,)! inaczćj Zawilec lub 
Ma
zek zajęczy:- du:lo silni
jszej budowy, rozroślejszy i więcej roz- 
gałęziony; z kwiatami p6łkulisto składającymi się, z krwisteml i od- 
stającymi od nagieg'o. kielicha koronami; a owockami większymi, bez- 
zębnymi, w g6rnym brzegu łękowatymi, wybiegłymi w szyjki proste a 
poziome:- pojawiaj\!cy się dziko w bardzi
j południowej Europie: oraz 
GAT. 5. G. pł()7TIieni8ty (A. tlammea JACQ,) dawni
j Pęczek bru- 
natny; odznaczony - kielichem włosistym; płatkami wę:lszymi, nl1j- 
części
j ząbeczkowanymi, ciemno-szkarłatnymi; oraz owockami o pół 
mni
jszymi i guziczkowanymi tut pod szyjką prawie wzniesioną:- 
kt6rego odmiana G. z
romego (A. anomala WALLR.), niekiedy zale- 
dwie 3 płatki korony posiada. 


. 


I.Lł
łIIĘ 3. 
Jaskrowe (Ranunculeae DEC.). 
Kielich w przedkwitnieniu dachówkowaty. Płatki 
korony przez rurkowaty paznogieć 2wargowe, z wargą 
dólną łuseczkowatą lub żadną. Owocki ziarnczakowate , 
suche. Nasiono wzniesione. 
HODZAJ 1171. Jtlskier (lłalłllll('ulus HALL.).- 
Kielich 5działkowY1 zielnyj działki w przedkwitnieniu 
dachówkowate, odpadające. Korony płatków 5 lub 10, 
na wewnątrz ku podstawie' opatrzonych łuseczką. Prę- 
ciki mnogie. Jajniki liczne, wolne, ł komorowe j komo- 
ry 1zalążkowe; zalążek wzniesiony. Jajników wiele, o- 
sadzonych na osadniku kulistym lub obłym w kłos, 
nieco aci8nionych , wybicgłych w sztylecik albo róg , gład- 
, kich, kresowanych alboli też guziczkowanych. 
GAT. 1. J. Płomiennik (R. Flammula LIN.), słodki 
lwBzy lub pochyły. -- Ziele trwałej okorzeniach licznych, 


.-..
>>>
227t 


grubo-włóknistyah, długich i białawych, na nieznacz- 
nym kłębie; łodydze podnoszącej się na 1/'.1.-1 %', nie
 
kiedy prawie-pokładającej a nawet i korzeniącej ze wsta- 
wów (w odmianie J. korzeniącego si
 (R. reptans LIN.), 
nieco ściśnionej, dętej l mniej więcej gałęzistej, a za- 
rÓwno z liśćmi - już całkie.l1 nagiej l już przy tulono- 
włosistej; lii!ciach rozmaitej postaci między elliptycznie- 
a równowązko-lancetowatą, w tępawym lub lekko zao- 
strzonym swym wierzcłlOłku nabrzękłych l a krajem ró- 
wnież nabrzękło-ząbeczkowanych alboli też i czasem ca- 
łobrzegich, - naj niższych długoogonkowych i prawie 
elliptycznych lub jajowatych,- dalszysh eliptycznie- lub 
równowązko-lancetowaty
h i krócej-ogonkowych , - a naj- 
w,}.ższych prawie - bezogonlwwych, znacznie węższych i 
miłobrzegich j o szypułkach tępokątnych j kwiatach dro- 
bnych bo ledwie 3 - 9'" w śl.ednicy, złoto - lub cJtry- 
nowo - żółtych i mocno Mnących, - z działkami kieli- 
cha odstającemi lub nawet poodginanp.mi, - a płatka- 
mi korony przewrotnie-jajowatymi, lekko obrzeżonymi; 
owockach przewrotnie-jajowych, z króciuchnJm koniusz- 
kiem. - Pospolity po łąkach wilgotnych, po nad rowami, 
stawami i po bagnach w całej północno - umiarkowanej 
Europie; kwitnie od czerwca do sierpnia.- Tak jest o- 
strą ta roślina, iż miejscami do dzia dnia używają ziela 
do pryszczenia skóry; a dawnymi czasy, było lekarskiem 
ziele Płomiennika lub Jaskra płomiennego 
'nwiij8zego- herba Flammulae 11. Ranunculi 
flammei minoris. 


Tak samo bywał zast6sowywanym 
GAT. 2 J. clługoluci (R. Lingua LłN,);- z POIlOru doŚĆ podobny 
poprzedzłvącemu, wszelIlko nacechowany dobitnie: kłębem jakby- uci
- 
tylU; ukośnym odziomkiem łodygi, poro8łym w okrąg korzeniami 


144
>>>
2272 


włókJÓ»tymi, a obok tego wydającym wypustki rozłogowate dlugie 
i płoż4ce się; łodygę tęgo wzniesioną od 2 do 4', gałęzistą, obłą 
lub też lekko ściBnioną. kresow8Dą, dętlj. ząr6wno z resztą rośliny mo- 
drawo-zieloną, nagą, tylko ku g6rze przylegająco-włosis tą; liBćmi na 
bardzo kr6tkich i pochwiastych ogonkach %- t' długimi a %- 1" 
sz
rokimi, r6wnowązko -lancetowatymi, nabrzękło kończ)'stymi, nieco 
szablastymi. bardzo zrzadka br"egiem nabrzękło-ząbeczkowanymi, li 
wi
rzchn nagimi" spodem słabo dolegająco-omszonymi; szypułkami o- 
błami; .kwiatami blisko 1" w średnicy, o działkach szeroko - jajowatych. 
mocno wklęsłych, miękkowłosych i żółtawych, - o płatkach lśu'lcycb, 
barwy żółtka, spodem prążkowanycb. klinowato okrągławych i cało- 
brzegich; owockach zaś przewrotnie-jajowych, lekko ściBnionych, prawie 
obrzeżonych, naQ'ich lub z lekka włosistyeh: - pospolity po nad sta- 
wami i po bagnach cRMj Europy, oraz p6łnocnej Azyi i Ameryki; 
kwitący od czerwca do sierpniR: 
 li którego pochodziły, kOrllll!ń 
i ziele Jaskra, pło7lł1ennegQ więks
ego- radix et berba 
Ranunculi f1ammei majoris. 
I 


, 


GAT. 3. J. ostry (R. acris LIN.), także J. Pryszcz8- 
niec lub Opich leśny u dawnych. 
 Ziele trwałe, op a- 
trzóne: klębem. przygr)'zionym, nieco ukośnym, z li- 
cznymi i długowłóknistymi korzonlmmi białawymi: ło- 
dygą 11/2 -:- 4' wzniesioną, mniej lub więcej gałęzistą 
lub nawet niekiedy i prawie-pojedynczą, obłą, gładką, 
przytulono-włosistą: liśćmi z podobnernże okryciem lub 
be21 niego, a niekiedy czarniawo lub białawo plamisty- 
mi; korzeniowymi okrągławo-sercowatymi, t-S" w śre. 
dnicy, na ogonkach długich i pochwiastych w podsta- 
wie, 3dzielnymi
,w łatę i!rodkowl} prawie-rombową i 
znów 3szczepną lub wcinaną w kończyste zęb). albo li- 
też liczne łatki równowązkie i słabo ząbeczkowane,- 
a z bocznemi głęboko rozczepanemi w łatki zupełnie 
podobne tymże arodkowej; d61nymi łodygowymi pod 0- 
bnymiż, ale znac
nie krócej - ogonkowymi, - wyższy. 
mi zaś bezogonło
ymi, 3dziclnymi wprost w latki ró- 
Wł 


ł 


. 


",,'--
>>>
. 


\ 


ł 


. 


,2273 


wnowązkie i nieco ząbeczkowane albo nawet i całobrze- 
gie: kwiatami długoszypułkowymi , od 1/...-- 1" w Bre_ 
dnicy, złoto-żółtymi lecz bledszymi ku paznogciom; o 
kielicha działkach jajowych, Mnąco - żółtozielonych i 
Młto obwiedzionych, nliękkowłosych lub wcale kosma- 
tych j a płatkach korony okrąghtwo-klinowatych , na pa. 
znogciu z łuseczką zakrywającą dołek miodnikowy: o- 
wockami przewrotnie - jajowymi, soczewkowato i\cianio- 
tłymi, obrze:!onymi, gładkimi l kilkakroć dłuższymi, od 
dzióbka krótkiego aie bardzo kończystego i nieco zgię- 
tego, - na ?!'Iadniku owocowym nagim. - Dość z'w y - 
czajny na łąkach, wygonach i murawach, tak w ró- 
wniach jak i na g6rach w całej Europie, a w ogrodach 
często chodowany z kwiatem pełnym j kwitnie od maja 
do sierpnia. - Należał zarówno z poprzedzajqcywi, do 
ostro-pipkqcych środk6w, jako ziele Jaskra łąko- 
wego lub" ostrego',- herb a Hanunculi pratensis 
v. a c rI S. 
Także i 
GAT. 4. J. jadowity (R. Bceler"tuB LIII.): - ziele roczne: z. ko- 
rzeniem wielowłóknistym i białawym; z łodygą tęgo wznieaioq; cza- 
sem al\ledwie 4 - 6cąlową a cza8em 3' dorastając1h bardz!) dętą, 
kra80waną, całkiem nagą lub słabo omszoną, już od s
ego dołu 
jui tylko g6r!} wi
chowato rozgałęzioną" li w odziomku z o- 
statnich dwóch wstaw6w wydającą okręgowo mnogie korzonki włó- 
knate; z liśćmi w zarysie okrągławym' lub prawie - nerkowatymi, 
odpowiednio do wysokości łodygi r6żnej wielkości, od '/. 
 4" w śre- 
dnicy, nieoo Boczystymi, pOIlajwiększ
j cz\}ści cołkilJm nagimi i mo- 
cno lśnącymi, - d6lnymi długoogonkowymi, 3dzielnymi w łatę środ- 
kowI! 3 - a boczne 2 - Rzcz
pne i głęboko Jarbowane" - wyższymi 
kr6cejogonkowymi i 3szcz
pnymi w łuty ",ętsze i dłuższe , - a uaJ- 
wyltszymi bezogonkowymi, r6wnowązkimi i całobrzegimi; li kwiat- 
kami drobnymi, blado - :t6łtymi,,..- o kielicha działkach okrągławo 
jąiowatych, miękkkowłoBych, odgiętych i prawie równych płatkom 
korony więrej podłużnym; główkami owocowemi podlutnie-jaJowe- 
. ł44.
>>>
. 


2274 


mi, - a owockami bardzp drobnymi, okrl)gławo - jajowymi, w po- 
prz
cz pomarszczonymi i krótko-kończYRtymi: - pospolity po nlld 
rowRmi, stawami, po bagnach i namuliskach w Europie i Azyi, a 
kwitnący .
. czerwca do września: - dostarczał ziela Jaskra blo- 
t nef,b I
;b' wodnego- herba Hanunculi pal us tris v. "q u a- 
t i c i; ){tóre, choe! równie ostre i prYRzczące skór\j za świ
ża jak po- 
przedzRjące, po wygotowaniu łagodniejąc, zadawan
m bywało w kll- 
szlach długotrwałych, - a nawet i jadano go za jarzyn\j. 
GAT. :t. J. bulwonolny albo ob'qgł!! (H. bulbosus LIlII,):- 
ziele trwałe; kt6rego- korzenie wiljzkowo-wł6kniste; łodyga od 3" 
do t '/2' wzniesiona, w podstawie nabrzmiała bulwowato i otoczona 
pochwami liści jakby jaka cebula przyguieciona od 1-3.' w Bred- 
nicy, zarówno z całą roślin,! prawie szorstkawo kosmata, alboli teł 
miękkowłosist& a nawet czasem i naiR, jnż od odziomka jnż od 
połowy rozgałęziona a niekiedy pojedyncza, dołem obła a g6rą row- 
kowano; liście korzeniowe liczne, długoogonkowe, w całości serco- 
wato-jRjowate, Y2 - 2" w Brednicy, 3szczepne- w łat\j środkową 
ogoneczkow'l, prawie - rombową i zn6w 3szczepną w łatld wcinano- 
ząbkowane, - boczne prawie - bezogoncczkowe, 2 - 3szcdpne i po- 
dobnież wcinano-ząbkowane, a czasem i wszystkie 3 łaty jeszcze raz 
38..cz
pne; łodygowe niższe podobne:! llJcz z dużo wężs..emi łatka- 
mi, wyższe bezogonkowe i 3szcz
pne w łatki prawie - pi
rzastodziel- 
ne,- a wierzchołkowe w tćż równowązkie i całobrzegie: kwiaty na 
szypułkaeh rowlmwanych, % - 1" w Brednicy, lśnąco-złotoż6łte,- 
o działkach kielicha odKiętych, cisawo'żółtych i kosmatawych, prawie- 
lancetowatych, - a płatkach korony okrągławo-klinowatych; owocki 
przewrotuie-j'\iowe, mocno obrzeżone, gładkie, z krótkim i nagiętym 
dzi6bkiem : - bRrdzo częsty po pastwiskach, wygonach, pagórkach, 
około dr6g i pól w Europie i Ameryce p6łnocn
j; kwitnący od kwie, 
tnia do czerwca:- bywał podobnież używany, jako korzeri Ja- 
skra bulwiaatego- radiJ: Hanunculi bulbosi, w wysokim 
stopniu ostry. 
GAT. 6. J. rozesłany (R. repens LIN.), r6żniący sili od poprze- 
Ilzającego: brakiem kłębu bulwowatego; rozłogami pełzającymi; okry- 
ciem rozpf
rzchło- i dolegająco-włosist
m; łatami liści ogonkowemi; 
kielichami tylko odstającymi; oraz owockami jakby nakłuwano krop- 
kow"nymi:- jak naj pospolitszy po łąkach i polach wilgotnych, po 
lasach i zaro
kt.ch w całej EuropiE;, - II po ogrodach gdzie nie gdzie 


) 


ł 


. 


'---
>>>
-. 


2275 


) 


chodowany jako strojny z kwiatem peblYIU:- nie jest tyle jodowi tym, 
co inne gatunki; dlatego tH miejscllmi jadany bywa ZIA jarzyn
 i 
w zupach ziołowych z wiosny; wszelako dawniej przepisywano z nie- 
go ziele i kwiaty JaBkra Błodkiego- herba et flores 
Ranun.mli dlllciB. 
\V lutają także wspomnienia.: 
GAT. 7. J. t,.utkowy (R. Thora Lor.), w starych .ielnikach 
Knier wilcza: - ziele trwałe; o kłębie wrzecionowato - włóknistym; 
łodydze blisko l' wzniesion
j, obłej, nagi
j, w wi
rzchołku o 2 - 4 
gałązkach kwietnych; liściach szaro-zielono oszronionych, nagich, skó- 
rzastych, - korzeniowych ogonkowych, n
rkowatych i karbowanych 
ale tylko w młodych i jeszcze bezłodygowych rOBlinkach istniejących, 
- o 1i6ci
 łodygowym najniższym około 3"' długim a przeszło 4" 
sz
rokim, bezogonkowym ł oprócz podstawy pięknie karbowanym, 
w samym zaB szczycie nieco odwiniętym !i 3ma dużymi kąrbami,- 
o tymże wyższym, znacznie mni
jszym, już podobn
j postaci ale 
w wi
rzchołku wcinano-ząbkowanym, już jajowato-klinowatym i 3-5- 
IIzcz
pnym. już nawet czasem jajowato-lancetowatym, - nlljwY:!lIzydl 
zaś maleńkich i lancptowato-równowązldch; kwiatach Młtyeh, 3j.ca- 
lowycb, z działkami kielicha nagiemi i tępemi, a z płatkami korony 
5-8miu; owockach główkowato skupionych, mocno ściśnionych, za- 
kończonych dzi6bkiem bardzo zakrzywionym i długim: - rOllnący 
w g6rach po polanach u nas w Tatrach, oraz w większ
j częBci Europy 
umiarkowanej i południowej; kwitnący w maju i czerwcu: - kt6ry 
tak jest jadowity, iż sok jego dawnym Gallom, miał słdyć do za- 
truwania strzał.-- (R. scutatus W. K.):- równie jak i 
GAT. 8. J. niby-trutkowy (R. Pseudo-Thora HOST.),- zaledwie 
rótny od niego kłł:bem wydatnym i ukoBnym; łodygą ledwie 3-6" 
wysoką i 1 - 3kwietną i IiBćmi korzeniowymi długoogonkowymi, 2 
razy sz
rszymi niż długimi, z boków karbowanymi, II w końcu pra- 
wie- łatowatymi ,- łod)'gowymi d6lnymi podobnymi:!; a działkami 
kielicha jajowatemi i ostrokończystemi: - r6wnież na wysokich gó- 
rach dość częsty.- (R. Phtora CRANTZ.). 
RODZAJ 1172. Pszonka lub Ziarnopłon (Fi- 
carin DILLEN.).- Kielich zielny, 3działkowy, w przed- 
kwitnieniu dachówkowaty i odpadający wczas. Korona 
o 8 -9 płatkach z paznogciem na wewnątrz z dołecz- 


ł 


. 


- 


j
>>>
2276 


kiem. Pręciki liczne. Jnjniki mnogie, wolneJ ł komoro- 
we j komory 1zalążkowc j zalążek wzniesiony. Owocki 
ziarnczakowatc, licznie skupione na osadniku półkuli- 
stym, tępe. Nasiona wzniesione. 
GAT. t. P. jaskrowata (F. ranunculoides Mi\NCH.), 
w starych zielnikach zwana Pszonką, Mysze'mi jajkami, 
Jask6łczem gniazdem. i zielem l Celidonią, Sandaliną, 
Złotn'ikiem, i Tr
dolVllikiem - mniijszemi , a nawet Świ- 
nim wrzf?de:m. 
- Ziele trwałe; którego - korzeń wiąz- 
kowo. bulwonośny, 
 bulwek nierównej wielkości od 
3-18"', obławych lub klinowatawych, mięsistych, gia-d- 
kich l -zewnątrz 'cisawo-szarych a wewnątrz białawych J 
pomięszanych z mnóstwem korzonków włóknistych: 
łodyżka jedna 
ub wi«tcćj z jedncgoż korzenia, rozpo- 
starta na ziemi, w końclJ.ch nieco podnosząca się, uli- 
stniona, pojedyncza lub rozgałęziona, I/ ł - l' długa, 
tępo-kątowata, zarÓwno z innemi częściami rośliny so- 
czysta i naga, z poosadzanemi na najni
szych wstawach 
pojedy'nezemi Rlboli też parzyste mi - bulwkami maleń- 
kiefIJi, klinowatcmi i białawemi: liście mocno lBnące i 
jasllo-zielone, w środku często czarniawo plamiste, spo- 
dem bledsze , 1/3 - 2" długie i również szerokie, - naj- 
niższe sercowate, z przodu tępo zaokrąglone , brzegiem 
(zwłaszcza. ku tyłowi) kątowato wykrawane lub tępo 
karbowane ,- wJższe krócej ogonkowe , bardziej kąto- 
wate i kończysie, a niekiedy i 3-5łatowe l - najwyż- 
sze, zaś często naprzeciwległe: kwiatki pojedyncze na 
kODcach łodyżki i gałązek, na szypułkach lekko kre- 
sowanych, lśnące, złoto-żółte a po okwitnieniu białawe, 
9-14" w średnicy: 'owocki przewrotnie-jajowe, tępe i 
z maleńkim sztylecikiem; gładkie. - Jak najpospolitllza 
po łąkach, zaroalach, lasach, ogrodach owocowych i 


J 
. 


.
>>>
2277 


szpalerowych, w miejscach cienistych i wilgotnawych 
w całej Europie; kwitnie od marca do maja.-, Dawniej 
Iekarskiemi były, k01"zeń i ziele J ask6łcze mniej- 
ue- radix et herba Chelidonii minoris, jako 
roztwarzające śluz w wielu cierpieniach piersiowych, 
w krwawnicach a nawet i w gnilcuj prócz tego nieco 
korzenne liście, używają się za warzęchowe jako lek lub 
sałatka, oraz dodają do polewek. Jej bulwki zasłu- 
gują także i z tego względu na wspomnienie, że po- 
rwane z gruntu piasczystego wirem, dość często spada
 
ją z deszczem ulćwnym, poczytywanemi będąc za spa- 
dłe ziemniaczki.- (Ranunculus Ficaria LIN. Fi- 
caria verna P.)- 


.).,EJIIĘ ... 
Ciemiernikowe (Helleboreae DEC.). 
Kielich koronowaty, w przedkwitnieniu dachówko- 
waty. Korona żadna lub tM: mi.odnikowata, z platków 
nieumiarowych i najczę8ciej 2wargowych. Torebki miesz- 
kowate, wielonv.aionowe, wolne lub mniej więcej spojonł\ 
. z sobą, pękające po szwie podłużnym na wewnątrz. 'J 
RODZAJ ł1i4. 1(Il;eć (Calthn LIN.).-'- Kielich 
koronowatYI 4-5- a rzadziej 6-8-działkowy, w przed- 
kwitnieniu dachówkowaty, trwały albo odpadający. Ko- 
rona O. Pręciki mnogie. Jajników 4-10 lub wiele, 
wolnych, t komorowych j komora o wielu zalążkach 2- 
szeregowych na szwie wcwnętrznym. Torebki mieszko- 
wate, błoniaste, beztrzoneczkowe, pękające od wewnątrz 
w podłuż , wielonasionowe. Nasiona jajowe, z szewkiem 
sterczqcym, fi. jajosadką grzybkowatą. 
GAT. t. K. błotna (C. palustris LIN), dawnićj Knie- 
ciem wodnym, Wołowem okiem, Kaczyńcem, a miejscami_ 
I)d ludu Łotociami zwana. - Ziele trwałe. Korzeń dłu-
>>>
2278 


go- i białawo- włóknisŁy. Łodyga rzadko kiedy jedna, 
wzniesiona lub podnosząca się !/2 -112', doać gruba, 
zaokrągłono-kątowata l dęta l równie jak reszta rośliny 
I!oczystawa i naga, dołem bezlistna, górą ulistniona i 
gałęzista oraz rowkowana. Lilicie prawie-nerkowate lub 
okrągławo-sercowate, 1-2" długie a 2-4" szerokie l 
tępe lub zaokrąglone, karbowane l żywo-zielone i lśną- 
ce, - na ogonkach miernych i rozszerzonych w pod- 
stawie w pochwę błoniastą, cisawą, otulającą łodygę 
jakby gatkaj korzeniowe dłuMjogonkowe, większe, o- 
krąglejsze i bardzo głęboko sercowate. Kwiaty 1" i wię- 
cej w średnicy, lśnl\cC1-żółte j działki kielicha podłużnie- 
jajowate. Torebki gwiazdkowato ułożone, równowązko- 
wydłużone , Bciśnione, marszczkowate w poprzecz , uko- 
Bnie zaostrzone krótką sz.}jką. Nasion 1-15, jajowych 
i czarnych. - Nader pospolita po bagnacb , łąkach wil- 
gotnych, kałużach, rowach i stawach w całej Europie, 
oraz w Azyi zachodniej i Ameryce półcocnej; kwitnie 
w kwietniu i maju, a w górach i pod jesień. - Ostrej 
tej rośliny niegdyś używano , jako ziela i kwiatów. 
Knieci błotnej- h
rba et flores Calthae pa- 
lustris w wielu chorobachj dziB jeszcze miejscami jej 
pąki zaprawiają w occie jakby kaparki; a jest po- 
wszechnem mniemnniem, że od jej spożycia p..zez kro- 
wy, barwa żółta Dlasła zawisła. 
GAT. 2. K. latowała (C. Bishma IIAJuLT.).- Ziele trwałe, !i kłli!- 
bem bulwiastym; łodygI} do 2' wzniesioną, od dołu pojedynczą, a g6- ' 
rlł rozgab;zion'ł w wiele odn6g kwiatonośnych, całkiem zarówno . 
reszt'ł rośliny nag'ł; liśćmi sercowato-okrągławymi, wrębnymi w łaty 
klinowate i wcięte w wi
rzchołku, - korzeniowe długoogonkowe i 
5łRtowe, a łodygowe 3łatowe i coraz kr6c
jogonkowe at do naj- 
wyższych bezogonkowych; z kwiatami drobnymi, zielonawymi, a od 
zewnątrz czarniawymi; z torebkami 4 lub 5ma: - porastające góry 


\ 


ł 


I 
ł 



...............
>>>
2279 


ł 


północnych Indyi: - d08tarcsa tamie kor&eni gorzkich, którymi 1'- 
C&'ł aimnice uporczywe. 
RODZAJ 1174. Pelnic" (Erslłthis SALISB.), po- 
dobno i RaJłnik. - Pod kwiatem okrywa wielołatowa. 
Kielich koronowatYI 5-8działkowy, w przedkwitnieniu 
dachówkowaty, odpadający. Korona o 5..".- 8 płatkach. 
l
róciuchnych, rurkowatych, nierówno- 2wargowych. Prę- 
ciki liczne. Jajników 5 lub 6, wolnych, 1komorowych; 
komory o wielu zalqtkach t 8zeregow-ych na szwie wnę- 
trznym. Torp.bki mieszkowate, prawie-błoniaste, na trzo- 
. neczkach podstawami spojonych, uwieńczonych krótkie- 
mi z tępem znamieniem 8zJjkami, pękające po szwie 
wnętrznym, kilkunasionowe. Nasiona kuliste, 1szeregowe. 
GAT. 1. P. zimowa. (E. hyernalis SALISB.). - Ziele 
trwałe, bezłodygowe: z kłębem zbito-bulwowatym, ku- 
listawym lub podługowatym, guzikowato nierównym , 
pokrytym doać gęsto grubymi korzeniami włóknistymij 
z liBciem korzeniowym, póżnym, długoogonkowym, w 
całoBci okrągło-tarczowatym, 3 - 5 -7 -dzielnym w laty 
znów powcinane i poszczepane nierówno w tępe latki j 
z głąbikiem jednym, wcześnym, 2 - 6" wysokim, pod 
wierzchołkiem z okrywą 2łatową, odstającą, pociętą 
gwiazdkowato na łatki równowązkie i tępe j a na wierz- 
chołku z kwiatem żółtym, - o kielicha dzialkach 6-8, 
tępych, %" długich lecz zawsze krótszych od okrywy,- 
o płatkach korony miodnikowatych 6, o pół krótszych 
od kielicha a równych pręcikom, każdym rozszczepa- 
nym w końcu a w podstawie z grucżołem miodniko- 
wym, - szyjkach zaś 5-6, z których zazwyczaj tylko 
3 płodne. - Roi!nie po lasach gór alpejskich, w Euro- 
pie środkowej ku południowi j kwitnie w lutym i mar- 
cu
- Z niej korzeń Ciemiernika zimowego lub 


_..:a....... 


J
>>>
2280 


Tojada zimowego- radix Hellebori hyemalis 
v. A c o n i t i h Y e m al i s, dawnićj miał swoje zastóso- 
wanie lekarskie, jako mocno przeczyszczający. _ CH e I- 
le 
 oru s:h ya.ro ali s LIN.) 
RODZAJ 1175. (,'ielllierltik (lIellcb....u!oł ADANS.). 
- Kielich prawie - koronowaty, 5działkowy, trwały, 
z przedkwitnieniem dachówkowatem. Korony miodniko- 
watćj płatków 8 -10, króciuchnych, rurkowatych, 2- 
wargowych. Pręciki w liczbio nieoznaczonej. Jajników 
3 -10, lekko spojonych podstawami, 1 komorowych; 
komory o wielu zalążkach, osadzonych w S szeregach 
na szwie wnętrznym. Torebki miesrł.:kowate, skórzaste, 
lekko pospajane w podstawach, uwieńczone krótkiemi 
szyjkami i znamionami kulistaw6mi, pękające w podłuż 
na wewnątrz, wielonasionowe, z oddzielającemi się o- 
statecznie .łożyskami. Nas\ona elliptyczne, ze znaczkiem 
gębczastyro. 
GA'l'

 1. C. czarny (H. niger LIN.), w dawnych 
zielnikach. pOl6kich, zaró:wno ze wszystkimi innymi ga- 
tunkami, mianowany Ciemierżycq czarnq.- Ziele trwa- 
łe, bezłodygowe. KłąB zbity, 2:"'" S'! długi l grubości 
palca, prosty lub nieco - kręty, pier8cionkowany" cisy 
a wewnątrz :białawy, pokryty wszechstronnie mnóstwem 
- korzeni bardzo długich a cienkich, :pojedynczych, 
mięsistych, nieco ,opilanionych i zapuszczających się pio- 
nowo,....... z wiekięm stosunkowo znacznie krótszy, a gru- 
bszy, twardniejący, gałęziący się i wielogłowy, wyda- 
jący z każdej odnogi 1 liM i 1 głąbik. Liść grubo-skó
 
rzasty, bardzo tęgi, Mnący i zarówno z całą roaliną wca- 
le nagi; blaszka stopowodzielna w łaty krótkoogone- 
czltowe prócz skrajnych bezogoneczkowych, 11/2-5" dłu- 
gie a 11/3 - 2" 8!Zerokie , już przewrotnie-jajowato wydłu- 


J 
I
>>>
2281 


I 
ŻODe już podłużnie - klinowate lub lancetowate l ku 
podstawie całobrzegie a od połowy piłkowane I przy- 
tępione lub też zaostrzonc, nier6wnopoł6wkowe, bar- 
dzo ciemnozielone j ogonek gruby, rynienkowaty i 
· kresowany, nieco szorstkawy i często l1:arówno z głą- 
bikiem brudno - czerwono kropkowany, w podstawie 
pochwiasty, już dłuższy już krótszy od głąbika. Głąbik 
wznicsiony na 3-6", gruby, obły, w podstawie oto- 
czony kilkoma łuskami. pochwiastemi błoniasto - skórza- 
stemi i szćrukiemi j pod wicrzchołkiem jego po marsz- 
szczonym okrywa z 19o lub 2ch łat jajowatych a wklę- 
słych l z których niższa dzierży niekiedy niejaki wątek 
listka,- a czasem w kącie 3ciej łaty najniższćj drugi 
kwiat o dwułatowej okrywie j na samym zaa szczycie 
kwiat główny 1 1 / 2 -1 V
" w arednicy. Działki kielicha 
odstające, mniej więcej podłużne, tępe albo ostre, białe 
lub też blado-różowe, a po okwitnieniu zieleniejące j 
płatki w postaci rurek miodnikowych, zielonawo - Mł- 
tych, krótszych niż pręciki, z wargą zewnętrżną ząbecz- 
kowaną, a wewnętrzną maleńką i wykrojoną. Jajników 
5-9, rzadko wszystkich dojźrzewających. Torebki skó- 
rzaste, podługowate, %-1" długie a 4- 6'" . szerokie I 
z prawie-prostą szyjką. Nasiona jajowe, cise, z boczncm 
przypępiem. - ROBnie po górskich lasach Europy ś
od- 
kowej i ku północy oraz ku wschodowi l także w 
a- 
trach; kwitnie już pod i!niegiem od stycznia do czerw- 
ca. 
 Od najdawnićjszych czasów, znano użycie le- 
karskie korzeni Ciemiernika lub Ciemierzycy 
czarnlj- rad ix HeUebori nigri v. Melampo- 
d i i bezwonnych, 'początkowo słodkawych a później 
drapiąco-ostrych i gorzkich, jako i!rodka ostro i gwał- 
townie przeczyszczającego i wzbudzającego wymioty, 


I 


-. 


J
>>>
2282 


. 
pobudzającego jakby otl'ętwiałe trzewy brzuszne do czyn- 
noaci w osłabionem trawieniu, w zastoinach żyły bra- 
mnej i wszelkich wynikających ztąd przeciągłych cho- 
robach; także w czerwiwości i w cierpieniach umy- 
słowych, a. zewnętrznie w chorobach skóry. 


. 


'fegoż samego korzE'nia, dostarczały takie: 
GAT. 2. C. zielony (H. viridis LIN.):- również ziele trwałe, 
łodygowe: którego- kłąłi jak w czarnym, ale krótszy i mni
j włó- 
knisty; łodyga wzniesiona na %-1 '12', naga, obła, tylko ku g6rzo 
niewyrainie - kątowata, naj('zęściej dwuodnogowa, - opatrzona na 
wyjściu gałązek i szypułek- listkami prawie-bezogonkowymi i po- 
chwiasto ob
jmującymi, 3szcz
pnymi w łaty lancetowate i ostropił- 
kowane, z których boczne na najniższym 1m lub 2ch listkach 
bywają znów rozcz
pano; liście korzeniowe na ogonkach 4 - 15ca- 
lowych, obł,rch, kr
sowanych i zaledwie-omszonych, otoczonych w 
podstawie podobnie z łodygą kilkoma łuskami błoniastemi, znaclnie 
większe, skórzaste, ciemnozielone z wi6rzchu a spodem bledsze i 
lśnące, nagie lub 
ż na wystających nerwach zaledwie-omszone, 
stopowDdzie
ne w 9 - II łat poodginanych, podłu:lnie-lancetowatych, 
z obu końców zaostrzonych, 3-7" długich a %-1 y;' sz
rokich, 
wyjąwszy podstawy niemal 2 razy i to ostro piłkowanych, - z któ- 
rych 3 zewnętrzne najmni
jsze, spływają w łaty 3szcz
pne, a pOBre- 
dnie czasem bywają raz rozcdpane j na szypułkach pomarszczonych 
i omszonych- kwiaty l %- 8" w Brednicy, wypłowiało-zielone, - II 
działkami wklęsłemi i tępemi,- a płatkami miodnikowatymi, o obu 
wargach powwijanych, II kt6rych dólna do tego karbowana; torebek 
3-5; nasiona jajowe i cise: - zwykł na górach Europy środko- 
w
j, a kwitnący od marca do maja. 
GAT. 3. C. wBchodni (H. orientalis GARS.): najdawni
j uiywany 
pod mianem Gorzekwiata czarnego, należący do historycznych jesz- 
cze czasów 1
karz6w greckich, nacechowany: kłębem krótkim a gru- 
bym i wielogłowym; łodygą 20dnogową, 4 - 6kwiatowł, wyższą od 
liścia korzeniowego, obłą, nagą, wpadającą z lIIielon
j w brudno- 
szkarłatną ,- o 3 lub 4ch liściach naprzemianległych lub prawie- 
przeciwległych, bezogonkowyyh, dłoniasto-wcinanych,- a pod kwiata- 
mi z listkami jajowatymi, 1'/2" długimi, całkimi i ku kończystemu wi
rz-
>>>
2283 


chołkowi ostro piłkowanymi; - liBc!mi korzeniowymi stopowymi, o- 
gonkowymi, sk6rzastymi,- o łatach prawie-bezogoneczkowych, 4-7" 
.Uugich a 11/.-2 ' k' sdrokch, zaoBtr:.\onych, ku podstawie klinowa- 
tych i całobrzegich, a zresztą nierówno . i ostro - piłkowanych; kwia- 
tami do 2 1 /;' w średnicy, zielonawo-szkarłatnawych, - o działkach 
bardzo tępych, jajowatych; torebkami 4 - 5ma, !i tyloma! nasiona- 
mi: - pospolity po górach Azyl mni
jsz
j i Grecyi; kwitnący w 
marcu i kwietniu. 


, 
I, 
I 


GAT. 4. C. cuchnqcy (H. foetidu8 LIN.). - Ziele 
trwałe, łodygowe. KłąB wrzecionowato-gałęzisty, 5-tO', 
długi, z cza8em wielogłowy, czarno-cisYI z licznymi- 
kOl"zonkami ogrubnimi, nieco mięsistawymi i gał'tzisty- 
mi. Łodyga ukośna lub wzniesiona na 1 - 2', grubsza 
niż w innych gatunkach i krzaczysto - rozgałęziona ku 
górze, tamże gruczołonoano-włosista i gęsto ulistnio- 
na, ku podstawie zaB bezlistna i tylko okryta bliznami 
po odpadłych li
cinch, obła i naga; bezkwietne zarów- 
no z liśćmi trwałe. Liście 8topowe, skórzaste, tęgie, 
ciemnozielone i nagie z wierzchu, a spodem bledsze j 
d6lne na rynienkowatych ogonkach długich i często po- 
odginanych, z łatami nierównemi (i!rodkowemi 2 1 /1&-6" 
długiemi a 5-7'" szerokiemi, skrajnemi najwięcej 15'" 
długoHci), wązko-Iancetowatemi, w podstawie całobrze- 
giemi, daIej zaś odlegle. ,lecz ostro-piłkowanemi j wyż- 
8ze bezpoBrednio na wielkich pochwach poosadzane, po- 
8zczepane w coraz to mniej a coraz drobniejszych i ró- 
wnowązkich a prawie-całobrzegich łatek,- aż naresz- 
cie przechodzące 8topniowo w przysadki doać wielkie, 
jajowate, błoniaste i ŻÓłto - zielone. Odnogi kwiatowe o 
4-6 kwiatach, wietkich zarÓwno z 8zypułkami, pomar- 
szczonych i gruczołonoi!nf)-włosistych. Kwiaty zaledwie 
4calowe j z działkami kielicha postulane mi , w końcach 
płasko zaokrąglonemi lub jakby-uciętemi, wklęsłemi, 



.... 


I j
>>>
2264 


żółtawo-zielonemi, tylko w brzogu szkarłatnawemi; z 
płatkami miodnikowatymi, 5 -7ma, blado-żółtawymi, ucię- 
to-ząbcczkowanymi, o nader niewyra
nych wargach. '1'0- 
r'bek 2 -- 3, mitkkowłos)'ch. - . Zwykły po wzgórzach 
i górach Europy południowćj i zachodnićj; kwitnie od 
marca do maja.- Z niego ko
'zeń i zide Ciemier- 
nika c'/Jchnącego- rad ix et horba HcIIebori 
foetidi v. lIelleborastri, używanym także bywał 
jako ostro-przeczyszczający, zwłaszcza w czerwiwości. 
, RODZAJ t 176. Z/olllica (ł-.'Olttis SALIsn.).- 
Kielich koronowaty, o 5-6 działkach dachówkowatych 
i odpadającyell. l'łatków korony 5 - 6, kapturkowato-. 
miodnikowatych lub równowązkich. Pręcików 20 - 25. 
Jajników 6-ł6, wolnych, 1komorowych , - komory o 
kilku zalążkach 2szeregowych na. szwie wnętrznYlll. To- 
rebki błoniaste, kilkonasionowe, długotrzoneczkowe, po; 
dłużnie-jajowc, uwieńczone szyjką, prawie-gwiazdkowa- 
to rozchodzące się l pękające na wewnątrz w wierzclwł- 
ku l a potem porozpłasczane. Nasiona jajowe. 
GAT. 1. Z. tr6jliścia (C. trif9liata SAI.Isn.). - Ziele 
trwałe, be
łodygowe: którego - klął:; pionowy, wy- 
smukł,y, blado-żółtaw,y, okryty mnóstwem korzonków 
wł
kni8tych p(
ed,yncz,ych, a uwieńczony licznemi łus- 
kami podłu
nie - jajowatemi; liście 3łatkowe l drobne, z 
łatkami przewrotnie - jajowatemi, tępemi i tępo - ząbko- 
w8nemi lub niekied,y 3łateczkowemi,- na ogonkach 
11/
calowych cienkich j głąbik 2 razy dhiższy od ogon- 
ków , dzierżący w końcu 1 kwiatek roztoczon,y, I/gcalo- 
wy, bla.do żółtawo.zielony, a pod nim- przysadek tejże sa- 
mej barw,y, podłużnie-jajowaty, całobrzegi l tylko w kOll- 
cu wykrawano,ząbkowanyj torebki prawie-gwiazdkowa- 
te, błoniaste, płużni - jajo'\"" , .zaostrzone szyjką.-
>>>
. 


2285 


Znachodzi się po wilgotnych miejscach \V lasach Sybe- 
ryi północnej i na KamczatC:e, a w Ameryce od Gren- 
landyi do Wirginii; kwitnie w kwietniu i maju,- Pół- 
1100ni amerykanie używają gorzkiego jej korzenia, ja- 
ko arodka żołądkowegoj także i barwią nim na ź6łto.- 
(Anemone groenlandica OEDER. Helloboru8 
tl'ifolius LIN.). 
RODZAJ 11 77. C;:'(II'lutt'lla lub C::al.""s:.ka 
(Mgella TOURN.).- Kielich koronowaty , 5działkowy, 
z przedkwitnieniem dachówkowatem, w czasie kwitnie- 
nia roztwarty, odpadający, Korona o 8 -o,W płatkach 
drobn
'ch, 2wargowych. Pręcików wiele. Jajników 5, 
1komorowycb, !Dniej więcej spojonych podstawami; l
o- 
mory o wielu załążkach w 2 8zeregach na szwie wnę- 
trznym. Torebkj. błoniaste, co nie co zrosłe, jakby.dzió- 
bate szyjkami wydł\1.żonemi, pękające w wierzchołku 
od wewnątrz. Nasiona, jajowe, płas . 'ci 'nionej skórka 
gębczalta i pomarszczona. 
GAT. i. C. siewna (N. sativa TouRN.) , !Zwykle 
Czarnuszka ogrodna, a Kąkolnica w starych zielnikach.- 
Ziele roczne. Korzeń jćj bardzo cienki, wrzecionko- 
waty, o niewielu włóknach: łodyga na 1-2' wzniesio- 
na, okrągławo-kątowata, I oraz zarówno z liśćmi 'porosła 
_ włoskami krótkimi i lepkimi: liście 1- j %" długie, w 
eałoaci okrągławo-jajowate, jasno-zielone , ---:- dólJ\c ogon- 
kowe, górne bezogonkowe, a w
zystk'ie pierzasto 
wcinane w łaty 2 razy pierzast
d
ieln
-; w łateczki pra- 
wie-równowązkie i zaostrzone:, kwiaty bez okrywy, 1" 
w średnicy,:'- z działkami kielicha eliptycznemi, zao- 
strzonemi, krótko-paznogciowemi, mod'rawo-białawemi, 
od zewnątr
 zielono żyłkowancmi i 
'wierzchołkiem 
zielonawym; z płatka i 8ma, zaledwie 3'" długimi, mio- 


- ...... 


J
>>>
. 


2286 


dnikowatymi, zielonawymi, a modrawymi tylko na paz- 
nogciu i na wardze górnej łuseczkowatej i kończysta- 
1Vej,- z wargą zaś dólną roz'izczepaną w tępe 2 łatecz- 
ki, dzierżące po f gruczołku żółtym; pręciki V'1 5 okrę. 
gach, porozstawiane w 8 oddziałów naprzemianległych 
z płatkami j jajnik osłany gruczołl(ami brodaweczkowa- 
tymi; szyjki w czasie kwitnienia odgięte, a przed i po 
okwitnieniu wzniesione: torebki blado-cise; z mnóstwem 
nasioll.tępo-3kątnych , brodaweczko wato pomarszczonych, 
zewnątrz ćmo-czarnych a wewnątrz białych.- RośDie 
po miejscach uprawnych i pomiędzy posiewami; kwi- 
tnie w czerwcu i lipcu.- Używano dawniej jako leku, 
jćj miłokorzennych nasion Czarnuszki, Czarnu- 
chy, Bździuchy lub Kmina czarnego- semina 
Nigellae v. Melanthii v. Cumini nigri, lekko 
pobudzających, pędzących wiatry i mocz,oraz otwiera- 
jących i rozpus!Zczających,- zwłaszcza w zaflegmieniu 
płuc i dróg pokarmowych, w czerwiwoBci, w żółtaczce, 
w zatrzymaniu czyszczeń miesięcznych: w gospodarstwie 
Za8 domowem, dodają ich do chleba i różnych potraw. 
Podobnież, cbocia
 .. nieco mni
jBzym slmtkiem, u
ywa się na- 


Illon: 


GAT. 2. O. polnlj (N. arvenBill LIN.), Bzuchy, Bzichy, B:fdziu- 
chy,- r6żniąc
j się: łodygą zaledwie 1/.._ t' wYBoką i już od same. 
go odziomka rozgałęzioną r6wnowY8oko, całkiem nagą tak jak i 
reszta. rOBliny; łatkami liBci węższemi i kOIlczystszemi; kwiatami błę- 
kitnymi i żyłkowanymi od zewnątrz zielono,- o działkach kielicha 
długopaznogciowych, nagle odgięto - kończystych,- o płatkach mio- 
dnikowRtych IOciu, z warg. g6rną modrawą i cienko- a długo-kończy- 
st., dólną zaś zielonawą i fiołkowo prążkowaną, o 2 łateczkach jajo- 
watych, bardzo tępo - kończystych i nader rzadko-włosiBtych; szyj- 
kami początkowo poskręcanemi, p6ini
j wyprostowanemi:- pospoli- 
t
j po polach, w Europie irodkow
j i południow
j; kwitn'łc
j od lip- 
ca do wrzeania.- (N. agrestis PRESL,):- Ora. 


....
>>>
....2
7 


GAT. 3. O. damasceńskiej (N. damascena LI1\.);- n_chowa- 
n
j nILleżycie: całkowitą nagością; łodygą 3' dorastającą, kr
sowaną, 
odstająco-gałęzistą j liśćmi większymi, ciemni
j-zielonymi, o łatkach 
odlegMjszych ale r6wnow'lzko - szydłowatych; kwiatami 2calowymi, 
blado - błękitnymi albo białymi, otulonymi od 5 lub 6ciu liici dwa 
razy d1m!szych od nich; działkami jak w palnij z przodu zl}beczko- 
wanemi; płatkami 8ma lub mni
j, zielonawymi lub też modrymi,- 1\ 
wargą g6rną prawie-sercowato-3kątuą i tępą,- a dólną kr6tką, t
- 
Pił, rozszczepaną i włosistą; torebkami 5, zrosłemi wraz prawie do 
wierzchołk6w, gładkiemi, dwoisto - komorowemi przez odęcie się i 
odstanie obowocni od wowocni; nasionami (w komorach wewnętrz- 
nych jako prawdziwych) przewrotnie-jajowatemi, nieco k'lto\vatemi i 
pomarszczonemi:- dzikiej pomiędzy zasiewami na Wschodzie i w 
Europie południow
j, a chodowan
j często lO kwiatem pełnym wsz
- 
!zie po ogrodach- pospolit
jj kwitnącej w czerwcu i lipcu. 


RODZAJ 1178. Ol'lik (Aquilf'gia TOURN.).- 
Kielich ubarwiony l 5działkowy, równy, w przedkwitnie- 
niu dachówkowaty, odpadający. Korony płatków 5, 2- 
wargowo-ziejącychj z wargą zewnętrzną wielką i płaską, 
a wewnętrzną malćńką i wydłużoną ku zewnątrz- w o- 
strogę w końcu gębczastą, a wysuniętą z pomiędzy dzia- 
łek. Pręcików mnóstwo, rozstawionych w 5 lub tO od- 
działach, z których wnętrzne zronione w częaci- błonko- 
wato-łuskowate. Jajników 5, wolnych, 1komorowychj ko- 
mory o wielu zalążkach 2szeregowych na szwie we- 
wnętrznym. Torebki błoniaste, schodzące się wraz, u- 
wieńczone szyjkami, wielonasionowe, pękające na we- 
wnątrz w podłuż. Nasiona ukoanie-jajowe, Mnące. 
GAT. 1. o. pospolity (A. vulgaris LIN.), dawniej 
także Cgnołl'otlem mieniony.- Ziele trwałe. KłąB krót- 
ki, wielogłowy, nieco czubaty resztkami ogonków li- 
aciowych , osiany korzeniami włóknistymi, dość gruby- 
mi, gałęzistymi i cisymi. Łodyga tęgo wznie!'!iona na 
ł 
/!I-3', obła, prawie -bc?gałęźna lub b
ł. tylko gór!}, 
145 


"'-- 


: j
>>>
2288 


często brudno-czerwona, osłana z rzadka włoskami al- 
boli tćt zbito włosista. Lii!cie 2 razy 3dzielne, z wierz- 
chu ciemnozielone i nagie, n spodem modrawe i om- 
szonej korzeniowych i odziomkowych długo- i pochwia- 
sto-ogonkowych- łaty ogoneczkl)we, okrągławo-rombowe 
lub też szeroko przewrotnie - jajowate, środkowa 3- 
szczepna, boczne zwykle rozszczepane, a wszystkie tę- 
pe i łatkowato-karbowane,- 2 lub 3 łodygowe dużo mniej- 
sze i krótkoogo
kowe, a najwyższy bezogonkowy i 
zarówno z podkwietnymi - tylko raz 3dzielny lub 3- 
szczepny w łatki podłużnie-jajowate. Kwiaty fiołkowe, 
róŻowe lub białe, na końcach łodygi i gałęzi oraz ga- 
łązek poumieszczane, tworzą wraz jakby 3-12kwiato
 
wy baldaszkogronj z szypułkami zwisłemi, a po okwi- 
tnieniu wzniesionemij działkami kielicha. jajowatemi, w 
tępym końcu żółtawo - zielonemi, a dłuższemi od płat- 
ków korony w wierzchołku wykrojonych l 2 razy krót- 
szych od haczykowatej ostrogi, a prawie równych prę- 
cikom,- z których płonne kończyste i falisto - kędzie- 
rzawe. Torebki ściBnione, obłe, dolegające do siebie, 
kończyste długą szyjką, prawie-nagie lub też cokolwiek 
kleisto-omszone. Nasiona podłużnie - jajowe, grzbieciste, 
lśn'lco-czarne.- Porasta góry i lasy podobne, w całej 
niemal Europie oraz Azyi północnej
 a u nas po ogro- 
dach jako strojny, chodowany bywa w rozlicznych od- 
mianach co do barwy i pełnoaci kwiatu,- jak O. rot. 
kowaty (A. corniculata DEC.) z pręcikami przeobrażo- 
nymi w same płatki ostrogowatej O. gwiazdkowaty (A. 
stellat8. DEC.) z płatka.mi i pręcikami postaci płaskich_ 
działek kielicha lecz ubarwionemi; lub O. wyrodny (A. 
degener DEC.) z podobnymiż zielonymi: kwitnący w 
czerwcu i lipcu. - Dawniejszymi czasy, przepisywano 


J....
>>>
22
9 


korzeń, zi6l6, kwiaty i nasiona O,.lika- ra- 
dix, herba, flores et semina Aq uilegiae: trzy 
pierwsze w gnilcu, żółtaczce, zatrzymaniu czyszczeń 
miesięcznychj nasiona zaś w wysypkach dziecięcych. 
. RODZAJ 1179. Ollłró:ik" (Delphinium ToVRN.), 
dawnych Osłró:iki.- Kielich ubarwiony, 5działkowy, 
z przedkwitnieniem dachówkowatern, nierówny, odpada- 
jący, z działką najzewnętrzniejszą wydłużoną w ostrogę. 
Korony płatków 4, wolnych alboli też zrosłych w je- 
den górą otwarty, 5ty górny niedostający, 2 najniż8ze 
przedłużone spólnie w ostrogę wnętrzną-'- umieszczo- 
ną w kielichowej. Pręcików wiele. Jajników najczę- 
Bciej 3, r
adziej 1 lub 5, wolnych, 1 komorowych; 
w komorze liczne zalążki w 2 szeregach na szwie we- 
wnętrznym. Torebki mieszeczkowate, błoniaste, uwień- 
czone szyjką, pękające na wewnątrz w podłuż. Nasiona 
kątowate; skórka gębczasto-błoniasta. 
GAT. 1. O. ostra (D. Staphisagria LIN.), dawniej 
08tt.oszki, Gnid08z, Modt.zeniec, Ziel6 ŚUj Katarzyny, 
Brunatek polny l Sokola grecka, JVsu nanenitJ,;-" Ziele 
2roczne j !Z kłębem wrzecionowatym, ku dołowi gałęzi- 
sto- i włóknisto-korzonkowym. Łodygą- 2-3 1 /7.' wznie- 
sioną, tęgą, obłą, rysowaną, kosmatą, najczęi!ciej bru- 
dno-czerwoną, pojedynczą lub nieco-gałęzistą ku g6rze., 
Liśćmi dłoniastodzrelnymi, ogrubnimi , ' ci8lIDnozielonymi \ 
a spodem bledszymij naj niższymi na długich rynienko- 
watych i kosmatych ogonkach, okrągławo-sercowatymi, 
 
2-4'. szerokimi,- o 7 do 9 łatach elliptyczno - lanceto- 
watych, kończystych, wciętych w 2 lub 3 łatki j aal- 
szymi coraz krócej-ogonkowymi, mniejszymi, mni
j ser- 
cowatymi, rozszczepanymi w 5 łat lancetowatych i cał- 
kowitych; Dajwyiszymi zaś tylko 3dzielnymi. Gronem 
145. 


ł..... 


J
>>>
2290 


wydłużone m, wietkiem i wielokwiatowemj o szypułeczkach 
wzniesiono-odstających, 2 razy dłuższych niż kwiaty bo 
1-2calowych, miękko-kosmatych,- a pod każdą o 3ch 
przysadkach małych, równowązkich i ostrych. Kwiatami 
znacznymi, o działkach jajowatych, blado - modrych lub 
ciemno-fiołkowych, na zewnątrz omszonych i ku wierz- 
chołkowi zielonawych, najwyższym z ostrogą o pół krót- 
sZłł od blaszki i grubąj o płatkach lekko spojonych 
podstawami, białawych lub też górą modrawych,- z 
którJch 2 wyższe ukośnie-podłużne, wykrojone, ku ty- 
łowi ostrogowe i ciemno-gra.natowe,- 2 niższe dłuższe, 
łopatkowate i rozszczepane. Torebki brzuchate, koń- 
czyste, kosmate. Na,siona wielkości grochu, 3graniaste, 
z jednej stron;. wypukłe, siatkowato-dołeczkowane, ciao- 
szare.- Porasta pustkowia i płonne miejsca w Euro- 
pie południowej j kwitnie w czerwcu i lipcu.- Z niej 
pochodziły ostro-gorzkie nasiona WSZ6 lub Ś; Kata- 
rzyny- semina Staphisagriae v.' Staphidisa- 
griae; zalecane niegdya jako mocno przeczyszczające, 
wzbudzające wymioty i przeciwczerwiowe , a dziś uży- 
wane jeszcze miejscami w postaci mai!ci na owady nę- 
kające człowiekaj których skuteczn08ć polega na d e l- 
fininie, znacznie w tej roślinie i jej pobratymczych 
wytwarzającym się. . 
GAT. 2. (iJ. poZ,ła (D. Consolida tIN.), u ludu Srocz. 
kq zwana.- Ziele roczne: którcgo korzeń cienko-wrze- 
. cionowaty i nieco-włóknisty: łodyga na 1,-2', wznie- 
siona, wysmukła, rozłożysto- i niknąco-gałęzista ku gó-' 
rze, zarówno z resztą rośliny omszona, skąpo ulistniona: 
liście ćmo-zielone, - dólne 3azczepnie - wielodzielne w 
łatki rownowązko wydłużone, ostre, całobrzegie, ku gó- 
rze coraz węższe i dłuższc,- górne bezogonkowe, osta-"
>>>
2291 


tecznie tylko 3szczepne lub nawet całkowite i przecho- 
dzące stopniowo w przysadki równowqzko - szydłowate: 
grona krótkie, 3-6kwiatowe l wietko - baldaszkogrono- 
we,- o szypułeczkach cienkich i bardzo odstających, 
3 - 4 razy dłuższych od przy
adka podstawowego i 
dzierżące w pOBrodku jemu podobne 2 przysadeczki ; 
kwiaty znaczne- z działkami fiołkowo - szafirowemi, w 
wierzchołku od zewnątrz a czasem i na grzbiecie zie- 
lonkowato-cisawemi , - najwyższą bezpaznogciową i wy- 
dłużoną w swćj podstawie ostrokrężnej w ostrogę cien- 
ką, szydłowatą, prostą lub lekko-łękowatą, białawo-mo- 
drą,- a innemi 4ma krótkopaznogciowemi j z koroną 
okrywającą pręciki i słupki, spodem cisawo-białą, gó- 
rą fiołkową, o 3 łatkach, -- z których boczne zaokrą- 
glone, a pośrcdnia dłuższa i węższa, wykrojono - roz- 
szczepana w końcu l a przedłużona w podstawie w rowko- 
waną ostrogę dłuższą od kielicha: torebki podłużne l 
6-8''', nagie lub nawet niekiedy i omszone: nasiona 
czarne, jakby powleczone sk6rką marszczkowato-łusko- 
watą.- Jak najpospolitsza po rolach i pomiędzy zasie- 
wami i zbożami, w całej Europie; kwitnie od czerw- 
ca do sierpnia.- Lekarskimi były nieco gorzkawe Ii- 
acie jako ziele, oraz kwiaty i nasiona Ostróżki 
polnej - he rba, flores et se mina Consolidae 
re gali s v. Calcatripae, otwierające, pędzące mocz, 
przeciwczerwiowej kwiaty na wodę oczną; a nasiona 
w nalaniu wyskokowem na krztusiec,- które w większych 
dawkach przeczyszczają, wzbudzają wymioty i poty. 


Zupełnie w ten sam spos6b, bywał. zast6sowywana: 
GA.T. 3. O. osrodna (D. Ajacie LIN.), także i Brunatkiem o- 
grodnY7n dll.wni
j mianowana: również roczna, odróżniajllc:a Bię- ło- 
dyg. 2 - 4' dora.taj/łc/ł, wzniesiono-odstIVIłC'ł i gał
zi.t'ł, lub t6t w
>>>
, 


2292 


karłowatej odmianie zaledwie dochodz¥, r i bezgał\!:!n,; liićnii 
bardzi
j podzielonymi; gronami wydłużoneu;łi, doić zbito- i wielo,- 
kwintowemi; kwiatami króc
j-szypułeczkowymi, wi\!kszymi, szafiro- 
wymi, szkarłntnymi, różowymi, białymi lub pstrymi w różnych j
j 
OIlmianach, a zawsze żyłeczkowanymi ciemniej; wreszcie torebkami 
więkezemi łzawsze oDlszollemi: - pochodząca z Tauryi, zdziczała 
dziś pO!lpolita po miejscach uprawnych w Europie południowej, a 
chodo wana jako strojna z np!dobaniem po wszystkich ogrodach-L 

lt9 z pełnym kwiatem; kwitnąca wraz z poprzedzając,. 


; RODZAJ i i 80. Tojad (Aconitum TouRN.).- 
Kielich ubarwiony, w przedkwitnieniu dachówkowaty; 
o 5 działkach nader nierównych: tylnym największym, 
wklęsłym i od swej postaci zwanym szyszakiem; dwo- 
ma bocznemi czyli skrzydelkami , okrągławemi; a dwo- 
ms przodkowemi podłużnemi. Korons o 5 lub mniej 
płatkach: z tych 3 przodkowe maleńkie, paznogietko- 
wate, często przeobrażone w pręcikij 2 Za8 tylne kap- 
tur ki, ukryte w 8zY8zaku , bardzo długo-paznogciowe , 
w wierzchołku kapturkowate , - a kapturki same, od gó- 
ry nabrzękło-obłączaste, od dołu zaa l1J krawędzią podłu- 
żną i wykrojoną. Pręciki liczne. Jajników 3-5, wol- 
nych, 1 komorowych j komory o wielu zalążkacb 2sze- 
regowych na szwie wewnętrznym. Torebki mieszeczko- 
wate, błoniaste, 8zyjką dzióbaŁe , pękające na wewnątrz 
w podłuż. Nasiono pomarszczone; skórka ogrubnia, gęb- 
czastaj szewek gruby. t68q ') . I 
GA'r. t. T. 1I1ordownik (A. Napellu8' DODON.), w 
starych zielnikach Omieg, Omif}g, Mniszek zły, Morderz,' 
MCYrdecznikj późni{,j także Czarnobyl, Bernardyn.- Zie- 
le trwałe, rozlicznej postaci, a z tąd w wielu podgatun- 
kach i odmianach od wielu za gatunki opisywane.- 
.Ma on klął:} bulwiasto-rzepowaty, czarniawo-cisy, okry- 
ty mnóstwem korzeni gałęzisto - włóknistych, wypędza- 


........
>>>
2293 


jący corocznie z boku 1 lub 2 nowe, z czasem odłącza- 
ją:e się od macierzystego i na jego podobieństwo u- 
kształcające. Łodygę od 1 1 / 11 -4' wzniesioną, dość-tęgą, 
okrągławo - kątowatą, nieco-pogiętą., pojedynczą, nagą 
od dołu a ku górze omszoną, często brudno-czerwona- 
wą. Lii!cie dłoniasto-palczasto wielodzielne, ciemnozie- 
lone, spodem bledsze i mocniej lanące, nagie, na ogon- 
kach głęboko. l'ynienkowatych: korzeniowe i dólne ło- 
dygowe porozciuau
 w 5 łat wydłużonych lub tylko 3- 
szczepne,- 
 których boczne znów 2dzielne w łatki na. 
podobieństwo Brodkowej (która jeszcze może być dru- 
gi raz 3szczepną) 3szczepne i wcinane, wszelako za- 
wsze w połowie swćj dólnej klinowatej całobrzegie j 
wszystkie łatki, łateczki i zęby rozchodzące się, pra- 
wie - równowązkie lub równowązko - lancetowate, Z&O- 
strzl)ne, a brzegiem cokolwick podwinięte: wyższe po- 
dobneż lecz coraz mniejsze, mniej-dzielne, ostatecznie 
przechodzące w przysadki. Grono końcowe, wydłużone 
niekiedy i do 2', pojedyncze , rzadko z kilkoma odnóż- 
kami kwietnemi w podstawie J doać gęstokwiatowe ; na 
niem przysadki- z wyjątkiem kilku najniźszych- dro- 
bne, równowązko -lancetowate j szypułeczki wzniesione, 
omszone, często brudno-czerwonawe, krótkie , dzierżące 
pod wierzchołkiem po 2 przysadeczki łopatkowate. 
Kwiaty fiołkowe, rzadziej czerwonawe albo białe, na 
zewnątrz nagie a wewnątrz włosistej szyszak p6łkr
- 
żnie-wypukły lub niemal półkulisty, z krótkim i tępym 
dzióbem nieco odległym od skrzydełek zaokrąglono- 
klinowatych, a z działkami dólnemi podługowatemij kap- 
turki dolegające do wnętrza szyszaka , z wargą odgiętą 
i wykrojoną; ostroga krótka i główkowata: pręciki wło- 
si te. Jajniczków 3, po o itnie' rozchodzących się,
>>>
2294 


, 


a później znów wzniesionych. Torebki 6 - 8'" długie, 
nRgie i cisawe. Nasiona czarno-cise, przyostro - 3kątne, 
przebiegłe od tyłu w poprzecz prostymi lub wężyko- 
watymi marszczkami.- Rośnie na wysokich górach i 
alpach Europy środkowej i w naszych Tatrach, 8 ch 0- 
dowany jak naj powszechniej po wszystkich ogrodach; 
kwitnie w czerwcu i lipcu. - Z niego to, równie jak ze 
wszystkich gatunków z kwiatami modrymi, było i jest 
jeszcze Iekarskiem ziele Tojada, M09.downika 
lub Omil}ga- herb a Aconiti v. A. Napelli, 
zawier

ące wła'ciwy allwloid akonityn , a naleiące 
do trucizn odurzająco - ostrych; które, już po prostu już 
też jako otrzymany z niego wyciąg Tojada- ex- 
tractum Aconiti, tyle zyskało wziętości. Działa ono 
drażniąco Da drogi trawienia, na nerki, nn skórę, na 
błony surowicze, na układ limfatycznYj dlatego też naj- 
więcej zalecane w dnie, . w gośćcowych bólach, nahrzmie- 
niach gruczołów i stawów, a nawet i w porażeniach.- 
(A. vulgare DEC. variabile HAYNE.). 
Do najczt;Bci
j Kastępujących go po Jekarn1ach, należą: 
GAT. 2. T. Seoerka tA. Stoerkeanum RCHBCH.), Piekielne ziele:- 
· ,ró:tniąc). się - kłębem bulwowatym, zaledwie wielkości orzecha 
włoskiego, prawie-kulistym; łodygą 5stopow'ł, prllwie-nagą; grona- 
mi wietkiemi, nieco wiQc
j od dołu groniasto - odnożystemi; kwiata- 
mi na &zypułeczkach pochylych, niekiedy i szafirowymi z białem lub 
fiołkow
m obrzeżeniem, - z szyszakiem wysolwBci równ
j większe- 
mu rozmiarowi sz
rokości w jego podstawie, o kr6tkim dzi6bie,- 
ze skrzydełkami wewnątrlO z rzadka włosistemi, - z płatkami koro- 
'1] długo- i kręto-paznogciowymi, doleglljęcymi do szyszaka; jajni- 
kami 5ma, rzadko dojźrz
\vaj'łcJ'mi, obwisłymi i w wi6rzchołkal'h po- 
chylonymi ku sobie: - najzwykJejszy po g6rach w Europie śroiłko- 
wAj i po ogrodach.- (A. intermedium DEC.). 
GAT. 3. T. wgniotły (A. exaltatum BZJI!lR.), podobny lecz wy t- 
flZY;- o wi
8lOe o8trokrężn
j, lO odnogami i szypnłeczkami profItemi;
>>>
2295 


f 


kwiatach blado-błękitnych, z szysKakiem prawie-ostrokr
tnym;- ro- 
Bnący na górach .olbrzymich.-- (A. dec o r,\'l Rc 
H.). 
G.
T. 4. T. dłuniasty (A. palmatifidum RCHBCH.), z".ledwie ró- 
żny- łatami liści sz
rz
j-klinowatemi i więc
j pospajanemi w pod- 
Btawach; kwiatami ciemno-granatowymi; ostrokrężńym szyszakiem; & 
nagimi pr
cikami; - znachodzony wraz K poprzednim w g6rach 01- 
brzymich.- (A. exaltatum speciosum.). 


I 


GAT. 5. T. patry (A. variegatum LIN.): - z kłębem jak w 
Stoerka; !i łodyg!! 2 - 4., wysmukłą, kruchą, czasem kręt!! i Ii awi e- 
nagą; liśćmi mni
j lśu'lcymi, mni
jszymi i króc
j-ogonkowymi,-o 
łatach krótBzych, sz
rszych i prawie-rombowych; z wi
ch'ł wietsz'ł i 
dołem wi
chowatą, o szypułeczkach odstających; z kwiatami jllśni
j 
modrymi, czasem białymi w T. biało1cwietnym (A. leucanthum R.), 
indziej białymi z obrzeżeniem modrem w T. mięszanym (A. mixtum 
R.), a wreszcie nai\er wielkimi w T. wielkokwiatowym (A. rhynchan- 
thum R.),:..... o szyszaku bardzo wysoko-sklepistym, wgniecionym po 
nad dzióbem i napr!iód podanym, dłuższym od korony, którego 
ostroga prawie w półkrę!e wygięta; z jajniko.mi r6wnolegle stulony- 
mi, tylko na szwie omszonymi; nasionami w podstawie i w grzbie- 

 
cie skrzydlastemi:- rosnący po górach Europy środkowej. 


GAT. 6. T. dzióbaty (A. rostratum BEBNH.):-.r6żnł- od pstre- 
go zaledwie- szyszaIdem długopaznogciowym, obok podania naprzód 
opatrzonym tamże długim dzióbem; kwiatami modrawo-lillowymi, a 
niekiedy i białymi w T. białym (A. album AIT.);- znachodzony na 
alpach szwajcarskich, francuzkich i południowych Niemiec. 


GAT. 7. T. wilczy (A. Lycoctonum LIN.), dawniej 
Jł 'ilczy fad , Omieg psi, Wilcze jagody, P8
 jad , a pó- 
źniej Tojeść i Wilkomord.- Ziele trwałe: o kłębie ga- 
łęzistym, obok tego z licznymi korzeniami włóknistymi: 
łodydze na 1-4' wzniesionej l czasami rozgałęzionej' 
okrągławo-kątowatej, oraz zar6wno z liśćmi- już cśłkiem 
nagiej już miękkowłosej: liściach ćmo-zielonych i nie- 
co białawo - pl
mist)7ch z wierzchu, a od spodu bled- 



 


u
>>>
j 


2296 


szych i 18.nących, - li których naj niższe bardzo długo- 
ogonkowe, okrągławo - sercowate, powcip.ane dłoniasto 
przeszło do połowy w łat 7 lub 9 klinowatych, 3szcze- 
pnych i wcinano-piłkowaqych,- pośrednie krócej-ogon- 
kowe, wię
j nerkowate, 5dzielne, - a górne coraz 
mniejsze, bezogonkowe i zaled wie-3dzielne: grona zbi- 
te, o szypułeczkach wzniesiono-odstających, a przysadkach 
a.ównowązkichj kwiaty siarczysto- lub brudno-Żółte, bar- 
dzo rzadko nieco-fiołkowe l niebieskawe lub czerwona- 
we, na zewnątrz omszone,- z szyszakiem do 1" dłu- 
gim, obłym, ku górze z lekka ,rozszerzonym a i!ciśnio- 
nym, z przodu wydłużonym w dziób długi i kończysty, 
a resztą 4ma dżiałkami wewnątrz brodatemi, - z kap- 
turkami ostrokręźnymi o wardze podłużnej i lekko wy- 
krojonej,- z ostrogą cienką i i!limaczkowato skręconą: 
torebki podłużne, nagie lub miękkowłosej a w nich na- 
siona czarno-cise, o skórce fałdowato pomarszczonej.- 
Zwykły po górskich lasach Europy i Azyi północnej j 
kwitnie w. czerwcu i lipcu.- Oprócz tego, że jego kłąB 
i liście uży
ały się na podobieństwo poprzedzających 
gatunków, pod nazwiskiem korzenia i ziela Toja- 
da ł,ółtego lub Psiego morda- radix 
t herba 
Aconi ti lute i v. Lycoctoni,- naj słynniejszymi były 
korzenie jako trutka na wilki, psy, koty, a ich odwar 
na myszy i różne owady trapiące człowiekaj liśćmi zaś 
miano leczyć padaczkę, kiłę, puchliny i w. i.- (A. Oy- 
noctonum RCHBCR. A. Tragoctonum RCHBCH. A. 
Vulparia RCHBCH. A. IchtorR RCHllCH.). 


, Jako jego odmiany, 'przez niektórych pisarzów poczytywane 
za gatunki, bywają r6wnio:! zast6l1owywanymi: 
GAT. 8. T. zabójczy (A. Telyphonum RCHBCH.), odmienny 81:Y- 
.z"kiem olltTokrę:tnie przedłutonym, a olltrogą il
m.czkowatą.
>>>
2297 


GAT. 9. T. MynpmorcL (A: MYClL-tonum RCBBCU.), . II!iYIIZ'" 
kiem Itrót8zym i obłym, a ostrogI! obrączkowatą. 
I 


GAT. 10. T. Wilczymord (A. Vulpana RCHBCH.), o szyszaku 
obłym spodem rozszerzonym, a ostrodze ś1imaczkowat
j. 


I 


GAT. t t. T. Morzymord (A. Anthora LIN.), dawnićj 
także Mniszkiem dobrym mieniony.- Ziele trwałe: któ- 
rego- kłąB jak w Mordowniku, powstały z 2 lub 3 jak- 
by-rzepek, 2-3" długich a na. 1" grubych od g6ry 
cisawo-białawychj łodyga 1-2' wzniesiona, tak i owak 
pogięta. lecz tęga, okrągławo - kątowata, dołem naga a 
górą wraz z calem gronem zbito omszona j liacie mno- 
gie i zbliżone, d6lne większe i dłużćj-ogonkowe a gór- 
ne mniejsze i bezogonkowe, wypłowiało- a rzadko kie- 
dy ciemno - zielone, nagie lub też omszone, dłoniasto- 
dzielne - w łaty 3szczepne,. prawie 2 razy pierzasto 
wcinane w łateczki nader - równowązkie i podwinięte 
brzegiem; grono pojedyncze, 5-9kwiatowe, czasem w 
podstawie z 2 lub 3ma mniejszemi,- o przysadkach 
równowązkich, a szypułkach wzniesionychj kwiaty bia- 
lawo-żółte,- o szyszaku więcej niż p6łkrężnym, z dłu- 
gim dzióbem, po nad nim zaklęsłym- O kapturkach 
bardzo krótkich, l wardze bardzo długiej i przewro- 
tnie-sercowatej, a ostrodze podobnie! nadcr wydłużonej 
lecz skręconej prawie - obrączkowato; torebki miękko- 
włose; nasiona czarne i pomarszczone.- Znachodzimy 
go po alpach Europy arodkowej i Rossyi azyatyckiej j 
kwitnie w sierpniu i wrześniu.- Z niego korzen Mo- 
'l"zymo'l"da- radix Ał-thorac, d08ć przyjemnej 
woni lecz słodkawo - ostrego smaku, używanym bywał 
jako przeciwtrutka. w otruciach Jask1.em jadowitym (R. 
Thora LIN.), zkąd pOllzło i nazwisko roi!liny; lecz prócz 


I 


;'. 


, 
J 


I I 


II 
[I 


'1
>>>
2298 



ege lćczono uim złośliwe zimnice, wnętrzaki, kiłę, dnI(, 
gośćce zastarzałe i w. i.- (A. Jacq uini RCHBcH.). 


PLEMIĘ 5. 
Piwoniowe (paeonieae DEC.). 
1 Kielich koronowaty , w przedkwitnieniu dachów- 
kowaty. Korona żadna lub plaskopłatkowa, a najrza- 
dziej miodnikowata. Jajniki wielo - a niekiedy tylko 
1-zalążkowe. Torebki pękające alboli też jagodowate l 
często przez zronienie 1 nasiono we. ł 
RODZAJ 1181. Czerl',;ec (Actnea LIN.).- Kie- 
lich koronowaty, 4-5działkowy, równy, w przedkwi- 
tnieniu dachówkowaty. Korona o. Pręciki w liczbie 
nieoznaczonej, zewnętrzne płonne porozszerzane. Jaj- 
nik ł, i komorowy; () wielu zalążkach 2szeregowych 
na szwie wewnętrznym j ze znamieniem bezszyjkowem. 
Torebka jagódkowata, ledwie - szypułeczkowa, wielona- 
sionowa. Nasiona poziome, BciBniono-kątowate, gładkie. 
GAT. 1. C. kłosowy (A. spicata LIN.).- Ziele trwą. 
le. KłąB ukośny, skrzywiony, obrączkowany i nieco-gu- 
zowaty, wielogłowy, rudawo-cisy a wewnątrz żółtawy; 
o licznych korzonkach włóknistych i gałęzistych. Ło- 
dyga 1 12-3' wzniesiona, pojedyncza lub odstająco-ga- 
łęzista, obława, naga i gładka, albo ku górze zaledwie 
omszona, w odziomku otoczona łuskami błoniaste mi ci- 
semi. LiBcie korzeniowe wraz z 2 lub 4ma łodygowy- 
mi niższymi- 1/2-11/2' wielkie, w całoaci prawie-3ką- 
tne, 3 razy 3szczepne lub 3 J¥l.zy 3listkowo-pierzastodziel- 
no, na długich i półoblo-rynienkowatycb ogonkachj ich 
łaty 1-3calowe, jajowate lub sercowato-jajown.te, a nie- 
kiedy jakby-rombowe albo podługowate, kończystl', wci-
>>>
I 
I 
t - 


2299 


nano-piłkowane, z wierzchu nagie nieco-Mnące i pomar- 
8zczonc , 8podem zaś na nerwach lekko omszone,- boczne 
bezogoncczkowe, często rozszczepane i w podstawie nie- 
równe,- końcowe zaś ogoneczkowe, najwięcej 3łatkowe, 
a w podstawie klinowate. Grono jajowe, krótkie, wiet- 
kie, 8-łSkwiatowej o szypułeczkach długości kwiatów, 
odstających, z czasem rozpierzchłych, słabo omszonych; 
a przysadkach równowązko -lancetowatyeh i rynienko- 
watych. Kwiaty białe, drobnej działki kielichów wklę- 
słe i białe lub czerwonawe; płatki koron łopatkowate i 
także białe v.arówno z pręcikami, oraz z tymiż równej 
długości. Jagody kulistawo - jajowe, równe szypułecz- 
kom, czarne i lśnące.- Zwyczajny po lasach górzy- 
stych Europyj kwitnie w maju i czerwcu.- Używanym 
bywał w lćkarstwie korzeń C£ertica, Krzysztofki, 
lub Toiałla groniastego- radix Christopho- 
rianae v. Aconiti racemosi gwałtownie wymiotu- 
jąco - przeczyszczający, pl"zeciw wólowi i dychawicy, 
a zewnętrznie w chorobach skóry: dziś zaa zaledwie 
jeszcze lekarze bydlęcy zadają go, zwłaszcza u koni 
w czerwiwości. 
RODZAJ 1182. PIIIllkllJ;ca (Cimicifll
a LIN.), 
niewłaściwie Pcl,lica.- Kielich koronowaty , 5dział- 
kowy, równy, z przedkwitnicniem dachówkowatem. Ko- 
rona o 4-5 a czasem i mniej płatkach słojeczkowa- 
tych, z dnem miodnikowem. Pręciki w nieoznaczonej 
liczbie, wszystkie płodne. Jajników 3 - 8, wolnych, 
1 komorowych; komory o wielu zalążkach w 2 szeregach 
na szwie wewnętrznym; szyjka końcowa, krótka. To- 
rebek mieszkowatych 3-8, wolnych, bez- lub trzonecz- 
kowych, uwieńczonych szyjeczką, pękai
cych po szwie 
q 


I,
>>>
. 


2300 


wewnętrznym. Nasiona wzniesione, ściśnione, otulone- 
łuseczkami błoniastemi. 
GAT. 1. P. cuchnqca (C. foetida LIN.), u dawnych 
Pczelnik polny, później Ziele plulJkwowe.- Ziele trwa- 
łe: z klębem doać grubym, wypukło - obrączkowanym, 
drzewiastym, gałęzistym, ciemno-cisym a wewnątrz sza- 
rawym, zewsząd porosłym korzeniami długo-włóknisty- 
mi i rozgałęzionymi: łodygą tęgo wzniesioną na 2-5', 
okrągławo - kątowatą i zarówno z resztą rośliny omszo- 
ną: liśćmi bardzo licznymi, 3szczepnie 2 razy pierzasto- 
dzielnymi - w łaty dość wietkie, po największej czę- 
Bci podłużnie-jajowatc, często łatko wato wcinano-piłko- 
wane, a w podstawie nieco-sercowate ,- dólnymi bar! 
dzo wielkimi, odleglejszymi i długoogonkowymi , - a resz- 
tą mniejszymi i mniej dzielnymi: gronami kłosowatemi, 
poskupianemi groniasto, poczl\tkowo 8cisłemi i zwisłe- 
mi, później prosto wydłużonemi i wietkiemi: kwiatami 
na bardzo krótkich szypułkach, o 3 maleńkich przysa- 
deczkach, o 3-5 działkach okrągławo-wkłęsłych i zie- 
lonawo - białych, o płatkach małych i w połowie pode.' 
bnych działkom a w połowie ich 10ciu lub 15tu pręcikom: 
torebkami zwykle 4ma wraz więcej lub mnićj podłuż- 
nemi, ku górze rozszerzonemi i kończYltemi w krótkie 
szyjki, białawo omszonemi i na trzoneczkach: o nasio- 
nach licznych, drobnych, fałdkowato pomarszczonych.- 
Rośnie po lasach, gajach i koło płotów w całej prawie Eu- 
ropie umiarkowanej i wschodniej, oraz w Azyi północnej 
i Ameryce zachodnio-północnejj kwitnie w lipcu i Bier- 
pniu.- Niegdyi!, nader przenikliwie cuchnące i odrażliwe- 
go smaku, zi.ele PluBkwicy- herba Cimicifugae, 
zadawanem bywało wszędzie w wielu chorobach długo. 
trwałych zwłaszcza w puchlinach, i jako ostro wymio-
>>>
2301 


tująco-przeczyszczaj
ce; dziś nawet jeszcze w Hossyi i 
Syberyi należy do zwyczajnych 1eków:.- (Actaea C i- 
micifuga LIN.). 


ł 


GAT. 2. P. pneciwwpowa (C. Serpentaria. PUBBH.), podobna 
pierwllz
j z kł
bu i z liści, ale r6żniąca 8i
 należycie: łodygI} poje- 
dynczą, obłl}, nagI} i białawo oszronionI}, W)'jąwszy wi
lII(/;chołka gru- 
czołkowato-omszonego: lilićmi korzeniowymi bardzo wielkirri. w za- 
rysie 3kątnymi, na długich i p6łobłych ogonkach, troistoszcz
pnłe- 
dwupMrzasto wcinanymi- w łatki doić tęgie, 2-4" długie a t-2" 
IIzerokie, jajowate, kończyste, nierówno piłkowane, z wierzchu na- 
gie a spodem na nerwach omszone,- z których końcowe 3szczepne i 
często w podstawie lekko ser('owate, a boczne czasem rozszcz
pane 
lub nieco-wcięte z podstawI} nier6wnl}; łodygowymi zaledwie kilko- 
ma, mni
jszymi i prawie-bezogonkowymi, - l: kt6rych ni:!lIze 2 razy 
3I1zcz
pne, a najwy:!szy raz 3szczI!Jpny lub nawet pi
rzastodzielny: 
gronem poczl}tkowo zwisłem a p6źni
j tęgo-w!inie.łonem, o kilku po- 
mni
j8zych bocznych przy sw
j podstawie, z szypułką gruczołkowa- 
to-omszolllh a szypułeczkami krótkiemi i białawo omszonemi, o przy- 
sadeczkach równie długich i szydłowatych: kwiatkami bia\ymi i ną.- 
leżycie wyr6żnionymi pręcikami, z jajnikicm !iwykle pojedynczym, 
rzadko parzystym, jajowym, II znamieniem prawie - bezszyjkow
m: 
wreszcie torebkami małami i ukośnie kończystemi; o nasionach mno- 
gich i iciBniono-3kl}tnych: - zwyczajna po górskIch lasach od Flo- 
rydy do Kanady w Ameryce północn
j; kwitnl}ca w czerwcu i lip- 
ou:- dostarcza kor unia Er.yuto/ki amerykarillkiej, 
C.er
ca gronia.tego lub Plullkwicy przeciwwęlfowei- 
radiJ: Ch rYli top h orian ae americanae v. Actaea6 r II. o e- 
mOllae T. Cimicifugae Serpentariae, u:!yw&uychwmiejscuą. 
nawet przed kilku laty i w Europie, przeciw ukl}8zeniu w
ów ja- 
dowitych, w suchotach i innych chorobach płucnych, w puchlinach 
itp. na podobieństwo zielą. naparstnicowego.- (Aotaea race mo sa 
LIN. Macrotys cimicłoides !U.FIN. Cimicifuga racemolla 
BEBT.). .a 


. 
RODZAJ ł 183. Piu,onia (Paeonia TouRN.).- 
Kielich skórkowato. liściasty, o 5 działkach nierownych 


I 3: . 


.
>>>
. 


2302 


l" 


i b.wałych. Korona o 5 a czasem o 6-10 płatkach 0- 
krągłych, prawie-równych, bezpaznogciowych. Pręcil
i 
mnogie. Jajników 2-5, na krążku mięsistym, wolnych, 
1komorowychj w komorze zalążków wie.le na szwie we- 
wnętrznym w 1ym szereguj znamiona bezszyjkowe, grube, 
odgięte , brodaweczkowate. Torebek mieszkowatych 2-5, 
skórzastyc£, wielonasionowych , pękających w podluż Da 
szwie wewnętrznym. Nasiona kulistawe, Mnące, z wy- 
stającym szewkiem. 
GAT. 1. P. lekarska (P. officinalis LIN.), w daw- 
nych zielnikach P. samiec.- Ziele trwałe. KłąB kr6t- 
ki, gruby, wielogłowy j z wiązką korzeni włóknistych 
nadzwyczaj zgrubłych w bulwy podłużne , 2-6" długie 
a. 1/2-112" grube, mięsiste l cise a wewnątrz biał€',- 
z których często po 2 i 3 ponad sobą leżą, należąc do 
tegoż samego korzenia tyle! razy nabrzmiałego. Łody- 
gi liczne i ztąd krzaczyste, zielne, wzniesione na 1-21/2" 
okrągławo - tępokątne, pojedyncze lub ni«:co odstająco- 
gałęziste , w swym czerwonawym odziomku otoczone 
2-3ma pochwami wielkiemi błoniastemi i jajowatemi. 
LiBcie d61ne wielkie, na ogonkach długich i rynienki- 
watych, 3 razy 3szczepne - w łaty dOBć-tęgie, z wierz- 
chu ciemno- a spodem modrawo-zielone, całe nagie al- 
boli też spodem rozrzucono włoskowate ,- boczne po- 
dłużnie-lancetowate, przytępione, najczęściej całkie l a 
końcowa 3dzielna; liBcie górne krócej-ogonkowe, tylko 
2 razy 3szczepne lub też 3szczepne w łatki pierzasto- 
dzielne j najwyższe zaB dużo mniejsze i tylko pierza- 
stodzielne albo 3dzielne. Kwiaty pojedyncze na koń- 
cach pędów, 4-5" w Brednicy; z działkami aksamitne- 
mi , z których 2 lub 3 skrajne w przysadck podłu- 
żny przeobrażone; z płatkami 5ma lub 8ma l pI'ZP.WI'O- 


.
>>>
t 303 


tnie-jajowatymi, całkimi lub wcinano-karbowanymi, kar- 
mazynowymi, rzadko różowymi lub pstrymij jajnikami 
z początku wzniesionJmi, później poodginanJmi ku zc- 
wnątrz i białawonkosmat.rmi; a znamionami łękowatemi 
i czerwoncmi albo żółtemi. Torebki brzuchate, we- 
wnątrz szkarłatno-J8nące. Nasiona prawie-lmliste, wiel- 
]wśd grochu , najprzód czerwone a potem czarne.- Ro- 
śnie po lasach górskich w Europie południowej, a ch 0- 
dowana jak naj powszechniej w lmżdym pra\vie ogród- 
ku najczę8ciej z kwiatem pełnym j lub z li8ćmi nagimi i 
nie modrawymi spodem, w odmianie P. świątecznej (P. 
festiva TAuscH.): kwitnie w mnju i czerwcu.- Dawniej- 
si lekarze, przepisywali korzeń, kwiaty i nasiona 
Piwonii- radix, flores et se n1ina Pa e oniae, 
jednak najwięcej pierwszy,- w padaczce, zatrzymaniu 
czyszczeń micsięcznych , dychawicy, bólach gośćcowych: 
kwiaty zwano także kwiatami Róży błogo8ła- 
wionej lub królew8kiej-- flores Rosae be- 
nedictae v. regiae. 


Za nią branI!, dla tego te
 i u!ywa11l} bywała 
GAT. 2. P. obca (P. peregrina MILL.); różniącu si
- bulwami 
\Vięc
j jajowe mi ; wzrostem niższym; łatkami liści kr6tszemi, koń- 
, czystszemi, mocno rynienlw\Vatemi, rozszerzonemi ku podstawie, II 
wi
rzchu jasno-zielonemi 1\ spodem białawo- lub modra,,'o - SZArt'mi; 
coraz bArdzi
j rozchodz'lcemi si
 torebkami: - rosnąca wrlUl II tam- 
tą, ale nieco wczejni
j kwitnąC&.- (P. officinalis AUT.). zai 
GA.T. S. P. biaUj (P. albiflora PALL.) zwadj u przodków 
naszych samicq, a pochodz'łc
j z Syberyi, odznaczajl!c
j sili! kwiatem 
bia}ym,- bulwy jadane byweJl! w pol
wkach. a nasiona dodawane 
do herbaty. 


GAT. 4. P. drzewna czyli chińska (p. Moutan 
SUIS.).- Podkrzew nader strojny, niekiedy i 10' do- 
ł46 


.\1 


. '. 


l,
>>>
2304 


1 


rastający , czasem i 1000em kwiatów okryty: . posiada- 
korzeń drzewiasty, gałęzistYj łodygę obłą, n8.
ą, gład- 
ką, gałęzistą, zarówno ze starszerui odnogami bezli- 
stną, tylko lm końcom gałązek ulistnioną, zwykle 
czerwonawą; lii!cie bardzo wielkie, 2 razy Bszczepne 
lub tyle! pierzastodzielne - w łatki końcowe tępo-3- 
8zczepne R boczne całkowite, jajowate lub podłużne, 
fi wierzchu ciemnozielone ale cokolwiek oszronione, 
spodem zlś modrawo-zielone i czasem z rzadka wło- 
skowatej kwmty pojt'dyncze nR końcach pędów, wiel- 
kie l wonne l różowe albo białe,
 o kielichu okrywo- 
wato otulonym 2ma liBćmi podkwiatowymi i 2-Bdziel- 
nymi w łaty podłużne,- płatkach 5-10, często wci- 
nano-ząbkowan)"ch,- jajnikuch zwykle 5ciu, a niekie- 
dy 2-9, kutnerowatych, ze zoamieniem postrzępanem, 
czerwonem,- które w odmianie P. makowatlj (P. pa- 
paveraceR ANDR.) prawie szczelnie osłania kubkowa- 
to- mięsisto-błoniasta i tylko w końcu ząbkowana po- 
chwaj torebki odstające, cisawo - czerwono kosmate.- 
Ojczyzną jej Chiny i Japonia, gdzie od półtora wie- 
ku chodują ją W licznych olmianach po ogroda(;h, a 
od pół wiekU: i u nas rozpowszechnionaj kwitnie od 
kwictr;1ia do czerwca.- Chińczycy uważają korzeń za I 
nader dzielny lek w osłabieniach l kurczach i zatrzy- 
manych czyszczeniach mie8ięcznych.
- (P. arboreR 
DON. P. Buffru ticoBa ANDR.). 


t', 
..,1 e 
o. av [a@ID?3!J


 @1:1


,. 
Uk
llowate (DilleniaceRe E
DL.). 


11 


Kwiaty obupłciowe lub przez zronienie jedno- 
. płciowe I najczę8ciej umiarowe albo rzadzićj z pręcikami 
8
>>>
. 


2305 


jednostronnymi, końcowe, pojedyncze lub tei w gro- 
nach albo wiechach, zwykle ŻÓłte. Kielich 5- rza- 
dziej wielo
działkowy, skórzasty l często nierówny , w 
przedkwitnieniu dachówkowaty, trwały albo odpada- 
jący; Korona o 5 płatkach podjajnikowych l naprze- 
mianległych z działkami, rówD)'ch, jajowatych lub prze- 
wrotnie - jajowatych, całkich albo wybrzeionych, odpa.- 
dających, z przedkwitnieniem dachówkowatem. Pręciki 
mnogie alboli też w liczbie oznaczonej, kilkookręgo. 
we,. obejmujące jajnik lub jednostronne l wołne albo 
zrosłe- już w jednę, już w więcej wiązek j. nitlti krót- 
kie, rozszerzone w podstawie lub też w wierzchołku; 
główki zewnątrz- albo wewnątrz-wrotne,- o 2 worecz- 
kach równowązkich albo kulistawych, bąć zrosłych bąć 
rozdzielonych przez zwórkę często wybiegającą po nad 
nie, otwićrających się czasem' w podłuż a. czasem dziur- 
ką w wierzchołku. Jajniki liczne, prawie w oznaczo- 
nej liczbie, rzadzićj pojedyncze, 1 komorowe, wolne 
lub też mniej więcej spojone w osi j zwążki już po- 
jedyncze i wzniesione II podstawy, już mniej lub wię- 
cej liczne i w 
 szeregach podnoszące sifł na szwie 
wewnęb'znym, wywróconej szyjki sżczytowł , :pojedyn- 
cze i trwałej znamiona często główeczkowate, niekie- 
dy przypłasczono-wydrążone, wykroj.one. : Torebki roie- 
8zeczkowate Jub też jagodowate, beztrzoneczkowe, wol- 
ne albo £rosłe, uwieńczone ezyjkami, niepękajlłce al- 
boli też pękające po szwie, 1-2-wielo - nasionowe. 
Nasiona. wzniesione lub tei podnoszące się, jajowe; 
skórka skórzasta albo chrząstkowata,- ze znaczkiem 
podstawowym, osnówką błonkowatą lub mięsistą i ku- 
beczkowatą, już poszarpaną już całką j białko mięsi- 
stt3, prawie - chrząstkowate. Zarodek maleńki w pod- 
, 
146.
>>>
2306 


stawie białka , pl'ostoległyj rostek dólny, bliski znacz- 
ka.- Drzewa, krzewy lub podkrzewy CZ
8to pnące, bar- 
dzo rzadko zioła z kł
bem podziemnym; z gał
ziami 
oblemi, ulistnionemi, czasem leiśnionemi; z liśćmi na- 
przemian- a rzadko bm.dzo naprzeciw-ległymi, najczl}- 
Iciej skórzastymi, wyraźnie piel.zasto-nerwowymi , całkimi 
lub zqbkowanymi albo piłkowanymi, bez- lub ogonko- 
wymi, niekiedy cZl}ściotvo-trwałymi po odpadnil}ciu po- 
łowy blaszki; bez przylistków, albo teź z takowymi za- 
kończającymi gałązki ostrokr
źnie i odpl1dajqcymi. 
RODZAJ -l18t. Vkr';la (Dillełlia LIN.).- Kie- 
lich o 5 działkach okrągławych, trwałych, rozrastają- 
cych się w owocu. Korona 5płatkowa, trwała. Prę- 
ciki W liczbie nieoznaczonej, równodługie; z główkami 
równowązkiemi, o woreczkach zrosłych wprost i otwie- 
rających się w podłuż. Jajników 10 - 20 l 1komoro- 
wych j z zalążkami w 2 szeregach na szwie wewnę- 
trznym; z I!Izyjkami rozchodzącemi się promieniowo, 
w caJej długości na wewnątrz znamionowemi. Jagoda 
wielokomorowa, uwieńczona promieniowato szyjkami, 
wielonasionowa. Nasiona otulone osnówką mięsistą. 
GAT. 1. U. pi
kna (D. speciosa THuND.).- Drze- 
wo 50' dorastaj'lce , nader strojnej z korą grubą, sza- 
rąj gałąziami licznemi, rozłożystemi, podnoszącemi się, 
pomarszczonemi, popielatemi.- LiBcie na ,koDcach ga- 
łązek "bliżone, jajowato-wydłużone jakby w Kasztanie, 
7 -10" długie a na 1" szerokie, rynienkowate, wpół- 
obejmujące, tępe lub krótkokończyste, ostro. piłkowa- 
ne, młode spodem miękkowłose a później nagie, cie- 
mnozielone i lśnące z wierzchu, a spodem bledsze, 
ćme i przebiegnięte około 30Łą parami- nerwów równo- 
ległych i wydłilżonych prawie ościsto po za ząbki. 


l 


. 


""'---
>>>
2301 


Kwiaty pojedyncze, końcowe, 6-9" w Brednicy, białe, 
woni liliowej; na szypułkach 1 calowych , prawie - ma- 
czugowato zgrubłychj z działkami grubemi, warzęcłlo- 
wato wklęsłemi, nagiemi i Iśnącemi; płatkami wełni- 
stymi, wklęsłymi; pręcikami białymi o żółtych głów- 
kach, z których wewnętrzne coraz dluższf3 i szersze. 
Owocków do 20 , stojących zbito na osadniku ostro- 
krężn)'m, prawie - nerkowatJch, soczysto - mięsistych, 
blado-zielonych, zrosłych wraz- w wielojagodę 5-6", 
krążkowatą i rowkowanq, pięknie uwieńczoną gwiazd- 
kow
tcmi i poodginancmi a białcmi szyjkami. Nasio- 
na drobne, ukoanie-jlljowe, włosiste.- Zwyczajna na 
półwyspie indyjskim, na Cejlonie i Jawie j kwitnie 
w porze upałów.- Jćj jagody woni jabłek lecz bar- 
dzo kwaśnego smaku, rzadko bywają jako owoc su- 
rowo jadane, ale wraz z łagodniej8zemi ich koronami 
używają się do potraw; z ich soku przyrządzają sy- 
rup, zachwalany w gorqczkach , kaszlu, bólu gardła i 
grzy bkach: korą zaB korzeni, leczą zewnętrznie bóle 
dnawe i obrzmienia wodno. Młodo liście służą do 
smarowania włosów i czyszczenia naczyń srebrnych.- 
(D. indica LIN.). 


Podobnie jak cytryn, utywają w mi
jscu owoców: 
GAT. 2. U. elliptycznij (D. elliptic& THUNB.), uwatan
j od 
wielu, tylko za podgatunek pi
rwsz
j, różniący si\j:- liśćmi ellip- 
tycznymi, około 2' długimi a 8" sdrokimi, kończystymi; IlOronami 
odpadnjącemi; oraz owocami wielkoBci pomorańczy, nieco ściBniony- 
mi, pełnymi soku żóltego i k16isto-słodkokwaskowatego:- rosnąc
j 
na Celebes, a jad&r.
j t..k;
e surowo:- równie i . 
GAT. 3. U. pilkowa.nij (D. serrata THUNB,);- o korze pomar- 
szczonej, białawo-szarej; gałę"iacb powginanych; liBciach bardzo go- 
stych, około f długich a 8" 8z
rokich, na krótkich a grubych o- 
gonkach, prawie ościsto-piłkowanych, lire8ztli podobD3ch elliptgcsnij;
>>>
2308 


szypułkach gr.ubych, na palec długidl i 3dzielnych, w kątach naj.. 
wy:l.szych liici
 kwiatach do:;" w Brednicy, białawych lub t6łtawych; 
owockach zaB jak w pi,knij" lecz wielkości jak w elliptycznt!j:- kt6- 
r
j ojczyzną wyspy oceanu indyjskicgo:- ł\ kt6rej owoce smaku po- 
morańczy jadają się, korą zaś ściągającą l
czą grzybki. 
\. 
t - I . 



 
 
'f ffi(DID2

 ID. (t1
s:s.
\O -O 
Bobr
w1łikowat6 (M
gDoliaceae ENDL.). 
K
iaty obu - lub niekiedy przez zronienie je- 
dno-płciowe, zazwyczaj wiclkie , piękne , końcowe albo 
kątowe , . pojedyncze fi. rżadko w gronach lub też wiąz- 
kach" przed rozkwitnieniem prawie zawsze objęte 
przysadkiem ogonkowym iopatkowatym, a czasem i 2ma, 
bąć tuz pod okwiatem b:}ć na sz)'pułce uczćpionymi. 
Kielich z 3ch lub rzadziej z 6ciu, 2ch lub 4ch dzia- 
łek dachówkowatych, prawie nie różniących się od 
płatkÓw ani utkaniem ani barwą, rzadko' kiedy pra- 
wie - zielnych, juii w czasie kwitnienia roztwartych jut 
odgiętych i odpadających, 'a niekiedy klapowato spo- 
jonych i potem jakby - pęknjących, a trwałych. Korona ' 
6-wielo-płatkowa, osadzona na nad sadniku trzonecz- 
kowatym w 1-2,-wiele 01,ręg6w, w przedkwitnieniu 
dach6wko
ata, w,czasie kwitnienia otwarta lub tćt 
dzw.onkowatozłożona, odpadająca. Pręciki w liczbie 
nieoznaczonej, wielookręgowe', osadzone na podstawie 
nadsadnika lub na jego trzoneczkuj nitkI wolne, krót- 
kie/ szerokie albo nitkowate, wydłużone w zw6rkę 
wybiegłą nad g
6
kęj gł6wki o 2 woreczkach równo- 
wązkich l':lb nieki,edy okrągławych, przyrosłych do 
zwórki z przodu albo z boków J otwwmjących s,
ę w 
podłuż. Jajniki zwykle liczne, rzadko mniej liczne 
lub nawet i pojedyncze albo parzyste, 1 komorowe, 


...
 


......
>>>
2309 


już skupione dachówkowato na nadsadni.lm ostrokrężnym 
i wolne, alboli też spojone albo nawet i zrosłe wraz,- 
już to kręgowe na szczycie nad sadnika : komory z 2ma 
zalążkami na szwie wewnętrznym, obok - lub nad -le- 
ległymi- alboli też liczne w 2 szeregach , be
- lub krót- 
ko-sznureczkowymi, uwieszonymi, i wywróconymi, - a 
nairzadziej licznie wznoszącymi się z podstawy komoryj 
szyjki jako wydłużenia końcowe jajnikówj znamiona na 
wewnątrz brodaweczkowane. Owoc rozmaitYj z owocków 
w liczbie równej lub nieco mniejszej od jajnjkowej, bąó 
trzoneczkowych i wolnych, bąć zrosłych w wieloto- 
rebkę szyszkowatą, już skórzastych, już prawie-zdrze- 
wiałycb ,-' czasem torebkowatych i pękających od do- 
łu lub od góry w 2 łusczyny, - niekiedy mieszeczko- 
watych, mięsistych i niepękających, - a wreszcie drze
 
wiastych, niepękających i dwuskrzydlakowatych przez 
ztwardłą szyjkę. Nasiona w komorach pojedyncze albo 
liczne , 'bez albo na sznureczkach, wyciągających się cza- 
sem nader długo i wiszącej skórka w wielu na zewnątrz 
mięsista a. wewnątrz skorupkowata , ubarwiona, z Bzew- 
kiem wolnym pomiędzy obu warstami pokrycia, koń..: 
czqcym się w jJJ.josadkę wierzchołkową, - już bez mię
 
sistej warsty, a z szewkiem pomiędzy skórką a wna"; 
eiennią. Zarodek maleńki i prosty, w podstawie białka 
mięsistego, w bliskości znaczka; listnie zaledwie-wido": 
cz ne ; rostek gruby i przeciwległy jajol!t8.dce.:- DrztJu:a 
i krzewy zwykle bardzo strojne, ostro-k()rzenM,.i gorz... 
kiej z gaąziami obłemi; l'iśćmi naprzemianległymi,' pro- 
,tymi, skórzastymi, pterzastonerwowymi " całobrzegi1ll.i- 
rzadko łatowatymi , cZfsto przejtrzysto-kropkowanymi, tO 
przedlistnieniu tw
r;rą(;ymi pqp przyli.tkowatyj z prz!/
 
listkami parzystymi; błoniastymi, bocznymi, 'P"'z.yro,łymi
>>>
2310 


do gałqzki i do górnej powierzchni ogonka zgrubłego 
dole'm, 10 wierzchołku bm.dzo dlllgfJk071czystymi, osłania- 
;qcymi pqk końcowy, odpadajqcymi z zostawieniem bli- 
zny obr'lczkowaMj,- niekiedy maleńkimi, łuskmoatymi 
i nader p1'f}dko ronionymi, - jut całkiem bez nich. 


. 


PLEJJlĘ l. 
Bobrownilcowe (Uagnolieae DEC.). 
Jajniki ułożone kłosowato jakby w szyszkę, na 
nadsadniku. 
RODZAJ 1185. Ro::utJoń ('falnlllłłn Juss.). - 
Kielich 3działkowy, prawie-zielny lub nieco-ubarwiony, 
odpadaj'lcy. Korona 6-15latkowa, 2-60kręgowa, 
dzwonkowato ułożona, odpadająca. Pręcil{ów wiele, 0- 
lladzonych na obrzmiałej podstawie nadsadnika w wielu 
okręgach, prawie bez nitekj główki z 2 woreczków ró- 
wnowqzkich, przyr/)słych z boku od zewnątl.z, otwi6ra- 
jących się w podluż, ze zwól'ką wydłużoną w nadrostek 
języczkowaty a tępy. Jnjniki mnogie , skupione na nadi3a- 
dniku, równowązkie i t komor:we; komory o 2 zaląż- 
kach na szwie wnętrznym, obokległych, na krótkich sznu- 
reczkach i wywróconychj szyjki końcowe, ogrubllio-ostro- 
krężkowate , wewnątrz znamionowane. 'Vielotorebka 
szyszkowata, Biatl
o\Vnto-pólkowana, szyjkami trwałemi 
jakby ciernista, ze 8zczytami prawie -zdrzewiałymi o- 
wocków- za dojżl.zeniem rozdzielaj'lcych się od siebie 
nieoznaczenic lub też po 4 wraz, a odsłaniającymi w 
ten sposób oś owocową maczugowatą i pełną wycis1{ów 
dołkowatych. Nasion w knżd;rID dołku osi po 3 lub po lem 
- ukośnych, przewrotniejajowo-3kątnych, uwieszonych 
na sznureczku rozciągającym się i przed1użającym w 
.zewek- po pod ubarwioDIł i mięsistą warstą skórki IIpO- 


' --
>>>
2311 


I' 


dem prawie. kOBcistej. Zarodl:A malenki, w podstawie 
białka olejno - mięsistego j rostek przeciwlcgły jajosadce. 
GAT. 1. R. Plumiera (T. Plumieri DEC.).- Drze- 
wo 50-80' wysokic , wćjźrzenia BubrolOlIiku: z korą S7.a- 
ro - cisI} j gałęziami, gałązkami i szypułkami obrączko- 
wato pobliźnionymi przez opadłe liacie i przylistki; liść- 
mi bardzo wielkimi, skórznst)'mi, trwałymi, siatkowa- 
to żyłkowanymi, całkiem nagimi, jnjowat
'mi, w pod- 
stawie nieco-klinowatymi,- na ogonkach grubych i pół- 
I obłych j kwiatami na. )tońcach pędów krótkoszypułko- 
wymi , bardzo wielkimi, białymi i przyjemnej woni,- 
o działkach kielicha sl.órzast).ch, jajowato -wklęsłych, 
zewnąb'z modrawo-ziclonych,- płatkach korony 9-12, 
nieco-większych, podłużnie - łopatkowat)'ch, tępych, gru- 
bych i wklęsłych j owocami z owocków na osi maczu- 
gowatej gęsto skupionych, poczęści zrosłych z sobą- 
jakby w szyszkę drzewiastą, okrągławo-jnjową, brudDl} 
modrawo-zieloną, siatkowatą przez rombowato wysta- 
jące pólka, rozpękającą się w 4 lub 6 odstających i nie- 
umiarowych łat, z których każda po kilka owocków 
obejmuje; nasionami parzystymi w każdym dułim osi 
osarłnikowej z których górne cZłcsto zronione, przytem 
podłużno-jajowemi, czarno - cisawemi lecz ze szkarłatną 
osnówl.ą. - Ojc.zyzną jej A nt y II e j porą kwitnienia czer- 
wiec i lipiec.- Z owoców sącząca się ciecz balsami- 
czna. i gorzko - rozgrzewająca, służy do leczenia alnzoto- 
kówj młode pędy, liście i pąpie we własn08ciach zbli- 
żone do korzeni tatarakowych, używąją się- w slabem 
trawieniu, w puchlinach, obrzęknieniach wodnych, w 
dnie i w gnilcu; mnićj skutccznemi mają b)'ć na- 
siona i kora j kwiatami Za8 zaprawiają różne słodkie 
wyskokowe nApoje. - (Ata g no li a P I u m. ri Sw. A- 


.
>>>
I 
f , 
I 


2312 


nona dode-capetala LAM. Talauma coerulea 
JuSS.). 
q 
JeMzcze wonni
jsze i więcej używane kwiaty, pochodzą z 
GAT. 2. R. Kandolla czyli ka'lowatej (T, CandoIlei Bum.)- 
Magnolia pumila ANDR.); oraz ' 
GAT. 3. R. Rumfa (T. Rumpbii BLUII:)-:" Magnolia Rum- 
phii CI. Liriodendron lilifera LIN.;- rosnących windyach 
wschodnich, a oprócz kwiatów, dostarczających wonnego drzewa na 
maście. 


RODZAJ 1186. Ilor::ennik (Aromademlrum 
BLUM.).....: Kielich O 4 działkach prawie-ubarwion
'ch, od- 
padających. Korona z 24-38 płatków, w 6 lub 3 okrę- 
gach, roztwartych i odpadających l z których wewnętr:t- 
,ne coraz mniejsze. Pręciki 'liczne,osadzone w kilku o- 
kręgach na zgrubłćj podstawie nadsadnika , ułożone da- 
chówkowato w ostrokrąg Iirodkiem zaciśnięty l okry- 
wający jajniki j z nitkami wolne mi i króciuchnemi j a 
główkami z 2ch woreczków równowązko wydłutonych , o- 
twierających się w podłuż, ze zwórkf!: wybiegłą w ko- 
niuszek szczecinowaty. Jajników wiele, zrosłych w 0- 
strokrąg ponad wierzchołkiem nadsadnika, prawie-4ścien- 
. 
nych i 1komorowyćh j komory o 2 zalążkach obolde- 
głych na 'szwie wewnętrznym, bez8znureczkowych i wy- 
wróconych; szyjki szczytowe, szydłowate, na wewnątrz 
znamionowe. Wielotorebka prawie -kulista, pólkowaD8. 
drzewiasto - korkQwata 
 gnijąc - rozpadająca- się 'w to- 
rebki przewrotnie - ostrokrężne, z wierzchołkami drze- 
wiastymi oddzielającymi się od zielnych podstaw, z osią 
dołkowatą. -Nasion przez zranienie po jednem w komo- 
rze, na wpÓł utopionych poziomo w dolkach osi, 80- 
czewkowato przygniecionych, bezszbureczkowych; ze 
skórką na zewnątrz błoniastą a wewnątrz prawie-kost- 


--
>>>
- I 
I 


23ł3 


J 


nI}, czarniawą. Zarodek krótki, vi podstawie białka mię- 
sisto - zbitego; rostek dólny. 
GAT. ł. K. strojny (A. elegans BLUl\l.)
 - Drzewo 
80-120' dorastającej z pniem prostym, bardzo grubym 
i gladlim j z korą bardzo zbito - gałęzistą - w ga- 
łązki cise, nagie, kropkowane, z wyniosłemi DBbrzę- 
kłoBciami po odpadłych liBciach, oraz, bliznami obrą
 
czkowatemi po przylistkach. LiBciejego dość gęste, prawie- 
2stromie, krótkoogonkowe, podłużnie-lancetowate, 4-8" 
długie a 11/2 - 2" Bzćrokie, kończYBt
, ozasem tylko 
za08trzone z obu końców lub też zaokrąglone w pod- 
sta.wie, tęgoskórzaste, nagie i cokolwiek ltinące; przy- 
listki zrosłe w okrywę pąpia równowązko-8zydłowatą 
i do 2" długą, w końcu kosmate, z czasem oddzielają- 
ce się od sieWc, i odpadające. Kwiaty pojedyncze na 
końcach pędów, ;Da ł '/Jcalowych szypułka.c
 grubych, 
z przysadkowatlł pocllwic
h bardzo rozłożyste i wspa- 
nil\łe, białe, nader miłej woni. Owoc jakby kłos zdrze- 
wiało - korkowaty, wielkOBci pięści, z jtł.jowcgo prawie- 
kulisty, cisawo - brudnozielony, z wystającemi pólkami. 
Nasiona przewrotnie-jajowe, Bciśnione, cisa, lijnące, w 
osnówce czerwonawej.- ROBuie na Jawie j kwitnie pra- 
wie bez przerwy.- Kora jego korzenna, mało ustępuję 
kaskarylIowej w skutkach lekarskich, podobnież, by- 
wając używaną; lili.ćmi zaś zaledwie-gorzkawymi, leczą 
morzyska, wzdęcia, histeryą i wiele cierpień kurczQ. 
wych. 
RODZAJ 1 ł87. Bob,'olVllik (lUngllolia LIN:t).- 
Kielich 3działkowy, -8Mr
a8to-zielny lub nieco-ubar- 
wiony, roztwarty, odpad..yący; Korona o 6.....12 płatkach, 
w 2-3ch okręgach, lekko rozłożystych lub też złożo- 
nych dzwonkowato, odpadających. Pręciki liczne,' o - 


..
>>>
I) 
l! 


2314 


. 


dzone wokoło nadsadnika w kilku okręgach l prawie- 
beznitkowe j z główkami o 2 woreczkach równo\\"ązkich, 
ze zwół-łą wybiegłą w koniuszek kt-ótki i pojedynczy 
albo "Tębny. Jajników wiele, wolnych, po pod wierz- 
chołkiem nads3dnika dachówkowato- kłosowatych, bez- 
trzoneczkowych l 1 komorowych j komory o 2 zalążkach 
nadległych na szwie wewnętrznym, króciuchnosznurecz- 
kowych i wywróconychj BZJjki szczytowe,' szydłowato- 
OIltrokrężne, znamionowane wewnątrz, Torebki jajowo. 
kończyste, bt'ztrzoneczkowe, dachówkowato - kłosowate, 
skórzaste, pękające po grzbietach. Nasion w każdej 2 
lub przez zronienie 1, wiszących na nader wydłużonych 
i ciągnących się sznureczkach, przechodzących bez przer- 
wy w szewek wolny pomiędzy mięsistą a korkowatą 
warstą skorki j z jnjosadką szczytową, z koniuszkiem 
wgniecionym. Zarodek maleńki, w podstawie białka mię- 
sie!o - oleistego j z rostkipm przeciwległym jajosac1ce. 
. GAT. 1. B. łvielkokwiatowy (M. grandiflora LIN.), 
Drzetve.m bobrowem zwany.- Drzewo jedno z najozdo- 
bniejszych, 60-bO' dorastające: którego - pień jak 
najprostrzy i 2' na gmbość dochodzący, wspaniale roz- 
tacza swe gałęzie niemal okręgowo w ostrokrężną ko. 
ronę; z korą szarą i gładką, nader podobnI} do buko- 
wej. Liście ma okazałe, trwałe, jui podłużnie-jajowate, już 
przewrotniejajowato - wydłużone, już wreszcie elliptycznc, 
6--10" długie a 2-3" szerokie, krótkoogonkowe, 0- 
grubnio - skórzaste, z wierzchu bardzo Mnące, spodem 
za młodu kosmatawo - omszone, z czasem zaB nagie,- 
i to w
'stawione na słońce rdzawawe a w cieniu zielone. 
Kwiaty pojedyncze na końcach pędów, otoczone okry- 
wą pochwicowatą odpadającą, 8-12" w areduicYI czy- 
sto-białe i nader miłej a mocnej woni; z działkami i 


J 


-
>>>
I 
I 


2315 


płatkami podobnymi sobie 9-120ma, rozpostartymi lub 
nieco podnosząl'ymi się, ogrubnio - skórzastymi, prze- 
wrotnie - jnjowntymi lecz węższymi Im Brodkowi. Kłos 
owocowy jajowy, na 4" długi l cisawy. Nasiona. cisawe 
w osnÓwce czerwonej, wiszące wolno z torebek na dłu- 
gich a białych sznureczkach, posiadające własnoBć 
rostkowania. w takowem swem położeniu. - Dziko ro- 
Bnie w południowych Stanach zjednoczonych Ameryki 
północnej, a chodowany z powszcchnćm upodobaniem 
po w.8zJstkich zamożniejszych szklarniach naszych ogro- 
dówj kwitnie od mnja do lipca.- Jego korą gorzko- 
korzenną, leczą w ojczyznie zimnice, oraz zadają ją 
jako Brodek wzmacniający. 


Z podobnym slmtkiem, nżywaj'ł także: 
GAT. 2. B. modrawego (M. gl:mcu LIN.): - drzc'¥a tylko gO' do- 
chodzącego; z pniem krętym, na 14" grubym; II gałęziumi rozłoży- 
stemi; liśćmi opadaj'lc.).mi, podłuiniol-jajowatymi, 5-6" długimi, 
t
pymi, na calowych ogonkach, ogrubnimi, tęgimi, z wierzchu cie- 
IIIDo-ziclonymi II spodem modrawozielono.białawymi, nagimi lub nie- 
co-omszon.)'mi; kwiatami 2 - g" w Brednic)', o 9 - 12 płatkach, bia- 
łymi i miło a mocno wonnymi; kłosem owocowym jajowym, 14-1S" 
długim, ziclonuwym; a z nasionami 8zkarłatnemi: - ro
n'lcego po 
mił'jscach wilgotnych w Pensylw..nii, 'Virginii i Kal'olinic; kwitną- 
cego od mlłja do IipC'a:- którego gorzka lcora, zwłuszcza tei z ko- 
rzeni, duio jest dzielni
jsz'ł niż poprzedzającego, 1\ bywa uiywan'l- 
w zimnicach, 2:łem trawieniu, biegunka('h, suchot:Lch wozgrzywycb, 
przeciągłym gośćcu, - równie jak owoce i nasiona, 
OAT. 3. B. kcmczYlltego (M, acuminuta LIN.): - drzewa 60-S0' 
wysokiego, w
jźrzenia wielkokwiatowego; lttórego- liście odpadające, 
elliptycznl\, zllostrzone i lcończyste, 9" długie II przeszło 4" sz
ro- 
Ide, ł-r6tkoogonkowe, z obu st.'on zielone, tylko- zwłaszcza z młod
 
,_ spodem omszone; kwinty 6-9płatl(owe, 4calowe, białawe lub t
t 
i6łtawe, słabej woni; kłos owocowy 4 - 6" długi, obły i nieco - 0- 
g6rkowaty przed dojźrzeniem, II p6żni
' czerwonawy: - pospolitego
>>>
l 


. 


2316 


" 


p6 lasach wilgotnych ,NiaglUY i Oeorgii: kwitn'łCego od maja du li- 
pca: - z
,ko"lb owocami i na.sionami ,tUycia mcdrawego. 
ł G

. 4. B. uszkowatego (M, auriculatll LAli.): --:' drzewa 50' 
wysokiego /I tylko na 15" grnbniejl}eego; o bILrdzo odległyeh, rozehodzą- 
Cych s'ię i m/lł(glLł
zistych konarach, /I p"zez 1.0 odznuCimjl}cego si
 
wej:!rzenia po Eronieniu liści, - pędach Eai młodych szkarłatnych i 
1iiało kropkowanych; o liściach dalikatnego utknnia, odpadających, 
przewrotnie-jajowato-łopatkowatych, w wierze.hołluł kończyst;)'ch, 8-9. 

ługich a 4
6" sz
rokiclt, jasnozielonych a spodem moclrawych' 
nagich, II: uszkami w podstawie tępemi i zbliżonemi, a ogonkami krót- 
kimi; kwiatach 9płt\tkowych, 2calowych, czysto-biał)'ch i mocno- 
wonnych ; kłosie owocowym jajowym, -2" długim, różowym. a ka- 
żdej torebce Eakończo.
j przyrostkiem: - ZIlachodzonego po nad 
stru
niami i rzekanli w Karolinie, Georgii i Kentucky; kwitnlJce- 
go w marcu i kwietniu: - z korą I.\iywan'ł w zimnicach i gośćcu. 
GAT. 5. B. wiekoliściego (M. macrophylla :MICHI.): - dr:aewa 
około 40' wyniosłego; posia.dająccgo - gllłęzie rdzbniste; pąpie sr
- 
brzysto-białe, jedwnbisto-kosmRte; liście ronione, 2-3' długie a do 
t O" szerokie, krótkoogonkowe, przewrotnie - podłużniejajowRte , kli- 
nowats i sercowate w podstawie; z wierzchu jasno-zielone i DRgie, 
lIpodem delikatnie omszone i białawo - modrawozielone ; kwiaty 6- 
płatkowe, 6 - 9" w 'rednicy, przyjemnej woni, białe tylko w pod- 
stawie czerwono plamiste; kłos owocowy podłu:fnie-jujowy, 4" długi. 
ról.owy, z torebkami bez nadrostków: - rosnącego wraz z 'Uszkowa- 
tym, lecz kwitn'lcpgo od moja do lipca: - kt6rego p6łnocni Amery- 
kanie kory, owoców i nasion wszędzie uiywajl}, na sposób poprze- 
dllinjących gatiI.Dk6w. 
GAT. 6. B, chińskiego (M, Yul.lD DEIIF.):- drzewa zaledwie 
20stopowrgo: - z pniem prostym, konarami nie,
ielo-okręgowymi, a 
gałązkami miękkowłosistymi ; liśl!mi ronioD)'mi, rozwijającymi się po 
okwitnitmiu z papiów lUugich i ciso - łuskowatych, prze ,\ rotnie - jajo- 
watymi, II: podstawy klinowatej nagle-kończystymi, 3-4" długimi a 
około 2'/2" IIz
roldmi, za młodu z obu stron a p6:!ni
j tylko od spo- 
du olDszonyml, krótkoogonkowymi; kwiatami pojedynczymi, na szy- 
pułkach grubych' a krótkich i mlękkowłosych pomiędzy dwoma pą- 
piami końcowymi, białymi lub nabiegłymi czerwonawo, nIlder won- 
nymi, - w pochwicy 2łatow
j i odpadając
j, - o 3 działkac'b i 6 
płatkach do 2" je,jowato-wydłutonych ł - o nitkach kr6tkich a sz6- 


.ł.......
>>>
2317 


, 
I 


rokich ; z kłosem owocowym obłym i wietkim, a łorebk&IDi prawie- 
I'!lg iemi , o długich i odpadających szyjkac
: - rosnącego dziko i cho- 
dowanego ju
 od 12 wieków w Chinach, dziś zaś po naszych 6zldar- 
niach dla ozdoby i przyjemności j kwitnl}ccgo od lutego do maja:- 
którego nasionami cllińczycy Mczą zimnice, - (M. c o n 8 p i c u a SA- 
LISD. M. Precła CORR, Michelia Yulan. KOST.). 
RODZAJ 1ł88. Połuhlłia (jUichelia LIN.).- 
Kielich 3-6działkowY,oubarwiony, roztwarty, odpada- 
jący. Korona 3 - 9płatkuwa, : 1 - 30kręgQwa , nieco 
otwarta, odpadająca. Pręcików wiele, w kilku okręgach 
na- podstawie nndsadnika osadzonych j nitki wolne i krót- 
kiej główki z 2 woreczków rówDo\Vązkieh, przyrosłych, 
ku wewnątrz prawie-brzeżnych, 
 zwórką wydłużoną 
w koniuszek szydełkowaty. Jajniki liczne, a czasem 
tylko kilka, beztrzoneczkowe, wolne, "komorowe, uło- 
żone na wierzchołku osi w kłos dach6wlto\Vstyj w ko- 
mm.ach po 3 - 6 zalążków prawie - bezsznureczkowych, 
wywr6conych i 2szeregowych na szwie wewnętrznym; 
szyj ki SZCz).towe, nitkowate - i odgięte j znamiona pod- 
wier2lchołłuJwe, brodnweczkowato-mięsiste. Torebki pra- 
wie. kuliste lub jajowa" bez - lub krótko-trzoneczkowe , 
wietko-kłosowate, skórzaste, pękające w 2 łusczyny 
w całej długości. Nasion 3 
 6, rzadko więcej., a naj- 
rzadzićj przez zronieni('l tylko ł, wislł'ących wolno na 
sznureczku rozciągliwym lecz krótkim,' przechodzIł- 
cym w szewelt po pod mięsistem i czerwonem pokry- 
ciem nasienia umieszczony, ze skórką wewnątrz korko- 
watą, a jajosadką wierzchołkową i wgniecionlł. Zarodek 
maleńki, w podstawie białka. mięsistego; rostek prze- 
ciwległy jajosadce. ,. ła'lOq 
GAT. 1. P. wonna (M. Cham pace. L1N.).- Drze- 
wo 3U' sięgające; z gałęziami niewieloma ale grubemi 
i bardzo odstającemi j z korą gładką i szarlł na pniu,
>>>
1 


ł 


2318 


. 


na gałązkach szarawo-zieloną gładką i biało brodawecz- 
kowaną oraz obrączlowaDrl, a na młodych pędach lek- 
ko jedwabisto-omszoną: z liŚĆmi trwałymi l elliptyczno- 
lancetowatymi lecz klinowatymi ku podstawie, kOllczy- 
stymi, bloniastymi, 5-9" długimi a 2-3" szerokimi, 
nieco-falistymi brzegi8m, siatkowato-ż
'łkowymi, z wierz- 
chu jasno-zielonymi Mnącymi i nagimi l spodem blado- 
modrawo-zielonawymi i okry
ymi- od włosków krótkicb, 
dolegajqcych i niknących z czasem,- o przylistlmch ci- 
sawo - jedwabisto włosistycb, a ogonkach 2calowych: z 
kwiatami 3" w średnicy, ciemno-żółtymi, miłej woni fioł- 
kowo-różowej, zmieniającej się na odrażliwą w południe, 
_ na szypułkach krótszych i grubszych niż ogonki, t-2- 
kwiatowych, srćbrzysto-jedwabistych wraz z pąkami po- 
dłużnie-jajowymi zaostJ'zonymi i otulonymi pochwicą przy- 
sadkowatą, - działkach i płatkach podłużnych, maleją- 
cych ku wewnątrz i wzniesionych :.z kłosem owocowym 
na 3-6.' długim, jajowym, odgiętym,- a jego torebkami 
prawie- kulistemi, plodnemi wielkości winogron pomię- 
szanemi z mniejszemi płoDnemi, blado. zielonawe mi z 
binławemi brodaweczkami, z początku jedwabistemi a 
później nagielIIi j z nasionami 4--to, nieco-kątowatemi, 
czarnemi i lśnącemi, ale jasno-czerwoną osnówką obIe- 
czonemi.- Zwykła w Indyach wschodnich, tak dzika 
jako i chodowana dla ozdoby; kwitnie prawie cnły rok, 
lecz najokwiciej w PQr'1.:e deszczowej.- Wszystkie jej 
części sI} gorzkie l korzenne i ostra: używa się zaś w 
miejscu kora korzeni i pnia, w niedostatku czyszczpń 
miesięcznych, w celu przysporzenia czyszczeń popoło- 
gowyeh, a zewnętrznie na. wrzedzionki j woda zaś prze- 
kropIona z kwiat6w, oraz olejek otrzymany przez na- 


l' 


........
>>>
2319 


lanie ich olejem, jako środek pobudzający uBmierza- 
jący kurcze.- (M. sua.veolens P.). 
Jest także I
karską i 
GAT. 2. P. gór8ka (M. montana BLUK,): - drzewo około 50. wy- 
sokie, różne od poprzedzaJącego gatunku: zupełną nagością Jląpi6w 
i pąków; gałęziami białawo-szaremi, nabrzękło-kropkowanemi; liśćmi 
trwałymi, elliptyc
nie-wydłużonymi, skórzastymi, 7" i S" w rozmia- 
rach; pąkami jajowymi; kwiatami mni
jszymi, często żółtawo-białymi, 
słabo-wonnymi; działkami Sma a płatkami 6ma lancetowatymi i wznie- 
siono-schodzącymi się; 18-24 pręcikami; owockami 4-6ma na ltOń- 
cu nitkowatej osi owocow
j, wielkości śliwek, zielonymi i nagimi; 
a nasionami czarno-cisemi, w osnówce cielisto - czerwon
j: - rozrzu- 
cona po lasach jawańskich, a kwitnąca ciągle:- kt6r
j kora zastę- 
puje godnie kaskaryllową: - oraz 
GAT. S. P. jedwabi8ta (M. Tsiampaca LIN.): zaledwie od:.:na- 
czaJąca się od gÓ1'8kiij - liśćmi jajowato-lancetowatymi, kończysty- 
mi, wietkimi, za młodu wraz z pędami, ogonkami i szypułkami lśną- 
co-jedwabistemi; oraz kwiatami białawo-słomiastymi i mdłej woni:- 
pospolita na Molukkach: - gdzie liści wymoczonych w wodzie w ciecz 
c:.:erwon'ł, utywają na wzmocnienie wzrokn.-' (M. sericea P.). 
RODZAJ 1189. TIIIiJJ(Jlt'if'c lub Tuli/Janowiec 
(Lirioclemłron LIN.).- Kielich 4działkow.y, ubarwiony, 
odgięty, odpadający. Korona. 6płatkowa, 20kręgowa , 
dzwonkowata, odpadająca. Pręciki liczne, osadzone na 
podstawie nadsad
ika prawie równo z płatkami; nitki 
wolne, nitkowate j główki równowązkie, o 2 woreczkach 
. przyrosłych, wewnątrzwrotne. Jajników wiele, wolnych, 
1komorowych, kłosowato - dachówkowato ułożonych po 
nad szczytem nadsadnika j w komorach po 2 zalążki, 
po nad sobą wiszące na krótkich 8znureczkach na szwie 
wewnętrznym, wywróconej szyjki szczytowe, ostro krę- 
żne, płasko - ścianione, z wierzchołkiem krótko - odgię- 
tym i znamionowem od wewnątrz. Torebki drzewiaste, 
niepękające, przewyższone od szypułek płasko - Bciśnio- 
nych i lanoetowato-skrzydełkowatych a przez to skrzy- 
147 


.... 


. 


.
>>>
2320 


l 


(Hakowate, ułożonc jakby w Rzyszkę, Ił odpadające od 
. osi trwałej i zdrzewiałćj. Nasion po 2 natHegłych, lub 
tćż przez zronienic tylko 1, jajowych i soczcwkowato- 
BciBnionych; ze skórką skorupiastą i Mnącą. Zarodek.... 
GAT. 1. T. właściwy (L. tulipifera LIN.), zwykle 
.przewem tulipanowem mieniony.- Drzcwo bO i 100' 
wysokie a 3' grube, niekiedy nawet 140' pr.zcchodzące 
a 25' w obwodzie odziomka sięgające, ba,rdzo gałęziste 
w konary kruche, pokrzywione i pokręconc w starości 
którego kora szaro - cisa i gładka, z wiekicm rozpada sięj 
a za młodu bywa czcrwonawo - cisą. Liścic na 2 - 4- 
calowych ogonkach, 3-8" wielkic, w całol3ci jajowatc 
lub też jajowato-sercowate, 3łatowe lub w odmianie 1: cal- 
kolistnego (L. integrifolium RORT.) nawet całkowite, jas- 
no-zielonc, lśnące, nagic, tylko ,spodem na nerwach 
zaledwie-włoskowanc, - z łatą środkową największą, 
w końcu szćroko-uciętą i z 2 narożnikami kończystymi l 
r- a bocznemi mniejszemi, całkiemi lub zatokowo-ząb- 
kowanemi, w przedlistnieniu złożone w podłuż i nagiętc 
ku ogonkowij przylistki jajowate, tępe. Kwiaty poje- 
dyncze na końcach pędów, tulipanowate, słodkawćj wo- 
ni, żółto lub zielonawe z podstawą czcrwonawą lub tak 
samo żółtą; z przysadkami odpadającymi. Skrzydlald 
skupione jakby w szyszkę, 2-3" długie; każdy o 1-2 
nasionach jajowych, wybiegłych w szczycic w skJoz,}:dło 
długie i lancetowatc. - Zwyczajny w stanie dzikim w 
Stanach zjednoczonych, od Nowćj Anglii aż do Nowej- 
FlorydYl a po naszych ogrodach od dawna przyswojonYj 
kwitnie od czcrwca do' sierpnia. - Jego kor a Tu l i- 
powca- cortex Liriodendri , gorzka i ostro-ko- 
rzenna, obowiązująca leko"Nzory północno-amerykańskic, 
bywała przed IWdawnym czasem i w Europie używa- 
ł 



 


II 
ł 


r 


li 


\; 


I I 
I 


. 


--
>>>
2321 



 


ną. Zawiera właściwy sobic picrwiastek li,.i odendryn, . 
znachodzony i w wielu Babro1Vnikacll.- (Tulipifera 
Liriodendrum MILL.). 
PU;MII
 2. 
Badyanowe (Illicieae DEC.). 
Jajniki jcdnookręgowc. 
RODZAJ 1190. Zaciel1' (D."im)s FORST.). '- 
Kwiaty obupłciowe. Kielich w przedkwituicniu zamknię- 
ty, klapowato pękający w 2 lub 3 działki wklęsłe i trwa- 
łe. Korona o 6-24 płatkach, 1- 20kręgowych, roz- 
twartych i odpadających. Pręcików wiclc, osadzonych na 
nadsadniku trzoneczkowatym, króciuchnym, kilkookrę- 
gowej nitki rozpłasczonc , szeroko-tasiemeczkowate; głów- 
ki małe, o 2 woreczkach kulistawych, przyrosłych od 
zewnątrz, otwierających się w podłuż. .Jajnik6w 2 - 8, 
na szczycie nadsadnika w okręgu, garbatych w grzbic- 
cie, wolnych i łkoDlorowychj komory o 6--9 zalążkach, 
pouwieszanych na szwic wcwnętrznym w 2ch szeregach, 
wywróconychj znamiona podszczytowe, bezszyjkowe, cy- 
ceczkowate. Jagody przewrotnie-jajowo garbate, beż- 
trzoneczkowe. Nasion nie wielc z powodu zronienia, 
wywróconych, przewrotnie - jajowych, ze skórką skoru- 
pkowatą. Zarodek maIeńki , w podstawic białka mięsi- 
stego, prostoległy; rostek górny. 
GAT.!. Z. Wintera(D. Wiutcri FORS'!'.). - Drzewko 
8-12', lub drzewo 20-50' clorastające; z korą popie- 
latą l wewnątrz cisą, a na gałęziach i gałązkach gęsto 
ubliźnioną j z liśćmi trwałymi, krótkoogonkowymi, wy- 
dłużonYlI\i, ku podstawie klinowato zwężonymi, w koń- 
cu tępym kończystymi, 3-4" długimi a około 15'" sze- 
rokimi, brzegiem co4.0 iek pą winiętymi , z wierzchu 
147.
>>>
j 


2322 


ciemnozielonymi i .Mnącymi, a spodem modrawo - zielo- 
nymi i ćmymi; z kwiatami białymi, małymi, na szy- 
pułkach ściBnionych i krótszych od liści, już w kątach 
liści górnych na każdej po jednym pojedynczo lub w 
wiązkach po kilka l już wierzchołkowymi i to po j - 3 
na jednej szypułce, - o 2 - 3 działkach kończystycil i 
wklęsłych,- o 6-12 płatkach tępych i roztwartych, 
- o 30 pręcikach,- o 4 lub 6 jajnikach przewrotnie - jajo- 
wych l prawie - 3ściennych, wypukłych od zewnątrz,- 
a o znamionach bocznych, podłużnych i wld'isł'ch j z 
jagodami przewrotnie-jajowemi, czarnemi j a nasionami 
3-4ma. , prawie-3Bciennemi. - Porasta strome i skwar- 
ne wzgórza, na kończynie południowej Ameryki, zwła- 
cza przy drodze magellańskiej j kwitnie w grudniu i sty- 
czniu.- Z wonnej tej rOBliny, pochodząca kora Win- 
tera prawdziwa czyli magellańska lub Kostow- 
ca ostrego- cortex Wint era nu s verus v. ma- 
gellanicus v. Costi acris, woni niby bazylii i pie- 
przu, smaku jakby cynamonu goździków i pieprzu,- za- 
lecaną jeszcze dziś jest jako lek mocno pobudzający, 
ale bardzo rzadko.- (Wintera aromatica MURR.). 
Wcale podobn
j kory, u:loywan
j w miejlIcu w podobnychże 
celach, dostarcza 
GAT. 2, Z. granadeńaki (D. granatensis LIN. FIL.): - drzewo 
2rłstopowe, a na g6rach krzew: w kt6rym- liście zbli:loone, podłu:lonie- 
lancetowate, z obu końców kończyste. lub niekiedy w wi
rzchołku 
przytępione, 2-3" długie a 12-18'" IIz
rokie, na kr6tkich ogonkach 
rynienkowatych. w brzegu podwinięte. z wi
rzchu ciemnozielone a 
lI,podem białawo-modrawozielone; szypuł1d pojedyncze, w kątach liści 
g6rnych alboli 
ż przy.adków, na l" długie, dzierżące na równych 
Izypułeczkach po 3-rł kwiat6w z tylomaż. przYlladeczkami odpada. 
Jęcymi; kwiaty białe, 9 - 12płatkowe; jagody przewrotnie - jajowe, 
czarne; a nalliona czarne i liDlłC8: - powszechny w Kolwnbii i Wir- 
linii: - którego kora, branI! zwykle za winterowsk'ł i nadzwyczaj 


I 


L
>>>
l 


2323 


dmioDl}bywBw Ameryce, a to- w Brazylii pod nazwiskiem kory CBS- 
CB d'Anta, B w Kolumbii jako kora Malambo czyli Melambo 
- cortex MlI.lambo v. Melambo. 


RODZAJ 1191. Badua" (1lIicillID LIN.).- 
Kwiaty obupłciowe. Kielich 3-6działkowy, nierówny, 
błoniasty. Korona o 9-30 płatkach, 2- wielo-okręgowych, 
ku Brodkowi malejących, otwartych, odpadających. Prę- 
cików 6 lub wiele, w 1 lub kilku okręgach; nitki ogru- 
bnio-aciśnione; główki o 2 woreczkach podłużnych, brze- 
żnych , otwierających się w podłuż. Jajników 6-8, 0- 
8adzonych okręgowo i to bezpośrednio około wierzchołka 
nad8adnika, Bciale 8tykających 8ię lecz wolnych, 1komo- 
rowJch; w komorach po 1 zalążku, wywróconym a pod- 
noszącym 8ię z podstawy szwu wewnętrznego; szyjki 
jako przedłużenia jajników, szydł9wate, poodginane , ze 
znamionami na wewnątrz. Torebki korowato-drzewiaste, 
wolne, ustawione Bci8le około króciuchnej osi: 1komo- 
rowe, pękające w 2 łU8czynyj komory łn
sionowe. Na- 
siono wznicsione , ze skórką skorupkowatl} i IBnącą, z 
szewkiem wyraźnym. Zarodek maleńki, w podstawie biał- 
ka mięsistego, prostoległy; rostek dólny. 
GAT. 1. B. anyżkowy (I. anisaturn LIN.), czyli 
właściwy.- Drzewo albo krzew podobny wawrzynowi , 
a wielkości wiBni: z korą gładką, ciemno-8zarąj z drze- 
wem czerwonawem j z liBćmi pozbliżanymi na końcach 
gałęzi, krótkoogonkowymi, elliptycznie -lancetowatymi, 
zaostrzonymi, 3-4" długimi a 1-1 ł;a" 8zerokimi, skó- 
rzastymi, lśnącymi, nagimi i przeźrzysto-kropkowany- 
mi, - a przylistkami wydłużono -lancetowatymi, biała- 
wymi i odpadającymi wkrótce j z kwiatami krótkoszy- 
pułkowymi , na 1" w Brednicy, żółtawo-białymi, rozwi- 
jającymi się po jednemu z poskupianych pąków, -" o 


. 


L 


ł 
..ol
>>>
2324 


działkach wklęsłych, jajowatych i odpadających, - płat- 
kach 27 -30, z których zewnętrzne podłużne tl(pe i 
wklęsłe, a wewnętrzne bardzo wązkie i szydłowato-koń- 
czyste, - pręcikach 20 - 30, krótkich; z owockami 6-9, 
spojouymi podstawami w gwiazdę, nieco - brzuchatymi, 
!Zakończonymi krótkokończystą szyjką, po dojźrzeniu 
prawie - zdrzewiałymi, pomarszczonymi i rudawo-cisymij 
a nasionami jajowymi, ścii!nionymi, jasno rudo-cisymi.- 
Dziki zwyczajny w Chinach i Japonii, gdzie go tak:f;e 
i uprawiająj kwitnie w kwietniu i maju.- Owoce mo- 
cnej woni anyżkowej a smaku słodkiego, od wieków do 
dzia dnia znane są wIekarniach, jako n a si o n a B a- 
dyana lub Anyżka gwiazdkowego i chi1'i.ski6go 
- semina Badiani v. Anisi stellati v. sinen- 
s i Sj będąc używanymi jak anyżkowe tak w lekarstwie 
jako i w przemyi!le, zwłaszcza na wyrób likierów zwa- 
nych anise tte. . 
 
Gu. 2. B. jlorya..ań.ki (J. floridanum ELLII5.), ezęsto w miej- 
sce poprzedzl\iącego chodowany po naszych szklarniach; wyr6żnia- 
jący się jcdnak stanowczo- pniem i gałązkami cisemi i cieniuchnemi 
, a długierni; działkami wiQc
j wydłużonemi i przejźrzysto-błoniastemi, 
początkowo zielonemi a później barwy płatków; płatkami w 3ch okr!,1- 
gach, czerwonawymi; oraz pręcikami prawie leżącymi na nich:- 
zwyczajny we Florydzie i nad Missisippi; kwitnący w kwietniu i ma- 
ju: - dostarcza podolmychże owoc6w, ale więdj do kolędry, IIbli- 
żonej woni, ztąd też "ie tak powszechnie używanych; także i kory 
zadawan
j za kaskaryllową.- Także i 
GAT. 3. B. drobnokwiatowy (I. parviflorum MICIIX.),_ jeszcze 
częstszy w Europie w miejsce any
kowe!Jo. odznaczający się: liŚĆmi 
podłui;nie-lancetowatymi i t!,1pymi; kwiatami drobni
Jszymi bo zale- 
dwie 4-5'" w średnicy, żółtawymi, o 9-12 płatkach jajowato-okrą- 
gławych; mni6jllz'ł liczuą pręcików; orali 10-15 torebkami: - rOl5nt- 
cy także we I!'lorydzie: -- używa się jak sassafras. 


l
>>>
. 


2325 


ill(t)ID
US1!U. @1.1

iln 
Flasz owcowate (Anonaceae EŃm..): 
Kwiaty obupłciowe lub niekiedy przez zronienie 
jednopłciowe, na szypułkach zwykle kątowych a rzadziej 
końcowych lub naprzeciwlistnych i krótszych od liści, 
pojedyncze albo wiązkowe, najczęściej zielone albo li też 
cisawe. Kielich 3działkowy, o działkach wolnych lub 
mnićj więcej zrosłych. Korony płatków 6 , w 2 okręgach 
koło podstawy nadsadnika, wewnętrznych często mniej- 
szych lub too zl'onionych, już wolnych, już zrosłych w 
przedkwitnieniu całkiem albo w częi!ci łusczynowato w 2 
okręgi, a niekiedy o. Pręciki liczne lub w liczbie ozna- 
czonej, wolne, poosadzane wstawowato w kilku okrę- 
gach po bokach nadsadnikaj nitki króciuchne j główki 
zewnątrzwrotne, z 2 woreczków przyrosłych do zwórki 
szerokiej i wcięto po nad nic wybiegłćj, otwierających 
się w podłużj pęehrzyki pyłkowe kulistawe, pospajane 
z Bobą obrączkowato. Jajniki liczne, czasem w liczbie 
oznaczonej, 1komorowe, wolne lub spojone, osadzone 
na szczycie nadsadnika j komory już o 1 zalążku wznie- 
sionym z podstawy, już o kilku podnoszących się ze 
szwu wnętrznego, już o licznych poziomo - 2szcrego- 
wych, wywróconych: szyjki szczytowe, wolne. lub spo- 
jone wraz j znamiona pojedyncze, tępe albo wydrążone. 
Owoc złożony z owocków bez - lub też trzoneczkowych, 
torebkowatych albo jagodowatych , 1koDlorowych, lub 
niby- wielokomorowych przez wejście śródowocni miaż- 
dżystej jakby jakich przegród pomiędzy nasiona, już odo- 
sobnionyeh, już tćż !Zrosłych mniej więcej wraz w 
zrosłoowoc pólkowaty, 1- wielo-nasionowych. Nasiona 
bąć wz
ono bąć poziome, już jajowe już wydłużonej 



 


....
>>>
. 


2326 


skórka pergaminowata albo skorupkowata, łamna j zna- . 
czek podstawowyj szewek linijkowaty, niekicdy wysta- 
jący a nawet mięsistYj wnasiennia zrosła, ze skórką, 
błonkowata, zapuszczająca się w białko licznymi fałd- 
kami poprzecznymi, a jeszcze czę8ciej podobnymżc wy- 
rostkiem wzdłuż szewkaj białko znaczne, zbito-mięsiste, 
poprzecinane szparkami poprzecznemi, lub często dwu- 
dzielne przez rowek w kierunku szewka przebiegający. 
Zarodek maleńki, w podstawie białka, prQstoległyj li- 
stnie krótkie, zieleniejące w czasie rostkowania j rostek 
zbliżony do znaczka l dólny lub też odśrodkowy. _ 
Drzewa albo krzewy woni i smaku korzennego, niekiedy 
nawet ostrego; z gał
ziami i gałązkami obłernij z sokiem 
ostrym; z liśćmi naprzemianległymi, prostymi, całkowi- 
tymi-, pierzastonerwowymi., ogollkowymi- na ogunku zwy- 
kle wstawowatymj bez przylistków. 
RODZAJ 1192. Przedpiepr::. (IInbzelia AL. 
DEc.).- Kielich 3dzielny. Korona z 6 płatków, w 2 o- 
kręgach, wzniesiono - schodzących się, z których we- 
wnętrzne mniejsze. Pręciki liczne, maczugowate, osa- 
dzone na bokach nadsadnika wypukłego j z nitkami 
króciuchncmi j a główkalI1i o 2 woreczkach r6wnowąz- 
kicb , przyrosłych z boków od przodu do zwórki uciętej, 
a otwierających się w podłuż. Jajników wiele, beztrzo- 
neczkowych, wolnych, 1komorowychj kom
ry z 8-12 
zalążkami poziomymi, wywróconymi, uczepionymi w 2 
8zeregach na szwie wewnętrznym j szyjki krótkie, wol- 
ne albo spojonej znamiona tępe. Jagody obławo-wydłu- 
żone, miejscami po nabrzękane i przewięziste, wielona- 
sionowe, niby- wielokomol.owe przez fałszywe przegrody 
- z zapuszczającej się pomiędzy nasiona miażdżystej tre- 
ści nasiennika. Nasiona w wydrążeniach miażdżystych 


l 


-
>>>
2327 


pojedyncze, wzniesione, lśnące, otulone osnówką z dWÓł:h 
błonek białych przewrotnic - sercowatych złożoną. Za- 
rodek. . . . . 
GAT. 1. P. murzyński (H. nethiopica A. DEc.).- 
Krzew znacznej wielkoBci j z gałęziami nagiemi, lecz 
młodemi gałązkami omszonemi j z liśćmi podłużnie - ja- 
jowatymi, kończystymi, 3" długimi a tO-14'" szeroki- 
mi, z wierzchu całkiem nagimi, a spodem zaledwie prze
 
szkło powiększające widocznie omszonymi l na 2calo. 
wych ogonkach rynienkowatych; szypułkami kątowemi, 
o kwiatach dotąd pominiętych w opisach, w owocu zaB 
zdrzewiałemi i nagiemi; z owockami t 2 -- 18, prawie- 
beztrzoneczkowymi l przewięzisto - strąkowatymi , 1 - 2" 
długości j nasionami t 0-12" czarniawemi, na 4'" w are- 
dnicy. - Pospolity w Afryce Brodkowej, od Etyopii aż 
do ujścia Senegalu; kwitnie w maju. - Owoce jego pie- 
kąco-korzenne, w smaku i woni pieprzowym podobne, 
jeszcze od Greków- przed zaznaniem pieprzu prawdzi- 
wego - używanymi bywały w podobnyż onemu sposób: 
pó
niej d po koniec zeszłego wieku, znajdowały się po 
lekarniachjako Piep,rz murzyński- Piper aethio- 
p i c u m, będąc używanymi jako lek i jako przyprawa 
korzenna.- (Uvaria piperita AFZEL. v. aethiopi- 
ca RICH. Unona aethiopica DUN.). 


W inn
j stronie 8wiata, pod t
m sam
m nazwiskiem pieprzu 
mureyńakiego, znanymi i utywanymi do dziś dnia SI} owoce: 
GAT. 2. P. kurzennego (H. aromatica A. DEC.): - będącego 
20' i wyższym; o liściach podłużnych, kończystych, 4 - 5" długich 
a 15 -18'" 8zerokich, nagich i prawie- bezogonkowych; s:lypułk8ch 
l - 2kwiatowych, kr6tkich; kwiatach z działkami mię8i8tawemi , koń- 
czystemi i wklęsłemi, - z płatkami 3ma zewnętrznymi podłutnymi, 
kończystymi, ogrubnimi, zewnątrz popielato - włosistymi a wewnątrz 
fiołkowymi i nagimi, na wkl
dyoh pa:mogciach, ku środkowi kwia- 


- 


.....
>>>
232
 


tn .rnni
jszymi i ciemni
j-fiołkowymi; z owockami 12 - 20, przewię- 
zistymi, obławymi, na t" długimi i ciso - rudawymi j a nasionami 
3 - 6ma, prawie - kulistemi i cisawemi: - znachodzony jedynie pef 
lasach Gujany i na Antyllach ; a kwitnący w kwietniu. - (U v a r i a ar 0- 
matlca LIN. Unon8 concolor W. 'V. aromatica DUN. \Varia 
zeylanica AUBL,). 
RODZAJ 1193. .J,,!/odlil, (U,-m.in LIN.). _ 
Kielich 3dzielny lub '3wrębnYI a czasem )Jl"awie - całki 
i miseczkowaty. Korona o 6 płatkach w 2ch okręgach, 
równych albo od zewnątrz mniejszych czy większych, 
już roztwartych już wzniesionych, a niekiedy wewnętrz- 
nych spoj.onych wraz wierzchołkami. Pręciki liczne l o- 
sadzone z boków na nndsadniku ostrokrężnym lub pła- 
sko- półkulistym; nitki króciuchne; główki z 2ch wore- 
czków . równowązkich, otwierających się w podłuż, s 
przyrosłych z boku ku przodowi- do zwórki w końcu 
uciętej alboli też ościstej. Jajników wicIe lub oznaczo- 
na lic!Zba, uczepionych na płaskim szczycie nad sadnika 
hez trzoneczków, dolegających lecz wolnych i 1 komo- 
rowych; komory o 6ciu albo też licznych zalążkach, ze 
I!IZWU wewnętrznego nieco-odlegle podnoszących się, lub 
niekiedy 2szeregowych i poprzecznie naległych, a zawsze 
wywróconych j szyjki króciuchne i spojone, albo prawie- 
żadne ; znamiona prawie - główeczkowam. Jagódek wie- 
le, bcz- lub trzoneczkow)'ch, już mięsistych już suchych, 
oąć kulisty eh bąć jajowych, 1 komorowych l alooli 
też niby- wielokomorowych przez miażdż wciskający sil( 
pomiędzy nasiona- i wteuy wydłużonych, pozaciskanych 
p
zewięzit!to i prawie - paciorkowatych, ł - lub wielo-na- 
sionowych - z 1 albo 2ma nasionami w każdej niby- 
kom orce. Nasiona clliptyczne albo kuliste, lckko ściśnio- 
nc l ZC, znaczkiem bocznym, szcwkicm linijkowatym , 
skórką pergamino\ . tą 'lub kórzastą. r. rodek maleń- 


l 


-
>>>
2329 


ki, w podstawie białka chrząstkowatego i poprzedżiela- 
nego poprzecznie fałdkami zapuszczającej się w jego 
treść wnasienni j rostck tuż przy znaczku. 
GAT. 1. J. wonny (D. odor&ta LIN.). - Drzewo 
z pniem 20-50' dorastającym, odpowiednio grubym, 
gładkim; z konarami grubymi i prawie - rozsochatymi j 
z gałęziami i gałązkami odstającemi, na cisem tle bia- 
ło kropkowanemij a pędami kątowatymi i omszonymi. 
Liście ma 2stronne, krótkoogonkowe, podłużnie - jajo- 
wate, w wierzchołku kończystym często nagięte, w pod- 
stawie ukośnie zaokrąglone albo nawet sercowate, E 
wićrzchu prawie-nagie, a spodem na nerwach omszone. 
Kwiaty na szypułkach kątowych, rozgałęzionych w od- 
nóżki 2 - 4kwiatowo - ok6łkowe; o szypułeczkach od- 
giętych lub zwisłych, zarówno z małymi ich przysa- 
deczkami oraz kielichami- szaro-jedwabisto włosi- 
stychj o kielichu skórzastym, odgiętym i odpadającym z 
czasem; a płatkach lancetowatych, do 3'" długich a 7'" 
szerokich, wismących, bladozielonawo - Młtawych. Owo- 
cków ł5 - 20, na '/:!calowych trzoneczkach, jajowych 
albo prawie - kulistych, jakby drobne oliwki lub wisien- 
ki, brudno zielonawo - cisawych. Nasion 6 -12, bIado- 
cisych, lśnących, utopionych w miażdżu słodkim i mi- 
łowonnym. - 'Pospolity po wszystkich wyspach wscho- 
dnio _ indyjskich w stanie dzikim, a chodowany w Cll.- 
łćj Azyi .południowej dla swych kwiatów nadzwyczaj 
przyjcmnej woni goździków i narciszkówj kwitnie nie- 
mal bez przerwy. - Tameczni używają olejku, otrzy- 
manego przez nalanie kilkakrotne jego kwiatów olejem 
tłu8tym, pomięszanego z ostryżem, jako nacierań dra- 
żniących i rozgrzćwających w wielu dolegliwoBciach ; toż 
kwiaty dOlllięszowują do tytuniu, lub żują z bfJtleill w 


- 


I 
I j
>>>
2330 


żuwkach j korą zaB i nasionami nader gorzkiemi, leczą 
zimnice i osłabienie dróg trawienia. - (U n o n a o d 0- 
rata DUN.). 
GAT. 2, J. ptłqey (U. Narum BUTlI.), - Krzew pn'łcy się od 
6-18' na drz'lwa: . korą czarniawą; z liŚĆmi bardzo - kr6tkoogonko- 
wymi, podłużnie -lancetowatymi, z obu końców zwężonymi a przy- 
tem kończystymi, 6" i 2'., ciemnozielonymi, lBn'łcymi, nagimi; z kwia- 
tami pojedynczymi, nieco - zwisłymi, na l" w Brednicy, zielonawo-cisy- 
mi a p6żniej czerwonawymi a:l; do krwistoczerwonych, o płotkach wwi 
niętych, spojonych w podstawach i ogrubnich; z owockami 30- 40, 
jajowymi, l" i tj.", słabo - przewitzistymi, nagimi i cisymi; a na- 
sionami 4-6ma, jajowo - kulistawemi, iciiniooemi, IBnącemi, pood- 
dzielanemi przez niby-przegrody prawie-błoniaste:- pospolity w In- 
dyach wschodnich; prawie ciągle kwitnący: - dostarcza malabarczy- 
kom kory z korzeni, kt6rą Mczą zimnice. niestrawnoś!! , Megunki, 
czerwonki, zamulenia, - "zewnętrznie bóle dnawe i g6ś!!cowe; do 
czego nawet używaj'} i otrzymanego z niej oJejku zielonawego. Li- 
Bcie woni cynamonu i nasiona imbi
ru, zast
pują takowe; . drzewa 
zaś robią wonne zębokłówki. - (U. zeylanica LAK. Uno na 
Naru m DUN.). 


RODZAJ 1194. llrodlin (A!iliminft ADANS.), Iłlo- 
te i nie właBciwie oddzielony od .hlgodlina jako oso- 
bny rodzaj, odznaczający się od tegoż, jedynie - jagódka- 
mi nie wielą, beztrzoneczkowemi isoczystemi. 
GAT. t. U. trzyłatowy (A. triloba DUN.). - Jest 
to drzewko małe alboli też krzew: z korą szarą; o li- 
Bciach wielkich, klinowato wydłużonych, kończystych, 
prawie - nagich j szypułkach pojedynczJch, krótkich, 1- 
kwiatowych, prawie-aksamitno czerwonowłosych j na 
nich kwiatach wczeBnych, nieco-dzwonkowatych, blado- 
szkarłatnych , - o działkach kielicha. jajowato - wklę- 
słych, od zewnątrz czarniawo - szkarłatnie włosistych; 
o owockach zwykle 2 lub 3ch, jakby jagodach podłu- 
żnie - jajowych, wielkości jaja gęsiego j a w nich w
>>>
2331 


szcregach około 12 nasion bobowatych i cisych. - Ro- 
anie pod nazwiskiem Drzewa Papaw w Pensylwanii, 
Florydzie, Wirginii i Karolinie, na miejscach wodą za- 
lewanJch j kwitnie prawie ciągle latem.- Owoce, choć 
niedość smaczne, jadają: kory i liści używają zewnętrz- 
nie na dojźrzewanie wrzodzionek, a wewnętrznie jako pę- 
dzących mocz; nasionami zaś wzbudzają wymioty. - 
(Ano na triloba LIN. Orchidocarpum arietinulU 
MICHX. ). 
RODZAJ 1195. Hakoll1iec( Artabotrys R. BRWN.). 
_ Kielich 3dzielny. Korona o 6 płatkach w 2 okręgach , 
składających się kulisto i zaciBniętych po nad częaciami 
płciowcmi, wewnętrznych równych lub mniejszych niż 
zewnętrzne. Pręciki liczne, mac!Zugowate, osadzone na 
bokach ,nadsadnika wypukłego, prawie bez nitek j r; 
główkami 9 2 woreczkach równowązkich, przyrosłych 
od zcwnątrz do zw6rki w wierzchołku ucięto-rozszerzo- 
nej, otwierających się w podłuż. Jajników 3 lub wiele, 
wolnych i beztrzoneczkowych, na szczycie nadsadnika , 
1 komorowych j komory o 2 zalążkach, wzniesionych z 
podstawy i wywróconych; szyjki wybiegłe z jajnikówj 
znamiona tępe i spojone z sobą. Jagódek przez zro- 
nienie niewicIe , odosobnionych, prawie - beztrzoneczko- 
wych, 1komorowych, 2 - lub 1- na8ionowych. Nasiona 
wzniesione, obokległe, z jednej strony płaskie i z row- 
kiem a z drugiej wypukłe, ze znaczkiem podstawowym, 
a skórką kOBcistą. Zarodek maleńki, w podstawie biał- 
ka rogowatego i poprzeplatanego w poprzecz zapuszcza- 
jącą się weń wnasiennią, prostoległy; rostek dólny. 
GAT. 1. H. wonny (A. suaveolens BLUM.).- Krzew 
piękny, pnący się swemi gałęziami rozpićrzchłemi, ci- 
semi, gładkiemi i nagiemi j z których- młodsze zarówno z 


I 
I 
I
>>>
2332 


młodymi liśćmi przylegnjąco-włosistc,- najwyższo kwia- 
towe w samych końcach ściśniono, na haczystćm tam- 
że odgięciu okryte kwiatami, za nimi zaB dalej znów 
wypędzające nowe pędy. kt6re się im pol!obnie zacho- 
wują. Liście ma. krótko - i często skręcono - ogonkowe, elli- 
ptycznie-Iancetowato, kończyste, 2-3" i to-18"', pra- 
wie - skórzaste, lśnące i nagic z wićrzchu, a spodem 
zrzadka omszone. Kwiaty w 2-5ciu małych i 3-5kwia- 
towych wiązkach l ŻÓłtawe, nador miłćj woni; szypułki 
'/:.calowe i zakrzywiono , z których każd
 w podstawic 
z' przyssdkiem maleńkim, jajowatym i przytulonym, 
wraz z tymże i kielichem omszona; działki małe, koń- 
czystej płatki I/!lcalowe, prawie-równe, ogrubnie, je- 
dwabistowłose, w swych paznogciach szerokich i wklę. 
słych składające się kulisto, a w wierzchołkach wybie- 
gające w koniec równowązko ,klinowaty. Owocków 3 - 5, 
podłużnych, na. 1", przytępionych w końcu a ku pod- 
stawie 
wieńczonych. - Zwyczajny na wszystkich wy- 
spach Oceanu indyjskiego; kwitnie latem. - Jcgo liście 
korzenne, używanymi bywają za herbatę, oraz zachwa. . 
łają je bardzo w cholerze. f 
RODZA.J 1196. PI"szOII,iet' (AIIOIlIł Ln
.).- 
Kielich Sdzielny albo 3wrębny, odpadający. Korony 
płatków 6, w 2 okręgach, z których wewnętrzne mniej- 
. sze lub żadne. Pręciki liczne, maczugowato, osadzone 
na krawędziach nadsadnika j nitki bardzo kr6tki
; głów- 
ki z 2 weroczków równowązkich, przyrosłych z przo- 
du zwórki rozszerzono - uciętej 10twićrających się w 
podłuż. Jajników wielo, uczepionych bez trzonecz- 
ków Da szczycie nadsadnika, wolnych lub lckko spojo- 
nych, 1 komorowych ; komory o t zalążku wywróconym, 
a wzniesionyul z podstawyj Rzyjki wolne, króciuchne 


ł 


-
>>>
.. 


2333 


albo prawie-żadne; znamiona główeczkowate: Jagódck 
wiele, zrosłych wzrosłojagodę cieriJkowaną, łuskowaną 
lub gładką, wewnątrz miażdżystą i wiclonasionową. Na- 
siona wznicsione, jajowc lub elliptyezne, ze znaczkiem 
prawie - boczno - przypodstawowym, z szewkiem linijko- 
wato wyniosłym, a skórkI} skorupkowato-skórzastą. Za- 
rodek maleńki, w podstawie białka zbito-mi'tsistego, po- 
przedzielanego prżez zapuszc7iającą silt w jego treBĆ 
wllasicnnią blaszkowatą; rostek dólny. 
GAT. 1. F. miękkocie'l'nisty (A. muricata LIN.), tak- 
że Drzewo jlaszowe.- Drzew() arednićj wielkoBci, cza- 
sem tylko krzew; opatrzone korą szaro-cisą, a pIwiarni 
i gałązkami za młodu przcz dolcgajlt ce włoski cisawo- 
ź6łtcmi. Ma ono liBcie krótkoogonkowe, elliptycznie- 
lancetowatc , 5" i 1 l/X'" kończyste, prawie - skórzaste, 
nieco-18nące i ciemnozielone z wierzchu" spodem bla- 
do-zielone, niekropkowane , a z młodu rudawowłose. 
Kwiaty na krótkich i drzewiejących szypułkacb, poje- 
dyncze, najwięcej konarowe lub nawet pniowe, kątowe , 
większe niż Szachownicy, żółtawo-białej kielich trwałyj 
płatki zewnętrzne skórzaste, sercowate, kończyste, ze- 
wnątrz zielone, wewnątrz brudno-żółte, -:- 8 3 wewnę- 
trzne mniejsze, tępe i żółte; główki w podstfLwie włosi- 
ste. Owoce wielkie bo do 12" długie a 6" w Brednicy, 
do 3 funtów ważące, podłużnie-sercowate, nieco wgięte 
ku wewnątrz, a niekicdy i kulistawej z obowocnią zie- 
lonawą albo żółtą, siateczkowaną, okrytą cierlikami 
krótkimi, miękkimi, poodginanymi i ogrubnimi. Nasio- 
na ułożone w okrąg, wielkoBci fasolowych l podłużne, 
IBnące l czarne,- Pospolity w Ameryce Brodkowej, a 
dziB między zwrotnikami wszędzie oraz wIndyach 
zachodnich uprawiany j kitnie od czerwca do Wf' e- 


-- 


ł 
--"
>>>
2334 


śDia.- Miąższ mięsistych owoców biały, soczystYI sma- 
ku słodko-kwaskowatego i wonny (obok jakby terpen- 
tynowatej onegoż skóry), stanowi około zwrotników jak 
naj ulubieńszy pokarm, chociaż takowy niebardzo przypa- 
da do smaku europejczykomj używają go jako chłodżą- 
cego w wielu gorączkach, a przez drożdżenie wyrabia- 
ją na napój wyskokowy podobny do wina a zachwala- 
ny na grzybki. Ostra ich skóra l używa się jako lek 
drażniący; kora korzeni w razach strucia się rybami; 
li
cie w czerwiwoBci j pąki i kwiaty no. kaszel i w nie- 
żytachj nasiona cierpko - gorzkie w osłabieniu dróg tra- 
wienia w postaci napoju; owoce zaa niedoapiałe w gnil- 
cu i grzybkach. 


Duto IImaczni
j6ze owocę jako owoce, zbi
ranymi bywają z 
GAT.2. F.lwkowatego (A. squammosa LIN.):- drzewa 12-20- 
stopowego; z kor, gęboz&lltą, lIewnątrz czarniawo - cisą a wewnątrz 
czerwonawą, na młodych gałązkach zieloną i IIzaro kropkowaną i l: 
liśćmi krótkoogonkowymi, elliptyczuymi lub lancetowato wydłużo- 
lIymi, tQPo-kończystymi, w podstawie ostrymi, 4- 6" i 11/. - 2", z 
wi
rzchu brudno żółtawo-zielonymi i nieco-lśnącymi a spodem bled- 
szymi, przejżrzysto-kropkowanymi, nagimi tylko omszonymi za mło- 
du; z kwiatami jedynie na starszych gab;:ziach i na. pniu naprzeciw- 
listnymi i pojedynczymi lub t
ż skupionymi, a bocznymi na szypuł- 
kach t -2kwiatowych, na 1" długimi, żółto-zielonawymi, macnćj ale 
nie miMj woni, - o działkach krótkich 8 szerokich,- płatkach za- 
ledwi
-otwartych, podłu
nych , wklęsłych w podstawie a w wi
rz- 
chołku tępym 3graniastych, wewnętrznych mniejszych; l: owocami 
wielkoici pomorańczy, jajowo - kulistawymi alboli U
 t
po - ostro- 
krę
nymi, z I:aklęsł!} podstawą,- kt6rych pokrycie zielone lecI: mo- 
drawo lub lZaro o8lironione, tworzą- łuski liczne, dachówkowate, nie- 
równe, 
pe, wielkie, guzikowate; z nasionami elliptycznemi, ści- 
inionemi lub niewyra
nie-kłtowatemi, nieco-1śnącemi, kBllztanowate- 
mi albo czarnemi:- pochodz'łcego II Ameryki, dziś zaś chodowane- 
go po wszystkich krajach przyzwrotnikowych ; kwitnącego w porze 
.kwarn
j:- kt6rego owoce dużo słodsze i przyjemni
jsze, nader 00' 


-
>>>
2335 


nionymi bywają na pokarm, a jako l
k na wstrzymanie biegunki; 
zresztą spożytkowt\ią go jak poprzedzający.- Takie 


GAT. 3. F. peruaŃkiego (A. Cherimolia MILL.), drzewa wzro- 
stu poprzedzającego, lec. Iii gałęziami zwisłemi; li liśćmi jajowato- 
lancetowatymi, niekropkowanymi, miękkimi, spodem rudawo - jedwa- 
bistymi; kwiatami rzadko skupionymi I na zewnątrz rdzawo kosma- 
tymi, budowy jak w luskowatym, barwy zewnątrz zielonaw
j a we- 
wnątrz białej; owocami wielkości pięści, jasno-żółtymi, pełnymi doł- 
ków,- o licznych nasionach drobnych i cisych:- pospolitego w Pe- 
ru i Kolumbii: - kt6rego owoce liczą tameczni do najdelikatni
j- 
szycb, pod nazwiskiem Cherimolas; wszelako nigdy one nie wy- 
równają dobroci nasz
j gruszki lub śliwki.- (A. tripetala AlT.). 


Mni
j smaczne i prawie nie jadane, lecz tylko jako leki r;a- 
st680wywan6 owoce, kory i nasiona, zbi6rają także, . 


GAT. 4. F. lliatkowatego (A. reticulata LIN.), odznaczającego 
si
: owocami jak małe melonki, bez cierlik6w i łusek, lecz z pood- 
lioaczanemi Da ich powi
rzchni okrągławo-5kątnemi p6lkami: - po- 
chodzącego z Indyj zachodnich:- z kt6rego ua&ion wywarzają tak- 
że sok, kt6ry zeschły, podobny i używany jak katechu. 


GAT. 5. F. tępokwiatowego (A. obtusifiora Tuss.), z owoco.mi 
o pólkach guzikowato-wypukłych:- z Gt\iany i Anty1l6w. 


GAT. 6. F. blotnego (A. palustris LIN,),- r; kt6rego sprę::!ysto- 
gębczo.stego korzenia, brllzylillnie robi!} korki. 


RODZAJ 1197.lJIIlBzczelilla (IUollotlOl.n DUN.). 
Kielich 3dzielny, odwinięty. Korona z 6 płatków 
spojonych podstawami, z których.zewncttrznc łódkowate 
i falisto - kędzierzawe , a wewnętrzne scrcowatc i scho- 
dzące się. Pręciki liczne, osadzone po bokach wypu- 
kłcgo nadsadnika , prawie bez nitek; główki z 2 wo- 
reczków podłużnych, przyrosłych od zewnątrz do zwór- 
ki, otwierających się w podłuż. Jajnik 1 , beztrzonecz- 
kowy, lla szczycie nadsadnika, 1komorowyj komory o 
ł48
>>>
2336 


" 


wielu zalążkach, uczepionych na Bcianaehj znamif( bez- 
szyjkowe, przygnieciono - główkowate. Jagoda kulista, 
gładka, miażdżysta, 1komorowa, wielonasionowa. Na- 
siona podłużnie - jajowe, kątowate, zo skórką prawie- 
skorupkowatą, a szewkiem wąziuchnym i wystajllcym. 
Zarodek mały, w podstawie białka mięsistego i poprze- 
platanego poprzecznymi faMkami wnasicnni. 
GAT. 1. M. muszkatowa (M. Myristica DUN.).- 
Drzewo Brednie, z rozgałęzieniem nagićm: o liBciach 
krótko- a grubo - ogonkowych, 8" i 2 I/'J'" podłużnych, 
ku wierzchołkowi nieco rozszerzonych, zalodwic-zao- 
strzonych , w podstawie Dagle jajowatych lub też nie
 
kiedy i niewyra
nie-sercowatych, skórzastych, całkiem 
nagich, z wićrzchu lśnących i żywoziclonych, a spodem 
modrawo-zielonych; o szypułkach bocznych, wysmu- 
kłych, 3" długich, 1kwiatowych, z przysadkicm jajowa- 
tymj kwiatach wielkich,- z działkami z czasem odgię- 
temi a z płatkami białymi, - zewnętrznymi podłużnic- 
lancetowatymi, zaostrzonymi, nader falistymi, do ł" dłu- 
gimi,- a wewnętrznymi krótszymi, wzniesiono sellO- 
dzącymi się, jajowatymi, grubszymi, rozszerzonymi po 
nad podstawą, brzegiem kos
atymij o jagodzio kuli- 
stej, nagiej, nie wielkićj j a nasionach utopionych w 
miażdżu , podłużnie-jajowych, kątowatych i rudawych.- 
Ojczyzną jej zdaje się być Afryka, choć dziś najwięcej 
chodują ją na Jamaice; kwitnie latem.- Sławne są jej 
nasiona , znane pod nazwiskiem orzechów lub gałek 
muszkatowych iamaikańskich lub ameryka?'ł- 
B k i c h, smaku, woni i użycia- właaciwych.- (A n o 11 a 
Myristica GAERTN.).
>>>
2337 


ill@ID2U

 @

'ltłQ 


Miesiącznikowate (Menispermaceae ENDL.). 


Kwiaty drobne, bardzo rzadko obupłciowe, ale 
zazwyczaj prawidłowo lub też tylko przez zronienie- 
już oddzielno- już rozdzielno-płciowe, w gronach a r!Za- 
dzićj wiechachj z częBciami okwiatu w jednym lub kil- 
ku okręgach, 3-, rzadziej 2- lub 4-, a najrzadzićj 5-li- 
czebnemi i to naprzemianlegle.- W kwiatach obupłcio- 
wych: kielich 03,6 lub 12, a tylko czasem o 10ciu dział- 
kach w jednym albo trzech okręgach, wstawowatych , 
odpadających, wolnych alboli też spojonych podstawa- 
mi, z kt6rych wewnętrzne często mniejsze: w koroni
 
płatków o pół mniej lub też rÓwna liczba z działkami, 
zazwyczaj dużo od nich krótszych a niekiedy nader 
maleńkich, już wolnych już spojonych mniej więcej,- w 
żeńskich bardzo często brakl
ących: pręciki liczbą 
odpowiednie i llaprzeciwległo działkom, rzadziej mniej 
licznej nitki prawie-niteczkowate, bąć wszystkie wolne, 
bąć ,!ewnętrzne jednowiązkowo, bąć wszystkie zrosłe 
w znitek graniastosłupkowaty i rozpłasczony tarczko- 
wato w szczycie j główki zewnątrzwrotne, o 1 lub 2 a 
niekiedy i 4ch woreczkach, otwierających się w poprzecz 
albo w podłuż: jajniki 1komorowe, już liczne i okrę- 
gowe a wolne- aż do zrosłych, już tylko 1 i to mimoBrod- 
kowy, początkowo prosty a później zakrzywiony w wierz- 
chołku tak- iż tonże sięga podstawy i niekiedy z nią 
zrasta się j komory w jednych o 1 zalążku Bciennym, 
dwuwrotnym, a jajotworku g6rnym,- w drugich zaś z 
tymiż licznymi, rozrzuconymi na Bcianach , zgiętymi al- 
148. 


.
>>>
2338 


bo wywróconymij 8zy,.jki szczytowc , bąć p
jcdyncze bąć 
3dzielne lub 3zębne, w razie zupełnego nagięcia się 
jajnika prawie - podstawowe, a niekiedy żadnej zna- 
miona pojedyncze. W kwiatach żeńskich: kielich już 
samca, pręciki zaB płonne albo żadne,- już 1 dział- 
kowy, przodowy l paznogciowy, odpadający; a korona 
1 płatkowa, tylna, paznogciowa, przytulona do kie- 
licha.- Owoc jagodowaty lub pestczakowaty, już pro- 
sty już łękowatYI lekko Bciśniony j pestka pomarszczo- 
na, na obu Bcianach z kresą podkowiastą, wewnątrz- z 
przegrodą dwublaszkową , niezupełną bo sięgającą od 
podstawy do połowy pestki, powstałą ze zrośnięcia się 
wierzchołka nasiennika z podstawą.- Nasiono wzniesio- 
ne, wywrócone albo podkowiaste l uczepione u wierz- 
chołka przegrody niezupełnej ; skórka cienko-błoniastaj 
białko w jednych okwite i tęgo-mięsiste, a w drugich 
skąpe albo żadne.- Zarodek w pierwszych maleńki w 
Brodku białka, w drugich zaś wielki i prosto legły ; li- 
stnie r6wnowązkie i stulone, alboli też szerokie i mnićj 
więcej oddalone, prawie-listkowatej rostek krótki, odda- 
lony od znaczka, czasem tylko do tegoż zbliżony.- 
Kt.zewy 'wiciowate, kr
t8, t
gie; z drzewem rzadko "p ier - 
ścionkowatem; z liśćmi naprzemianległy'mi, prostymi, pro- 
'lIlienisto- lub dłoniasto - nerwowymi, cz
sto tarczowatymi 
i calymi,- a tylko niekiedy złożonymi, prawie-trzylist- 
kowymi; bez przylistków. 
RODZAJ 1198. RghUI'l"ktt. lub T,'"tka ('oc- 
,ulus DEc.).- Kwiaty rozdzielno - a czasem oddziel- 
no-płciowe. W męzkich: kielich o 3-6 działkach 20krę- 
gowych, zewnętrznych mniejszych i spojonych podsta- 
wami, a wewnętrznych większych lecz często brakują- 
cych. Korona o 3-6 płat
ach, mnićjszych od działek,
>>>
2339 


paznogciowych, także czascm uicdostającycb: pręci- 
ków 6, wolnych i naprzeciwległych z płatkami j nitki 
obławe; główki wewnątrzwrotne, 2woreczkowe, otwie- 
rające się w podłużj ani Bladu jajnika. W żcńskich: 
kielicb i korona jak u samcówj pręcików 6 O płonnych 
główkach, alboli tćż żadncj jajników 3-6 a rzadziej 
wielc, bez lub na podsłupniu krótkim; komora łza- 
lążkowaj zalqżek ścienny, dWllwrotny, z jajotworkiem 
górnym; znamię bezszyjkowe, całkowite lub wrębne. 
Pestczak mięsisty, prosty albo zgiętYj pestka nerkowa- 
ta, alboli tćż prawie-podkowiasta. Nasiona postaci pe- 
Btki , mnićj więcej łękowate. Zarodek w białku mięsi- 
stem , pr05toległyj listnie równolcgłe, a nickicdy rozcho- 
dzące się z powodu - rozdziclajl}cego je białkaj rostek 
górny. 
GAT. 1. R. dłoniasta (C. po.lmatus DEC.).- Ziele 
trwałe, jakby podkrzew wspinający się; z kłębem pio- 
nowym, do 15" długim a 4" grubym, zewnątrz cisym 
i brodawkowatym, a wewnątrz ciemno-ż6łtym , - o mn6- 
stwie korzeni, rozgałęzionych w odnogi obłe, nicco 
członkowate i bulwowato-mięsiste. Łodyga w samcach po- 
jedyncza a w samicach gałęzista, wijąca Bię, obła., dłu- 
ga, grubości pióra gęsiego aż do tćjże małcgo palca, 
wraz z ogonkami i liśćmi porosła włosami długimi, t
- 
gimi a czcrwonawymi. LiBcie w całoBci okrągławe, bar- 
dzo odlcgłe , długoogonkowe, 6-9" w średnicYI już pły- 
cej już głębićj 5 -7łatowe, a niekicdy 5kątne, w pod- 
stawie głęboko-sercowatc, a w brzegu faliste. Kwiaty 
męzkie w wiechach kątowych, wiBzl\cych, włosistych i 
'r6wnych ogonkom, 
a szypułecżkach nader krótkich, 
z przysadcczkiem równowązko-lancctowatym i rzęsowa.- 
nymj o 6 działkach zaoRtrzonych i równychj o płatkach 


-,
>>>
2340 



 


klinowatych, tępych, mięsistych i wklęsłych; o 16 prę- 
cikach dłuższych od korony, z główkami 4łateczkowe- 
mi i 4woreczkowemi: - żeńskie zaB w gronach poje- 
dynczych i krótszychj z płatkami krótszymi od 3ch jajni- 
ków gruc,zołkowato - włosistych; prawie bez szyjki; ze 
znamieniem 3kończystem. Jagody wielkoBci orzechów 
laskowych, okryte włosami długimi, czarnymi i gru- 
czołkonoanymi. Nasiona nerkowate, czarno.- Zwyczaj-o 
na po gęstych lasach, wybrzeżów południowo-zachodnich 
Afrykij kwitnie latem.- Ona to dostarcza od pary wie- 
ków, tyle słynnego przed niedawnym czasem, mocno 
gorzkiego korzenia Kolumbo- radix Columbo, 
Calom ba, Colomba, Calumbo, !Zawierającego 
właBciwy pierwiastek kolumbin; zalecanego jako 
dzielny lek w rozmaitych cierpieniach dróg trawienia, 
zwłaszcza powstałych w skutek osłabienia lub zbytecz- 
nej drażliwości tychże, oraz zmienionych wydzielin itp.- 
(Monispermum palmatum LAM.). 
GAT. 2. R. dołkowata lub właściwa (C. lacunosus 
DEc.).- Krzew wysoko wspinający się, o pniu od gru- 
bOBci ręki do tćjże uda dochodzącymj z korą grubą, bar- 
dzo pomarszczoną i pełną dołków i jam j z gałęziami 
do 40' długiemi; z liśćmi na ogonkach długich i skrzy- 
wionych w podstawie , 2rzędowo-naprzemianległymi, od- 
stającymi, sercowatymi, kończystymi, 5-7" szerokimi 
a 8-to" długimi l gh,boko-sercowatymi, jakby z pa- 
pieru, z wierzchu nagimi i zielonymi a spodem ŻÓłta- 
wo-włosistymi; wi
cha.m.i tylko na starszych gałęziach, 
bocznemi, powstałemi z licznych gron, prawie 2 razy 
dłuższemi od ogonków bo niemal.na 1 1 !-:ł.',- żeńskimi 
jednak pojedynczymij z kwiatkami białymi, nador nie- 
miłćj woni; z owocami po 3 wraz, wiclkoBci winogron,
>>>
- 


234t 


początkowo białymi, dn}(.j czerwonymi, naostatek 
czarno - szkarłatnymi j a nasionami bialawemi i pomar- 
szczontJmi.- Porasta wybrzeża morskie na Molukkachj 
kwitnie latem.- Z niej głównie pochodzą, tak zwane 
ziarnka indyjskie lub lewa'nckie- cocculi 
... 
indici v. levantici, mocno odurzające przez zna- 
czną il08ć zawartego w nich kokkulinu lub pikro- 
toksynu. Działają one głównie na mlecz pacierzowy, 
wzbudzając kurcze gwałtowne przepuszczające, tężca, 
szczękościsk i porażenie: wszelako nader rzadko uży- 
wają ich jako lekuj ale zato odurzają niemi ryby i pta- 
ki, w celu złowienia ichj gubią owady gnębiące ludzi; 
dodają ich do piwa, aby mocniej upajałoj a z wyciśnię- 
tego z nich łojowatego tłuszczu, robią swićce w Indyach.- 
(Me ni sperm um Cocculus LIN.). 


Tych
e samych ziarnek, dostarcza 


GAT. 3. R. korkw.!ata (C. suberosus DEC.):- podobnyż krzew, 
iii korą korkowatl}i o liticiach na równych im ogf.nkach; okrągławo- 
sercowatych, prll.v.ie-uciętych w podstawie a w końcu zaokrąglonych, 
kOllczystych, do 12" w obu rozmiarach, skórzastych, l: wi
rzchu cie- 
mnozielonych nagich i bąblastych, a spodem modrawo - zielonych i 
słabo otrQbiasto opylonych, w kątach n
rwów brodatych; o wi
chach 
żellskich wiszących na 1- 2', po 2 - 4 wraz wyrastających z pnia 
albo starych galQzi, złożonych z gron wielokwiatowych; kwiatach 
woni odrażliw
j, z 3ma działkami tępemi, z 6ma płatkami mięsistymi lan- 
cetowatymi i odgiętymi, z 3ma jajnikami kr6tkoszyjkowymi i otoczo- 
nymi od licznych pręcik6w płonnych; o 200-300 owocach w wi
- 
sze, szkarłatoycllj a nasionach kulisto - n
rkowl\tych i cisawych:- 
pospolity wIndyach wschodnich.- (Menispermum Cocculus 
LIN.). 


GAT. 4. R. aksamitna (C. Abuta KOST.).- Krzew 
kl'C(ty, pnący się po drzewach wysoko Rwcmi gałęzia- 
mi kosmatcmi, a gałązkami aksaIIlitno.wemij któreg o -
>>>
2342 


l, 


liście na ogonkach krętych i zgrubłych ku górze, ja- 
jowato-okrągławe , zaostrzone, 2-3" długie, z wierzchu 
nagie lecz rudawo-ciso-zielone i nieco-Mnące, a spodem 
omszone aksamitnawo włoskami popielato-cisawo-czer- 
wonawymi j wiechy podobnegoż pokrycia, krótsze od 
liści, kątowe, męzkie więcej złożone i wielokwiatowe, 
żeńskie prostsze i mniej kwiatowe j kwiaty męzkie na 
zewnątrz szaro-aksamitne, wewnątrz czarniawo-czerwo- 
ne,'-:'" żeńskie?j jagody po 2 lub 3 a niekiedy po 1ej na 
szypułce, jajowo- kuliste, lekko-BciBnione, prawie-ucięte, 
suche l 'szaro-aksamitne.- Znachodzi się w lasach Gu- 
jany j kwitnie w lecie.- Z nićj pochodzić ma także w 
znacznej części, tak zwany korzeń nazwirowy- ra- 
dix Pareirae bravae, słynny lćk na zwir moczo- 
wyj młode zaś pl(dy, zarówno jak i inne częBci .tej ro- 
śliny, mają dzielnie działać w stwardnieniu wątroby.- 
(Menispermum Abuta LAM. Abuta rufescens 
AUBL.). 
RODZAJ 1199. Il,.ullzo/" (Ci
s8lUI)elos LIN.). 
Kwiaty oddzielno- lub rozdzielno-płciowe. W męzkich: 
kielich 4dzielny, otwarty j korona 4płatkowa, lecz czę- 
ściej zrosłopłatkowa, miseczkowata i 4łatowaj znitek po- 
Brodkowy, słupeczkowaty i obły,- z główkami 2 lub 4ma, 
przyrosłemi do kraju jego wierzchołka rozpłasczonego 
w tarczkę, poprzecznie-jajkowemi, 1 woreczkowemi, a 0- 
twierającemi się poziomo. W żeńskich: kielich. z 1ej dział- 
ki przewrotnie-jajowatćj i paznogciowej; korona ł płat- 
kowa, naprzeciwległa i prz)Ttulona do działki kielichaj 
jajnik mimośrodkowy, ukośny, 1komorowyj zalążek 1 , 
Bcienny l dwuwrotny , t jajotworkiem d6lnym j szyjka 
szczytowa, 3graniasta, z wierzchołkiem 3wrc;bnym lub 
3zębnym; znamion 3 , tępych. Pestczak mięsisty, zgięty, 


I 
"\ 


l. 
I 


.. 


--41
>>>
2343 


.. 


z szyjką odwrotnie-podstawowąj pestka Bciśniona, brze- 
giem guziczkowana lub też pomarszczona l z obu zgię- 
temi połówkami zrosłemi w przegrodę. Nasiono postaci 
pestki, podkowiaste. Zarodek w białku mięsistćm i 
skąpem, prostoległy, prawie-obłYj rostck dólny. 
GAT. 1. K. Nazwi,r (C. Pareira LIN.).- Podkrzcw; 
którego korzeń drzewiasty, grubości barku, gałęzisty. 
Łodyga długo wijąca się, obła, naga lub przylegająco 
omszona. LiBcie tarczowate lub prawie-nerkowate, do 
3" w Brednicy, z przodu zaokrąglone i nieco-wgniecio- 
ne z koniuszkiem oBcisto - kolczystym, prawie - nagie z 
wierzchu, spodem szarawo-żółte i przylegająco - jedwa- 
bistowłose j ogonki zwykle dłuższe od blaszki , lekko- 
włosiste, obłe i czepiające się blisko brzegu tćjże. Gro- 
na żeńskie dłuższe niż liście, okryte licznymi przysa- 
dcczkami ogoneczkowymi, nerkowatymi, coraz to ma- 
lejącymi, jedwabistowłosymi, a w ich kątach drobniut- 
kimi kwiateczkami prawie bez szyjek. Jagody drobniut- 
kie, kulistawe, lekko BciBnione i br2:egicm zcieńczonc l 
guziczkowato-marszczkowane, szkarłatne i pokryte wło- 
sami tęgimi, długimi a białymi.- Powszechna woko- 
licach górzystych Indyj zachodnich i Meksyku; kwi- 
tnie w lipcu i sierpniu.- Z niej pochodzi prawdziwy 
korzeń nazwirowy- rad ix Pareirar Re bravae; 
który blisko od dwóch wieków używany przez leka- 
rzy europejskich, przed niewielu laty wyszedł z użycia. 
Ma to być nader dzielny środek kruszący kamienie i 
zwir moczowy; a. jako mocno pędzący mocz, zalecany 
w puchlinach, w chorobach nerek i pęchcrza moczowe- 
go, w ciekączkach a nawet i w zastoinach brzusznych.
>>>
2344 


Tego nazwiska korzeń, zbićranym takle bywa z 
GAT. 2, K. gładziucJmej (C. glaberrima S
'. HI L,): - ziela 
trwałego; o łodydze wijąc
j się, ściśnionej i krćsowan
j; liściach 
nieco jajowo-okrągłych, 1 1 / 2 -t", malejących ku górze, kOllczystych, 
1tnerwowych, jak najgładszych i nagich, l: wierzchu żywo-zielonych 
a spodem białawych,- na ogonkaeh 2" długich, wysmukłych, czę- 
sto odgiętych, ucz
pionych tuż przy brzegu blaszki; kwiatach zielo- 
nawych, dólnych w gronach zło
onych z przysadkami jl\iowato-kończy- 
stymi, a górnych w baldaszkogronach z tymiż równowązko-szczecino- 
watymi, wyrastająoych z ponad kątów Iiści,- z szypułkami i szypu- 
łeozkami prawie - włoskowatemi,- o kielichach r6wnowązkodziałko- 
wych,- a koronach nieco większych i 4łatkowych:- bardzo pospo- 
litej przy drogach i miejscach uprawnych w Brazylii, a kwitnąc
j 
w czerwcu i lipcu. 
TycUe samych zaś skutków hoć innego miana korz
ni, do- 
starcza 
GAT. 3. K. Kaapeba (C. Caapeba LIN.):- podkrz6w, odzna- 
czający się: łodygą prawie-nagą, kr
80waną; liśćmi sercowato-okrą- 
głymi, 21/2" w średnicy, bardzo tępymi lecz kolczysto - kończystymi, 
zielonymi i nagimi II wi
rzchu, spodem bledszymi i miękkowłosy- 
mi, na 11/2calowych ogonkach omszonych; gronami żellskiemi mniój 
wi
cćj !lO 10 wiązeczek kwiatków, wyszłych z kątów przysadk6w o- 
krągławo-sercowatych, długo- i OBcisto-kończystych, - o jajnikach 
kosmatych; wreszcie jag6dkami maleńkiemi, n
rkowatemi, zaledwie- 
Bciśnionomi:- IIwykła wIndyach zachodnioh; kwitnąca latem:- kt6- 
rej korzeń, nosinazwlI korzenia Kaapeby- radix Caapebae 
v. Caapiae. 


[a@ID


£ @a.SS2mt

 


Kwaśnicowate (Derberaceae LINDL.). 


Kwiaty obupłciowe, umiRrowe (jednak czasem bez 
okwiatu), na szypułkach kątowych i ł-wiclo - kwiato- 
wych, groniastych albo wiechowatych.- Kielich wolny, 
3-4-9działkowy, w 1 lub 3 okręgach, często ubar- 


I 
! ' 


. 


..-
>>>
2345 


wiony, w przed kwitnieniu naprzemian dachówkowaty. 
-Korona odpadająca, o płatkach w podstawie często 2- 
gruczołkowych, lub też z dziurką na paznogciu albo 
nawet i z ostrogą, przy kielichu 10kręgowym w liczbie 
2 razy większej od tejże działek, a przy kielichu wię- 
cejokręgowym z tąż odpowiednią jego działkom.- Prę- 
ciki naprzeciwległe i odpowiadające liczbą płatkom, 
rzadko kiedy liczniejszej nitki krótkie, zpłasczone, czę- 
sto pobudliwej główki zewnątrzwrotne, z 2 woreczków 
naprzcciwlegle przyrosłych do zwórki, otwierających się 
sprężysto przez oddzielenie się od tejże ich błonki ze- 
wnętr
nej i odwinięcie się onejże ku górze w denecz- 
ko, a rzadko szparką w podłuż.- Jajnik 1kolllorowy, 
często ukoany; komora o zalążkach- już w liczbie nieo- 
znaczonej a podnoszących się w 2ch lub kilku szeregach z 
łożyska ściennego,- już w prawie-oznaczonej, wzniesio- 
nych z podstawy lub obok niej i wywróconych; szyjka 
szczytowa, króciuchna, czasem prawie-żadnaj znamię 0- 
grubnie, tarczkowate, pępiaste.- Jagoda, a niekiedy to- 
rebka bezłusczynowa, 1komorowa, 1-lub kilko-nasionowa, 
już pęcherzykowata, już pękająca poł6wkowem wiecz- 
kiem, już strączkowata i 2łusczynowa- z jedną łusczyną 
płonną a drugą nasiononoBuą.- Nasiona jajowe albo kuli- 
ste, wzniesione lub poziome; skórka skorupkowata al- 
boli też błonkowata, ze znaczkicm prawie - bocznoprzy- 
podstawowym , i z widocznym szewkiem j białko już 
mięsit!te już chrząstkowate.- Zarodek w białku osiowy, 
prostolcgły i prawie krótszy od tegóż; listnie płaskie, 
elliptyczne, w rostkowaniu listeczkowate j rostek dłuż- 
szy od listni6w, dolegający równoodlegle do znaczka. 
_ Krzewy lub zioła z sokiem wQd,
i8tym; z ga
ziami 0- 
biemi; z liśĆ'mi naprzemia?łległymi, ogonkowymi, już pro- 


,
>>>
2346 


stymi, już niepa1.zysto-piirzastymi l kilkakroć złożonymi, 
troisto-pierzastoszczepnymi , najczl}ściej rZl}sowato- lub cier- 
nisto-piłkowanymi, z któ,.ych- pierwotne bezprzylistko- 
we, cZl}sto zronio1le przeobrażeniem sil} ich w- cierń poje- 
dynczy, trzydzielny lub nawet nie parzysto-pierzasty, wy- 
dający z ponad siebie gałązeczkI} ok?'ytq w podstawie łu- 
skami dachówkowatemi a w wie,'zclwłku okrytą nastl}- 
pnymi liśćmi,- nastl}pne zaś proste, przylistkowe , na- 
przemianległe, skupione, całkowite lub też ciernisto - l Jił - 
kowane l a niekiedy i pierzaste; z przyUstkami ogonecz- 
kowymi , maze,l.kimi , parzystymi i odpadającymi. 
RODZAJ 1200. S/opkou,iec (PotIOI)hJllum 
LIN.), także Biedl'z!l!la.- Kielich 3działkowy, pra- 
wic-zielny, odpadający. Korona o 6-9 płatkach jedno- 
okręgowych, przewrotnie-jajowych, roztwartyc!t, Pręci- 
ków bąć 6 naprzeciwległych płatkom, bąć 12 i 18j nit- 
ki krótkic; główki 2woreczkowe, zewnątrzwrotne , o- 
twierające się deneczkiem odgiętem. Jajnikjajowy, 1ko- 
morowy j komora o wielu zalążkach wywróconych, u- 
czepionych podno8ząco 8ię w kilku szeregach na łoży- 
sku aciennem i jednostronnem , znamię prawie - bez- 
szyjkowe, tarczkowate, brzegicm kędzierzawe. Jagoda 
jajowa, 
ię8ifltawa, 1 komorowa. Nasiona liczne, Bcien- 
ne, podnoszące się, prawie - ellipsoidycznej skórka bło- 
niasta, ze znaczkiem podstawowym, a szewkiem kre- 
skowatym. Zarodek króciuchny, w podstawie białka 
zbito-mięsistegoj listnie półobłej r08tek gruby, dólny. 
GAT. t. S. tarczowaty (P. peJtatum LIN.), zwany 
także Kaczą ,topq lub nogq.- Ziele trwałc: z kłębem 
3-6' długim, gruboBci palca, daleko rozplożącym się, 
ponabrzmiewałym w guzy doać grube i wydające długie 
a włóknowatc korzenie, zcwnątrz rudawo- lub ciemno- 


ł
>>>
I 


2347 


cisym, a wewnątrz żółtawo - białym: z łodygą 5 - to" 
wzniesioną, pojedynczą, obłą, kresowaną, nagą, dzier- 
żącą na wierzchołku tylko 2 liBcie i pomiędzy nimi 1 
kwiat zwisły: z liaćmi okrągławymi, 4 - 8" długimi a. 
nieco - Bzerszymi, promienistonerwowymi , wrębnymi 
brzegiem- w 5 do 8 łat klinowatych, w końcu najczę- 
ściej rozszczepanych, a zarazem nieumiarowo i grubo 
ząbkowanych,- wypłowiało - zielonymi i nagimi z wierz- 
chu, a spodcm bledszymi i nieco - omszonymi zarówno 
z brzegiem: z kwiatem 1 IN' w Brednicy, białym, przy- 
jemnej woni , na równej mu szypułce , - o działkach ja- 
jowych, wklęsłych i nagich, - koronie płasko - dzwon- 
kowatej, z 3ma zewnętrznymi płatkami większymi niż 
3 lub 6 wewnętrznych,- pręcikach 12-18 , o połowę 
k;ótszych ,- a znamieniu bezszyjkowem l tarczkowato- 
główkowaŁem, 6kątnem i brodaweczkowatem: z jagodą 
wielkoBci i postaci lubaszki, uwieńczoną znamieniem a 
ż6łtawą.- Znachodzi się po cienistych lasach Nowej 
Anglii aż do Karoliny j kwitnie w maju i czerwcu.- 
KłąB jego niemiło - gorzki i ostry, używanym bywa w 
Ameryce jako lek przeczyszczający zamiast jalappy, a 
w większych dawkach i wymioty wzbudzaj zicle jest 
odurzające; kwaskowate zai! jagody smaczne, jadane 
bywają pod nazwą jabłek -majowych. 


Obok podobnegoż korzenia, jeszcze smaczni
jsze owoce po- 
siadają: 
GAT. 2. S. 9 Włowat y (P. cu.llicarpum RAFFIN.), ulubiony w Lui- 
zyanie;- oraz 
GAT. 3. S. górski (P. montanum RAFFIK.), tamże. 


RODZAJ 1201. Lu,;w." (I.l
ontice LIN.).- Kie- 
lich 6działkowY1 ubarwionYI odpadający. Korona 6płat- 
kowa, naprzeciwlcgła l(ielichowi i krótsza od nicgo, o 


.
>>>
2348 


paznogciach opatrzonych łuseczką. Pręcików 6, na- 
przeciwległych płatkomj z nitkami króciuchnemi, zpła- 
sczonemij z główkami zewnątrzwrotncmi, o 2 worecz- 
kach przyrosłyah i otwierających się deneczkiem od 
podstawy ku górze odgiętern. Jajnik podłużnie-jajowy, 
ł komorowyj komora o 4 zalążkach wywróconych, wznie- 
sionych z podstawyj szyjka szczytowa, krótkaj znamię 
pojedyncze i tępe. 'l'orebka pęcherzowata, 1 komoro- 
wa, niepękająca, lub też roztargana wczas przed doj- 
żrzeniem przez rozrastające się nasiona. Nasiona 3-4, 
kulistawe , wzniesione z podstawyj skórka błoniasta lub 
też mięsi stawa , w podstawie pępiasto wydrążona. Za- 
rodek malćńld , w podstawie białka zbito-mięsistego, 0- 
toczon6j pochwiasto zdwojeniem się wnasienni j li
t- 
nie jak najtępsze, króciuchne, rozchodzące się; l'ostek 
dólnYI grubYI dotykający znaczka. 
GAT. 1. L. Świnia rzepa (L. Leontopetalum LIN.). 
_ Ziele trwałe: którego- kłąo bulwowaty, przygnie- 
ciony rzepowato , wielkości pięści, czarniawy zewnątrz 
a wewnątrz czerwonawy; liacie korzeniowe, ogonkowe, 
otoczone w podstawie zeschłem i łuskAmi, na l' długie, 
modrawo - zielone, 2 razy 3listltowo poszczepane- w 
łatki prawie-ogoneczkowe i przewrotnie-jajowatej głąbik 
łodygowaty, wzniesiony, wysmukły, dłuższy od liaci, 
górą rozgałęziony wiechowato, obły,- o kilku pomnićj- 
szych liściach 31istkowych , - o przysadkach liściowa- 
tych, trwałych, dość znacznych, jajowat.ych i zaostrzo- 
nych j kwiaty dość - długoszypułkowe , małe, tółte,- 
z płatkami żyłkowanymi,- z pręcikami znacznie krót- 
szymi od koronyj torebka pęcherzowato rozdęta.- Po- 
spolita pomiędzy zasiewami, w Europie południowo- 
wschodniej i na całym Wschodziej kwitnie w końcu 


.
>>>
2349 


zimy.- KłąB mydlasty tej rośliny, w dawnych czasach 
używany bywał jako odmiękczającYI wysuszający i prze- 
ciw jadowi węŻÓw i pająków; powszechnie służy na 
Wschodzie do prania i wywabiania plam z kosztownych su- 
kien i tkanin wełnianych, jak np. szalów kaszcmirowych; 
a u mim"zaczy w sldadach opium jeszczo dziś do za- 
bezpieczenia się od szkodliwego wpływu onegoż. 
RODZAJ 1202. Bez/m.ial (EpillU'diulU LIN.).- 
Kielich \V pod.,tawie 2przysadeczkowy l 4działkowy, u- 
barwiony, odpadający. Korona o 8 płatkach, naprze- 
ciwległych działkom w 2 okręgach, zewnętrznych pła- 
skich, a wewnętrznych kapturkowatych lub tćż wydłu- 
żonych w ostrogę. Pręciki 4 , naprzeciwległe płatkom; 
nitki zpłasczone j główki wewnątrzwrotne, kończystc, o 
2 woreczkach przyrosłych i otwierających się denecz- 
kielll od dołu ku górze skręeonem "i odpadającem. Jaj- 
nik podłużnie - jajowy l 1 komorowy j zalążki liczno, na 
łożysku jednostronnem, w 2-3ch szeregach podnoszące 
się, wywróconej szyjka boczna, obłaj znamię główeczko- 
wate, całkic lub wykrojono-2łateczkowo. Torebka strą- 
kowata, 1komorowa, 2łusczynowa, o 1ej łusczynie płon- 
nej a tej nasiononoBnćj. Nasion przez zronienie nic wic- 
le, podnoszących się j ze skórką prawie-skorupkowatą j 
ze znaczkiem boczno - nadpodstawowym j z szewkiem 
zgrubło-rozdętym jakby w osnówkę. Zarodek maleńki, 
w podstawie białka mięsistcgoj o listniach króciuchnych 
i tępychj a rostku zgrubłym, dólnym i dolegającym ró
 
wnolegle do znaczka. 
GAT. 1. B. alpejski (E. alpinum LIN.).- Ziele 
trwałe; z kłębem rozpłożącym się poziomoj z łodygą 
6-12" wznicsioną, nitkowatą, nagą, dołem bezlistną, 
a górą z lii!ćmi 2 lub 3 razy 3działkf)wymij listkami krót- 


..
>>>
2350 


koogoncczkowymi, z podstawy sercowatćj jajowatymi, 
kończystymi, całobrzegimi lecz cierńkowato rzęsowa- 
nymi, 5nerwowymi, nagimi, z wierzchu oiemno- a spo- 
dem białawo - zielonymi; z gronem wiecllOwateru, szy- 
pułkowem, wietkiem, niby-bocznem a w istocie wierz- 
chołkowemj z kwiatami przejźrzystymi, brudno-szkar- 
łatnymi, o kapturkach ż6łtych.- Rosnący tu i owdzie 
po miejscach cienistych i wilgotnych, wszelkich Alp 
Europy południowo - wschodniej j kwitnie w kwietniu 
i maju.- Którego zicla używają jeszcze i dzii! górale, 
jako wzbudzającego poty i przeciwjadowego. 
RODZAJ 1203. K.v"&,,ica (U(-,..bc..is LIN.).- 
Kielich 6-9działkowy, 2-30kręgowy, ubarwiony, od- 
padający. Korona z 5 płatków naprzeciwległych dział- 
kom wewnętrznym, paznogciowych, w podstawie 2- 
gruczołkowych. Pręcików 6, naprzeciwległych płatkom; 
o nitkach zpłasczonych; a główkach z 2 woreczków 
przyrosłych, :ł;ewnątrzwrotnych, otwierających się od 
podstawy ku wierzchołkowi deneczkiem odpadającem. 
Jajnik jajowy, 1komorowyj zalążków 2 - 8 , wzniesio- 
nych z podstawy, wywróconych; szyjka szczytowa, kró- 
ciuchnaj znamię tarczkowato-pępkowate. Jagoda 1ko- 
morowa, 1-8nasionowa. Nasiona wzniesione, podłużnej 
ze skórką skorupkowabH ze znaczkiem podstawowo- 
przybocznym. Zarodek prostol
gły, w osi białka mię- 
sistego, onernuż prawie równyj o listniach eIIiptycznych; 
a rostku wydłużonym, dólnym i blisko znaczka równo- 
legle położonym. 
GAT. 1. K. pospolita (B. vulgaris LIN.), w starych 
ziclnikach Piwnikiem, Gliką czerwoną, Kaliną tvłoską, 
Cierniem białym, a niewicm zkąd Porzeczką mianowa- 
na, u ludu zaś miejsc3J!li Omarem lub OmQrem , a po- 


.
>>>
235ł 


spolicie Berberysem.- Krżew 4 -10' wysoki, wc wszy- 
stkich swych częściach nagi. Korzeń jego rozgałęzio- 
ny, wewnątrz żółty j łodygi nieco-pogięte i niknące w 
gałęziach długich, zwisłych, kątowatych , szaro - cisa- 
wych, na kt()rych- ciernie głęboko - 3dzielne, szydło- 
wate, nader-odstające i długie. Liście wiązkowato po- 
skupiane l przewrotnie-jajowate lub też i nieco - wydłu- 
żone, ku podstawie zwężone w krótki ogonck, tępe, 
11/
-3" i %-1", dość-tęgie, ciernisto-rzęsowato pił- 
kowane. Kwiaty w gronach wisząc)'ch i wielokwiatowych, 
w poarodku każdej wiązki liści dłuższych od tychże, 
z p."zysadkiem maleńkim pod każdą szypułcczką, a 3ma 
podoLnymiż pod każdym kwiatkiem; okiclicha zie- 
10nRwo-ż6łt('go działkach 3ch wewnętrznyclI mniejszych; 
płatkach zaledwie dłuższych od kielicha. l czasem w 
brzegu wykrnwanych, żółtych, a każdym Z' 2ma gruczoł- 
kami podłużnymi i pomorańczowymi. Jagody jajowo-po- 
dłużne, nieco-obławe, w szc
ycie uwieńczone pępiasto, 
zwyklc 2nasionowe, czerwone l rzadzićj białawe, żółte, 
fiołkowe lub czarniawe, bardzo kwaśne , tylko w jednej 
odmianie słodkie. Nasiona jajowo wydłużone.- Pospo- 
lity po zaroślach, gajach i lasach w Europic niemal C:J- 
lej, omz w Azyi zachodniej; kwitnie w maju.- Lekar- 
skie zastósowBnie, mićwały jagody Kwainicy lub 
Berberysa- baecRe Berberum v. Berberidis. 
jako chłodzące i zawierające wiele kwasu jabłkowego; 
także kora KUlaśnicy- cortex Berberidis tak 
z gałęzi jako i z korzeni a nawct i samże korzeń, zawie- 
rające berberydyn- jako przeczyszczające, zwłaszcza 
w żółtaczce j a liścic kwaskowato - Bciągające w choro- 
bach ust l zwłaszcza wątłoBci dziąseł. Prócz tego z 0- 
W6CÓW przyrządzają sok i syrup, używane w zastęp- 
149
>>>
2352 


stwie cytl.ynowego do napojów i potrnw; robi!} kąski 
chłodzące i smarzą konfitury j z octem zaa przyrządzają 
czerwony atrament: korzeniem i korą barwią na ŻÓłto 
i garbują delikatniejsze skóry na safian j młode zaB li- 
Bcie jadają za sałatę. O nim to pam
je (zdaje się źe 
zabobonne przekonanie pomiędzy ludem wiejskim), iż 
rosnąc obok zboża, wywołuje jego zarazę; dlatego tćż 
może u nas wytępiono go prawie zupełnie. 
Bardzo wiele innych gatunków, jako posiadajl}cc takież sa- 
me owoce w użyciu, w różnych krajach zastępują IJQSpolitą; "nRj- 
więcej: 
GAT. 2. K, kanadyjska (E. canallensis MJLL,);- odmienna- 
gałęziami brodawkowato - kropkowancmi i brudno - czerwonemi za 
młodu; gronami poziomemi ale nie zwisłemi, krótszemi i zaledwie o 
6 - 8 kwiatach na wysmukłych i długich szypułeczkacb,- o płat- 
kach przewrotnie - jajowato, klinowatych i głęboko wykrojonych pra- 
wic w 2 łateczki w szczycie; wreszcie jl\iowo-okrllgłemi jagodami;- 
rosl1ll ca i utyw8Da w północn
j Ameryce. 
GAT. 3, K. wykrojona (n. emarginata W.j; o p6ł mnićjsza 
od pospolitej,- a z liśćmi przewrotnie-jajowato-lancetowatymi, dro- 
bnymi, spodem nieco modrawu-zielonymi; z gronami krótkiemi, zbi- 
temi, 4-akwiatowemi i zaledwie-pochyłemi j- pospolita w Syberyi 
i Europie południowo-wschodnićj. 
GAT. 4. K. chi1Uka (B. sinensis DEsF,) w Cbinach. 
GAT. a. K. azyatyclca (n. asiatica ROXD.) w Indyacb p6łno- 
cno-zachodnich. 
GAT. 6. K. syberyjska (n. sibirica PALL.) w Rossyi. 
Ze względu zaś zalt6sowania korzeni i kory w barwi
rstwie, 
od:.\naczaj'ł si 
 jeszcze: 
GAT. 7. K. modrawa (B. glauca DEC,) w La Plata. 
GAT. 8, K. olitro1cI'zewolilcia (H. ilicifolia Jo'ORST.) w Chili. 
GAT. 9. K. MUa (B. lutea n. et P.) w Kwito. 
GAT. 10. K. kosmata (E. tomentos8 n. et P.) w Cbili. 
CAT. 11. K. barwierllka (B, tinctoria LESCIIN,) w Nepaul.:- 
i wiele innych. 


I
>>>
2353 


m@[D
!:łS1i). Q1[t

t!W n 
Orz!} b ieniowate (N ymp haeaceae ENDL.). *) 
Kwiaty obupłciowe, umiarowe, okazałe, często do- 
browolnie pełne l niekiedy wonne, modre, czerwone, 
białe lub ŻÓłtej na szypułkach pojedynczych i bezprzy- 
sadkowych pojedynczeo- Kielich 4-5- a bardzo rzadko 
6 - działkowy; z płatków ziełnych lub ubarwionych we- 
wnątrz, osadzonych na podstawie nadsadnika, już wol- 
nych, już spojonych podstnwami w rurkę zrosłą za po- 
średnictwem nadsadnika z jajnikiem -. a w kraju wol- 
nych, trwałych lub tćż odpadajl}cych. - Nadsadnik mię- 
sisty, słojkowaty, zamykający jajniki, już wolny od kie- 
licha i" dzierżący pręciki i płatki w różnej wysokości, 
już zrosły z działkami kielicha Bpojonemi w rurkę, a 
uwieńczony w szczycie koroną i p.oęcikami. - Płatków 
w koronie wiele, osadzon)'ch na podstawie lub w ró- 
żnej wysokości nadsadnika , n nawct czasem w razie 
zrośnięcia się jego z rurką kielicha - i na szczycie one- 
goż , wielookręgowych, bezpaznogciowych, wolnych, Im 
środkowi kwiatu stopniowo przechodzących w pręciki, 
- bardzo za
 rzadko zrosłych wraz w koronę jakby- 
zrosłopłatkową i łato watą l a osadzoną na szczycie brze- 
gu nausł\dnika wolnego od kielichn. - Pręcików mnÓ- 
stwo, wielookręgowych, już osadzonych wraz z płatka- 
mi, już w rażie korony zrosłopłatkowćj na podstawie 


*) Nie wiedząc gdzie umieścić t
, dziś juj do dwulistniowych IIhl- 
sznie lic.zoną rodzinQ. chocid takowa w części jakby do 10- 
ło - a w części nawet i do pod - jajnikowych zdaje się naletec!, __ 
idąc za większą częścią pisarz6w, choc! nie II zUpf\łn
m pr"c- 
konaniem, zamieściłem w pobliżu Makowatych; r6wnie jak 
i nast
pn'ł' 


.. 


149. 


--
>>>
2354 


jej rurki, wolnych, zamkniętych, zcwJH,trznych często 
bezgłówkowych lub też tylko z wątkami główek, stopniowo 
przechodzących w płatki, a naj rzadziej naj zewnętrz- 
nićjszych płonnych: nitki mniej więcej płatkowate, sze- 
rokie i często wydłużone po nad ,woreczki główek: głów- 
ki wewnątrzwrotne , z 2 woreczków przyrosłych równo- 
legle, a otwierających się w podłuż.- Jajniczków wicie, 
zrosłych okręgowo same z sobą i z obćjml
ącym je nad- 
sadnikicm.- w jajnik wiciokomorowy : zalążków bar- 
dzo wicie l uczepionych na obu powierzchniach przcgl.ód, 
wywróconych; z szewkiem przyrosłym, przebiegająl'ym 
od punktu uczl:pienia aż do jajosallki wierzchołkuwej j 
z jądrem zaa znacznic jakby- trzoneczkowato podniesio- 
nem wewnątrz powłoczki zewnętrznćj na jajosadce : szyj- 
ki wybiegłe z rowka wewnętrznego każdego jajniczka, 
zrosłe wraz w znamię tarczowate, promieniowo - prąż- 
kowane, wystające po nad nadsadnik, bez- lub trzo- 
neczkowe, trwałe, w środku mniej więcej wgniecione 
lub niekiedy jakby pępiaste gmczołem. - Owoc jago- 
dowaty, powstały z nadsadnika mięsisto rozrosłego, 
uwieńczonego znamicniem ,- oraz z nasiennika bło- 
niastego, wielokomorowcgo, bczłusczYl1owego, nicpęka- 
jącego , wewnątrz miażdżystego j ostatecznie przez gni- 
cie rozłażący się nieozllaczcnic, lub l!zasem rozpada- 
jący na pojedyncze jajniczki. - Nasion mnóstwo, gnież- 
dżących w miażdżu nasiennika, jajowych albo kulista- 
wych: z naskórkiem mniej więclJ mięsistym, cdchodzą- 
cym; ze skórką twardą, naiczęaciej chropawąj z wna- 
siennią błonkowatą j z szewkiem podlnżnym; R z jajo- 
sadką wierzchołkową: białko mąezRste lub mniej wię- 
cej mięsisto zbrylone l łumne, w podstawie PI"ZY zna- 
czku z dołkicm wydrążonym powierzchownie, w samym
>>>
- 


2355_ 


. środku z w)"drqżeniem dla trzoneczka jądrowego. - Za- 
rodek prostoległy, zamknięty w torbeczce jądra, na 
wpół utopion)" w wydrSlżeniu białka powierzchownćm j 
z listniami gmbymi, króciuchnymi j a rostkiem bardzo 
tępym, bliskim znnczka , naprzeciwległym względem ja- 
josadki, a różnie położonym względem owocu. - Ziola 
wodne; z kl
be1n podwodnym, plożącym si
, grubym, 
9fbczastYlll; z liŚĆmi i kwiatami 'wynurzono-plywającymi, 
- o ogonkach bardzo - dlugiclt, grubych i oblych, - a 
bluszcze okrq!Jlawej, sercowatlJj albo tarczowatej, całobrze- 
giej lub też ząbkowanej. 
RODZAJ 1204. (;"::.ghiel, (N)-ml)hnea NECK.).- 
Kielich 4- 5działkowy, osadzony na podstawie nadsa- 
unika, wolny, wewnątrz ubarwiony, odpadający. Nad- 
sadnik słojkowatYI zrosły z jajnikiem. Płatków ł 6-28, 
osadzonych na zewnątrz nadsadnika w wielu okręgach, 
wolnych, płaskich, ku górze coraz mnićjszych. Pręciki 
liczne, osadzone na naclsadniku w kilku okręgach po 
nad płatkami, wolne j nitki płatkowate, najzewnętrzniej- 
sze najczęściej płonne j główki wewnątrzwrotne, z 2ch 
woreczków równowązkich Inh podłużnych, przyrosłych 
i otwićrających się w podłuż. Jajnik nadkielichowy l 
zamknięty w nadsadniku dziedącym płatki i pręciki, 
wielokomorowyj zalążki liczne l na powierzchniach prze- 
gród, wywrócone j znamię bezszyjkowe l tarczowato-pro- 
mieniste, w środku z pępkowatym gruczołem jajowo- 
kulistym. Jagoda jajowa, pełna blizn wklęsłych z od- 
padłych płatków i pręcików, uwieńczonu znamieniem, 
wielokomorowa, wewnqb.z miażdżysta, otwierająca się 
przez zgniliznę. Nasion burdzo wiele, gnieżdżąc)'ch się 
w miażdżu l podłużnic - jajowych j z naskórkiem błonko- 
watym, odchodzącym; ze skórką skorupkowa tą ; z wna-
>>>
.. 


2356 


siennią cieniuclmą j z szcwkicm podłużnym j a jaj osadką 
wierzchołkową: białko bardzo ok witc, mączaste. Zaro- 
dek w znaczku podstawowym, zamknięty w pęcherzy- 
ku białkowym, wstawiony w wydrążenie białka, ma- 
Milki, soczc,\'kowato - kulistawy. 
GAT. t. G. bialy (N. alba LIN.), od dawnych jesz- 
cze zwany Grzybieniami białemi i Liliq wodnll białq. - 
Ziele wodne , trwałe: którego IdąłJ podwouny, poziomy, 
1 - 2' długi a grubości ramienia dochodzący, brodaw- 
kowato - węzłowaty, gębczasty, zewnątrz cisy, wewnątrz 
białawy,- spodem z mnóstwcm korzeni biało-żółtawych, 
nagich, mięsistawycłJ l gmntujących niekiedy do kilku 
stóPI gruboBci pióra indyczego: - liście pływające, wiel- 
kie, nieldedy od 8 - 12" długie a 5 - 9" szerok,ie, scr- 
cowatc w łaty zaokrąglono - ostre i zbliżone l tępe, ca- 
łobrzegie, mięsisto - skórzaste, nagie, jasnozielone l Mną- 
ce z wierzchu, spodem bledsze lub czerwonawo - fioł- 
kowawe i ćme j na ogonkach obłych, nagich i różnej 
długości stósownic do gh;bokości wody, równie jak i 
szypułki do nich ze wszech miar podobne a 1kwiatowc: 
kwiaty wynurzonc i roztwarte za dnia, na noc żanu- 
l'zone i zamknięte, wielkie, nader miłćj woni, 8nieźno- 
białe j o kielichu z 4 działek podłużnie - jajowatych, tę- 
pych, wklęsłych, zewnątrz zielonych a wcwnątrz bia- 
łych j o płatkach 20 - 24ch w 4ch okręgach, podłużnic- 
lancetowatych, tępych, płaskich, coraz krótszych i węż- 
szych ku Brodkowi; o pręcikach bardzo wielu l płatko- 
watych i tworzących jakby - pełny kwiat , nie przew)'ższa- 
jących jednak swyc,h równowązkich główek; o znamieniu 
oluągłem z promicniami równowązkimi, tępymi i żół- 
tymi: owoc kulisty, uwieńczony znamienicm z 16-20tu 
promieni podnoszących się j o nasionach przewrotnieja- 


L 


--
>>>
2357 


jowo - kulistawych. -. Pospolity po leniwo płynących i 
stojących wodach, stawach, jeziorach i bagnach w ca- 
łćj Europie, w Syberyi i w Ameryce północnej; kwi- 
tnie w czerwcu i lipcu. - Dawnymi czasy, używano 
z niego ko
.zenia, kwiat6tv i nasion Grzybienia 
- radix, flores et scmina Nymphaeac, jako le- 
ków chłodzących, aciągających a klćistych, w śluzoto- 
kach, czerwonkach i t. p: lud liśćmi goi wr
odYj kłąB 
młody w wiciu okolicach bywa jadanyj z kwiatów Moł- 
dawianie robią naj wykwintniejszy sorbet.- (N. offi- 
cinalis GATER. Castalia speciosa SALlsn.). 
To:! samo jest użycie 
GAT. 2. G. rzukiego (N. candida PRESSL.): wyr6żnionego z ga- 
tunku poprzedzającego jako własny - obok liści sercowatych i ClIło- 
brzegich - owocami jajowo - ostrokrężnymi, oraz z1laIDieniem o 8miu 
promieniach, pod kątem pozaginanych ku g6rze :- rosnącego i kwi- 
tnące
o wraz OJ poprzedzającym: oraz 
GAT. 3. G. wonnego (N. odorata AlT.): odmiennego od białego 
- liśćmi strzałowato - sercowatymi, ich nerwami nader wydatnymi 
ogonkami i szypułkami cienkiemi; kwiatami mni
jszymi, nader mo- 
cn
j woni; owocem jajowo-kulistawym, o t6-20promioniowych 
linamionach powyginanych w kedcach promieni: - znAchodzonego 
w Ameryce p6łnocn
j, a kwitnącego r6wnoczeimie. - (Castalia pu- 
dica BALISD,). 
GAT. 4. G. egiptski (N. Lotus LIN.).- Ziele trwa- 
łej z kłębem takimże ja.k w białym; z liaćmi okrągła- 
wo - clliptycznymi, tarczowatymi, ostro - ząbkowanymi, 
nagimi, w podstawie głęboko wyciętymi, mięsi stawo- 
skórzastymi, na ogonkach zarówno z szypułkami dętychj 
z kwiatami bardzo wielkimi, nader-pełnymi,- O płat- 
kach 36 - 48miu, bialych, tylko ku Brodkowi węższych 
i od połowy żółtych, - a nitkach niewybiegających po 
nad główki. - Dość pospolity w Egipcie po zatokach 
Nilu l a jak DEI(ANUUI, muiema, w odmiauie G. cio- 


.
>>>
2358 


. 


plicowego (N. therlUalis J)gc.) znaleziony w ciepłem źr6- 
dle pod wielkim Waradynem w Węgrzech j kwitnący 
w kwietniu i w maju. - Należy w ojczyznie swej do 
bardzo użytecznych j gdyż oprócz użytków lekarskich 
tychsamych co z pierwBz('go gatunku, Arabowie leczą 
nim ż6łtaczl{ę j kłąli surowy lub gotowany, a liście, o- 
gonki i szypułl(i gotowane- jauają j z mączastych zaś na- 
sion, miano wypiekać chleb za czasów HERODOTAj dziś 
jednak podobno już to nie ma miejsca.- (N. aegyp- 
tiaca LIN. Castalia mystica SALlSB.). 
GAT. 5. G. omswny (N. pubescens WILLD.); odr6żniający siQ 
od eg.ipfskieoo: liśl!mi okrągławo -nerkowatymi w łaty zaokręglonc, . 
tarczowatymi, Ila ogonkach także dętych, ostro-ząbkowanymi, z 
wierzchu nagimi, plamistymi i lśnącymi, - a spodem czerwonawy- 
mi lub rdzawo-ezarawymi f aksmnitno omszonymi i z mnóstwem 
nerwów promieniowo rozchodzących się; kwiatami na IIzypnłkach dę- 
tych, wiE\lkimi, białymi, woni wyskoku winnego, - o 16 - 20tu płat- 
kach nieco - zaostrzonych i malejących ku śroJkowi, - o nitkach 
MItych, nie przewy:bzających główek, z kt6rych wewnętrzne po- 
wginane, - a znamieniu 24promieniow
m: - pospolity wIndyach 
wllchodnich: - dostarczlI kł\lbu, którego odwar, leczy zatrzymanie 
i trudność moczenia ornz krwawnice, a maść z Iiilci- choroby oczów. 
- (C as talia pubescens BLUM.). 
RODZAJ 1205. Roz/olu;" (Em.}'ale SAJ,ISB.).- 
Kielich z rurką słojkowatą, zrosłą !Z jajnikiem j z kra- 
jmn 4dzielnym l wewnątrz ubarwionym i trwałym. Płat- 
ków 16-28, oSfldzonych na wiel.zchołku kielicha w 
kilku okręgach, wolnych l krótszych od kraju, ku wc- 
wnątrz malejących. Pręcików wiele, osadzonych wraz 
z płatkami w kilku okręgach l wolnych: nitki prawic- 
lIłatkowato; główki wewnątrzwrotne, z 2ch woreczków 
jajowych i przyrosłych l otwierających się w podluż. J;)j- 
nik dólnYI kulistawy, 6-9komorowy; komory 6-10-, 
zalążkowe; zalążki pouczćpianc u obu 1I0wierzclmi prze- 


--
>>>
2359 


gród, wywr6cone j zmulIict tllrczkowate, promieniste, 
w środku pąpiaste, wolne. Jagoda jajowa l uwil'ńczona 
krajem kielicha i znamienicn:ł, 6 - 9koll1orowa l wc- 
wnątrz miażdżysta l pękająca nieoznaczenie. Nasion z 
powodu zronienia o wiele mniej niż zalążków, gnież- 
dżących w miażdżu ,kulistawych; z naskórkicm mięsi- 
stymj skórką uszkowatą, chropawąj a wnasiennią błon- 
kowab}. Białko ok wite i mictsiste. Zarodek?.. 
GAT. 1. R. ciernista (E. ferox SALISll.).- Ziele 
trwałe, wodne; którego Idą}) stósunkowo nie wielki alc 
znacznie grubYI mięsisty i bialy, pokrywa mnóstwo ko- 
rzcni długich l od grubości pióra gęsiego do kruczego 
i białych, którymi przyrasta do dna. Z tego wycho- 
dzi liści kilka pływających, na ogonkach długich Btó- 
sownie do głębokości wody, Brcdnich na 2Yg'-4', o- 
błych, cisawo. ciernistych, górą rozdzielonych na kil- 
kanaście nerwów rozchodzących się po liściu jakby 
rogi deszczochrona, mocno wystających, rozpośl
icrają- 
cych sict aż do jego brzegu, a również jak ogonek cisa- 
wych i ciernistych długo a ostro; z blaszką zwykle od 
1 - 3' w średnicy,okrągłą, tarczowatą, w brzegu nie- 
równym i jakby- falistawym z tyłu wykrojoną, bardzo 
zbitl} ale kruchą, grubą, za młodu powzdymaną bąbla- 
sto, z wierzchu nagą i zieloną, lecz z nerwami szkar- 
łatnymi \V rozwidleniach z pojedynczym cierniem za- 
krzywionym,- a spodem omszoną, fiołkowo-modrawą, 
z nerwami grubymi, mocno lecz proBtociernistymi. 
Kwiat na każdej szypułce (podobnej do ogonka lecz 
z ziclonawymi i mniejszymi cierniami równie jak i kielich 
oraz różnej długoBci) stósunkowo małYI bo 2 - 3" w Bre- 
dnicYI modrawo-fiołkowYI roztwićrający się na powierz- 
clmi wody, wonny. Owoc zawsze podwodny, wielkości
>>>
2360 


Jaja gęsiego aż do małego mclonka, skórzasty, z:lm- 
knięty w trwałym i gębczastym kielichu ciemistym, 
nieumiarowo pękający j z nasionami nadległemi, około 
20tu, wielkości małej wisienki, podługowatemi, z pokry- 
ciem miażdżystCm barwy rodzynków, a pod niem zo 
skórką skorupkowatą jakhy w żołędzi. - Rośnie w 
wodach stojących, jeziorach i stawach lndyj wschodnich 
i Chin; po naszych cicplarniach należy do rzadkości; 
kwitnie całe lato.- Nasiona mączaste prażone, jadają 
Chińczycy jak kasztany; a kłąB bulwiasty jako jarzynę. 
-(Ann esie a 8pinosa ANDR.). 
RODZAJ 1206. ,nkfOl.!}" (Vi(.tOl'in LINDL.).- 
Kielicha rurka dzwonkowata, zrosła z jajnikicm; kraju 
zai! 4dzielnego łatki wewnątrz ubarwione i odpadające. 
Korona z płatków nieoznaczenie licznych, osadzonych 
w górze kielicha w wielu okręgach, dłuższych od jego 
kraju , zewnętrznych roztwartych, a wewnl(trznych po- 
wginanych i dużo mniejszych. Pręciki liczne, osadzo- 
ne z płatkami w kilku okręgach: zewnętrzne płodne i 
wolne, o nitkach płatkowatych a główkach wewnątrz- 
wrotnych, z 2ch woreczków równowązkich , przyrosłych i 
otwićrających się w podłużj zewnętrzne zaś płonne, ro- 
gate i przyrosłe do grzbietów znamion. Jajnik dólny, 
kulistawy, wielokomorowy; zalążki liczne, pouczepiane 
u ścian przegród; znamię dzwonkowate l promienisto 
rowkowane, przyrosłe rurką, w arodku z pępkiem ostro- 
krężnym , z łatkami wolnego brzegu nćrkowatcmi i zro- 
słemi grzbietami z pręcikami płonnymi. Jagoda puchar- 
kowata, w podstawie wielokomorowa, z brzegiem wznie- 
sionym, uciętym i wewnątrz promienisto rowkowanym, 
a w Brodku dzióbata.. Nasiona mnogie, kuliste, orZC8Z- 
kowate.
>>>
2:{6ł 


( 


GAT. ł. W. k1-ólcwska (V. regia LINm..).- Ziele 
wodne, trwałe, olbrzymie: którego- kłąl) podwodny pra- 
wie na dnie wód, stósunkowo nie wielki, mięsi
to-włó- 
knisty: liście pływające, płaskie, tarczowate, okrągłe, 
6-8' w średnicy, niekiedy tu i owdzie wykrojone w 
obwodzącym je brzegu wznicsionym i promiE'nisto-ner- 
wistym , z wierzchu ciemnozielone i siatkowato - dołko- 
wane lecz nagie, spodem zaś ciemno - czerwone i nad- 
zwyczaj wystającymi a grubymi nerwami pełnymi du- 
żych miękkawych cierni poprzebiegane - a pomiędzy 
nimi żylaste, - na stósunkowo niedługich ogonkach 
obłych, i zar6wno z podobnymiż szypułkami na po- 
dobieństwo nerwów- ciernistych:- kwiaty do 15" w 
średnicy, wynurzone, nader strojne, z brzegu białe a 
ku środkowi różowe, mocno - wonne l jakby-pełne,- o 
działkach zewnąb.z szkarłatnych i ciernistych: owoce 
podwodne.-- Znachodzi się w Gujanie i Brazylii pół- 
nocnej, po wylewiskach i jeziorach oraz zatokach rze- 
ki Amazonki i Berbice; po cieplarniach zaś doać już 
częsta. Nasiona jej jadanemi bywają. - (E u r y al e 
amazonica POEP. Nymphaea Victoria SCHOMB.). 
RODZAJ 1207. GI.q.:.eł (Nllphn.. Sr.UTH.).- 
Kielich 5 - 6działkowy, osadzony na podstawie nadsa- 
dnika , wolny, ubarwiony i trwały. Nadsadnik słojko- 
. 
wuty, zrosły z jajnikiem. Korona z 1O-18tu płatków 
osadzonych w kilku okręgach na podstawie nadsadni- 
ka, wolnych, dłuższych od kielicha, a w grzbiecie mi 0- 
dosącznych. Pręcików wiele w kilku olU'ęgach na4i0d- 
;tawie nmlsadnika , wolnych, najprzód przytulonych a 
później sprężyi!cie rozłączających sięj nitki króciuchnc; 
główld wewnątrzwrotne , 2woreczkowe, rówllowązkic, 
otwićrające się w podłuż. Jajnik względem kielicha 


/.
>>>
2362 


górny, zamknil(ty w nadsadniku, wielokomorowyj zalążki 
wywrócone, liczne, pouczepiane 11 ścian przegród; zna- 
mię trzonkowe, tarczowate, promienisto kresowane, w 
arodku wklę6ło - pępiaste. Jagoda kulistawa, zcieńczo- 
na w podstawie, pełna blizn od płatków i pręcików, 
uwieńczona znamieniem, wielokomorowa, wewnątrz miaż- 
dżysta , gniciem otwierająca się. Nasion mnóstwo, gnicż- 
dżących w miażdżu l jajowo-łwńczystJch j z naskórkiem 
mięsistym, odchodzącymj ze skórką skorupialtąj z wna- 
siennią cieniuchuąj z szewkicm podłużnymj a jajosad- 
ką szczytową: białko okwite, mączaste. Zarodek w 
znaczku podstawowym, zalDlmitty w pęcherzyku biał- 
kowym, dolegający do wydrążenia białka, maleńki i 
sm:zewkowato- kulistawy. 
GAT. 1. G. ŻÓłty (N. luteum SInTo S
IS.), od da- 
wna zwany Grzybieniem l Grzybieniami lub Lilią wo- 
dną- ż6łtemi, a od ludu miejscami Bqczewie7ll.- Zie- 
le wodne, trwałe j z kłębem jak w Grzybieniu b'iałyrn 
lecz jaaniejszym, a z korzeniami cisawymi i wlókicn- 
kowanymi; z liśćmi na ogonkach spodem oLłych a zresz- 
tą 3kątnych, jajowato - sereowatymi l o łatach zbliżo- 
nych do tego stopnia iż się pokrywają i przytępionych, 
ogrubnio-mięsistymi , całobrzegimi, nagimi, Mnącymi, 
ciemnozielonymi i pływającymi j z kwiatami pojedyn- 
czymi, Da końcu szypułki budowy ogonka, wielkimi, 
żółtymi, wonnymi, - o 5ciu działkach wielkich,' prze- 
wrotnie - jajowatych, okrągławo - zaklęsłych, wgiętych, 
wy
jonych lub .czasem i wciętych, skórzastych l ze- 
wnątrz żółtozielonych a wewnątrz żywożółtych i laną- 
cych , - płatkach 12-- ł 5tu w 2ch okręgach, przewl"Otnie- 
jajowato - łopatkowatych l w zaokrąglonym końcu jakLy- 
uciętych i wykrojonych, h,kko - wJdęsłych,- o pręci-
>>>
2363 


kach wiclookr«;gowych, podługowato-płatkowatych, ŻÓł- 
tych, dłuższych niż płatki i uciętych, z główkami z cza- 
sem poodgiuanemi,- o jaj';ilm brzuchato-ostrokrężnym, 
rowkowan)"IIl,- o znamieniu niepodzielnern, 16-20- 
promicniowćm i głęboko - pępiastemj z jagodą przewro- 
tnie-gruszkowat1}j a nasionami w miąższu gębczastym.- 
Bardzo zwyczajny po wodach stojących lub cicho pły- 
nących , jeziorach, stawach i bagnach w całćj Europie j 
kwitnie od czerwca do sierpnia.- W calem zastósowa- 
nin zgadza się z Grzybieniem białym, aż do przyrzą- 
dzania ulubionych na Wschodzie sorbetów i wonnej 
wodyj kłąJj zaB utarty z mlćkiem, ma wypędzać z do- 
mów 
wićrczki i karakony.- (N. l utea LiN.). 


illCDID21


 
::!a'SS
W.. 
Kapturnicowata (Sarraceniaceae "'). 


Kwiaty obupłciowe, wielkie, zwisłe, pojedyncze, 
żółte albo czerwone.- Kielich z małą okrywką 3list- 
kową, 5działkowy, w przedkwitllieniu dachówkowaty, 
trwały.- Korona z płat.ków paznogciowych, wklęsłych, 
schodząc)"ch się, osadzonych pod jajnikiem.- Pręciki 
w liczbic nicoznaczonej, osadzone wraz z płatkamij nitki 
króciuchnej główki wewnątrzwrotne, 2woreczkowe, po- 
długowate, przyrosłe, otwićrające się w podłuż.- Jaj- 
nik wolny, 5komorowyj zalążki wywrócone, liczne, na 
łożyskach wystających i kątowych j szyjka szczytowa, 
krótkaj znamię bardzo wielkie, płatkowate, tarczkowa- 
to-5kątne i trwałe.- Torebka 5 komorowa, pękająca 
przez aciany w 5 łusczyn, uwieńczona trwałem znamie- 
niem.- Nasion mnóstwo , malćilkich, lekko-bl"Odawecz-- 
kowanych, okrywając)'ch 5 łożysk wielkich i stćrczą-
>>>
2364 


cycli z k#}tów w komory; z białkicm wiclkićm.- Zaro- 
dck malĆI'lki, w białku okwitem i mięsistCm przYPl)d- 
stawowy, obły; z r08tldem zwróconym do znaczka.- 
Zioła tl.wałe, bagienne; z kl
bem niklym, tvielowł6kni- 
sto-korzonkowym; z liśćmi li korzeniowymi, dł/l!]oogon- 
kowymi, czerwonawo- lub ż6ltawo-zielonymi,- o ogon- 
kacJl cewiastycJl lub lejkowatyclt, a blaszce małej i zwy- 
kle jakby wie..czko zamykajrJclj otw6r szczytu ogonka. 
HODZAJ 1208. K(llJllIIolI;e(l (Su.o..łł("('niu LIN.), 
jako jedyny w całej rodzinie, jej też cechy posiada. 
GAT. 1. K. szkarłatna. (S. purpureR LIN.).- Zicle 
trwałc, z kłębu nikłego i czuprynowato - włóknistego 
wydające wprost- mnóstwo liBci wzniesionych na I/
' 
i wyż
j, póżniej rozkładających się po zicmi, na ogon- 
kach lejkowatych, brzuchatych, czerwono kresowRlIych, 
ku wierzchołkowi zacieBnionych, a w końcu z otworom 
do ich wnętrza , zamkniętym- wicczkiem nerkowato- 
sercowatern , blisko I" w rozmiarach, bezogonkowem, z 
czasem podnoszącem się i pozostającem w tym stanie; 
z pomiędzy któl'ych wystrzela głąbik nagi, a na nim ł 
kwiat piękny, zwisły, ciemno - szkarłatny.- Znachodzi 
się w Ameryce północnej po bagnach; kwitnie latem.- 
Ciekawa to roślina budową swych liBci dla fizyologów, 
w kt6rych ogonków wydrążeniach zbićra się zawsze 
peryodycznie ciecz wodnista, używana od miejscowych 
w różnych wypadkach j a w nićj często znachodzi się 
wicIe potopionych owadów. 


Z gatunków dziś ju
 po celniejszych ogrodach coraz więc
j 
widywanych, od
maczają się Szc!i:ególni
j: 
G.A.T. 2. K. ióUa (8. flava LIN,): różniąca się-o ogonkami li- 
ści wązkimi, cęwiastymi, gładkimi, l - 2' wzniesionymi, zamknięty- 
mi w J{0I1CU uciętym- wicczkicm ol[rągławo - sQrcowatem, cało brze-
>>>
2365 


giem, plaskiem i wzniesionem; głąbikiem zaś do t' wysokim, na 
szczycie z kwiatkiem zwisłym, dość du
ym i żółto - zielonawym:- 
pospolita po bagnach i trzęsawiskach w Wirginii i Florydzie. 
GAT. 3. K, pa
ia (8, psitta.cina MICHX.) : z ogonkami krót- 
kimi, g6rą ubarwionymi i nieco-brzuchatymi, siatkowanymi; z wiecz- 
idem odgiQtóm, wypukMm, ciernisto-kończystem; a kwiatem szkar- 
latllym:- zwykła w Georgii i Florydzie; kwitnąca latem. 
GAT. 4. K. cze'wona (8. rubra \V ALL.): o ogonkacla nieco- 
silatkowanych; wieczkach lancetowatych, wewnątrz nieco-ubarwionych 
. i wzniesionych; głąbiku dłuższym od liści; a kwiatku czerwonym:- 
tamie rosnąco, lccz kwitnąca z wiosny. 


lli
u')2
i.:a'1£ @
SS
'W

 
Makowate (Papaveraccae Juss.). 


Kwiaty obupłciowc, umiarowe lub nic, pojedyn- 
cze alboli tćż w gronach mniej więcej złożonych, a na- 
wet czas cm prawie \V podbaldaszkach j już końcowe, 
już naprzeciwlistne l już w rozwidleniach gałęzi, już- 
i to naj rzadziej- na głąbikach wprost z kłębu wyrosłych. 
- Kielich 2 - a bardzo rzadko 3-działkowy, łusczyno- 
waty lub też dachówkowaty, bąć zielony bąć niekicdy 
i ubarwiony, wolny, nader rychło odpadający,- a naj- 
rzadziej zrosłodziałkowy.- Korony płatki, w jednych- 
raz w liczbie 2 razy większej od działek, tj. 4 lub 6, w 
pąku pomi'ttc i zewnętrzne obejmujące wewnętrzne,- 
dl"ugi raz 8 lub 12, w przedkwitnieniu rozpłasczone,- 
a nickiedy i żadnej w drugich zawsze 4, wolne lub 
rozmaicie pospajane,- boczne naprzeci wległe kiclicho- 
wi zawsze zrosłe z wątkiem pręcika,- tylny w podsta- 
wic wyworczony, alboli też z ostrogą,- a przodkowy 
podobny do tylnego, lub rozpłasczony i podobnyż w 
podstawic.- Pręciki, w jcdnych w liczbie nicoznaczo-
>>>
2366 


nćj, wielookręgowc,- z nitkami nitcczkowatemi, - z głów- 
kami wolncmi, 2wOl.cczkowemi i otwierającemi sil( w 
podłuż z boku lub od zewnątrz j w dl"Ugich 6, w 2ch wią- 
zeczkach, naprzeciwległych płatkowi przodkowemu i tyl- 
nemu,- !Ile zuitkami błonkowatymi, 3:3zczepnymi, już 
oboma już tylko tylnym opatrzonym z przodu podsta- 
wy krótkim wyrostkicm gruczołkowato-miodnikowym,- 
z główką pośrcdnią 2- a bocznemi t-woreczkowcmi, 0- 
twierającellli się w podłuż.- Jajnik wolnYI złożony z 2 . 
lub więcej jajniczków , jednokomorowy,- z łożyskami 
międzyłu8czynowemi l wielozalążkowemi lub niekicdy 
1zalążkowemi: zalążki dwuwrotno albo wywrócone: 
szyjka szczytowa, pojcdynczR I lub żadna: znamiona 
zrosłe, odpowiednie liczbą łożyskom i z niemi naprze- 
mianległe, rzadzej 2 razy licznićjsze i względem tych- 
że naprzemian- i naprzeciw-ległe l niekiedy opatrzone 
włoskami zbieraczami.- Owoc suchy, rzadko jagodo- 
waty, 1komorowy lub niekiedy przez poprzeczne prze- 
gródki wielokomorowy, niepękający, lub też pękają- 
cy łusczynam-i mniej wię
ej doskonałemi i- bąć od- 
dziclającemi się od łożysk trwałych l nitkowatych i 
pozostających w postaci ramcza (replum), a niekiedy 
i blaszkowatych tworzących nie zupełne przegrody,- 
bąć rozszczepującemi je na dwoje.- Nasiona liczne, 
rzadko kicdy po jednemu, bez- lub sznureczkowe, 
prawie-nerkowate; ze znaczkiem nagim, alboli też o 
przypępiu grzebyczkowatern j białko okwite, mięsisto- 
oleiste.- Zarodck malćńki, w podstawie białka; z 2ma 
lub niekiedy tylko tym listniem, a czasem z 3 i 4ma, wrę- 
bnymi, w rostkowaniu nitkowatymi albo listkowatymi, 
bez- lub ogoneczkowymij o rostku oddalonym oJ znacz- 
ka i odtirodkowym. - Zioła wieloletnie, dtou.roczne l1lb 


.
>>>
2367 


l'oczne, rzadko podkrzewy; już z korzeniem prostym jnż 
z kł
bem bnlwowatym,. z Bokiem wod1łistym albo mUcz- 
nym, a bardzo cZfsto pOm01'a1IcZowym,. z łodygami 0- 
błemi, a niekiedy bez nadziemnych, lecz tylko z kł
bu 
1vyclwdzqcymi liś6mi i głqbikami,. z liśćmi bqć bez- 
bqć ogonkowymi l naprzemianległymi lub też górnymi 
naprzeciwległymi, pojedynczymi albo złożonymi raz aż 
do kilku 'l'azy, najrzadziej zaś całkowitymi. 


I.I.E}III
 I. 
}';lakowe (Papavereae ENDL.). 


Płatki korony umiarowe, niekicdy wcale żadne. 
PJ'ęciki .wolne. Sok mlćczny. 
RODZAJ 1209. (Jh,.::all (lIo('('ollin PLUM.) luL 
BtJlilwll;a.- Kielich z 2ch działek jajowatych, ubar- 
wionych, wczas oupadających. Korona O. Pręcików 
8 - 24 j z nitkami króciuchnemi j z główkami 2worecz- 
kowemi, równowązko - wydłużonemi l otwierającemi się 
z boku wpodłuż. Jajnik prawic - trzonkowy l jajowy, 
ściśniony; zalążek l, wznicsiony z podstawy, wywró- 
cony. z łożyskami międzyłusczynowemi płonnemij szyj- 
ka szczytowa, wrębna w łatki wewnątrz znamiono- 
we. Torebka i!cii!niona, 1komorowa, 1nasionowa, pę- 
kająca w 2 łusczyny oddzielaj
ce się od podstawy 
i odpadające- z pozostawieniem obrączkowatego ram- 
cza. Nasiono wzniosione, nieco - sznureczkowe j ze 
skórką skorupkowatą ; szewkiem r6wDowązkim; oraz 
z miseczką mięsistawą, otulającą sznurcczek i zna- 
czek. Zarodek króciuchny, w podstawie białka mię- 
sistego , prostoległyj !istnie w rostkowaniu jajowato-lan- 
cetowate, równe; rostek bliski znaczka i dólny. 
150 


#
>>>
2368 


GAT. 1. O. krzewny (B. fruteecens LIN.).- Krzew 
4-12' wysokij z łodygI} nadzwyczaj rdzenistłl, obłą, 
krzywą, nierówną , zewnątrz białawą, przez odpadłe 
liście bliznowaną, nagą, a rozgałęzioną mnićj więc
j 
ku górze; z liśćmi naprzemianległ,)'mi, krótkoogonkowy- 
mi, podłużnie-jajowatymi, ku podstawie klinowatymi a 
w wierzchołku zaostrzonymi, 5-7" długimi, pierzasto- 
dzielnymi- w łaty jajowato wydłużonc, ostre, z wierz- 
chu nagie i modrawo-zielone, spodem szarawe i mniej 
więcej aksamitno-kutnerowate, zwylde nierówno ząbko- 
wano-piłkowane; z wiechą na l' wzniesioną l prawie-o- 
strokrężną, osłaną- kwiatkami licznymi, drobnymi, 
zielonawymi i przed rozwinięciem się zupełnem prze- 
wrotnie-jajowymi,- o działkach podłużnych, tępych a 
wklęsłych,- a pręcikach 12-16tuj wrcszcie z torebkami 
jajow(l - elliptycznemi, nieco - obrzeżone mi, wielkoBci a- - 
grestuj a w nich nasionami lBnąco-czarnymi, z pąsowem 
przypępiem.- Zwyczajny w Meksyku i w Indyach za- 
chodnich; kwitnący od pażdziernika do stycznia.- 
Miejscowi używają ziela jak europejczycy glistnikowego, 
w puchlinach, w zastoinach i stwardnieniach trzewów brzu- 
cha, w żółtaczce, w czerwiwości itp: soku zaa zewnę- 
trznie na wrzody, brodawki j liczne cierpienia skóry. 
RODZAJ 1210. Krłł,iOll'iec (SaUłJl;uilłoria LIN.). 
_ Kiclich z 2 działek jajowatych i wczas odpadają- 
cych. Korona o 8-12tu płatkach w 2-3ch okręgach , z 
których wewnętrzne węższe, a wszystkie dłuższe od 
działek i odpadające. Pręcik6w 15, z nitkami króciu- 
chno-niteczkowatemi; a gł6wkami szczytowemi l równo- 
wązkiemi, otwierającemi się z boku w poułuż. Jajnik 
ściśnionYI 1komorowy; komora o zalążkach licznych, 
na łożyskach obustronnie międzyłusczynowych, po-
>>>
2369 


I 


zimnych i wywróconych; znamil( bezszyjkowe, 8ZCZyto- 
we , zgrubi c, 2woreczlwwe. Torebka podłużna, nieco- 
ściśniona , 1 komorowa l wiclonasionowa, pękająca w 2 
łusczyny odpadające, z pozostawienicm trwałego i osa- 
dzonego nasionami- ramcza. Nasiona poziome, kulistej 
skórka skorupkowata, lśnąca; szewek grzebyczkowatYI 
dolegający do boku nasienia. Zarodek malMki, w pod- 
stawie bialka mięsistego j rostek bliski znaczka i od- 
środkowy. 
GAT. 1. K. kanadyjski (S. canadensis LIN.), zna- 
ny jako Ziele k7'wawe.- Ziele trwałe j w którćm kłąB 
poziomy lub ukośny l nabrzmiały bulwowato l mięsisty, 
z wierzchu ciemno-cisy, wewmltrz krwisto-czerwony, ku 
dołowi obrosły korzeniami cienko - włóknistymi l a od 
przodu w,}'pędzający 1 lub 3 li
cie i gląbik; liście na 
ogonkach 3-4calowych, oblych, lekko ściśnionych, czer- 
wonawych, otoczonych w podstawie killwma pochwami 
błoniastemi i prawie-równowązkierui , - w całości okrą- 
gławe, w podstawie głęboko sercowato-nerkowate, wcię- 
te brzegi cm w 7 - 9 łat tępych i tępo - ząbkowanych l 
całkicm nagie, z wierzchu blado - zielone i oszronione, 
a spodem zielonawo-białe i siatkowane żyłkami czerwo- 
nawo-f1ołkowemij gląbik 4-6" wzniesionYI obły, nagi, 
blado-czerwonawy, dzierżący na wićrzchołku ł kwiat 
wielki i bialy,-.o działkach jajowatych i krótszych od 
korony, - a płatkach podługowatych i roztoczonych j 
torebka 11/'1.-2" dluga, w obu końcach zaostrzona , bło- 
niastaj nasiona słabo-Iśnące, czarne, ciso - czerwonawe, 
z przypępiem białćm.- Zwyczajny po suchych lasach 
Kanady i Floryd,}', na bujnym grunciej kwitnie w mar- 
cu i kwietniu.- Z niego korzeń K,.wiowca - ra- 
dix Sanguinariac zawierający sanguinaryn, gorz- 
ł50.
>>>
2370 


Jw-ostro odurżający, a w skutkach aż do zwalniania bici:t 
tętna zgadzający się z Naparstnic,/:,- zł\dawł\nym by- 
wa w Ameryce północnćj, w małych dawkach jako po- 
budzający, wzbudzający poty i ułatwiający odpluwani{',- 
a w większych na wymioty i przeczyszczenie: zaś n n- 
siona K7.wiowca- semina Sanguinariae na- 
der odurzające, działają na podobieństwo Bieluna. 
RODZAJ 1211. (;IiS/IIU, (('hcHd.mill... TOURN.) 
lub (;lislełt'lIik.- Kielich 2uziałkowy, nicco-ubarwio- 
ny, w przedkwitnienil1 dachówkowaty, wczas odpadają- 
cy. Korona z 4ch płatków, całkic.h lub wcinł\nych, od- 
padających. Pręcików wiele; z nitkami niteczkowatemi; 
z główkami szczytowemi, zewnqtrzwrotncmi, 2worecz- 
kowemi, otwierającemi siłt w podłuż. Jajnik oblawy, 
ł komorowyj zalążki liczne, na łożyskach mi«dzyłusczy- 
nowych i naprzeciwległych, wywrócone j znamię bez- 
szyjkowe, 2łateczkowe. Torcbka stfąkowata, pozaci- 
sJmna, pękająca w 2 łusczyny odpadające OlI podstawy 
ku wierzchołkowi, z pozostawieniem rnmcza nasionono- 

nego i trwałego. Nasiona lic.zne , jajowo - m':rkowatc, 
lśnące, z przYPłtpiem białem i grzebyczkowatćm. Za- 
rodek w podstawie białka mi«sistego, malćńki j listnie 
bardzo tępej rostek zbliżony do znaczka. 
GAT. ł. G. pospolity (C. majus LIN.), w starych 
zielnikach Czelidonia, Celidonin" Zlotn1k, Jask6łcze zie- 
le lub gniazdo- 'Lviększe, Santnlina , Dar niebieski, po- 
dobno i Cfcelia.- Ziele trwał c , pełne soku pomOl'ań- 
czowego. KłąlJ znaczny, wielogłowy, rozgałęziony, ze- 
WD:l trz czarniawo - rudawy a wewnątrz pomorańczowy, 
osIany korzeniami włóknistymi. Łodyga 1 1 k -3' wznie- 
siona, prawie - widlasto fi rozsochato-odstająco gałęzista, 
obława, lecz lm górze nieco-kątowttta, we wstawach
>>>
2371 


ponabrzmiewała guzowato l nader krucha, o:słana gctstu 
(zwłaszcza na wstawach) wło
mmi mictkkimi, białymi i 
krcttymi. Liście w odziomku gęsto skupione, na dłu- 
gich i 3graniastych ogonkach; na łodydze naprzemian- 
ległe, krótkoogonkowe lub prawie-bezogonkowe i pra- 
wic-obejmujące, w całości podłużnie - jajowate, zbiega- 
jąco pićrzastouzielne- w 3 do 5 par łat nieco-odległych, 
prawie - naprzeciwległych, ogoneczkowych l okrągławo- 
jajowatych, tctpych, nicrównych w podstawach, i tępo- 
łatkowato karbowanych, (z kt6rych końcowa przewro- 
tnie-jajowata i zazwyczaj 3łatkowa), z wierzchu włosi- 
stych i ćmych, a spodem białawo-szal'ych. Okółki 
4-8kwiatowej o szypułeczkach na f'" długich, podpar- 
tych w podstawic maleńkim przysadcczkiem jajowato- 
okrągławym. Kwiaty żywo-ŻÓłte, blisko 1" w średnicy; 
z działkami przewrotnie-iajowatemi, wklctsłemi i nieco- 
włoskowemij a płatkami przewrotnie - jajowatemi, cało- 
brzegimi. Torebki do 2" długie, obło-r6wnowqzkie, po- 
nabrzękane od nasion, nagie, uwicńczone znamieniem 
ściśniono - 2łateczkowem. Nasiona kulistawo - jajowe, 
czal'l1iawo-cise , wgnieciono i prawie-szeregowo kropko- 
wanc l a z boku z przypępiem grzebyczkowatem bin- 
łćm.- Jak najpowBzeelmićjszy chwast w całej Europie 
na miejscach cienistych, pod płotami i domami, w za- 
"oBlach, po gruzach i murach; kwitnie od maj:). do wrze- 
ania,- Od najdawniej:zych czasów, znal1crni są ze 
swych zbawiennych skutków lćkarzom, k o I. z e II, i zi e- 
le G l ist'lI ika- r ad i x et he r ba C h e I i d o ni i , dzia- 
łające w wielkich dawkach ostro-odurzająco, a w mniej- 
szych nader dzielnic na układ limfatyczny i wszelkie 
narzędzia wydzielające;. dlatego tćż bardzo zalecane w 
cierpieniach trzcwów brzusznych, w zakażcniach- zwła-
>>>
2372 


szcza kilowem, a niemal szczeg6łowo w zatkaniu i stwar- 
dnieniu wątroby i wynikłej ztąd żółtaczcej zewnętrznie 
zaś na brodawki , narośle i inne choroby sltóry, oraz plamy 
rogówki. Prócz tego korzeniami można barwić na ŻÓł- 
to różne przedmioty, choć talwwe łatwo płowicją w 
awietle. 


Z tym samym skutldcm, bywają zaetępl'zo z"st6sowywanymi 
w innych krajach: 
GAT. 2, G. latowaty (C. lRciniatum MILL.); ró:ł;ny od p,prze- 
dzającego zaledwie- większą wysmukłością wszystkich części: łata- 
mi liści w
:ł;szemi, pióI.zasto wcinnnemi w łatki podłużne i wcimmo- 
piłkowane; oraz kwiatami ciemniej-żółtymi, o płatkach wcimmo-pi- 
łeczkowauych;- pospolity w Europio poludniowej:- a 
GAT. 3. G. cliMski (C. c11inonse DEC.); - pOIllrzew z ukwi- 
tnieniem w bogate grona; - nietylko dziki ale i uprawiany w Chi- 
nach, dla RW
j ekutp.czności w cierpieniach żołądka. 


RODZAJ ł212. Kołc:,!/"mk (Ar
('lIłolłe TouRN.). 
Kielich o 2 lub 3 działkach w końcu cierńkowych, 
odpadających. Korona z 4 -6 płatków przcwrotllie-ja- 
jowatych i odpadających. Pręciki liczne; z nitkami ni- 
teczkowatcmi; z główkami szczytowcmi, zewnąŁrzwro- 
tnemi , 2woreczkowemi , otwićrajqcemi się w podłuż. .Jaj- 
nik,jnjowy, 1komorowy; zalążków 4 - 7 lub wiele, na 
łożyslmch międzyłnsczynowyeh, wywróconych j prnwie 
bez szyjkij o 4-7 wamionaeh, promienistych, wklęsłych 
i wolnych. Torebka jajowa, 1komorowa, pękająca w 
wierzchołku- pomiędzy łożyskami nitkowatcmi, trwałcmi 
i zalcdwie wystająccmi ku wcwnątrz- w 5 do 7 łusczyn 
niezupcłnych.- Nasiona liczne, kulistawe, dołeczko- 
wane. Zarodck równowązki, w podstawie białka mięsi- 
stegoj \istnie kr6ciuchne i tępe j rostek bliski znaczka. 
GAT. 1. K. meksylwltski (A. rucxicana LIN.), Mak 
kolczysty lub kolcowy.--: Ziele roczne, z Bokiem żółta-
>>>
2373 


wymj z korzeniem wrzecionowato - gałl(zistymj łodygą 
1 1 !j-3' wzniesioną, prawie bez-lub te
 gałęzistą, obłą 
i mniej więcej okrytą drobnymi cierókamij liśćmi bez- 
ogonkowymi, obejmującymi, podłużnymi, 4-8" długi, 
mi a 2-3" szerokimi, zatokowo wcinanymi w łaty nie- 
co-kątowate, prawie - ząbkowanymi i w brzegu oraz na 
nerwach cierlSkowanymi , z wierzchu li!nąco - zielonymi, 
lecz żyłkowanymi i plamistymi biało j kwiatami na 1" 
w arednicy, jasno-żółtymi; torebką jajowo-kulist!ł, na 1" 
w Brednicy, czarniawą i osłaną gęsto cierńkamij wresz- 
cie z mnóstwem nasion czarnych i delikatnie dołeczko- 
wanych.- Dziki zwyczajny w Meksyku i wIndyach 
zachodnich, a dziś zdziczały wszędzie między zwrotni- 
kami j kwitnie od czerwca do sierpnia.- Ziele jego 
jest powszechnie znane, jako zewnętrznie odmiękcza- 
jące i 
ojące ból- w obrzmieniach zwłaszcza w dymni- 
cznych, we wrzodach kiłowych i w zapaleniach oczów,- 
wewnętrznie zai! w niektórych cierpieniach nerwowych, 
oraz w chorobach skórnych j kwiaty znów zachwalają 
w zapaleniach gardła i płucj lecz najwięcej u
ywają 
oleju wyciśniętego z jego nasion ostrych, na wymioty 
i na przeczyszczenie. 
RODZAJ 1213. JJltlk (Pnp8\'er TouRN.).- Kie- 
lich z 2-3 działek szorstkowłosych lub nagich, odpa- 
dających. Korona z 4-6 płatków przewrotnie - jajowa- 
tych, odpadających. Pręciki licznej nitki nitl'czkowate; 
główki końcowe, 2woreczkowe, otwierające się z boku 
w podłuż. Jajnik jajowy, tkomorowYj zalążki mnogie, 
na 4-20tu łożyskach międzyłusczynowych i wpółpl.ze- 
grodowatych, wywróconej znamię bezszyjkowe, 4 - 20- 
promieniowe, na szczycie jajnika krążkowatym. Toreb- 
ka przewrotnie - jajowa lub kulistawa, przez łożyska
>>>
2374 


wpółprzegrodowatc niezupełnie - 4 - 20komorowa, pę- 
kająca tuż pod krążkiem znamiononoanym - tylomaż 
klapkowatemi i kr6tkiemi łusczynkami otworkowato. 
Nasion mnóstwo, prawic-nerko.watych, wystająco sia- 
teczkowanych, ze znaczkiem bez przypępia. Zarodek 
króciuchny, w podstawie białka mięsisto-oleistegoj li- 
stnie tępe. 
GAT. t. M. og1.odllY albo siewny (P. somnifcrum 
LIN.). - Ziele r(\czne l całe biało - modrawo oszl.onione, 
z sokiem mlecznym. Korzeń ma wrzecionowaty, włó- 
knisto rozgałęziony, biały. Łodygę na 2-5' tęgo wznie- 
sioną, obłą, ku g6rze rozdzieloną w kilka odnóg wznie- 
sionych i okrytych zrzadka włosami szczecinowatymi 
odstającymi, a później zazwyczaj bez tychże. LiBcie 
mięsistawe, bezogonkowe, wpółoMjml
ące, dość-duże, 
podługowate, całkowite lub też zatokowo wcinanę a na- 
wet i pierzastodzielne, a przy tern zawsze grubo i nie- 
równo ząbkowane lub karbowane,- w odmianie zaś dzi- 
ko rosnącej M. 8zczetnego (P. s. setigerum DEC.) jesz- 
cze na każdym ząbku zakOIiczone tęgą szczetką; dólne 
dluższe, zWl(żone ku podstawie i więcej wcinane ani- 
żeli- górne naj szersze w podstawie prawie-sercowatej. 
Kwiaty wielkie, czasem pełne J 3 do 4" w średnicYI bla- 
do-różowe, szkarlatne , jasno-lilIa lub białe- w róż- 
nych odcieniach, bardzo-długoszypułkowe, w pąku zwisłe 
a późnićj wzniesione j z działkami mocno wklęsłemi, 
błoniasto obrzeżonemi, nagiemi lub odstająco - szecin- 
kowemi jak i szypułki j z płatkami okrą gławymi, jednak 
zawsze szerszymi niż uługimi, często wybrze7.onyrni, a 
w kwiatach pełnych postrzępanymi. Torebkę wielką, 
(J1'zewl'otnie - jajową lub też kulistawą, nagą, IIwiCllcz()- 
ną znamieniem 8 16proll1ieniowem i nieco -zakłl(słćm , 


, 


.........
>>>
2375 


I 
I 


pękającą - już łUBczynkami krótko - klapeczkowatemi 
w postp.ci otworków 3kątnawych tuż pod znamienicm 
w odmianie M. Patraka, Patrzaka lub Pat-roc/ta (P. s. 
dechiscens), z kwiatami czerwonymi a nasionami czai.- 
niaw
'mi,- już ealkiem niepękają w M. lekarskim 
(P. officinale GJ\IEL.), o kwiatach i nasionach białych. 
Nasion wielkie mnóstwo, bo nickiedy przcszło 3000 w 
jednej rOBlinie kilkotorebkowej , czarniawo - szarych lub 
lJiałych, drobniutkich i ćmych. - Dziki roanie bardzo 
okwicie na Wschodzie i w Europie południowej, po u- 
prawnych i nieuprawnych polach; wreszcie zaś Euro}lY 
chodowany i to w rozlicznych i strojnych odmianach l 
tak co do barwy jako i budowy kwiatu j zawadza się 
nawet i zdziczały tamże: kwitnie w czerwcu i lipcu. - 
Jest to roślina, ciesząca. się może najdłuższem i najnie- 
wzruszeńszem powodzenieJll w zastósowaniu jej lekar- 
skićm, bo od najstarożytniejszych ludów do dziś dnia 
wysoko ceniona. Używają się niedoBpiałe g lU w ki ma- 
kowe czyli makówki- capita Papaveris , oraz 
nasiona }lIaka białe- semina Papaveris al- 
b a j a najwięcej sok z tychże przez nacięcie wytoczony 
ztężały lub wywarzony do suchości, jako opiu-m- o- 
p i u m. Znachodzi się ono w kupiectwie w 3 odmianach: 
1. o. lewanckie lub smirnejskie- o.levanticum 
v. smyrnaeum w bryłach 2funtowych; 2. o. egipts- 
kie, tebajsk'ie albo tureckie- o. aegyptiacum, 
thebaicum V'. turcicum w kawałkach 3-4calowych; 
a nnjrzadziej 3. o. indyjsk i e- o. in d icum zaledwic w 
półłutowych kawałeczkacli, najmniej dobre. W szclkic u- 
siłowania w celu otrzymywania opium w miejscu, z ro- 

lin u nas w Europie uprawianych, pokazały się bezsku- 
tcczncmi; to zaś z powodu l ŻC otrzYlłn
e się go za małą 


I 


'I
>>>
2376 


ilość, a co miejscowość- to odmiennej mocy i własllości. 
Skuteczność tej istoty, zawisła od zawartych w niej al- 
kaloidów i kwasów roślinnych, zwłaszcza kwasu mako- 
wego, narkotynu, narceinu, kodeinu, a najwięcej 
morfinuj sposób zaś działania od sposobu zadania, od 
wielkoBci dawek, od czasu używania, a najwięcej od 
wieku i usposobienia chorego: dla tego tM; może się 
uważać- za pobudzające, drażniące, rozgrzewające, 
uBmierzające, osłabiające lub chłodzące, - zawsze atoli 
z przewRŻnem działaniem na pierwotne narzędzia czucia, 
a następczo na wszelkie inne częBci ustroju opatrzone 
takowemi: !Ztąd też wynika owe obszerne pole jego za- 
st6sowania leczniczego w rozlicznych cierpieniach ner- 
wowych, opartych na roztrojeniu tego układu w ciele 
- w mnóstwie cierpień przeeiągłych , np. w schorzało- 
ści, w bi
gunkach, w ozerwonkach, w chorobach płuc 
i t. p., rzadko kiedy w stanie zimnicznym, - a znÓw 
często w otruciach jadami metallicznymi. - :Może jesz- 
cze obllzernićjszem polem jego działalnoaci, w odwro- 
tnem znaczeniu bo na szkodę ludzką, jest tyle po- 
wszechne u ludów wschodnich, używanie o p i 'U m jako 
8rodka odurzająco - rozweselającego, w celu wywołania 
na chwilę przyjemnych marzeń luboBci, aby potóm od- 
płacić za. nie niepowetowanem wyniszcz('niem ustroju i 
otrętwieniem ducha. - Główki makowe jako niezawie-' 
rające morfinu, oraz nasiona, też same posiadają wła- 
snoBci lecznicze ale w niskim stopniu j dla tego też u- 
żywanymi bywają u dzieci l u ludzi bardzo nędznych i 
w pomniejszych cierpieniach: pierwsze !Zadają w odwa- 
rzc albo w posta.ci ayrupu; z drugich zaś nader obo- 
jętnych, wyciskają olej niewinny i smaczny do użycia 


l 


.......
>>>
l, 
I 


2377 


za oliwę,- B dla chorych prz)'rządzają z nich napój 
mleczny, używany jak mleko migdałowe. 


W Turcyi otrzymują jeszcze opium i z 
GAT, 2, M. W8chodnie90 (P. orientale LIN,):- ziela trwałego, 
z pokryciem wszystkieh części gęstem włosami szczecinowatymi; z 
liśćmi ogonkowymi, pi
rzastodzielnymi w 8 -10 łat podłuinych i 
grubo-piłkowanycb; z kwintami bar,lzo wielkimi, Pli80wymi, o zna- 
mieniu fiołkow
m i 12 -161)romieniow
m; a . toreblcumi kulistemi 
i nagiemi: - zwyczajnego w Armenii i na Kaukazie: - kt6rego 
główki, choć ostre, jadają tameczni. 
GAT. 3. /vi. Maczek (P. RhoeaB LIN.), zwany tak- 
że dawniej polnym lub wilczym Maczkiem, albo Żyrem 
polnym i wilczym. - Ziele roczne, w którćm: kor;zeń 
cienko - wrzecionowaty, gałęzisty; łodyga do t-3' wznie- 
siOJm, gałęzista a niekiedy i pojcdyncza, obła, osłana 
- włosami prawie-poziomo odstnjącymi, długimi l Bzcze- 
cinowatymi i zgrubłymi w podstawach; liście t lub 2 ra- 
zy pićrzastodzielne- w łaty pOl.lłużnie-IBncetowate, wci- 
nano - ząbkowane i kończyste, - dólne ogonkowe i wy- 
dłużone, górne bezogonkowe i krótsze a szersze, wszyst- 
kie zaa z obu stron krótkimi włoskami szczceinkowa, 
tymi okryte, z zęhami kraju także- lecz Jlużćj - szczeci- 
nowymij Kwiaty w pąku zwisłe ,2 do 3" w średnicy, cie- 
mno-pąsowe, ku paznogciom eiemnićjsze lub też czar- 
niawo - fiołkowe, w nicktórych odmianach różowe albo 
białe, a nawet pstrokate, - na szypułkach bardzo Jlu- 
gich, odstająco - szczecinowatowłosych, - z kielichem 
pokrytym podobnież, alboli też włoskami przylegający- 
mi,- o płatkach korony okrągławych, zewnlttrznych 
znacznie większych alc prawie - bezpaznogciowych ,- 
z pręcikami 8zydełkowatymi i ciemno - fiołkowymi, - 
o znamieniu 6 -16promieniowćm, z łatek pokI-ywają- 
cych się nawzaje_ill bocZllic; torebka przewrotnie - jajo-
>>>
2378 


wa, zwykle wydłużona, w szczycic jakLy tlipo PI'ZY- 
cięta a w podstawic zaokrąglona, naga, modrawo 0- 
szroniona l niekicdy z31euwie wielk06ci grochu aż do 
2 i 3 razy większej; wreszcie nasiona szarawo - czame.- 
Jak najpowszechniejszy pomiędzy zasiewami w Europie, 
Azyi i Afryce, a chodowany w rozmaitych barwach i 
z kwiatem pełnym po ogrodach j kwitnie w maju i czer- 
wcu.- W lekarstwie używają się kwiaty 1J.1aczka 
- flores Rhoeados , najczęściej w postaci syrul'u, 
jako arodek obwijający, kojący ból, miarln
iący dmżli- 
wość w wielu chorobach- zwlaszcza u dziecij młode li- 
acie mogą być jadanemi za jarzynę bez szkody. 


j' 


Kwiaty Maczka zbierają si.. także z 
GAT. 4. M, drobnokwiatowego (P. dubium LIN.); - roślinki ro- 
cznćj, zaledwie półłokciow
j, odr6żniając
j się od Maczka - pokry- 
ciem szypulek włoskami kr6tkimi, tęgimi lecz przylegającymi; kwiat- 
kiem zaledwie t" w średnicy; oraz torebką klinowato - podlugowlltą 
i nagą, o promieniach znamienia tylko 6 lub 7min i to odleglych od 
siebie: - pospolitego wszędzie miQdzy zbożami: oraz 
GAT. 5. M. Biel'1TlQka (P. Argemone LIN), zwanego dawni
j 
Palecznikiem i Buławnikiem, a później M. goźd:tistym; także rocznego, 
a odznaczającego się - wzrostem lokciowym; a najl)l\rdzi
j kwiatem 
pośredniczącym wielkości!} pomiędzy 2ma poprzednimi; pręcikami 
nader rozpostartymi; znamiojlami zwykle o 5 promieniach; a toreb- 
kami jakby góźdź wydlużonemi, niewyrażnie 5kątncmi i odstająco 
włosistemi: - rosnącego wraz z tamtymi wszędzie miQdzy zbożem. 
Zn6w na8ion jako leku dostarcza: 
GAT. 6. M. nagolodY!Jowy (P. nudicaule LIN.), u dawnych Ma- 
czek żytny lub Czarnucha mY8za:- ziele trwałe; z klębem wieloglo- 
wym, gałęzistym, czarno - cisym, uwieńczonym czubem łuskowatym 
z resztek odpadłych liści; bez lodygi właściwej; z liśćmi licznymi, 
długoogonkowymi, w calości 3 -6" dlugimi a 3{.-11/;' sz
rokimi, 
modrawo _ zielonymi, pierzasto - dzielnymi lub -wcinanymi, mniej wiQ- 
c
j okrytymi włosami długimi, rozl'znconymi i obtężnimi, - o latach 
podłużnych, tępych lub zaostrzonych, całkich .,Iub t
ż wcinano-ząb- 


.......
>>>
2379 


kowanych, z ząbkami szczcci
to zakOI
czollymi; z gląbikami wieloma, 
do t '/a' wznięsion.ymi, a zarówno z kielichcm okrytymi takimi jak 
li
cic włosami; z kwiatami mnićjszymi ni
 w Maczku, żółtymi Inb 
Małymi, nieco - wonnymi: z torebkami przewrotnic-jl\jowemi, (10 t O'" 
i 3"', szczecil\sto porosłemi,- a znamieniem 5-6promieniowem, 
o tylu
 ł.ehrach podłll
nych: - pospolity w Azyi p6łnocnćj, a rzad- 
ki w Norwegii i Greł-łlandyi; kwitnący w czerwcu i w lipcu: - kt6- 
rych I{..łmucy a1tajscy, n
ywają jako uśmierzaj'łcych drażliw08c! i MI. 


RODZAJ 12t4. RONloJ"'Ń(
 (C.IUUł'i1l1ll 'l'OUltN.). 
_ Kielich 2działkowy, w przedlistnieniu łusczynowaty, 
odpndajqcy. Korona z 4ch płatków, szeroko przewrotnie- 
jajowatych , odpadających. Pręcików wiele j z nitkami 
nitcczkowaterni j z główkami szczytowcmi, zewnątrzwro- 
tnemi, równowązko wydłużonemi, 2worcczkowemi, 0- 
twierajqcemi się w podłuż. Jajnik obło wydłużony, 1- 
komorowy; zalążki liczne l na łożyskach międzyłusczy- 
nowyeh i naprzeciwległych, wywrócone j znamię bezszyj- 
kowe, zgrubło - 2blaszeczkowe, trwałe. Torebka strąko- 
wato wydłużona, 4kątnie-sieczna, fałszywo - 2komorowa 
przez zrośnięcie się łożysk w nibyprzegrodę gębcza- 
stą, pękająca 
 2 łusczyny od wierzchołka ku podsta- 
wie, z b"wałem i nasiononośnem ramezel1l , wypełnionem 
treścią fałszywej przegrody. Nasiona liczne, jajowe, 
dołcezkowane, hezprzypępiowe l zatopione w dołeczkach 
nibyprzegrocly. Zarodek maleńki i prosty, w podsta- 
wie hiałka mięsistego; listnie jajowato-lancetowate; ro- 
stek bliski znaczka. 
GAT. t. R. ż6łta (G. luteull1 ScoP.), w starych 
zieluilmch Mak długi, ,'ogaty lub strqczysty, a Pałe- 
cznik tvtd'l.y - Ziele 2roczne, z sokiem tylko w korze- 
niu żółtym) zresztą bezbarwnym. Ma ono korzeń wrze- 
cionowaty, rozgałęziony, ciso - rudy a wewnątrz czerwO- 
nawo - żółty. Łodygę wzniesioną lub ukoanie podnoszą-
>>>
2380 


cą się na .1 1/2 - 4', rozpostarto - gałęzistą, obłą, nagą 
lub niekiedy ku górze gdzie nie gdzie włoskowanq, za- 
równo z resztą rQśliny modrawo - zieloną i biało oszro- 
nioną. Liście ogrulmie; korzeniowe rozłożyste, dlugo- 
ogonkowe, podłużne, ku podstawie zwężone, 3/.1- 11/ /' 
długie, pierzasto wcinane lub dziclne- w łaty podłu- 
go wate, tępo łatkowa te al bo ką towato i ciernisto - koń- 
czysto ząbkowane, na obu powierzchniach z włosami 
ogrubnimi i odstającymi j niższe łodygowe podobnćjże 
postaci, lecz bezogonkowe i obejmujące łodygę swemi 
podstawami sercowatemi, - górne więcej jajowate, raz 
pierzastodzielne i prawie - nagie na dólnćj powierzchni, 
_ a wierzchołkowe szeroko -jajowate, zatokowo pierza- 
sto wcinane. Kwiaty krótkoogonkowe, 2 - 3" w śre- 
dnicy, żywo - ŻÓłte j o kielichach zielonych, wklęsłych 
i szczecinowatych na grzbiecie, a. biało - błoniastych w 
brzegu nieco-wwiniętym l - płatkach zai! okrągławych. 
Torebka 6- to" długa a zaledwie 3'" szeroka, lekko 
łękowata, coraz węższa ku górze l pokryta mnóstwem 
guziczków kończystych i ztąd szorstka. Nasiona jajo- 
wo-nerkowate, cise , pdlle dołeczków czysto- białych.- 
Porasta wybrzeża mórza i!r6lJziemnego i atlantyckiego, 
oraz północnego i wschodniego, a nawet gdzie nie gdzie 
brzegi rzek w Europie; kwitni
 od maja do sierpnia.- 
Ziele jej posiada też same własności i sprawia też sa- 
me skutki co i glistnikowe j dlatego też w tychże sa- 
mych wypadkach używać się zwykło było, pod nazwą 
ziela Glistnika Pałecznika lub 1f.Iaka ?'ogate- 
go- herba Chelidonii Glaucii v. P&paveris 
corniculati, - (G. flavulll CRANTZ. Chelidonium 
Glaucium LIN.).
>>>
2381 


1'011 t
m 8Ąm
m nazwiskiem utywano także 
OAT. 2. R. ceglastą (O. fulvltm Su.), poczytywaną zwykle za 
odmianę (:ńłtej, odróżnioną- kwiatami jasno-ceglastymi z paznog- 
ciem żółtym; a owocami chropawszymi: - wraz z tamtąi rosnącą: oraz 
GAT. 3. R, rogatą (O. corniculatum CURT.): - duio mnićjszą 
i wysmuklejszą od Młtej, we wSllystkich swych częaciach barwy po- 
rowej a nie białawo - modrawo - zielon
j; o łodydze i liściach mo- 
cniej-włosistych; o tych ostatnich g6rnych więc
j podłużnie - jajowa- 
tych, bezogonkowych leca nie oMjmujl}cych; kwiatach dużo mniej- 
sllych I pl}8owych z czarnI} plamką przy paznogciu; a owocach tęgo- 
włosy ch: - znnchodzoną po dobrych i uprawnych lecz zarazem i po 
płonnych gruntach, w Europie 'rodkow
j i południow
j.- (Cheli- 
donium corniculatum LIlII. Olaucium phoeniceum Sil.). 


pl.łauĘ 2. 
Dymnicowe (Fumarieae ENDL.): 


Pl.ęciki w 2 wiązki zrosłe. 
RODZAJ 1215. 'tokOl.Ucz (('orytlnlis DEC.).- 
Kielich boczny, 2działkowy, odpadający. Korona dy- 
.łIlnicowata t. j. nieumiarowa, ziejąca, 4płatkowaj w któ- 
rej płatek przodkowy płaski, tylny w podstawie z ostro- 
gą, a 2 boczno-wnętrzne wolne i podobne przodkowemu. 
Pręcików 6 , \V 2 wiązkach naprzeciwległych płatko- 
wi przodkowcm.u i tylnemu j na znitkach błonkowa- 
tych i 3szczepnych w wierzchołku, z których tylny na 
zewnątrz w podstawie z nadrostkiem ostrogowatym; o 
główkach bocznych 1- a arodkowej 2 - worcczkowej. 
Jajnik 1komorowyj z zalążkami licznymi, na łożyskach 
międzyłusczynowych, dwu wrotnymi ; z szyjką szczyto- 
wą, odpadającąj ze znamieniem 2łateczkowem. Torebka 
strączkowata, ściśniona l uwieńczona szyjką albo tylko 
jej podstawą trwałą, Ikomorowa, Ptkająca w 2 lU8CZY- 
ny- oddzielające sit od trwałego i łożyskonośnego ram- 


\
>>>
2382 


cZ:J.. Nasion wiele, soczewkowato ściśniunych, dzióbecz- 
lwwych, z przyp«picm l1a znaczku. Zarodek krótki, w 
uzi6Lku podstawowYill białka, zawsze wyraźnie - 2list- 
mowy. 
GAT. 1. K. ŻÓłty (C. capnoidcs PERS,).- Ziele 
2roczne; z korzeniem włóknistym; z łodygą od 1'2- 1 1// 
wzniesioną, węzłowatą, gał«zistą, zwykle czerwonawo 
nabiegłą j z liśćmi do II?' długimi, 2 razy pierzastymi- w 
listki maleńkie, szersze niż długie, przewrotnie-jajowatp, 
całkie luL też 2-3-5 - szczepne, nagie j z kłosem wierz- 
chołkowym, prawie - ł stronnym, na 1/2 _11/2" długim, 
- o przysadkach podłużnie-lancetowatych l długokończy- 
stych , zqLcezkowanych i krótszych od szypułeczek; z 
kwiatami. do 12" długimi l zielonawo - żółtymi a w kOlicu 
cisawymi, o ostrodze króciuchnćj i kulistawo - torbecz- 
kowatćj , -- szyjce prawie - prostej, - znamieniu półksię- 
życowat\3m j z torebką obło - strąkowato wydłużoną l 1/ 2 - 
calową, brzuchato nabrzmiałą, dłuższą od szypułeczkij 
a z nasionami 18nąccmi, drobno - ziarnkowato po marsz: 
czoncmi, z przypępiem ząbeczkowanem. - Nie zbyt 
częsty tu i owdzie po mi(jecach kamienistych l po mu- 
rach i rozpadlinach skał w Europie południowej i u- 
miarkowanej; kwitnący w czerwcu i w lipcu. - Da- 
wnymi czasy, szacowanym był dla skutków dowodnych, 
w dnie i wielu innych chorobach.- (:E'amaria lutea 
LIN.). 
RODZAJ 1216. 1'(JkOl.
gk (Bulbo('ulmos 
BERNU.), rodzaj liczony do Kokm.ycza; odznaczający się 
jedynie- znitka tylnego ostrogą wydłużonąj szyrtą 
trwałą j znamieniem włoski zbiel"acze nieco przerasta- 
jącćm; przypępiem palczastem, powstałem z nadrostka 
przejźrzystego i skrzywionego, przcz zeschnięcie po- 


......
>>>
. 


2383 


krzywionego j zarodkiom o tym listniu wyrażnym , jaju- 
watym w l'ostkowaniu,- wydającym po pod korzon- 
kiem bulwę trwałą, w drugim roku liBć pierwotny, a 
w następnych łodygi roczne pojedyncze, a na nich 
grona końcowe. 
GAT. ł. K. czczy (n. cavus BERNH.), u dawnych 
także i Kokornak czczy 2gi. - Ziele trwałe; posiadają- 
ce - głęboko w ziemi tkwiącą bulwę kulistawą lub 
przygniecioną, a nawet niekiedy i podłużną, 1/2 - 2" 
w Brednicy, micrsistą, wcwnątrz wydrążoną l w późnym 
wicku zazwyczaj pękniętą łatowato , cisawo - ŻÓłtą alboli 
też żółtawo-białą, ze wszech stron wydającą korzonki: 
łodygę t ę lub 2 i 3, na V
 - t ł;2' wznicsioną, pojedyn- 
czą, w odziomlm nieco-acianioną, ku górze obłą, a całą 
kresowaną i zarówno z resztą rośliny lekko oszronioną: 
tiacie tylko na łodydze , 2 , naprzemi:mlcgłe, ogonkowe, 
nicumiarowo 2 razy 3szczćpne - w łaty przewrotnie-ja- 
jowate, prawie - klinowate, tępe, płyc;ej albo głębiej ła- 
teczkowato wcinane lub prawie-dziellle- w łateczki po- 
dłużne i tępawe alboli tćż zaostrzone, - z których koń- 
cowa łata zawsze 3szczćpna: grono jedno, wierzchoł- 
kowe, bogate, z czasem prawie - jednostronne, - z przy- 
sadkami podłużnymi, całkimi l krótszymi od kwiatów, 
modrawo-zielonymi albo Bzkarłatnawymi: kwiaty pozio- 
mc, szkarłatnawc, czaBcm białe lub brudno-żółte , wy- 
dłużone od tyłu - w ostrogę długą, grubą, tępą i za- 
giętą w końc
. - DoŚĆ pospolity po zaroalach, gajach 
i lasach całej Europy, zwłaszcza w miejscach górzy- 
stych j kwitnic w marcu i kwietniu. - Z niego pochodził 
dawniej używany, korzeń Kokorna,ka czczego- ra- 
dix Aristolochiae cavae bardzo gorzki i aciągajlł- 
cy, zawierający korydal i nj zalecany w tych samych wy- 
151
>>>
. 


2384 


padkach co i właściwy kokornakowy, zwłaszcza też w 
zatrzymaniu czyszczeń miesięcznych i w czerwiwoBci.- 
(Fumaria bulbosa et. cava LIN. F. cava MILL. 
Corydalis bulbosa P. C. tuberosa DEC.). 


Choć pod inn
m nazwiskieq\, ale w tychże slmlych chorobach, 
zadawano tak:ł;e dawnićj 
GAT. 2. K. bobowy (B, fabaceus BERNH,), ongi Kokol"1lak czczy 
16!11J: - znacznie mnićjszy j !& bulwą kulistawIJ ale pełną i wydlljącą 
korzenie tylko ze swej podstawy; łodygą cz
sto 2dzielną; pochwo- 
watą łaską w podstawie liścia najni:ł;szego na tejże; z liściem naj- 
wyższym zwykle tylko raz 3szcz
pnym w łaty boczne 4 - a środko- 
wą 3 - dzielną; z gronem sklJp{,m i zwisłem, o przysadkach całkich 
i okrągławo - elliptycznych; a z .ostrogą prostą: - rc.snący i k witną- 
cy wraz z poprzedzającym: - z kt6rego bulwy z korzeniami, zna- 
no pod mianem korzenia Kokornaka bobowego- rudix A- 
ristolochiae fabace"e.- (Corydalis fab"ceaPERs,Fumaria 
fahacea RETZ. F. intermedia EHBH.): oraz 
GAT. 3. K. palczasty (B. digitatus BERNH.): rosnący wraz z 
bobowym, 1\ r6:ł;ny od tegoż jedynie - łodygą pojedynczą; gronem 
bogatsz
m i wzniesion
m, o kwiatach więkAzych I przysa,lkach kli- 
nowatych palczasto poszczlpanych, i lekko skrzywion{,j ostrodze. - (Co- 
rydalis Halleri WILLn. Fum aria solida ElIRH.). 


RODZAJ 1217.1).'/11111;('(1, (1"lIlłłal"in Tm:;RN.).- 
Kielich z 2ch działek bocznych i odpadających. Korona 
o 4 płatkach zit;jącycb, przodkowym łódeczkowatym l 
tylnym t£;po - ostrogQwym w podstawie i spojonym od 
dołu z 2ma bocznymi wewnętrznymi. Pręcików 6 , w' 2'ch 
wiązkach naprzeciwległych płatkom- przodkowemu i tyl- 
nemu j ze znitkiem błonkowatym, w końcu 3wrębnym, 
w podstawie o 2 gl'Uczołkach j w każdym z główką środ- 
kową 2- a bocznemi 1-woreczkowemi. Jajnik 1komo- 
rowy; zalążek ł, Bcicnny, dwuwrotny; szyjka szczytowa, I 
odpadająca j ?,namię 2dzielnc. Owoc mięsisto - pestcza- 
kowaty z czasem suchy, kulistawyj wowocnia .zaledwie 


-
>>>
.,. 


2385 


oddzidnjąca BiC; od śr6dowocni; ze szwem tępokątnym, 
2dzielnym. Nasiono 1, nerkowate, ćmej ze znaczkiem 
nagim. Zarodek maleńki i prostYl w podstawie białka. 
GAT. ł. D. lekm.ska (F. officino.Iis LIN.), zwykle 
dawni{.j R1lt'l polnq zwana.- Ziele roczne; którego:- 
korzen pionowYj niceo 
 zgi«;ty, cienki i włóknisto roz- 
gał«;ziony: łodyga od IN do 1 2/ 2 ' rozłożysto od samego 
dołu rozgałęziona, niekiedy nawet jakby-wspinająca się, 
delikatna, kątowata, zarówno z resztą rośliny modrawo 
oszroniona, a czasem i czerwonawo.: liście 2 lub 3 razy 
pierzasto wcinane- w łl\ty 2 albo 3 razy wcięte, ku pod- 
stawie klinowate, a i,
h łatki przewrotnie-jnjowato wy- 
dłużone i kończysta we: grona końcowe lub też kątowe, 
wielokwiatowe, wzniesione, wietkie: kwiatki drobne l 
różowe albo karmazynowej przysadki dłuższe a później 
krótsze od szypułeczek, oBtro-lancdowate , a 2 tuż-pod- 
kwiatowe przysadeczki rz«;skowano-piłeczkowane; dział- 
ki łopatkowato rozszerzone l wyższe większe i z ostro- 
gą grubą, krótką a zaokrąglonąj płatki kończystawymi 
wićrzchołkami nieco-spojone; szyjka długości pręcikówj 
znamię tępo-3ząbkowe: owoce na szypułeczkach wznie- 
sionych, kuliste, lekko-BciBnione, w wierzchołku jakby- 
wgniecione, zresztą pomo.rszczono-guziczkowane.- Zwy 
czaj na_ na gruntach uprawnych i pomiędzy zbożem, 
niemal we wszystkich częściach świata j kwitnie od 
czerwca do września.- Ziele Dymnicy- herb a 
Fumariae gorzkie i słonawe, okwitujące w koryda- 
l-i n, jest mocno rozpuBzczającćm obok lekkiego wzma- 
cniania l zachwalanem dla tego w chorobac,h trzewiów 
brzusznych. 


151.
>>>
2386 


Równe:! zast6sowanie l
karskie, odnosi się do nasb:pujących 
gatunków, s kt6rych 2 pi
rwsze poczytywanymi bywają od wielu pi- 
Barzów jedynie za odmiany dopi
ro co opisanego; a to 
GAT. 2. D. Irednit{j (F. media LOISL.), jako odmiany znacz- 
nie bujni
jsz
j po nader zyznych gruntach, i prawie-wspinającej się 
swemi jakby-wijącemi się ga.łęziami;- rosn'łcej najwięc
j po ogro- 
dach warzywnych, winnicach itp: 
GAT. 3. D. Vaillanta (F. VailIantii LOIsL.), !I:nacznie mocni
j 
modrawo oszronion
jj o łatkach liBci dużo wę:1;szych bo prawie - r6- 
wnowązko-Iancetowatych; gronach kr6tszych; kwiatkach mni
jszych 
i bledszych; oraz owocach kulistych a krótko-kończystych j- zwy- 
kłej w zbożu: oraz 
GAT. 4. D. drolmokwiatowt{j (F. parvitlora LAli.), odmiennćj-- 
zaledwie obok mocnego omodrawienia- uderzlijąc'ł wysmukłością 
wszystkich części; łatkami liści r6wnowązkiemi, rynienkówatemi; 
kw'iatk&ni białymi drobniutkimi; a owocami kulistymi i krótko-koll- 
czystymi: - znachodzon
j w Europie więdj południow
j i zocho- 
dni
j. 


lli
0


'J
 @


Wil)l
 


Krzyżowe (Cruciferae ENDL.). 


Kwiaty obupłciowe, umiarowej w gronach naprze- 
ciwlistnych , wydatnie bocznych przez wydłużenie 8ię 
gałązki bocznej, albolj też niby - kOlicowych przez zro- 
nienie tejże, najprzód zwykle prawie - baldaszkogrono- 
watych a później wydłużonych j na szypułeczl(ach już 
niteczkowatych, już zgrubłych niemal przewrotnie-ostro- 
krążnie, bąć nagich bąć z listkowatymi przysadkami j 
białe, żółte albo czerwone, rzadko kiedy modre lub 
brudne , a prawie zawsze wonne.- Kielich z 4ch działek 
wzniesionych, 8chodzących sitt lub też roztwartych, od- 
padających, w przedkwitnieniu Qachówkowatych , a rza- 
ł.
>>>
. 


. 


2387 


dziej łusczynowatychj z tych 2 boczne odpowiednie łu- 
sczynom owocu - nieco niżej osadzone, a nawet czę- 
sto i nieco-szersze, jd równe 1V podstawach, już ku 
zewnątrz garbate albo przynajmniej wklęsłe, już nie-. 
kiedy ostrogowej przodkowa zaś i tylna naprzeciwległe 
łożyskom, płaskic i często węższe.- Korona krzyżo- 
wa, o 4ch płatkach naprzemianległych z działkami, naj- 
częi!ciej paznogciowych , z blaszką całkłł lub wykrojo- 
ną, ,rzadziej wrębną a naj rzadziej pierzasto wcinaną, 
równych sobie- alboli też 2ch przodkowych większych, a 

awet niekiedy i żadnycb.- Pręcików 6, a to 4 dłuż- 
szych a 2 krótszych, w 2ch okręgach, z których w dól- 
nym odpowiednim działkom leżą 2 krótsze (których 
czasem może brakować) naprzeciw tychże bocznych, a 
drugie 2 przodkowej i tylnej odpowiadające brakują,- 
w górnym zaa 4 dłuż8ze, rzadko kiedy niedostające i 
ich nitki szydełkowate lub niteczkowate, już ,,:szystkie 
pojedyncze, już niekiedy dłuższe i z ząbkiem alboli też 
widełkowate, bąć wolne bąć parami zrosłe z sobą; głów- 
ki szczytowe, wewnątrzwrotne, 2woreczkowe, otwiera- 
jące się w podłużj gruczoły podjajnikowe, w liczbie o- 
znaczonej, pomiędzy podstawami płatków.- Jajnik wol- 
ny, beztrzonkowy lub na króciuchnym trzonku, krótki 
albo wydłużony, 2łusczynowy j o łusczynach prawej i 
lewej, odpowiednich działkom bocznym j o łożyskach 
przodkowćm i tylnem, naprzeciwlcgłych działce przod- 
kowej i tylnój;- już zupełnie-2komorowy przez błonko- 
watą przcgrodę międzyłożY8kową, już niekiedy niezu- 
pełnie - 1komorowy zpowodu niezupełnej lub znikłej 
przegrody, już wrcszcie czasem przegródkami poprze- 
cznemi w wiele komor fałszywych poprzedzielany: komó- 
ry w 2komorowym na t em lub 2ch łożyskach międzyłu- 


if 


l!
>>>
. 


23
8, 


sczynowych o zalążkach wielu, rzadziej o t lub kilku 
w liczbie oznaczonej l wiszących albo poziomych, jd 
zgiętych już dwuwro
nych, z jaj otworkiem górnym a 
. . niekiedy dólnymj- w tkomorowym zaś o zalążku zwi- 
słym na sznureczku podnoszącym się z podstawy ko- 
mory, lub też uwieszonym w szczycie tejże: jego szyj- 
ka końcowa, pojedyncza, w jajniku wydłużonym krót- 
ka, a w skróconym długa: znamiona 2, naprzeciwległe 
łożyskom, bąć roztwarte bąć zrosłe wraz.- Owoc 
strąk albo strączek, 2- lub przez zronienie przegrody 
1-komorowy. już pękający w 2 łusczyny oddzielające 
się od przegrody (w postaci ramcza) w brzegu łoży- 
skonoBnej a. w szczycie uwieńczonej szyjką l już cał- 
kiem niepękający z powodu ścisłego zrośnięcia się ło- 
żysk z łusczynumi , już rozpad
jący się (jakby w prze- 
więziaku) po poprzecznych przegródkach- w komory po- 
jedyncze lecz niepękające.- Nasion w każdćj komo- 
rze wiele lub też tylko po jednemu, już poziomych już 
wiszących, bąó ściśniętych bąć prawie - kulistych l na 
sznureczkach wolnych lub też do przegrody po części 
przyrosłychj ze skórką ogrubnią, a naskórkiem błon. 
kowatym często rozszerzonym w skrzydełko.- Zaro- 
dek bezbiałkowYI oleisty, skrzywiony: jego liBtnie 2 
całki e alboli też dzielne, często roz
aicie obejmujące 
r08tek podnoszący się lub rzadziej spuszczającYI- al- 
bo tylko w różny sposób obok niego położonc, już cał- 
kiem płaskie i doty kające doń szparą swego zetknięcia ja- 
ko doległe (accumbentes) 0=,- już stykające 
się z nim grzbietem czyli swą powierzchnią, i to alb.) 
. na płask jako na ległe (incumbcntes) O II, albo 
zaklęsłością wynikłą !Ze złożenia się ich w podłuż jako 
złdone (conduplicati) O,»-
 obejmujące tako-
>>>
2389 


wy, już jako skr
cone (8pirales) O II II obwijają- 
ce go Brubowato,- już wreszcie dolegające doń, po zło- 
żeniu się fałdowato-poprzecznćm dwa lub więcej razy, jako 
zfałdowone (biplicatae v. bicrures) o (I 1111 II. 
-- Zioła roczne lub dwuroczne, niekiedy trwale, rza- 
dziej podk1.zewy; z sokiem wodnistym; z kąbami w trwa- 
łych grubymi i czasem rzepowatyrni, a w rocznych z korze- 
niami cienkimi i pionowymi; łodygami obłemi lub kqto- 
watem'i, gal
zistemi, cz
sto nawet w rocznych drzewiejq- 
cemi w czasie owocowania,. z gałt;ziami w kqtach liści, 
górnymi niekiedy poronnemi alboli też przeobrażajqcemi 
si
 w cier1l.; z liśćmi prostymi l j11Ź li korzeniowymi już 
tylko łodygowymi, zwykle naprzemianległymi lecz niekie- 
dy dólnymi naprzeciwległymi, pierzastonerwowymi, zqb- 
kowanymi, pierzasto wcinanymi, lirowatymI:, haczysto- lub 
rozmaicie-dzielnymi, - z których d6lne ogonkowe a gór- 
ne bezogonkowe i CZt;sto uszkowato obejmujące; z włosami 
już pojedynczymi, już widlastodzielnymi, juź gwiazdko- 
watymi. 


I 
I
 


PU
]lIĘ I. 
Boczno'l'ostkowe (Pleurorrhizeae DEC.). 


Listnie płaskie dolegające do rostka, podnoszące- 
go się wzdłuż szpary zetknięcia się ich bl.zegów. 
RODZAJ 1218. jJla(Oiejka czyli Lell,kOltia 
(IUatthioln R. BRW.).- Kielich z 4ch działek wzniesio- 
nych, z kt6rych 2 boczne w podstawie worczaste. Ko- 
rona o 4ch płatkach paznogciowych, z blaszlmmi prze- 
wrotnie-jajowatemi lub podłużnemi, a roztwartemi. Prę- 
cik6w 6 , czterosilnych, bezzębnych, z których dłuższe 
rozszerzone w podstawach. Znami't zgrubło-2łateczko-
>>>
, 


2390 


. . 


we. Strąk 2łusczynowy, obły lub też śdśniony, wydłu- 
żony; Jusczyny płaskie; łoż;}'ska tępe w grzbiecie; zna- 
mienia łatki schodzące się i zgrubłe lub rogate w grzbie- 
ciej przegroda beznerwowa. Nasion wiele, ściśnionych, 
1szeregowych , wisząąych, często obrzeżonycLj nR. sznu- 
reczkach nitkowatych i wolnych. Zarodka listnie pła- 
skie, dolegające do podnoszącego się rostka. 
GAT. 1. M. siwa (M. incana R. llRW.), dawniej 
zwana Fiołkami ozimymi, d-rzewnym'i, górnymi i wyso- 
kimi, a zwykle Lewkoniq lub L. zimowq.- Ziele dwu- 
roczne; a w odmianie L. letniej (M. annua SWEET. v. 
Cheirantbus annUUB LIN.), zwanej w starych zielnikach 
Fiołkami kazimii,.skimi , Skopkami lub S. białymi....:... ro- 
cltne: z korzeniem wrzecionowatym, gałęzistym, białym; 
z łodygą wzniesioną, obłą l pełną, gęsto ulistnioną, ga- 
łęzistą, siwo opilśnioną zar6wno z resztą rośliny l lub 
całkiem nagą w odmianie M. nagiej (M. glabra DEC. 
v. Cheiranthus glaber MILL.) j z liśśmi lancetowatymi l 
całobrzegimi lub nieco-!Ząbkowanymij z gronem dość- 
gęBtem, wzniesionem, końcowem a niekiedy i pomniej- 
szemi bocznemi skupionemi,- z kwiatów na szypułecz- 
kach prawie-r6wnych kielichowi, barwy w rozmaitych 
odmianach- białej l różowej l czerwonej, fiołkowej, lillo , 
miedzianej alboli też pstrej, pojedynczych albo pełnych, 
o płatkach przewrotnie - jajowato - okrągławych, bardzo 
mocnćj i milej woni; z owocami 3 - 4 razy dłuższymi 
od szypułeczek.- Dzika: dość częsta w krajach nad- 
śródziemnomorskich, a jako ozdoba i prawdziwa roz- 
kosz we wszystkich ogrodachj kwitnie od marca do zi- 
my.- Kwiatami jej, oraz korzeniem, liśćmi i nasiona- 
mi smaku rzeżuchowatego l leczono niegdyś brak czy- . 
szczeń miesięcznych, zastoiny trzewiów brzusznych,
>>>
2391 


ż6łtaczkę itp: dziś zaś całkiem zapomniane,- (C h e i- 
rant hus incanus LIN. portensis LAM.). l 
RODZAJ 1219. I
(tk (Chl'il'nlltlms R. BRW.).- 
Kielich () 4ch działkach schodzących się, 2ch bocznych w 
podstawic wyworczonych. Korona z 4 płatków paznog- 
ciowych, przewrotnie - jajowatych, wykrojonych w koń- 
cu, których blaszki roztwarte. Pręcików 6, czterosil- 
nych, bezzębnych. Znamię głęboko wrębne w 2 łatecz- 
ki odgięte. Strąk 4ścienny lub obosieczny, z 2ch łusczyn 
1 nerwowych; o łożyskach tępych w grzbiecie j a prze- 
grodzie beznerwowej. Nasiona liczne, tszeregowe, wi- 
8zące , jajowe, BciBniolle, nie- lub obrzeżone, na wolnych 
i niteczkowatych 8znureczkach. Listnie zarodka. jak 
w Lewkonii. ł 
GAT. 1. L. ł.ółty (C. Cheiri LIN.), od najdawniej- 
szych czas6w do dziś dnia mianowany Fiolkami ł.ółty- 
mi, F. 1.. sia1łymi, pachniqcymi, pospolitymi lub pełny- 
mi.- Podkrzew 3(ł - 1 1 / 2 ' w stanie dzikim, a w upra- 
wnym znacznie, wyższy; którego łodyga wraz z gałę- 
ziami prawie-równowysokiemi mniej więcej kątowata i 
szarawa- przez włosy pojedyncze lub też widlaste i przy- 
legające, od dołu bezlistna lecz bliznowana. , a. ku gó- 
rze ulistniona gęstOj liście ostro -lancetowate, 1 - 3" i 
2-10"', w końcu zagięte, w podstawie zwężone w krót- 
ki ogonek, z obu stron okryte włosami przylegającymi 
a ztąd prawie szarawe spodem, niekiedy zaś prawie- 
nagio , z których górne całobrzegie a dólne często 
ł -2zębne j kwiaty w gronie z początku baldaszkogro- 
nowo skupione, 3/ł -11/2" w średnicYI żółte w różnych 
odcieniach aż do rudo - cisawych, czasem fiołkowawe, 
IU
der mocnej i przyjemnej wonij strąki 2 -3" wznie. 
sione, równowązkie, ściśnione, przez włosy przylegają-
>>>
2392 


ce - szare, ku końcowi zWltżone w krótką szyj- 
kę zakończoną 2mn znamionami odgilttemi j nasiona 
jasno-cise.- Zwyczajny dziki po miejscach stromych i 
kamienistych, oraz na starych murach, tu i owdzie w 
Europie zachodniej, a po naszych ogrodach chodowa- 
ny z kwiatem pełnym j kwitnie od maja do lipca.- 
Używanymi bywały kwiaty Laka- flores Cheiri 
ba sposób lewkoniowych, jako podobne do nich we 
własnościach. 
RODZAJ 1220. RZf':'llclm (Nastllrtilllll R. 
BUWN.), także i Rukiew._ Kielich z 4ch działek o- 
twartych, równych w podstawach. Korona z 4ch płat- 
ków całkowitych. Pręcików 6, nierównych, bezzębnych. 
Znamię główeczkowate, prawie-2łateczkowe. Strąk czę- 
sto skrócony jakby w strączek, obławy lub nieco-Bci- 
śniony,- o 2ch łusczynach wklęsłych, prawie-bezner- 
wowych, bezgrzbietnych j z przegrodą cienką, prawie- 
beznerwą; z łoż)"skami tępemi w grzbiecie i zamknię- 
temi. Nasiona liczne, jakby w 4ch szeregach, nieo- 
brzeżone, kropeczkowane , na sznureczkRch włoskowa- 
tych i wolnych. Listnie ogrubnie , jak w plemieniu. 
GAT. 1. R. lekarska (N. officinale LIN.) l U daw- 
nych p"zymiotnik, Potocznik pospolity, później niewiem 
dla czego Rukiew rzeżuchowa.- Ziele trwałe, rozmai- 
cie upostacione: opatrzonc podwodnym lub podziemnym 
kłębem, w)'puszczającym mnóstwo gęstych i prawie- 
brodatych korzonków włóknistych: łod)'gą 1 - 3' pod- 
noszącą się lub też wzniesioną, od samego spodu a:! 
do wierzchołka gęsto i odstająco rozgałęzioną, z dól- 
nych wstawów korzeniopustną z kątów lii!ci , kątowatą, 
dlttą: liŚĆmi ogonkowymi, mięsistawymi, ciemnozielo- 
nymi, nagimi, 1 - - 4" długimi, pierwotnymi sercowato- 


,
>>>
, 


2393 


okrągła wymi, następnymi 3liczcbnie-pierzastodziclnymi, 
a resztą 3-7parowo-pierzasto wcinanymi; o łatach bo- 
cznych I/
 -{" i 2 - 8"', ukośnie -jajowatych, t'tPych 
lub w,}'krojonych, w podstawie naiczęticićj ukoBnie przy- 
rosłych lub lckko - sercowatych l zresztą jajowato - okrą- 
gławych albo jajowatych, nickiedy w odmianie R. d7'O- 
bnoli
ciij (N. micl'Ophyllum BONNGH,) drobniuchnych i 
prawie - ogoneczkowych, często mnićj więcćj wykrawa- 
nych brzegic
}I- końcowych zaa największych i okrą- 
gławo - scrcowatych, a czasem podłużnych i klinowatych 
w podstawie j na ogonkach o 2 uszkach kończystych w 
podstawie: baldaszkogronami wietkimi, wielokwiatkowy- 
mi, początkowo zaledwie dłuższymi od liBci, a później 
wydłużającymi się w długie gronoj o szypułeczkach 
długich, nagich lub też z wierzchu omszonych: kwiatkami 
drobnymi, białymi z ż6łtemi główkami; o działkach tępych 
i biało - błoniasto obrzeżonych; płatkach przewrotnie-jajo- 
watych: strąkami równymi szypułkom odstającym pr:iwic 
poziomo , równowązko-obłymi, '/2calowymi, nieco-powgi- 
nanymi, krótkosz,}'jkowymi: nasionami jasno-cisemi , siat- 
kowato pomarszczone mi. - Pospolita po nad źródłami, 
strumieniami, rzekami, rowami, stawami i na bagnach w 
Europie j kwitnie od maja do września. - Z niej to zie le 

wiiże Rzeżuchy wodn6j-, herba recens Na- 
sturtii aq uatici gorzkawo-szczypiącc, Dależało po- 
mi«dzy innemi do przyrządzania soku ziół świeżych, u- 
żywanego do wielu kuracyi sokowych wiosennych, za- 
chwalanych najwięcej w gnilcu i w wiciu zakażeniach 
krwi j prócz tego w wielu miejscach jadano go za sa- 
latą.- (Sisymbrium Nasturtium LIN. Car da- 
JOine fontan a LAl\l.).
>>>
2394 


I 
" 


Podobnie doń, zwykły bywać uiywancmi: 
GAT. 2, R. markoliścia (N. siifolium RCIIBCII.), znana dawni
j 
jako R. wodna mniej8za; znacznie wyższa bo od 5 - t 5' wyrastają- 
ca; z łodyg'ł grubą; z łatami liści podłuinie -lancetowatemi i ukoś- 
nie-sercowatemi w podstawach, do 3'" długiemi i odlegle karbowa- 
nemi ; - "'Taz z nią rosnąca i za j
j odmianę poczytywana: oraz 
GAT. 3. R. łrzyliałkowa (N. trifolium KITT.); o liściach nie pi
- 
rzastodzielnych, sercowato-okrągławych, kaMy z tną parą listków 
bocznych mniejszych, na łodygach leiących i t - 4calowych ; _ r6- 
wnież jako odmiana wodnij. 
Zn6w z 
GAT. 4. R. błolnej (N. palustre DEC.); ziela llwuroczncgo; z ko- 
rseniem pionowym i obłym; z łodygą %-2' wzniesioną albo pod- 
noszącą się, d
tą, kątowatlł, rozgałęzioną od sam
j podstawy; z liść- 
mi lirowatymi, Y2 - 5" długimi, o łatkach jajowato-podłużnych i nie- 
r6wno wykrawano-ząbkowanych; z płatkami r6wnymi działkom; strą- 
kami jajowato wydłuionymi i pow
ijanymi nieco, prawie-równymi 
odstającym szypułeczkom, a kilkakroć dłuższymi od szyjki, na szy- 
pułeczkach znacznie grubszych i dłuższych niż w kwiecie: - rosną- 
c
j zar6wno z poprzedzającemi, zwłaszcza po namuliskach i piasczy- 
skach zal
wanych wodą; kwitnąc
j od ozerwca do września: - uiy- 
wano korzenia Rzodkwi wodnt!j- radix Raphani aqua- 
tici.-- (Sisymbrium palustre ł..Eyss.).- A z 
GAT. 5. R. l"śnij (N. sylvestre R. DawN.), zwanej niegąyś R. 
polnq 18zq; odznaczając
j się jako ziele trwałe - kł
bem poziomym, 
wielołodygowym; łodygI} od 4'"-2' podnoszącą się, pokrzywioną, 
kątowatą, od dołu rozgałęzioną; liśćmi ogonkowymi, przt:z się pi
- 
rzastodzielnymi, - dólnymi lirowatymi o łatkach lancetowatych w 
brzegu przodkowym wcinano-ząbkowanych, a w tylnym o t -3ch ząb- . 
kach, - g6rnymi zaś podobnież dzielnymi lecz w łatki równowązkie 
i czasem lekko ząbeczkowane lub też całkie; kwiatkami drobnymi, 
ż6łtymi, o kielichach żółto - ziclonych, 2 razy kr6tszych od korony; 
strąkami obło-nitkowatymi, nieco - wgiętymi, na nieco - dłu:tszych od 
odstających i prawie - włoskowatych szypułeczek, o kilkak1'Oć krót- 
sz
j szyjce,- lub prawie bez niej w odmianie R. bezszyjkowej (N. 
astylon RCHBCII.):- rosnącej tu i owdzie po miejscach wilgotnych, oraz 
piasczystych wybrzeżach i pastwiskach:- zbierano dawni
j ziele
>>>
2395 


Rukwi hłotnej- herbu ErUCRO pnlustris.- (Si8ymbri- 
um sylvestre LIN.). 


RODZAJ 12221. Bft/ml.I", (Onl.bill'N' R. BRw.). 
_ Kielich z 4ch działek wzniesionych i prawie - równych 
w pl)dstawie. Korona z 4ch płatków paznogciowych i 
całkowitych. Pręcil,ów 6, czterosilnych i bczzęlmych. 
Znamię główeczkowate. Strąk wydłużony, ściśniono- 
4graniastyj o 2 łusczynach łódkowatych; o przegrodzie 
beznerwowej j a łożyskach tępych w grzbiecie i zaled- 
wie wystających. Nasion wiele l wiszących, 1szerego- 
wych, nieobrzeżonych, kropcczkowanych iłuskowanych, 
na sznureczkfiCh niteczkowatych i wolnych. Listnie 0- 
gl"Ubnie, jak wyżej. 
GAT. t. B. pospolita (B. yulgaris R. BRw.), u da- 
wnych Barb01'a lub Ziele Ś. BUI.bary, później Rzeżucha 
zimowa. -- Ziele 2roczne; o korzeniu wrzecionowatym 
gałęzistym, wielowłóknistym: łodydze 1 -- 2' wznie- 
sionej, od połowy odstająco gałęzistej, graniastej l w od- 
ziomku często brudn(\ - czerwonawej: liściach ogrubnich , 
nicco-Iśnących, zarówno z resztą rośliny zupełnie na- 
gich lub niekiedy zrzadka włosami pokrytych j najniż- 
szych ogonkowych, 2-3" długich, lirowatych,- z ła- 
tą końcową wielką, jajowato-okrągławą, nieco-sercowa- 
tą, całobrzegą, a w pierwotnych korzeniowych li samą, 
-bocznemi zai! 4, - 8ma l podłużnemi l całobrzegicroi lub 
wykrawano ząbkowanemij dalszych również lirowatych 
lecz mnićjszych, bezogonkowych, uszkowatych w pod- 
stawip., o łacie końcowej podobnej do ]iści- górnych 
klinowato- lub przewrotnie-jajowatych i pierzasto-wci- 
nnnych; najwyższych zaś przewrotnie-jajowatych , cał- 
kich alboli też wcinano - ząbkowanych: gronach licznych, 
tęgich, zbitych l wielo],wiatowych, z kielichami zielo na - 


'I
>>>
2396 


wo - żółtymi l a koronami żywo - ż6łtcmi i 2 razy dłuż- 
szcmi od dział ck: strąkami około f calowymi l odstają- 
co-s z ypułeczkowymi , oLławyrui lub nieco-4kątnymi przcz 
wystające nerwy w arodku łUB cZyn , ju
 prostymi już nie- 
co - łękowatymi: wreBzcie nasionami obło - jajowcmi, ei- 
semi, drobno kropcczkowanemi. - PowRzechna po po- 
lach wilgotnych, po nad rowami l . strumieniami, rzćka- 
mi i po zaroałacb w całej Europie j kwitnie w maju i 
czerwcu.- Z niej ziele Ś. Ba?Obary- herba liar- 
u a r ea e smaku rzeżuchowatpgo l używanem bywało 
dawnićj jak rzeżuchowe ; młode nawet liście jadają 
micjscami za sałatę.- (Ery simum liarbSl'cae LIN. 
Sisymbrium liarbarea CRANTZ.). 


Juko jej odmiany, opisywami za własne gatunki, uważają: 
GAT. 2. B, łrkuwatą (B. arcuata RCHBCH_) !i gronem wietki
m, a 
strąkami za młodu na szypu}eczkach odstających podnoszącymi się 
i r6tnie pogiętymi; 
GAN. 3. B. 8
i8lq lub drolmokwiatuwq (n. stricta AIIIDBZ. v. par- 
viflora ł'nu:s.), dawni
jszych Gorczycę polnq lub dziką 2gq j dużo rzad- 
szą od pospolitćj i dwa razy od ni
j wyższą; z rozgałęzieniem pra- 
wie - r6zgowato wzniesionem; z liści d61nych łatą końcową wi
ksżą 
i wydłużoną, a liśćmi g6rnymi wykrawano-ząbkowanymi; z kwiat. 
kami drobniejszymi; ą strąkami tęgimi i przytulonymi do szypułki 
gł6wn
j ; 
GAT. 4., B. 8zorstką (B. hirsuta WEIHE,) całą wraz z owoca- 
mi szorstkowowłosą: - kt6re 
ż i zast6sowanie miewały podobne: 
- r6wllie jak i następujący rzeczywisty gatunek 
GAT. 5. B. wcześnej (B. praecox R. BBw.): - odmiany z łody- 
gą do 2' wzniesioną; z liśćmi d61nymi wielołatowo -lirowatymi w łaty 
boczne prawie r6wne końcow
j, a górnymi pi
rzastodzielnymi w też 
r6 w now'lzkie i całobrzegie; koronami 2 razy dłuższemi niż kielichy; 
a strąkami prostymi, dojźrzałymi odstającymi, a niedośpiałymi pod- 
noszącymi się na odst.ijących szypułeczkach: - rosnąclU wraz z po- 
przedzającemi, lecz kwitnąc
j wczas w kwietniu i maju. - (E r y s i- 
mum praecox SMITH.). 


.
>>>
2397 


RODZAJ 1222. l'
e:bts::.k,,, (Cm'clauuiue LIN.). 
_ Kielich o 4ch działkach wznicsionych albo roztwar- 
tych,' równych w podstawach. Korona 4płatkowa, o bla- 
szkach roztwartych i rozszerzonych alboli też wzniesio- 
nych i zwężonych, a niekiedy żadna. Pręcików 6 , czte- 
rosilnych, bezzębnych. Znamię główeczkowate. Strąk 
często wydłużony, równowązki, ściBnioDY, pękający czę- 
sto sprężysto w 2- łusczYllY płaskie i beznerwowe; z ło- 
żyskami tępemi w grzbiccie, wystającemi; z przegro clą 
cieniuchną, beznerwową lub prawie-1nerwowq. Nasiona 
liczne, wiszqce, 1szeregowe, nieobrzeżone i gładkie, n
 
sznureczkach niteczkowatych wolnych. 
GAT. t. R. gorzka (C. amara LIN.), zwana także 
Rzeżu.chą greckq.- Zieje trwałe. KłąB poziomy, roz- 
płożący się-licznymi rozłogami, korzeniący się ze wsta- 
wów mnóstwem korzeni włóknistych. Łodyga 1/2 -1 1/2" 
pogięta, rowkowana albo tępokątlla, pojedyncza, jedy- 
nie górą wydająca kilka gah
zek kwietnych, zar6wn
 
z resztą rOBliny prawie - naga l aJboli też tylko w od- 
ziomku - a niekicdy cała szorstkowłosa w R. szorstkiej 
(C. hirsuta FL.DAN. umbrosa LEJ. Opitzii PRESL.). Liacie 
korzeniowe roztoczone w okrąg, do 3" długie, pierza- 
stodzielne w 7 do 9 łat krótkoogoneczkowych, jajowato- 
okrągławych i wykrawanych l z których koilCowa naj- 
większa j łodygowe krócej ogonkowe , bez uszek w pod- 
stawie ogonków, a z łatkami podłużnie - jajowatcmi i 
więcej l.ątowsto-ząbeczkowanemi. Baldaszkogrony wiet- 
kie; o kwiatkach dość dużych, białych, na wysmukłych 
szypułeczkach j o działkach nieco - odstających, tępych, 
colwlwick garbatych w podstawach; o płatkach pra- 
wie :J razy dłuższych niż kidich, przewrotnie - jajowo.- 
tyc,h, zwężonych w paznogcie zielonawe, nieco z ks-
>>>
- 


2398 


żdej strony nierówno - skrzydC'łkowych i z ząbkiem tę- 
pym j o pręcikach cokolwiek krótszych od koron;r, z 
początku szkarłatno - fiołkow;rch a później czarniawycłl; 
o szyjce niteczkowatej, ze znamieniem 2łateczkowem 
rnaIeńkiem. Strąki do 1" długie a na %'" szerokie, 
odstające, długokończyste , nagie, dłuższe od szypułe- 
czek. Nasiona podłużnio -jajowe. - ,Doać pospolita po 
miejscach wilgotnych na łąkach, po nad i w strumie- 
niach oraz rowach płytkich l takźe i w lasach w Euro- 
pie środkowej i północnej, - a szorstka w okolicach 
górzystych; kwitnio od kwietnia do czerwca. - Da- 
wniejsi lćkarze , przepisywali z nićj ziele lłzełuchy 
wi"kszej albo gorzkiej lub Rzduszki gorzkiej 
- herba Nasturtii majoris v. amarae v. Car- 
damines amarac, w sposób rzeżuchowego z innych 
roślin; także i na ich podobieństwo jadaną bywa jako 
sałata ostrawa. 


Podobneż zastósowanie, odnosi I!i
 i do 
OA"'. 2. R. łqkawej (C. pratensis LIN,), zwadj Rzeluchq wo- 
dnq mnilj8zq lub łąkową;,-:' również ziela trwałego 
 kłębem ulo- 
śnie-poziomym, rozmaicie pogiętym, guzikowato-kątowatym, wieIo- 
korzonkowym, ale bez rozłogów; z łodygą podobnllż, lecz obłą i 
tylko ku g6rze lekko kr
sowaną, już całkiem nagą jut tylko dołem 
omszoną: z liśćmi korzeniowymi długoogonkowymi, pi
rzastodziel- 
nymi- w 7 do 15 łat kr6tkoogoneczkowych, okrągławych, prawie-ca- 
łobrzegich lub wykrawano-ząbkowanych, z których końcowa najwię- 
ksza i sercowato - n
rkowata, - g6rnymi o 7 - 9ciu łatBch prawie- ró- 
wnowązkich, całobrzegich i rynienkowatych, lub też w odmianie R. 
ząbkowanej (C. dentata SCHULT.) także kątowato-ząbeczltowanych a 
końcow
j klinowat
j; z kwiatami prawie 2 razy wi
kszymi, bIado- 
lilIowymi i pięknie żyłeczkowanymi, o pręcikach o pół krótszych nit 
korony i z żółtemi główkami, a szyjce krótki/ij z ogrubni
m zna- 
mieniem; wreszcie ze strąkami nagimi, wzni6sionymi, dłuższymi od 
I!!iypułeczek i zakońQlonymi bótl,ą szyjką: - rosnąc
j wraz !i po-
>>>
- 


2399 


przedlaj,!cl} w Europie, o do togo w Ameryce i Azyi- północnych; 
kwitnl}ooj w kwietniu i w mnju:- z którćj pochodziło ziele Rze- 

uchg łąkowe} czyli Rze
ltJłzki- hl'rba Nasturtii prntcn- 
s i s !I. C a nin m i n eR, podolmychże skutk,)w choć nieco słab- 
szych. - Również do 
GAT. 3. R. Niecierpka (C. illllJlLtiens LIN.), nie wicm czy wła- 
ściwie Skcx:zkiem i Gniewoaum mf/LIIowaDl\j: - jakby iii korzeniem 
wrzecionowatym i glLł
złstym; z łodygI} wzniesioną lub podnosząc!} 
się od 4 - 12"; liśćmi wszystkimi wieloparowo - pićrzastodzielnymi, 
o łatkach - w niższych jajowatych, 3 - 5 - szczćpuych lub - zębnych, 
og'onecskowych ,- w wyższych prawi
 -lancetowatych, nickiedy od 
zewnątrz zl}bcczkowanych i nieco-rz
skowunych zarówno ze strcał- 
kowato-n8zkowym ogonkiem, - a w najwyższych prawie - Rpływują- 
cych wraz; z kwiatkami drobniuchnymi, nikło - binłymi i WCZłi8 od- 
pa1l\iącymi, o płatkach zaledwie wyżej wzniesionych od kielicha; u ze 
strl}kami oraz szypułAczkami odstającymi, o szyjce krótkiej i stoż- 
kowatej, a znamienin tępćm: - dość pospolitej w górach po lasach 
i zaroślach cienistych i wilgotnych. a kwitnąc
j ocl maja clo Iip,.a: 
- z której tak:;!;e i nasiona zadawano, jako mocno p,:dzące mocz: ,- i 
GAT. 4. R. rze
ucJlOwatij (C. nasturtioi,lcs BERT.), używanćj 
w Chili, jak u nas URsze. 
RODZAJ ł223. Żywiec (Dt'ntm'i.. TounN.). - 
Kielich 4działkowy, zamknięty, w podstawie równy. Ko- 
. rona z 4ch działek paznogciowych l cułkieh. Pręcików 6, 
czterosilnych, bezzębnych, Znamię główeczkowate. Strąk 
lancetowato wydłużony, aciśniony, pękający często sprę- 
żYI3cie w- 2 łusezyny płaskie i beznerwowe ; z łoży slm- 
mi tępemi w grzbieciej z przegrodą prawic- beznerwo- 
wą. Nasiona liczne, wiszące, łszcrcgowe, nicobrzeżo- 
ne j na sznureczkach wolnych l lecz rozszćrzonych skrzy- 
dclkowato. Listnie na ogoneczkach , Wwillięte brzcgiem , 
doległe. 
GAT. ł. Ż. bulwoltośny (D. LulLifera LIN.), w sta- 
rych zicluikach Ż. mniejszy, HwiiJtlec ma/!J1 Babie zl}by, 
Sil'!J.jów P
l; i Żaukiel- mnilfjsze. -- Ziele trwał(' j od- 
152
>>>
2400 


. 


znaczające się: kłębem grub08ci plOra, gałęzistym, bia- 
ławym, okrytym doM dużymi i łuskowatymi zębami i 
nieco korzeniami włóknistymi: łodygą do 1 - 2' tęgo 
wzniesioną, nieco-tępokątną, dętą i nagą: li8ćmi 6-12ma, 
naprzemianlcgłymi i doM odlcgle rozrzuconymi , - d6lny- 
mi pierzasto wcinanymi w 5 do 7 - łat lancetowatych, koń- 
czystych, bezogonkowych alboli też nieco-zbiegających, 
1 -3" i 4 - 10"', nagich, odlegle lecz głęboko piłko- 
wanych i rzęsowanych brzegiem, - pOBrednimi 3licze- 
bnio poszczepanymi,- a najwyższymi całkimi, mały- 
mi, równowązko - lancetowatymi, w dólnej połowie pił- 
kowanymi lub nawet i całobrzegimi , - a w kątach pra- 
wio wszystkich, zwłaszcza w okazach niepłodnych, z bul- 
wcczkami wielkości grochu, czarno-zielonemi, powstałe
 
mi z ogrubnich łuseczek: baldaszkogronami z 5 - 15tu 
kwiatów białawych lub lillowo-czerwonawych,- o kieli- 
chach żółtawo-zielonych i obrzeżonych biało-błoniasto, 
_ o koronach 2 razy dłuższych od kielichów i pręci- 
ków: str
kami bardzo rzadko wykształconymi, równo- 
wązko-lancetowatymi, zaostrzonymi dzióbkowato: nasio- 
nami zaB jasno-cisemi.- Znachodzi się po lasach gó- 
rzystych, w mielscach cienistych i wilgotnych Europy 
i Wschodu; kwitnie w kwietniu i maju.- Przed czasy 
zachwalano z niego kO'l'ze1i Żywca mRi
jBZego lub 
Babich z
b6w- rad ix Del1tariae minoris v. 
An tidysen ter i cae, w morzyskach i w czerwoncc.- 
(Cardamine bulbifera R. BRW.). 


Pod tern samem nazwiskiem, znajdowały takie znstósowanie 
lekarskie: 
GAT. 2. Ż. pięcioli8tkQWY (D. pentaphyllos LIN.), rozr6żniony 
dziś na 2 osobne gatunki:- a. Ż. pakzaste90 (D. digitllta LAM.), z 
łodygą tylko g6rą ulistnioną naprzemianlegle 2ma lub 4ma liśćmi, II
>>>
... 


240 t 


kt6rych niŻsze 5szcz
pńe a wyżne 3l!zc.epne pslczasto- w łat.}. beli- 
ogoneczkowe, kouczYHte i nił'r6wno a grubo piłkowane, a kwintami 
od r6żowycb do fiołkowych; zwykłcgo w europejskich alpach i 
kwitnącego w czerwcu i lipcu: - oraz b. Ż. pierzastego (D. pinnata 
LA.M.) o Ii';ciach 3ch lub 5ciu naprzcmianległych, pierzastodzielnych, 
najni:!szych w 7 lub 9 a najwytszych zaledwie w 3 łat lancetowatych 
i nierówno a kończysto piłkowanych ku podstawie, w koócu saś ca- 
łobrzegich: kwiatach zaś białych fiołkowo nabiegłych;- rosnącego 
wraz z tamtym, lecz kwitnącego w kwietniu i ml\iu: oraz 
GAT. 3. Ż. dziewięt5listkawy (D. enneaphylla LIN.)- od pi
rw. 
IIzego różny: kłębem grubszym; łodygą kr6tszą ale grubszą; liśćmi 
3ma w okręgu, 3liczebnie powcinanymi w łatki lancetowate i nieró- 
wne 8 pl'6.ie 2 razy piłkowane, bez bulweczek; kwiatami biała- 
wymi nie przenoszącymi Ii
i, a ich pręcikami r6wnymi koronie:- 
pospolity w g6rach prawie caMj Europy środkow
j; kwitnący od 
kwietnia do ('.zerwca. 


GAT. 4. Ż. dwulistny (D. diphylla MICHX.).- Zie- 
le trwałe; z kłębem jak w pierwszym gatunkuj z łody- 
gą 1/2-1' wzniesioną, obławą, wraz z liiIćmi nagą, tyl- 
ko górą omszoną; z liśćmi 2ma, a niekiedy tym lub 3ma, 
łodygowymi, zbliżono - naprzemianległymi lub prawie- 
naprzeciwległymi , 3dzielnymi- w łaty krótkoogonecz- 
kowe, elIiptyczno - lancetowate, zaostrzone, ku podsta- 
wie zwężone, 2'-3" i 15-18"', grubo i nierówllO pił- 
kowane lub nickiedy prawie . łatkowate, z których bo- 
czne nierównopołówkowe; z baldaszkogronem z 6 - iO 
kwiatów czerwonawo - białych i riieco-żółtawych.- Ro- 
Bnie w-górskich lasach Amery ki północnej, od Kanady 
do Pensylwanii; kwitnie w maju i czerwcu.- Z niego 
zbierają tak zwany korzeń pieprzowy, Oltl.o.szczy- 
piący, używany zamiast gorczycy jako lek i jako przy- 
prawa do potraw. 
RODZAJ t 224. JJl;ell;(/c:'lI;ca (I.łllłłu.ia LIN.). 
Kielich zamknięty l 4działkowy, O d
iałka,ch bocz. 
- '-.... 152. . 


........
>>>
ol 


2402 


nych w podstawie worczastych. Korona o 4ch płatkach 
paznogciowyeh, z blaszką przewrotnie-jajowatą. Pręci- 
ków 6, cztćrosilnyeh, bezzębnych. Strączek trzonecz- 
kowy na krążku, szerolw-elIiptyczny lub podłużny, pę- 
kający w 2 łusczyny płaskiej z loż,)"skumi w postaci 
nerwów obrzeżającychj z przegrodą błoniastą, trwałą; z 
szyjką nitkowatą. Nasion wiele, odlcgłych, skrzydeł- 
kowato obrzeżonychj na sznureczkach długich i przy- 
rosłych do przcgrody. Listnie listkowatc, płaskie, do
 
ległe. 
GAT. t. M. trwała (L. rcdiviva LIN.), dawniej 
Fiołek mie8i
czny g,'ecki.- Ziele trwałe, którego: kłąJj 
gałęzisty, włóknisto - kor!Zeniowy; łodyga 2-4' wznie- 
8iona, obławo - kątowata, pojedyncza lecz ku górze z 
kilkoma odnogami 1kwietnemi, krótkiemi i bezlistnemi, 
okryta włosami odstającymi i tęgimi; lilkie głęboko- 
sercowate, nierówno i kończysto ząbkowane, wyjąwszy 
ostrego końca całobrzegiego, miękkowłose, - dólne 
5 - 7" długie Ho 4 - 6" szerokie, bardzo-długoogonko- 
we i po większej części naprzeciwległe,- pośrednie 
mnićjsze, kl'ócejogonkowe, naprzemianległe, - a naj- 
wyższe jajowato wydłużone: wiecha baldaszkogrono- 
wata , powstała z gron krótkich i wietkich,- każde z 
3 - 5eiu kwiatów lilIowo-czerwonawych, miłej woni , na 
8zypułeczknch miękkowł08ych, - z działkami lanceto- 
watemi, fiołkowawemi i prawie-nagiemi,- z płatkami 
jajowato-podłużnymi: strączki zwisłe, elliptycznie w obu 
końcach zaostrzone, 1/2 - 2" i 3/. - 2", w podstawie 
zwężone w '/:!calowe trzoneczki nitkowate, zrosłe wsta- 
wowato z włatlciwemi szypułcczkami tejże długoBci, a 
w wierzchołku króciutką szyjką zaostrzone: nasiona 
nerkowłlte, szórsze niż dłuższe bo 3'" i 5''', cisc.- Zwy-
>>>
2403 


czajna w miejscach cienistych, po lasach przedalp Euro- 
py środkowej i południowej j kwitnie w maju i czerw- 
cu.- Z niej nasiona Fiołk6w miesi
cznych lub 
Miesiqcznicy greckiij- 8emina Vi ola e luna- 
riae v. Lunariae graecae , rzeżuchowego smaku 
i woni, zalecanemi były w gnilcu l w chorobach dróg 
moczowych, w ciekączce itp: lud zaB jeszcze i dzii! na 
połuuniu, używa ich w podobnych celach.- (L.odora- 
ta LAM. perennis GMEL.). 
Pod tamże sam
m mianem, używano takżę nasion 
GAT. 2. M. (lWUTocznij tL. biennis MONoH.): ziela dwuroczne- 
go, odr6tnisjącego się od poprzedzaj'1c
j dobitnie- wzrostem i roz- 
gałł.zicniem większ
m, a budową tęższą; zębami liści grubszymi i cier- 
nisto-kończystymi; kwiatami bezwonnymi, lillowo-fiołkowymi lub ta:l 
białawymi; oraz strączkami nieco-mniójszymi, elliptycznymi i tępy- 
mi w obu końcach:- rosnąc
j dziko w Europie południowej, a u 
nas po ogrodach chodowanlj i ztąd w wicIu okolicach zdzkzałćj.- 
(L. &nnuu LAM,). · 
RODZAJ 1225. S(ul/iczka (Farsetia TURRA.). 
Kielich z 4ch działek zamkniętych, z których 2 bo- 
czne w podstawie wyworczone. Korona '0 4ch płatkach 
paznogciowych, z blaszką całką lub też WybOjOllł}. 
Pr!tcików 6, czterosilnych, ku wewnątrz w podstawie 
ze skrzydełkiom , niekiedy w 2ch kr6tszych zakończo- 
nem w ząbek. Strączel
 jajowy albo podłużny, Pltkają- 
ay w 2 łusczyny płaskiej z przegrodą żyłkowaną, 1 ner- 
WOWą, całkowitą alboli tćż okienkowato przedziurawio- 
ną ku podstawie. Nasion wiele lub przez zronicnic 
tyllto 1 albo 2, obrze
onych; na sznureczkach wolnych. 
Listnie pła8kie, doległe. 
GAT. 1. S. tm.czowata (F. clypcata R. BRW.).- 
Ziele dwuroczne: z korzeniem ":rzecionowatym, nicco- 
gałęzistym; z łodygą zielm
, wzniesioną na 1'-2', za- 


I 
,J-
>>>
2404 


. 


równo z resztą częaci rOBliny szarą i szorstkawą- przem 
włosy gwiazdeczkowate; z li Bćmi lancetowatymi, po 
większćj częBci wykrawanymi, dólnymi ogonkowymi a 
górnymi bez; z gronami końcowemi, z czasem wydłu- 
żonemi,- z kwiatków drobnych, biało-żółtawych, na bar- 
dzo krótkich szypułeczkach,- o płatkach całki ch, wy- 
dłużonych i zaokrąglonych w końcu,- o 4ch pręcikach 
dłuższych aŻ do połowy skrzydełkowych, a 2ch krótszych 
bezzębnych; ze strączkami wzniesionymi, tarczkowato- 
elliptycznymi , tępymi, do I" długimi, szaro - gwiazdko- 
wato opi18nionymi. - Porasta wzgórza i góry w Euro- 
pie kupołudniowej; kwitnje w kwictniu i maju.-- Je- 
szcze od czasów greckich l znanem było zastósowanie 
lekarskie tego ziela przeciwko wBciekliźnic, w choro- 
bach wyrzutowych skórnych i w innych niemocach.- 
(Fibigia MED. Alyssum LIN. Draba LAM. Luna- 
ria ALL.). 
RODZAJ 1226. Tm'czka (KoIliga ADANS.).- 
Kielich z 4ch działek roztwartych, w podstawie prawie- 
równych. Korona o 4ch płatkach paznogciowych, z bla- 
szkami rozszerzonemi i całkiemi. Pręcików 6 , cztero- 
silnych i bezzębnych. Strączek prawie-jajowatYI pęka- 
jący w 2 łusczyny płaskiej z przegrodą błoniastą, 1ner- 
wową i żyłli!czkowaną. Nasiona liczne lub też I prze:l 
zronicnie, obrzeżone albo niej na sznureczkach przyro- 
słych w podstawie do przegrody. Listnie doległe. 
GAT. 1. T. nad'IYWrska (K. maritims H. BRW.).- 
Ziele trwałe: którego- kłłj:1.) wrzecionowaty, gałęzisty j 
łodygi liczne, podkrzewnc, pokładające się, nadcr ga
 
łęziste, zar6wno z resztą rmHiny siwawe i niemal-zgrze- 
błowate; liBcie równowązko - lancetowate, zaostrzone l 
całobrzegie; grona końcowo, bardzo wydłuź0l!e cza.
>>>
2405 


sem,- z kwiatk6w drobnych, wonnych, białych lecz 
na zewnątrz wraz z nitkami ciemno - czerwonych; a 
strączki drobne, zgrzebłowate.- Pokrywa cza'Jcm bar- 
dzo gęsto, wybrzeża morza śródziemnegoj kwitnie z 
wiosny aż w lato.- Dawniej powszechnie a dziB je- 
szcze u ludów południowych europejskich, używanemi 
bywają z niej nasiona Rzeżuchy morskiej lub 
Tobołków mO'l"skich- semina Nasturtii v. 
Thlaspeos maritimi, w chorobach dróg moczo. 
wych, w cip.kączkach, w gnilcu iw. i.- (A l Y s s u m 
LAM. Clypeola LIN. Lobulario. DESV.). !: 
RODZAJ 1227. "f"rzr('/m ((
odłleftl.in LIN.). 
_ Kielich 4działkowy, wietki, w podstawie równy. Ko- 
rona o 4ch płatkach krótkopaznogciowych, z blaszka. 
mi rozpostartemi i całkiemi. Pręcik6w 6, czterosilnych, 
bezzębnych, prostych lub też kolankowatych. Strączek 
bez lub na trzoneczku osadzonym na krążku, kulista- 
wy, jajowy lub też podłużny, BciBniony wstecznie do 
przegrody, pękający w 2 łusczyny brzuchate albo pra- 
wie-łódeczkowate j z przegrodą całką alboli też okien- 
kowato przedziurawioną, bez- lub 1-nerwową. Nasion 
wiele, wiszących w 2ch szeregach, nieobrzeżonych, bro- 
daweczkowanych. Listnie płaskie i doległe. f 
GAT. 1. w: lekarska (C. officinalis LIN.), dawnićj 
także i Liżczyca, a zapewnie Łyżczyca.- Ziele dwuro- 
czne. Korzeń długi, obło - wrzecionowaty, grubości pió- 
ro., w końcu włóknisto rozgałęziony, biały. Łodyga BO- 
czysta., kątowata, l/g-t' wzniesiona, już całkiem poje- 
dyncza, już z odziomka wydająca liczne łodygi ubo- 
czne, podnoszące się, pojedyncze lub gałęziste. Liście 
mięsista we, nagie i gładkie j korzeniowe liczne 1 okrą- 
gławe lub . o o-jajowate, lckko-sercowatc albo na- 


.110....-
>>>
2406 


wet nćrkowate , bnrdzo b,pe, całobrzegie lub wykrawa- 
ne, 1/2-1" w obu rozmiarach, na 1--4calowych I)gon- 
kach; niższe łodygowe krótkoogo n kowe , jajowate, tępe, 
z obu stron w brzegu o 1ym lub 3ch zębach kątowatych; 
a reszta więcej wydłużone, a podstawą sercowato-strzał- 
kowatą obejmujące łodygę. Baldaszkogrony z począt- 
ku doać zbite, z czasem wydłużające się w wietkie gro- 
na. Kwiatki małe, białe; o działkach tępo-jajowatych i 
biało obrzeżonych; płatkach 2 razy dłuższych od kie- 
licha i przcwrotnie - jajowatych. Strączki 2 - 3"'. na 
2 - 3 razy dłuższych i odstających szypułcczkach l ja- 
jowo-kuliste, lekko ściśnionc !Z boków, jakby-kolczysto 
kończyste szyjką trwałł}. Nasion po 3-5 w komorze, 
drobnych, nieco - kątowatych, rudo - cisawych l okrytych 
drobniuchnymi guziczkami szeregowo.- Bardzo częsta 
po wybrzcżach mórz Europy środkowćj i północnej, 
po międzymorzach i miejscach w sól okwitujących, a 
w naszych ogl.odach chodowana; kwitnie w maju i czerw- 
cu.- Dawnićj 'nader wiele a dziś już rzadzićj używa- 
nemi bywają za lek, ziele i nasiona JYa9"z
cltY- 
herba et semina Cochleariaej_ zwłaszcza sok ze 
Bwićżego ziela wygnieciony- ostro-szczypiący i podo- 
bnćj lecz ulotnej woni , nader zalecany w gnilcu, w za- 
fłegmieniu , trawicniu osł3.bionem i ztąd wynikłych za- 
stoinach, w chorobach wyrzutowych skóry, w cierpie- 
niach ust i dziąseł, - stanowi podstawę leczeń soko- 
wych wiosennych: nasiona zaa zachwahmo jako czy- 
szczące krew, mocz pędzące, oraz w scyatyce. Jadają 
jl} taHe za sałatę. 


Zl\r6wno z nią używają także: 
GAT. 2. W. tkfI!Jielakiij (C. anglica LIN.); ouzna.czaj'1dj się 
aaledwie- liśćwi korzoIiiowywi jajowlltywi, lodygowywi laoccto- 


.
>>>
t 


2407 


watymi, oMjmującymi łodygę i nier6wno 8 grubo El)bkowanymi; 
oraz strl}('
kami znacznie wi
kszymi, jajowymi, mocno tyłkowano- 
pomarszczonymi , o dłuższ
j szyjce i nasiono.ch większych:- zwykMj 
na wybrzeiach w Anglii, Francyi, Norwegii i Laponii, i tamże spo- 
tytkowywan
j. 


.. 


GAT. 3. IV. du{tskiij (C. danica LINJj- z łodygą pojedynczą; 
z liśćmi korzeniowymi długoogonkowymi, sercowatymi,
łodygowymi 
niiszymi krótkoogonkowymi, wł6czniowo.tymi lub 3-5łatowymi ,- 
wyższymi prawie - bezogonkowymi, jajowato - włóczniowatymi ; 8 
strączkami elliptycznie-kulistymi, lecz drobnymi:- J'osnąc
j w Hol- 
sztynie, OldCDbnrgu i w Danii. :t 


I 
I 


GAT. 4 W. modrawt!j (C. glastifolia ł.IN,); wyr6truon
j- ło- 
dygą 1-3' wzniesioną, pojedynczą, wydając!} jedynie w wi
rzchoł- 
ku kilka gałązek kwietnych, zarówno z resztą rośliny modrawo-zio- 
loną; liHćmi 1'/2 -5" długimi a 3/4 -1 1/3" IIz
rokimi, coraz maleją- 
cymi ku g6rze,- korzeniowymi i łodygowymi nibzymi jajowaty- 
mi, zw\:tonymi w ogonek,- wyt8zymi podłutnymi, tępymi, prawie- 
wzniesionymi, oMjmującymi łOltygę swemi dośd wielkiemi a b
pemi 
łatami sercowaŁo-strzułkowatemi,-- a .najwyższymi lancetowato kod.- 
czystymi; baldaszkogronami kr6tkimi i mało co wy(Uutającymi liiI,! 
z czo.sem; kwiatkami i owocami mniójszymi, a do tego strączkami 
uwieńczonymi szyjką kr6tką: - zwykłój w Europie południow
j, 
znacznie ostrzćjszćj niż lekarska, i tamże używan
j. 


RODZAJ t 228. (
/II';:(I1l (.\I.mora(.ia Rupp.), 
odosobniony od II'nl';:ecl,y jcdynie na zasadzie-, 
strączków lckko Bciśnionych równolegio do przegrody, 
prawie-kulistych , pękających w 2 łusczyny wypukłe ale 
bczgrzbictnej oraz nasion kropcczkowany;:h. 
GAT. 1. C. siewny (A. sativa I1ELL.).- Ziele 
trwałe. Kłąo nicmal-obły, pionowy, czasem grubości 
ręki a do l' długi, obrączkowany, białawy, dołem od- 
nożysty i wydający wypustki, a z wickiem wielogłowy. 
Łouyga. 1 1 /'J-3' wzniesiona, okrągławo-kątowata, dęta, 
ku górzc wydająca gałltzio kw ictne prawic-wzniesiono, 


. 


......
>>>
2408 


oraz zarówno z resztą rośliny naga. LiBcie ciemnozie- 
lone, z grubym i białym nerwem głównym j korżenio- 
we sercowato- lub jajowato - podłużne, 1 - 2' długie a 
3 - 6" szerokie, długoogonkowe , w podstawie czasem 
nierównopołówkowe, grubo i nierówno karbowane, co- 
kolwiek faliste brzegiem j łodygowe znacznie mniejsze, 
od krótMogonkowych a
 do bezogonkowych, różnie 
lancetowate, już całkie już pićl'Z&sto-wcinane lub -dziel- 
ne- w łatki równowązkie i tępe & całobrzegie lub tóź 
ząbkowane; najwyższe równowlłzko - lancetowate, nie 
dzielne i prawie - całobrzegie. Wiecha końcowa, po- 
wstała z licznych gron, ułożonych baldaszkogronowato. 
Kwiaty białe, średnie; o działkach tępych, wklęsłych, 
żółto - zielonych, obrze
onych biało - błoniasto; o płat- 
kach prawie 3 razy dłuższych od kielicha. Strączki 
rzadko kiedy wykształcone l drobne, kończyste szyjką 
krótką i uwieńczoną znamieniem główeczkowaMm, z łu- 
8czynawi odętemi, zwykłe 3 - 5nnsionowe. Nasiona 
zwykle płonne.- Zwyczajny po mokrych łąkach, nad 
strumieniami, rzekami, rowami i po bagnach całćj Eu- 
ropy umiarkowanej i południowej, a po ogrodach upra
 
wianYj kwitnie w maju i czcrwcu.- Cała rOBlina , zwła-, 
szcza też korżeń , odznacza się w stanie Bwićżym wiel- 
.ką okwitoBcią pierwiastku ostro - lotnego, "od którego 
jego woń i smak odpowiedni zależą: dla tego kor'zeń 
świeży Chrzana_ radix Armoraciae v. Ra- 
p h & n i r u s t i en n i, do dziB dnia bywa zastósowywa- 
nym jako lek ostro-drażniący, wewnętrznie w Mabem 
trawieniu, zamuleniu, zaflegmieniu l w puchlinach, w 
gnilcu', oraz w nieżycie dróg oddechowych,- zewnę- 
trznie zaś jako nader nagle czerwicniący i pryszczący 
skórę, a ztąd 8Zy
1O odciągający- rozlicznych bole- 


. 


--
>>>
2409 


snych dolegliwoaciach : w gospodarRtwie zaś domowem, 
aż nadto jest znanym w różnych postaciach jako przy
 
prawa potraw trudniej strawnych.- (A. rusticana 
ł'l. WETT. Co ch le&ria Armor&ci& LIN.). .W 
Podobny
 choć nieco słabszy korzeń, pochodzi :I i 
GAT. 2. O. wielkoowoCQl/)ego (A. macrocarpa BAUKG.), uWI\Ż&ne- 
go za odmianę BUwne90, odr;nacz'ł.i'łClł się - liśćmi całkowitymi; 
kwiatami wiQkszymi, z kt6rych rozwinięte v.&wsze prllewyżlz
'ł nie- 
rozwinięte; oraz 2 razy większymi strączkami, około 20nasionowy- 
mi: _ dzikiego i uprawnego pospolitego w Węgrzech i w SiedJIJ.io- 
grodzie. ;S 
I RODZAJ 1229. Tobołki ('l'hlaspi DILL.). - 
Kielich 4działkowy, ledwie-wzniesionYI w podstawie ró. 
wny. Korona z 4ch płatków calkich. Pręcików 6, czte- 
rosilnych, bezzębnych. Strączek z boku ściBniony, prze. 
wrotnie - sercowaty, pękąiący w 2 łusczyny łódeczko- 
wate i skrzydlate w grzbiecie. Nasion w komorze 2-8, 
wiszących, nieobrze:!onych. Listnie doległe do rostka, 
podnoszącego się równolegle do grzbietu łusczyn. 
GAT. 1. T. polne (T. arvense LIN.), dawniej tak. 
:!e wi
tszemi lub samicq, oraz Tasznikie'tn albo Kalet- 
kami - 'Wi
tszemi i samicq mianowane. - Ziele rocZne: 
o korzeniu cienko - wrzecionowatym, włóknowato rozga- 
łęzionym j łodydze ł;2- l' wysokiej, ukoBnej, kątowa- 
to - kresowanej J ku górze nieco - gał Q zistej , nagiej l nie- 
kiedy w odziomku z 2ma lub więcej podnoszącemi się 
przyłodygami j o liBciacb ogrubnich, szaro-zielonych za- 
równo z łodygą, - korzeniowych zwężonych w ogonek, 
przewrotnie - jajowatych, tępych, wykrawano - ząbkowa- 
nych, wczas ginących, - niższyc!1 łodygowych krótko- 
ogonkowych, więcej poclłużnych i całobrzegich, - wyż- 
szych podobnychże, lecz znów zatokowo --ząbkowanych 
alboli też wykrawanych a tępych" - najwyższych zali 


t: 
ł i 
I 
I; 
l' 
I 


I'
>>>
2410 


czasem prawie - równowązko wydłużonych, również za- 
tokowo-ząbkowanych i obejmujących łodygę swą strzał- 
kowatą podstawą j o baldaszkogronie wietkiru, z czasem 
wydłużonym, końcowym, z szypułcczkami nitkowatemi 
i odgięto-odstającemij o kwiateczkach drobnych l bia- 
łycł. , z działkami biało-błoniasto obrzeżonemi, z płat- 
kami jeszcze raz tylimi co działki j o strączka;h pra- 
wie- 1/,/' dorastających a nieco wltżsZycb, okrągławo-prze- 
wrotniesercowatych , ku g6rze najszćrzćj oskrzydlonych, 
z łatkami wycięcia górnego głębokiego a wązkicgo po- 
danemi ku Bobie obcęgowato i z krótką szyjką w po- 
Brodkuj O to-12tu nasionach, przewrotnie-jajowych, pię. 
knie łękowato pomarszczonych, cisych. - Bardzo po: 
spolity chwast po polach, ogrodach, wszelkich pust- 
kowiach i rumowiskach w całćj Europie, a teraz już 
i w Ameryce północnej j kwitnie od maja do lipca, a 
niekiedy i do października. - Roślina za potarciem 
woni jakby-czosnkowej i ostrego w smakuj z kt6rćj 
przed czasy używano nasion Tobołków - sem i- 
na Thlasp co s, jako czyszczących krew, pobudzających, 
pęclzących mocz,- zwłaszcza tćż zalecanych w scyatyce. 
Tego:;!; samego nazwiska nasiona., pochodziły jeszcze II 
GAT. 2. T. przero8łych (T. perfoliatum Lur.), u dawnych Bamca: 
- ziela dwurocznego; znacznie mniejszego i wysmuklejszego, cał- 
kiem modrawo-zielonego i rozgałęzionego od samego. odziomka; z 
liśćmi mniejszymi, tylko lekko ząbkowanymi, a niekiedy i całobrze- 
gimi, - korzeniowymi reżyczkowato rozłożonymi, ogonkowymi, ja- 
jowo-okrągławymi, spodem cZQsto brudno - czerwonawymi, - a re- 
sstą końl'zystymi i ob
jmuj'lcymi podstawą sercowato - strzałkowatą; 
s kwiatkami drobniuchnymi; ze strączkami prawie przewrotnie-scr- 
cowatymi, z przodu wązko- a II tyłu sz
roko-skrzydłymi w łateczki 
prawie pod kątem prostym odstsjącc; z nasionami 8ma, gładkicmi:- 
pospolitych po polach i ogrodach, zwłaszcza IlU gruncic wapnistym i 
gliniastym. - Zaś
>>>
2411 


GAT. 3. T. cso81lkowe (T. alliaceum LIII.):- zicle 2roczne, sale- 
dwie r{Jżno od pi
rwszcgo- wzrostem wysmuklćjszym; liśćmi wy- 
krawanymi lub tylko w podstawie ząbkowanymi, a korzcniowymi 
tamże prawie - pićrz:\stowcillanymi; kwiateczkami jeszcze droLnićjszy- 
mi; strączkami o pół mnićjszymi, przewrotnie-jajowymi, brzuchaty- 
mi i wązkoskrzydełkowymi; a nasionami 6 -1 Oma, wgnieciono - ży- 
łeczkowanemi jakby w kropeczki uporządkowane niemal szeregowo: 
częstsze w kupołudniow
j i zacbodnićj Europie, w tćjże 88m
j po- 
rze:- dostarczały ziela Tobołków czoankowycl.-- herLa Sco- 
r o d o t h la s p e o s mocnćj woni czosnku, u:l;ywanego podobnie jak 
li tamtych nasiona. 


f' 


RODZAJ 1230. l"biO'l'ek (U....ris LIN.).- Kie- 
lich z 4ch działek lekko-wzniesionych, w podstawach ró- 
wnych. Z 4ch płatków korony, 2 zewnętrzne witksze. Prę- 
cików 6, cztćrosilnych, bezzębnych. Strączek płasko 
ściśniony, w podstawie jajowy a w wićrzchołku wykro- 
jony, pękający w 2 łusczyny obrzetone alboli też skrzy- 
dIaste; z przegrodą wąziuchną i na dwoje rozczćpują- 
cą się j z szyjką nitkowatą i trwałą. Nasion w komo- 
rach po 1, jajowych, wiszących. Listnie doległe do 
rostka, podnoszącego się równolegle do grzbietu łusczyn. 
GAT. 1. U. okółkowy (I. umbellata LIN.), dawniej 
Rzeżuchą polną 3cią mieniony. - Ziele roczne: które- 
go korzeń wrzecionowaty, włókuisto - gałęzistYi łodyga 
6 -12" wzniesiona, rozgałtziona od samego dołu; lfś- 
cie podługowate aż do równowązko -lancetowatych, za- 
ostrzone, na 1" długie, dólne ząbkowane a górne ca- 
łobrzegie; szypułeczki krótkie i odstające, w okółkach 
zawsze niezmiennych ; kwiaty promieniejące, biało - ró- 
żowe aź do karmazynowych j strączki jajowate, prawie- 
poziomo odstające, wązkoskrzydłe, 3'" długie a 2'" sze- 
rokiej rozsczepane w łateczki skrzyddck hótkie i pro- 
sto, a. pomiędzy niemi z szyjką równą onymże.- Dzi- 


" 


I
>>>
r
 


2412 


ki w Europie południowej, a chodownny w naszych o- 
grodach pospolityj kwitnie w czerwcu. - , Używanymi 
zeń były nasiona Tobołków kretajskicll- scmi- 
na ThlaspeoB cretici ostrogorzkie , na sposób to- 
bołkowych.- (ThlaRpi umbelłatum CRANTZ.). 
RODZAJ 1231. ZlIItf.I'lwgt'lIlNII"nk" (Allasta- 
tił'a GARTN.).- Kielich 4działkowY1 lekko wzniesiony, 
w podstawie równy. Korony 4płatkowej blaszki prze- 
wrotnie - jaj owate. Pręcików 6 , czterosilnych, bezzęb- 
nych. Strączek brzuchaty, uwieńczony w szczycie pra- 
wie - haczykowatym szyjk
 nitkowatą, pękający w 2- 
łusczyny wklęsłe, opatrzone po pod wierzchołkiem przy- . 
rostkiem poprzecznym skórzastym jakby uszkiem, a w 
połowie od wewnątrz poziomą przegródką, oddzielające 
się od doi!ć szerokiej przegrody. Nasion w każdej ko- 
morce po 2 l nadległych, oddzielonych od siebie prze- 
gródką, wiszących, półokrągłych i płaskawych. List- 
nie płaskie, doległe do rostka podnoszącego się. 
GAT. 1. Z. prawdziwa (A. hierochuntica LIN.).-r 
Ziele roczne: z korzeniem prostoległym , wysmukłym, 
pojedynczym j z łodygą ne 3 - 6" wysoką, wzniesioną 
lub podnoszącą się, kosmato - ruiękkowłosą, rozgałęzio- 
ną od samej ziemi w liczne gałęzie prawie - widlasto- 
dzielne ; z liaćmi ogrubnimi, jajowatymi lub podłużny- 
mi, zwężonymi w długi ogonek, ł -1 
/
" długimi a 
5 - 8'" szerokimi, tępymi, nieco - piłkowanymi l osłanymi 
włosami gwiazdkowatymi a ztąd białawo - szaro zielony- 
mi j z gronami naprzeciwlistnemi lub też gałęziok
tne- 
mij z kwiatkami skupion}.mi , drobnymi, bardzo-krót- 
koszypułeczkowymi, białymi, - o kielichach kosmatych; 
ze strączkami zaledwie - 31inijowymi, miękkowłosymi, o 
2ch przyrostkach doać znacznych i wklęsłych, a w IZczy- 


----4111
>>>
2413 


cio uwieńczonymi szyjką szydełkowato - hnczykowat'łj 
z nasionami prawie- okrągłemi. - Powszechna po miej- 
licach spiekłych i piasczystych Vi Syryi, Palestynie, A- 
rabii i Egipcie j kwitnie w maju i czerwcu..- Ciekawa 
to roślina ze względu fizyologicznego 7 jako w wysokim 
stopniu wilgociomiercza; gdy po opaanięciu liBci I gałę- 
zie jćj zeschłe pościągawszy eię jakby w kulę, za do- 
daniem wody znów się rozpoacierają,-- powtarzając 
podobne zjawisko bez końca j zkąd urosły przeróźne za- 
bobonne a cudowne własnoBci, które jej pod nazwiskiem 
Róży jerych01i,skiij przypisywano. Oprócz tego, miewa- 
ła., ona i swoje lekarskie l rozumie się także cudowne, 
zastósowania. 
RODZAJ 1232. Rllk,,';el (Cakile TOURN.), tak. 
że i /J::.;ób"k. - Kielich o 5ciu działkach prawie-wznie- 
sionych, 2ch bocznych w podstawie garbatych. Korona !II 
4ch płatków paznogciowych, o blaszkach przewrotnie- 
jajowatych. Pręcików 6, czterosilnych, bezzębnych. Strą- 
czek 2wstawowo - przewięzisty, BciBniony, rozpadający 
się w 2 komory jako człouki l z których - niższy kor- 
kowaty, jakby wartołkowaty, od góry 2zębnie przycię- 
ty, - a wyższy sierpowatYj ze znamieniem bezszyjko- 
wem. Komory o 1em nasieniu, 8ciśnionem, w połowie dól- 
nej wiszącem a w górnej wzniesionem. Rostek doległy 
ukoanie do listniów równowązkich. 
GAT. 1. R. nadmorski (C. maritima ScoP.). - Ziele 
roczne, mięsistawe i całe nagiej o łodydze tylko za młodu 
i w małych okazach na 6 - t 2" podnoszącej się l pó- 
żniej od samej podstawy rozgałęziającej rozłożysto i po- 
kładającej na 1 - 2', zawsze rozmaicie pokręconej i po- 
giętej j liściach szarawo - zielonych, mięsistawych, podłu- 
żnych, czasem prawie - całkich, zwykle pierzasto-sz cze - 


I 
'1 
I
>>>
24ł4 


pnych a niekiedy i -dzielnych, w odmianie zaa R. ef}ipts- 
kiego (C. aegyptiaca W.) tylko zatokowo ząbkowanych, 
- o łatach równowązkich l odległych i ząbeczko.wanych 
w wyższych, a w dólnych nieco - szerszych i zbliżonychj 
kwiatach w baldaszkogronach wydłużających się kłoso- 
wato, czerwonawo - fiołkowawych aż do białych; owo- 
cach %," - 2" długich, z członkiem górnym 2 razy 
d
uższym od dólnego. - Częsty na wybrzeżach tak pół- 
nocnej jak i południowej Europy, na Wschodzic i w 
Afryce północnej j kwitnie od czerwca do wrzeania. _ 
Dostarczał dawniej, słono - ostrego z i e l a R uk w i e l a 
lub Rukwi i Rzodkwi nadmo'l"llkich- herba 
Cakiles '1). Erucae maritimae' v. Raphani ma- 
ri n i, przeciwgnilcowego', pędzącego mocz i przeczysz- 
czającego j używanego niegdyi! w puchlinach l zastoinach 
brzusznych, ztwardnieniu wątroby, gruczołów kruszko- 
wych i t. p.- (Bunias Cakile LiN.). 


PLEMIĘ 2. 
GrzbietorostkoW6 (Nothonhizcae DEC.). 


Z listniami płaskimi, naległymi względem rost- 
ka ściśle grzbietnego. 
RODZAJ 1233. IIteczOI."i!l lub 'J7iec;;e'.lIik 
(1I('SI)C..is LIN.).- Kielicha 4działkowcgo działki scho- 
dzące się, a do tego 2 boczne garbate w podstawie. Ko- 
rony 3płatkowęj i paznogciowej blaszki całkie. Pręci- 
ków 6, czterosilnych i bezzębnych. Znamiona 2, elli- 
ptyczne i słabo wzniesione. Strqk wydłużonYI 4grania- 
sto - obławy i ściśniony, pęlmjqcy w 2- łusczyny wypu- 
kłe lub płaskawe, łódkowate, prawic - 3ncrwowe, z ło- 


. 


-ł-
>>>
2415 


żysk grzLif'tem łódeczkowato wystającym j z przegrodą 
beznerwową. Nasion wiele, wiszących l 1szeregowych, 
już podłużnie - 3graniastawych ,nieobrzeżonych, gładziu- 
chnych,- już ściśnionych, obrzeżonyeh i gładkich; na 
sznureczkach wolnych, szydełkowatych lub niekiedy ni- 
teczkowatych. Listnie naległe, obok podnoszącego się 
rostka. 
GAT. 1. TV. damski (H. matronalis LIN.), u sta- 
rych ziołopisarzów Skopki: ozime lub białogłowskie. _ 
Ziele trwałe, opatrzone: kłębem białawym, gałęzistym 
i włóknistokorzonkowym , wydającym zazwyczaj - kil- 
ka łodyg 11/2 - 3' wzniesionych, pojedJ'nczych lub tyl- 
ko ku górze gałęzistych, obłych, zarówno z lii!ćmi po- 
krytych włosami krótkimi, tęgimi, odstającJ'mi lub na- 
wet wstecznymi, pojedynczymi albo 2 - 3dzielnymi - 
i ztąd ostrych w dotknięciu l ku górze zaa wraz z szy- 
pułkami omszonych i nieco - klćistych : lii!ćmi krótko- 
lub prawie bez - ogonkowymi, z wyjątkiem najniższych 
zawsze w dłuższy ogonek zwężonych, jajowato -lance
 
towatych l kończystych l mniej więcćj gruczołkowato-ząb- 
kowanych, w podstawie zaokrąglonych albo li też zwę- 
żonych klinowato ,- !Z któr,}'ch górne w odmianie Tv. 
bezwonJlego (H. inodora LIN.) bJ'wają włóczniowate: bal- 
daszkogronami wydłużającymi się, wielokwiatowymi i 
licznymi, tworzącymi wraz wielką wiechę Lukietowatą: 
kwiatami wielkimi l fiołkowymi l lillowJ'mi lub białymi, 
za dnia mało co ale za to wieczorem mocno i przyjemnie 
wonnymi: strąkami na odstających BZJ'pułeczkach do 
3" długimi: a nasionami cisemi. - Dziki znachodzi się 
po zaroślach, chrustach, około płotów i budynków w 
Europie południowej, a miejscami i w umiarkowanej 
oraz na Wschodzie, uprawny zai! w naszych ogrodach; 
153 


.1 
I
>>>
2416 


kwitnie w maju i czerwcu. - Rzeżuchowatcgo smaku 
i woni po roztarciu ziele i nasiona JVieczornika 
lub Fiołk6w białogłowskich i darnasceńskich- 
herba et semiua Heseeridis, Violae matrona- 
lis v. damascenae , były niegdyś lćkarskiemi; za- 
chwalanemi najwięcej w zastarzałych kaszlach, woz- 
grzywości płuc, Oraz jako Brodek pędzący mocz i wzbu- 
dzający poty. 
RODZAJ 1234. SIlIlis:: (SiSlllłlu'iulU LIN.) od 
dawna, później lł::.odkiełl'lIik. - Kiclich 4działkowy, 
wictki, w podstawic równy. Korona o 4ch platkach pa- 
znogciowych, całkich. Pręcików 6, cztel'osilnych l bez- 
zębnych. Znamię pojedynczc. Strąk zwykle wydłużo- 
ny, 6kątnie-obławy, P!tkający w 2 łusczyny wypukłe i 
najczęściej 3nerwowej z przegrodą bez - lub 2 - nerwową; 
z łożyskami nitkowatemi albo ogmbnicmi, tępemi w 
grzbiecie. Nasion wielo, 1 szeregowych, wiszących, nic- 
obrzeżonych, gładkich, na sznureczkach nitcczkowatych 
wolnych. Listnie równowązko wydłużone, płaskie, nale- 
głe względem rostka podnoszącego się. 
GAT. 1. S. leka1'ski (8. officinalo 8cop.), w sta- 
rych zielnikach Gorczyca polna wifksza lub dzika lsza. 
- Ziele roczne: w którem kll,B cienko - wrzecionowaty, 
pogięty l nieco - rozgałęziony: łodyga 1- 2' wzniesiona, 
obła, rozgałęziona w odnogi odstające z podnoszącymi 
się końcami, osłana włosami wstecznymi: liście ogon- 
kowe, P/2 - 4" długie, z obu stron kr6tkowlosiste ,- 
dólne:prawie lirowato - włócznio wato haczysto dziclne- w 
łaty podłużno -lancetowate, zaostrzone i zatokowo - ostro 
ząbkowane, - górne zaB włóczniowato - 3dzieluc: kwiat- 
ki drobne, blado - żółte, w gronach z czasem kłosowa- 
to wydłużonych i tęgich, - na szypuleczkach pra wie- 


-ł..
>>>
2417 


. 


r6wnycłl kielichowi wzniesionemu włosistemu a cisa- 
wemu w końcach, - o płatkach 2 razy dłuższych od 
działek i wykrojonych: strąki wraz ze swcmi zgrubłe- 
mi szypułeczkami aciśle dolegające do łodygi i two- 
rzące wraz jakby wie
ę gotycką, do 1/2" i dłuższe, 
miękkawo-włosiste, równowązko-szydłowatc: nasiona po- 
dłużne , cise.- Doać zwyczajny przy drogach, po płon- 
niznach, pustkowiach, zwaliskach, murach, rumowiskach 
i popod płotami oraz chałupami w całej Europie, Azyi 
wschodniej, Afryce północnej, a nawet i wpolnocnej 
Ameryce w odmianie z nagimi strąkami j kwitnie od 
maja do września.- Długi czas, z niego pochodzące 
ziele i nasiona GO'l'czycznika- herb a. et s.e- 
mina Erysimi, były Iekarskiemi jako rozpuszczają- 
ce; zwłaszcza też pierwsze jeszcze i dziś ma wzięcie 
miejscami we Francyi w chrypce, pod nazwą h e r b e 
aux chantres.- (Ery simum officinale LIN.). 


, 


GAT. 2. S. wlalciwy (S. Sophia LIN.), u dawnych zielnikarzy 
ł..!.kże WI':z:odowiec i LI.c:z:ywlozód- więks:z:e, c;z:arne lub samice, oraz Gor- 
c;z:yca psia, u p6źniejszych zaś i Zofia: - ziele roczne, z korzeniem kr
- 
to-wrzecionowatym: z ło(lygą 1-3' wzniesioną, pojedynczą lub od- 
stająco-gałęzistą, okrągławo - )!:ątowatą, i zar6wno z resztą ro
liny 
omszoną gwiazdkowatymi włoskami alboli t
ż nagą, alc zawsze sza- 
rą: z liHćmi jajowatymi, l do 3.' długimi, 2 razy pićrzastodzielnymi- w 
łatki r6wnowązkie, mni
j wi
c
j tępawe lub kończystawe, całkie lub 

ż jeszcze lekko wcinane; z baldaszkogronami bardzo długimi z cza- 
sem, o szypułeczkach 4 razy dłuższych niż ich kwiatki drobniuchne 
i sielonawo-ż6łte, a koronie kr6tszej od kielicha: ze strąkllmi pra- 
wie-wzuiesionymi, %-t" długimi a zale4wie %'.' w średnicy, obła- 
wymi i nagimi: nasionami zaś ż6łto-ciseUl
:-- jak najpospolitszy chwast 
w tychże samych miejsl'ach co i poprzedzajllCY, lecz zarazem i na 
gruntach uprawnych; z tllż samą porą kwitnienia: - dostarczał słyn- 
nych niegdyś ze swych skutków, tak wewnętrznych odpowiednich 
Ukarskienlu jako i zewnętrznych w gojeniu ran i wrzodbw- :z:iela 
153.
>>>
r- 


24t8 


i nasion W,'zodOłVca- herba et seminn Sophiae chirur- 
gorum.- (Sophin multifida GILIB.). 
RODZAJ t235. Cz.osmu.zek (Allim.in ADANS.), 
wyłączony z poprzcdzającego rodzaju na zasadzie- kwia- 
tów białych, w baldaszkogl"Onach bezlistnych, z czascm 
wydłużonychj gruczołków podjajnikowych obejmujących 
podstawy pręcików bocznych, rozciągających się pomię- 
dzy pręciki wyższc a jajnik j oraz I:trąka jak najnic- 
wyraźniej 4graniastcgo, ze szyjką krótką, a przcgrodą 
bezncrwową. 
GAT. 1. C. lekarski (A. officinalis ANDRZ.), oraz 
Ziele czosnkowe dawnych ziclnik6w.- Ziele dwuroczne; 
posiadające- korzeń cicnko-wrzccionowatYI CZttsto skrtt- 
cony, nieco-rozgał'tziony j łodygę 1 - 3' wznicsioną, o- 
bławą, nagą- z w;yjątkiem brudno - fiołkowego odziomka 
okrytego wraz z ogonkami niższych liści włosami od- 
stającymi i całkimi, pojcdynczą alboli też o 1ej lub 3ch ga- 
łązkach kwictnych w wierzchołkuj liście całkic, 1 1 / 2 -212" 
w obu rozmiarach,- dólne prawie - nerkowate i gt'ubo- 
karbowanc , oraz długoogonkowe , - pośrednie krócejo- 
gonkowe, jajowato-scrcowate , t'tpe i tępo - zatokowo kar- 
bowane,- a górne mniejsze, - kończyste, ostro karbo- 
wano-ząbkowancj baldaszkogrony wietkie, późnićj bar- 
dzo wydłużone; kwiaty białe, krótkoszypułeczkowe,- 
o kielichach zielonawo - białych l a koronie 2 razy 
większejj strąki odstające, kilkakroć dłuższe od szypu- 
łeczck bo do 2" wybiegłe , nieco-łękowate, Ickko-4ścien- 
ne , z krótką szyjką i maIeńkiem znamieniemj nasiona 
czarno-cise , podłużne, w jednym końcu jakby-ucittte.- 
Częsty po chrustach, zaroślach ,. lasach i ogrodach w 
całej prawie Europic; kwitnie w maju.- Z niego zie- 
le i nasiona Creosnaczka- herba et semina 


.
>>>
24ł9 


Alliariae, za potarciem wydatnćj woni czosnkowćj 
a smaku ostro - gorzkiego, należały niegdya do znako- 
mitych leków- otwierających, rozp«tdzających, przeciw- 
gnilnych, pędzących moc? i wzbudzających potyj świe- 
żego zaś ziela, do dziś dnia jeszcze miejscami lud uży- 
wa za przyprawę do pokarmów.- (Sisym brium AI- 
liaria ScoP. Erysimum Alliaria LIN. Hesperis 
Alliaria LAlII.). 
RODZAJ 1236. L,,;czlI;k (Cł\nłt'linł\ CRANTZ.), 
u późnićjszych pisarzów litewskich J",l,.".- Kielich 
4działkowy, wzniesiony albo roztwartYI w podstawie ró- 
wny. Korona z 4ch platków całkich. Pręcików 6 , czte- 
rosilnych, bezz«tbn
rch. Strączek jajowo-kulisty, Bcienio- 
ny równolcgle do przegrody, z 2ch łusczyn wypukłych. 
Nasiona liczne, 2szeregowe , wiszące, nieobrzeżone, kro- 
peczkowano-szorstkie lub tćż gładkiej na sznureczkach 
szczecinkowatych, li samI} podstawą przyrosłych do 
przegrody. Listnic doległe, obok podnoszącego się ro- 
stka. 
GAT. t. L. siewny (C. sativa CRANTZ.), także i 
Lnicq w starych zielnikach mieniony, a na Litwie Ju- 
drq zwyczajnq.- Ziele roczne: o korzeniu włóknisto- 
wrzecionkowatym j łodydze 11/2 do 3' tęgo wzniesionćj l 
prawie - pojedynczej alboli też ku wierzchołkowi gałę- 
zistej, okrytćj- włosami krótkimi, tęgimi, już pejedyn- 
czymi już widlastymi i ztąd ostrej w dotknięciu - li 
samej, lub też zarówno z innemi częściami roaliny w 
odmianie L. leśnego (C. sylvestris WALLR.); o liściach 
wzniesionych, 1 - ł I/I/." długich a.3 - 8'" szerokich, 
mnićj więcej włosistych lub całkiem nagich, prawie- 
całobrzegich, podłużnie - lancetowatych l - dólnych tę: 
pych i zwężonych w ogonek, - wyższych bezogonko-
>>>
2420 


wych, z podstawą ostro-strzałkowatą, zaostrzonych, już 
całobrzegich już wykrawano-ząbeczkowanych,- a naj- 
wyższych z naj szerszych podstaw wybiegłych lanceto- 
wato; o gronach wietkich, z czasem nadzwyczaj wydłu- 
żających się, z długiemi i odstającemi szypułeczkami,- 
!łJ kwiatkami małymi, blado-źółtymi, o koronie dłużsżej 
od kielicha; o strączkach rozdętych, klinowato - wartoł- 
kowatych, 4'" długich, na szypułkach 2 razy krótszych, 
w brzegu ostro wystających oraz z podobnym że nerwem 
na. knżdój łusczynie i ztąd- jakby-4żeberkowych, za: 
kończonych dość długą szyjką j o nasionach licznych, 
ż6łto-cisych, drobniuchno wgnieciono-kropeczkowanych. 
- Doi!ć cżęsty po miejscach uprawnych i nieuprawnych, 
oraz między zbożem w całćj Europie i Azyi północnej; 
także uprawiany po gospodarstwach: kwitnie od maja. 
do lipca.- Starodawni lekarze używali z niego, ziela 
i nasion Lnicznika lub Łogowej pospolitej- 
herba et semina Camelina.e v. Sesami vulga- 
ri s j pierwszego szczególniój w zapaleniach oczów; dru- 
gich oraz wytłoczonego z nich oleju, jako środka 
odmiękczającego, obwijającego, uśmierzającego ból, 
zwłaszcza w chorobach skórnych: olćj zai! prócz tego, 
służy do celów o{lpowicdnich innym olejom tłustym.- 
(My ag rum sativum LIN. Alyssum sativum SCOl'. 
M o D c hia s a ti va, ROl'H.). 


Także i 


GAT. 2. L. ząhkowany (C. dentata PERS.), r6żniący się zale- 
dwie- li,jćmi zatokowo - ząbkowanymi, a w odmianie L. pierzasto- 
rlzielnego (C. pinnatifida HORN.) nawet pićrzastodzielnymi; owocami 
Ijulisto-gruszeczkowat.yroi, z obu stron zakl4;Jsłymi; oraz nasiona- 
mi 2 razy większemi i wydat.nićj kropkowanemi:- rosnący i kwi- 
tnący wraz z tamtym, 8 uajch..tnićj pomiędzy lue1l1:- mićwa takiot
>>>
2421 


. 
samo zastósowanie.- (Alyssum den'ntum WILLD. Myagrum 
pinllntifidum EURH.). 


RODZAJ 1237. TtlllZllik (Cal)sella VENT.). - 
Kielich o 4ch działkach płaskich, równych w podsta- 
wach. Korona o 4ch płatkach całkich. Pręcików 6, 
cztćrosilnych, bezzębnych. Strllczek z boków BciBniony, 
przewrotnie-3kątny, wykrojony płytko w szczycie, z 2ch 
"łusczyn bezskrzydłych lccz grzbiecistych; z przegrodą 
wąziuchno-elliptyczną; z szyjką krótką. Nasion wiele 
w każdej komorze, na sznureczkach wolnych. 
GAT. t. T. właściwy (C. Bursa pastoris MONClI.), u 
dawnych także Tobołek, Tobołki, Krwawnik, Tesznik, 
Kaleta lub Kaletka pasterska, Kaletki, Taszka; podo- 
bno nawet Gryczka i Bygielnik a raczej Bydelnik.- 
Ziele roczne lub dwuroczne, przeróżnej postaci. Ko- 
rzeń jego długi, cienko-wrzecionkowaty, białawy. Ło- 
dyga jedna główna lecz niekiedy z wielu ubocznemi, 
na 1/2 - 2' wzniesiona lub nieco - podnosząca się, już 
pojedyncza już od dołu odstająco rozgałęziona, obława, 
okrągławo - kątowata, zarówno z resztą rośliny okryta. 
włosami rozrzuconymi i pojedynczymi lub też widla- 
stymi. Liście korzeniowe różyczkowato przylegające 
do ..iemi, 1-4" długie l podłużnie-lancetowate, t;pe al- 
bo zaostrzone, zwężone w ogonek, całkie i prawie-ca- 
łobrzegie lub zatokowo-ząbkowane, dość często prawie- 
haczystodzielne- w łaty jajowato - 3kątne lub wydłużo- 
ne lancotowato, niekiedy i równowązkie, całobrzegie, 
ząbkowane lub też z przodu jakby-wcinane j łodygowe 
bezogonkowe, obejmujące zwężoną i strzałkowatą pod, 
stawą łodygę, już ząbkowane już prawie - całobrzegie. 
Baldaszkogrony końcowe, z czasem bardzo wydłużone 
i wietkie; kwiatki drobne, białe, czasem bez korony,
>>>
2422 


a czasem z tąż przeobi.ażoną w pręciki. Strączki nader 
odstające, na długich szypułeczkach , 20 - 24nasionko- 
we.- Jak najpowszcchnićjszy i uporczywy chwast, 
wszędzie przy drogach, po uprawnych i nieuprawnych 
miejscach w całej Europie ,- a dziś już poroznoszony 
we wszystkie częaci świata; kwitnie od kwietnia do 
października l a w porze łagodnej nawet i zimą.- Za- 
chwalano przed laty ziele Tasznika- herba Bur- 
s a e p a s t o r i s, dużo mniej ostre z miejsc uprawnych 
niż z płonnych, w krwotokach, w czerwonce , w zranie- 
niach i innych cierpieniach połączonych z utratą krwi. 
- ('l' hl asp i Bursa paBtoris LIN.). 


Do odmian wynikłych z pory wieku i rozmaitego upostacie- 
nia tej rotiliny, liczymy: 
PODU. 1. T. całkoliśc; (C. integrifolia 
CHLCHT.), o liściach ca- 
łobrzegich, z któryeh łodygowe czaSIIm zaledwie- strzałkowate; a 
strączkach zaledwie-wybrzeżonych;- jako postać letnią: 
PODU. 2. T, haczystodzjelny (C. runcinata), z lilićmi korzenio- 
wymi haczystodzielnymi, łodygowymi równowązko - strzałkowatymi 
a strączkami mocno wybrze:l;onymi;- j!\ko wizerunek wiosenny: 
PODU. 3. T. pierzastodzielny (C. pinnatifida.), w którym liśćio 
korzeniowe pi
rzastodzielue w łaty wcinane lub ząbkowane, a łody- 
gowe podłu:Łńe; str,,!czki zaś Błabo wykrojone;- jako wzór zimowy: 


wreszcie 


. 


GAT. 2. T. b(Jf!}Jlalkawy (C. apetala QpITZ,), z kwiatami bez 
płatków, ale za to o lUciu prQcikach. 


RODZAJ 1238. Pif'/JI':'!/('(I (1'('I,idium R. BRW.). 
Kielich z 4ch działek równych. Korona o 4ch płat- 
kach całkich. Pręcików 6 , czterosilnych, wolnych, bez- 
zębnych. Strączek jajowy, aciśniony z boków , w szczy- 
cie całkowity lub mnićj więcćj wykrojony, pękający 
w 2- łusczyny łódkowate, już bezBki'zydłe w grzbiecie, 
już tylko lm wiia'zclwllwwi a niekiedy w całćj długo- 


--'-
>>>
2423 


ści krótkoskrzydłej z przegrodą wązką, równą łusczy- 
nom lub też nieco - krótszą j prawie bez szyjki ,alboli 
tćż z tąż niteczkowatą. Nasion w komorze po 1ćm a 
czasem po 2 , wiszących u szczytu przegrody, prawie- 
3graniastych lub Bciśnionychj na sznureczkach wolnych 
i widocznych. Listnie prawie.równowązkie, naległe. 
GAT. 1. P. sićwna (L. sativum LIN.), w dawnych 
zielnikach Rzeżucha ogrodna.- Ziele roczne l całkiem 
nagie, modrawo-zielono w szarozielono-wpadająco oszro- 
nione: którego- korzeń cienko-wrzecionkowaty i włó- 
knisto-gałęzisty: łodyga do 1 - 2' wzniesiona, obła , ku 
górze mniej więcej rozgałęziona )Vzniesiono - odstająco: 
liBcie ogonkowe j najniższe raz lub 2 razy pierzasto- 
dzielne w łaty podłużne, tępe, całobrzegie lub ząbko- 
wane, niekiedy i k
dzierzawe,- wyższe pierzastodziel- 
ne w łaty r6wnowązko - łopatkowato l zwykle całobrze- 
gie,- a najwyższe równowązkie, całkie i prawie-bezo- 
gonkowe: grona końcowe i naprzeciwlistne, wiclokwiat- 
kowe i krótkie, a z czasem bardzo wydłużone i wiet- 
kiej kwiatki drobne l białe,- o działkach błoniasto o- 
brzeżonych i tepych , - a płatkach 2 razy dłuższych i 
przewrotnie - jajowatych: strączki kulistawo-jajowe, 3'" 
wielkie, lekko i wązko wykrojope i tamże z szyjką nip, 
przewyższającą wycięcia , do szypuh:i głównej przytu- 
lono; nasiona podłużne, jasno rudawo-ciso.- Powsze- 
chna między posiewami na Wschodzie i w Egipciej w 
EIU'opie umiarkowanćj częsta po murach, zwaliskach i 
przy drogacłl , a uprawiana po ogrodach j kwitnie w 
czerwcu i lipcu.- Znaną jest od najdawniejszych cza- 
s6w, jako ziele i nasiona Rzeżuchy ogrodrdj- 
herb a ct semina Nastul'tii hortensis, działają- 
ce otwierająco, rozpędzająco, czyszcząco krew i przo-
>>>
2424 


ciwgnilnie: młode nawet liście w niektórych kl':yaeh, 
stanowią ulubioną sałatę, a nasiona mogą zastąpić gor- 
czycę jako przyprawę.- (Nasturtil101 sativum 
CRANTZ. Thlaspi sativum CAV.). 
GAT. 2. P. cuchnąca (L, ruderale LIS.), opisywana w Btarych 

iclnikach jako Rzeżucha polna 2ga: ziele roczne, '/. - t' wysokie, 
odstajl)co-gałęziste, kr6tko-włosiste i zwyklo szarawo-zielone; o li- 
ściach korzeniowych i łodygowych niższych pierzastodzielnych w łll- 
ty w końcn jeszcze raz pierzastowcinane , a reszcie prawie - równo- 
wązkich i całobrzegich; o gronach licznjch i wysmukłych; o kwiat- 
kach rozdzielnopłciowych, zazwyczaj bez korony, tylko z 2ma lub 
4ma pręcikami; o strączkach maleńkich, jajowo-Imlistych, lekko wy- 
krojonych, i zarazem przez osadzoną w wycięciu końcow
m krótkI} 
"Izyjkl,J- w s
czycie jakby-3zębnych; a nasionach podłużnie-jajowych 
i ż6łto-cisych: - nader częsta przy drogach, po rumowisk"cb, sta- 
rych murach i pustkowiach całej Europy i Azyi północn
j, a teraz 
nawet w Now
j HolIRndyi i Ameryce południow
j rozpowsz{:cbniona; 
kwitnąC'a od czerwca do sierpnia:- od dawna znRllą jcst w Rossyi 
jako lek przeciwzimniczny, a dziś już i w Egipcie w tymże samym 
celu zadawaną; prócz tego sw, wonią odrailiwą, ma odpędzać plu- 
skwy, pclJły itp.- (Nasturtium ruderale Scop. Thlllspi ru- 
doralo .A.LL,). 


GAT. 3. P. szerokoUścia (L. latifolium LIN.), da- 
wnićj Szałsza pierna i pieprzna, Sałata pierna , Pie- 
przyczka, Pieprzyca Eginetty lub Rzeżucha- włoska 
wielka.- Ziele trwałe. Kłąu głęboko zapuszcza1ący się 
w ziemię, wydający liczne rozpłożące się rozłogi. Ło- 
dyga 2 -3' wzniesiona, obła, naga, modrawo oszronio- 
na, ku g6rze o wielu gałęziach podnosząco się - od- 
stających. Liście szar.-zielone, nieco-skórzasta we; naj- 
niższe 4 - 6" długie, jajowate, karbowano - piłkowane, 
spodem omszonej Brednie podłużnie-jajowate, coraz ma- 
lejące, coraz krócćjogonkowe, w podstawie całobrzegie, 
a zresztą piłkowane; wyższe bezogonkowe, prawie-Ian-
>>>
2425 


cctowate aż do lancetowato - zaostrzonych, kończyste, 
tylko Brodkiem drobno piłkowanej a najwyższe r6wno- 
wązkie, całobrzegie, drobniutkie i przechodzące sto- 
pniowo w przysadki. Baldaszkogrony nadzwyczaj li- 
czne i mało, co wydłużające się w czasie owocowania, 
wszystkie wraz stanowiące wiechę wielką i nadzwyczaj 
bogato - kwietną j kwiatki na szypułec!Zkach włoskowa- 
tych, białe, drobne. Strączki jajowo - kulistawe, zale- 
dwie na 1''', miękkowłose, nie wykrojone i nie oskrzy- 
dlone.- Rośnie na miejscach wilgotnych i cienistych, 
a zarazem na wybrzeżach mórz i w pobliżu salin, w 
Europie Brodkowej i południowejj kwitnie w czerwcu i 
lipcu.- Z niej korzeń i ziele Piep'l'zycy- ra- 
dix et hcrba Lepidii, potarte woni innych gatun- 
ków l a smaku znacznie ostrzejszego i prawie-pieprzo- 
watego,- dawnićj zadawanymi bywały w gnilcu , w pu- 
chlinach, w wozgrzywości dróg trawicnia i moczowych, 
nawet niekiedy w zołzach, w Bcyatyce i w chorobach 
skóry wyrzutowych. 


GAT. 4. P. polna (L. carnpestre R, nnw.), także mała, We8z- 
ket l,sia, lłzezuclta polna, psia i włoska wtala, oraz Pieprzyczka u dawnych. 
- Ziele 2roczne, podobne do Tobolków, IIzaro omszone, '/. - 1 tj.. 
wzniesione albo poc:Jnoszące się swą łodygl}- obłą, t..gą, gęsto ulistnio- 
III), pojedynczą ulboli też prawie-równowysoko i wznicsiono gałęzistą: 
o liBciach na '/2--1'/." długich, a 2-5'" sz
rokich,- dólnych dłu- 
googonkowych, prawie - przewrotniejajowato wydhuonych, lekko 
zatokowo-lirowatych lub niemal-całobrzegich, - a reszcie coraz wQż- 
IIzych liŻ do równowązkich, bezogonkowych, obójmujących łodygę 
swą podstawą strzałkowatą, w dólnój połowie ząbkowanych, tępych 
aż do ostrych, zwykle z boków podwini
tych; o gronach wysmu- 
kłych, boglltych, z kwiatków białych; o strl}czkach na szypułeca- 
kach poziomo odstajl}cych, jajowych, drobnych, z jednćj strony wklę- 
słych a z drugi
j wypukłych, niemal - ol!powato kropkowanych, z- 
pr:Gudu zo sllr:l:yddkului szćrokiellli i zrol!łollli z s:Gyjką nieco prze-
>>>
2426 


noszącą wykrojenie końcowe "1owocu; a nasionach jajkowych i JGilLl'uo- 
czkowato - kropeczkowanych.- Zwyczajna w całej Europie przy 
drogach, około pól, na rolach, rumowiskach i starych murach; kwi- 
tnąca od czerwca do sierpnia:- dostarczała z kilką innemi roślina- 
mi, '1IaBio'n Tobołków- semirla Thlaspeos.- ('l'hlaspi 
campestre LlII.). 



I 


GAT. 5. P. wqzkoliścia (L. lberis LIN.), ongi Dio- 
skm.ydesa lub włoska mała. - Ziele b.wałe j z łodygłł 
1 - 3' wzniesioną, od samego odziomka rozgałl(zioną 
w liczne odnogi prawie-rozpierzchłe i wysmukłe, zaró- 
wno z li8ćmi nagą lub cokolwiek omszoną j z li8ćmi 
korzeniowymi, łopatkowato wydłużonymi i zwężonymi 
w ogonek, wcinano-piłkowanymi albo nawet pierzasto- 
dziclnymi , - łodygowymi mnićjszymi , równowązko-lan- 
cetowatymi i r6wnowązkimi, całobrzegimij z kwiatka- 
mi często jednopłciowymi, drobniutkimi, bardzo posku- 
pianymi _ w wydłużające się baldaszkogronyj a ze strącz- 
kami jajowymi, nie wykrojonymi, bezskrzydłymi, zao- 
strzonymi, malćńkimi bo zaledwie na 1"'.- ltzadka 
w Europie śroIkowćj, a częsta w południowćj i w Sy- 
bcryi; kwitnąca latem.- Starodawni lekarze, zadawali 
z niej nasiona Piep7.zycy DioskoJ'ydesa- se- 
mina lberidis, w sposób innych gatunków.- (L. gra- 
minifolium LIN.). 


j 


/I 
I 


GAT. 6. P. Wiosnówka (L. Draba LIN.), niegdyś Rzelucltą 
grecką wielką JGwana: odznaczaj'lca sill-: łodyg'l '/2 - 11/2' wysok'l, 

ylko g6r'l rozgałęiliol!l}; liśćmi podłużnie-lancetowatymi i wykra- 
wano-ząbkowanymi, z kt.órych najniższe krótkoogoukowo, II. roszta 
sercowato lub strilałkowato oMjmujęce; a strączkami sercowaty- 
mi, prawie-2kulistymi, bezskrzydłymi, o silyjce % długości strącz- 
ka do 3'" sz
rokiego II. 11/2'" długiego:- zwyczajna koło dróg i pól, 
OI'IIJG na murach i rumowiskach w Europie więc
j południow
j, a na- 
wct i u nas znacho(lzona; kwitDllCII w maju i Cilerwcu:- dostllrcillllu 


" 
.....
>>>
2427 


IIl1sion, zlIsłępując.ych dlLwniPj mif1j
cllmi użycie pipprzn.- (Coch- 
lcarill Draba LIN,). 


RODZAJ 1239. 1I.::.et ('",nfi", LIN.). - Kielich 
4działkowy, równy. Korona 4płntkowa , całka. Pręci- 
ków 6 , bezzębnych. Jajnik aciBniony, 1komorowyj o 
1ym zalążku a rzadko o 2ch, wiszącym ze szczytu ko- 
mory, zgiętym j o znamieniu bczszyjkowem, główccz- 
kowatćm. Strączek niepękający, {komorowy, 1- rzad- 
ko 2-nasionowy, ściBniony płasko z boku, podłużny lub 
jajowy, rzadziej sercowaty; z łusczynami ł6deczkowa- 
t.emi, obwicc1zionemi skrzydełkiem listkowatem lub 0- 
grubnićm, gębczastem i płaskićm. Nasiono wiszące, 
nieobrzeżone. Listnic płaskie. ale ogrubnie, nnległc 
wzglC(dcm rostka podnosząccgo się. 
GAT. 1. U. barw-ierski (I. tinctoria LIN.), także 
niegdyś Farbownik, Sinilo l Sinidlo, Ziele fm'bowne.- 
Ziele dwuroczne: w któr
m- korzeil wrzecionowato-gałę- 
zistYj łodyga 1 ł/
 - 3' wzniesiona, t.ęga, obława, roz- 
gałęziona górą w wiechę baldaszkogronowatą, naga lub 
też ku dołowi zarówno z liśćmi dólnymi tęgo i rozrzucono 
włosista; liści bardzo wieI c , mięsistawyeh,- z których 
najniższe podłużne, tępe, zwężone w ogonek , 5-15" dłu- 
gie a 1 y
 - 3" szerokie, całobrzegie lub słabo-ząbko- 
wane,- następne nagie , coraz malcjące, bezogonkowe, 
podłużnie - lancetowate, przytępione, zwężone ku pod- 
stawie i tąż obejmujące łodygę,- najwyższe ostre, nic- 
zwężone ku podstawie ostro-strzałkowatćj; wiecha na- 
der bogata l z kwiatkami drobnymi i ŻÓłtymi, na szy- 
pułcczkach włoskowatych i zgrubłych ku górze w owo- 
cowaniuj strączki klinowato wydlużone, ku wierzchoł- 
kowi jakby-łopatkowate i tępe, lm podstawie zaostrzo- 
ne, 2 razy dłuższe niż szerokie, nagie, z obu stron
>>>
2428 


grzbicciste, eznrninwc.- ZnncllOdzi się po pagórkach 
wystawionych do słońca i kamienistych, na murach i 
po polach w Europic poludniowćj i umiurkowanej, uraz 
na Wachodzie; kwitnic w maju i czerwcu.- Z niego 
pochodziło ziele Urzcta lub Siniła- hcrba Isa- 
tidis v. Glas ta e, po roztarciu woni i smaku rzeżu- 
chowych, tylc niegdyś zachwalane wewnętrznic w cho- 
robach śledziony, a zewnętrznie - w nabrzmicniach, 
ranach, wrzodach i krwotokach. Jcdnak dużo ważnićj- 
8Zem jest do dziB dnia, zast6sowanie jego w Larwier- 
stwie, z powodu pięknego i trwałego błękitu zbliżone- 
go do indygo jaki zawiera, dla czego uprawiają go 
micjscami: z nasion zai! wytłoczony olej l nie ustępuje 
lniancmu. 


Jako odmiany, również uprawiaue, znamy: 
GAT. 2. U. polny (I. campestris STEVEN.), ze strączkami krót- 
szymi niż szypułeczka, podłużnymi, zwę1:onymi od spodu; 
GAT 3. U. tauryjaki (I. taurica 8'l'EVEN,), o tycUc jeszcze dłuż- 
szych, tępych i wykrojonych; 
GAT. 4. U. ró:looowoco-wlI (I. hetcr,pcarpa ANDRZ.) , z tyruu 
płodnymi przewrotnie-jRjowatymi, gładkimi i uwieliczonymi znalllio- 
niem,- a płonnymi zwęlonymi ku g6rzc; 
GAT. 5. U. położniczy (I. maeotica DEC,), o takowych bardzo 
długich, tępych i wyciętych; - używany w Rossyi w krwotokach po- 
łogowych. 


PLł:JIII
 3. 
Stztlonolistnie (Orthoploccae DEC.). 


Listnie nalegle J złożone w podłuż jakby w fałd, 
obćjmujące między sobą rost
k grzbietowy. 
HODZAJ 1240. KII/JUllia (U..ł\ssit'n LIN.).- 
Kiclich 4działkowy, zamknięty albo otwarty, w podsta-
>>>
2429 


wie równy. Korona z 4ch płatków ('nłkowitych. Pręci- 
ków 6, cztćrosilnych, wolnych i bezzębnych. Strąk 
wydłużony, obly, pękający w 2- łusczyny wypuk I c, pra- 
wie-3ncr w owe, żyłkowane, z ncrwem pośrcdnim pro- 
stym a bocznymi pogiętymi i prawie - niknącymi. Na- 
sion wiele, kulistawych l wiszących, t szeregowych, nie- 
obrzeżonych i gładkich. Listnie w fałd w podłuż zło- 
żonc, obejmujące rostek podnoszący się. 
GAT. 1. K. ogrodotva (D. oleracea LIN), dawniej do- 
mowa. - Ziele roczne lub 2roczne, które przez 20wie- 
kową uprawę, przerozliczne poprzybićrało postacie i 
barwyj jednak w stanie dzikim, da się następnie od- 
cechować. - Klął) wrzecionowaty, mięsistawYI o kilku 
odnogach i licznych korzonkach włóknistych, biały. Ło- 
dyga 2-3' wzniesiona, ku górze wydająca dość ga- 
łęzi odstająco - wzniesionych, zarówno z innemi częś- 
ciami rOBliny całkiem naga i modrawo-zielono oszro- 
niona. Liście dość -wielkie, ogrubnie, mięsistawe, wy- 
krawano- i nier6wDo - ząbkowane lub niekiedy jakby-ła- 
towate, mniej więcej faliste, tępe j naj niższe ogonkowe, 
lirowate; wyższe bezogonkowe, jajowate lub nieco-wy- 
dłużone, osadzone na łodydze podstawą 8zćroką lecz 
niesercowatą. Grona od początku wydłużone l wietkie; 
kwiaty wielkie, żółte a niekicdy białe,- z działkami 
dolegającemi w podstawach do równie z niemi długich 
paznogciów płatków przewrotnie - jajowatych, a w wierz- 
chołkach nieco - odstającemi, z których 2 zewnętrzne 
cokolwick wyworczone w podstawie,- z pręcikami zaB 
wzniesionymi. Strąki wzniesione l na odstających szy- 
puleczkach l na 2" długie, okrągławo - 5Bcienne l zale- 
dwie- Bcianionc , wybiegłe w krótki dziób; z łusczynami 


,I
>>>
I 


2430 


o wydatnym nerwic głównym i podobnychże bocznych 
żyłkach. Nasiona czarno- cise. 
Z licznych podgatunków, sztuką i III pływu czasu wynikłych, 
zasługują na wspomnienie: 
A. Z dwurocznych: 
aj ró%yczkowych (rosulata) bez gł6w lub gł6wek w pierwszym 
roku, oraz bez nabrzmienia bulwowatego w szyi korzcnia: 
PODG. 1. K. lelna (n. o. sylvestris LIN.), płonna lub ckika: III 
łodygą 6 - 8" wysoką i bardzo gał
zist-ą j z liś6mi złożonymi w 
głowę wielką "le wietkq; - dla ludzi nie smaczna, lecz dobra pa- 
sza dla kr6w, i w tym celu uprawiana... krajach północno-nadmorskich: 
PODG. 2. K. bezgłowa CR o. accphala DEC, viridis LIN,), także 
liściasta: z liBćmi płaskimi, cokolwit'k-wcinanymi, nieskładnjącymi 
się w głowę ale odstającymi, Llado
zielonymi lub oszronionymi mo- 
drawo j - siana i sadzona po ogrodach warzywnych, kt6ra wyrasta- 
jąc niekiedy na 5 - to' i mogąc przetrwać do 10 lat, uchodzi pod 
nazwą K, drzewnej (B. o. arborea MILL,): 
PODG. 3. K. Jarmu% (n. o. aloidcs K.): o łodydze do 2' wznie- 
sionej, a na jćj szczycie - w 1szym roku jakby pęku różyczkowatym 
-liści rozmaicie wcinanych i mnićj więcej kędzierzawych, a w 2gim 
z drobnymi wypustkami w kątach liBci najniższych, barwy zielonćj 
lub fiołkowo-czerwonawćj;- uprawiana po ogrodach w 2 odmianach- 
a. Ja'l"lIIu:ia czyli K. kędzierzawej u dawnych (B. lIabellica LIN,) z liBć- 
mi pędzlowato-kędzierzawymi, jako jarzyna zimowa,- oraz Bl'zoslewi 
ogrodnej (R selenisia LIN.) z wypustkami jadanymi; w obu odmia- 
nach zielonej i czerwonej: 
b. głowiastych (capitata) z liBćmi w głowach lub z głów- 
kami, ale bez nabrzmienia bulwowatego w szyi korzenia: 
PODG. 4. K. 9łóweczkowa (B. o. gemmifera DEC,), zwana fra
- 
cuzką lub brukselską; z łodygą 2 - 3' wysoką; na jćj szczycie z ró- 
życzką zamknię
 jakby w głowę - z liBci I!ałkich i bąblastych; oraz 
III poiJobnemiż maIeńkiemi główkami pąpkowatemi w kącie kaidego 
niższego liścia, jadanymi; - uprawiana po ogrodacb: 
PODG. 5. K. wloska (n. o. sabauda LIN, bullata DEC.), czyli 
sabaudzka: o łodydze skrócon
j; o IiBciach młkich lub t
ż nieco-po- 
szczepanych, bąblasto - pomarszczonych, składających się w głowę 
wietką i kulistą albo podłutną, zkąd 2 jćj odmiany ,- kuli,to!lłowłj
>>>
2431 


i podł.:!nogłułdj, z tłolatkiem 3cićj slr:ePiastiji-, uprawiano. po 0- 
grolłach: 
PODO. 6, K. głowiasta (n. o. capitata LIN.), także w starych 
zielnikach głowaia lub składana: kt6rej łodyga skrócona, obła i mię- 
sistawa
, dzierży na swym szczycie- liście mocno wklęsłe, gładkie, 
karbowane, niebąblaste i niekędzierzawe , złotone bardzo ściśle w 
głow\1-- a. jut kulistą ale przygniecioną, jut przewrotnie- jajową, już 
wydlużoną, białawo-zieloną w K. białej zwykle kiszonej na zimę, 
a fiolkowawo - czorwoną w K. czel'wonl!j używ:mćj za 8wieł..a na 
jarzynę o.lbo sałatQ; - b. jut jajowo- stroltrQżną i zao strzoną jakby 
głowa cukru, w odmianie K. ćukrowt!j; - c. już wreszcie wczas 
f!kladajl}cą się w gł6wld, zwaną u ogrodnik6w K. WCZ6Śną (n. o. 
lKaecox HORT.). 
c. bulwiastych w szyi korzenia, ale bez gMw: 
PODO. 7. K. Kal-al'epa (B, o. Gongyloides LIN. Caulo-rapa 
DEC.), dawnićj rzepną mieniona: w kt6rój d6lna część łodygi tuż nad 
liiemią rozrasta się bulwowato w nabrzmienie miQsiste, jakby w rze- 
PQ kulistawą wielkości pięści, zięlonawą lub fiolkowo - czerwonawą 
w odmianach Kalarepy białei i czerwonej, uwieńczoną wiązką liści 
wzniesiono - rozchodzących się, całkich lub wcinano - karbowany ch 
modrawo oszroniunych; - uprawiana po ogrolach i po łożach gno- 
jowych, 
B. Z rocznych: 
PODO. 8. K. Kalafior (n. o. Dotrytis LIN,), odznaczający się - 
łOllygl} skr6conl}, obłl} , mięsistą, okrytl} liśćmi zbliżonymi i wznie- 
sionymi, pollm!nymi i jasuozielonymi; dziedącl} w po';rodku onych- 
że na szczycie- jakby kręg zmięsiliciały biały, powstały z przeobra- 
żenia witjrzcholków gałązeczek wićrJGchołkowych wraz z szypułkami 
i kwiatami dziwotwornie niedoksztalconymi - jako część jadalną. W 
razie nieco-większego oddalenia się o(l.,lliebio lilici, oraz niejakiego 
wydłutenia się na 1Ol
cach gabJzek wićrzchołkowych- pomniejszych 
podobnych krążk6w mięsistych, powstaje odmiana K. szparagowej 
(8. o. asparagoilles DEC.) Brokołami zwanej: z bukietkami białymi 
żółtymi lub ciemno - czerwonymi, jadanymi wraz z gałązkami jakby 
szparagi. 
Dzika znachodzi się po wybrzeżach skalistych Eu- 
ropy połuduiowej i wschodniej l a uprawiana we wszy- 
:154 


, 


'I 
i 
I 


.
>>>
2432 


tjtkich częBciach świata; kwitnie w maju czerwcu.-- 
Użycie gospodarskic i domowc wszystkich podgatunków 
i odmian tćj rośliny, tak jako jarzyna jakotćż do wy- 
żywienia źwićrząt gospodarskich l zanadto jest znane 
abym go miał wyłu8czać. Co do strony zaś lćkarskićj 
mogę wspomnieć, iż kiszona dzielnie działa lub ochra- 
uia od gnilca; świeżymi liŚĆmi do dziś unia lud wiej- 
ski goi zastarzałe i uparte wrzody, chłodzi zapalenia 
. miejscowe j dawnićj zaś czerwonćj liśćmi leczolJO nie- 
żytYI nawet zachwalano je w suchotach pl ue. ,N u s'; o. 
na Kapu8ty- semin3 Brassicae niegdyś były 
także lćkarskiemi; a dziś jeszcze uprawiają ją miejsca- 
mi dla wytłaczanego z nich oleju l pOt5iadającego wła- 
snoBci rzepakowego. 
GAT. 2. K. Rzepak (13. Napus LIN.), dawnićj Kol- 
"ikie,m zwany. Ziele roczne lub 2roczne: z korzeniem 
od cienko- wrzecionowatego aż do bulwowato i mięsi- 
sto nabrzmiewającego, niekiedy do nader wielkich roz- 
miarów- zwłaszcza przez uprawęj z łodygą do 2-3' 
wzniesioną, pojedynczą lub też górą rozgałęzioną: z liść- 
mi szarawo - zielonawo oszronionymi, gładkimi i nagimi, 
z wyjątkiem pierwotnych niekiedy spodem lekko - wło- 
sistych, - kOl'zeniowymi lirowatymi w łaty ząbkowane, 
- łodygowymi podłużnymi, pićrzastodzielnymi lub kar- 
bowanymi, wpółobćjmującymi swą podstawą sercowatą: 
z baldaszkogronem zpoczątku dość Bcisłym a późnićj 
wyułużonym j kwiatami znacznej wielkości, żółtymi l 
nie przewyższającymi pąków ukwitnienia l lecz po o- 
kwitnieniu oddalającymi się o! tychże, - o kielichu od- 
stającym, na wpół otwartym, - pręcikach krótszych 
podnoszących się, a dłuższych odstających i wystają-
>>>
2433 


cych: ze strąkami wzniesionymi lub odstającymi, na 
szypnłeczkach prawie - poziomych. 
I ten gatunek posiada kilka podgatunltów, uprawianych pod 
różuemi na:l:wiskami; jako to: 
A, z lwrz('niem wrzecionowatym, skręconym: 
PODG. 1. K. R, zimowy (n. N. hybcrna.), uprawiany po gospo- 
darstwach jalw dwuroczny, dla nasion dostllrczujących oleju; a nie- 
kietly i po ogrodach, gdzie na zyzn)'m gruncie wyp«dza z wiosny 
pQk listków bardzo smakowitych, jadanych pod nazwą Kapustki. 
PODU. 2. K, R, letni (B, N. aestiva.), siany jako roczny na 
mocno gnojonym gruncie, dla najlel}szego oleju rzepakowego, 
który wytłacze,ją z nasion. 
B, Z szyją korzenia bulwowato nabrzmiałą: 
PODU. 3. K. KaJpiel (Ił. N. Napobrassica MILL,), inaczej B,-u.-. 
kiew, a dawni
j Rzepa kapustna: z korzeniem rozrastającym się tu:!: 
po.! ziemią, jakby w bulwt2 mięsistą niekiedy wielkości głowy ludJII- 
ki
j dochOtlzą'l}, iii treścią białą w Kalpielu białym alboli też II: żół- 
tą ai do pOIuorauczowej w K. iółtyn& ,- obu jadanych za jarzynę, lub 
używanych na paszę dla bydłaj- którego nasiona, dają także do- 
bry olej. 
PODU. 4. K. Karpielek (8. N. pygmaea.), Ilawni
j o ile się itda- 
je Rzepą ntaldrzykowatq lub By tomką zwana: z podobnemże nabrzmie- 
niem mięsiste m ale mał
m, zaledwie wielkości podługowatej rzod- 
kiewki, z białą łupiną i treBcią, lub tóż z łupiną czarniawą a tre- 
ścią żółtą; uprawiana w ogrodach, dziś prawie wyłlj,znie w 'refiau 
pod Berlinem, zkąd uzyskala i nazwisko Rzepki teltauskitij tyle 
ulubionej tamże. 
Lubo ojczyzna picrwotna tego gatunku niewillllo- 
ma, to można powiedzicć, iż przez swą prawie powsze- 
elmą uprawę, należy do całego ucywilizowanego świata; 
kwitnie w kwictniu i w maju. - -Zastósowania Ieltar- 
skiego niema prawie iadnego, wyjąwszy może nasion jako 
odmiękczających: o tcchnicznern zaś uźyciu- o l e j u l' z e- 
p(tkowego-- oleulIl Napi do oświetlania, robienia 
pokostów, smarowideł i t. d. jako i gospodarskiem jcgo 
makuc1, na paszę dla krów , a bulwowatych korzeni na 
154. 


.
>>>
I 
I 


, 


2434 


pokarm dla ludzi i zwićrząt- jako każdemu znanem , 
niema co powtarzać. 
GAT. 3. K. Rzepa (B. Rapa LIN.). - Ziele roczne 
lub 2roczlle: którego korzeń cienko wrzecionowaty, a 
przez uprawę mięsiBciejący i rozrastający się w różne po- 
stacie - podłużne l kulistawe , rzepowate lub mocno przy-' 
płasczone,- biały albo czerwony, ŻÓłta \V,)' lub l
zarniawYj 
łodyga 2 - 3' wzniesiona l pojedyncza lub rozgałęziona 
górą j liście korzeniowe doległe do ziemi, niekiedy gi- 
nące, lirowate l ząbkowane, zobu stron lub częaciej 
tylko Bpodem okryte zrzadka włosami szczecinowaty- 
mi, żywo - zielone, - reszta wszystkie zarówno z resztą 
roBIiny nagie i modrawo - zielono oszronione, obćjlJlu- 
jące łodygę swą podstawą sercowatą, ale zawsze - niż- 
sze jeszcze -lirowate, - pośrednie podłużne i całkowito 
lub też ząbkowane, - a najwyższe zawsze całobrzegic; 
kwiaty w baldaszkogronie zpoc
ątku wklęsłym prze- 
w,)'ższające pąki, a. później prawie - groniasto wydlużo- 
nym , duże, żółte, - o kielichach niemal poziomo 
odstających l dłuższych od paznogciów płatków l - a 
pręcikach dłu7.szych odstająco - podnoszących się j strą- 
ki obławe, cokolwiek - Bciśnione l ponabrzękane, pro- 
ste lub nieco - wgięte, f 1/ 2 - 2" długie j nasiona cise. 


Z uprawianych no. cele gospodarskie podgatunków, znamy: 
A. z korzeniem (lrzewiastym, wrzecionowatym: 
PODG. t. K. Rzepaczek jako roczny (B. praceox W. K,) i 
dwuroczny (B. campestris LIN.), jako typ dzikiego sumu tego gatunku;- 
uprawiany po gospodarstwach dla nasion olejodajnych, jako letni 
i zimowy: 
B. z korzoniem nabrzmiałym bulwowato, odmiany: 
a. R. majowej czyli wczesnej, z korzeniem sz
rokim, prawie- 
krążkowato przypłasczonym; ,- siant1j w maju a zbieranej w czerwcu:
>>>
I 


2435 


b, Ił. ohąyłrij zielonej ('zyli bydlęcej, z tymże nieco podługo- 
wato-Imlistym, a szczycie oncgoż stórczącym nad ziemię zielonym; 
znacznój wicikości , czasem i do 20 funtów ważą..
j w odmianie tak 
zwanego Ttwnepu lub Turnipau;- sianej w lipcu a zbi
ran
j we 
wrześniu, jako pR8ZI\ dla bydła: 
c. R. okrq9lej cZe1"tvom!j z podobnymże korzeniem, l
z z fiołko- 
wo-czerwonawym Szcz)'tem; - najsmaczni
jszej do jedzenia: 
d. R. WY9lądałki, Wodnicq mianowan
j, z korzeniem pra- 
wie - wrzecioD!Jwat,ym, gnlbym, nieco - zgiętym, bardzo mięsistym i 
parQ cali wystającym nad ziemiQ swym wi6rzchołkiem na wpół zie- 
lonym i czerwonym; - si
wan
j z wiosny a zbieran
j w jesieni, sma- 
cznej na jarzynę i dobrej na paszę: wreszcie 
e. R. Krytki, o takimże samym wydłużonym, lecz w ziemi u- 
I.rytym i prostym korzeniu, smakowitym; - siewan
j podobnież, z 
wiosny lub w Bcierń pod zimę, a zbi
ranej we wrześniu. 


Ojczyzna tej rośliny niowiadoma; leoz prżyswo- 
jonR znachodzi się nicmai w każdem gospodarstwie. 
Jeźli zaś raz gdzio zasiana wejdzie sama z siebie, stano- 
wi tak zwaną Kapust'} polnq (D. campestris LIN.) z ko- 
rzeniem wrzecionowatym i nie mięBiścicjącym, jako okaz 
typowy tegQ gatunku: kwitnie w kwietniu i w maju, a 
c!Zasem w czerwCU. - Użycie gospodar!!kio rzepy jako 
jarzyny, już za 8wićżajuż po ukiBzeniu , oraz jako paszy 
dla bydła- aż nadto jest znane: w celach zaś lekarskich, 
zadawano dawnymi czasy korzeń jako Brodek rozpuszcza- 
jąoy, czyszczący krew, przeciwgnilcowy,- a sok awićży z 
niego w nieżycie gardła i dróg oddechowych j zewnę- 
tt.znie zai:1, leczono miazgą korzeni odmrożenie. Także i 
olej z nasion, wYl'ównywa w dobroci rzepakowemu. 
RODZAJ 1241. (iOJ'c::!},." (
ilłnpis TOURN.).- 
Kielich 4działkowy, otwarty, równy w podstawie. Ko- 
rona z 4ch płatków całkowitych. Pręcik6w 6 , cztero- 
siln,ych, wolnych, bezzębnych. Strąk wydłużony, obła-
>>>
2436 


wy, uWIenczony dzióbem krótkim i ostrokrężnym a o- 
błym lub BciBnionym, p;kająCJ' w 2- łusczyny wypukłe, 
O 3ch lub 5ciu ncrwach .prostych i równych. Nasion wiele, 
kulistawych l wiszących, !szercgowych, nieobrzcżonych 
i gładkich. Listnie jak w plemieniu. 
GAT. 1. G. czm.na (S. nigra LIN.), niegdyś i czer- 
łVOlla. -- Ziele roczne, już do rodzaju Kapusty liczonc 
już stanowiłlce własu)" podrodzaj: którego - korzCli 
cicnki l wrzccionowllty, CZllselll zgięty i gałęzisty: łody- 
ga ł '/2 - 4' wzniesiona, górą gałęzista, naga lub tćż do- 
łem nieco-szorl:!tkowłoBa l lekko oszroniona modrawo:- 
liście ogonkowe,- dólne i pośrednie 2-4" i ł 1/ 2 -2", 
lirowato i nierówno żąbkowane, z łatami boezncmi 2ma 
lub 4ma małemi- a końcową bardzo wielką, jajowatą 
lub sercowato-jajowatą, tęPI1 i krótkołateczkową,- gór- 
ne mniejsze, krócćjogonkowe, podłużne, w podstawie 
klinowate, jedynie w pośrodku wygl'yziono - zł}bkowa- 
ne lub -pilkowane,- a najwyższe równowązko-Ianceto- 
wate, zupełnie-całobrzegie i zwisłe: grona w porze kwi- 
tnienia baldaszkogronowatc l później wydłużone rózgo- 
wato j kwiaty dOBć - znacznc, poziomo odstające, żółte, 
- O działkach równowązkich, rynicnkowatych , prawie- 
poziomo odstających l zalcdwie równych paznogciom 
platków: strąki przytulone do szypułki gł6wnćj, 9-ł 6'" 
i 1"', wybiegłe w dziób krótki, obosieczny i cienki: na- 
Mion 4 lub 6 w kOllh)rZC, cisych, 1akby-kłuto kropeczko- 
wanych.- Zwykła po polach i po nad rzekami, w.Euro- 
pie umiarkowan
j i południowej j kwitnio w czcrwcu i 
lipcu. - Od naj dawniejszych czasów znane jest użycie 
lekarskie, nasion Gorczycy- Homina SinapeoB 
oleistych i piekąco-osb"ych, zawierających sulf08Y7łct- 
p i It l któr
 są dmżniące, pumnażająee w,ydzielanic błun 


.......
>>>
2437 


i$luzowych i nerck; dla tcgo też zadawano je dawnićj wc- 
wnątrz w wielu cicrpieniacll trzewiów brzusznych, dróg 
moczowych i płuc, zwłaszcza z osłabienia tychże pocho- 
dzących: zewn((trznie służą do przyżądzania pryszcza- 
dcl, jako lćków odciągających; a w gospodarskim wzglę- 
dzie dostarczają mU8ztardy, tyle znanej przyprawy 
ostrej 
GAT. 2. G. biała (S. alba LIN.), swojska lub po- 
spolita. - Ziele roczne: z korzeniem cicnko - wrzecio- 
nowa tym, gał((zistym: z łodygą 11/2 - 3' wzniesioną, po- 
jcdynczą lub nieco-gałęzistą, obłą l krćsowaną, pokry- 
tą w odziomku zrzadka zarówno na obu powierzchniach 
liści- włosami krótkimi, szczecinowatymi i poodgi- 
nanymi, a ku górze nagą: z liśćmi ogonkowym;, 1'/- 
d04" i 1 d02%", lirowatymi, o 5lub9ciu- łatach j:1j owa l 
tych albo podłużnych, prawic - zatokowo lub wykrawano 
ząbkowanych i tępych, z których 2. najwyższe splywają 
wraz z końcową, - a najwyższymi mniejszymi i pra- 
wie-3łatowymi: z baldaszkogronem dość-płaskim, wy- 
dłużającym sil( póżnićj w grono j z kwiatami odstający- 
mi, cytrynowo - żółtymi, na szypułcczkach graniastych 
i drobniuchno szczccinkowanych,- o dzialkach prawie- 
poziomych , równowązkich, rynicnkowatych, nieco dłuż- 
szych od paznogciów - płatków przewrotnie - jajowa- 
t)'ch: ze strączkami podnoszącymi się, prawic - obłymi, 
na nasionach ponabrzękanymi, tęgo i biało a odstają- 
co włosistymi,- o łusczynach wyrażnie-5uerwowych, pra- 
wic wyrównywających ich- dzióbowi spłasczoncmu i łę- 
kowa temu, uwieńczonemu znamieniem wykrojonem: z 
1ćm aż do 5ciu nasionami żółtawcmi. - Pospolita między 
zbożem i po pustkowiach, w Europie południowej oraz 
miejscami i w umiarkowanej; kwitnic w maju i czerwcu.-
>>>
l' 


2438 


Z nićj nas'iona Gorczycy- semin a Sinnpcos, 
jako nicco słabsze nictylc co z czarnćj, jednak bywa- 
ją używane w celach lćkarskich, jak to czyuiono da
 
wnićj- łyżcczkami i to całkie, w niektórych dolegliwoś- 
ciach z zawozgrzenia dróg trawienia wynikających, 
oraz podobnymże stanic dróg moczowych; które i ze- 
wnętrznie jako pryszczydł
, także łagodnićj działają. 
Przyrządzają również z nich 'lIH1sztard
1 dużo łagodnićj- 
szą i milszego wejźrzenia niż z czarnych j a olćj wyci- 
anil(ty i wolny od picrwiastku lotno - ostrego, może w 
potrawach zastąpić oliwę.- (Leucosinapis alba 
NI:
ES. B on a n n i a o fi i c i nali s PRE8L.). 


GAT. 3. G. pol,UJ (S. arvensis LIN.), u dawnych ..ielnikach 
Brzoskiew polna: - ziel
 roczne, nader podobne do rosnąc
j wraz 
z niem Świ,'zepy, od któr
j atoli opodnl rozróżnić go może wprawne 
oko po barwie kwiat6w ż6lci
jszuj, a z bliska po Idelicbacłt: nacechowa- 
ne- korzeniem j łodygą jak w bialij. ale dużo czętlci
j osłąll'ł 
t
giemi szczecinkami; liśćmi jajowatymi lub podłużnie - jajowatymi, 
tępymi lub zaostrzonymi. karbowauymi i ząbeczIwwanyrni chr"ąstko- 
wato.kOlicz)'sto, zwykle w podstawie o 2ch łatach naprzemianległych, 
- d61nymi cz
sto prawie-lirowatymi, niemal-nagimi lub mnićj wię- 
c
j szczecisto - włosistymi,- a górnymi całkowitymi; kwiatami jak 
\V biał
 lecz większymi,- o kielichu poziomo odstającym; strącz- 
Itami 15-20'" długimi, obławo-8kąmyrni, lekko-'citlniętymi, pon&- 
hrzękanymi na nasionach, wybiegłymi w dziób sztyletowaty i z ka:M4j 

trony 3żeherkowy, nagimi lub tęgowłoso - szorstkimi w odmianie 
a. w8tecz8zor8tkiej (8. rctrobirsuta BESS.) j nasionami cisemi i gład- 
Idemi: - jak najpospolitszy i najuporczywszy chwast zbożowy, w 
całuj Europie; Invitnqcy w czerwcu i lipcu:- dostarczała nader o- 
strych na8 ion P8zonaka rolotl,ego- semina RapiJltri ar- 
vorum, nader dzielnie pędzl!cych mocz; młode zaś j
j listki jadają 
jeszcze i dziś miejscami za sałatę.- (Ccratosinapis.). 


Tak samo j
k u nas białej i czamej, używają w inuych kra- 
jach nasiou iuuy"h gatunków do pr..ypraw; jak np: 


........
>>>
2439 


GAT. 4, G. kapu.8cia'll/ij (8, brassicata LIN.), W Chinach; 
GAT. 5. G. gałęzistej (S. ramosa Roxn.), w Hcngalu; 
GAT. 6. G. mod,.awej (B. glauca Roxn,), wIndyach wscho- 


c1l1ichj 


GAT. 7. G. zwisłe; (8. cernua TnuNn.), w Japonii; 
GAT. 8. G. poszcztpanej (8. dissecta LAG.), w Hiszpanii; 
GAT. 9, G. ja,.zynnej (B. oleracea PRESL.), w Sycylii itc1. 


RODZAJ 1242. n"ki,.... (ł;'.UN\ TOURN.). - Ki
- 
lich 4działkowy, wzniesiony, w podstawie równy. Ko- 
rona z 4ch płatków całkich. Pręcików 6 , czterosilnych, 
bezzębnych, wolnych. Strąk jajowo wydłużony, obła- 
wy, pl(kający w 2 łusczyny wklęsłe i 3nerwowej z prze- 
grodą błoniastą j z szyjką niemal wyrównywającą łn- 
sczynom, beznasionową , rozszerzoną listkowato, mie- 
czowato - języczkowatą, ostraw/}. Nasion wiele, wiszą- 
cych, kulistych, gładkich, 2szeregowych. Listnie zło- 
żone w podłuż prawie'- rurkowato l z zamkniętym we- 
wnątI.z rostkiem podnoszącym się. 
GAT. 1. R. sićwna (E. Bativa LAM.), również w 
dawnych zidnikach zwana OY'l'odn'l: i poln'l: w stanie 
uprawnym i dzikim, także i Gorczycą białą, og1'od1UJ: lub 
polnq,- Korzeń jej wrzecionowaty, nieco-gałęzisty: ło- 
dyga 1'/2 - 4' wzniesiona , od połowy odstająco rozga- 
łęziona lub niekiedy i pojedyncza, obła, okryta- włosa- 
mi dłuższymi albo krótszymi l tęgimi, mniej więcej 
rozrzuconymi, a rzadko kiedy naga: liście ogonkowe, 
2-4" i 3/ ł -2 '/;!", ogrulmie, prawie-nagie, lirowate, o 
3ch do 7iu łatach - z kt6rych boczne podłużne, zao- 
strzono i mniej więcej ząbkowane,- a końcowa znacznie 
większa, jajowata i często wcinana; najwyższe zaś całko- 
wite: hahl.aszkogrony z czasem bardzo-wydłużone i wict- 
Ide; kwiaty odstające, na szypułcc:
kach krótszych od 


.
>>>
, 


2440 


odpadającego kielicha, dość duże, blado-żólte, białawe 
lub nickiedy rudawe i żyłcczkowane, brudno-czerwone 
albo ciemno-fiołkowe, z długopaznogciowymi płatkami: 
strąki 8-W" długie, w}'bicgłe w dziób o pół krótszy 
i lancetowaty, nagie albo tęgowłosc.- Burdzo pospo- 
lita koło dr6g i po miejscach uprawnych l w kmjach 
nadśródziemnomorskich j kwitnie od maja do lipca.- 
Zielc woni mocnej i nieprzyjemnćj a smaku ostro-gorz- 
kiego, dostarcza nasion Rukwi- semina Erucae, 
którc jeszcze i dziś używają się jak gorczycowe; zielc 
poczytywano !Za wzniecające popęd płciowy l a prócz 
tego Bwićże jadają i dziś za sałatę w Europic polud- 
niowcj.- (llrassica Eruca LIN. Euzomum sati- 
vum LINK.). 


GAT. 2. R, wązkol'iścia (E, tenuifolia MiiNCII,): odmip.nm
 Zll- 
ledwie- swą wieloletn08cią; łodygami w odziomkach trwałemi, dar- 
nistemi, podnosz,cemi silj na 1% - 2'1;, gałęzistemi i ulistnionE'mi; 
liśćmi mięsistawymi. pi
rzaBtodzielnymi w ł/lty równowązkie a nie- 
Idedy i całkowitymi, nagimi i szaro - zielonymi; gronami Ilługiemi i 
bardzo. wietkiemi, o kwiatach wielkich i blado-ż6łtych; oraz strąka- 
mi t - l 'lo"' długimi, wzniesionymi i nader odlcgłymi: - rosnąca 
przy drog/lch, po murach, zwaHskach, rumowiskach i po wzgórzach 
w Europie Brodkowej i południowej:- posiada pod tąż samą nazwą 
znane i również uiywane nssiona.- (Diplotaxis ten ni folia 
DEC.). 


RODZAJ 1243. 1'10(11':.'/('" W..nmbc.. Toum;.) 
lub jJlo(II'f'k.- Kielich 4działkowy, roztwarty, równy 
w podstawie. Korona z 4ch płatków całkowitych. Prę- 
cików 6, czterosilnych l wolnych, z których dłuższe o- 
patrzone zębem w wierzchołku. Strąk skrócony, skó- 
rzastYI niepękającYj powstały z 2ch członków łkomoro- 
wych, z których dólny jakby-szypułcczkowaty i czczy, fi. 
gÓl"llY kulistawy i 1nasionowy. Nasiono kuliste, wiszącc,
>>>
2441 


na sznureczku z podstawy wzniesionym a w wierzchołku 
zakt-zywionym. Listnie gruhe, wykrojone , obejmującc 
rostck podnoszący się w ich złożeniu. 
GAT. I. lYL nadm01"ska (C. maritima LIN.), Kapu- 
st'!: morskq i Jarmużem nadmorski7lł zwana.-'- Zielc 
trwałe, całe nagie, mięsistawe i binło - modrawo oszro- 
nione: o kłębie grubym, gałęzistym, wielogłowym, głę- 
boko zapuszczającym się w ziemię, oraz wydającym 
mn6stwo wypustk6wj łodygach 11/9.-2 ,/,ł: wzniesionych, 
obłych, rozgałęzionych w liczne odnogi ogrubnie; li- 
Bciach podobnych kapuBcianym, mięsistych, ogrubnich, 
grubo - żylastych, okrągławych lub jajowatych, zatoko- 
wo-falisto i nierówno a kończysto ząbkowanych w brze- 
gu, - najniższych na grubych, do l' długich i obła- 
wych ogonkach,-- wyższych kr6cćjogonkowych i mnićj- 
szych,- a górnych prawie - bezogonkowych i prawic- 
całobrzegich , wydłużonych alboli też równowązkich; 
wiechach z licznych gron kwiat6w białych, dość dużych, 
- na szypułeczkach wzniesiono-odstających,- o dział- 
kach wklęsłych l - płatkach okrągławych z zielonawy- 
mi paznogciami lak i pręciki , !Z ktÓ;'ych dluższych nit- 
ki widlasto; owocach jajowo-kulistawych , gębczasto-orze- 
8zkowat.rch, 5'" długich, bez szyjki ale zeznamicniełll nic- 
co - tarczkowatE
m.-- D08Ć częsta dzika na wybrzeżach 
piasczystych morza baltyckiego, atlantyckiego i aródzie- 
mncgo, oraz uprawiana po ogrodach; kwitnic w maju i 
czerwcu.- Młode jćj pędy, zwłaszcza ciągnięte długo 
w ziemi, dostarczają jarzyny wybornćj podobnćj do 
szparagów, ulubionej w Anglii i tamże najwięcćj w tym 
cdu pielęgnowanej.
>>>
2442 


Jako szparugi, cboduje się także: 
GAT. 2. M. lJit!rza8todziellla (C, pinnatifilla U. llRW.); odró- 
żniająca się aoLitnie- liśćmi pićrzastodzielnymi w łaty poalużne, 
kończysto i piłlwwano - ząbkowane; wićcbą wietszl} i wysmuklejszą; 
oraz płatkami calIdem białymi:- znachodzona tu i owdzie po płon- 
nizn8cb w Węgrzech, w Rossyi połuaniow
j i na Wschodzie, gdzie 
korzeniem jćj zwykli leczyć gnilca.- (C. orientalis J.wQ.). 
Równie i 
GAT. S. M. tatar8ka (C. tatarico JACQ.); z kłębem do 4' za- 
głęhiającym się i niekiedy sięgającym grubości ramienia, zewnątrz 
czarno-cisym a wewnątrz białawym; łodygI} do S'. wzniesioną, grania- 
stą, w odziomku gałęzistą i tęgowłosą, a zresztą nagą; liśćmi żywo- 
ziclonymi, za młodu szorstkowłosymi, póinićj nagimi wyjąwszy żyły 
i ogonki zrzadka tęgo- i kr6tko-włosa, a ogrubllimi, - d611lymi 
'" bardzo - wielkimi, 2 do 3ch razy pierzasto poszczepanymi w łaty po- 
dłużne i wcinano-ząbkowane,- dalszymi mniejszymi,-- a g6rnymi tylko 
raz pićrzasto wcinanymi; z wićcłlą jeszcze większą niż w poprzedzają- 
cych, lecz z kwiatumi i owocAmi nieco - mniejszymi:- częsta po polacb, 
łąkach suchycłl, stepach i winnicach od Morawy i Węgier, przez ca- 
łą Europę południową aż do Kaukazu; kwitnąco w maju i czerw- 
cu:- której klą!} mięsisty i słodki, pokrajany w Itrążki, należy do 
często jadanych jarzyn lub sałat w Węgrzech; równie i pędy, choć 
za włókniste i twarde. Przytóm i stronę bistoryczną tej rośliny wy- 
pada wspomnieć; bo to z nićj podobno pod nazwą Cbara Caesa- 
r i s, wojsko JULIUSZA CEZARA przyrządzało w potrzeuie chlćb.- 
(C. laciniata LAM,), 
RODZAJ 1244. PII::Ollflk (Rul)lumistrlllłł TOURN.). 
- Kielich 4działkowy, wzniesiony, z działkami bocz. 
nem i w podstawie nieco - wyworczonemi. Korona o 4ch 
płatkach całkich. Pręcików 6 , czterosilnych, wolnych, 
bezzębnych. Strąk jajowo - obły l skórzasty, paciorko- 
waty, zaostrzony szyjką ostrokrężnąj powstały z 2ch 
członków, z których dólny czczy, a górny pozaciskany 
w ustępy 1nasionowe. Nasiona wiszące, kulistawe. Li- 
stnie ogrubnie.
>>>
2443 


GAT. 1. P. rolmvy (H... arvcnso W AI.LR.), od da- 
wnych także i Rzoilkwiq lub Rzodkiewkq polnq i dzik,!:, 
a od ludu Ognie/ub Ognikiem, Lopucl"h Rzepnicq i Świ- 
rzepq zwany.- Ziele roczne: o korzcniu wrzccionowa- 
tym, cienkim, dołem włóknisto rozgałęzionym: łodydze 
1/'1.-2' wznil1sionćj l obłej, gałęzistej l zarówno z liśćmi 
mnićj więcej porosłej włosami rozrzuconymi i tęgimi: 
o liściach ogonkowych, lirowatych,- z łatami 5ma do 
11tu, jajowatemi, tępcmi lub zaostrzonemi i nierówno- 
ząbkowanemi, z których końcowa zwykle w podstawie 
lekko-łatkowats; a. najwyższych prawie - bezogonkowych, 
podługowatych i niemal - nagich: o gronach wietkich l 
cokolwiek-szczecinowanych lub nagich,- kwiatkach od- 
stl1jących, dość-dużych, blado-żółtych lub białawych z 
źylkl1mi czerwonawemi, albo nawet blado - fiołkowych, 
często o czcrwonawych kielichach: o owocach 2-2 1 (2" 
długich, obło-paciorkowatych, dłuższych od wieńczące- 
go je i nieco - krótszego a szydłowatego dzióba: o na- 
sionach kulistawych.- Jak naj pospolitszy chwast po 
rolach i pomiędzy zasiewami, w cali-j Europiej kwitnie 
od maja do sierpnia.- Dawni lekarze, używali z niego 
nasion Pszonaka- eemina Rapistri jak gor- 
czycowychj nic słusznie zaś przypisywano onymże przy- 
mięszanym do zboża , wywoływanie tylc dolegliwćj cho- 
roby raphallia zwam'd.- (Rap h a nUB Rap hall i stru m 
LIN. sylvestris LAM.). 


."..I-::UIł; .t. 
Sk1'ętolistnie (Spirolobea DEC.). 


Listnie równowązkie, nalcgłe , Brubowato skręcone.
>>>
2444 


RODZAJ 1245. RII/.ie"'"i1. (lłllllius R. limv.), 
także Z!'!Josfl'f!/'.- Kielich 411ziałkowy, wictl
i, w pod- 
stawie równy. Korona o 4ch płatkach paznogciowych, 
całkowitych. Pręcików 6 , cztćrosilnych , wolny:h i bez- 
zębnych. Strączek orzeszkowaty, bezłusczynowy, pra- 
wie-4graniastYj o 2ch komorach 2nasionowych, podzie- 
lonych często przegródkami międzynasionowemi na 4. 
Nasiona kulistawe, warzeszkowate, wiszące. Listnie ró- 
wnowązkie, skręcone wirowato j z rostkiclI1 górnym, 
dzióbeezkowatym, ostrokrężnym. 
GAT. t. R. właściwy (B. Erucago LIN), czyli 
.u.- 
kwiowaty.- Ziele roczne: z korzeniem wrzecionowa- 
tymj z łodygą 1 - 2' wzniesioną, gruczołkowato włosi- 
5tą, roz
ałęzioną w ounogi wysmukłe i prawie - rózgo- 
wate j z liśćmi korzeniowymi podłużnymi, haczysto- 
dzielnymi w łaty ząbkowane dużo mocniej w brzegu 
przodkowym, a z końcową podłużną i ząbkowaną,- 
górnymi zaś równowązko-Iancetowatymi i odlegle ząb- 
kowanymi; z gronami długiemi i wietkiemi; z kwiatka- 
mi żółtymi, - o kielichach wzniesiono - odstających i 
krót5zych od paznogciów płatków j ze strączkami 4ką- 
tnymi i skrzydlatymi, oraz ząbkowallymi na krawędziach. 
- Rośnie po polach, ugorach i winnicach w Europie 
przypołudniowej; kwitnie w czerwcu i lipcu.- Roślina 
ta, we wszY5tkich częściach ostra, za młodu jadaną 
bywa jak sałata w górnych Włoszechj niegdY8 zaś do- 
starczała nasion lłukwiowych- semina Eruca- 
gin is, zastósowywanych. jak gorczycowe.
>>>
2445 


. 
."..I':}II.; 5. 
FaldoUstnie (Diplccolobeae DEC.). 


Nasiona wstecz ściśnione, płaskie lub kuliste. Li- 
litnie równowązkie, naległe , fałdowo złożone w pOprEeCZ 
dwa razy. 
RODZAJ 1246. 1I'J'(Jllfjg (Sl'IWbił'I'U Pom.).- 
Kieli.
h 4działkowy, roztwartYI w podstawie równy. Ko- 
rona o 4ch płatkach całkowitych, Pręcików 6, cztero- 
silnych, wolnych, bezzębnych, z których krótszych czę- 
sto braln
je. Strączek mosznowaty , nieco - ściśniony, 
2komorowyj ze znamieniem bezBzyjko
ćmj 
 Jusczyna- 
mi kulistawemi l pomarszczoncmi lub grzebyczkowate- 
mi; a z komorami lnasionowemi. Nasiona wiszące, ku- 
listawo-4graniastc. Listnie 2 razy zfałdowane; rostek 
górny. 
GAT. f. w: właściwy (S. Coronopus Po m.), Wro- 
nia noga lub stopa, podobno także i Rzeżucha świ1da. 
-Ziele rocznc łub dwuroczne: którego - korzeń wrze- 
cionowaty j łodyga od samcgo dołu' rozgałęziona rozło- 
żysto w odnogi do ziemi przylegające, 3 - 6" długa, 
zarówno z całą roMillą nagaj liście 2 - 4" dlugie, ku 
górze malejące, lUięsistawe, podłużne, zwężone w ogo- 
nek płaski, powcinane w calej długości w 3 do 5- łat po- 
długowatych, tępych, ku końcowi wzrastających l obu- 
lub jedno-stronnie od zewnątrz wcinano - ząbkowanych 
lub nawet nawpół-pićrzastodzielnych ,-- z których koń- 
cowa najdłuższa, podlużnie-łancetowata , całkowita i ca- 
łolH'zega; grona poczł!tkowo niemal-główkowate, późnićj 
na 5-7'" wydłużone, wiclokwiatkowe; kwiatki drobne , 
bartlzo-krótkoszypułeczkowe, białe l - o działkach bia- 
ło-błoniasto obrzeżonych i prawic - kapturkowatych w
>>>
2446 
wierzchołkach, - a płatkach r6
nćj długośei z kieli- 
chem l r6wnowązkich i od8t:
ących zarówno z pręcika- 
mij strączki na fllJ.'" długie a do 2'" szerokie l pra- 
wic-nćrkowate, krótkokończyste , pomarszczone siatecz- 
, kowato , skórzaste, na krawl(dziach grzcbyczkowato 
wcinane.- Zwykły przy dr
gach, po wygonach, pust- 
kowiach, rumowiskach i na upmwDym gruncie, oraz 
na wybrzeżach morskich w całćj Europie, a teraz i w 
innych cZI(Bciach świata; kwitnie od lipca do września. 
- Ma on woń i smak rzeżuchowaty , i Lywa jau:my 
miejscami za sałatęj a jako lćlm, dostarcza ziela JVg.o- 
nićj nogi luL Rzeżuchy brodawkowatćl - her- 
ha Coronopi v. Nasturtii vcrrucosi , tyle słyn- 
nego niC'gdyś środka t:
enllliczego na kamienie pęchc- 
l'za 1II0czowcgo.- (Coehlcaria Coronopus LlN. 
(joro n opus R ue li i i ALI,.). 


lli@02il
!i). ill!1

Wilil
" 


Kaparowate (Capparidaccae LINBL.). 


Kwiaty oLu - luh przez zronienic niekiedy roz- 
dzielno-płciowe, umiarowe alLo nieco-nieumiarowe, po- 
jedyncze luL w gronach.- Kielich najczęściej już o 4ch 
działkach wolnych alLoli też mniej więcej zrosłych z 
soLą, w przedkwitnieniu dachówkowatych a niekiedy 
łusczynowatych,- już 2działkowy albo 2wrębny,- już 
zamknil(ty i pękający poprzecznic wokoło, - już cza- 
sami i 8działkowy j a miejscami i z powstawianemi ła- 
teczkami, albo nawet jaltLy z przykoronkiem płatkowa- 
tym.- Nadsadnik rozmaity: w jel1nyeh mięsisty i ku-
>>>
2447 


listawy albo półkulisty; w innych trzonkowatYI wydłu- 
żony l nabrzmiewający często w podstawie w gruczoł 
miodnikowy rozmaicie upostaciony,- alboli też wyda- 
iący z siebie jakby-rurkowaty nadrostek, a wtedy niby- 
2ramicnnY1 o jednćj odnodze dzierżącej narzędzia płcio- 
we a drugiej płonnej.- Korona z 4ch rzadziej z 8iu 
płatków a czasem i bez żadnego, osadzonych na sa- 
mymże brzegu nadsRdnika, naprzemianległych z dział- 
kami, zazwyczaj paznogciowych, często nicr6wnych, 
w przedkwitnieniu skręcono - dachówkowatych lub roz- 
twartych l to jest niepokrywających swymi brzegami 
ani siebie nawzajem ani pręcików.- Pręcików co do 
liczby- najczęaciej przy kielichu i koronic 4liczebnej- 
6 a rzadziej 8, często 2 lub więcej razy po 6 albo 8, 
a nawet i w nieoznaczonej liczbie; na nadsadniku półkuli- 
stym i kulistym osadzonych brzegiem lub wszędzie, a na 
tymże trzonkowatym na samym szczycie-- już równym 
już czasem i rozszerzonym, Nitki niteczkowate, niekie- 
dy maczużkowatc, bąć równe bąć nierówne, zwyklo 
wolne albo niekiedy mniej więcej zrosłe podstawami, 
w przedkwitnicniu najczęściej wgięte, już wszystkie 
płodne już niektóre bez główek. Główki wewnątrz- 
wrotne, 2woreczkowe, podłużne albo jajowe, podstawo- 
czepne lub grzbietoczepne ponad podstawą, wzniesio- 
ne lub naległe; z woreczkami naprzeciwległymi, otwie- 
rającymi się w podłuż.-- Jajnik wolny, zwykle na nad- 
sadniku trzoneczkowatym krótkim lub też bardzo-dłu- 
gim, niekiedy i bez niego, jajowy, obłowydłużony al- 
boli też kulistawy, 1 komorowy; z łożyskami międzyłu- 
sczynowemi już 2ma naprzeciwległymi już wieloma, 
lecz najzwyezajniej z 4ma, 5ma lub 8ma , naj rzadziej 
zai! z 3maj bez przegrody, lub tćż niekkdy jakby-2ko- 
155 


....... 


-
>>>
2448 


. 


morowy przez łożyska rozrastaj
ce się i stykające w 
jego osi. Zalążków na łożyskach ł - lub wieJo-szerego- 
wych wiele, dwu wrotnych lub zgiętych. Szyjka szczy- 
towa, już szydłowata już nitkowata, mnićj więcćj dłu- 
ga, a czasem żadna. Znamię całkowite, tępe aJbo 0- 
stre , zazwyczaj bezszyjkowe, okrągławe.- Owoc tko- 
morowy; w jednych torebka obła aJbo rbwnowązka, pę- 
kająca w 2- łusczyny oddzielające się od ramcza na- 
siononoBnego i zrosłego w szczycie z szyjką lub znlL- 
mieniem l odpad,
ące; w innych jagoda mięsista łub su- 
cha , skÓrzasta albo skOl.upiasta, niepękajqca, obła l ja- 
jowa albo kulistawa.- Nasion wicie lub nie wielc, a 
czasem tylko 1 przez zroni:mie, w torebkach uwieszo- 
nych u ramcza l n w jagodach po naj większej części 
utopionych w miażdżu l mniej więcej nerkowatych; ze 
skórką błoniastą l t!kó."zastą lub najczęijciej skorupko- 
watą, zwykle chropawą, - a z wnasiennią często na- 
brzękłąj ze znaczkiem już w wykrojeniu nasienia, już 
na końcu ramiączka listniowego ; bez białka.- Zaro- 
dek prostoległy, łękowaty albo w podłuż złożony; list- 
nie naległe , płaskie lub skręconej rostek obły, już krót- 
ki już długi, w torebce górny a w jagodzie błędny lub 
też odśrodkowy.-- Zioło rocZ'ne lub niekiedy trwałe, 
czasem krzewy, rzadziej drzewa,. z sokiem tvodnistym,. z 
łodygą i gałfziami po najwifkszij cZfści ubłemi,- z l1"ść- 
mi naprzemian- a bardzo rzadko naprzeciw-ległymi , ogon- 
kowymi , już prostymi już dłoniasto złożonymi, o listkach 
całkowitych alboli też ząbkowanych,- jednymi bez przy- 
listków, innymi z tymiż ciernio'watymi, lub nawet ziel- 
nymi i zrosłymi z łodygą- p7"awie nie do rozróżnienia. 


I
>>>
2449 


I-I,KUIĘ I. 
Cltełpowe (Cleomeae DEC.). 


Owoc torebka. 
RODZAJ 1247. CI",,!," lub Pigltlec::'llik (('Ic- 
0111(' DEc.).- Kielich 4dzielny, trwały lub odpadający. 
Korona o 4.ch płatkach osadzonych na podstawie nad- 
sadnika, bez- lub paznogciowych, prawie - równych, w 
przedkwitnieniu dachówkowatych. Pręcików 4-6, na 
nadsadniku małym, półkulistym albo kulistawym; nitki 
nitkowate, najczęBciej nierówne i pochyłej główki 2wo- 
rcczkowe, otwierające się w podłuż. Jajnik hez-Iub na 
trzoneczku , 1 komorowy j zalążków wiele, dwuwrotnych, 
na 2ch łożyskach międzyłusczynowych; szyjka kró- 
ciuchna albo żadna; znamię tępe lub kulistawe. To- 
rebka strąkowat9 , bez- lub trzoneczkowa, lekko-Bciśnio- 
na, ł komorowa, pękająca w 2- łusczyny oddzielające 
się od ramcza nnsiononośnego i odpadające. Nasion 
wiele lub kilka, nerkowatych, chropawych. Zarodka 
łękowato złożonego listnie nalcgłe, arostek ostrokrę- 
żny. 
GAT. ł. C. siedmiolistkowa (C. heptaphylła LIN.). 
- Ziele roczne: z korzeniem wrzecionowato - włókni- 
stym: z łodygą 3 - 5' wzniesioną, 'gałęzistą l graniasto 
rowkowaną, zarówno z ogonkami lepko-szorstkowłosą 
i ciernistą: z liśćmi ogonkowymi, odstającymi, 71istko- 
wymi,- o listkach krótkoogoneczkowych, lancetowa- 
tych, kończystych, całobrzegich i miękkowłosych,- z któ- 
rych skrajne mnićjsze; z górnymi zaB przysadkowa- 
tymi, całkimi, okrągławymi lub sercowatymij z ciernia- 
mi 2ma, krótkimi i grubymi, z dwóch stron ogonka: 
155.
>>>
2450 


z kwiatami białymi w kłosie gronowatym l końcowym, 
wietkim, ulistnionym,- o działkach równowązko - hm- 
cetowatych, wldęsłych l z których 2 nieco dłuższe,- 
płatkach podłużnych l wklęsłych, poodginanych l krót- 
szych od 6ciu szkarłatnych pręcików,- o szyjce krót- 
kiej: z torebkami 2-3" wydłużonemi, równowqzkiea1i, 
obła wemi l łlieco - ponabrzękanemi, wielonaliionow'emi, 
lepko - włosiste mi l a dłuższemi niż szypułeczki. - Po- 
rasta tak grunta uprawne jako i pustkowia, wIndyach 
zachodnich i Ameryce południowej j kwitnie od czcrwca 
do sierpnia.- Na AntylIach zielem jej balsamicznem , 
zewnętrznie rozpędzajqcem i gojącem - lćczą rany i 
wrzody; wewnętrznie zai! ,zadają go w niestrawnoBci, 
we wzdęciach, morzyskach l kurczach i t. p. 
RODZAJ 1248. Il'iq:;eł ((_llUmdrOI)sis DEC.). 
- Kiclicb z 5ciu działek krótkich, nieco - roztwartych. 
Korona 4płatkowa, paznogciowa, osadzona w podsta- 
wie nadsadnika, w przedkwitnicniu dachówkowata lub 
otwarta. Pręcików 6, osadzonych na szczycie nadsa- 
dnika trzonkowatego, długiego; nitki prawie - równe, nit- 
kowate, najczęściej w podstawach zrosłe a wolne w 
końcach j główki 2woreczkowe, otwierające się w po- 
dłuż. Jajnik trzonkowy, 1 komorowy; zalążków wielc, 
dwuwrotnych, na 2ch łożyskach międzyłusczynowych; zna- 
mię bezszyjlwwe, okrągławe. Torebka strąkowata, o- 
bława, nicco - pozaciskana, 1 komorowa l pękająca w 2 
- łusczyny oddzielające się od ramcza nasiononoanego i 
trwałego, odpadające. Nasiona liczne, nerkowate, po- 
marszczone. Zarodka łękowato - złożonego listnie nale- 
głe, arostek ostrokrężny. 
GAT. 1. Jv. pięciolistlwwy (G. pentaphylla DEC.). 
- Ziele roczne: posiadające - korzeń wrzecionowaty; 



 


.......
>>>
2451 


łodygę zielną, do 2' wzmeSloną, obłą, odstająco-gałę- 
zistą, w odziomku najczęściej brudno - czerwonawo - ci- 
sawą i gruczołl{
wato-miękkowłosą, a w wierzchołku 
nieco-lćpką j liście na ogonkach długich, cienkich, ry- 
nienkowatych i miękkowłosych, - dólne i górne 3 - a. 
pośrednie 5-listkowe- o listkach prawie-ogoneczkowych, 
zaostrzonych, 11/2 - 2 1 / 2 " długich a 1-11{J" szerokich, 
przewrotnie jajowatych, całobrzegich lub też drobniu- 
chno-piłeczkowanych, z obu stron gruczołkowato - om- 
szonych, - kwiatowe zai! dużo mniejsze, tępe i zawsze 
całobrzegiej grono nader długie i wietkie,- z kwiatów 
długoszypułeczkowych, mocno odstających i białych lub 
blado - różowych, o kielichach gruezołkowato włosi- 
stych, a jajniku na długim i szkarłatnym trzonku; 
owoce długie, obław e l szydłowate, szorstkie przez 
włosy krótkie i tt;gie. - Doać częsty w Afryce środko- 
wej i w Indyach wschodnich, a teraz już nawet i w za- 
chodnichj kwitnie od czerwca do sierpnia. - Z niego 
ziele przeciwnej woni, wznieca zapalenie skóry i bąbli 
takową j dlatego też używanem bywa na pryszczydła 
jak nasienie gorczycowe j wewnętrznie u
ywa się w woz- 
grzywoaci płuc, żołądka, nerek i pęcherza moczowego, 
oraz w ce_Iu pobudzenia czynnoi!ci skóryj różnie zaB przy- 
rządzone, jadanem bywa w Indyach za jarzynę i sała- 
tę: nasiona także są równie ostremi. - (C l e o m e p e n- 
taphy lla LIN.). 


IJLEMIĘ 2. 
Kaparowe (Cappareae DEC.). 
Owoc jagoda. 
RODZAJ 1249. Kapm o (
UI)paris LIN.).- Kie- 
lich 4dzielny lub 4działkowy, w przedkwitnieniu da-
>>>
I..... 


2452 


. 


chówkowaty. Korona 3vłatkowa, osadzona na podsta- 
wie nadsadnika , w przcdkwitnieniu dachówkowata. Prę- 
ciki liczne, bardzo rzadko w liczbie oznaczonej l ucze- 
pione u nadsadnika małego i półkulistego j nitki nit- 
kowate; główki jaj owe albo podłużne, 2woreczkowe, 
otwierające się w podłuż. Jajnik długotrzonkowy, 1ko- 
morowyj z zalążkami mnogimi i dwuwrotnymi, na 2cll ło- 
żyekach ściennych naprzeciwległycb lub na 5ciu; zna- 
mię bezszyjkowe, okrągłe. Jagoda kulista lub też Btrą- 
kowata, skórzasta, 1 komorowa. Nasiona liczne, zato- 
pione w miażdżu, nelokowato-kulistawej ze skórką sko- 
rupkowatą albo skórzastą. Zarodek skręcony. 
GAT. 2. K. pospolity (C. spinosa LIN.), od dawna 
znany jako Kapa'ry lub Kaparowe drzewko. - Krzew: 
o gałęziach nader licznych, rozpostartych, leżących lub 
wiszących z murów, krętych, obłych i zarówno z całą 
rośliną nagich: liBciach naprzemianlcgłych, ogonkowych, 
okrągławych alboli też lekko sercowato - j
owookrą- 
gławych , w tępym wierzchołku wgniecionych, 1-2" 
i 9 - 20"', całobrzegich, mięsistawych l modrawo - zielo- 
nych j z przylistkami krótkimi, szydłowato - ciernistymi, 
poodginanymi: o kwiatach pojedynczych, blado-różowych 
lub białych, wielkich, na szypulkach do 3" wzniesio
 
nych a zatem dłuższych niż liście j z działkami mocno 
wklęsłemi l brzegiem czerwonawemi, - z których naj. 
uiższa największa i jakby-garbata, najwyższa mnićjsza, 
fi 2 boczne naj mniejsze lecz równe sobie j z płatkami 
2ma górnymi podniesionymi l okrągławymi i karbowa- 
nymi ,- a 2ma dólnymi większymi l prawie - zrosłymi na 
wewnątrz w podstawie paznogciowej i zgrubiej - z przy- 
ł"OBtkiem rożkowatym, a za nim z dołkiem miodniko- 
wym oBłanym ziclonymi jedwabistymi włoskami: z 


.. 


--
>>>
2453 


. 


60 - 80ciu pręcikami bardżo długimi, częścią podnoszą- 
cymi się, częścią poodchylanymi ku dołowi: z jalni- 
kiem bal'llzo-długotrzoncczkowym, podłużnie - jajowym, 
uwieńczonym znami
ni(11ll prawie- bezszyjkowem i nie- 
co-główkowatem: o owocu jajowym. - Porasta prawie 
wszędzie w ponadsr6dziemnomorskich krajach, mury 
i skałyj kwitnie w maju i czerwcu.- Kora korzeni 
Kapara - cortex radicis Capparidis, zarówno 
z lii!ćmi gorzka i ostro - Bciągajaca, poczytywaną bywa- 
ła za lek otwićrający, mocno rozcieńczający i pędzący 
mocz. Pąki zachowane w occie, należą do ulubionych 
przypraw pod nazwiskiem kapark6w , którym odpo- 
wiednio we Włoszech używają także i owoców. 


GAT. 2. K. skalny (C. rupestris SIBTH.), uwatany za bezbron- 
nI} odmianę pierwszego, zwykMjszy we wschodni
j części Europy 
południowej,- dostarcza takichte samych kaparkówj- równie jak 
GAT. 3. K. jajowaty (C. ovata DBC.), odmianny- liś6mi ser- 
cowato _ jajowatymi i zaostrzonymi, - pospolity w Afryce północn
j. 
- (C. Fontanesii DEC.). 


RODZAJ 1250. JJlrzOIUla (
Iorisolłia PLUM.).- 
Kielich brzuchaty, na dwoje rozszczepany. Korona z 4ch 
płatków tępych i podługowatych. Pręcików wiele, krót- 
. szych od koronyj nitki szydłowate, ku podstawie zro- 
słe w cewę; główki podłużne, wzniesione. Jajnik dłu- 
gotrzonkowy, jajowy; znamię bezszyjkowe , pępeczko- 
wate, wYI?ukłe. Jagoda kulista, korowata, 1 komorowa. 
Nasion wiele, zatopionych w miażdż u l nerkowatych; 
ze skórką skorupkowatą l łamną. Zarodka zakrzywio- 
nego listnie nalcgłe, listkowato - mięsiste, skręcone j a 
l"ostek wrzecionkowaty. 
GAT. t. M. amerykmlska (M. a
ericana LIN.). - 
Niewielkie drzewo, bo zaledwie 15' dorastające: z nie-
>>>
2454 


wieloma liśćmi naprzemianległymi, na ogonkach 1 '/2- 
calowych, obłych i zgruLłych w obu końcach l podłu- 
żnymi, tępo- kończystymi, 8- 12" długimi l całobrze- 
gimi, nagimi i skórzastymi j z szypułkami bocznemi, 
4-5kwiatowymi , jakby-baldaszko-gronowatymi j z kwia- 
tami brudno - białymi, na 1" w Brednicy, -- o działkach 
wklęsłych l poodginanych i nierównych,_ o płatkach 
2 razy dłuższych od kielicha l tępych, mocno odstają- 
cych,- o pręcikach krótszych niż korona, - a jajni- 
ku trzoneczkowym, ze znamieniem płasko - wypukłćm 
z pępoczkiem jakby kropkaj z jagodami niemal wielkości 
jabłka, zewnątrz twardemi i szorstkiemi przez pokrywa- 
jące je sterczące i rudawe sęczcczki, a wewnątrz bia- 
ławemij z nasionami mnogiemi, białemi, nerkowatemi.- 
Znachodzona w Indyach zachodnich j w Ameryce po- 
łudniowej; kwitnie w lipcu. - Jej kwiaty wonne zada- 
ją w ezerwiwoBci l zwłaszcza w tasiemcuj miażdżern 
zaa owoców odmiękczrUącym, okładają nabrzmienia za- 
palne.- (Cappa,ris MorisBonia Sw.). 
RODZAJ 1251. POIł.atka ((
"łłtnevi' LIN.). _ 
Kielich 4dziolny w działki odpadające, w przedkwit- 
nieniu prawie-dachówkowato schodzące się. Korona z 
4ch płatków, osadzonych na brzegu nadsadnika mięsi- 
stego i półkulistego l w pąku roztwartych. Pręcików 
8-28, osadzonych wraz z płatkamij nitki nitkowate, 
wolnej główki jajowe, 2woreczkowe, otwierające się w 
podłuż. Jajnik długotrzonkowYI jajowYI 1komorowy 
lub też jakby- 2komorowy- przez łożyska międzyłusczy _ 
nowe łączące się w osi onegoż j zalążki mnogie l wielo- 
szeregowe, dwuwrotnej znamię bezszyjkowe, prawie-2- 
łateczkowe. Jagoda kulista, korowata, 1 - 2komoro _ 
wa. Nasion wiele l zatopionych w miażdżu, nerkowa. 


.
>>>
2455 


1 
I 
I 


. tychj ze skórką błonkowatą. Zarodka listnie nalegle 
skręconc, arostek ostrokrężny. 
GAT. t. P. kończystoliścia (C. Tapia LIN.).- Drzc- 
wo 30-40' dorastającej z pniem prostym, grubymj z 
koroną gęsto rozpostartą w gałęzie obłe, z korą 
szarą. Liście na końcach gałęzi, 3listkowe, ogonkowe, 
całkicm nagie; listki ogoneczkowe, kończyste, całobrze- 
gie, - BrodkQWY godłużnie-jajowaty, 4-5" i 2-21/2'" 
- poboczne więcej -jajowate, mniejsze i nierówne w 
podstawie. Grona na końcu gałęzi rozłożyste i wietkiej 
z kwiatów przeszło na 1" długich, długoszypułeczko- 
wych, białawych, roztwartych i w jednę stronę pood- 
wijanych , - o kielichu krótszym od korony,- pręci- 
kach 8-16tu, na nadsadniku obłym, 2 razy dłuższych 
tak od płatków jako i od nadsadnika. ' Jagoda kulista- 
wielkości pomorańczy, z łupą cisą i twardawą, a miaż- 
dżem mączastym, Nasiona nerkowate.- Rośnie w In 
dyach zachodnich i w Ameryce południowej j kwitnie 
od maja do lipca. - Owoce jej słodkawo - winne, pomi- 
mo woni czosnkowatej bywają jadane; łupa zaa tychże 
gorzko - aciągająca zalecana w zimnicach, w osłabieniu , 
w leniwości dróg trawienia i w. i. 


lli@)

l1
..i1 @1:L

m

 
Rezedowate (Resedaceae ENDL.). 
Kwiaty obu - lub przez zronienie jedno - płciowe 
mniej więcej nieumiarowe, 1 przysadkowe, w gronach albo 
kłosach.- Kielich 4-7dzielnYI już nierówny już pra- 
wic-ró'wnYI zielny, trwały, w przcdkwitnieniu prawie-da- 
chówkowaty.- Korona z 4-7miu , niekiedy z 2ch , a na- 
wet czasem całkiem bez płatkówj płatki naprzemianległe z
>>>
2456 


działkami, 3 - wielo-wrębne, mniej więcćj nierównc bo . 
t.r lne większe 7 już w8zy!'!tlde już tylko większe zaci- 
Bnięte zatokowo po nad podstawą rozszerzl)ną i wklę- 
słą, odpadające, w przedkwitnieniu roztwarte.- Krążek 
podjajnikowy, pomiędzy pręcikami a koroną, mięsisty, 
słojeczkowaty, z krajcm tylnym sterczącym i całkim 
albo łatkowatym, a niekiedy żadne.- Pręcików 3-40tu, 
osadzonych wewnąb"z krążka, nie pokrytych płatkami 
w przedkw ituieniu; nitki niteczkowate lub tćż szyd('łko- 
wate 7 wolne albo zrosłe podstawami w ł ę wiązkę; głów- 
ki wewnątrzwrotne , 2woreczkowe, szczytowe, otwiera- 
jące się w podłuż.- Jajnik beztrzonkowy, albo li też na 
szczycie bąć płaskim bąć wklęsłym trzonka mniej wię- 
cej długiego, 1 komorowy i ziejący w wierzchołku; jaj- 
niczków 3 do 6', z tylomaż łożyskami miądzyłusczy- 
nowemi. i wielozalqżkowemi na każdym brzegu, zro- 
slych z sobą łusczynowato lub też wwiniętych podsta- 
wami,- bąć schodzących się po nad łożyskami spły- 
wającerui wraz w jednę bryłę pOBrodkową, wolną i wie- _ 
lozalążkową,- bąć niekiedy kapturkowatych w wierz- 
chołkach a ziejących w podstawach, i 1--2zalążkowych: 
zalążki zgięte lub też dwuwrotno : szyjki na szczytach 
owocków krótkie, koniuszkowate , znamionowe na swym 
wićrzchołku 2łatcczkowym, naprzcmianległe, ze szczy- 
tami łożysk często także wciętymi w 2 - lateczki krót- 
kie, ale wptające i 8chodzące się po nad otwartym 
wierzchołkiem jajnika.- Owoc już torebkowatYI błonia- 
sty, w wierzchołku od początku ziejący, niepękającYj 
już czasem jagodowatYI zamkniętYI z łożyskami mię- 
dzyłl1sczynowemi j już nawet niekiedy czczy i to- 
albo z owocków pustych, 8chodzących się po nad ło- 
iYBkiem Brodkowćm, - albo z kapturkowatych , ł na8io-
>>>
2457 


nowych, a otwartych dołem szparą.- Nasiona nerkowa- 
te lub podkowiastej z naskórkiem błonkowatym l przej- 
źrzystym, oddzielającym się, alboli też Bciśle zrosłym ze 
skórką skorupkowat'1; z wnasienną mięsistą j bez biał- 
ka.- Zarodek prostolegle-łękowaty, lub zfałdowanYj o 
listniach, naległych, od rostka obłego dłuższych albo 
króti!!zych. - Zioła roczne albo trwałe, czasem podkrze- 
winki , ,.zadziej k"zewy; z soki
m wodnistym; z łodygl!: 
i gałfziami obłemi; z liśćmi ,.ozrzuconymi, prostymi, cał- 
kimi l 3wr
bnymi lub pierzastodzielnymi; z przylistkami 
maleńkimi, gnLczołkowatymi. 
RODZAJ t 252. Rezedtl lub Rozeta (Resedn 
LIN.). - Kielich 4-7dzielny w łatki często nierówne. 
Korona z 4 - 7miu płatków naprzemianległych z łatkami 
kielicha, nierównych, 3 -- wielo-wrębnych,- tylnych 
większych i bocznych, wewnątrz łuseczką opatrzonych, 
_ a przodkowych bez tejże. Krążek podjajnikowy, sło- 
jeczkowaty, w tylnej krawędzi rozpłasczony w blaszkę. 
Pręcików 10- 40tu, osadzonych wewnątrz krążka j nitki 
nitkowate, zgięte, wolne lub jednowiązkowe w podsta- 
wach; główki jajowato - strzałkowatawe l 2woreczkowe, 
otwićrające się w podłuż. Jajnik bez- lub kr6tko-trzonecz- 
kowy, ukośny, podłużny albo jajowy, w szczycie 3koń- 
czysty lub 3latkowy, l komorowy: z jajniczków 3ch do 6ciu, 
zrosłych - już łusczynowato z tylomaż naprzemianle- 
głemi łożyskami nerwowatemi- już wwinięto ku wierz- 
chołkom, w gl.zbiecie wybiegłych w krótkie szyjki 
2łatcczkowo - znamionowe, . w szczycie zaś w czasie kwi- 
tnicnia schodząco się zamkniętym - p6źniej otwartych, 
_ o łożyskach zwykle powydłużanych w koniuszki 
malĆ1ikie, położone pomiędzy wznicsioncmi alboli też 
schodząccmi się szyjkami: z zalążkami mnogimi, dwu-
>>>
2458 


wrotnymi, obustronnie na brzegach łożysk poosadzany- 
mi. Torebka jajowa lub podłużna, kątowata, 3kończy- 
sta lub 3łatkowa, 1 komorowa, ziejąca w szczycie l z 
3 lub 6ma łożyskami międzyłusczynowemi a nerwowatemi. 
Nasion wiele, nerkowatych j z onasiennią cieniuchno- 
błoneczkową, przyrosłą lub odosobnionąj ze skórką 
skorupkowatąj a z wnasiennią mięsistą. Zarodka pro- 
stolegle-łękowatego listnie naległe, kr6tsze od rostka. 
GAT. I. R. barwierska (R.luteola LIN.) l także 
Zółtofarbownik.- Ziele dwuroczne. Korzeń ostro krę- 
żnie wydłużonYI bezgałęźny, głęboko zapuszczający się 
w ziemię. Łodyga tęga, wysmukła, 2 - 5' wzniesiona , 
graniasta, pojedyncza alboli też wzniesiono i rÓzgowa- 
to rozgałęziona, przytem wypuszczająca w kącie każdo- 
go liBcia krótkie gałązeczki listne, zarówno z resztą ro- 
śliny naga. Liście korzeniowe licznie skupione na zie- 
mi, różyc;zkowate i doległe do niej, podłużnie - lanceto- 
wate, 3-8" i 5-10"', tępe, zbiegające w krótki ogo- 
nek i z każdej strony o 1ym ząbku ku podstawie, brze- 
giem cokolwiek-faliste, jasno-zielone i lśnące; łodygo- 
we podobne, również mnogio, coraz malejące j a naj- 
wyższe bezogonkowe i zaostrzone. Grona zbite, kło- 
sowate, bardzo bogate, z początku zwisłe, a póżniej tę- 
go wzniesione i nader-wydłużone j o przysadkach szy- 
dłowatych, długości kielicha. Kwiatki białawo - ŻÓłte J 
nie wielkiej z kielicha 4ma działkami nicrówncmi i t
- 
pemij z płatkił'm korony najwyższym naj większym l o 
zaokrąglonym i zaklęsłym paznogciu , a blaszce powci- 
nanej w 5-7 łateczek równowązkich , tępych i całkich 
lub niekiedy podobnież pOBzczepanych, - z bocznymi 
zwykle krzyżowo - 3szczepnymi l - a naj niższym naj- 
mniejszym i najczęBciej całkowitym, lub czasem bez te- 


L 


.......
>>>
2459 


got j z krążkicm okrągłym, karbowanym i żółtym; z 
16-24ma pręcikami. Torcbka przygnieciono-jajowa, ką- 
to wata, pomarszczona i guziczkowana, uwieńczona 4ma 
ząbkami wzniesionymi a 4ma wwiniętymi. Nasiona 
czarno-cise.- Zwykła po wystawionych na słońce i ka- 
mienistych miejscach, przy drogach, po wąwozach i o- 
kopach, na murach i w winnicach całej Europy; kwi-, 
tnie od czerwca do sierpnia.- Dawniejsi lćkarze uży- 
wali korzenia i ziela Rezedy barwiirski
j- 
radi x et h e r b a Lute olae, pierwszego woni chrza- 
nowej a drugiego smaku gorzkiego, jako arodków roz- 
puszczających l pędzących mocz, wzbudzających poty j 
dziB zaB tak jak i od dawna, zalcdwie ziele używanem 
bywa w barwierstwie. jako dające piękny barwik żółty 
zwany luteolinem. 


GAT. 2. R. :lóltiJ (R. lutea Lm.): odróżniająco si\! od poprze- 
dzając
j- łodygą podno,!zącl} się i krza.ysto rozgałęzioną, na 1-2'/2' 
wysoką; liśćmi dólnymi podługowatymi, 1\ wyższymi 2-3szcz
pny- 
mi lub nawet raz albo 2 razy pi
rzasto wcinanymi i falistymi; kwia- 
tami zielono-żółtymi, o kielichach 6dzielnycb w łatki równowązkie, 
a płatkach zazwyczaj 3dzielnych; oraz torebkami znacznie większe- 
mi, podłużnemi, o 3ch ząbeczkach kr6tkich i wwiniętych w szczy- 
cie: - rosnąca i 
witnąca wraz z tamtl}:- dostarczała korzenia 
R e z e dy - r ad i x R e s e d a e, podobnychże własności l
karskich, 
ale mniej zdatnego do barwienia. 
W Chinach zaś, słynnemi są ze swego zast6s6wania barwier- 
skiego: 
GAT. 3. R, chińska (R. chinensis LouR.) i 
GAT. 4. R. kochinchińska (R. cocl1inchinensis LOUR.). 


GAT. 5. R. 'Donna (R. odo rata LIN.) l Rozeta lub 
Rozetka.- Ziele rocznej z korzeniem wrzecionko wato- 
włóknistymj z łodygami licznemi, podnoszącemi się lub 
pokładającemi, na ł' tlługiemi, zarówno z resztą rOBliny 


.
>>>
2460 


nagiemi lub zleklm omszoncmi; z liŚĆmi lancetowaty- 
mi, całkimi lub 3łatowymij z gronami końcowemi, dość- 
gęstemi, kłosowatemi, nader wydłużonemi w czasie o- 
wocowania; kwiatkami nader miłej woni l drobnymi, 
żółtawymi, o niektórych płatkach rudawych,- a kieli- 
chach 6dzielnych , prawie -równych 5ciu platkom koro- 
ny.- Dzika w Afryce północnej zwłaszcza w Egipcie, 
zdziczała w Europie południowej, a siana dla przyje- 
mności we wszystkich ogrodach i oknach mieszkań- 
pospolita; kwitnie od marca do czcrwca i dłuMj.- Za- 
sługuje na wspomnienie, jako jedna z I1ajulubieńszych 
roślin prawie każdemu; z kMrej kwiatów francuzcy pa- 
clmidlarze, przyrządzają pachnidła wyskokowe i tłu- 
szczowe. 


!BCD[!)i2
S'lj1 
!!a
 
  


. 
Konopnicowate (Dstiscacese LINDL.). 


Kwiaty w wiechach lub w gronach kłosowatych, 
zielonawe, nie wyraźne, rozdzielno- a rzadko obu-płcio- 
we.- W męzkich kielich roztwarty, 4-dzicłny lub -wrę- 
bny: korona O: pręcików w kwiatach czteroliczebnych 
4, naprzcciwległych działkom i zrosłych z temiź pod- 
stawami, o nitkach ogrubnich i wydłużających się z 
czasem, a główek 2woreczkowych woreczkach kulista- 
wych i odosobnionych l otwierających się w podłuż ku 
wewnątrzj w pięcioliczcbnych zaś tychże około f5tu, zgro- 
madzonych w Brodku przypłasczonego nadsadnika, pra- 
wie bez nitek, a z główek 2woreczkowych woreczkami 
równowązkimi, bpz zwórki i podobnież tamtym otwie- 
rającymi się: jajnika ani śladu , lub w jego miejsce krą- 


.... 


.......
>>>
246\ 


żck 4graniastf\wy,- W żeńskich i obupłciowych- kie- 
lich z rurką 3 - 4 - 5graniastą, zrosłą z jąjnikicm, z 
krajem górnym i drobniuchno-3-5ząbkowym: korona o: 
ploęciki w obupłciowych osadzone na samym kraju kie- 
licha naprzemianlegle z ząbkami onegoż, o nitkach kró- 
ciuchnych, a główek zcwnątrzwrotnych woreczkach ró- 
wnowązkich i otwierających się w podłuź: jajnik dól- 
ny, ł komorowy, w szczycie otwarty lub czascm zam- 
knięty, powstały z liczby jajniczków odpowiednićj tejże 
uziałek i !Z niemi naprzemianlcgłych, spojonych krawę- 
dziami łusczynowato, a łożyskonoBnych na nerwie środ- 
kowym; z łożyskami Brodkonerwowemi, i równowązkie- 
mi, llaprzcmianległeJlli z działkami, ku wierzchołkowi 
2 razy widlastodzielnemi, o ramiączkach rozsochatych 
płonnych; z mnóstwem zalążków 2-4szeregowych , po- 
ziomych lub podnoszących się j szyjek szczytowych ja- 
ko przedłużeń ramiączek łożysk - po 2 w każdem, z 
których sąsiednie z przyłegłych jajniczków spojone lub 
też zrosłe podstawami. a po 1ej wolnej i całkićj lub 2- 
dzielnej, naprzeciwległej ząbkowi kielicha a naprzemian- 
ległej z łożyskiem. - 'l'orebka błoniasta, uwieńczona 
krajcm kielicha i szyjkami, w szczycie początkowo o- 
twarta alboli tćż krótko-3Iusczynkowa.- Nasiona liczne, 
na łożyskach ściennych i wystaj
cych, poziome albo 
podnoszące się, obławo. podłużne; skórka błoniasta, prąż- 
kowana w podłuż, wgnicciono - kropkowana; znaczek z 
przypępicm błonkowatem i miseczkowateDlj białko mię- 
siste.- Zarodek prostoległYI osiowy, obły, mało co krót- 
szy od białkaj listnie króciuchne j rostek długi, zbliżo- 
ny do znaczka, odśrodkowy.- Zioła roczne; z liśćmi 
naprzemianległymi i niepaTzystopieTzastymi lub 3szcze- 
pnymi , - n listkami lub łatkami piłkowanemi i gładkiemi: 


,"
>>>
2462 


rzadziej drzewa wyniosłe; o galfziaclł nagich; o liściach 
późnych, naprzemianległych, niekiedy łatowatych , g1'ubo 
i nierówno ząbkowanych l spodem kutnerowatych; bez 
przylistków. 
RODZAJ 1253. KOIUJ/lIliea (Datisł'łł LIN.).- 
Kwiaty rozdzielnopłciowe: w męzkich- kielich 5dziel- 
ny, w łatki roztwarte i ostrej korona Oj pręcików 5-j5, 
skupionych w Brodku kwiatu , - prawie bez nitek,- z 
główkami wystającemi l równowązko wydłużonemi, od- 
padającemi, o woreczkach 2ch stykających się i otwie- 
rających w podłużj jajnika ani śladu: w żcńskich- kie. 
lich z rurką podłużną, 3-5graniastą, zrosłą zjajnikieru, 
-- a krajem górnym, maleńkim, 3 -- 5zępnym , o tym 
lub 2ch zębach niewyksztalconych j korona Oj jajnik 
dólny, jkomorowy, otwarty w szczycie nieco-wystającym, 
- o 3ch lub 5ciu łożyskach Bciennych, naprzemianległych 
z zębami kielicha i w szczycie płonnym dwuwidlastychj 
zalążk6w wiele, 2szeregowo - podnoszących się l wywró- 
conych; szyjck 3-5, wybiegłych z przyległych ramią- 
czek łożysk, naprzeciwległych z z;bami ki eli Chil, w pod- 
stawie 2dzielnych, a w szczycie o 2ch łateczkach zna- 
mionowanych. Torebka 1 komorowa, otwarta w szczy- 
cie dziurką okrągłą. Nasiona liczne l na łożyskach 
ściennych i wystających, po!Ziome, podłużne j skól"ka 
błoniasta, podłużnie prążkowana l wgnicciono kropecz- 
kowana j znaczck z przypępiem błonkowato - miseczko- 
watern. Zarodck prot!toległy w osi białka mięsistego I 
. obłyj listnie i rostek jak w rodzinie. 
GAT. j. K. właściwa (D. cannabina LIN.). - Ziele 
trwałe , podobne według nazwy do konopi, ale całe na- 
gie: kłął gruby a krótki , otwardni: łodygi licznc, 4-8' 
wzniesione , z licznemi i wzniesiono - odstającemi gałę-
>>>
2463 


ziami: liścic ogonkowe, jasno - zielone, pićrzt\stodzioelnc 
w 5 do 10ciu par- łat 2-4" i 1/1.- r', nierówno-Iancctowa- 
tych, długo-kończystych, \vcinano-piłkowanych w ząbki 
podane ku wewnątrz z wyjątkiem wićrzchołka, w naj- 
niższych liściach krótkoogoneczkowych, wreszcie beż- 
ogoneczkowych j a prócz tego niektóre największe cza- 
sem prawie - pićrzasto wcinane, - górne zaś !Zawsze 
nieco-zbie
ające, o kilku łateczkach równowązkich, caę- 
sto piłkowanych ku podstawie, a. ostatecznie prawie- 
nitkowatych : kwiaty żółto-zielonawe, w gronach licz- 
nych i kątowych, do 2 - 3" długich, tworzących wraz 
wielką wiechę ulistnioną, z przJ8adkami rówllowązko- 
nitkowatymi, a kielichami krótszymi niż pręciki: to- 
rebka podłużnic-jajowa, nicco-3acienua., rogata poodgi- 
nanemi szyjkami, cisawa: nasion mn6stwo l drobniu- 
chnych, prawie-obłych, czerwonawych, oBtro-k
pecz- 
kowanych.- ROBnie na Kandyi i na Wschodzie; kwi- 
tnie w lipcu i sierpniu.- Cała rOBlina smaku nieprzy- 
jemnie - gorzkiego, UZYWRlIą bywa we Włoszech jako 
lćk nudzący, sprawujący wymioty i przeczyszczajlłcy- 
w niestrawności, przeładowaniu żołądka, w zołzach, w 
zimnicach i w. i. chorobach. 


[u@ID
U
&)' 


22UQ 


Mydle1'tcowate (Sapindaceae ENDL.). 


Kwiaty obupłciowe l albo czasem przez zronicnie 
pręcików lub słupka mięs
anopłeiowc l bąć w gronach 
bąć prawie w wiechach l białc, różowc a rzadko ŻÓłte, 
często drobne aż do zaledwie-widocznychj z szypułccz- 
156 


J-
>>>
2464 


kami dólnemi czascm przcobrnżoncmi w wąsy, a przy- 
sadeczkami obok tycltżc małl:llkimi.- Kielich z 5ciu dzia- 
łek, rzadko kiedy równych j z których 2 tylne nickie- 
dy podnoszące się i zrosłe jakby wjednę, boczne ze- 
wn«tt!'zne zazwycz

 IJłuiejsze, 5tl\ przodkowa często od- 
gięta, a wszystkie- już odosobnione, już mniej więcćj 
zrosłe, w przedkwitnieniu zai! dachówkowate.- Krążck 
mięsisty pod- lub prawil' koło-jajnikowy; bąć zajmujący 
dno kielicha, umiarowy, przedstawiający pierścicil ła- 
teczkowauy lub karbowany, wystający pomi«tdzy pręci- 
kamij bąć jednostt'onny, od tyłu kwiatu krótszy lub ni- 
knącYI a od przodu wydłużony jakby w blaszkę często 
podwójną, alboli tćż w gl'Uczoły naprzeciwległe płat- 
kom.- Korona żadnaj lub też z płatków osadzonych 
na pierścionku krążkowym od zewnątrz, naprzemianle- 
głych z działkami (z których tylnego pomiędzy dział- 
kami tylncmi zwłaszcza zrosłemi z sobą-- często nie 
dostaje, a reszta 3 Bobie równe lub nierówne być mo- 
gą), w przcdkwitnicniu dachówkowatych alboli też nie- 
kiedy prawie-łusczynowatych; z paznogciRmi wewnątrz 
kosmatymi lub gruczołkowymi, z których czasem wszy- 
stkie a czasem tylko przodkowe, opatrzone 8ą- łuseczką 
kapturkowatą albo gl'zebyczkowatą, często wybi'egłą w 
nadrostek wgięty.- Pręcików osadzonych VI tym okrę- 
gu na wewnątrz (rzadko na zewnątrz) krążka l liczba 
2 razy większa od tójże działek, zwykle 8 - 10 lub 
mniej przez zronicnic, - rzadzićj 4 razy więcej a 2- 
okręgowych l opasujących jajnik, często mimośrodko- 
wych, w kwiatach męzkich zazwyczaj odepchniętych w tył 
przez zbyt rozrosły w przedJ)ićj cz«tści kiclicha krążek; 
nitki niteczkowato - szydełkowate, wolne lub spojone 
podstawami, często kosmate l równe albo uierównc 80- 


L.. 


, I 
----AIII.
>>>
2465 


bie; główki wewnątrzwrotne , grzbietoczepne, ruchome 
przez wstawowate połączcnie się zw6rki II nitką,- z 2ch 
woreczków ukośnie doległych lub prawie-naprzeciwle- 
głych, otwierających się w podłuż od wewnątrz albo 
z boku.-, Jajnika w kwiatach męzldch tylko wątek lub 
ani aladu; w obupłciowych zaś tenże wolny, bez- albo 
krótko - trzoneczkowy, już środkowy, już mimośrodko- 
wy bo odepchnięty przez nierówny rozwój krążka, nieco- 
skośny, 3- a rzadziej 2- lub 4-komorowy: zalążki ucze- 
pione w kącie osiowym komor, często po 1ym i to 
podn08zącym się alboli też uwieszonym, rzadziej po 2 
lub 3 nadległe i wywr6cono-podno8zące się,. a czasem i 
po więcej poziomych: Bzyjka szczytowa, pojedyncza: 
znamiona w liczbie koruor.- Owoc 2-3-4- lub przez 
zronienie 1-komorowy, - już torebkowaty, urzcwi;sty, 
skórzasty lub błoniasty, pękający pl.zez ściany albo 
przez przegrody- w łusczyny przcgrodonoBne lub od- 
dzieh
ące siC; od krawędzi osi, - już skrzyulakowaty, ze 
skrzydlaków błonkowato obwiedzionych w grzbiecie, \V 
podstawie lub \V wierzchołku, przJrosłych do osi owo- 
cu i zazwyczaj niepękających.- Nasiona kuliste lub 
spłasczone, po I lub 2 a rzadziej więcej w komorze, wznie- 
sione lub podnoszące się a niekiedy i wiszącej ze skór- 
ką już skorupkowatą już błonkowatą, niekiedy wypłs.- 
sczoną w skrzydełko, często z osnówką lub z szero- 
kićm przYPltpiem; bez białka.- Zarodek rzadko kiedy 
prosty, częścićj skrzywiony lub ślimaczkowato skręco- 
nYj listnie naległe, czasem poprzecznie zfałdowane, a 
niekiedy nawet zrosłe w bryłkę mięsistąj rostek w skrę- 
conych zewnętrzny, króciuchny, zwrócony do znaczl{a, 
dólny a niekiedy górny.- Drzewa, krzewy l1tb pod- 
krzewy, już wzniesione jut pnqce , cz
sto wqsate , a rzad- 
156. 


, I
>>>
2466 


ko zioła: z sokiem wodnisfym: z łodygą i z gałl)zimni 0- 
błemi lub tlż kąto'1.Qatemi: z liśćmi naprze'mian- a rza- 
dziej naprzeciw-ległymi, zazwyczaj złożonymi 3listkowo 
lub nieparzystopic,.zastQ, niekiedy przerywano-pi4rzastymi , 
czasem 2 razy 3listkowymi, indziej dwupićrzastymi, 
cz
sto o wątkach tylko listk6w bocznych, a lbo i bez nich 
ale za to z końcowym nader roztvini
tym- i ztąd jakby- 
prostymi, niekiedy w istocie p,.ostymi; z listkami naprze- 
mian- lub naprzeciw-ległymi, bąć całobrzegimi, bąć pił- 
kowanymi albo tvcinanymi l cz
sto z kropkami lub kre- 
seczkami lJrzej£rzystemi; z ogonkiem niekiedy sk,'zydla- 
stym: o prtlylistkuch wczas odpadających, alboli tćż i 
bez nich. 


PLEIUIĘ ł. 
Mydleńcowe (Sapindeae CAMBES.). 


Zalążków w komorach zwykle po 1 mu. Zarodek 
I!krzywiony, rzadziej prosty. 
RODZAJ 1254. Sel.,IIlIJZnik (CnrdioHI)('..1U1l1U 
LIN.).- Kielich o 4ch działkach wklęsłych, 2ch zewn«ttrz- 
nych znacznie mniejszych. Korona z 4eh płatków, o- 
sadzonych na osadniku naprzemian z działkami, nieco- 
spojonych podstawaIui, wewnątrz powyżej tychże łu- 
seczką opatrzonych j z tych 2 wewnętrzne oddalone ed 
pręcików , o łuseczce równobocznćj i kapturkowato wgię- 
tej, z nadrostkiem grzebyczkowatym na grzbiecie tuż 
pod szczytcm j 2 górnc z łuseczką nierównoboczną i z 
boku wykrojoną, bez nadrostka. Krążek nabrzmiały 
w 2 gruczoły okrągłe lub równowązkic , noprzcciwległe 
płatkom niższym. Pręcików 8 , osadzonych na osadni- 
lm mimoBrodkowo, opasujących jajnik; nitki przodko- 


'-- 


---AIII.
>>>
2467 


we często kr6tsze, wolne lub spojone podstawRmi, szy- 
dclkowato-nitkowatej główki wewnątrzwrotne, grzbieto- 
czepne , ruchome, otwićrające lIię w podluż. Jajnik bez- 
trzonkmyy, mimośrodkowy, 3komorowy; komory 1 za- 
lążlwwe j 'zalążki podnoszące się ze środka kąta wnę- 
trznegoj 8zyjka kr6tka, 3wrębna w łateczki na wewnątrz 
znamionowe. Torebka 3graniasta, błoniusto - pęcherzo- 
wata, 3komorowa, pękająca w 3 łusezyny przez ścianYi 
przegrody naprzeciwległe łusczynom l dolegające do 08- 
ki owocu 3graniastćj i wysmuklćj, błonkowate, 2bla- 
szeczkowe, z czusem odpadające. Nasion w komorach 
po 1 UlU , kulistych, podnoszących się, na sznureczku 
grubym i rozpłasczonym w osnówkę krótką i 2łateczko- 
wąj ze skórką 8korupkowatą. Zarodka bezbiałkowego 
listni c wielkie, naległe, Brodkiem w poprzecz we dwoje 
złożonej rostek krótki, zbliżony do znaczka i dólny. 
GAT. 1. S. pospolity (C. IIalicacabum LIN.), w 
starych zielnikach Serca skrycie.- Ziele roczne: któ- 
rego- korzeń włóknisty, miejscami ponabrzmiewały, 
białawYj łodyga 5-6' wspinająca się na drzewa i krze- 
wy, gałęzista, cienka, graniasto-rowkowana, nagaj liBcie 
wraz z ogonkiem 2 - 4" i 11/3 - 3", 2 razy 3listkowc, 
zaled wic - omszonc , ćmo-zielone l - o listku 8rodkowym 
ogoneczkowym, podłużnie-jajowatym, bardzo - długokoń- 
czystym, klin"owatym w podstawie , 11/
 - 2 1 /2", grubo 
wcinanym i pilkowanym,- a bocznych prawie - bezo- 
goneezkowych, 6-15" długich, nieco-nierównobocznyeh; 
grona kątowe , złożone z głównego i 2ch lub 4ch bocznych 
krótszych, zaledwie 2 - 4kwiatkowych , - ich szypulki 
zarówno z ogonkami kątowak, 3 do 4" długie, każda 
zazwyczaj w wierzchołku 3 - 4dzielna, a pod tem z 2ma 
wąsami podkręconymi, - przysadki zaś równowązko-
>>>
2468 


lancetowate i nader drobne; kwiatki małe, białawe, z 
krążkiem okrągławym; torebka szeroko - gl"Uszkowata, 
jakby z 3ch pęcherzy, i-t 1/,;' w średnicYI zielonawo-żół- 
ta, omszona; nasiona wielkości grochu dl"obnego, czar- 
ne, z nader rozwiniętem i sercowatem białem przypę- 
piem. - Bardzo częsty w IlIdyach wschodnich i na An- 
tyUachj kwitnie prawie ciągle.- Korzeń jego kulisty 
i nudnego smaku, uważano za otwiera.jącYI lekko po- 
bud70ający do potów J pędzący mocz i kruszący kamie- 
nie; dla tego też zadawano go w kamieniach moczo- 
wych, w bólach gośćcowo-dnawych, a zarazem z liśćmi 
i w kaszlu; które to znów ostatnie na Molukkach ja- 
dają za jarzynę, używając ich również do prania !Za- 
miast mydłaj nasiona zai! noszone bywają jako ozdoba , 
nawet w Europie. 
RODZAJ 1255. Osm!:'" (PulIlIiIlin LIN.).- 
Kielich 5- lub przez zroanięcie się dwóch dzialtk gór- 
nych 4-działkowy, z których wszystkie wklęsłe, a 2 
zewnętrzne mniójsze. Korony 4 płatki, osadzone na o- 
sadniku naprzemianlegle z działkami, z miejscem pró- 
tnem dla 5go brakującego, na wewnątrz z łuseczką nad. 
podstawową; z tych 2 niższe nieco odsunięte od pręci- 
ków , o łuseczce wydłużonej pod wierzchołkiem w nad- 
rostck wgięty; a 2 niższe z łusc1:zką lecz bez nadrostka. 
Krążek uabrzmiały w 4 gmczoły naprzeciwległe płat- 
kom, z których 2 górne często mnićjsze IL niekiedy i 
niewykształcone. Pręcików 8, osadzonych na osadnikI. 
mimośrodkowo, opasujących jajnik; nitki wolne luh 
spojone podstawami, szydelkowato-niteczkowate; głów- 
ki wewn
trzwrotne, grzbi()toczćpno J ruchome, otwiera- 
jące się w podłuż. Jajnik prawie - trzoukow;y, mimo- 
śl"Odkowy, 3kolUurowy j komory haJążkowe j " alążki 


.
>>>
2,169 


r 


uczćpionc w BrOllku lub po nml środkiem kąta wcwnę- 
trznr'go, podnoszące siC( j szyjka krótka, 3wrębna albo 
3uziclna- w łatki na wcwnątrz znamionowe. 'l'orebka 
gl"Uszkowato - 3graniasta, błoniasta albo skórzasta, często 
w wierzchołku 3slu'zyuła, 3 - lub przcz zl.onienie 1 - 2- 
komorowa, pękająca w 3- łusczyny naprzemianległe z 
przegrodami błonkowatemi., trwałemi i wyszłemi z osi 
Brodkowej owocu. Nasiono w każdćj komorze 1, pod- 
lloszące się, do wpół zamknięte w osnówce 2łatkowćj, 
kończącej króciuchny sznureczek; skórka skorupkowata. 
Zarodek skrzywiony, rzadko prosty; listnic Dalcgłe; ro- 
stek krótki, zbliżony do znaczka, dólny. 
GAT. 1. Q, t
poowocowa (P. Curul"U LIN.).- Krzcw, 
o mnóstwie gałęzi pnących, kątowatych , cisyeh i na- 
gidl: liściach ogonkowych, 3listkowych, - z listkami 
2- 2" i 1-1 %", krótkoogoneczkowyroi, przytC(piony- 
mi lub prawie - kOliezystymi , karbowano - piłkowanymi, 
l'Iiatkowato żyłkowanymi, błoniastymi, nagimi, z wierz- 
dm ltinl}cymi a spodem w kątach roznerwień brodaty- 
mi,- korlcowym nieco - większym, przewrotnie- podłu- 
żnie-jajowatym, w l)odstawic klinowatym,- a boczny- 
mi vieco - mniejszymi, jajowato - podłużnymi, zaostrzo- 
nymi lm pOlhtawie,- na ogonkach 3tłcalowych, cicn- 
l{ich, kątowatych , nagich, skrzydlatych błoną ku doło- 
wi zwolna uiknącą,- a z ogoneczkami zaledwie na 
1'" długimi: grona gah(zistc, kątowate, luótk08zypuł- 
kowe, kl"ótsze od liści bo tylko 2 -2 l/g" długie, pło- 
dne bez wąsów, a płonne całkiem w nie przeobrażonej 
kwiaty drobne, białawe, poskupiano,- o działkach i 
płatkach tC(pych; torcbka klinowato - gruszkowata, krót- 
koszypułkowa, skotiuie-3ticienna, 3/." długa, cisa, czę- 
sto o 2C
1 komorach niedokształconych, bezskrzydła i
>>>
2470 


tępa.- Rośnie na AntyIlach, w Gujanic i Kolumbii; 
kwitnie od czerwca do sierpnia. - Cała pehm jest pier- 
wiastlu odurzająco -jadowitego; dlatego też Glljańczycy, 
z jej soku przyrządzają do zatruwania strzał jad, zwa- 
ny tooorara. W lndyach zachodnich korzeń i ol
j 
w którym wygotowano owoce zarówno odurzające, u- 
żywanemi bywają wewnętrznie i zewnęh'znie na uśmie- 
rzenie bólu j liście na kąpiele w wiclll charłactwach l w 
puchlinie i t. p: nasionami zai! odużają ryby przed po- 
łowem. 
GAT. 2. O. or:eiwiajqca (P. sorbilis MART.), r6wnież kr6ew: od- 
znaczsj,cy się - lioićmi 2pnrowo - piórzS8tymi, nR ogonkach bezskrzy- 
dłych; listkami podłużnymi, zatokowo - ząbkowanymi; gronami prn- 
wie - okręgowemi, wzniesionemi i włosistemi; a torebkami gruszko- 
watemi, dzióbatemi i kosmatemi nA wewnątrz: - zwycZl\jna w Bra- 
zylii: - dostarcza tamże owoc6w jadalnych, ornz czarnych nasion 
nżywanych na li monadę ; które potłuczone, zarobione z wodą w cia- 
.to i wysuszone w postaci gałek, bierallymi bywaj'} w podr6ż pod 
nazwiskiem pasta Guarana. Z tych t drachma rozt/U"ta i z cu
 
krem rozpuszczona w wodzie, mn stanowić napój nadzwyezaj orzć- 
źwiaj'lcy i wzmacniający żołądek; więksI'" zaś (lawka może i otruć, 
z powodu wielkiej ilości jlLdowitego pierwiastku gua,'aninu, zllaj- 
dqjącego sil! w nich. , 
RODZAJ 1256, DIg(llplliec (SUIJiIllIIlS LIN.). _ 
Kielich 5dzielny, równy. Korona z 5ciu płatków osadzo- 
nych na osadniku, naprzemianległych z działkami l na 
wewnątrz podstawy nagich lub też po lIad paznogciem 
z łuseczką. Kl.ążek zajmujący dno kielicha, umirLro- 
wy, całki lub karbowany. Pręcików 8 - 10, osadzo- 
nych na krliżku od wewnątrz j nitki wolne, szydełko- 
wato - nitkowate j główki wewl1ąłrzwrotne l grzbietocze- 
pne, ruchome, otwierające się w podłuż swych 2ch WOI'CCZ- 
k6w. Jajnik środkowy, beztl'zoneczkowy, 3 - fi l'zadzii
j 
1-komorowyj kOlł1lJry 1załążkowc j ząlążki wznicsione z
>>>
2471 


podstawyj szyjka pojedyncza; znamię krótko - 2 - 3 - ła- 
teczkowe. Owoc mięsisty, 1 -2- niekiedy tylko 3-ła- 
towy; z latami ł komorowemi, kulistawemi, niepękają- 
cemi, 1nasionowemij z wowocnią skorupiastą. Nasiona 
wzniesione. bez osnówki, ze skót"ką błonkowatą. Za- 
rodka skrzywionego a czasem i prostego listnie nalc
 
ległe, gmbej rostek krbtki, zbliżony do znaczka i dólny. 
GAT. I. JI. łvłaściwy (8. Saponaria LIN.), Mydło- 
drzewem lub Drzewem mydelnem zwany.- Drzewo wy- 
smukłe, 20-30' dorast
iqee, o gałęziach rozpoetartych,-- 
a. gałązkach oblych, nieco - brodawkowanych, białawych 
i nagich j korze szaro - cisej, z plamami jajowatemi bia- 
ławemi i dt.obncmi. Liście jego wielkie, na ogonkach 
Bzerolw - skrzydlasto zbiegających, pat.zysto - pićrzaste; 
listków 2 do 5 par, prawic- naprzcciwleglyeh, luótkoo- 
goneczlwwych, lancetowatych lub jajowato -lancetowa- 
tych, 3 - 5" i 12-20"', z obu kOliców zaostrzonych, 
w brzegu całkich i fa1istawych, prawic - nierówHobocz- 
nych, t«gich, jasno-zielonych, z wićrzchu nagich, a spo- 
dem Mnących i za mIodu mi«kkowłosych,- w ostatniej 
parze niceo-dłuższych i niemal-spływających poc1stawa- 
mi, - końcowy zaś długokończysty . Wićchy końcowe, 
podłużne, 6-7" długie, wietkie, powstałe z wielu 
gron kłosowatychj szypułka jćj rozgał«ziona w 8zYlJU- 
Icczki delikatnie omszono - kutnerowate j przysadki 
zaś szydłowate. Kwiaty bardzo .poskupiane, drobne, 
białe; o działkach wldęsłych, błoniastych, ubarwio- 
nych; płatkach tępych, w brzegu kosmatych; pręcikach 
nieco wi«bzych, jcdwabisoo-kosmatychj a jajniku 3kąt- 
nym i nagim. Owoc jajowo - kulistawy, wielko
ci wiś- 
ni, czerwono -żółty, woskowo lśnący, pojedynczy, lub 
tćż po 2 i 3, wraz 
rosłych. Nalliolł:J. kulistc , l
n
co- 


.
>>>
2472 


czal"DC. - Znachodzi sil( na Antyll:wh i w Amcryce po- 
łudniowej j kwitnie w lipcu i siCl'pniu. - Owoce słod- . 
ko-gorzkawe i ściągające, zalecanymi bywają od tamecz- 
nych w krwotokach, śluzotokaclJ, w blednicy i innych 
schorzałościach, oraz w zimnicach: nasiona jako orze- 
Bzki },[ydleńca- nueulac Hapon:u.ia(', nawct w 
Europie miewały swe zastósowanie Ielmrskif'j dziś zaś 
robią tylko z nich guziczki, a korą leczą także śluzo- 
toki, oraz choroby nĆJ'ck pę('herza moczowego. Znów 
miażdż owoców kleisty i mydlasty zl1stC(puje mydło. 
bywając używanym do prania bielizny, wszelako nisz- 
czy ją prl(dko. 


'l'nkie:t same zast6sowunia lćkarskie jako i gospodurskie, maj,!: 
Gu. 2. M, wawrzYlWliści (8. laurifolius V.BIL.); -- drlewo na- 
der cieniste, z korą szaro-oliwkową, a na gał,:ziach czcrwonawą; 
liśćmi na ogonkach oułych i bezskrzydłych, niiszymi :I - a najwyż- 
szymi 2 - parowo pienastymi, - o listkach jajowato -lancetowatych, 
kOllclystych, całobrlegich, ullgich, zwiórzchu lśnących, 8podom 
ćmych i biało a wystaj'l':o iyłkowanych, ciemno - zielonych; wiedli! 
wielką, szeroko - jajowo zaokrąglouą, z widu gron bogatych złoto- 
ną, ale wiotką, - o }Jrzysadeczkach malć.Hich, biułych; kwiat,nni 
białymi, bez łuseczki na płatkach, wewnątrl całkiem kosmatych,- 
o pręcil(ach 8miu, kosmatych i takich:le jajnikach 3komlll'owy,:h; z 
owocom kulistawym, gł,:boko-3łatowy
,jakby z 3ch wiśni zrosłych po- 
wstałym, tółtawo-rudym; z nasionalniprzewrotnif'jajowcmj., czarncmi:-- 
I'osn'lcy w Mainbarze, a kwitn,!cy w grwlniu i sty"zuiu:- l(t6rego 
ow!c
, opr{)(
z pruni,
 i lecz
li chorób wskllzauych powyż
j, mają być 
skutecznymi w morzyskach i we wzJęciach; wonne liście na IUjpiole 
przeciwdnawe ; a korzeń w porażeniach, w b61Rch golićcowYł:h i w 
kurczach I,auału pokarmowego,- (8, trifoliatU8 LIN.). - OrllZ 
GA,T. 3. M. wykrawany (8, elll&rginatus V AHL ); odmienny - ' 
wzrostom dużo niższym ohok wiQkszej rm:rosłogci pnia i I(orony; liść- 
mi 2 - 3J1lLrowymi, 6 - 10" długimi, na ogonku uezskrzydłym i 
mi.,;kkowłosym, - o listkllch nn)Jrzeciwleglych, kr6tkuogoneczkowycl., 
podlużnych, w ku -icu wgniecionych lub wykrojonych, całobrzegich, 


......
>>>
2473 


I
n
co _ ciemuozielonych i ul\gich z wi
rzchu, a spodem kosnmtawych; 
wiechą kOJ
cową. bardzo gałęzistą; kwiatkami drobnymi i białawy- 
mi. o platklLch 11'\ zewnątrz gęstG mięldtowłosych a od brzegu ku 
irodkowi j..kby-hrodatych, wewnątrz z..ś Ill\gich i znledwie śroclkiem 
co nie co omszonych, - pręcikach kosmatych i podobnymże jaj- 
niku; owocem 1 
 4 - ale najczęściój 3, h towym, - z łatami ukoB- 
nie-jajowemi, od .zewnątrz z wydatn!JBcią ocł podstawy do szczytu 
przebiegl\jącą, oraz żółtawo - włosistemi, - z wowocnią także mocuO 
włosistą; uasionami wreszcie cZl\rniawemi:- zwykły w IndYl\ch 
wschodnich, a kwitnący w }Jl\źtlzicrniku i Iistopad:r.ie: - którego o- 
woce dOBć przyjemnej woni i słodko- gorzkawe, oprc;cz prauil\, 
służą za lók ułatwiający odpluwauie w dychl\wicy wozgrzywej. 
Zresztą do prania, używają się jeszcze: 
GAT. 4. M. pralny (8, detęrgcns Hoxu,) w Indyach wscho- 
dnich; 
GAT. 5. !tJ. Rm'uk (8, Rarak DEC,) na Jawie; 
GAT. 6. 111. ob,'zeżoll!/ (8, m'lrgiuatus \V,) w Georgii i Ka- 
F..,Iinie; 
GAT. 7. Jf. 'P,ozcrywanopie,.zaMfy (8 ahrnvtu8 LOUR.) w Ko- 
chinchinie; 
G,\T. 8. .'II. aellegalski (8 sencgaleusis Pom.) nad :-;enega- 
lcm i w i. 
Zn6w owocami wybornymi, OIlznl\czają się: 
G,'T, 9, M, krzewiuat!1 (8, frnticosus ROXIJ,) na Mahi!dmch; II 
GAT. 10. M. jadalny (8. escululltus 8. HIL,) w Hrnzylii. 


RODZAJ 1257. Roairga «'upaniu PLUM.). ,- 
Kielich 5dzielny, równy. KOI.ona o 5e.iu płatkach osadzo- 
nych na osadniku, naprzemianległych z działkami, ró- 
wnych, po nad paznogciem z łuseczką lub bez niej. 
Krążek zapelni
ący dno kielicha, umiarowy, całobrze- 
gi lub karbowany. Pręcików 8- to, osadzonych we- 
wnąb.z krążka j nitki nit
czkowate, wolne j główki we- 
wnątrzwrotne, grzbictoczepne, ru-chome, otwićrające się 
w podłuż. Jajnik Brodlwwy, beztJ.zol1cczkowy, 3komoro- 
wy; komory 1załążkowe; zaIł}żki po unoszące się po nad
>>>
2474 


podstawą z kąta wewnętrznego j szyjka pojedynczn, w 
końcu 3wrębna w łateczki na wewnątrz znamionowe. 
1'oJ'ebkn skól'zasta lub prawie - drzewiasta , gl'uszeczko- 
wata, :ł -. 3ścienna, 2 - 3kolUorowa, pękająca pl.zez 
ściany w 2 lub 3 łusczyny środkiem przegl'odonośne. 
Nasion w komorach po hnu, kulistawych, wzniesionych, 
zamkniętych w osnówce czareczkowatćj i mięsistej; 
ze skóduł skorupiastą. Zarodka lllnićj więcej skrzy- 
wionego listnie ogrubnie i naległe jarostek krótki l bli- 
ski znaczka, dólll,}'. 
GAT. ł. R. kosmata (C. tomclltosa Sw.). - Drze- 
wo średnićj wielkości; z korą szarą i gładką; gałęzia- 
mi obłem i i zarówno z gałązkami tęgierni, grubemi, ru- 
dawo- ciso miękkowłosemi lub niekicdY kutnerowatemi: 
z liśćmi na t' długimi, parzysto - lub nieparzysto - pić- 
rzastymi, na ogonkach zgrubł,}'ch ku podstawie i rudo- 
cisych; o 3lub4ch parach- listków ogoneczkowych, na- 
przemianległych, Pl'zcwrotnic - jajCIwatych, w końcu przy- 
cięt,}'ch łub wykrojonych, a w.podstawie kończystych, 
4 - 5" długich, ząbkowano - piłkowanych, tl(go - błonia- 
stych, zwićrzchu nagich i lśnąco - cioll1Doziclonych, 
spodcm żyłkowanych i prawie- aksamitno rudawo -ko- 
smatych l nawet czasem jakby - szorstkawych: z wiecha- 
mi końcowcmi lub tćż kątowemi, 6 - 8" długicrui, o szy- 
pułce i szypułeczkudl kątowato - rowcczkowanych i ru- 
dawo - cil:!o kutnerowatych j z mn6,stwclll kwiatków po- 
skupianych, bardzo - krótkoszypułeczkow ych, wielkości 
porzeczkowych, białych,- o działkaclI wldęsł,}'ch i mięk- 
kowłosych, - płatkach wzniesionych, wwiniętych kap- 
turkowato, fręzlowato - rzęsowall,}'ch, - pręcikach 81l1iu, 
- kosmatych, - oraz jajniku 3kątnym i kosmatym: z to- 
reLkami wiftkszemi od wiśni, okrągławo-wartołkowatemi,
>>>
2475 


tępo - 3kątn('mi, w końcu 3łatowemi, aksamitno - kosma.- 
temi: n nasionami jajowemi l granatowemi, lśnącemi, 
otulone mi aż do połowy osnówką żółtą. - Zwyc!Zajna 
w Indyach zachodnich; kwitnie w maju i czerwcU.- 
Liście ićj i owoce Bciągające, zadawanymi bywają w 
śluzotokach, zwłaszcza w nieżycie pęchcrza moczowe- 
go j nasiona. smaku kasztanów jadają, oraz prażollemi 
lćczą l{rwiopJucie i biegunki j a kory używają do gar- 
bowania.- (C. americana LIN. Trigonis tom en- 
tosa JACQ.). 
RODZAJ 1258. JJltec::kóll'ka (Dli
hia KON.), 
zaledwie odróżniona od Ros;rgi - torebką mięsistą 
i nadcr mięsisto rozrosłą osnówktt- · 
GAT. 1. M. smaczna (B. sapida KUN.).- Drzewo 
dorodne, 50' sięgające: któr,ego liBcie parzysto - pićrza- 
sto, na ogonku rynicnkowatym; listki ogoneczkowe, na- 
przeciwległo, jajowate lub jajowato - lancetowate, zao- 
strzone, całobrzegio, nagie, z wićrzchu ciemnozielone 
i lśn:\cc, a spodem bledsze j grona kątowe i pojedyncze, 
o przysadkach lancotowatych i kosmatych a cisawo-czer- 
wonych; kwiaty czysto - białe ,,- o kielichu kosmatym 
i wkl!tsłodziałkowym, o płatkach także kosmatych lecz 
dłuższych j owoc wielki, jajowy, tępo- 3kątny i czerwo- 
ny; a nasiona kuliste, Mnąco - czarne, utopione w wię- 
kszej części w osnówce grubój, prawie - całą komorę 
wypcłniającćj i białćj.- Zwykła w Gujanie dzika, a 
teraz chodowana i na Antylłach ; kwitnie w maju i czer- 
wcu. - Jćj osnówka nasion mięsista i nader' podobna 
uo mleczka ciell(cego z wćjźrzonia, rozmaicie przypra- 
wna, podobnie się tćż onemu używa na pokarm; owoce 
zaa upieczone w popicie lub ugotowane w wouzie , zapra- 
wne cukrom i cynamoncm, jako zawierające wiele skro- 


..
>>>
2476 


bi i kl(
u rmilinncgo fi p,'zyb
m nieco garbnika, zndają 
się w biegunkach z jak nnjlepszym skutkiem,- a zewnę- 
trznie służą na obkłady odmiękczające j woda znÓw prze- 
kropIona z kwiatów, należy u kobiet tmnecznych do 
środków upięknil.tjącYl
 płeć. - (C u p a n i a A k e e s i a 
CAI\IBES. Akeesia africana l.'uss.). 
nODZAJ 1259. BIU";",.I,,, (
ł'I)I...lillm LIN.). 
- Kielich mniej więcej głęboko 4- 6- w'.ębny albo 
-dzielny, nierówny lub prawie-równy. Korona żadna; 
alboli też z 4 - 6ciu płatków osadzonych na osadniku, na- 
przemianległych z działka1lli , nagich lub gtjsto - włosi- 
stych, w podstawie z łuseczką lub bez niej. Krążek 
pierłt:ionkowaty, zajmujący dno kielicha, umiarowy. Prę- 
cików a - to fi rzadzii:j 6, osadzonych wewnątrz kt-ąż- 
ka j nitki niteczkowate, spojone podstawami; główki we- 
wnątrzwrotne, grzbietoczepne , otwierające się w podłuż. 
Jajnik środkowy, prawie - trzoneczl
owy, przewrotnieser- 
cowato - 2łatowy, 2komOl'owy; komory fzalqżkowe j za. 
lążki wzniesione z podstawyj szyjka pojedyncza pomię- 
dzy łatami jajnika; znamię wrębne lub 2lateczkowe. O- 
woc niepękającYI z ł ną łatą cz'tsto czczą i przez to zlłmiej- 
szono-1łatowy, guziczkowany lub sęczkowany a rzadzićj 
gładki, 1nasionowy. Nasiono podłużnie- jajowe lub ku- 
listawe, wzniesione, zamknięte w mięsistej osnówce. Za- 
rodek prostyj listnie bardzo grube jarostek króciuchny 
i dólny. 
GAT. 1. B. smaczna (N. Litchi CAMDES.). - Drze- 
wo średnie; z korą gładką i popielatą l a gałęziami pra- 
wie - poziomemi. Ma ona: liście na ogonkach obłych 
pierzaste w 2 - 4 - 6ciu par- listków naprzeciwległych, 
krótkoogoneczkowych l lancetowatych l kończystych, ca- 
łobrzegich, 1nerwowych ale żyłkowanych , 3-6" i 1-11/1.",
>>>
2477 


tęgich, całkicm nagich i lśnl}cych: wićcllY końcowe, 
wielkic, wieŁkie i jajowe, - o pl.zysallmeh nader ma- 
łych; kwiatki drobne, zielonawo - białe, cokolwiek nie- 
miłćj woni, --- o kielichu 4- lub 5-zęhnym, zarówno z 
szypułeczkumi z obu stron aksamitno. miękkowłosym ,- 
o krążku karbowanym;- pręcikach 6-8miu, krót- 
kich i kosmatych, - fi jajniku l
rótkotrzonkowym, 2- 
łato\\'ym i takżc kosmatym: owoce zwykle pojedyncze, 
rzadko parzyste, jajowe, wielkości jaja gołębiego, 
początkowo często osłane guziczliaJlli kończystymi, a 
przypłasczonymi po dojżrzeniu owocu - wówczas jasno- 
czerwonego: nasiona jajowe, cise, obwinięte v.; osnów- 
kę niebieską, pl"zejżrzystą i soczystą.- POl
hodzi z Ko- 
chinchiny i Clun południowych, lecz upraw
an'ł dziś 
bywa w całym llcngalu, na Maskaronach i w lndyach 
zachodniohj kwitnie od lutego do kwietnin.- Owoce 
smaku winogron lDuszkatowych, należą do w)"twornych 
przysmaków tak świeże jak i suszonc j które zarazem 
używają się w wielu chorobach gorączkowych i żółcio- 
wych, jako a1'odck chłodzący i uBmierzający.- (Eu- 
phol'ia Litchi DESI'. Litchi chinensis SONN. Di- 
Ul oc ar p us L i tchi LOUR.). 
Podolme owoce, wydajłt także: 
GBT. 2. n. łopianowata (N. lappaceum LIN,);- dr:l:ewo małe: o 
liściach 2 - 3pai.owych; listkach elliptycznych lub sz
roko -lanceto- 
wILtych , całobrzegich, 3 - 4" i 1'/1- 2", zaostrzonych, nagich, liną- 
cyeh, od spodu pićrzastonerwowych: wi
chach kr6tszych od liści, 
kl}tow,).cb, złożonych z kilku gron kłoso\'\atych; kwiatkach drobnych i 
bialych, z kielichem dzwonkowatym i płytko - 4 - 5wręhnym, bez 
korony, z pręcikami zwyklo 5ma szydłowatymi" a jajnikiem jak- 
by _ dwoistym i ciernisto - kOliczystym ; o owocu zwykle 1- a czasem 
2 _ komorowym, zcwnl}trz sk6r:l:astym i pokrytym gęsto miękkimi 
i szydłowatymi cierńkami: nasionach podłużnie -jajowych: - rosnlł ca 
na Malakce i na wyspach SUD(1a, nawet i w uprawnym stanie; kwitnąca 


. 


, 


.
>>>
2478 


. 


z wiosny:- (Euphorin Ncphelium DJVC. DimoCIIPpłUI er i- 
ni tus LOUR.). 
GAT. 3. B. Bzparzysta (N, rimosum W. et A,) w Silhecic; 
GAT. 4, B, cze/wona (N. ruLrum K08T.) tnm
c; 
GA1.'.5. B. niekBzłaltlla (N. informe CAMB,) w Kochill,;j,inie i w. i. 
RODZAJ ł260. JJ/iofłOll.;ec (lU..Ii('o('('ł\ LIN.). 
Kielich 4dziclny. Korona z' 4ch płatków osadzonych 
na osadniku, naprzemianległych z kielichem l bezłusecz. 
kowych. Krążek zajmujący dno kielicha, prawic - cał- 
kowity. Pręcików 8, wewnątrz krążka osadzonych j nit- 
ki niteczkowate, wolne j główki we
nątrzwrotne, grzbie- 
toczepne, ruchome , otwićrąj"ące się w podłuż, Jajnik 
środkowy, bez- lub trzoneczkowy, 2 - 3komorowyj ko- 
mory 1zaląźkowej zalążki wzniesione z podstawyj szyj- 
ka szczytowa, pojedynczaj znamię 3dzielnc w łateczki 
tępe. Pestczak mięsistawYj z pestką skorupiastą, pI"zez 
zronienie 1 - 2komorową Nasion w komorze po 1 mu, 
wzniesionych, obwiniętJch w O9lłówkę miażdżystą; ze 
skórką skórzastą. Zarodek prosl.Yj listnic grube i spo- 
jonej rostek króciuchny, dólny. 
GAT. 1. M. dW'1ł,pał'owy (M. bijuga LIN.). - Drze- 
wo piękne, z okazałą koroną gpłęzi gęsto ulistnionych, 
oraz gałązek obłych, kreskowanych i cisych l a najmłod- 
sZJch kątowatych i nagich zarÓwno z liaćmi j z liśćmi 
parzysto - pierzastymi, na ogonku głównym prawie- 
skrzydlatym, zwyklo o 2ch parach- listków naprzeciw- 
ległych, bardzo kr6tkoogoneczkowych, jajowato - ellipty- 
cznych, w obu koilCElch zaostrzonych lub czasem i przy- 
tępionych, całobrzegich, prawie - skórzastych, z wierz- 
chu jasno - zielonych i nieco - łśnących, spodem cokol- 
wiek bledszych, w ostatnićj parze 3" długich a ł V/' 
szerokich - a w niższych malejących j zwykle z 4ma gro- 
nami na końcach gałęzi l do 3" długiomi i naglCml j z
>>>
2479 


kwiatami drobnymi, białawymi, wonnymi, - o kielichu 
jajkowym, - płatkach poodginanych, fręzlo.wato-rzęso- 
wanych, nagich,- znamieniu prawie- bezfU:yjkowem, 
przygnieciono - 2łateczkowem i owoc jajowo - kulistawy, 
tępo-kończysty, gładki i zielony; a nasiona utopione w 
osnówce miażdżystej, tak barwy jak postaci i utworu Mlt- 
ka.- Rośnie w Indyach zachodnich i w Karakas ; kwitnie 
w kwietniu.- Soczyste osnówki nasion slodko-kwa8ko- 
wato fi. przytem przyjemnie klejkie, jadają z upodo- 
baniem; równie i prażone nasiona smaku kasztanów: 
korą zaś ściągającą garbują.- (M. cRrpoodea Juss.). 
RODZAJ ł2(H.1\';eilc:za (Schlei('hera WILLD.). 
- Kielich 4zthny. Korona o. Krążek zajmujący gno 
kielicha, umiarowy, łnteczkowany. Pręcików 6- to, 
osadzonych wewnątrz krążka; nitki niteczkowate, wol- 
Ile j glówki wewnątrz wrotne , grzbietoczepne, ruchome, 
otwićrające się w podłuż. Jajnik środkowy, beztrzon- 
kowy, 3komorowYi komory !zalążkowej zalążki wznie- 
sione z podstawyj szyjka pojedyncza, szczytowa; zna- 
mię 3dzielne w łateczki tępe. Pestczak suchyj z pCit- 
ką skorupiastą, 3 - lub przez zronicnie 10- lub 2 - komoro- , 
wą. Nasiona w komorach pojedyncze, wzniesione, otu- 
lone osnówką miażdżystąj skórka skórzasta. Zarodek 
skrzywiony; listnie naległe j rostek krótki, zbliżony do 
znaczka,. dólny. 
GAT. 1. N. ciernista (S. aculeata KOST.). - Drze- 
wo doŚĆ wysokie l niczbyt rozłożyste j z liaćmi parzysto- 
lecz czasem i nieparzysto - pićrzastymi, odpadającymi,- 
o 4 do 711liu parach listków prl\wie - bezogoneczkowyoo, 
4-5" i 15-20"', jajowato-lancetowatych, zwężonych 
ku podstawie, nagich j z kwiatami żółtawo - zielonawymi, 
w gronach poskupianych i lIa 4" długich; z owocami 
157
>>>
2480 


wielkoBci orzecha laskowego, mięRistymi l kulistawo-ja- 
jowymi, krótko-koticzystymi, zielonawo - żółtymi, okry- 
tymi ze wszech stron cierńkami łf;gimi, odpadającymi 
za dojżrzeniem , - z pestką nader cienką i łamnąj z na- 
sionami białemi. - Zwykła w Kochinchinie i na Moluk- 
kach ; kwitnic we wrzeBniu i w październikn.- Owoce 
słodko-kwaskowate smaku winogron, bywają z upodo- 
banicm jadane j olćj zaB wytłoczony z nasion l miłej wo- 
ni lecz nieco gorzkawy, mający własność nie iłczenia 
choćby najdłużćj trzymanYI lecz Bcinania 8ię jakby w 
łój coraz to smacznićjszy, - używanym bywa w le- 
karstwie, do przyrządzania ró!nych maści.- (Cu8sam- 
bium spin08um HAM.). 
TaUe i 
GAT. 2. N. trzyparowa (S. trijuga W.):- drzewo Brednie; !i 
gałęziami obłemi i popielatemi, a gałązkami miljkkowłosemi; z liś
- 
mi na końcach tychże 3parowo-pierzastymi, 8-16" długimi, na 
ogonkach omszonych; z listkami naprzeciwleKłymi, bezogoneczko- 
wymi, podłużnymi lub szeroko -lancetowatymi, nagimi, całobrzegimi, 
z
rzchu lBnącymi, lIPodem 
mymi i żyłkowanymi, w końcow
j 
parze 3 - 3" długimi a w !U\iniż8zej zaledwie l '/2 - 2"; z gronami klł- 
towemi lub podlistnemi, wy"mukłemi, przerywanemi, cienkiemi, w 
męzkich pojcdynczemi " w obupłciowych złożonemi, prawie - dłuższe- 
mi od liBci; z kwiatkami drobnymi, białawymi,- o kielichu pu- 
harkoy,ato-5wrębnym, a pręcikach 6 do .ociu; z owocem podobnym 
do muslkatowcowego, z szaflł i cienką powłoką, jajowym i kr6tko- 
kończystym; z nasionami 1-3ma, jĄjowemi, w podstawie skoimie wcilj- 
temi, otoczonemi osnówką białą i 8OCSyStą:- dOB
 pOllpolita w In- 
dyach wschodnich, a kwitn'łca w lutym i mafCU: - daje owoce 
smaczne jadane, a korę ściągającą, z kt6r6j wygotowanym olejem 
lecz'ł się choroby skóme.--, (Cussambium pubescens fuM. 
Melicocca trijuga Juss.).
>>>
2481 


I.I,.
JIIĘ 2. 
Wiatraczkowe (Dodonaeeae. *). 


Zalążków w komorze po 2 lIb 3. Zarodek sli- 
maczkowato skręcony. 
RODZAJ 1262. lVi,,".aczka(DmloIlReALIN ).- 
Kwiaty mięszanopłciowe. Kielich 3-4-5dzielny. Koro- 
na O. Pręcików od 5ciu do wielu, osadzonych na osadnikuj 
nitki króciuchne, niteczkowate; główki grube, 4grania- 
ste, poclstawoczćpne l otwierające się w podłuż swych 
2ch woreczków. Jajnik Brodkowy l beztrzonkowy, 3-4- 
komorowy j komory 2zalążkowe j zalążki uczćpione nad- 
legle w Brodku kąta wewnętrznego, górny podnoszący 
si(} a dólny wiszący j szyjka Brodkowa, 3-4graniasta , 
w szczycie 3-4wrQb.na w łateczki na wewnątrz zna- 
mionowe. Torebka błoniasta, 2-3-4graniasta, 2-4ko- 
morowa; pękająca przez przegrody w 2-3-4 łusczy- 
ny łódkowate, w grzbiceie (jakby wiatrakowato) skrzy- 
dlaste, oddzielające się od osi środkowej skrzydlastej 
trwałćj i środkiem nasiononoanej. Nasion w komorach 
po 2, lub przez zronicnie po ł mu, obrzQkło - soczewko- 
watychj skórka skorupiasta, niekiedy. obrzeżona. Za- 
rodka alimaczkowato-skręconego rostek zcwnątrzległy, 
zwrócony do znaczka i dólny. 
GAT. ł. W. lepka (D. viscosa LIN.). - Krzew 
to' wysoki lub małe drzewoj z korą pomarszczoną, ci- 
sąj z g
łęziami wysmukło-wzniesionemi , u dołu obłemi 
a dalej kątowato-spłasczonemi l czerwonawemi, nagiemi 
ale lćpkiemi j z liśćmi przewrotnie-jajowatymi lub lan- 
cetowato-łopatkowatymi l ku podstawie zwężonymi kli- 
nowato w ogonek l 2 -4" i 5-10'''', w brzegu cokol- 
wiek podwiniętymi l nagimi l lecz za tA: z obu stron 
157.
>>>
2482 


I 


osłanymi grucżołecr;kami i z tąd 1ćpkimij z gronnmi koń- 
cowemi, krótkiemi, wictkiemi, prawie - wii.chowato bal- 
daszkogronowatemi , - o szypułce głównej kątowatej i 
białogruczołkowo - lrOpaWej, - a szypułeczkach za- 
równo z malcńkimi przysadeczkami omszonyah j z kwia- 
tkami drobnymi, zielonawymi ,- o 8miu a rzadko 
9 lub 10ciu pręcikach,- o jnjnikl1 3- niekicdy tylko 4-gra- 
niastym i mic;kkowłosym,- oraz szyjce podobllcjże 
i tyleż-łateczkowej j z torcbką dłuższą od szypnłeczki, 
2- lub 3- a czasem 4-skrzydłą, w podstawie i w szczycie 
głęboko wykrojoną, 1//' długą, nagą, chropawą, - a jćj 
skrzydłami pozaokrąglanemi j z nasionami czarnemi.- 
Porasta piasczyska i wybt'zeża morskie w lndyach za- 
chodnich, w Ameryce południowej i w Gwineij kwitnie 
od maja do października. - Z liści jćj -po roztarciu 
wonnych, przyrządzają kąpiele, słynne w miejscu ze 
swych zbawiennych skutków w gośćcu j robi/} z nich 
obkłady w zapaleniach gardła l w krwawnicach, opa- 
rzeniach i t. p: nasiona zaa smaku kasztanów, jadają. 
GAT. 2. IV. wrp:kolilcia (D. ungustiColia 'I'uUN.), zwaną w oj- 
czyznie Oliwą pWlJkO!l!ą: jako krzew 6" lub drzewko 12' dorastają- 
ce; odznaczające si\!- gęst
m i rozłożyst
m rozgałęzieniem; liśl!mi 
bezogonkowymi, r6wnowązko -lancetowatymi, zaostrzonymi, t '/2ca- 
lowymi, nagimi; gronami końcowemi, sk'lPokwiatowf!mi i krótkiemi; 
kwiatkami o 4dzielnych kielichach, i S-9ciu pręcikach; oraz torebkI} 
3skrzydłą: - znachodzon.'ł ua Przylądku dobrej nadziei: - utywa- 
nI} bywa w miejscu, jako środek przeczyszczający i przeciwzimni- 
czny.- (D. Thunbergian8 ECK. ZEY.). 
PI.F.MII
 3. 
Skrzydlicowe (Magonieae KOST.). 
Zalążków w każdćj komorze wiele. Zarodek prosty. 
RODZAJ ł263. }tt/{I.z!!tllicn (
lnJl;Olli8 St. Hu..). 
Kwiaty mięszannpłciowe. Kielich 5dzielny, niecoc
>>>
2483, 


ukośny; z łatkami pooJginancmi, i nierówncmi, ró;"- 
uowązko-eliptyczncmi. Korona o 5ciu płatkach jakby-ko- 
łojajnikowych, naprzemianległych z kielichcm i kilka- 
kroć dłuższych od nicgo, roztwartych, równowązkich, 
Pl.awic-llicrównych. Krążek zajmujący duo kielicha, 
nieumial"owy, z przudu skrócony a z tyłu wydłuionYI 
2blaszeczkowy. Pręcików 8, osadzonych na wnętrzu 
krążka, w kwiatach żeńskich kr6ciuclmych; nitki szy- 
dełkowate, wolne l pochyłe j główki clliptyczne , w pod- 
stawie wykrojone, wewnątl"zwrotne, ponadpodstawoczep- 
ne , l"Uchome, otwierające się w podłuż. Jajnik beztrzonko- 
wy, 3komorowy, w męzkich maleńkij komory wielozl1ląż- 
kowc j zalążki poziomc, pouczćpiane 2szcregowo w ką- 
cie Brodkowym j szyjka szczytowa, skrzywiona j znamię 
nicwYI.ażnie-3łatcczkowe. Torebka drzewiasta l kulisto- 
3graniasta, 3komorowa , pękająca przez ticiany w 3 
łusczyny, oddzielające się- od osi drzewiasto-korkowatej 
wypłasczoućj górą i dołem- w przegrody. Nasion w ko- 
morach po 6-8, uczepionych w podstawie osi owocu, 
ścianiunych, podnoszłlco się dachówkowanych po- 
przćcznicj ze skórką pcrgamil1owatą, wypłasczoną brze- 
giem w skrzydło błonia3tej a znaczkicm brzegowym. Za- 
rodek prostyj !istnie okrągławc, wielkiej rostek krótki, 
dotykający znaczka i doarodkowy. 
GAT. I. S. omszona (M. pubescens ST. HIL.).- 
Drzewo sredDićj wielkości, bardzo galltzistc; z kOl"ą 
korkow
tą, a na gałązkach miękkowłosą. Jego liście 
parzysto-pićrzaste , z 4ch pm.- listków naprzeciwlcgł,ych 
lub prawie - napl"zcciwległych, krótkoogoncczkowych, 
1-2" i 7-9"', calobrzcgich , z wićrzchu nagich a spo- 
dom miękkowłosych, z których- górnc jl
owatc, dólno 
l'udłużllie - jajowatc, a wszystkie głęboko wykrujono 


.. 



 


.. 


. 


-
>>>
2484 


w końcuj na ogonku spodem wypukłym, z wierzchu 
rynienkowatym, miękkowłosym. Wiecha końcowa, prze- 
dłużona do 9 i ł 6" 1 wictka j o odnogach niewiele- 
dzielnych bo widlastych,- wraz z rynienkowato-rów- 
nowązkimi przysadkami, z krótkiemi szypułeczkami, 
oraz poodginanymi kielichami - rnic;kkowłosych i ja- 
snozielonych: kwiatki małe, a ich płatki tępo - równo- 
wązkie, od zewnątrz :melone i omszone, a na wewnątrz 
w pośrodku czarniawo-czerwono i nagie, brzegiem zaś 
zielonawe i omszone. Torebka 2-3" w Gbu rozmiarach, 
kulisto-3kątna, drzewia;ta i ciemno-rdzawa: a nasiona 
wraz z szerokiem i skórzaswm icb skrzydłem :1 1 / 2 - 2" 
szerokie a :l1/
" długie, Mnące, cisawo-rdzawe.- Rośnie 
po polach w Brazyliij kwitnie w sim"pniu i wrześniu.- 
Jako okwitująca w pierwiastek gorzko-żywiczny i odu- 
rzająco-jadowity, a służąca swymi kwiatami za poży- 
wienie osom lecheguańskim, stała się przyczyną, iż jej 
przypisują nadzwyczajną jadowitoi!ć miodu przez tenżo 
owad zbieranego; z tego teź samego powodu używają 
jej rybacy, do odurzenia ryb przed połowem: korą 
MŚ leczą wrzody u koni.- (Phaeocarpos campe- 
stris MART.). 
GAT. 2. S. gładka (M. glabrata ST., BIL.) , zaledwie odmien- 
na- zupełną nagoiicią gałązek, liści, szypułek, przysallk6w i kie- 
lich6w; listkami podłutnie-jajowatymi; orl\z o pół krótszą wi6chą;-' 
tamte rosnąca; - ma także podobne własności. - (Phaeocar- 
pos glabr8tu8 MAILT.). 


lli@U)
il

 @
2SS2'j1l", 


Klonorcate (Aceraceae LINDL.). 
Kwiaty obu- lub przez zronienic ruiItSZ:U10
 oJ 
dzielno- albo rozdzielno-płciowe, umiarowo j już w gro- 


..
>>>
. 


2485 


nacb już w baldaszkogl.onacb, prostych lub zło!ollych, . 
kątowych albo końcowych j o szypułcczkach rozrzuco-' 
nych i bezwstawowychj oraz przysadeczku pod każdą 
pl.ędko odpadającym. - Kielich wolny, gruczołkowy, 
4-5dzielny w łatki często ubarwione, odpadające i da- 
chówkowate w przedkwitnieniu.- Korona żadna, albo 
też z płatków w odpowiedniej liczbie łatkom kielicha, 
podobnych do nich i z niemi naprzemianległych, oSĄ- 
dzonych na wolnym brzegu krążka mięsistego i podjnj- 
nikowego, krótkopaznogciowych, w przedkwitnieniu da 
chówkowatych. - Pręciki osadzone środkiem krążka, 
w liczbie odpowicdniej tćjże łatek kielicha, lub też 
licznićjsze bo 4 - ł 2, a niekiedy 8; nitki niteczkowate, 
wolne, już kl"óciuchne już prawie-żadne; główki 2wo- 
rcczkowe, wewnątrzwrotne , podłużne, ruchome, - o 
worcczkac,h doległych, - otwierających 6ię w poJłuż.- 
Jajnik wolny, beztrzoncczkowYI 2koIDorowy, 2łatkowy 
wstecz przegrodzie Hciśnięty, powstały z 2ch jajniczków 
przyroi:lłych dołem uo ośki BI"ollkowo wybiegIej z nad- 
sadnika; komory 2zalążkowe j zalątki dwuwrotnie i 
nadlegle wiszące w kącie aroukowym; szyjka jako prze- 
dłuźenie ośki arodkowej, pomiędzy łatami jajnika j zna- 
mię wręblle.- Owoc dwuskrzydlakj z dwóch owocków 
niepctkających, 1 komorowych, 1-2nasionowych, w grzbie- 
cie ze skrzydłem poziomem albo pionowem i zgrubłćm 
w brzegu dólnym, oddzielających się od ośki środkowi;; 
całkowitćj lub wrC(bnej, a zawsze trwaMj.- Nasiono 
uczepione w kącie środkowym, podnoszące się j o skórce 
błonkowatej j wnasieuni mięsistćj j bez białka.- Zaro- 
dek w podłuż złożony lub też skręcony j listnie listko- 
wate, nalcgłc , nieumiarowo pomięto-zfałdowane j rostek 
poJuoszący sict, zwrócony do znaczka. - Drzewa cza-
>>>
.. 


2486 


eem z Bokiem mlecznY'T/ł, a często z klejkim i cukro- 
"cym j z pqpiami łuskowatymi j z liśćmi naprzeciwległy- 
mi, ogonkowymi, zazwyczaj prostymi, dlDn'iasto-nel'wowy- 
mi i latowymi, rzadziej zaśzłotonymi nieparzystopie1'zasto 
lub 3-5listkowo, -- o listkach ogoneczkowyclł, zqbkowa- 
nych lub wcinanych j bez przylistk6w. 
RODZAJ 1264. h-lolł (Acer l\foNCIł.).- Kwiaty 
roięszanopłciowe. Kielich 5- a czasem 4-9-dzielny, 
z przedkwitnieniem dachówkowatćm. Korona z płatka- 
mi w liczbie odpowiedniej łatkom kielicha, naprzc
 
mian ległymi z temiż, osadzonymi na brzegu ]{rążkn 
podjajnikowego łateczkowanym. Pręcików 8, rzadziej 
5-12, osadzonych wraz z koronąj nitki wolno, nitecz- 
kowato-szydełkowate; glówki 2woreczkowc, wewnątrz- 
wrotne, ruchome, otwierające się w podłuż. Jajnik bez- 
trzoneczkowy, 2komorowy, 2łatowy, ściśniony wstecz 
przegrodzie; komory 2zalążkowo j zalążki nndległe 
w kącie wewnętt.znym, dwu wrotne l wis7.ące j szyjka 
środkowa l pomiędzy łatami j
jnikaj znamię wrębno. 
Dwuskrzydlak, rozpadający się na 2 ziarna skrzydlate, 
niepękai'łce, t- lub czasem 2-nasionowe. Nasiona PQd- 
noszące się, ze 8kórk
 błoniastą, a w nasienni
l mię- 
8is
. Zarodka złożonego w podłuż, listnie nieumiaro- 
wo pofałdkowane; a rostok zstępujący. 
GA1'. ł. K. CUkl'OWY (A. saecharinum..LIN.j.- 
Drzewo 60-80' Jo'rastające , a ł 1/'}._3' grubuiejące; 
z bogatą i strojną koronąj z korą białawą na pniu, a 
na gałązkach brodaweczkowanych prawie-kasztanowatą. 
Ma .on liście podobne jak K. jaworowy l głęboko-5ła- 
towe przez zaokrąglono. wcięcia, 3-7" l1ługic i sz
- 
l'Qkie, z wiel.zchu nicco-Iśnące i jasno-zielonc, spodem 
mod..awo-zielone luu białawe , czerwieniejące w jcsieni,
>>>
2487 


. 


całkiem nagi 0- z wyjątkiem k:
tów rozl1erwicń leklw- 
Lrmlatych; ich łaty klinowato- lub 3kątnic-podlużne , Jlu- 
gokOllczyste , całkio, cokolwiek-kątowato albo tępo l za- 
tokowo żyłkowane,- z których 2 najniisze bardzo krót- 
kie. llalJaszkogrony prawie-zwi:slo , wiązkowate, l'ÓW- 
noczesne z liśćmi lub nieco-wcześnićjsze. Kwiatki dro- 
bne, białe lub żółtawc i lśnącc , - ml(zkic na 2calo- 
wycI. niteczkowatych szypułeczkach, a żeńskie na luót- 
szych j o łatkach kielicha jajowatych i rzęsowanych 
bl.zegiem, zwykle bez korony, a jt
niku włosistym. 
Owoce nagie, ze skrzydłami wZlliesionemi, lub nawet 
nagiętemi ku sobie l II'}, do t.. długicrui. - Tworzy 
lasy w Ameryce północnćj oJ KanalIy do Gcorgii, a 
chodowany I:!troi często na:sze ogrody j kwitnie w kwie- 
tniu. - Z wytoczonego zeń pl.zez nawiercenie soku 
słodkiego, w ojczyznio wyraLilyą na wielką skalę 
cukier klonowyj którego w przecięciu każde drze- 
WO , może do 6 funt. dostarczyć rocznie. DI.Z('W" jego 
bardzo cenione, jako materyał stolarski do wykładania. 


\V tym samym celu, spoiytko\\'ywują takle: 
GAT, 2. K. cza/'lł!J (A. nigrum 
Ilcl1x.): odróiuiający si.. - li;!!- 
mi óbitsJ:ymi, w pO!l:ltawie 2łatuwo-serwowatYllli, podobniet lecz du- 
ło szćrz
j wcinanymi, z wi
rzchu ciemllo- 1\ spodem ja;nićj-zielony- 
mi i omszonymi: - pO:lpolity w A\lIl'ryce p"łnucnćj: - nsjwięcćj 
zbliżony w !lobroci do popr;ł.;cdJ:l\j,!"cgo. 
GAT, 3, K, cze,'wnlł!J (A. rubrulll LIN.): - z kUl'ą zpoczątku 
gładką i bial.. phLll1istą, później zaś d
ą i pOJ.lQk'
I"!; z gał
ziatui 
czerwonawu-d"e.nl; liśćmi dłoniasto-aszczćpny"ui, ostrozatokowymi , 
3 - ;). długimi i szerokimi, w po,l"t,.wio scrcowaty/m, l,rzYl'i..tymi, 
z wi
l'zchll jasno-zielonymi i nicco - IŚJlI}"yrni, spodcm za mIodu om- 
H/-onymi jąkby aksamitno a póiniej prawie-nlLgimi i modrawo - zielo- 
nymi, -- o łatach 31ątuie-lancotowatych, bardzo zaostrzonych, wci- 
nano -piłkowanych lub l'ilkow:mucząblowanyclr, z których najlliźszc 
CZQdto zalcdwiu widoczno; z kwiatk,'lIli ukólkuwi.lo skupiunymi, ja.
>>>
2488 


. 


Bno-szkurłatnymi,- nu szypułeczlmd. Zpocz'ltkl1 kr6tldch, cil1nkich, 
cisych i wznicsionych, a później wy,Ul1żonych i l,rawie-wiszqcych, - 
o działkach barllzo tępych a niekiedy tQp03z'lbkowych. - płat- 
kach nieco dłuższYc!1 i łopatkowRtych. lub bez nich. - pręcikach 
w m
zkich 2 razy dłuższych, a w 
eńskich krótszych od korony i 
często tylko :Jciu, - jajuiku nagim, - szyjce nader krótkiej, - ale 
za to znamionl\ch długich i odstających; z owocami nicllośpiałymi 
czerwonymi. bardzo - dłngoszypnłkowymi. ściśnionymi, o skrzydłuch 
ł - 1'/;' długich i schodz'1cych się łQkowato lub też wzniesiony('h:- 
także północno-amerykański, używany w Kanadzie na cukier. któ- 
rego jednak o p6ł mnićj sok jego zRwiera. 
GAT. 4. K. kos7I&atooworowy (A. dllsycarpllTlI EURII.): r6żnią- 
cy Bię od cUlwonego zaledwie - liśćmi tępo - zatokowymi, o łatach 
kOllczystych, ku podstawie kl:nowatych. a w hrzpgu wcimLno - ząb- 
kowanych, z kt6rych Brodkowu często-:natkuwu: kwiutkami jeszcze- 
krócej ogonkowymi, drohniejszymi. w męzkich cis"w}'mi a w żcri- 
ski('b c..erwonnwo-
ołt,ymi, zawszo be.. korony; oraz owocami wznie- 
sionymi, prawie- kutnerowatymi z wyj'ltldem skrzYllcł: - rosnący 
wraz z czel"Wonym, r6wuej z nim dohroci sokl1.- (A. eriocarpum 
MIOnx.). . 
GAT. 5. K. jaworowy (A. Pseudo-Platanus LIN.), 
u starych zielnikarz6w Jawór.- Drzewo od 60-100' 
wysokie; z korą szaro-cislb gładką; a koroną okaząłą i 
bardzo gęsto ulistnioną. Liście jego dłoniasto - Matowe, 
w podstawie sercowatc, 3-6" długie i 8zćrokie, z wierz- 
chu ciemno-zielone i nagie, spodem za młodu omszone 
a póżniej dużo bledsze lub biało - modrawo-zielone, tyl- 
ko z kątami ro
ncrwień kosmato - kutnerowatymi j z ła- 
tami boczllemi muiejBzemi, a wszystkiemi już jajowa- 
temi, już podłużnie-jajowatemi, już 3kątuie-jajowatemi , 
bąć zaostrzoncmi, bąć kończystemi, bąć tępemi, nie- 
równo i tępo ząbkowano-pilkowanemi, albolitćż prawie- 
wcinanemi; również i z wcięciami raz tępemi a drugi 0- 
stremi. Grona 2 - 5" długie, od dołu gałęziste, prze- 
llłuźone l wiszące, wielokwiatowe, nicco późniejsze od
>>>
2489 


liś('i; z szypułką główną omszono-kosmatą, a szypułecz- 
karni pmwie-nngicmi, dość-długicrni i cienkicmi. Kwia- 
ty żółtawo-zielone, o działkach i płatkach prawic rów- 
nych i tępych, pręcikach 2 razy dłuższych, jajniku 
biało - włosistym, a szyjce równej pręcikom. Owoce 
prawie-nagiej ich połowy zaledwie-Bciśllione; a skrzydłł\ 
tychżc 6-16'" długie, już rozsochatc już wzniesiono-od- 
stającc, a rzadko kiedy podane ku s .bie.- Częsty tu 
i owdzie po gbrskich lasach Europy południowej i środ- 
kowćj; kwitnie w maju.- Sok wytoczony z niego także 
słodki, b,Lrdzo zachwalanym bywał w chorobach narzę- 
dzi moczowych,-w guilcu i w w)'rzutl\ch skóm)"ch: można. 
z uiego takżc przyrządzać napój m mmjqcy jakby wino 
szampańskic , a nawct i cukier choć nie w wiclkićj i- 
lości, z powodu, iż nic zwylcl two,.zyć litych lasów jak 
cukrowy, ale znachouzić si!} pf.ljeuynczo porozrzucany. 


'foż swuo rozumie sili, o 
GAT. 6. K. pospolitym czylijawo,'owaty"& (A. vll\!anoiuesLIN,), 
awanym często Platanem, nieco uiższym od poprzq,li::Lj'l"ego: o Iw- 
ronie kuli
tnwej i g
Btój; korze białawo - popielatej, z cznsPIU cisIIwo- 
szarej i pop..:kanej; gałązJULch gl",lIw Iropluwanych i kreow/luycla 
cisawo-ż,',lto: liściach -l_Ha długich i szóruki:h, W podstawie ser- 
cowatyd! InIJ prawic.uciętych, dłoniustoszczćllIlych w :. lub niekiedy 
w '(- lllt podlużuych, jajuwo -laUl:ptowatych luu 3kl}tuych, sz
rukich, 
nier6wnych, za...."vuo zo swymi grl.!Jymi i zutokowlluYllli zQIJ:Lmi 
.Uugo. i ci"uko-kOliczystych, cały"h nagi,'" z w.vj'ltkiclll brodatych 
rozuerwit'ń, jasno-zielonych, a Bpodem za IOlo1u ldul}cych; w o1l11i,,- 
nic K, 6trzępiaslcgo (A crispum W. laciuiatum AI'r,) bardzo gł..:boko 
aszczernych w łllty klinowato, wąskio, postrzQl'uue lub niekic,ly i 
ID./,lzicfz/lwo, - o. w K, dłoniastyt1& (A. palmatum HOItT.) 3--adziel- 
nych w laty klinowate, prawic- 3s"
,,ópue luu ".ttokowo - pi.;rz3sto- 
dzidne: o b,tluaszkogrolU\('h glłłęzisty"h ulo uic 
ci,jlliollo. równoczcII- 
nyeh z li
ćmi,- z sZYIJllłlluui i szypuleczkami Illigiellli; o kwiatkach 
lil'zuych, żółtawo - zielonych, wi..l,
"ych niż w poprzcdZlłj'łcych 
gatunkach, t..:go wzuie
ionych, z .lzialkalLli b.:pemi, vlatkalIIi .'Ó"'-
>>>
2490 


uymi im i łopatkowatymi, prQcikllmi kr6tszymi, II jajniku nagim: 
o sk
zydłach owocu rozsochuty,'h, czaHem nawet odgi:ty,'h Im ze- 
wnątrz, 1-1'/2" długich: - pospolitym tu i owdzie pojedynczo IJO 
lasach Europy; kwitnącym w kwietniu i maju: - oraz o 
GAT. 7. K, POlllY7lł (A. campc
tro LIN,): -- dr2Jowie rzadlw 40' 
przechodząc6m, a często tylko krzewie; 1t6rego- kOl'a pop;k:ma 
1\ na gałęziach korkowata ; liście znacznie mniejsze, wcięte w 5 łat 
tępych a culobrzegich lub tylko Im koucom tępo-?qbkowanych, na- 
gie alboliteż prawie-aksamitno miękkowłose; baldaszkogrony skąpo- 
kwiatkowe, wzniesione i mi"kkowłosiste; owoce nagie lub tćż akss- 
mitnawe,- o skrzydłnch już wicikich już małych, bljć ro?sochatych 
b'lć poodginanych, b'lć nieco ku sobie podanych:- cZQstym w ln- 
soch i zaroślach Europy i Azyi Brodkowej, n kwitnącym w maju:- 
kt6rego sok słodki i mleczny, nie tyle ol(wity co winnyclI ; kom 
zaś jako lek, r6wno ccniona z Wią700wą. 
GAT 8. K. Poklon lub NiekloT/, (A. tataricum LIN.). 
- Drzewo 15-30' wysokie , lub tylko krzew nallzwy- 
czaj krzaczysty; z korą szaro-cisą; z koroną gęsto ulist- 
nioną j z gałężiami za młodu ciso - czerwonawemi i na. 
giemi. Liście mnićj więcćj jajowato l w podstawie po- 
dobnież sercowate, w końcu tępo- lub krótko-kończyste, 
21/2 -4" i 2-3", bardzo nieumiarowo a niekiedy 2 
razy piłkowane, nieco-kątowate a niektóre króciuchno- 
łatkowe, z wierzchu jasno-zielone i nagie, spodem bled- 
sze i omszone na nerwach, błoniaste. Grona dopibro 
po rozwinięciu się zupełnćm liści, na końcach gałązek 
bukietowato złożone, wzniesione; z szypułkami i szypu- 
łeczkami drobniuclmo-gruczołkowanemij a przJsadkami 
równowązkirni , błoniastymi i rzęsowanymi. Kwiaty dro- 
bne, białe j o działkach powwijanych, wklęsłych, Mł. 
tawych; płatkach tępych, zwężonych ku dołowi, równych 
kielichowi i białychj pręcikach dłuższychj jajniku wło- 
sistymj a szyjce wystającćj, z 2ma znamionami krótkiClni. 
Owoce ściśnione, żyłkowane, papierowatej o skrzydłach
>>>
2491 


wzniesionych lub ku sobie podanych, ł" długich, ku 
gbrze rozszćrzouych, przed dojźrzcnicm czc..wonawych. 
_ Pospolity w Europie południowo-wschodnit
j, w Azyi 
Bl'odkowĆ3, od Tataryi i Kaukazu aż do Węgicr; kwit- 
nie w maju.- Z niego zbićrano dawnićj skrzydlaki 
Klolw tatarskiego- samarae Aceris tatarici, 
za.d:nvanc w zimnicach. 
RODZAJ 1265. J(lsioklolt (X('
nnllo MiNCH.). 
_ Kwiaty rozdzielnopłciowc. Kielich maleńki, 4- 5- 
zębny. I{onma o. W męzkich pręciki 4-5, napl'zeciw- 
ległe zębom kiclicha, prawie bez nitck j z główkami 
2worcczkowcmi , wewnątrzwrotnemi, ruchomemi, otwić- 
rającclDi się w podłuż. \V żeńskich jajnik beztr!Zonccz- 
kowYI 2łatowy, 2komorowy, ściBniony wstecz przegro- 
dzic; o komorach 2zalilżkowychj zalążkach w kącie we- 
wnętrznym dwuwrotnie wiszących, nadlcgłych j szyjce 
Brodkowćj, pomiędzy łatkami jajnikaj a znamieniu wręb- 
nem. Owuc dwuskrzydlak, z dwóch ziarn nicp,:kają- 
cych, ł komorowfch, ł nasionowych , oddzielających się 
od trwałćj i wrębnej oaki aJ'odkowejj każde na grzbie- 
cie ze skrzydłem zgrubłem w brzegu dólnym. Nasiona 
podnoszące sięj skórka błonkowataj wnasiennia mięsista. 
Zarodck złożony w podłuż; listnie nieumiarowo zfałdo- 
wanej roztek spuszczający się. 
GAT. ł. J. jesionoliści (N. fraxinifolium NU1'T.). 
- Drzcwo 50' dorastające l do ł '/'1.' w arednicy pniaj 
z korą długi czas głndką i zieloną na pniu, a na ga- 
Iqzkach prawic - modrawozieloną : którcgo liście jakby 
jesionowe, nicparzysto - pierzaste lub 31!stkowe, wraz z 
ogonkami 4-8" długiej listki ogoneczkowe, naprzeciw- 
. ległe, jajowatc lub podłużnic-jajowatc, długokończyste, 
2--5" i Y.. - -3", w brzcgu odlegle i grubo a nicl'ówno
>>>
2492 


piłkow:me, za młodu spodem miękkowłoRo , n póżni6j 
tylko nn ncrwach znrówno z ogoneczkami omszone,- 
z których końcowy zazwyczaj 3łatkowy, a boczne nie- 
kiedy t - 2łatkowe: kwiatki drobne i zielono - żółte, 
wcześne,- męzkic pojedyncze na szypułeczkach nitko- 
watych, długich, wiszących i poskupianych wiązkowo , 
- a żeńskie w gronach zwisłych i 3-4" długich: owo- 
ce ściśnione, delikatnie omszone, ze skrzydłami wznie- 
sionemi na łO-ł4'''.- ZW)Tkły dziki w Ameryce pół- 
nocnej od Karoliny do Pensylwanii, a chodowany po 
naszych ogrodachj kwitnie w kwietniu. -- Sok jego słod- 
ki l W Ameryce spożytkowywują zwykle tak jak Klont& 
cukrowego.- (N. aceroides .MoNCH. Accr Negun- 
d o LIN.). 


!BD0
il
tU !lr!ł

s:s.
ililQ 


. 


Nagwiazdkowate (Malpighiace&e ENDL.). 


Kwiaty obu- lub przcz zronienie jedno - płciowc , 
często na tymże samym okazie dwupostaciowc, górne 
prawidłowe a dólne pojcdynczo zdrożnc, z koroną, z 
pręcikami i z wątkami jajnik6w dojźrzćwających w 
owocc. - Ukwitnienie w baldaszkogron lub w grono , 
często z przyczyny zronienia liści najwyższych - koń- 
cow
 i złożonej z szypułeczkami w podstawie przysad- 
kowemi, w Brodku wstawowemi, a poniżej wstawu o 2 
przysadeczkach.- Kielich wolny, głęboko - 5wrębny lub 
5dzielny, równy, trwały j z łatkami w przedkwitnieuiu 
łusczynowatemi al Lo prawie - dachówkowatemi l w cza- 
sie kwitnienia najczęścićj schodzącemi się, wszystkiemi 
albo tylko 4ma w podstawic 2gruczołkowemi l czasem
>>>
2493 


tgruczołkowemi w środku, często jednak w tymże sa- 
}nym ł"odzaju i bczgruczołkowcmi.- Korona o 5ciu płat- 
kach, już bezpo
l"ednio-podjajnikow,ych, już za pośred- 
nictwem- krążka wolnego od kielicha lub z nim pod- 
stawą spojonego, nalH"zemianległych z kielid}(.m, wy- 
rl!źnie - paznogciowych albo i bezpaznogciowych, bąć 
równych bąć nicco-nierównych, w pr
edkwitnieniu da- 
ch
wkow8tych, w czasie kwitnienia zazwyczaj jak naj- 
rozłożystszychj z blaszką zw,ykle wklęsłą, brzegiem 
ząbeczkowaną lub strzępiastą, a nawet i całką. - Pręciki 
osadzone z płatkami, w liczbie 2 razy większej j już 
wszystkie płodne i naprzemian krótsze a naprzeciwległe 
płatkom; jut wszystkie naprzeciwległe płatkom lub 
wiele z nich- płonne albo całkiem zronione,- a znów na- 
przemianległe wszystkie płonne lub niektóre tylko płon- 
ne, a zawsze różnie poprzeobrażane: nitki niteczkowate 
lub szydełkowate, bą6 zrosłe podstawami bąć rzadziej 
wolne: gł6wki 2woreczkowe, wewnątrzwrotne , wznie- 
sione albo naległe l otwierające się w podłut od we- 
wnątrzj z woreczkami naprzeciw- lub prawie-naprzeciw:" 
ległymi; ze zwórką już cieniuchną i ledwie widoczną, 
już z ogrubnią, często w szczycie z gruczołkiem a w 
grzbiecie kosmatą j pęcherzyki pyłku kuliste l jajkowe , 
4-lub 12-Bcienne, źebereczkowane, bez otworeczków lub 
z tymiż- już oznaczonymi już nieozllaezonymi.- Jajnik 
wolny, z 3ch a niekiedy tylko z 2ch jajniczk6w spojo- 
nych w osi lub czasem wolnych w wierzchołkach l 3- 
lub 2komorow,}'ch: komory 1zalążko we : zalążki na sznu- 
rcczkach krótkich, wiszące u BZC!Zytu kąta wewnętt.zne- 
go lub też u Brodka przegrody, podnoszące się,- albo- 
litćż wpólwywrócono - pochylone (lycotropa GlliES.), 
ze sznureczkiem w czasie zapładniania wolnym a póź- 


t
>>>
2494 


nićj zrosłym: szyjek 3, stćr(
zących z pomit(dzy łnt jaj- 
nika, wolnycII Inh zrosłych w f t(: znamiona całkie, ncit(te 
lub rozszól'zone. - Owocki pestczakow3te, 3 lnb mnic';j 
przez zronienie, mniej wit(cej spojone z sobą albo tćż 
odosobnione, często w grzbiecie a nawet i po krawę- 
aziRch skrzydlate, rzadzićj bezskrzydłe, odpndającc, 
inasionowe, nicpękające.- Nasiono w knżdćj komorze 
i, wywrócone; o skórce błonkuwatej i wnnsienni cien- 
kiójj bez białka. - Zarodck rzadko kiedy prosty, za- 
zwyczaj wzdłuż złożony; listnie mit(siste lub czasem 
listkowate, w końcach wgi;te, i to zewllt(trzny wit(kszy 
obćjmujący wcwnt(trzny mnićjszYI- a niekiedy ska-ę- 
cone ku wewnątrz; rostek króciuchny, ponad znaczkicm, 
górny. - Drzewa albo krzewy z ,.0zgal
zieniB7n cz
sto 
pnqcem, ,'zadziej podkrze1/JiIlY wzniuione; z liśćmi na- 
przeciwległymi, czasem troistymi l rzadko naprzemianle- 
głymi, ogonkowymi, prostym.i , pierzastonerwowymi, cal- 
kowitymi i calobrzegimi alboli też piłkowanymi lub M- 
tcet łatowatymi , - na ogonktt wstawowatym z łodygq i 
często w tvierzclwłku gruczołowym; z p1.zylistkami pm.zy- 
stymi ponad lub popod tcstawem z obu boków ogonka, 
już zaledwie-widocznymi, już znacznie t.ozwini
tymi, al- 
boliteż zroslymi w l mi
dzyogonkowy a niekiedy i kqto- 
listny; z pokt.yciem z'lcykle z wlosów jakby - beleczkowa- 
tyclt , uczepionych samym środkiem a w k01l.cach wolnych 
i parzfJ:cyclt,-- alboliteż niewinnych i przylegajqcych, a 
jedwabistych, rdzawych lub niekiedy z metalicznym połys- 
kiem. 
RODZAJ 1266. 1\
ngłt.i";:.tlk" (iłlłłll)i
"in LIN.). 
- Kielich 5dzicluy, w łatki wszystkie lub tylko 3 al- 
bo 4 w podstawie 2gruczołkowe. Korona z 5ciu płat- 
ków dłuższych od kielicha, paznogciow,ych, o blaszce
>>>
2495 


. 


. z
beczkowanej i czascm łódkowatej. Pręcików 10, wszy- 
stkie płodne, równe lub naprzemian kr6tszej nitki 
gładkie, zrosłe podstawami w cewę j główki wewnątrz- 
wrotne, otwierające się w podłuż. Jajnik 3komorowyj 
komory ł zalążkowe j zalążki wiszące j szyjek 3, wol- 
nych, w przyciętym szczycie znamionowych. Pestczak 
mięsisty, 3pestkowy j pestki lnasionowe, kostne, lekko 
spojone krawędziami wewnętrzncmi, a na grzbiecie 
3 - 5skrzydłe lub tyluż - grzebyczkowe. Nasiono wy- 
wrócone. Zarodka listnie płaskie; a rostek króciuchny 
i górny. 
GAT. t. N. parząca (M. urens LIN.). - Drzewko 
ł 5stopowe; o pniu cienkim z cisą korą j galęziach nic 
wiciu, wzniesiono-odstających i nagichj liściach naprzc- 
ciwległych; krótkoogonkowych, podłużnie - jajowatych 
lub też elliptycznych , zaoBtrzonycłl, 2-5" i %-1 %", 
z wierzchu nagich, spodcm zaB oki-ytych gęsto wlosa- 
mi jakby-poprzecznymi - bo uczepionymi środkicm a 
w końcach wolnymi, nadzwyczaj cicnkimi alo tęgimi, 
z obu stron kłującymi i parzącymi niemiłosiernie , - o 
przylistkach krótkich i ostrych; kwiatach po 4-6 po- 
skupianych w kątach liBci okółkowato, czerwonawO- 
białych l - na szypułkach cicnkich, 2 razy krótszych 
od liBci, na środku wstawowatym z 2ma przysadeczka- 
mi,- z łatkami kiclicha w podstawie 2gruczołko w emi, 
_ z płatkami równymi, nader rozłożystymi, okrągławy- 
mi, w brzegu fałdkowato - rzęsowanymij owocach wiel- 
koaci wiiŚni, kulisto - kątowatych , czerwonych,- o 3ch 
pestkach jajowycł.. , zaostrzonych, zewnątrz wypukłych 
a wewnątrz z krawędzią, ż6łty
h.- Pospolita wIndyach 
zachodnich i w Amcryce południowej j kwitnie od lip- 
ca do października.- Owoce cierpko-kwaskowate przy- 
158
>>>
2496 


, 


rządzają na -potrawYI zadają w bil
gunknch j korą ścią- . 
gającą leczą bicgunki l śluzotoki, krwotoki i wątłość 
dziąseł. 
GAT. 2. N. granatolilicia (M, punicaefolia LIN.)- odznaczaj,- 
ca sie: gałązkami, ogonkami i szypułkami pod szkłem pl'wi"kszają- 
c
m jedwabistemi; liśćmi więcej-jajowatymi, do 1 '/a" długimi, t(,:py- 
mi, tęgimi, lśnącymi i wcale nagimi j kwiatami po 3 - 4 w k'.ltach · 
liści, żywo-r6żowymi,- o łatkacII kielicha wwiuił.)tych, tym bez gru- 
czołka, 2ch następnych o 1ym a 2ch ostatnich o 2ch gruczołkł\ch,- 
płatkach prąwie sercowato-okrągłł\wych; owocami jakby droLno wi- 
sienki, czerwonymi, 3-4rowkowymi,- o 3l,h lub 4ch postltach chropa- 
wych i kątowatych:- także w Indyach zachodnich znachodząca się:- 
dostarcza, opr6cz kory wypacaj'łcej często liposok, zachwalany w cho- 
robacb piersiowych i w nieżycie pęcherza moczowego, B SILmej uży- 
wanej w garbarstwie,- owoców kwaskowatych smaku lIlalin , pod nR- 
zwą wilni barbadyj 8kich jadanych dość chętnip, ule jeszcze wię- 
c
j u
ywanych w chorobach zapalnych i żółciowych. 
RODZAJ 1267. ()::/o/(" (Ił)TStmima L. C. RlCu.). 
- Kielich 5dziell1Y l w łatki wszystkic w podstawach 
2gruczołkowo, czasem jednak i bezgruczołkowe. Koro- 
na z 5ciu płatków dłuższych od kielicha, pazńogcio- 
wych, z blaszką całkowitą lub ząbeczkowaną. Pręci- 
ków 10, płodnychj nitki króciuchne, zrosłc podstawami 
w picrścicń najeżony długimi włosamij główki podłużne , 
gładkic lub włosiste, otwićrające się w podłuż. Jajnik 
3komorowy; komory 1zalążkowe; zalążki wiszące; szyj- 
ki 3; znamiona ostre. Pcstczak kulisty; 
 pestkami 
kostnemi, 3komorowcmi , a ich komorami 1nasionowe- 
mi. Nasiono wywrócone. Zarodka !istnie płaskie; a ro- 
stek króciuchny i górny. 
GAT. 1. O. kłosowata (n. spicata DEC.).- Drze- 
wo 40' dorastające,j z korą popielatą, pomarszczoną i 
nagąj z gałęziami najmłodszemi okrytcmi powłoką rdza- 
wą z czasem niknącąj z lii!ćmi krótkoogonkowymi, na-
>>>
2497 


przcciwległymi, lancetowatymi, krótko- i tępo-kończy- 
stymi, 21/'/.-3 1 /'1." i 8-ł5"', całobrzegimi lecz często 
podwiniętymi w brzegu, skórzastymi, z wierzchu nagi- 
mi i lsnącymi, spodem rdzawymi i prawie. jcdwabisto 
kutnerowatymi, lecz z czasem i tu nagimi,- o przylist- 
kach małych, łuseczkowatych, rudawych wraz z pod- 
pićranymi przcz nie ogonkami; z kwiatkami w kłosy 
wzniesionc i prawie-aksamitne poskupianymi, żółtymi, 
wonnymi,- o kielichu 1Ogruczołkowym, a płatkach 
włóczniowatych i bardzo-tępych; z owocami kulistymi, 
ż6łtymi.- Prawie wszędzie w Amcryce skwarnej zna- 
chodzonaj kwitnie od maja do października.- Tak ko- 
ra jako i czerwonawe jćj drzewo, okwitujące w garbnik, 
używanemi bywają w micjscu do garbowania pod na- 
zwiskiem b o i s t a n; r6wnicż jako lćk zastósowywanemi 
na płókania gardła na podobicństwo owoców, z którycli 
znów powidłami leczą czerwonki, krwotoki l Bluzotoki 
itp.- (Malpighia 8picata CAVAN.). 


GAT. 2. O. wawrzynol'iicia tn. Iaurifolia KUI!iTH.): drzewo- o 
gałązkach ściBniono - 6lcątnych, krótko - kutnerowatych, cisawych; li- 
Bciach ogonkowych, podłużnie-jajowatych, ku końcu zwężonych, ku 
podstawie klinowat
j przechodzących w ogonek p6łobły i prawie- 
szorstkowłosy, nieco-złożonych w podłuż, zaostrzonych, II wi
rzchu 
ciemnozielonych i nieco-lBnl}cych a niekiedy omszonych, spodem zid 
szarych i ćmych,- z przylistkami małymi i szorstkimi; gronach 2-4" 
długich, wzniesionych, z szypułką i szypułeczkami rdzawo-szorstko- 
włosemi, oraz podobnymi! przysadeczkami ; kwiatkach t6łtych, - II 
kielichem półkulistym, 10gruczołkowym, jedwabisto - kosmatym,- 
z płatkami prawie-n
rkowatymi, długopa..nogciowymi, brzegiem de- 
likatnie postrz,"panymi:- rosnąca w Kumanie; a kwitnąca w lutym 
i marcu:- miała dostarczać dawniej w wiolkiej częBci, kory Al- 
kOTnoko- cortex Alcornoco, opisau
j na str. 946; równi" 
jak i 
GAT. 3. O. rozdutnicoliicia (n. coccolobacfolia KU1iTH.), 


t58.
>>>
2498 


lli@ID2U
.(U. (Z!:12SSo2UW Q 


Krasnodrze wow(xte (Er Y t h roxy le a c eae.*). 


Kwiaty obupłciowe, 'umiarowe, już pojedyncze 
już parzyste już wiązkowe, w kątach liści lub przylist- 
ków, białawe albo żółto - zielonawe' j na szypułeczkach 
podpartych przysadkowo przylistkami, 5kątnych, ku koń- 
com grubniejących.- Kielich wolny, trwały, 5dzielny lub 
niekiedy 5wrębny.- Korona z 5ciu płatków naprzemian- 
ległych kielichowi, równych, rozszerzonych w podsta- 
wach, opatrzonych na wewnątrz gruczołkami 2ma- z so- 
bą wraz i paznogciem w jedno zlanymi, w przedkwi- 
tnieniu dach6wkowatych.- Pręcików łOj nitki zpłasczo- 
nemi podstawami zrosłe w puharek: a w końcach gór- 
nych obło-nitkowate i woluej główki 2woreczkowe, we- 
wnątrzwrotne, jajowo-kulistawe, ponadgrzbietoczepne, 
ruchom'e , - o woreczkach prawie - naprzeciw ległych, 1'6- 
wnoległych i otwierających się z boku w podłuż.- Jaj- 
nik wolny, z 2ch lub 3ch jajniczków, 2 - 3komorowy 
przez wwinięcie się brzegów łusczyn dla utworzenia 
przegródj komory już wszystkie 1zalążkowe, już tylko 
jcdna z powodu zronienia reszty j zalążek wiszący u 
szczytu kąta wewnętrznego, wywróconyj szyjek 3, bąć 
wolnych bąć zrosłych z sobą podstawami - do połowy 
lub w całćj długości; znamion 3, główeczkowatych.- 
PeRtczakjD,joWY, kątowaty, przez zronienie 1komorowy i 
1nasionowy.- Nasiono wywrócone; skórka skórzastaj 
szewek niewyrażnYj jajosadka nieco - nabrzękłaj białko 
skąpe, chrząstkowate.- Zarodek prostoległy , osiowy, 
prawie równćj długości z nasieniem; listnie elliptyczne 
lub r6wnowązkie, płaskie, listkowate j rostek krótki, 0-
>>>
2499 


. 


bły, górny, prawic dotykający znaczka; kiełek niewy- 
rażny.- Drzetva , krzewy lub podkrzewy z gałązkami w 
końcu ścitinionemi; liśćmi naprzemian - lub niekiedy na- 
przeciw-ległymi , prostymi, pićrzasto- lub troisto - nerwo- 
wymi, całkimi, zwykle gładkimi; przylistkami kqtowymi, 
tvkl
słymi l zeschło - łuskowatymi, na szypułkach bezlist- 
nych przysadeczkowatymi. 
RODZAJ 1268. Knumod,'ze,v (Erythroxyhllłł 
LIN.) j jako jedyny dotąd w całej rodzinie, też same 
też posiada cechy. 
GAT. 1. K. pospolity (E. Coca. LAM.).- Krzew 
2 - 4' wysoki, z mnóstwem gałęzi odstających, łusko- 
wato-gl1ziczkuwanych; z liśćmi krótkoogonkowymi, ja- 
jowatymi lub podłużnie - jajowatymi, przytępionymi, 
11/2--2'/2" i 8-13''', błol1iastYD1i, miękkimi, całkiem 
nagimi, o tym nerwie, a obok niego o 2ch liniach 'łę- 
kowatych na obu powierzchniach, - o przylistkach łu- 
skowatych, małych, wpółobćjmujących łodygę, zao- 
strzonych i więdniejących; z, iatami w naprzemianle- 
głych wiązkach na bokach gałęzi, krótko szypułkowy- 
mi, drobnymi, bi3.łymi; z owocem jajowym, prawie-zao- 
strzonym, czcrwonym.- Dziki i uprawny powszechny 
w Peru; kwitnie od stycznia do marca.- Liaćmi jcgo 
miejscowi leczą zatchnienie wozgrzywe, wozgrzywoać 
trzewiów brzusznych, osłabienie trawieniaj ale prócz tego, 
stały się one z innej strony niezbędnymi dla krajowców, 
gdyż łącznie z popiołem Komosy ryżowej (Chenopodium 
Quil10a LIN.), przyrządzają z nich żuwki, z ust prawie 
żadnego nie wychodzące. Drzewo jego czerwone, na- 
leży także do wykwintnych matcryałów w przcmyi!le. 


.
>>>
2500 


. 


lli@ID
il

 (!1[!a
2WQ 


Pomnicowate (Hippocrateace8e ENDL.). 


Kwiaty obupłciowe, umiarowe , drobne i nicpozor- 
ne, najczęściej zielonawo-białawe j w gronach, baldasz- 
kogronach ałbo wiec1J:1ch widlastodzielnych i kątowych, 
niekiedy jakby-okółkowe lub wiązkowe przez zbytnie 
skrócenie szypułki głównej j z szypułkami i szypułccz- 
karni w podstawie 2przysadeczkowcmi.- Kielich wol- 
ny, trwały, mały, 5dzielny, w przedkwitnieniu dachów- 
kowaty.- Nadsadnik krążkowaty, wolny od kielicha, 
,prawie - całkowity, pomiędzy płatkami a jajnikiem.- 
Korona o 5ciu płatkach, naprzeciwległych z kielichem 
i większych od tcgoż, osadzonych pomiędzy nim a pod- 
stawą krążka, bez paznogciów lecz z szeroką podstawą, 
równych, w przedkwitnieniu dachówkowatych, a w pl)rze 
kwitnicnia rozpostartych.- Pręcików 3, osadzonych- już 
pomiędzy brzegicm krążka i jajnikicm już blisko wićrz- 
chołka, a w pąku wzniesionych; nitki rozpłasczone, ku 
podstawie rozszerzone, a ku końcom odgiętPj główki- 
już z woreczków poprzecznych na szczycie nitck i sty- 
kających się z sohą po zniknięciu ich spólnćj przegrody 
niby- ł woreczkow(
, otwierające się w poprzecz szczytu, 
- już z tychże dl) mało co nad nie sterczącej zwórki 
dolegBjących i naprzeciwległych sobie, otwierające 
się w ,podłuż i doskonale 2woreczkowe.- Jajnik mnićj 
więcej zatopiony w krążku, wolny, 3komorowy; komory 
o zalążkach w liczb
e oznaczonej lub nie; zalążki w 
1-2-3l:h szeregach w kącic 8wokowym, po naJ poJ- 
stawą lub warudku tarczkowato pouczćpianc , . wstc- 
czne lub wpółwsteczncj jajutwurck dólllY j szyjki luół. 


.
>>>
2501 


. I 


kie, zrosłe wjednę; znamię końcowe, pojedyncze 
lub niewyrażnie-3łateczkowe.- Owoc jut torebkowaty, 
powstały z jajniczków 3ch lub mniej przez zronienie, 
spojonych podstawami, z b0ku ściśnionych i 2łusczyno- 
wych,- już jagodowaty , niepękający , przez zronienie 
często jkomorowy i jnasionowy.- Nasion w komorach 
po kilka luh przez zronienie po 1 mu,- w torebkach 
podłużnych, Bcisnionych, w podstawie ze skrzydełkiem, 
- a w jagodach jajowych lub kulistych, bezskrzydłych, 
często otoczonych miażdżem klćistym; skórka błonkowa- 
ta albo skorupkowata; szewek przehiegający od znacz- 
ka do szczy tu- nieco-bocznie lub przodkowo około pod- 
stawYj wnasicnnia cieniuchna, a niekiedy i przygruhła 
gębczasto; bez białka.- Zarodck prosty, kulistawy albo 
ścianiony; listnie wielkie, mięsi8te , często spojone; ro- 
stek króciuchny, dólny.- Drzewinki lub krzewy, cz
. 
sto wspinajqce Bi
 swemi gał
ziami skr
conemi na 
ozór 

oqsów; z liśćmi naprzeciwległymi, ogonkowymi l prosty- 
mi, całkimi, całob1'zegimi albo piłkowanymi, skórzastymi, 
na ogonkach w podstawie wstawowatych ; z przylistkami 
ogonkowymi, małymi, wczas odpadajqcymi. 
RODZAJ 1269. Polltniel" (1IilJpOcratea LIN.), 
właści'wie l/iJJ/Jokl"l,'kl".- Kielich 5 dzielny. Korona 
5płatkowa, osadzona na zewnątrz podstawy krążka; jćj 
płatki równe, w podstawie rozszerzone, roztwarte. Pręci- 
ków 3, na wnętrzu krążka przytwicrdzonych; nitki 
zpłasczone, w podstawie rozszerzone, a w szczytach od- 
giętej główki szczytowe, 1woreczkowe, otwierające się 
w poprzecz wierzchołka. Jajnik w krążku zatopiony, 3- 
komorowy; komory 2-6zalążkowej zalążki podnoszące 
się, w 2cb szeregach w kącie środkowym; szyjka krót- 
ka; znamion 3, spojonych. Torebek 3, lub umićj pl.zez 


II 


I' 


I' 


.. 


I
>>>
2502 


zronienie, spojonych w podstawach, ściśnionych, skórza- 
stych, 1 komorowych l pękających w krawędzi środkowej 
. w 2ie łusczyny łódkowate. Nasion w komorach po kilka, 
uczepionycb podstawami, podługowatych l Bciśnionych , w 
podstawie skrzydlastych; ze skórką błonkowatąj z szew- 
kiem od znaczka do szczytu l'ozciągniętym. Zarodek 
szczytowy, BciśnionYj o listniach wielkich, płaskich, skle- 
jonych: a rostku króciuchnym, d61nym. 
GAT. 1. P. pnqca (II. scandens JACQ.).- Krzew 
dość wielki, wspinający się swemi gałęziami obłemi, 
długiemi, cisawo - czerwonawemi, gładkiemi i włosiste- 
mi na drzewa i inne krzewy: opatrzony- liśćmi kr6t- 
koogonkowymi, jajowato - lancetowatymi, w końcu zao- 
strzonymi i odlegle-piłkowanymi, a ku podstawie zao- 
krąglonej lub nieco - klinowato Bciętej całobrzegimi, 
1-4" i 8-15''', skórzastymi, żyłeczkowanymi, nagimi 
i cokol wiek połyskującymi się, - o. przylistkach ma- 
leńkich, szczecinowatych j wiechami baldaszkogronowa- 
temi, rozsochato rozgałęzionemi w odnogi zarówno z 
kwiatami lekko rdzawo - kutnerowate, krótsze od liści; 
kwiatkami drobnymi, zielonawo-białawymi,- o łatkach 
kielicha odstających l płatkach 2 razy dłuźszych i 
wklęsłych w końcach, a pręcikach i słupkach tejże sa- 
mej długoaci; wreszcic torcbkami przewrotnie-sercowa- 
terni, 2" i 4", bardzo tępemi.- Częsta w Indyach za- 
chodnich i w Kolumbii j kwitnąca w lutym i marcu.- 
Używana w miejscu jako lek ułatwiający odpluwanie, 
w chorobach dróg oddechowych. - (H. o b c o r d a t a 
LAM.). 


GAG. 2, P. czubata (H. comosa Bw.), odznaczająca się: liśćmi 
jajowato-zaostrzonymi a sercowatymi w podstawach; kwiatkami na 
IIzypułkaph wielodzielnych i włoskowatych białymi; ora" torebkami 


.
>>>
2503 


jajowemi, 3" długości i 4nasionowemi, dość wielkiemi:- rosnąca na 
Haiti po lasach:- wielce jest użyteczną przez swe nasiona oleiste i 
słodkie smaku migdał6w, w miejsce kt6rych spożywają je, zwiąc 
krzew ten Migdałem leśnym (Amandicr dl1 bois.).- Zn6w z 
GAT. 3. P. Be:negalskiej (H. senegalcnsis LAM,), krzewu- o ga- 
lęziaeh szorstkich; o liBciach podłużnych, zaostrzonych, lBnących i 
ząbkowanych; o szypułkach tkwiatkowych, poskupianych wiązkowa- 
to na guzię kątowym; a owocach gruszkowatych, soczystych: - ZDa- 
chodzon
j w Scnegalu;- nader cenionymi bywają smakowite owoce.- 
(Salacia senegalensis DEC.). 


ill@02U

 
[!'2

Wi]" 


Kasz tanowcowate (H i P P o cas ta naceae."'). 


Kwiaty obu- lub mięszano-płciowe, w gronach bal- 
daszkogronowatych lub wiechowatych końcowych, na 
szypułeczkach wstawowatych.- Kielich dzwonkowaty lub 
l'llrkowaty, 5dziclny albo 3zębny.- Korona z 5ciu lub 
4ch a niekiedy z 3ch płatków nicrównych i często ró- 
żnej postaci, o paznogciach wzniesionych a blaszkach 
roztwartych.- Nadsadnik blaszkowaty lub krążek obrącz- 
kowaty.- Pręcików 6-8, częaciej 7, a niekiedy 9, wol- 
nych i osadzonych na krążku, lub też zrosłych z nadsa- 
dnikiem l różnie-długich; nitki nitkowate, podnoszące 
się lub wzniesione, niekicdy wystające; główki 2wo- 
reczkowe, otwierające się w podłuż.- Jajnik 3komoro- 
wy l bez- lub trzonkowy; komory 2zalążkowe; za1ążki 
w kącie Brodkowym- już naległe i to górny wiszący 
a dólny podnoszący się,- już też oboklegle ze arodka 
kąta podnoszące się; szyjka pojedyncza, często bardzo 
krótka; znamię pojedyncze, często zaledwie - 3łateczko- 


I 


. 


t 
I 


L
>>>
2504 


. 


we.- Torcbka sk6rzastl\, gładlm lub ci()J.nist3., 3komol"O' 
wa lub przez zronienie często t - 2komorowa, pl(kają- 
ca przez Bciany to w 3 , to W 2, to w ię łusczynę- środ- 
kiem przegrodonoBne.- Nasion w komorach przez zro- 
nienie po 1 mu, rzadko po 2j skórka skórzasta, Mnąca j 
znaczek podstawowy, szćroki, jakby zeskrobany i chro- 
pawy.- Zarodek skrzywiony j listnie bardzo wielkie, 
mączasto - mięsiste, jakby - pożute, podziemne w czasie 
rostkowania j rostek krótki, ostrokrężny, nngil(ty ku zna- 
czkowi; kiełek 2Iistkowy.- Dl'zewa albo krzewy; z liść- 
mi naprzemian- lecz cZf(ścićj naprzeciw-ległymi, 0!70nkowy- 
mi, zwykle palczasto-5-9listkowymi, a rzadko pierzasto 
niepa1'zysto-3parowymi; z listkami bez-lnb pTawiebez-ogon- 
kowymi, piłkowanymi lttb niewY1.ażnie karbowanymi; 
bez przylistków. 
RODZAJ 1270. K"II:.I""oll';ec (At's('ulus LIN.). 
- Kwiaty zwykle mięszanopłciowe. Kielich dzwonko- 
waty, 5wrębny lub 5zębnY1 nieco-nierówny. KOl.ona o 
5ciu płatkach mni
j więcćj nierównych i niepodobnych, 
z paznogciarui wzniesionymi a blaszkami roztwarte m i, 
niekiedy i 4płatkowa przez zronienic przodkowego. 
Kl.ążok obrączkowaty, często 1stronllY, całkowity lub 
tćż łateczkowany. Pręcików zwykle 6, lecz czascm; 
8, wolnych, podnuszących sięj nitki nitkuwate, podnu- 
szące się j główki 2woreczkowc, otwierające !Się w v()- 
dłuż. Jajnik beztrzonkowy, 3kom()rowy; komory Zza- 
ląźkuwe; zalążki w kącie wewnętrznym nadległp., gÓI.- 
ny wiszący a dólny podnoszą
y się j sZJjka nitkowata j 
znamię wydatne. 'l'orebka skórzasta, ciernista, 3- lub 
przez zronienic 1 - 2-komorowa, pl(kająca w łusczyny 
środkiem przegrodonośne. Nasion w kOlllorach przez
>>>
2505 


zronienie zazwyczaj po ł mu, czasem tylko po 2. Re- 
szta cech jak w rodzinie. 
GAT. t. K. pospolity (A. Hippocastanum LIN.), 
dawniej Kasztanem tureckim, gorzkim lub końskim mia- 
nowany.- Drzewo 60-80' dorastające, nader strojne 
swą koroną umiarowo - ostrokrężną, gęsto ulistnioną i 
bogato kwiecistą; z korą pnia zawsze prostego cisą i 
pękającą, a gałązek gładką i szarawą. LiBcie ma długoo- 
gonkowe, palczasto złożone z 7iu- listków bezogonecz- 
kowych, p
wrotniejajowato-klinowatych J krótko i na- 
gle kończystych, 2 razy piłkowanych, nagich, lecz z 
wiosny zarówno z pędami powleczonych jakby - kutne- 
rem ścićrającym się a rdzawymj i!rodkowym największym, 
a skrajnych najmniejszych i prawie-lancetowatych. Kwia- 
ty w gronach bukictowatych kOlieowych, ostrokrftżnych 
i t'igo-wznicsionych, prawie-równoczesnych z liśćmi- 
obupłciowe różowo a męzkie żółto plamiste j z łatkami 
kielichów tępemij z płatkami 5ma, w brzegu £alisto,fahl- 
kowatym rzęsowanymi, z których 2 górne pOllnoszące 
się i clliptyczne , a 3 dólne odgięte i okrągławej z prę- 
cikami zai! 7miu. Torebka niceo podłużnic-kulista, 3ko- 
morowa, 3łusczynowa, 1 - 3nasionowa. Nasiona kasz- 
tanowatej barwy.- Dziki pospolity w Tybecio i Afga- 
nistanie, a chotlowany od 3ch wieków po ogrodach i 
obok dróg w Europie, miejscami nawet zdziczały; kwi- 
tnie w kwietniu i maju.- Dawniejsi lekarz o, nie małą 
przypisywali skutecznoać k07'z8 Kasztanowca- 
cortex Hippocastani zawierającej wiele B8kuli- 
n u i garbnika, zadając ją na podobieństwo wierzuowćj 
a niekiedy nawet w zastępstwie chiny; prócz tego do 
dziś dnia odgl.ywa ona ważną rulę w garbarstwie. Po- 
uobneż własności przypisywano także '1/ a 11 i o n o m K a- 


I. 



 


ł:
>>>
2506 


Bztanowca- semina v. nuces Hippocastuni, 
dziś jcszcze zadawanym w wielu niemocach zwierząt 
domowych; SI} one do tego nader pożywne zawierając 
mnóstwo skrobi, oraz mogą być pędzonemi na wyskokj ale 
na ten cel wypada je sparzyć ukropem, dla wyciągnię- 
cia pierwiastku gorzkiego i garbnika: używają się prze- 
to z podobnemi ostrożnościami, na karm dla inwenta- 
rza wiejskiego zwłaszcza dla kaszlących koni, oraz do 
tuczenia trzody; jako z wodą pieniące, służą także i do 
prania zamiast mydła; palonemi w potrzebie nawet ka- 
wę zastąpić można. Znów liście wonno-gorzkie, doda- 
ją do piwa w miejsce chmielu; drzewo zaś dlJstarcza 
, nie złego' matcryału stolarskiego. 
RODZAJ 1271. I{aszlm,cz.uk (Puvia BOERH.r, 
odróżniony od Kasztanowca, tylko - kielichem rurko- 
watym; płatkami zwykle 4ma lub niekiedy i 5ma , ale 
wzniesiono - schodzącymi się,- 2ma górnymi nieco - spo- 
jonymi w podstawach i warzęchowatymi , a 2 hocznymi 
krótszymi lecz szerszymi j pręcikami zwykle 6ma a nie- 
kiedy i 8ma, wzniesionymi; komorami jajuików zwykle 
łzalążkowemi lub często czczemi j oraz owocami bez- 
bronnymi. 
GAT. 1. K. czerwony (P. rubra LAM.), zwykle Ka- 
Bztan czerwony lub amerykański.- Drzewo 10-20' wy- 
sokie z koroną jakby-półkulistą l niekiedy tylko krzew: 
z korą dość gładką i szaro - ci są na pniu, a na młodych pę- 
dach jako tćż i ogonkach czerwonawą i całkiem nagąj z 
liśćmi długoogonkowymi, zwykle z 5ciu - listków palcza- 
stych, krótkoogoneczkowych, clliptycznie- lub podłu- 
żnie-lancetowatych, kończystych, 3-7" i 1-3", z wierz- 
chu ciemno- a spodem bledzej - zielonych i brodatych 
w rozncrwieniach, nagich, nicrówno i 2 razy piłkowa-
>>>
2507 


nych; z bukietami 3 - 5" długimi, a 1 - 3" szćrokimi, 
wietkimi, aksamitno omszonymi j z kwiatami ciemno- 
czerwonymi dość dużymi, na szypułeczkach krótkich 
czerwonawych i lepko omszonych zarówno z kielicha- 
mi, - o tych ostatnich nieco - dłuższych od szypułeczek, 
przewrotnie - ostrokrężnych lub obłych lecz nieco brzu- 
chatych środkiem, - o płatkach góruych bardzo-długo- 
paznogciowych, 1 -11/," długich, blaszce nieco - o- 
krągławej i mnićjszej, 1\ pręcikach zwyk\e zamknię- 
tych i krótszych od koronyj z torebkami prawie- kuli- 
stemi i około 1" w wymiarach. - Pospolity w południo- 
wych krajach Stanów zjednoczonych Ameryki północ- 
nćj w stanie dzikim, a po ogl'odach naszych chodowa- 
ny dla ozdoby; kwitnie w maju i czerWC,\l.- Jego ko- 
rzeń zmiażdżony i ugotowany, używanym bywa w oj- 
czyznie zamiast mydła do prania tkanin wełnianych j 
że zai! (chociaż mylnie) mają go za jadowity, dowodzi 
jego zwykła nazwa poisson root. Nasiona mogłyby 
być użyteczne jak kasztanowcowe.- (Aesculus Pa- 
v i a LIN.). .. 
Podobnież spo:!:ytkowywują w ojczyznie, 
GAT. 2. K. żółty (P. flava DEC.), zWllny Ka8ztanem ióltym: od- 
mienny - wzrostem 60 - 70' dochodzącym; gałązkami, ogonkami i 
liśćmi opylono _ omszonemi; tych ostatnich listkami długo-kończysty- 
mi, z wi
r:&chu ciemno - a spodem SZkro - zielonymi; oraz kwiatami 
blado-:!:ółtymi:- wraz z tamtym rosnący i kwitnący.- (p,lutea 
POIK. Aesculus flava AlT.). 
Napomknę tu tylko, i:!; z tego oddziału roślin jeden tylko 
GAT. 3. K. wielkogrooolVY (P. macrostachya DEC.), krzew 6-8- 
stopowy,-- o liściach 5listlwwych, gronie wzniesion
m i na t', kwia- 
tach biało _ zielonawych z pręcikami bardzo wystającymi i czerwone- 
mi główkami, fi owocach drobnych. - rosnący w Karolinie i Geor- 
gii,- dostarcza nasion jlldalnych,- (Macrothyrsus discolor 
BPAClI, Aesculus macrostachya LIN.).
>>>
2508 


lli@[!)
il

 (tl
2
2Wilil
 


Gruboklowate (R hi z o bo laceae.*). 
Kwiaty obupłciowe, umiarowe l okazałe, w gro- 
nach, z szypułeczkami w podstawie i po pod wićrzchoł- 
kiem wstawowaterni, oraz z przysadkami.- Kielich wol- 
ny, trwały, 5 -8dzielny w łatki równe, tępe i w przed- 
kwitnieniu dachówkowate. - Korona z 5- 7miu płatków 
naprzemianległych z kielichem, ogrubnich , równobocz- 
nych, ni.eco. wklęsłych, w przedkwitnieniu skręconych, 
w czasie kwitnienia wzniesionycb albo roztwaJ'tych , a od- 
padających.- Pręciki liczne, osadzono na mięsistym 
krążku, opasującym podstawęjajnikaj nitki nitkowate, zro- 
słe podstawami z sobą i z płatkami, odpadające; główki 
wewnątrzwrotne J 2woreczkowe l jajowe albo podłużne, 
grzbiotoczepno, ruchome, otwierające się w podłu2;, 
z woreczkami doległymi.- Jajnik wolny, beztrzonkowy, 
4 - 5komorowy; komory !zalążkowe; zalążki uczepione 
w środku kąta wewnc;trznego l wp6łwywrócone. z jajo- 
tworkicm górnym; szyjki śrQdkowe, wolne, w liczbie 
odpowiedniej komorom j znamiona nikło - główeczkowate. 
- Orzechów 4 - 6 , a czasem mniej przez zronienie l Bci- 
śnionych z boku, odosobnionych lecz spojonych kąta- 
mi wewnętrznymi, niepękających, 1nasionowychj z obowo- 
cnią błoniastą J wietką, odchodzącą; a wowocnią dl'ze- 
wiasto - korkowatą , - od zewnątrz jakby pakułowato- 
włóknisto zgrużloną przez szczecie maczugowate i tęgie 
zmięszane z miąższem oleistym, - na wewnątrz zaś gład- 
ką. - Nasiono nerkowato - 4graniaste, w wypukłym 
grzbiocie łódkowate, z obu końców zwc;żone, uczepiune 
w Brodku przodu- na sznureczku rozszerzonym w przypię- 
pie 2łateczkowe; ze skórką cienką, gębczastą, łatwo odcho-
>>>
2509 


dzącą; z wnasicnnią błonkowatą; bez binłlm.- Zarodek 
skrzywiony; rostek bardzo wielki l gruhy, wypełniający 
całe nasiono, w górnym końcu króciuchno - kończystyj 
łodyżka obosieczna l wydłużona, podnosząca się, umie- 
szczona w rowku rostka powierzchownym, dzierżąca 
2listnie malellkic i dolegające do siebie. - Drzewo roz- 
łożyste; z liśćmi ?łaprzeciwległymi, ogonkowymi, dłonia- 
sto - 3-5-listkowymi; z listkami kr6ciucJmo - ogoneczkowy- 
mi, skól'zastymi l karbowano - piłkowanymi, marszczkowa- 
to-żylastymi, na ogonku wstawowatym; bez pl'zylistków. 
RODZAJ 1272. IJI'zewi}Jf'st (('uryo('ur LIN.). 
- Kielich t!'w3ły, 4 - 6dziclny, równy, dachówkowaty. 
Korona z 5 - !;miu płatków, większych niż łatki kielicha 
i prawie równych Bobie. Pręcików wiele, osadzonych na 
wystającym krążku; nitki spojone podstawami z Bobą 
i z koroną; główki wewnątrzwrotne, grzbietoczćpne, 0- 
twićrnjące sil( w podłuż. Jajnik wolny, beztrzonkowy, 
4-5--6komorowyj zalążków w komorze po 1 mu, ucze- 
pionych w kącie wewnl(trznym j szyjek 4 - 6, lub przez 
zronienie illnićj, ściśnionych, spojonych w osi, niepękają- 
cych,- z obowocnią błoniastą,- a wowocnią drzewiastą, 
przez szczecio maezugowate pakułowatą lub też zgrużlo- 
ną. Nasiono w każdćj komorze 1, nerkowate j ze skór- 
ką gębczastą lecz cienką, w grzbiecie głęboko wyżło- 
bioną. Reszta cech jak w rodzinie. 
GAT. 1. D. migdałonośny (C. amygdaliferum CAV.). 
Drzewo wyniosłe na 150-200', a. 2-4' grube: 
którego-- korona na.der rozłożysta. i przypłasczono - kuli- 
stawa j kora na pniu gładka l na gałęziach zielona lub 
niekiedy fiołkowo - cisa j gałązki naprzemian pOBcislmne, 
i ponabrzmiewałc WęZłow3tO: liBcie naprzeciwległe al- 
boli tćż troiste, palczaste, 3 -5Iistkowe, na ogonkach 


j
>>>
2510 


obłych ale zgrubłych w obu końcaeh; o listkach podlu- 
żnie-lancetowatych, 5" i 2 1 //', odlegle piłkowanych, bło- 
niastych, nagich z wyjątkiem roznerwień na dóllH':j po- 
wierzchni pędzelkowato-włosistych, w podstawic każde- 
go ogoneczka z 2ma przy listeczkami , - z któ"ych je- 
den ogoncczkowy, nieco - wil(kszy, woreczkowaty i o- 
twarty od dołu, - a drugi prawie - szczecinkowato lan- 
cetowaty: gronI'. końcowe, z kwiatów wielkich do 2" 
w średnicYI zielonawo - żółtych j ua szypułce głównej '/2- 
calowej l odstająco- i członkowato - włos o kosnU\t
j, - a 
szypułeczkach 1 calowych, ku górze zgrubłych i wsta- 
wowatych, przy tern gęsto-kosmatych; o kielichach ku- 
beczkowatych l 5wrębnych w łatki wzniesione i rzęso- 
wane j o płatkach tępych l wklęsłych, mięsistych j p.'ę- 
cikach przeszło 200, z których zewnętrzne płodne wię- 
cej niż 2 razy dłuższe od korony, szydłowate, Bciśnio- 
ne i białawe,- a wewnętrzne krótsze i płonne; o jaj- 
niku kulisto - ściBnionyrn, tępo - 4ściennyrn j szyjkach 4ch, 
szydłowatych, krótszych od pręcików: owoc kulistawo- 
iajowy, cokolwiek-ściśniony, 1 1 / 2 - 2 1 //' w rozmiarach, 
zielony z ciemni6jszemi plamami l złożony z 2ch a cza- 
sem z 3ch i 4ch orzechów nerkowatych: nasiona tejże 
samej postaci. - Znachodzi się w lasach w Santa -Fe 
de Bogota; kwitnie od października do lutego.- Na- 
siona jego smaczne, bywają w częaci jadane za przy- 
smak lub jako przyprawy na podobieństwo migdałów, 
a w częBci wytłaczane na olej nadzwyczaj delikatny. 
Drzewo używa się na belki i inny materyał budowlany. 
Takich samych migdałowatych nasion, dostarczają także: 
GAT. 2, D. orzechodajrry (C. nuciferum LIN.); - o liściach 3- 
listkowych; o kielichach i koronach szkarłatnych; a owocach kuli- 
stych wielkości głowy dzieciQcia , z 4ma jajowo - 3kątnymi orzocha- 
mi;- rosnący" Gujanie, zwłaszcza w Bcrł..ice i Essekwebo.
>>>
25 Ił 


G.ł.T. 3 D. gladki (C. glabrum PBRs.): - z li..ćmi trzylistko- 
wymi; z listkami czerwonawymi i długokończystymi ; z owol.ami wiel- 
kości jaja cisymi, z których za dojźrzeni!lm złusczającR się Hkóra, 
odkrywa middż zielonawy, słodkawy i prawie - m...l'łow
ty: - dośd 
zwykły po lasach Gujany dziki, a chodowany koło domów.- (Rlli- 
zobolus Saouari CORR, Pekea ternata Pom.). 
GAT. 4. D. ma8łuwaty (C. butyrosum WILLD.): kt6rego lis- 
.. 
cie 5listkowe; listki całobrzegie, do 7" długie, z przylistkami wiei. 
kimi i po odpadnięciu pozostawiającymi blizny; kielichy mięsiste, po 
pielato-miękkowłose; korony białej a owoce 4, odosobnione, 2" dłu' 
gie i żółtawe, lub 2 albo t zUlicznie większe: - znachodzony w Gu. 
janie i Brazylii dziki i uprawny: - z kt6rego opr6cz użytku z na- 
sion, miatdż owoc6w dodają do potraw zamiast masło.. - (R h i z 0- 
bolus butyrQsus SCRBB. Peltea butyrosa AUBL.). 


lli-!.)t!)


'1 £ (!L!:I
SS
\J',J.j!.l. 


Dziurawcowate (Hypericaceae LIN DL.). 
Kwiaty obupłciowe, umiarowe, końcowe lub kąto- 
we, w wiechach czy w podbaldaszkach widlastodzielnych 
i nagich albo przysadkowych, ŻÓłte, czasem tylko czer- 
wone albo białe. - Kielich wolny, trwały, już 5- lub 
rzauziej 4 -liczebny z dzi:tłkami mniej więcej zrosłemi, 
dwuokręgowemi, z których 2 zewnętrzne często mnićj- 
sze,- już 4-lub S-wrębny albo -dzielny,- już rzadziej 
krzyżowo - 4działkowy, O 2ch działkach zewnętrznych 
większych łusczynowato pokrywających w przedkwitnie- 
niu dl.ugie 2 wewnętrzne mnićjsze. - Korona o płat- 
kach odpowiednich liczbą i naprzemianległych z działka- 
mi, bez - lub llmićj więcej wyrażnie - pazuogciowych l 
równych, mnićj więcej nierównobocznych , wachlarzy- 
kowato-żyłkowan)'ch, w przcdkwitnicniu BruLowato skrę- 
conych, bąć odpadających, bąć obwijająco albo okrę- 
cono trwałych; z paznogciem nagim, alboli tez po nw- 
159 


t 


.J-
>>>
2512 


podstawą z dołkiem lub łuseczkI} już mięsistą już pła- 
teczkowatą. - Pręciki rzadko kiedy w liczbie oznaczo- 
nej, bo zazwyczaj nader liczne; nitki niteczkowate, już 
wolne, już łwiązkowe, już 3-5wiązkowe,- z wiąz- 
kami czasem naprzemianległemi z gruczołkami lub łu- 
seczkami podjajnikowemi j główki wewnątrzwrotne , 2- 
wOl'eczkowe, prawie-mosznowate, grzbietoczepne, ru- 
chome, często zakończonc gruczołkiem, otwierające się 
w podłuż. - Jajnik złożony z 3ch lub 5ciu a czasem i 
z wi'tcćj jajniczków , bąć przez płytkie wwinięcie się ich 
brzegów 1komorowy, bąć przez głębsze lecz nigdy nie- 
sięgające osi środkowej niezupełnie -3 - 5komorowy, bąć 
przy dokładnem zroBnięciu się tychże w osi onegoż do- 
kładnie-3-5komorowYj z łożyskami mniej więcej po- 
wysuwanemi z kąta wewnętrznego: zalążki w komorach 
zwykle liczne i 2szeregowe, rzadko w liczbie oznaczo- 
nej, a naj rzadziej po 1mu, najczęściej poziome, czasem 
podnoszące się, a najrzadzićj wiszące, wywrócone lub 
niekiedy dwuwrotne : szyjki szczytowe l 3 lub 5 a rzad- 
ko więcej, nitkowate albo maczużkowate, już wolne, już 
zaledwie w podstawach lub też aż do środka zrosłe z 
80b
: znamiona wyrażne, gł6weczkowate lub ucięte, cza- 
sem 2łateczkowe. - Torebka bąć 2komorowa, z ło- 
żyskami sciennemi, pękająca po szwa.ch z pozostawie- 
niem ramcza łożyskonosnego i trwałego, - bąć 3 - 5- 
komorowa, pękająca przez przegrody a rzadziej przoz 
ściany w 3 lub 5- łusczyn powwijanych brzegami, od- 
dzielających się od osi łożyskonośnej , trwałych albo od- 
padających.- Nasion w komorach zwykle wiele, czasem 
liczba oznaczona, a niekiedy tylko po 1mu, poziomych, 
podnoszących' się lub wiszących, prostych albo skrzywio- 
nych, obłych lub aciśnionych, bez osnówki, lecz na sznu-
>>>
2518 


reczkach czepiających się wprost znaczka podstawowe- 
go lub tóż nicco - boczncgo j ze skórką skorupkowatą 
albo błonkowatą, dołeczkowaną lecz częi!ciej gładką, 
niekiedy wątłą, wietko-komorkową, osnówkowatą, za- 
mykającą dużo mniejsze jądro, często przy jajosadce 
naprzeciwległćj znaczkowi wypłasczoną w skrzydełko 
błoniaste j bez białka. - Zarodek prostoległy, prosty 
lub cokolwiek -łękowaty; o listniach już listkowatych, 
już niekiedy i mięsistych, a zwykle krótkich; a rost- 
ku obłym, tępym, dłuższym od listniów i zbliżonym do 
znaczka. - Drzewa, k,'zewy, podkrzewy lub też zioła 
trwałe albo czasem roczne; z sokiem żywicznym, bąć za- 
-barwionym bąć bezbarwnym; z gałęziami naprzeciwległe- 
mi a ,'zadziej okrfgowemi, węzwwato-wstawowatemi, 4gfłU.- 
niastemi l1tb niekiedy Bciśnionemi w 2 powierzchnie, a 
nawet i obłe/mi; z liśćmi już naprzeciwległymi już okrf(- 
gowymi, prostymi l bez- albo -ogonkowymi, całymi, pil- 
rzastonerwowymi, całobrzegimi alboli też gruczołkowato 
piłkoivanymi lub karbowanymi, zwykle k,.opeczkowanymi 
przez gruczołki żywiczno - przejźrzyste i zatopione w ich 
t,.eści, a w brzegu obsypanymi od pęcherzyczków czar- 
nych i kropeczkowatyell ; bez przylistków. 
RODZA.J 1273. lJ
;,,,',,w;e(' (IIYI)(',.i(,UlIł LIN.). 
_ Kielich 5dzi&łkowy lub tćż 5dzielny, o łatkach da- 
chówkowatych, już równych, już 2ch zewnętrznych więk- 
szych. Korona z 5ciu płatków, równych kielichowi, bąć 
równo - bąć mnićj więcej różno - bocznych, w przedkwi- 
tnieniu dachówkowato skręconych. Pręcików wicle , po- 
zrastałych w 3 lub 5 wiązek, lub też nieumiarowo-wie- 
lo wiązkowych , rzadko wolnych, a najrzadzićj w ozna- 

zonćj liczbie; nitki niteczkowate j główki wewnątrz- 
wrotne, mosznowate. J3;.jnik bczł1'zoneczkowy, już ści- 
159.
>>>
2514 


śle-f komorowy, z łożyskami 3ma lub 5ma 
cienncmi na 
. 
szwach, alboli tćż przy wwinięt)'ch jajniczkach z obrzc- 
żającemi takowp , - już 3 - 5komorowy, z brzegami jaj- 
niczków powwijanymi aż do zrośnięcia się zobopólnego 
w osi jajnika; zalążki liczne l czascm prawie w ozna- 
czonćj liczbie, 2- wielo - szcregowe, poziome, wywró- 
conc j szyjki 3 albo 5, nitkowate, bąć wolne bąć zro- 
słe z sobą podstawamij znamiona główeczkowate. To- 
rebka 1-3-5komorowa , rzadko kiedy niepękająca 
i prawie - jagodowata, ale zwykle pękająca prz('z prze- 
grody w 3 lub 4 łusczyny; z łożyskami szwowemi, przy- 
rosłemi do brzegów łusczyn lub oddzielającemi się od 
tychże, - alboli tćż zrosłcmi wraz w słupuś środkowy, 
całkowity albo podzielny. Nasiona w komorach licznE', 
rzadziej po kilka a czasem i po 1mu, obło wydłużone, 
proste albo zakrzywione j ze skórką już skorupkowatą 
i obćjmł
ącą aciśle jądro, - już wietką l siateczkowato. 
komorkowaną i osłaniającą dużo mniejsze jądro; z wna- 
sienni warstewką wnętrzną mięsistawą. Zarodek pro- 
stoległy, obły; jego listnie krótkie i tępe jarostek bli- 
ski znaczka. 
GAT. 1. D. pospolity 
H. perforatum LIN.), w da- 
wnych zielnikach także i S. Jana Zielem, Dzwonkam-i, 
Dzw01icem, Dzwonkami Panny Maryi lub Matki Bożej, 
Dzwonkiem czerwonym zwany. - Ziele t.'wałe, k tórcgo : 
kłął:) zdrzcwiały, gałęzisty, czarniawo-cisy, pokryty korzon- 
kami włóknistymi: łodyga 1- 2 %' wzniesiona lub też 
podnosząca się l obła, lecz z 2ma listewkami naprze- 
ciwlcgłemi w całej swej długości-- a przez to jakby-obo- 
sieczna, często czerwona\\-a, tu i owdzie szaro kropko- 
wana , zarówno z resztą rośliny naga , w odzh)ł
lku aż 
ku Bl'odkowi z mn6stwem naprzeciwległych ga
ązeczel
>>>
25ł5 


listnych, a. na. szczycic !Z temiż kwiatonoanemi: lilkie 
bez - lub zaledwie - ogonkowe, jajowato - podłużne lub 
równowązko wydlużone, 1/2 -1" i 2 _4'" a na gałąze- 
czkach dużo mniejsze, tępe, całobrzegie, często brze- 
giem podwinięte, a około niego zwłaszcza ku wierzchoł- 
kowi mniej więcej czarno a obok tego i przejźrzysto 
kropeczkow:me: podbaldaszek 3dzielny, już tęgi już wiet- 
ki l bąć skąpokwiatowy bąć wiechowato - wielokwintowyj 
kwiaty na 1" w Brednicy, złoto - żółte, - o łatkach kie- 
licha lancetowatych, zaostrzonych, całobrzegich i roz- 
twartych l - płatkach podłużnych, przewrotnie - jajowa- 
tych lub niekiedy nieco - rombowych l tępych. i w brzegu 
czarno kropeczkowanych, - pręcikach 80 -100 w 3ch 
wiązkach, nitkowatJTch, nierównych , z główkami okrą- 
gławemi i w wierzchołku z gruczołeczkiem wiśniowym, 
_ szyjkach 3ch, równych jajnikowi , odstającycb,- a 
znamionach pojedynczych, tępych i czerwonych: tore- 
bka jajowa, tępo - 3kątna, 3komorowa, 3łusczynowa: 
nasiona drobne, cise, dołeczkowane. - Zwyczajny pra- 
wie - wszędzie po wzgórzach, górach l lasach i przy dro- 
gach w całej Europie, w północnej Azyi i Afryce j k wi- 
tnie od czerwca do sierpnia. - Z dawien dawna znajo_ 
memi były po lćkarniach ziele,wierzcholki, kwia- 
ty i nasiona Dziw.awca - herba, s u mitates, et 
semina Hyperici, za roztarciem w palcach woni 

ywicznej i barwiące też czerwono j działające wzmacnia- 
jąco, nieco-ściągająco, przeciwzimnicznie, przeciwczer- 
wiowo, przeciwdnawo , pędząco mocz, wstrzymująco bie- 
gunki, czerwonki i krwotoki ,- zwłaszcza też gojąco ra- 
ny i stłuczenia j w czasach zai! zabobonnych, przypi- 
sywano zielu wiele cudów i czarodziejskich skutków; 
a dzia zai! zaledwie przypomni sobie który z lćkarzów, na
>>>
2516 


oUj dziurawcowy- oleum Hypcrici otrzymy- 
mywany przez wywarzenic, w mocniejszych stłuczeniach. 
Też same skutki, przypisywano takie 
GAT. 2. D. cztbobocznemu (H. quadrangulum LD!.): odznacza- 
jącemu si
 - łodygą prawie - pojedynczą i 4kętną; liśćmi większymi, 
jl\iowatymi, w brzegu ku wi
rzchołkowi ostrawymi, z mało co lub 
prawie-żadnemi kropeczkami przejźszystemii łatkami kielicha b
pemi; 
oraz szyjkami odnośnie do jajnika o pół krótszemi:- dOHć pospo- 
litemu po łękach, gajach i lasach, lecz zawsze więcej wilgotnych.- 
(H. dubium LEEBs.). 
GAT. 3. D. czte1'oskrzydłemu. (H. tetrapterum I'R.): odmienne- 
mu - łodyg, 4skrzydł'ł i czarno kropeczkowanl} na skrzydłach; liść- 
mi wi..kszymi, jajowatymi, drobniuchno - przejźrzysto kroł"'czkowa- 
nymi; kwiataki 2 rl!.
y mnićjszymi i bledszymi j łatkami kielicha ró- 
wnowązko - lancetowatemi; oraz kr6tszą szyjką: - rosnącoIQu tam 
gdzie poprzedzający, ale więcćj wilgotno i prawie po bagnach. - (H. 
quadrialatum WAHLB.). 
GAT. 4. D. górskiemu (H. montanum LIlI.): - o łodydze wy- 
Imukłćj, obłej i nagiej i liściach podłużnie - jajowatych, wpółobćj- 
mujących, w t\lpym końcu lekko - ciernisto kończystych, nagich tyl- 
ko spodem białawych i często zaledwie-omszonych j za młodu przćj- 
źrzysto kropeczkowanych a później nie, ale w brzegu rll:c;jsowatym 
liawsze czarno kropeczkowychi kwiatach miodowo-żółtych, w malych 
wiązkowatych podbaldaszkach ,- ,.. płatkami czarno kropoczkowa- 
nymi, 2 razy dłul:szymi nil: ostro,lancetowate i gruczołkowato-frę-o 
zelkowane łatki kielicha, -, z prlcikami zawsze w 3ch więzkach; a 
torebce 3komorow
j i ż6łtaw
j lub czasem czerwonaw
j: - częstemu 
po suchych lasach, po wzg6rzach i na górach. 
GAT. 5. D. rozesłanemu (H. humifusum LIlI.), u innych le
fJ!Je- 
mu: - z łodygami zaledwie - 3 - 5calowemi, rozłożonemi na zicmi, 
cieniuchnemi, prawie-obosiecznemi przez listewki leżlJ:ce naprze- 
mian w przyległych członkach i z liŚĆmi krótkoogonkowymi, podłu- 
tnie - jajowatymi, t
pymi i nagimi zarówno juk i - łatki kielicha tt;'po- 
lancetowate, ciernisto - kończyste i 2 razy dłuzsze od jajnika j z kwia- 
tami pojedynczymi, sz,ypułcczkowymi i końcowymi:- doM zwykłe- 
mu po wilgotnych piasczyskach i rolach piaskowych Minych, prawie 
wszędzie w Europie.
>>>
2517 


RODZAJ 1274. Por/'ybek (Anclrosftemum 
AJ,L.) 7- wyróżniony z rodzaju poprzedniego: kiclichem 
5działkowym, o działkach najczęBciej 20kręgowych , 
nicrównych, skórzastychj koroną 5płatko w ą; pręcikami 
zwykle 5wiązkowymi, odpadającymi; jajnikiem niezu- 
pełnie-3komorowym, z szyjkami odosobnionemij torebką 
1komorową, przed dojźrzeniem jagodowatą a po doj- 
źrzeniu suchą, llicpękającł); - albolitćż otwartą w 3 
łuszczynki krótkie w szcz,ycie. 
GAT. 1. P. wła6ciwy (A. officinale ALL.).- Pod- 
krzewina cała nagaj posiadająca- łodygę 2-3' wznie- 
sioną, odstająco-gabtzistą, obłą jak i gałęzie, lecz z 2ma 
listewkami podłużncmi i czyniącemi ją jakby naprze- 
mian-obosieczną, zwykle czerwonawą, w odziomku zdrze- 
wiałą; liBcie bezogopkowe, jajowato lub jajowato wy- 
dłużone na llh-
", tępe z wyjątkiem najwyższych cza- 
sem zaostrzonych, całobrzegie, zaledwie widocznie przej- 
źrzysto kropeczkowane, z początku pięknie - zielone i 
bledsze spodem, lecz ku jesieni czerwieniejące; podbal- 
daszki końcowe, 3-10kwiatowe, krótsze od najwyższej 
pary liBci,- o przysadkach drobnych, ostro-równowąz- 
kich; kwiaty blado-żółte, o kielichu z czasem odgię- 
tym l płatkach tępych i dłuższych niż kielich, a 
pręcikach i szyjce im równych; torebka mięsisto - skó- 
rzasta, jajowa, czcrwona zpoczątku a późnićj czarno- 
szkarłatna, niedokładnie - 3komorowa; nasiona cise.- 
Rośnie ponad strumieniami i po miejscach wilgotnych 
a cienistych, w Europie kupołudniowej j kwitnie od 
czerwca do sierpnia.- Dawniej ziele i kwiaty Po- 
chybka- herba et flores Androsaemi i!cią- 
gająco żywiczne, używano jak dziurawcowe.- (Hype- 
ricum Andr08acmum LIN.).
>>>
25ł8 



 


GAT. 2. P. koili (A. hircinum ENDL.), 1V starych pismach Ko- 
zilikiem, KozodzikierTi i Kozodziczynq zwany. - Krzew cały nagi, 
3' dorastąjącYi z łodygą obł!!; z gałęziami 2skrzydłemij z liśćmi lek- 
ko obejmującymi łodygę, jajowato-podłużnymi, zaostrzonymi, 1-2" 
długimi, przejirzysto kropeczkowl\nymi: z podbaldaszkami 3 - 12- 
kwiatowymi; z kwiatami dość - wielkimi, żółtymi, O łatkach kieli- 
cha lancetowatych i zaostrzonych, płatkach dwa razy dłu:!szych 
i jąjowato - podłuinych , pręcikach jeszcze od nich dłuższych, a 
szyjkach r6wnież długich. - Znachodzi się w Europie południow
j; 
kwitnie latem.- On to dostarczał jeszcze DJosKORY1ESOWI słynnego 
niegdyś l
ku, w sw
m zielu wstrzymując
m krwotoki maciczne, miar- 
kująclim zbytnie czyszczenia miesięczne, 'l
cząc
m moczościsk i wiele 
niemocy pęcherza moczowego.- (Hypericum hircinum LIN.). 
RODZAJ 1275. S(Jc:.elinl (\Ti!i;lIIin VELLOZ.).- 
Kielich 5dzielny, trwały, w przedkwitnieniu dachówko- 
waty. Korona 5płatkowa, naprzemianległa z kielichem , 
z przedkwitnieniem dachówkowatćm, a z górną powierz- 
chnią blaszek często kosmatą. Pręciki liczne, zrosłe w 
5 wiązek naprzeciwległych płatkom; z nitkami rozdzie- 
Jającemi się ku górze i niteczkowatemi j a główkami 
wewnątrzwrotnemi, kulistawemi, otwićrającemi się \V po- 
dłuż. Łusek podiajnikowych 5, naprzemil!.nległych z ko- 
roną. Jajnik beztrzoneczkowy, 5komorowyj komory wie- 
Jozalążkowej zalążki wywr6cone. uczepione w kącie we- 
wnętrznym w 2ch lub więcej szeregachj szyjek 5, w szczy- 
cie od wewnątrz znamionowych. Jagoda kulista, 5ko- 
morowa, lub prawie-1komorowa przez przegrody nik- 
nąco ku osi owocu i w brzegu łożyskonoane. Nasiona 
mnogiej o skórce skorupkowatej, brodaweczkowanej; a 
wnasienni błonk'Jwatej. Zarodek prostoległy, obło wy- 
dłużonYj z rostkiem bliskim znaczka. 
GAT. t. S. bezogonkowa (V. sessilifolia PERS.).- 
Krzew 5-6' wysoki a czasem drzewko, całe nagie z 
wyjątkiem koronyj z pniem i gal'tziami 4gmniast,emi; z
>>>
2519 


liśćmi bardzo - krótko- lecz grubo - ogonkowymi, ellip- 
tycznie-lancetowatymi, zaostrzonymi, nieco obejmujący- 
mi łodygę swą porlstawą sercowatą, mocno odstający- 
mi, 5-tO" i 2-4", całobrzegimi, prawic - skórzastymi, 
spodem cisawo - czerwonymi j z podbaldaszkami wielo- 
kwiatowymi, na końcach gałązek i w kątacb najwyż- 
szych Haci j z pąkami kulistymi; z kwiatami żółtymi, 
małymi, o płatkach korony nader kosmatych wcwnątrzj 
z jagodami jajowemi, jakby wisienki żółtawe. - Zna- 
chodzi się w Gujanie i Kajennic j kwitnie w upały. - 
Gdy w8zystkie częBci tej roi!liny wypełnia sok ży- 
wiczno-ŻÓłty, nacinając zazwyczaj jej pień- otrzymują 
sok Bcinający się podobny gumigucie, często w handlu 
napotykany pod nazwiskiem gumiguty amerykań- 
skiej- Gummi-guttae americanuID; nawet i 
skutki sprawia też same, bo gwałtownie przeczyszcza: 
używa się zaB już wewnętrznie na przeczyszczenie, ju:f; 
zewnętrznie w liszajach; także jako barwik żółty. Prócz 

ego liBćmi leczyć zwykli tameczni zimnice, a korą p6- 
krywać chaty.- (H y p eri c u m 8 e s 8 il if o l i u m AUBJ..). 


Tegoż samego stętałego soku, dostarczają: 
GAT. 2. S. Bzerokoliścia (V. lutifolia CHOIS,), zawsze drzewko, 
_ !II liśćmi prawie-sercowato jajowatymi, kończystymi, spodem czsr- 
no kropkowanymi i rdzawo kutnerowatymi, a łatkami kielicha tępo- 
jajowatemi i prątkowanemi; - także w Gujanie rosnąca:- (H Y P e- 
ricum latifolium AUBL.):- oraz 
GAT. 3. S. gujaneMkO. (V. gujanensis PERS.); także drzewo, 
odznaczające się - gałęziami węzłowatemi i czerwonawemi, a za 
młodu 4graniastemi; Ii"ćmi do 8" długimi, jajowato - lancetowatymi, 
długokończystymi , całobrzegimi, z wiórzchu nugimi a spodem rdza- 
wo kutnerowatymi I przejźrzysto kropkowanymi; kwiatkami drobny- 
mi, żółtymi I - o ki,lichach rdzawo - kutnerowatych i obrzeżonych 
błoni&8to,- płotkach wklęsłych i białawo okrytych wewnlj,trz, -- a
>>>
I: 


2520 


jajniku także rdzawo kutnerowatym; jagodami jajowo - kulistawe- 
mi, :t6łta.wemi:- znachodzona tu i owdzic w Ameryce południow
j, 
kwitn'łca w czerwcu i Iipcu.- (Hypcricum gujancnse AUUL.). 


lli@)ID2
J fi}. @r!.SS2Zm;s.. 


l, 
ł- 
I' 


Cistro Ilkotvate (Ternstroemiacea e ENDJ..). 


Kwiaty obu- a czasem przez zronienie mięszano- 
płciowe , umiarowe j już kątowe i to pojedynczo albo 
w wiązkaeh , już w końcowych gmnach lub wiechach; 
najczęściej białe, rzadziej różowe albo czerwone, a naj- 
rzadziej żółte; na szypułkach w podstawie wstawowa- 
tych, bez albo z przysadkami.- Kielich zazwyczaj wol- 
ny, czasem tylko samym dołem przyrosły do jnjnika, 
trwały a niekiedy odpadający, zwykle w podstawie o 
2ch przysadeczkach , 3-4-5- a nawet i więcej-dział- 
kowy; o działkach bą6 wolnych bąć coakolwiek z sobą 
pospajanyeh , skórzastyeh , wklęsłych, nieco-nierównych, 
dach6wkowatych.- Korona z płatków niekiedy jakby- 
kołojajnikowych l liczbą odpowiednich i naprzemianle- 
głych a czasem tylko naprzeciwległych działkom, wol- 
nych lub niewyraźnie spojonych w podstawach l często 
nierównobocznych l' a w przedkwitnieniu dachówkowa- 
nych alboliteż nieco - skręconych.- Pręciki w liczbie 
nieoznaczonćj, kilkookręgowe, niekiedy prawie-koło jaj- 
nikowe , zwykle spojone z podstawami płatków: nitki 
zazwyczaj krótkie, nitkowate albo szydłowate l wolne 
lub też zrosłe podstawami l a czasem poskupiane w 
wiązki: główki wewnątrzwrotne, 2-4woreczkowe , jui 
grzbieto- już podstawo-czepne, ruchome albo nie; z wo-
>>>
2521 


reczkami bąć aciale naprzeciwległymi bąć rozchodzący- 
mi się w podstawach, otwierające się z przodu w po- 
dłuż, albo łćż czasem dziurką w podstawie lub w szczy- 
cie; o zw6rce z t
'łu wystającej, niekicdy zgrubiej lub 
gruczołem wklęsłym zakończonej w wierzchołku: pę- 
cherzyki pyłku 3łateczkowe, albo 3graniaste.- Jajnik 
wolny, a bardzo rzadko dołem zrosły !Z kielichem, z 
2-3-5ciu a niekiedy i więcćj ,jajniczków, pierwiastko- 
wo zwykle 1komorowy przcz wwinięcie się łożyskono- 
Bnych brzegów jajniczków, a p6iniej przez zroi!nięcie 
się onychże w oś i!rodkową- 2-lub 3- albo 5- komorowyj 
komory bąć o kilku zalążkach w liczbie oznaczonej, bąć 
o licznych w nieoznaczonej: zalążki na łożyskach ster- 
czących z kąta wewnętrznego, wiszące albo niekiedy 
podnoszące się, już zgięte, już wywrócone, już dwu- 
wrotne: s!Zyjki w liczbie komor, lecz zazwyczaj zrosłe 
w 1nę: !Znamiona spojone wraz lub odosobnione, już o- 
stre już tępe.- Owoc 2 - 5komorowy j w jednych nie 
pękający, skórzasty albo mięsisty,- w innych zali to- 
rebkowaty, pękający przez ściany w łusczyny i!rod- 
kiem z przegrodami nasiononośnemi w brzegu, lub też 
z temiż nagiemi a osią trwałą dzierżącą nasiona.- Na- 
sion w komorach liczba oznaczona, po kilka albo po 
1mu, podkowiasto złożonych, okrągławych lub też kl}- 
towatych, czasem i!cii!nionych albo nawet skrzydlastych, 
już podnoszących się, już wiszących, już poziomych, 
tu nagich a owdzie objętych mięsistą osnówką: ich 
skórka sk(\l.upkowata, gładka albo dołcczkowato - kro- 
peczkowana, czasem gęsto wełnista , - niekiedy zaB błon- 
kowata i rozpłasczona w podobneż skrzydełko- bąć prze- 
biegające od podstawy ku wićrzchołkowi J bąć w koło 
opasujące: białko mięsiste czy chrząstkowate, zwykle 


.
>>>
2522 


.l 


skąpe, fi czasem żadne.- Zarodek w raZIe obecnol!Cl 
białka Brodkowy, prostoległy , prosty albo łękowaty l 
a nawet złożony we dwoje; z listniami w białkowych 
płaskimi, podłużnymi l równowązkimi albo nerkowaty- 
mi, czasem zfałdowanymi w podłuż , - w bezbiałkowych 
zaB wydatnymi, grubymi i mięsisto - oleistymi j z rost- 
kiem króciu
hnym lub długim, zbliżonym do znaczkaj 
a kiełkiem zaledwie widocznym.- Drzewa albo krze- 
W!!; z sokiem wodnistym; z gał
ziami i gałqzkami oble- 
mi; z liśćmi naprzemianległymi, cz
sto zbliżonymi prawie- 
wiqzkowato na wierzchołkach gał
zi, bardzo rzadko na. 
przeciwległymi, prostymi, całkimi lub dłoniasto wrf}bny- 
mi, zwykle trwałymi, skórzastymi lub rzadko kiedy bło- 
niastymi, przejżrzysto kropkowanymi l pierzastonerwowy- 
mi, już całobrzegimi już zqbkowanymi, cZf}sto spodem 
iedwabisto lśnqcymi; bez przylistków, alboli też kiedy 
niekiedy z tymiź mi
dzyogonkowymi w liściach naprze. 
ciwległych, lub w naprzemianległych bocznymi 
 parzy- 
stymi. 
RODZAJ ł276. Ślillłncznik ('o(
hlospe..mlm. 
KUNTH.).- Kielich trwały, bezprzysadeczkowy, o 5ciu 
łatkach dachówkowatych, z których 2 !Zewnętrzne 
mniejsze. Korona z 5ciu płatków naprzemianległych z 
kielichem, nierównobocznych , trwałych i skręconych 
w przedkwitnienin. Pręcików wiele, podjajnikowych , 
, kilkookręgowych , trwałych j nitki nitkowate j główki 
podstawoczepne, długie, równowązko - 4graniaste, 4wo- 
reczkowe, otwierające się w szczycie fną dziurką. Jaj- 
nik wolnYI przez półprzegród 3 albo 5- niezupełnie-ty- 
leżkomorowy j zalążków wiele, uczepionych u brzegu 
półprzegród w kilku szeregach, dwuwrotnychj Bzyjka 
nitkowata, w końcu haczykowata; znamię ucięte i dro- 


l 


.
>>>
2523 


bniuchno-ząbcczkowane. 'l'orebka s,kórzasta, niezupeł- 
nie-3-5komorowa, z półprzegrodami osadzoncmi brze- 
giem nasionami j z wowocnią papierowatą, oddzieloną 
od śródowocni poprzecznie włóknistej a pękającą poza 
przegrodami w tyleż łnsczyn wewnętrznych co tamta 
zewnlttrznych- Ilawzajem naprzemianległych. Nasiona 
liczne, uczćpiollc na łożyskach równowązkich i przyro- 
słych z obu stron brzegu pólprzegród niknących ku 
obu końcom, nerkowate albo Blimaczkowatcj ze znacz- 
kicm w wykrojcniu; ze skórką skorupkowatą, pod na- 
skórkicm tęgim wysłaną wełną gęstą i białą,- o wna- 
sicnni błoniastej. Zarodek 1V osi białka mięsistego, pro- 
stolcgły lecz łękowaty j z listniałui płaskimi, c9,łkimi, 
wzajcm naległymi; z rostkiem c błym, zwróconym ku 
końcowi nasicnia ostrzejszemu i zbliżonemu do znaczka. 
GAT. t. Ś. wspaniały (C. insigne ST. HIL.). - 
Krzew 2-6' wysoki: z pniem pro::-tym i zwykle poje- 
dynczym; z korą cisI}, popękaną; z gałęziami obłemi, 
nagiemi, w końcach tylko lekko włosistemi. Liście ma w 
zarysie okrągławo-sercowate, paszczepane dłoniasto i głę- 
boko-- w 5 łat ku !Zewnątrz mniejszych i odgiętych, w 
podłuż poskładanych, jajowatych, kończystych, ostro 
2 razy piłkowanychj dólne do 4" długie i szerokie , na 
równie - długich i miękkowłosych a 1 - 3rowkowych o- 
gonkach, prawie-nagie , z wierzchu ciemniejsze i nieco- 
czerwonawej dalsze coraz mniejsze i omszone spodemj 
a najwyższe zaledwie - ł calowe, często tylko 3łatowe, 
zazwyczaj z obu stron omszone: o przylistkach równo- 
wązko - szydłowatych. Wiechy końcowe, dużo wcze- 
śnićjsze od liści; z szypułeczkami Y2 -1 1 /2" długicmi l 
z czascm wydłużającemi się i grubIijejqcemi, zlekka 
miękkowłoscwi, a w ich podstawie- z 2wa przysadkawi
>>>
2524 


równowązko - szydłowatymi odpadającymi. Kwiaty 
przeszło 2" w Brcdnicy, żółte i czerwono prążkowane; 
o działkach żółtawych, czerwonych albo zielonych, 
miękkowłosych, zewnętrznych lancetowatych a 3ch we- 
wnętrznych wklęsłych i cokolwick wykrojonych; płat- 
kach przewrotnie -jajowatych, wykrojonych, wklęsłych, 
cieniuchnych, 1 1 / 2 " i dłuższych j pręcikach o pół krót- 
szychj a jajniku kosmatym. Torebka przewrotnie - ja. 
jowa, Qstra , 2calowa, miękkowłosa. Nasiona w cienkićj 
osnówce l okryte wełną długą i jedwabistą, na zcwnę- 
trznym brzegu cise a na wewnętrznym żółte.- ROBnie 
w Brazyliij kwitnie od maja do wrzeBnia.- Odwarem 
korzenia leczyć zwykli miejscowi l wszelkie bóle we- 
wnętrzne wynikłe ze stłuczcń zewnętrznych; przypisu- 
ją mu nawet własność, gojenia powstałych ztąd we- 
wnątrz wrzedzicnic. Za zranieniem wycickający sok 
lepki ściąwszy się, da się użyć za liposok arabski; 
korzeń i nasionu, pięknie barwią na żółtoj a wełna na- 
sion zastąpić może w wielu względach bawełnę.- (C. 
serratifolium DEC. :Maximilianea regia MART.). 
Takięż samo jest zast6sowanie 
GAT. 2. Ś. Bawełny (C. Gossypium DEC.): odmiennego- liść- 
mi spodem kutnerowatymi, 2 razy większymi, z całobrzegimi łata- 
mi; torebkami szeroko - wartołlmwatemi, 5łatowemi, wielkości jaja 
gęsiego; oraz nasionami n
rkowatemi: - wIndyach wschodnich:- 
(Bombax Gossypium Lm.):- oraz 
GAT. 3, Ś. barwierskiego (C. tinctorium A. RICU.), krzewu 
wypuszczającego z korzenia do wielkości głowy bulwiasto zgrubia- 
łego-liczne 1stopowe łodygi, od dołu ulistnione liBćmi 5łatowymi i 
piłkowanymi; którego wielkie kwiaty ż6łte, ukazują się dopiero po 
opadni
ciu liBci na szypułkach 2 - 3kwiatowych, do 6' długich i 
g
sto łllSkowanych, wyszłych z samego odziomka tut nad bulwia- 
sMm nabrzmienIem: - a którego ojczyzną Seneg-ambia, 8 por'1 kwi- 
tnienia luty i marzec.
>>>
2525 
RODZAJ 1277. Śt.igłoit (Visnen LIN. FIL.).- 
Kiclich 5wrębny w łatki prawic-równe i dachówkowa- 
te, zrosły w częaci z podstawą jajnika l bezprzysadecz- 
kowy. Korona z 5ciu płatków, prawie-kołojajnikowych, 
naprzemianległych z kielichem, ostrych i dachówkowa- 
tych. Pręcików 12 , zamkniętych, osadzonych ',¥raz z 
płatkami j nitki króciuchne j główki 2woreczkowe, we- 
wnątrzwrotnc, równowązkie, sztylecikowatc w szczycie, 
przyrosłe, otwierające się w podłuż. Jajnik prawie- 
wpółpodkwiatowy, 3komorowyj zalążki....... j szyjka 
3wrębnaj znamiona ostre. Jagoda sucha, uwieńczona. 
krajcm kielicha , 2 - 3komorowa. Nasion w komwach 
po 1em lub po 2. 
GAT. 1. Ś. kanaryjska (V. łvlocanera LIN. FIL.).- 
Krzew 3-6' wysoki; o łodydze wraz z gałęziami obłój 
i tu owdzie guzowatej lub węzłowatej, żółtawo bro- 
dawkowatej j liściach krótkoogonkowych, zawszezielo- 
nych , gęstych, elliptycznych, 3" i 15"', piłkowanych, 
skórzRstych , tęgich i nagichj kwiatach drobnych, bia- 
łych, tu i owdzie w kątach liBci na pojedynczych szy- 
pułkach, zwisłych i mało co dłuższych niż ogonki , - z 
kielichcm skórzastym, zpoczątku odwiniętym, po 0- 
kwitnicniu podnoszqcym się, aż wreszc.ie zamyk
iącym, 
_ z płatkami zaledwie że dłuźszymi od kielicha, a zna- 
cznie od pręcików, - znamionami zaa pojedynczemi; 
owocujajowym, zaostrzonym, uwieńczonym krajem kie- 
licha, zwykle 3komorowym , cisym, nieco-mięsistawym, 
dość smacznym.- Porasta lesiste góry na wyspach 
Kanaryjskich j kwitnie od wrzeBnia do grudnia.- Miał 
to być niegdyś lek, nadzwyczaj słynny ne krwawnice. 
RODZAJ 1278. Kamelia (Camcllia LIN.), nie- 
dawno IITielubiq nazwana.- Kielich bezprzysadecz-
>>>
2526 


kowy, 5-9dzinłkow)', 2,- 30hęgowo dachówkowany 
ku wewnątrz z coraz większemi działkami. Korona 
 
5-7iu płatków podjajnikowyc.h, dachówkowatych, kl 
wewn
trz coraz większych. Pręciki liczne, podjajniko. 
we, kilkookręgowe , często przyrosłe do wnętrznycł 
płatków, a podstawami mniej więcej spojone z sobąj 
nitki szydłowate; główki nalcgłe, 2woreczkowe, podłu- 
gowate, ze zwórką ogrubnią, a woreczkami otwierają- 
cymi się w podłuż. Jajnik wolny, 3-5komorowyj ko- 
mory 4-5zalążkowej zalążki wiszące naprzemian w ką- 
cie wewnętrznymj szyjka 3 - 5wrębna j znamiona głó- 
wecikowate. Torebka 3-6koll1orowa, nie pękająca, lub 
pękająca przez aciany w 3 albo 5 htSl
zyn arodkiem 
przpgrodonoanych; z osią Brodkową trwałą i nasionono- 
śną. Nasion przez zronienie w komorach po 1mu, rza- 
dziej po 2, wywróconych; ze skórką orzeszkowatą, 8 
znaczkiem szczytowym i wgniecionym. Zarodka bez, 
białkowego listnie grube, mięsiste i nierówncj a roste1 
króciuchny, górny. 
GAT. 1. K. japońska (C. japo nica LIN.), zwyklr 
Różq jap011skq mieniona.- Krzew lub niekiedy drzew. 
ko na 10' i wyższej z gałęziami licznemi, odstającemi i 
nagicmi; z liBćmi na ogonkach krótkich i rynienkowa- 
tych, naprzemianległymi, jajowato - elliptycznymi , krót- 
ko"kończystymi, 3-4" i 1 1 / 11 -21/2", skórzastymi, kru- 
chymi, nagimi, Mnącymi, w brzegu piłeczkowanymi w 
ząbki- z koniuszkiem jakby-przyprawionym i zsychają- 
cym się ż czasem j z kwiatami bezwonnymi, pojedyn- 
czymi lub po 3 i więcćj wraz na końcach gaązek kąto- 
wych i końcowych, bcz8zypułeczkowymi, rozmiarów 
róży lecz budowy jeszcze piękniejszej, a Larwy prawi- 
dłowo karmazynowej w różnych odmianach, lecz prócz
>>>
2527 


tego i białej, MIławej lub rozmaiCIe pstl"
j,- o dziat- 
kach Bciale dachówkowatych, zaokrąglonych, wklęsłych 
i nieco - omszonych od zewnątrz, - płatkach przewro- 
tnie-jajowatych, w końcu r;aokrl}glonych, wyciętych lub 
nawet w pewnej odmianie postrzępanych aż do kędzie- 
rBawości,- pręcikach dużo krótszycb,- & jajniku kuli- 
stawym i nagim; z torebkIł wartołkowatą, niewyratnie- 
3-5boczną, 3-5komorow'1:1 nagą, - Dzika w Japonii 
i w ChiD3ch, a chodowana jak najstaranni
j po za mo- 
iniejszych szklarniach w parze set odmian; kwitnie 
od grudnia do maja u nas, a w ojczyznie dużo wcze- 
śniej.- Pomimo najwyiszej zasługi jako roślina roz- 
rywkowa, w ojczyznie nawet Itarannie pielęgnowana ,- 
dostarcza ona japończykom z nasion wytłaczanego, ole- 
ju, który jak u nas oliwa niezliczone miewa zastóso- 
wania tak lekarskie jak i gospodarskie; naj słynniejszym 
jedn.'\.k jest do pomad na włosy. 


Tente sam ol
j, otrzymuje si
 także i z innych gatunk6w te- 
go rodzaju; zwłaszcza 
i, II 
GAT. 2. K. olejodajnij (C. oleifera ABEL.): - IS liśćmi wydłu- 
iono - elliptycznymi, kOIiczystymi; z kwiatami białymi i miMi choć 
l!łaMj woni, o kielichach jedwaIJil!towłosych i odpadających, a płat- 
kach 5-6eiu 2łateczkowych:- rosnącej w Chinach i wIndYBch 
wscbodnich.- (C. Chamliota HAlli.). 


GAT. 3. K. mała lub Kamelijka (C. Sasanqu& 
THUNB.).- Drzewko średniej wielkości, albo nawet 
krzew: o gałęziacb I"Ozłożystych i szarych J za młodu 
czerwonawo - cisych i mięklowłosych; liściach naprze- 
mianległych, krótkoogonkowych, podłużnie - jajowatych, 
t-,3" i 1{!I_1 ił'" z obu końców zwężonych, tępych, 
tępo karbowano - ząbeczkowanych, nagich, z wierzch
 
lśnących j o kwiatach prawie-bezszypułkowych na koń- 
160
>>>
2528 


cach pędów, rzadko w kątach liści, prawie - zawsze po- 
jedynczych, śniezno - białych, wonnych, zaledwie prze- 
szło 1" w średnicy,- z kielichem o 5-6ciu działkach 
nierównych, bardzo-tępych, wklęsłych i prawie-skórza- 
stych,- z płatkami przewrotnie - jajowatymi, wklęsłymi 
i wykrojonymi,- z pręcikami krótszymi od korony,- 
z jajnikiem kosmatym,- z szyjkami nitkowatcmi i dłuż- 
szemi od pręcików, - a znamionami niteczkowatemi i 
zielonawemi j o torebce jajowato - ostrokrężnej, tępej, 
38ciennej i prawie - kutnerowate j.- Pospolita dzika i 
chodowana w Chinach i Japonii, a u nas pielęgnowa- 
na w szklarniach z zamiłowaniem; kwitnie od lutego 
do maja.- Liście jej wysuszone w cieniu woni przy- 
jemnej, bywają przymięszywanymi do herbaty dla 
nadania jej milszej wonij wszelako i same używają się 
jako herbata. Z nasion zaś wytłoczony olej, jest ten- ' 
te sam co i z poprzedzających.- (T he a Sagangua. 
NOIS.). 


Na tente sam cel, chodują takte i 
GAT. 4. K. czll,"opłatkową (C. Kissi WALL.): odznaczajl!c!ł 
sili-liśćmi elliptycznymi, drobniuchno-piłeczkowanyrni, przytllpiono- 
kończystymi; kwiatami najwięc
j kątowymi, rzadzi
j końcowymi 
również białymi i wonnymi,- zwykle o 4ch płatkach, a o 3ch sz.)"j- 
kach wełnistych, prawie-wolnych i nieprzenoszących pręcików:- 
rosnącą w Napaulu : - z kt6r
j herbata, przecie! duto słabsza i 
nietyle wonna; ol
j za6 zarówno dobry.- (C. Kein& DON.). 
RODZAJ 1279. Ilerbat,,, ('I'hen LIN.).- Kie- 
lich trwały, bezprzysadeczkowy, z 5ciu działek dachów- 
kowatych, z których zewnętrzne mniejsze. Korona o 
6-9ciu płatkach podjajnikowych, dachówkowatych, ze- 
wnętrznych mniejszych, a wszystkich spojonych pod- 
stawami. Pręcików wiele, podjajnikowych , kilkookrę- 
gowych, zespolonych z podstawami 'płatków j nitki nit-
>>>
2529 


kowate j główki nal('głe, 2woreczkowe, podługowate, 
ze zw6rką ogrubnią, otwierające się wpodłuż. Jajnik 
wolnYI 3komorowyj komory 4zalążkowej zalążki ucze- 
pione naprzemian w kącie wewnętrznym, górne podno- 
szące się a dólne wiszącej szyjka 3dzielns; znamiona 
3, ostre. Torebka kulistawa, 2-3łatowa, 3- lub przez 
zronienie 2-komorowa, pękająca przcz ściany w łusczy- 
ny Brodkiem dzierżące przegrody zespolone w osi; ko- 
mory 1- a rzadziej 2 - nasionowe. Nasiona ze skórką 
orzeszkowatą, a znac
łtiem przodkowym i wgniecionym. 
Zarodka bezbiałkowego, liatnle grube i mięsisto-oleiste; 
a rostek króciuchny, zbliżony do znaczka i dośrodkowy. 
GAT. 1. H. chińska (T. chinensis 81MS.), Drzewo 
lIerbatowe.- Krzew dziki 20' dorastający, w uprawnym 
zaa stanie zaledwie 5-6' wysoki; z gałęziami nader liczne- 
mi, prostemi lub rozmaicie pogiętemi, cisem i a później sza- 
rawemi. Liście ma zawsze zielone, naprzemianległe, 
na ogonkach króciuchnych i p6łoblych, lancetowate, el- 
liptycznie - podłużne lub p
zewrotnie - jajowato wydłużo- 
ne , 2-6" i łO-20"', zaostrzone a rzadziej tępe , Mną- 
ce, całkiem nagie, ciemnićj lub jaśniej zielone. Kwia- 
ty pojedyncze alboli też po 2 i 3 poskupiane w kątach 
liaci, krótkoszypułeczkowe,. wzniesione lub 2!Wi8łe, 
to-t5'" w Brednicy, białe, przyjemnej wonij o 5-6 
działkach jajowat
ych, zielonych lub obrzeżonych ciso j 
zwykle o 6ciu, a czasem 05, 7 i 8miu płatkach roztwar- 
tych, póżniej poodginanych, z których zewnętrzne prze- 
wrotniejllj owato - okr
gławe, a wewnętrzne nieco - dłuż- 
sze i prawie rombowo-jajowato zaokrąglonej pręciki 
nader liczne, o nitkach szydłowato - piłkowanych, k
ót- 
szych od korony, zrosłych podstawami w wieńczyk nie- 
co spojony z płatkami, białych, - a główkach żółtych; 
ł60. 



 


......
>>>
2530 


jaJnik jajowo - kulistawy lub też półkulisto - 3ścienny, 
mięl{kowłosy,- z szyjką 3szczepną, rówl1ą pręcikom,- 
a znamionami pojedynczemi i tępemi. Torebkę zwisłą, 
okrągławo-3łatową, cisawo-zieloną, nieco wcinaną. Na- 
siona kuliste, w górze z krawędzią tępą, prawie wiel- 
kOBci orzecha laskowego, cise, lśnące , twardej ze znacz- 
kiem rdzawym. 
Najgł6wni
jszych podgatunków, 
pilywanych często jako wła- 
ściwe gatunki, jest trzy: 
PODG. 1. H. ch. ca:arna (T. ch. Bohea LIN.), odznaczająca /IiI! 
-gałVziami nieco-pogiętemij li8c!mi pomarszczonymi, 2 razy dłu:!szym 
niż sz
rokimi, na ogonkach ku górze wygi;!tych i ztłd od spodu 
jAkby-garbatych. - (Camelia Thea LINK.). 
PODG. 2. H. uh. zielona (T. ch. viridis LIN.), odmienna- ga- 
łęziami bardzo pokrzywionemi; liśćmi płaskimi, lancetowatymi, 3 
razy dłuższymi ni
 sz
rokimi, na ogonkach prostych; nieco wiVkszy- 
mi kwiatami; oraz owocami wivc
j przygniecionymi.- (Camelia 
viridis LINK.). 
PODG. 3. H. ch. wYł1llWda (T. ch. stricta fuYNE.), nacecho- 
wana- wzrostem wysmukl
j8zJm, z powodu gałęzi prostych i tęgich; 
liBc!mi jeszcze krótszymi od ca:a,-nij "le płaskimi, na prostych ogonkach. 


. 


Pierwotne jej pochodzenie równie jak i uprawa, 
zdają się przynależeć Chinom; gdzie głównie od Nan- 
kiflu do Pekinu już od wieków zajmują się chodowa- 
niem na wielkie rozmiary kilku podgatunków; niezmie- 
niających bynajmniej swych cech; prócz tego w Japo- 
nii i TunkilJie nader powszechnie, oraz miejscami na 
Jawie, w Brazylii i w. i. zajmuje ona przemysłowcówj 
co większa , że nawet od niedawna znaleźli się ludzie 
chcący ją zaprowadzić w Węgrzech południowych, nie 
wiadomo jednak z jakim skutkiem j u nas zaś zaledwie 
dla ciekawości pielęgnowaną bywa po szklarniach: kwi- 
tnie od wrzeania do listopadR, a w ojczyznie jeszcze
>>>
. 


I 
ł 


253t 


wczeBniej.- Do jakiego stopnia rOBliny tej liBcie stały 
się niezbędnymi dla całego niemal rodu ludzkiego, zwła- 
szcza tak zwanego cywilizowańszego, najlepszy dowód , 
iż dziB ilość sprowadzanej do samej Europy herbaty, ro- 
cznie dwa kroć centnarów dochodzi, a w Chińskim handlu 
przeszło 400,000 funtów jej się znajduje. Jak zaB pręd- 
ko rozpowszechniło się jej codzienne użycie , pojąć mo- 
żna zważywszy, że to dopiero od połowy 17go wieku 
zaznano ją w Europie: pierwiastkowo zaB pijali ją sa.- 
mi chińczycy i ich pobratymcy.- Jako lek he,.bata 
chińska- herb a The8e nie jest bez skutków, za- 
wierając prawie jednoznaczny z koffeinem alkaloid 
t e i n. Działa ona głównie na układ nerwowy pobudza- 
ACO i orzeżwiająco, w tęższem zaś naparze i to zawsze 
więcej zielona niż czarna sprawia zatchnienie l niespo- 
kojność, ckliwoś6 w członkach l bicie serca, odurzenie 
a nawet i mdłości, a jako następstwo- osłabienie i 
rozstrojenie powszechnej używana zadługo i w wielkiej 
ilości bardzo podnosi czułoBć nerwów, osłabia naosta- 
tek trawienie, stając się żródłem wielu schorzałoBci i 
odpływu nasienia. Widać więc z tego, iż mogąc być 
lekiem w wielu wypadkach dla ludzi nie używaj
ch jej, 
(jak często mamy przykład na ludzie wiejskim),- z 
drugiej strony użycie jej codzienne, winno być nader 
umiarkowane. - W Chinach, w celu otrzymania her- 
baty handlowej, ,zbieranymi bywają 4 razy do roku liB- 
cie onejże; najlepsze w końcu lutego, drugie w końcu 
kwietnia , trzecie w czerwcu, a najgorsze we wrzeBniu: 
w niektórych zaB okolicach uskuteczniają zbiór tylko 
2 razy w rok, z wiosny i w jesieni. Oskubane liBcie 
zanurzywszy na krótki czas w ukropie, albo wprost 
zwałkowywują dla kształtu dłoniami na kamiennych
>>>
2532 


płytach ,- albo też przesuszają je pierwej na rozgrzanych 
blachach żelaznych; ponieważ zaB takowe są bez ża- 
dnej woni, mięszają je z wonnymi dodatkami, jak z 
liśćmi Kamelii małej, kwiatami Oliwy wonnej i Ró£y 
herbatowej, a czasem i Dzielźamina tvielkoliściego lub 
korzeniami Ostry£a wonnego i w. i. Tak przyrządzoną 
herbatę, rozgatunkowywują dopiero- odpowiednio do 
podgatunków z których zebraną została, do gruntu , do poło- 
żenia plantacyi, do wieku krzewów (gdyż najlepsza z 3-6- 
letnich), do pory zbioru i do epQsobu przyrządzania, - na 
kilka gatunków. Z tych w zwykłym handlu rozróżniają: a. 
herbatf zielonq, znaną w odmianach lepszych- ce- 
sarskiej, kwiato'Wej, Haysan, Hysson , Shuhlang, 
pe'rlowej, prochowej i karawanowej jako naj- 
wykwilltniejszej,- a w podl
szych Sin gl o, Ta n- 
kay:- b. herbat'} czarnq wodmianach Souchong 
czyli karawanowej albo rossyjskiej najlepszej, o- 
raz Pecco, Bo", Congo, Bohea, Campoy,' Son- 
Baay, Ponchon:- c. herbatf} żółtq przyrządzaną 
w sposób tajemniczy, który Uak się zdaje) polega na 
"yborze najlepszej Souchong i barwieniu jej ostryżmn.- 
Zyskowne kupczenie herbatą, powoduje wielu nikczem- 
nych do fałszowania jej (i to najwięcej w Anglii), przez 
dodawanie liaci jesionowych, tarninowych i innych po- 
dobnych herbatowym; a o fałszowaniu jeszcze bliższem 
nas, przez domięszywanie herbaty już raz użytej i wy- 
lIuszonej do świeżej, . to i nie mówię. 
Użycie zn6w nieco odmienne, bywa: 
 
GAT. 2. H. kochi'IICkiń:tkięj (T. cochinchinęnsis LoUB.); krze- 
wu- z liśćmi lancetowatymi; kwiatami pojedYDczymi i prawie-koń- 
cowymi, o 3 - Sciu działkach i Sciu płatkach; oraz torebkami pęka- 
jlł cemi tylko w IIzczycit! i Inasionowemi; - roslII}cej dziko jako i 
oS
>>>
2533 


uprawn
j w Kochinchinie p6łDoonej:- z kt6r
j liście, stanowi'ł do 
mowy l
k uśmi
rzający i wzbudząjący poty: - równie jak i 
GAT, 3. H. oleistej (T. oloosa LOUR,),- takżc o liściach lan- 
cetowatych; ale z szypułkami kątowemi i 3kwiatowemi, a owocami 
podobno niepękającymi : - pospolit
j w Kantonie; gdzie oMj z na- 
Bion wytłoczony, powszechnie do potraw i do oświetlania spotrze 
bowywanym bywa. 


lliDID

t\t.i1 @

2ł
 


WqBielowate (Hugoniaceae ENDL.). 


Kwiaty obupłciowe, umiarowe, pojedyncze, na szy- 
pułkach kątowych, często przedłużaj
cych się w cierń 
wąsato skręcony.- Kielich z 5ciu działków w szacho- 
wnicę ułożonych dachówkowato, trwałych.- Korona z 
5ciu płatków , wydłużono-nierównobocznych, w przed- 
kwitnieniu skręconych, a w porze kwitnicnia roztwar- 
tych.- Pręcików 10j nitki zrosłe podstawami w kubek, 
w wie
chołkach wolnych nitkowate, naprzemian krót- 
sze; główki wewnątrzwrotne , 2woreczkowe, sercowato- 
jajowe, otwierające się w podłuż.- Jajnik kulistawy, 5- 
komoro wyj komory 2zalążkowe; zalążki wiszące w wierz- 
chołku kąta wewnętrznego oboklegle, wywrócone; szy- 
jek 5, nitkowatych, odosobnionych j znamiona nerko- 
wato rozszerzone.- Pestczak jagodowaty, mięsisty, 5- 
pestkowy; pestki kostne, 1 - 2komorowe , 1 - 2nąsio- 
nowe.- Nasiona wywrócon
.- Zarodek w osi bialka mię- 
sistego prostoległy, równy oDewuż j listnie listkowate, 
płaskiej rostek obły, zbliżony do znaczka, górny.- 
Krzewy; z liśćmi naprzemianległymi z wyjqtkiem kwia- 
towych p"u'wie - ?wprzeciwległych l krótkoogonkowymi l ja- 
jo"watymi, całkillłi, całobrzegimi lub piłkowanymi, Bkó- 


. 


.
>>>
2534 


rzastymi, II) wilrzchu l
nącymi a 8pod
m kutnerowatymi; 
II) przylistkami 2ma, bocznymi, szydłowatymi, odpada- 
jącymi. 
ROpZAJ 1280. "rąBiel (lIugonia LIN.), jakC? 
jedyny dotąd w rodzinie, z cechami onejże. 
GAT. 1. Tv. właściwy (H. Mystax LIN.). - Krzew 
8:- f 2' wysoki: z korą niel'ówną, szarą; z gałęziami 
naprzemianległemi, rozłożystemi l krótkiemi l ku końcom 
ulistnionemi; pod każdym liściem z 2ma cierniami na- 
przeciwległymi, Da 1" długimi, tęgimi, i jakby wąsy 
podkręconymi: z liśćmi dość zbliżonymi l bardzo - krót- 
koogonkowymi, jajowatymi, całobrzpgimi, tępymi l 2-4" 
i %- ł l/g", Qagimi, - o przylistkach małych: z kwia- 
tami 3/." w średnicy, pojedynczymi w kątach liści lub 
tM: po kilka na końcach pędów, szypułeczkowymi , żół- 
tawymi,- o kielichu żółtawo-zielonym, którego 2 dział- 
ki zewnętrzne łancetowate na zewnątrz gęsto włosiste, 
'3cia pół jajowata w połowio prostej miękkowłosa a w 
łękowatej naga i Mnąco - skórzasta, a 2 wewbętrzne 
jajowato- okrągławe nagle kończyste i łśnąco - sk6rzaste, 
- o płatkach roztwartych l zaokrąglonych, - pręcikach 
równych koronie, zrosłych z sobą do połowy, z gł6w- 
kami sercowato - jajowemi ,- a jajniku nieco - trzonecz- 
kowym i nągim: z owocem podobnym do wiśni, mało 
mięsistym, otoczonym od kielicha, żółto - czerwonawym, 
- o 5ciu pestkach nieco - spojonych, białawych l kreso- 
wanych, rozpadających się na 2 połówki.- Rośnie 
w Malabarze i Koromandelu j kwitnie od czerwca do 
września.- Korzeń jego gorzko -korzenny i woni fioł- 
ków, poczytywanym jest w miejscu za środek pobudza- 
jąco-wzmacniający, wzbudzający poty, pędzący mocz l 
przeciwczerwiowy i przeciwjadowy od gadówj co więk- 


. 


I 
L 


......
>>>
I. 


, 


2535 


sza, że mu i własnoBci w ogóle przeciwtruciznowe przy- 
pisują: także i kora ma działać podobnie, lecz dużo 
słabiej. 


u!
!J)



 Z11t
[!a
", 


Źółcieczotoate (Gsrciniace&e KOST.). 


Kwiaty umiarowe, obu - lub przez zronienie mię 
8zano- albo rozdzielno - płciowe, białe, różowe lub czer- 
wone , rzadko ŻÓłte, na szypułkach bez- lub -przY8ad- 
kowych i wstawowatych, najczęBciej końcowe a rzadziej 
k"towe, pojedyncze lub skupione, niekiedy w gronach 
albo wiechach. - Kielich bąć nagi bąć przysadeczko- 
wy, 2-4
6- a niekiedy wielo-działkowy, czasem 5-6- 
dzielny; działki zwykle błoniaste, ubarwione, dachów- 
kowate, zazwyczaj krzyżowo ułożone,' z których ze- 
wnętrzne mniejsze.- Korona osadzona na n
dsadniku 
mięsistym, czasem kątowatym, a naj rzadziej rozpłas- 
czonym w krążek jajowaty; płatki liczbą odpowiednie 
lub czasem i liczniejsze od działek, z nimi naprzeciw- lub 
naprzemian-Iegłe, wolne, w przedkwitnieniu dachówko- 
wate zwi.ięto lub skręcono, odpadające. - Pręciki li- 
czne, rzadko w liczbie oznaczonej, wolne, alboli też 
zrosłe już w pieracień, już w wiązki naprzeciw- albo 
naprzemian -ległe z koroną, już nawet w cewę; nitki 
nitkowate, lub grube i niięsiste; główki wewnątrz- albo 
zewnątrz- wrotne, zwykle 2- a niekiedy 1- worec
kowe, 
_ z woreczkami najczęBciej równowązkimi , równolegle 
przyrosłymi, BciBle doległymi lub niekiedy rozdzielonymi 
zwórką, otwierającymi się -bąć szparą podłużną b
 dziur- 
ką w szczycie; pęcherzyki pyłku 3łateczkowe lub nie-
>>>
2536 


wyrażnie-3graniaste. - Jajnik wolny, bezt..zoneczkowy, 
t - 2 - 5- a czasem i wielo - komorowy; komory często 
1- albo 2-zaJążkowe,- lecz zwykle w 1komorowycb 
prawie o 4ch zalążkach wzniesionych z podstaWYI prosto- 
ległych lub wywróconych, - a w więcejkomorowych z ty- 
miż licznymi, uczepionymi w tym lub wielu szcregach w 
kącie wewnętrznym, już poziomymi już podnoszącymi się, 
wywróconymij szyjka bąć pojedyncza l bąć niewyrażna , 
bąć żadna; znamię ostrokrężne albo tarczkowate, łatkowa- 
ne. - Owoc w jednych torebkowaty, z komorami wieJo- 
a bardzo rzadko 1- nasionowemi, pękający w łusczyny, 
z pozostawieniem trwałej i nasiononoainej ośki i na jej 
krawędziach przegród; w drugich pestczakowaty lub ja.- 
godowaty, 2 - wielo-komorowYj w innych nawet czasem 
1komorowy j z komorami t- a czasem 2 - kilko-na- 
sionowemi. - Kasiona jajowe lub kątowate; skórka per- 
gaminowata alboliteż błonkowata, nigdy nierozpłasczo- 
na w skrzydło, ale często w podstawie z osnówką bło- 
niasto - mięsistą i wietko - kubeczkowatą j bez białka. _ 
Zarodek prosty, prosto- lub wstecz-Iegly;' listnie wiel- 
kie, grube, często nierówne lub zrosłe w IIryłkę jakby- 
zżutąj rostek maleńki. - Drzewa a rzadko krzewy, nie- 
kiedy pasożytnie tcspinajqce 8i
 i z 80kiem żYłl)iczno-Mł- 
tymi z ga
iami i gałqzkami naprzeciwległemi, zwykle 
4graniastemi, wstawowatemi; z liśćmi krzyżowo - naprze- 
ciwległymi, ogonkowymi, pro8tymi, calkowitymi, 8kórza- 
8tymi, zwykle lśnqcymi, pierzasto- i wgnieciono - nerwo- 
wymi, poskupianymi, niekiedy przejźrzysto kropkowa- 
nymi l na ogonkach połqczo
ych wstawowato z gał
ziq.
>>>
2537 


I'U

II
 I. 
Okręf/.,owe (Clusieae ENDL.). 
Jajnik wielokomorowy, z komorami 1- wielo-za- 
lążkowemi. Torebka łusczyuowa, z oBką Brodkową po 
pęknięciu wolną, a jej krawędziami przegrodonoBnemi. 
RODZAJ 1281. Krz!/iokl.ęi.tł (Ve..ticillm'ia 
R. et P.). _ Kwiaty obupIciowe. Kielich bezprźysa- 
deczkowy, z 2ch działek ubarwionych. Korona o 4ch 
płatkach, wolna l w przedkwitllieniu zwinięta. Pręciki 
liczne, kilkookręgowe ; nitki nitkowate, wolne j główki 
2woreczkowe, wewnątrzwrotne, jajowe, otwierające si
 
w potlłuż. Jajnik wolny, beztrzonkowy, podługowaty, 
prawie- 3łatowy, 3komorowyj zalążki.... j znamię bez- 
szyjkowe, wklęsłe, 3łateczkowe. Torebka podłużna , pra- 
wie- 3graniasta, 3komorowa, 3łusczynow8.j łusczyny gru- 
be i korowate. Nasiono w komorze t, potlłużne. 
GAT. 1. K. właściwa (V. acuminata. R. et P.). - 
Drzewo 60' dorastające; z gałę
iami po 4 w okręgu, 
jakby w krzy
 ułożonemi; z liśćmi naprzeciwległymi, 
podługowatymi, kończystymi, całobrzegimi, skórzasty- 
mi, lanącymij z kwiatami białawo-różowawymi.-. Ro- 
Bnie w Peru. - Sączy ona. z siebie w porze deszczo- 
wej okwicie, sok żywiczny zielonawy, bardzo szaco- 
wany u tamecznych ja.ko lek zewnętrzny, pod nazwi- 
skiem balsamu Maryi- balsamum Mariae.- 
(Chloromyron verticillatum PERS.). 
RODZAJ 1282, Okrr11a «('Iu
ia LIN.).- Kwia- 
ty obupłciowo-mięszano płciowe. Kielich o 2ch przysade- 
czkach zrosłych podstawami, 6działkowy, dachówkowa- 
ty, nieco-ubarwiony. Korona 6-Qpłatkowa, w przed- 
kwitnieniu zwinięta, a. w cza.sie kwitnienia roztwarŁ! 


.
>>>
2538 


Pręciki liczne, w kilku okręgach j nitki dołem zrosłe 
w cewę grubo - mięsistą i kątowatą, a górą wolne l ró- 
wnowązkie lub łopatkowate; główki zewnątrzwrotne l o 
2ch woreczkach równowązkich, równoległych, rozdzie- 
lonych, przyrosłych, otwierających się w podłuż. Jaj-' 
nik wolny, beztrzonkowYI kątowato - kulistawy, 5 - 15- 
komorowy; komory wielo-zaląźkowe j zalążki w kącie we- 
wnętrznym wieloszeregowe, poziome albo wiszące, wy- 
wr6conej znamię bardzo wielkie, tarczowato - ostro krę- 
żne lub promieniste l dzielne. Torebka skórzasta, ku- 
listo - kątowa ta, 5 -15komorowa, z łusczynami oddzie- 
lajl}cemi się od krawędzi ośki przegrodonośnych. Na- 
sion wiele, uczepionych w 2ch lub wielu szeregach na 
ścianach ośki, poziomych albo wiszących, jajowych; 
skórka pergaminowata j szewek podłużny; jajosadka 
szczytowa i szeroka, jakby-osnówkowata. Zarodka bez- 
białkowego listnie mięsiste, płasko - wypukłe i rostek 
króciuchny, zbliżony do znaczka, górny lub dOBrodkowy. 
GAT. 1. O. różowa (C. rosea LIN.). - Drzewo 
20-30' wysokie, oplatające się swymi długimi korze- 
niami koło drzew i skał, a ztąd jakby-pasożytne; wy- 
pędzające tylko w wierzchołku właściwe gałęzie i ga- 
łązki l z konarów zaś poziomo rozłożystych mnóstwo 
korzeni powietrznych wiszących, które d?sięgnąwszy 
ziemi i zakorzeniwszy się - zamieniają w nowe pnie: tak 
więc jedno drzewko macierzyste, jest w stanie w dłuż- 
szym przeciągu czasu utworzyć mały gaik. Liście je- 
go krótko- a grubo-ogonkowe, przewrotnie-jajowate 
lub prawie - klinowate, w końcu zaokrąglone albo wy- 
krojone aź do przewrotnie-sercowatych, 4-6" i 21/J.-3 I N', 
z wierzchu ciemno - zielone i lśnące, spodem bledsze i o 
nerwie głównym grubym a bocznymi ukoBnymi. Kwia- 


.
>>>
2539 


ty mięszano płciowe, 3-4" w średnicy, zewnątrz białe 
i nabiegłe różowO j na szypułkach końcowych, 1- 3- 
kwiatowych, krótkich a grubych j z kielichami 6dział- 
kowymi, tępymi i wklęsłymi, o 2ch działkach zewnętrz- 
nych mniejszych j z koronami o 6ciu płatkach wklę- 
słych i wykrojonych; z pręcikami niepłodnymi kwiatów 
żeńskich szydłowatymi, wraz ze znamieniem 6- tOpro- 
mieniowem- grubo powleczonemi istotą lepką i ŻÓłtą. 
Torebkajajowa, przeszło ł" długa a nicco-węższa , 6-10- 
komorowa, zielona. - J)oBj zwykła w Indyach zacho- 
dnich i w Ameryce południowej j kwitnie w lipcu i sier- 
pniu. - Zawiera ona we wszystkich częi!ciach sok gę- 
sty, lepki i gorzko- balsamiczny l po wycieknięciu zie- 
lonawy a po stężeniu w powietrzu czerniejący; wypaca- 
jący się znów z kory dobrowolnie, po ścięciu na powie- 
trzu tworzący białawą }ipożpvicę, używam. od tame- 
cznych w sposób gumiguty, oraz do opatrywania ran- 
nych koni, - w przemyi!le zai! do pociągania okrętów 
zamiast smoły. Z liści przyrządzają kąpiele; a korę 
uważają jako upiększającą płeć. 
Podobną lipożywicę, otrzymują i z 
GAT. 2. O. biaUj (C. alba LIIf.): odr6żn
ajl}c
j si\! - liBćmi 
nie wykrawanymi ale zaostrzonymi; kwiatami w największ
j części 
obupłciowymi, nietyle pięknymi, białawymi, - o 9ciu działkach a 
5 - 6ciu płl\tkach, pręcikach niewielu, a znamieniu 5 - 6promienio- 
w
m; oraz owocami jajowo - podłużnymi i szkarłatnymi: - rosnącej 
wraz III poprzedzającII. - Zaś 
GAT. 3. O. lOłta (C. fląva LIN.); całkiem wejźrzenia rtno- 
węj, tylko źe- ma liBcie znacznie mni
jsze; podobnież mięszanopłcio- 
we lecz dUŹo mniejsze kwiaty, blado - żółte i pojedyncze, z działkami 
14-16ma, płatkami 4ma dOBć wzniesionymi i grubymi, pręci- 
kami licznymi ale krotkimi i szkarłatnawymi, a znamieniem 12pl.omie- 
niow
m; owoce wielkie, 12komorowe, zielone albo czerwonawe; " 
aasion wiele i to podłużnych: - CZ\!sta wIndyach Ilachodnich i na Ja-
>>>
2540 


maice: - dostRrcza podobnegoż soku żywiczn6go, zwanego tam li- 
p080kiem ŚWi'
8kim, z powodu, iż świnie dzikie ranione jakby 
instynktem wiedzione, tak długo zwykły trz6ć się o j
j pień, dop6- 
ki tenże nie puści soku; boJ rzeczywiście jest on bardzo gojący, i 
używanym bywa od jamaikanów w tym celu nawet u ludzi, a przy- 
tćm w scyatyce i innych podobnie bolesnych cierpieniach. 


.. 


PU::U'Ę 2. 
Ź6łcieczowe (Garcinieae ENDL.). 
. J
jnik wielokomorowy, 
 komorami 1zalążkowemi. 
Pestczak albo jagoda, o komorach inasionowych. 
RODZAJ 1283. P,'::eslocz. (IUanłlłlea LIN.). - 
Kwiaty przez zronienie mięszanopłciowe. Kielich bez- 
przysadcczkowy, o 2ch działkach równych i odpadaj2\:- 
cych. Korona z 4-6ciu płatków prawie-równobocz- 
nych, w przed kwitnieniu dachówkowato zwiniętych. Prę.- 
ciki liczne l wolne lub spojone podstawami; nitki nit- 
kowate. krótkie; główki wewnątrzwrotne, 2worcczkowe, 
przyrosłe, otwierające się w podłuż. Jajnik wolny, 4- 
komorowyj komory !zalążkowej !Zalążki wzniesione z 
podstawy, wywróconej szyjka krótka; znamię o 4ch ła- 
tcczkach wy krojonych. Pestczak 4graniasto - kulistawy, 
jakby' cyckowaty przez szyjkę j z Bródowocnią mięsistąj 
a pestką chrząstkowatą, 4 - lub przez zronianie 2-3- 
komorową. Nasion w komorach po ł mu, wzniesionych, 
wielkich, grubych; ze skórką cienką. Zarodck bezbiał- 
kowy i prostoległyj listnie grube i mięsiste j rostek kró- 
ciuchny, zbliżony do znaczka, dólny. 
GAT. 1. P. ame'rykańska (M. americana LIN.). - 
Drzewo piękne, 50-70' wyso
ie; o koronie wielkiej, 
gęstej i ostrokrężnej j gałązkach 4kątnych i zarówno z 
innemi częaciami nagich j liBciach bardzo - krótkougon- 


--4
>>>
2541 


lcowych,jajowatych lub przewrotnie-jajowatych, 4-8" 
długich l bardzo-tępo zaokrąglonych w końcu, całobrze- 
gich, skórzastych, lśnących l ciemno - zielonych !Z wierz- 
chu l spodem pełnych 
yłek gęsto - równoległych; o kwia- 
tach rozrzuconych pojedynczo po starszych gałęziach, 
krótkoszypułkowych , 1 1 /2" w średnicy, białych, bardzo . 
wonnych, - z kielichami 2- lub niekiedy 3 - działko- 
wymi, skórzastymi, wklęsłymi , - z płatkami 4ma a cza- 
sem 5 lub 6ma, 2 razy dłuższymi od kielicha, warzę- 
chowato wydrążonymi, - pręcikami znacznic krótszy- 
mi i włoskowatymi, - a z szyjką obłą i 2 razy dłuż- 
szą; o owocu kulistawym lecz niewyrażnie - 3 - 4acien- 
nym, krótko - kończystym, 3 -7" w obu rozmiarach, 
cisawo-żółtym, z licznymi krzyżującymi się rowkami; 
nasionach Za8 podłużnie - jajowych, twardych i chro- 
pawych. - Znachodzi się w Indyach zachodnich; kwi- 
tnie od maja do lipca. - Owoce tego drzewa może 
najpiękniejszego w ojczyznie, pod skórą grubo - skórza- 
stą, MIŁawą i gorzką, posiada1ą miażdż żołty nader 
smakowity i wonny; ten bywa z upodobaniem jadany 
surowy, ale częacićj zaprawny winem, cukrem i cyna- 
monem, oraz jako kompotj z niego przyrządzony sy- 
rup i konserwa, należą do domowych leków wzmacnia- 
jących żołąoek. Z kwiatów na Antyllach , wyrabiajl1 
wybomy likierj a sokiem żywicznym wyciekającym ze 
zranionej kory, zabijają tyle dla nich dokuczliwe o- 
wady. 


R6wnie smaczne owoce, pochodzą tll.kże li 


GAT, 2. P. afryka,iskiej (M. africana DON.): różnej - liśc!mi 
wydłużonymi i kończystymi, oraz owocami wielkości pięści;- po- 
spolitej w Siera Leone: - i 1& 


.
>>>
2542 



 


GAT. 3. P. toykrojunij (M, emarginata BESS.), odznaclJająC1' si, 
-liśćmi wykrojonymi w końcu, a oworami dużo mDi
jszymi niż '" 
pierwsz
j, zazwyczaj tylko 2nasionowymi: - zwykłej w Meksyku. 
RODZAJ. 1284. Żólciec:: (Garcinia LIN.).- 
Kwiaty oddzielno- lub rozdzielno - płciowe. Kielich trwa- 
łYI bezprzysadeczkowy, !Z 
ch działek prawie-równych, 
dachówkowatych. Korona 4płatkowa, naprzemianległa 
z kielichem, w przedkwitnieniu dachówkowato zwinię- 
ta. W męzkich pręciki liczne, na osadniku mięsistym, 
4kąto)'m, wolne lub spąjone podstawami; ich nitki nit- 
kowate, krótkiej główki wewnątrzwrotne , 2woreczko- 
we, wzniesione, otwierające się w podłużj jajnika alad: 
w żeńskich- pręcików płonnych 8-30, z nitkami 
wolncmi lub 1 - 4wił}zkowemi naprzemian z płatka- 
mi, bez żadnych pomiędzy niemi gruczołkówj jajnik 
wolny, 4-1OkomorowYi komory 1zalążkowe; zalążki 
wzniesione z podstawy i wy;vrócone j s
jka szczytowa, 
krótka j znamię sz
roko - tarczkowate, nieco - łateczko- 
wane. Pestczak mięsisty,. pełny soku balsamicznego, u- 
wieńczony szyjką; pestka pergaminowata, 4-tokomo- 
rowa. Nasion fJo 1mu w komorach, wzniesionych, ob- 
. winiętych w miażdż mięsisty; a ich skórka skórzasta. 
Zarodka bezbiałkowego i prosto ległego listnie grube, 
mięsiste i jakby-zżute jarostek króciuchny, dólny. 
GAT. 1. Ż. smakowita (G. Mangostana LIN.), czy- 
li Smaczelina.- Drzewo z pniem 20' prosto wzniosł)'m, 
oraz mnóstwem gałęzi odstających, tworzących nader 
umiarową koronę ostrokrężną: którego - liście podłu- 
żnie - elliptyczne lub szeroko - jajowate, zaostrzone lub 
czasem przytępione, 6 - 8" i 2 - 4", tęgie , Mnące, z 
wierzchu jasno- a spodem oliwkQwO - zielone, zarówno 
z innemi częaciami zupełnie nagie,- na ogonkach krót- 


--4
>>>
2543 


kich, pomarszczonych, z jednej strony z nabrzmieniem 
ruięsistem; kwiaty końcowe, zwykle rozdzielnopłciowe , 
wielk08ci róży, wewnątrz Młtawo - a zewnątrz zielona- 
wo-czerwone, męzkie po 3 - 5 - 9 w wiązee a żeńskie 
po 1 mu lub po 3, średnio-szypułkowe, z przysadeczka- 
mi okr
gławyrui i wklęsłymi, z działkami okrągławe- 
mi i roztwartemi, z płatkami nieco - większymi i mię- 
sistymi , a znamieniem 6-8łateczkowem j jagoda wiel- 
kOBci prawie pomorańezy,' kulista l równa, uwieńczo- 
na znamieniem tarczkowatern, ciemno-cisa albo szarawa., 
żółto plamistu, zamykająca pod skórą grubo - gębczas- 
tą 6 do 8min - nasion utopionych w miażdż u białym i 
nader soczystym.- Znachodzi się na wyspach Archi- 
pelagu indyjskiego, na Malakce, Sumatrze i Jawie dzi- 
ka i chodowanaj kwitnie prawie' ciągle.- Jej owoce 
- smaku i woni jakby poziomek, malin, winogron i 
pomorańcz- trzymają zapewne najpierw8ze miejsce po- 
między tak licznymi owocami wschodnio - indyjskimij 
raz że są bardzo zdrowe, co rzadko o tamtejszych o- 
wocach powiedzieć można,- a powtóre że wytwornoBĆ 
ich smaku jest nie do porównaniaj używają ich też 
tamże często w chorobach żółciowych, zgniłych i go- 
rączkowych l jak u nas pomorańcz i cytryn. Kora zaś 
. 
i skóra z owocu oraz liście, jako gorzkawe j ściągające, 
zadawanemi bywają w czerwonkach, oraz ..łużą do płó- 
kania wchorobach gardła i dziąseł; a zarazem miewają 
użycie w barwieniu na czarno. Sok tylko jcden, bru- 
dno-żółty i wodni..to - lepki, niema żadnego zastósowa- 
nia.- (Mangost ana Garcinioa GARTN.). ł 
I Podobne, lecz' p!ni
j smaczne i dla tego nie tyle cenione owo- 
ce, pochodził tak:te z & 


161 


.
>>>
2544 


, 


lfI GAT. 2. Ż. eeltb,kiij (G, celebica LIN.): r6tni'łc
j się.... IlAdmi 
:iinaclinie wętBzymi i końc!lystezymi, li mn
j wydatnymi nerwami 
bocznymi, na prawie - 4Bciennych gałpkach; kwiatami mnl
jBsymi, 
zwykle po 3 wraz, białawymi; oraz owocami nieco-wi
kszymi, slia- 
franowo-żółtymi i 8nasionowymi:- pochodz'lc
j z Mol.kków, a roz- 
powszechnion
j na Antyllach i na wyspie Śgo Maurycego: - kt6r
j 
owoce długo kwaane, a Bok drz
wa bezbarwny.- (Brindonia ce- 
lebica PT. TR.). 
GAT. 3. Ż. 1aneetowatij (G. Ianceolata RoXB.): odznaczaj'łc
j 
IIlę- liśćmi wązko - lancetowatymi; kwiatami sawsze pojedynczymi 
na końcach pędów; jagodami wartołkowatemi, J!!)lakowitGU:- dsi- 
kiej i 
rawian
j w Silliecie. 'ł 
I GAT. 4. t. .:zkarlatnij (G: pnrpurea Roxu,): w ktor
j liście 
taUe lancetowate ale tępe; a jagody kuliste, na wskr:6ś Bzkarłatne 
i 8nasionowe, smaozne:- we w8chodni
j cz
ści Indyj wschodnich. 
GAT. 3, Ż. ftllpulkowij (G. pedunculata Ron.): - o liBciach 
krótkoogonkowych, przewrotnie-jajowato, wydłużonych, tępych; kwia- 
tach rozdzielnopłciowych, długoszypułkowych, męzkich jakby w pod- 
baldaszku 3dzielnie - wielokwiatowym, a żeńskich pojedynczych; ja- 
godach zas wielkich, ważęcych do 2 funtów, żółtych, bardzo smacz- 
nych:- w Dengalu. . , 
 
'" f' , 
GAT. 6. t. wUchowatej (G. panicuIata Ron.): odmiennej 
 
liAdmi podłutnie-lancetowatymi, krzy!owymi; kwiatami białymi, mę
- 
kimi w ramienis
j wi
Bze, a żeńskimi po 3 do 7, jakby w kłosie kr6t- 
kim i tęgim; jagodą kulistawą, jakby wielka ŻÓłta wiBnia 4nasio. 
· DOWa, wyborn,:- w SiIhecie i Bengalu. 
-vi ł GAT. 7. Ż. właściwa (G. Cambogia DESV.).- 
Drzewo wyniosłe, rozrastające sict w pniu nadzwyczaj- 
nie j z koroną zbitą i rozłożystą j korą zewnątrz czar- 
niawą, wewnątrz zaB białawo - żółtą; gałązkami obłemi. 
Liście krótkoogonkowe, elliptycznie - lancetowate, zao- 
strzone z obu końców, 3-6" i 1-2 l/g" . w brzegu lek- 
ko podwiniltte, grube, tęgie, z wierzchu cie
nno- a spo- 
dem blado. zielone. Kwiaty bardzo - krótk08zypułkowe, 
ł 


. 


........
>>>
, 


2545 


p
iedyncze, końcowe, 9'" w średnicy, czerwonawo - Mł- 
te; działki okrągławe, mięsistawc, 2 zewnętrzne cokol- 
wiek mniejszej płatki tępe, rozłożyatej pręciki krótsr;e 
od korony, wolne, w ieńskich ł6-20stuj zna mi 't 8-to- 
łateczkowe. Jagoda prawie-kulista, wielkości małej po- 
morańczYI melonowata., 8-10rowkowa , żółta. NQ.sion 
8-10, objętych osnówką miażdżystą, żółtą.- Rośnie 
w M.alabarze i Trawankorze; kwitnie w lutym i marcu. 
- Powszechnem jest mniemanie, że z tego drzewa po- 
chodzi właściwa i najlepsza gttrniguta- GUIDmi 
Guttae, Gutta Gam ba, Gummi Caro bogiae, 
łi,pożywica żółta, znana dawniej jako lćk gwałtoW'nie 
przeczyszczający i barwik ,:"odny najlepszy; wszelako 
trudno to przypuścić, gdy po nacięciu kory wycieka- 
iący sok nie jest żółtym, ale brudnym cisawiejącym 
po 8tężeniuj któl.ego nawet owoce jadanymi, i jako lek 
w cieąezkach i upławach używanymi bywają.- (Cam- 
bogia Gutta LIN.). [I' 
GAT. 8. Ź. cejlońska (G. zeylanica RoXB.).- Drze- 
wo. średniej wielkości, zresztą podobne poprzedzające- 
mu: lccz- o liściach krótkoogonkowych, elliptycznie- 
lancetowatych, 4 - 6" i 2", z obu stron ciemnozielo- 
nyr.h i Mnących; kwiatach końcowych i kątowych, męz- 
kich po 3 lub więcej na długich szypułkach w podsta- 
wic z przysadkiem wklęsłym, a żeńskich pojedynczych 
i prawie-bezszypułkowych lecz większych, wszystkich zaś 
żółtych,- z pręcikami około 30stu a w żeńskich tylko 
6-8miu, z jajnikiem 6-8rowkowym, a znamieniem 6-8- 
łatcczkowem i brodaweczkowanem; o jagodzie jakby ma- 
ła pomorańcza, z 6 - 8 wystającemi nabrzmieniami po- 
dłdnemi , żółtej.-, Dzika na Cejlonie, a uprawna i w 
1'rankwebarzej kwitnie zimą.- Z niej to pochodzi je- 
161. 



 


..
>>>
2546 


dna a najlepszych, tak zwana gu mig uta cejlońska 
- Gummiguttae zeylani'cum, wyciekająca gdzie 
bąć ze zranionego drzewa. ,Jest ODa bez woni, smaku 
ostro - drapiącego a p6źniej słodkawego, przeczyszcza 
gwałtownie i dla tego używaną bywa- w zupełnej pra- 
wie nieczynności kiszek i w tasiemcu, a w Indyach ze- 
wnętrznie na wrzody: prócz tego stanowi piękny bar- 
wik wodny żółty.- (G. Roxb1l.rghii WIGTH.). 


" 


R6wnież pod nazwiskięm gumiguty cejlońskUj, zbi
ra- 
nym bywa sok 
GAT. 9. Ż. wilniow!J (G. Morella DESV.), odró
niając
j siQ od 
wsaystkich innych- owocami wielkości wiśni, 4rowkowymi I 4na- 
sionowymi:- także z Cejlonu.- (Mangostana Morella GARTN.). 
GAT. 10. Ż. kochinchińBka (G. cochincbinensis 
CHOIS.).- Drzewo !Znacznej wielkości, z korą wewnątrz 
żółtąj z gałązkami 4graniastemi; liśćmi krótkoogonko- 
wymi, podłużnie-elliptycznymi, 7-8" i 3", już przytę- 
pionymi juŻ zaostrzonymi, grubymi i tęgimi; kwiatami 
rozdzielnopłciowymi, bocznymi, drobnymi, białymi, bar- 
dzo - krótkoszypułkowymi , poskupianymi l - o 
ieli- 
chach i koronach wzniesionych, a znamieniu 6łatecz- 
kowamj z owocem gruszkowatym, wielkoBci Bliwki, pę- 
piastym, czerwonawym, najczęBciej 6nasionowym.- Zwy- 
kła na Molukkach, w Kochinchinie i Siam j kwitnie w 
lutym.- Z niej ma pochodzić gumiguta prawdzi- 
wa czyli 8iamska- Gummiguttae verum v. sia- 
micum v. Gummi Cambogiae verum, uważana 
za najlepszą ze znanych dotąd. Młode liście przyje- 
mnie-kwaBne, molukkauie -dodają do potraw; popiołem 
tej rośliny zastępują sól; a kory dodają do wina pal- 
mowego.- (G. amboinensis SPR. Stalagmitel 
acida CAMBESS.). 
ł 


'-
>>>
2547 


Nieco podlejslliej zaś g um i g ut!! i jedynie jako barwik uływa- 
nej, dostarcza Bok I I 
GAT. 11. Ż. malar8kiij (G. pictorla Ro:u.): odznaczająooj li
 
- korą wewnątrz rdzawą z ż6łtemi plamlimij liśćmi podłutnymi, 
irodkiem jakby-brzuchato rozBz
rzonymi, nieco-zaostrzonymi, 3-4" 
i l tJa-2", nader zbitymi; kwiatami bezszypułkowymi, pojedynczy- 
mi w kątach liści zeszłorocznych, żółtymi, z których każdy- o lym 
przysadeczku, o pręcikach w 4ch wiązkach zrosłych podstawami 
w pierścień, a znamieniu 4łatpczkow
m; jagodami wielkości wiśnl
 
skórzasto - g'ijbczastemi, 4rowkowemi i 4nasionowemi:- rosnąooj w 
najwy:tszych Indyach wschodnich w W ynaad, a kwitnącej w lutym. 


RODZAJ 1285. Sopłec (StnlnJljmites MURR.), 
albo Gllllłiglllllik (X8uthoch}'IłłUS Rmrn.).- Kwia. 
ty obupłciowe lub przez zronienie mięszanopłciowe'. 
Kielich trwały, bezprzysadeczkowy, 4-5- i to prawie- 
równo-działkowy. Korona 4-5płatkowa, naprzemianle;- 
gła z kielichem, w przedkwitnieniu dachówkowatO zwi- 
nięta. Pręciki w 4ch lub 5ciu wiązkach naprzeciwległych z 
gruczołami wielkimi i przyciętymi, wydłużonych i pła- 
skich l w wićrzchołku rozdzielonych w kr6tkie nitki j 
główki wewnątrz wrotne , 2woreczkowe, wzniesione, o- 
twierające się w podłuż. Jajnik wolny, 2 - 3komoro- 
wy; komory !zalążkowe; zal¥ki wzniesione z podsta- 
wy, wywróconej szyjka króciuchnaj żnamię tarczkowa- 
to-3-5łateczkowe , w łateczki ucięte i klinowate. Ja- 
goda kulista, mięsista, 3 - 5ltomorowa. Nasion w ko- 
morach po 1 mu l wzniesionem l obwinięte m w miażUż 
mięsisty j ze skórką skorupltowatą. Zarodck bezbiał. 
kowy, prostoległyj !istnie grube, mięsist
, jakby - zżute j 
rostck króciuchnYI dólny. 
GAT. 1. S. słodki (S. dulcis DON.).- Drzewo pię- 
kne: którego kora gładka i ciemno - oliwkowa j gałęzie 
rozłożyste j gałązki rynienkowate i grzbieciste j liście 


.J- 


. 


....
>>>
2548 


krótkoogonkowe, podłu
ne, zaostrzone, 6" i 2-- 3", tę- 
gie , nagie, gładkie , - na ogonkach w podstawie poprze- 
cznie-marszczkowanych, a na wewnątrz z nadrostkiem 
mięsistym; kwiaty w małych wiązeczkach w kątach od. 
padłycb liBci na drugorocznych gałązkac
, zielonawo- 
biĄłe , - o dzinłkach nicrównych , okrągławych l wklę
 
ełych, schodzących się ku środkowi zarówno z płatka
 
mi,- pręcikach 6-8min w każdej wiązce,- jajniku 5ko- 
morowym i 5łatkowem znamieniu; jagoda wielkości i po. 
etacijabłka, jajowa, jasno-żółta, o 1em lub 5ciu nasionach 
ciemno-cynamonowych, jaśniej prążkowanych i otoczo- 
nych mięsisto - 8()czystym miażdżem.- Rośnie dziki i 
cbod{)wallY na Molukkachj kwitnie w czerwcu i lipcu.___ 
Smaczne jego owoce bywają chętnie jadane; lecz otrzy- 
mywana gumiguta niezbyt dobra.- {X an t h o c h y m n s 
edulis RoXB.}. tf 


Ale za to 


I.. 


IW l 
GAT. 2. S. jqjowatolilci (8. ovalifoliol DON.): dobitnie nace- 
chowany- mocni
js:JJm rozgałęzieniem; liśćmi jajowatymi, lBnl}cy- 
mi; kwiatami w wi,!zka.ch pomi
szanymi męzkimi z obupłciowymi; 
Jajnikami 3komorowymi; OTaz jagodami mpi
jszeIńi, 1-3nasionowe-- 
1111:- pospoHty Da Cejlonie I w południowij !!tronie p6łw)'lIpn iIidyj- 
8kieso:-doltarcza zn6w g'Mmiguty cejloń.kitj, w najwi

IIB
j 
ilości i 1'1 najlepBllJ'm gatnnkn._ (Xantbochymul ovalifoliu8 
Rou.):- zaś 


GAT. 3. s. malar.ki (8. pictoriua DOll.),- z liśćmi r6wno- 
"!pko -lanoetQwałymi j kończystymi; z kwiatami białymi w wiłz- 
kacb bocznych; oraz jagodami podobnemi do pomorańczy, ale jajo- 
}vQ-kulistawymi i kończystawymi:- pospolity w Cirkars:- niety1ko 
dĄje gumigvtę, ale j owoee jadalne.- (Xanthochymus pic- 
tO'riulI Ro:ł
 tincłorios D.IiX:,). 


114 . 


'fi 


er 


o 


.
>>>
2549 


i 
tą- 


I 
PLEMIĘ 3. 
Gumiakowe (Calophylleae ENDL.). 


Ol i i 


Jajnik 2komorowy z komorami 2zalą
kowemi, lub 
też 1komorowy i 1 - 3zalążkowy. Torebka lub pest- 
czak 1komorowy, ł-4nasionowy. 
RODZAJ 1286. Slalica (l\lesua LIN.).- Kwia- 
ty obupłciowe. Kielich trwały, bezprzy.sadeczkowy, o 
4ch działkach dachówkowatych, z których 2 zewnętrz- 
ne mniejsze. Korona 4płatkowa, naprzemianległa z kie- 
lichem, w przedkwitnieniu dachówkowato zwinięta. Prę- 
ciki liCi:ne, zrosłe podstawami w pierścień mięsisty i BpO- 
jony z podstawami płatków; nitki nitkowate, krótkie; 
główki wewnątrz wrotne , 2woreczkowe, wzniesione, o- 
twierające się w podłuż. Jajnik wolny, 2komorowy; 
komory 2zalążkowe; wzniesione z podstawy oboklegle, 
wywróconej szyjka szczytowa, obdlużniaj znamię tarcz- 
kowate, całkowite. Torebka kulisto-jajowa, przez zro- 

nięcie sili przegrody 1komorowa, 2łusczynowa. Nasion 
1 - 4, wzniesionycb, jajowych, płasko-wypukłych; ze 
skórką- pergaminowatą. Zarodek bezbiałkowy, prosto- 
legły; listnie bardzo grube, oddzitslone; rostek króciu- 
chny, bliski znaczka, dólny. i 
'"I 
GAT. ł. S. pyszna (M. speciosa CHOIS.).
 Drze- 
wo wysmukło - wyniosłe, z pniem prostym, koroną po- 
dobną lipowej, a. korą gładką i cisawo - popielatą. Li- 
Bcie ma krótkoogonkowe, lancetowate lub równowązko- 
lancetowate, zaostrzone, 4 - 9" i 1 - 2", z wierzchu 
lśnąco-zielono oszronione. Kwiaty końcowe i kątowe, 
pojedyncze albo parzyste, krótkoszypułkowe, do 2" w 
średnicy, białe me złocistemi główkami, przyjemnej wq- 
. 


,J- 


...
>>>
2550 


nij kielichy o działkach okrągławych, z których para 
wewnętrzna nieco-większa i błoniasto obrzeżonaj płatki 
znacznie większe, okrągławe lub też nieco-przewrotnie- 
sercowate, umiarowe, cokolwiek faliste brzegiem; prę-. 
cików przeszło 100, ale tylko '/
 równa koronie, z głów- 
kami r6wnowązkiemi. Owoc podobny do małego jabł- 
ka, j:yowo - 4i!cienny, zaostrzony, chropowaty i ciso- 
rdzawy. Nasion 3 -4 , jakby małe ka8ztany.
 Zwy- 
czajna wIndyach wschodnichj kwitnie w lipcu i sier. 
pniu.- Tak korzeń jak i drzewo woni korzennej a 
!Imaku gorzkiego, używanemi bywają jako lek wzbu- 
dzający poty, oraz przeciw jadowi wężów; liście także 
korzenno-gorzkie, zadają w zatchnieniu i w wozgrzywo- 
ści płuc j niedoBpiałymi świeżymi owocami przeczysz- 
czają, suszonymi wstrzymują biegunki j olejem z na- 
sion, namaszczają zbolałe członki: drzewo zai! tak ma 
być twarde, iż zwyczajne narzędzia nie chwytają się 
go, zkąd go też drzewem telazRem przezwano. .'(. 
l' .'J 
d. 
GAT. 2. S. lelazna (M. ferrea Lui.):- drzewo znacznie. ni!- 
llze; o liściach elliptyczuie - lancetowlItych , zaostrzonych, znacznie 
kr6tszych lecz dłuiejogonkowychl o kwiatach bardzo miMj 'woni, . 
płatkami kr6tkopaznogciowymi; oral o owocach liaWllze: tnasiOJ20- 
wych:- rOln'lca dziko tu i. owdzie na WYlIpach morza indyjllkiełfo, 
a nawet i chodowa.na dla kwiat6w wonnych i uiywooych bardzo c

- 
IIt
 za I
k w spos6b pODlorańczowych:- posiada. drze jeszcze 
twardsze. 
'{w 
RODZAJ 1287. Gumiak (;alopllylllllU LIN.).- 
Kwiaty obu- lub przej: zronienie mięszano-płciowe. Kie- 
lich hezprz)'1:!Adeczkowy, 2 - 4działkowy, -o 2ch dziat- 
kach zewnętrznych mniej8zych. Korona o' 4ch płatkach 
krzyżowych a czasem o 2c11. tylko , naprzeciw- lub na- 
przemian-ległych z kielichc
, w przedkwitnieniu da-
>>>
2551 


ch6wkowato zwiniętych. PręciKi liczne lub niekiedy w 
pra.wie-oznaczonej liczbie, jut wolne jut zespolone pod- 
stawami w wiele wiązekj nitki nitkowate, krótkie; głów- 
ki wewnątrzwrotne, 2woreczkowe, wzniesione, otwiera- 
jące się w podłuż. Jajnik wolny, 1komorowy, z 1ym za. 
lążkiem wzniesionym z podstawy i prostoległym j szyjk
 
szczytowa, przydłutsr;a j znamię szeroko - tarczkowate, 
całkie lub łałeczkowane. Pestczak kulisty albo jajowy; 
1na8ionowy. Nasiono wzniesione; o skórce prawie-błon- 
kowatej. Zarodek bezbiałkowy, wsteczległy; listnie bar- 
dzo grube i zrosłej rostek króciuchny, górny. I ił 
GAT. 1. G. wielki (C. InophyIlum LIN.).- Pię- 
kne drzewo, 90' dorastające a dochodzące 12' w ob- 
wodzie, z koroną nader szeroko. rOllpostartą,- często ,108B 
niedorodne, cienkie i wtedy zwykle pokrzywione; !Z 
korą bardzo grubą i bardzo chropawą, czarniawą zewnątrz 
a czerwonawą wewnątrz; z gałązkami obłemi. Liście krót- 
koogonkowe, jajowate lub przewrotnie-jajowate , 4 
 6" 
i 2-4", w końcu tępo zaokrąglone lub niekiedy wgnie- 
cione a nawet i wykrojone, ogrubnie, tęgie, z wi
rzchu 
ciemnozielOne i Mnące, spodem bledsze i z nader gru- 
bym nerwem głównym a bocznymi cienkimi i równo- 
ległymi. Grona kątowe, 6-9kwiatowe, dłutsze od li- 
ści, wietkie , tworzące często na. końcu wiechę j kwiaty 
prawie-naprzeciwległe, na 1 %calowych szypułeczkach, 
1" w Brednicy, białe, miłej woni liliowej; z przysa.d- 
kami maleńkimi i odpadającymi; z działkawi i płatka- 
mi zaledwie do rozróżnienia, 4ma; z pręcikami około 
200, BciBle zbitymi, krótszymi od, korony, zrosły.mi W 
podstawie słabo i nieumia.rowo, w 4 wiązki; z jajnikiem 
kulistawymj 8zyjką dłuższą od pręcików; a znamieniem 
wielkiem i li umiarowo łateczkowaneip. Pestczak ku- 


. 



 


-
>>>
2552 


listy, ł Y2" W średnicy, lśnący, żółtawy lub cokolwiek 
cisawy, z miąższem cienkim i !ółtym; pestka prawie
 
kulista, gębczasto-korkowata. Nasiona kulisto - jajowe, 
kr6tkokończyste, żółtawe.- Dziki znachodzi się w po_ 
łudniowej części Indyi wschodnich l jako też i upra: 
wny nader gęstOj kwitnie przez większ'ł część roku.- 
Zraniony, sączy sok żółty i balsamiczny, BCinająCY sit; 
w powietrzu w żywicę żółtawo-cisą, zwaną Takama
 
hak q wBchodnią, wyborną lub w .ko rup kac h 
- Tacamahaca orientali:1 v. sublimis v. in 
t e s t i s; że zaś przejmuje wszystkie części rOBliny , a 
przytem jest ostrym i sprawującym wymioty i ,przeczysz- 
czenie,- miejscowi zadawać zwykli korę jako lek pędz
 
cy mocz, liaci u:!ywać '! chorobach oczów, a oleju z na- 
sion w wyrzutach skórnych, bólach gośćcowych, oraz 
do oświetIania.- (Bal samari a. I n o phy II u m LOUR.). 



 


GAT. 2.' G. Takamahaka (C. Tacamahaca WILLD.):- odrcS- 
, , 
tniĄjący slę-, liśćmi węższymi, jl\iowato wydłuionymi i z
ostrzony- 
mi;- roslułćy na Madagaskane i na Maskarenach:- 'sąozy za nil- 
cięoieJ;n lOk brudno - zie1oIlJ', balsamiczny, woni .właaciwlij. zachwa- 
lany i U.:t1wany w miejscu. na rany. wrzody itp. z
wnętr"IIie, p'od Uli.- 
lówi k: m balsamu Maryi lub Takamahaki. burbo7
s
i
j. 


GAT. 3. G. Kalaba (C. Calaba J.ł.cQ.).- Drzewo 
około 30' wysokiej' o pniu krótkim i często już od. sa.- 
mego odzif?mka rozgałęzionym; o gałązkach 4ścienDYc
; 
liliciach krótkoogonkowych, jajowatych lub przewrotnie- 
jajowatych, 4" długich, już tępych już wykrojonych w 
końcu, tęgich,' 8kórzastych, Mnących i delikatnie prąż- 
kowanych; gronach wietkich, kl}towych, krótkich, 6
7- 
kwiatowychj kwiatach białych, wonnych,- z 2ma dział- 
kami i 4ma płatkami okrągławymi,- pręcikami w męm- 
kich około 60ciu, prawie-równymi koronie, a w obupłcio- 


.
>>>
53 


wych w dużo mniejszej liczbie; o pestczaku kulistym, 
zielonym, skąpo-mięsistym; pestoe szarawo-i6łtejj n na- 
sionach białych.-' Częsty wIndyach zachodnichj kwi- 
tnie w patdzierniku i listopadzie. - Sok wytoczony 
ŻÓłto - zielonawy, tężejąc nabierający stopniowo coraz 
ciemniejazćj barwy zielonej, a woni miłej jakby cytryno- 
wej- stanowi balsam, na Antyllach w skutkach lekar- 
I!Ikich wyMj ceniony nad kopaiwowy i peruański: Ba- 
dajl} go zaB jak.o środek pobudzający I ułatwiający wy- 
dzielanie, wzbudzajl\cy poty, zwłaszcza w zastarzałych 
chorobach płuc, ciekączkach i upławach- podobnie jak. 
i korę. Oleju z nasion t1Żywajł} do malowania lub 0- 
świetlania; a drzewo nadcr ciężkie i giękkie, cenił} nad- 
zwyczaj z jego trwałości. o ,( Q mm 
9ł vł- 
.. 
-ł 


, 
ra@ID2U

 Q1a.
'la

mQ 


11 . 


( la 
KO'l'zybielowate (Canellaceac KOST.). £,,',.18 
i ' " I 
 I Lrt'(WCl oil
 mai 
Kwia.ty obupłciowe, umiarowe, końcowe łl1b rzadko 
, kątowe, już pojedyncze już w baldaszkogronach, Có'.er- 
"one lub tćt :fiołkowe......,.. Kielich trwały, bezprzyaadeełrr 
kowy, 3 - 5działkowy, dachówkowaty, czasem nier;u- 
pełnie umiarowy.- Korona 5płatkowa, niekiedy o 5ciu 
łuskach naprzemianległych z płatkami l) płatkach z 
kielichem, w przedkwitnieniu skręcOIla lub zwinięta, 
często jakby - dzwonkowato składająca się."7 ,Pręciki 
mniej wiltcej liczne, czasem w lic"bie prawie - oznaczo- 
nej, już osadzone na dnie kwiatowem już czasem na. 
krążku podjajnikowym : nitki zwykle w całej długośc 
zrosłe w cewę obejmując" jajnik brzcgiem gIówkono- 
I 


..J-- 


-
>>>
2554 


Bilą, a niekiedy w wiązki naprzcminnległe z płatkami, każ- 
da z 2ch lub więcej nitek ku górze wolnych: glówki 2wo- 
reczkowe, zwykle wewnątrzwrotne , już uczepione poje- 
dynczo na nitkach już na brzegu cewy znitkowej i ,to pod- 
stawami albo całą długością,"- z woreczkami zwykle 
równowązkimi, w wolnopręcikowych jakby-wrosłymi w 
nitkę, równoległymi, rozchodzącymi się niekiedy, a o- 
twierającymi zawsze w podłuż szparą lub tCż w 2 lu- 
sczynki.- Jajnik wolny, najczęściej zamknięty w cewie, 
3- lub 5-komorowy; komory wielozalążkowe j zalążki 
uczepione w kącie wewnętrznym, zwykle 1 szeregowo- 
nadległe, poziome, wywróconej szyjka 1, obła albo ką
 
towataj znamię bąć ucięte i całkie lub 8zydełkowato-5pro- 
mieni owe, bąć 2łateczkowo wystające.- Owoc jagoda, 
zwykle kulista, różnic mięsista, 5- lub przez zronienie 
1-2-3-4-komorowa.- Nasion w konwrach już po łmu 
wywróconem i płasko-wypukłem,- jd po 2 i 3 , nadle- 
głych, nerkowatych lub kulistawych i dzióbeczkowychj 
skórka błonkowata lub skorupkowata, często ze znacz- 
kiem przodkowym i r6wnowązkim j białko mniej wię- 
cej okwite, mięsiste albo twardawe, często ze smużka- 
mi krętemi oleistemi.- Zarodek obły i skrzywiony, jd 
ukośny w arodku białka l już w dzióbku nasienia pro- 
sty i maleńki;, !istnie zazwyczaj równowązkie" często 
zrosłej rostek g6rny lub górno - dośrodkowy.-' D,.zewa. 
zwykle rozłożyste i grubokorowe , czasem wysmukłe i tyl- 
ko w wierzchołku gał
ziste,. z ga
zkami naprzeci10- lub 
pratci.-naprzeci'łt)-ległemi,. z liŚĆmi ogonkowymi,' naprse- 
ciw - lub krzyżowo. a niekiedy i zbliżono: naprz&mia'}f,- 
ległymi, różnie jaj()fł}atymi lub elliptycznymi, skórzaity- 
mi, C
6to bardzo gnwymi, zwykle IBnqcymi ,z, wierzchu 
i ciemniej- a spodem jaśniej - 
ielonymi, nagimi, cz
to
>>>
2555 


ea mlodu przejźrzysto kropkowanymi, czasem pierza8to- 
a cza8em .bez-neMJJowymi, całkimi i całobrzegimi; 
 
przylistków. 
RODZAJ 1288. JJlqdrzeł (Platonia MART.).- 
Kielich trwały, bezprzysadeczkowy, z 5ciu działek da- 
chówkowatych, z których 2 Eewnętrzne mniejsze. Korona 
5płatkowa, naprzemianległa z kielichem, dzwonkowato 
składająca się, w przedkwitnieniu skręcona.. Pręciki 
liczne, osadzone od zewnątrz na krążku podjajnikowym 
5łatkowym, często po 2 pozrastałe w 5 wiązek naprze- 
mianległych z płatkami, w podstawie płaskich a w gó- 
rze rozdzielonych w krótkie nitki wolne; główki we- 
wnątrzwrotne, o 2ch woreczkach równowązkich, dłu- 
gich, utopiono - przyrosłych i otwierających się w po- 
dłuż. Jajnik w,?Jny, 5komorowyj komory wielozalążko- 
we; zall\żki uczepione nadlegle w 1ym szeregu w kt}- 
cie wewnętrznym, poziome, wywrócone j szyjka obła j 
znamię o 5ciu promieniach ,szczecinowatych. Jagoda 
kulista, zbito-mięsista, 5- lub przez zronienie 3-4-ko- 
morowa. Nasiono w każdej komorze ł, wywrócone, 
wypukło-płaskiej ze skórką błonkowatą, a znaczkiem 
przodkowym równowązkim. Zarodek- w białku okwi- 
tem i mięsistem, porysowanem licznemi i krętemi smut- 
kami oleistemi- obły, skrzywionYI ukoBny j listnie zro- 
słe; a rostek górny. II 1'J 
GAT. 1. M. wyniolJly (P. insignis MART.).- Drze- 
wo olbrzymiej z pniem do 4' w arednicy, okrytym ko- 
rą grubą i prawie - skorupiastą a popękaną, w wysoko- 
"ci 40' rozgałęziającym się dopiero w ogromną jajową 
koronęj z gałązkami obławo - 4aciennemi, w rozdwoje- 
niach ponabrzmiewałemi, 8z8remi i gładkiemi. Liście 
naprzeciwlegle - krzyżowe, poskupiane na końcach ga- 


..J-
>>>
2666 


łązek , 
 
 podłużne,. zaostrżone, w brzegu c8łkim nieco- 
podwinięte, 3 - 5" i 2 - 2 I/'J.", skórzaste, z wierzchu 
lśnąco-zielone a spodem bledsze i równolegle-nerwowej 
na.,ogonkach 1 calowych, rynienkowatych. Kwiaty koń- 
cowe, pojedyncze, zwisłe. 1 %." w Brednicy, od zewnątrz 
rÓżowe a
wewnątrz białe,- o 2ch przysad,,;ach 3kątnych, 
tępych, zielonych, z czasem zsychających się i odpada- 
jącychj z kielichem prawie - skórzastym i trwałym j II: 
płatkami jajowato-okrągławymi i skórzasto-błoniastymij 
z pręcikami około 300, nieco-wystającymi lecz ku we- 
wnątrz krótszymi, w 5ciu ku górze ścianionych wiąz- 
kach; z jajnikiem jajowym, śrubowato kresowanym; z 
szyjką 1 '/2calową, nitkowatą j a znamionami szydełko- 
watemi. ' Jagoda kulisto-jajowa, wielku'i!ci pomorańczy, 
cisa. Nasiona podłu
ne.J na ." długie, cise i kresowa- 
ne.- ROBnie dość okwicie w pierwoborach północnej 
Brazyliij kwitnie w sierpniu.- Miażdż owocu białawo- 
żółtawy, słodko - kwaskowaty i klejki, już surowy już 
zachowany w cukrze, należy do najulubieńsaych łakoci j 
-nasiona za.6 w niczem nie UIItępujlł migdałom. 
i RODZAJ 1289. Ilorzyhiel (Calłella P. BRW.). 
-- Kielich trwłLły, bezprzysadeczkowy, z 3ch działek 
dachówkowatych 'okrągławych i wklęsłych: Korona o 
5ciu płatkach podłużnych, wklęsłych, w przedkwitnie- 
niu zwiniętych. Pręciki w liczbie oznaczonej. zrosłe 
nitKami w całej długości w cewę obło - słojeczkowatą i 
uciętą, z przyrosłemi do niej opodal od siebie poniżej 
brzegu całą swą długości/ł - 15 do 21- główkami równo- 
wązkiemi, równoległemi, otwierającemi się w podłuż w 2 
łUBczynki. Jajnik wolny, w cewic ukryty, 3komorowyj 
komory wielozaJążkowe; zalążkLJlczepione w kącie we- 
'ljll 
 j.) '1
>>>
2557 


wnętrznym; 8zyjka obłaj znamię sterczące w 2 łatecz- 
ki krótkie i tępe. ' Jagoda kulista, mięsista, przez zro- 
nienie 1-2komorowa. Nasion w komorach po 2 lub 3, 
nadległych, kulistawych albo nerką.watych, z dzióbkiemj 
ze skórką skorupkowatą , ciemną, lanącą: Zarodek w 
dzióbku białka twardo - mięsistego mały, obły, skrzy- 
wiony; listnic równowązkiej rostek ku górze dośrodko- 
wo zwrócony. T
ł 
. GAT. 1. K. biały (C. alba MURB.).- Drzewo 
tO-50 wysokie, wzniesiono-odstająco rozgałęzione, po- 
kryte korą biało-szarawą i gładką, opatrzone przytero: 
lii!ćmi naprzemianlegle rozrzuconymi, krótkoogonkowy- 
mi, przewrotnie - jajowatymi, z podstawą klinowatą, 
2 I/g
" i 10-18"', tępymi w końcu lub zaokrąglony- 
mi, w brzegu cokolwiek - podwiniętymi, skórzastymi, 
drobniuchno-przcjżrzysto kropeczkowanymi, z wierzchu 
ciemno- i lśnąco- a spodem białoDiodrawo - zielonymi, 
całkiem nagimi i całobrzegimi: podbaldaszkami końco- 
wymi, skąpokwiatowymi j z przysadkami maleńkimi j 
kwiatami drobnymi, szkarłatnymi i miłej woni, - o 
działkach okrągławych l szerszych niż długich l wklę- 
słych,- płatkach podłużnych, tępych, nieco-nierównych 
i także wklęsłych,- pręcikach najczęi!ciej 15tu, zrosłych 
w znitek cewiasty i czarkowaty , barwy korony,....... jaj- 
niku j
owo-kulistawym, - szyjce równej pręcikom ,- 
a znamionach 3ch, tępych i wklęsłych: jagodą prawie- 
kulistą , zaostrzoną, wielko
ci grochu, czarną, 3komo- 
rową, lecz często z 1ną tylko lub 2ma komorami zronione- 
mi: a nasionami zwykle 4ma, w klejkim i blado-zielo- 
nym miażdżu.- Częsty w Indyach zachodnich, ale wię- 
cej chodowany niż dziki j kwitnie w marcu i kwietniu. 
- Z jego to gąłęz! a w częioi i z pnia, pochodzi tyle
>>>
2558 


niegdji! poszukiwana kora Korzybiela lub Win- 
tera fałszywa, inaczej Kostowca słodkiego albo 
kO'l'zastego- cortex Canellae albae v. Win- 
teranus spurius, COBti dulcis v. corticosi, 
znana. powszechnie pod nazwiskiem c y 'Ił a m o 'Ił u b i a- 
l e g o. Ma o
a woń niby cynamonowo - goździkową, za.- 
wiera wiele kanellinu obok goryczy, i należy jako 
zastępczyni k. W; prawdziwej do drażnil\co-wzma- 
cni8:,jących lek6w, najwięcej zalecanych w cierpieniach 
dróg trawienia, - wszelako do dziś dnia tylko w In- 
dyach.- (Winterana Canella LIN., Canella \Vin- 
terana GARTN.).(. '{ . l.' 
Nieco ciemniejsz'ł lecz w skutkach podobni kor
 Winlera, 
zbierIV'ł takie z I n ł .. ,n 
:- . .,GAT. 2. K. wawrzynoliściego (C. laurifolia LODD.): r6żniącego 
się od dopiero eo opisanego - liśćmi klinowlltymi iecz węższymi, 

emnozielonyłni, spodem jaśni
jBzymi lecz uie białawo-modrawymi.; 
kwiatami końcowymi, fiołkowymi, woni nadzwyczaj mocn
j jakby- 

mow
j, o 20tu pręeik,ach:--' znachodzouego VI' e.l7ce południa- 
w
j.- Zaś 
GAT. 3. K. kątokwielny (C. axil1arie NEES.): należycie wyró- 
żniony- liśćmi jajowato - okrągławymi i tylko bledszymi od spodu j 
Qraz kwia
mi kątowymi, zwisłymi, o płatkach okr'lgławydJ, a tyl- 
ko ł) IOciu pręcikach:- częsty w Brazylii:- dostarcza kory Pora- 
tudo- c'ortex Paratu.,!lo, CAłkiem podol¥lej w.kntkach do 
wi ,erowdilj. 


\11 


fI' 


lli@)ID2

;r,{U CS

!1mm.. 


. 


Naigraw,niko wate (M arcgra viaceae ENDL.). 
Kwiaty obupłciowe, w okółkach, w gronach, a cza- 
sem i włosach końcowyehj z sZYP\U i w po 5 wie
>>>
2559 


wstawowatemij często o przysadkach, niekiedy torbecz- 
kowatych lub kapturkowatych, szypułeczkowychj z przy- 
. sadeczkami zaś po pod kielichem maleńkimi, bocznymi, 
jakby Daaladującymi zewnętrzne działki,- lub i bez 
nich.- Kielich wolny, z 2-4-a-6ciu działek prawie- 
równych, wolnych lub spojonych podstawami l w przed- 
kwitnieniu dachówkowatych, skórzastych, zazwyczaj u- 
barwionych i odpadających.- Korona z płatków skó- 
rzastawych,- już w liczbie odpowiedniej i naprzemian- 
ległych działkom, wolnych albo nieco - spojonych pod- 
stawami, w przedkwitnieniu dachówkowatych, a roz- 
twartych w porze kwitnienia, - już częBciej jak się 
zdaje licznych, zrosłych wraz jakby w puszkę zam- 
kniętą lub rozdartą w szczycie, pękającą w koło pod- 
stawy, a przez rozrastające się w niej pręciki w czasie 
rozkwitania zrócaną.- Pręciki, w jednych osadzone pod- 
jajnikowQ na nadsadniku ; w innych na bt.zegu jego 
przedłużenia I{rążkowatego, opasującego podstawę jaj- 
nika , wolnego alboli też nieco przyrosłego spodem do 
tegoż; nadko w liczbie równej i naprzeciwległe dział- 
komj lli1jczęściej nieoznaczenie liczne i 1okręgowej 
a tylko niekiedy bardzo - mnogie', kilkookręgowe i 
w przed kwitnieniu wraz ściśnięte: nitki ich wolne, lub 
też zrosłe podstawami z sobą i z podstawami płatków, 
dołem szersze a górą zwężone, wzniesione albo rozłoży- 
ste : główki wewnątrzwrotne , jajowe, równowązkie al- 
bo podłużne, ponad podstawą grzbietoczepn
, wznie- 
sione lub odchylone,- z 2ch woreczków doległych ró- 
wnolegle, otwierających się bąć w całej długoBci, bąć 
Bz
reczką w szczycie.- Jajnik beztrzonkowy, wolny, 
czasem otoczony przyrosłym do jego podstawy krąż- 
kiem pręcikonośnym , zupełnie- lub niezupełnie-3-4ko- 
162
>>>
2560 


morowy- przez wwinięcie się brzegów jajniczków po- 
między łatki łożyska osiowego, czasem tylko dosięga- 
jących samejże osi jako przegrody, lecz najczęBciej nie- , 
dochodzących do tejże: zalążki liczne, pouczepiane na 
łatkach iożyska osiowego. mięsistych i niekiedy zdwo- 
jonych, wyszłych z kąta wewnętrzncgo każdej komory, 
podnoszące się lub wywrócone, - z jaj otworkiem dól- 
nym, bliskim punktu uczćpienia, oraz w nim sterczą- 
cem jądereczkiem: znamię bezszyjkowe l promieniste, 
nicpodzielne alboli też łateczkowane,- a czasem tylko 
na krótkiej szyjce.- Owoc w większej części niezba- 
danych przypuszczalnie jagodowaty j w mniejszej zaB 
znajomych terebkowaty, pękający od podstawy przez 
Bciany- w łUBczyny Brodkiem przegrodonośne i oddzie- 
lające się od łożyska trwałego, mięsistego, łatkowane- 
go i prawie na trzoneczku.- Nasiona przcz zronienie 
większej częBci zalążków nieliczne, zatopione w łoży- 
sIw, podnoszące się, podługowate, w obu końcach tępe, 
proste albo zagiętej skórka twardawa, pólkawana,- ze 
znaczkiem obrzeżono - wgniecionym i ponad podstawI} 
bocznym, - a wnasiennią błonkowatą j bez białka.- 
Zarodek prostolegle zagięty, maczużkowato-obławyj li- 
stnie króciuchne i tępe; rostek zaś długi, zaostrzony, 
ostrokrężny l dolegający poprzecznie do znaczka i dól- 
nJ,- Drzewa albo krzewy bezbronne, wzniesione, pnące 
b,b korzeniqce sif; % liŚĆmi naprzemianległymi, bez- lub 
-ogonkowymi, prostymi, pierzastonerwowymi, całobrzegimi 
albo prawie - piłeczkowanymi, gładziuchnymi, lśnqcymi, 
połączonymi wstawowa to z ga
ziami; bez przylistków. 
RODZAJ 1290. .Naig,.u".llik (IUur("
I.n"in 
PL1JM.).- Kielich 2przysadeczkowy, z 4 lub 6ciu działek 
dach6wko".atych, prawie - równych i niemal - ubarwio- 


...
>>>
... 


...... 


2561 


nych. Korony płatki zrosłe w puszkę ostrokrężną , 
odpadającą. Pręcikbw 12 -40, osadzonych w 1ym o- 
kręgu, na wązkim krążku błoniastym opasującym pod- 
stawę Jajnika; nitki wolne, z szerszej podstawy szydło- 
wate j gł6wki wewną.trzwrotne, 2woreczkowe l równo- 
wązkie, ponad podstaM} grzbietoczepne, roztwarte, o- 
twierające się w podłuż. Jajnik wolny, ostrokrężnie- 
wielościenny, 8 - 12komorowy; komory wielozalążko- 
we; !Zalążki podnoszące się z obu stron 2blaszkowych 
łatek z kąta wewnętrznego sterczących, jako z ramion 
łożyska osiowegoj znamię bezszyjkowe, promienisto 
roweczkowane. Torebka korowata, 8 - 12komorowa, 
pękająca Ricumiarowo . "d podstawy ku wierzchołkowi, 
w łusczyny odsłaniające łożysko trwałe. Nasion wie- 
le, utopionych w łożysku, podługowatych, drobniu- 
chnych; ze skórką siatkowato pólkowaną. 
GAT. ł. N. okółkotVJj (M. umbellata Lrn.).- Krzew 
20 - 30' wyrastający i wpinający się, za pomocą właści- 
wych włókienkowatych ssawek, które w korę innych 
drzew zapuszcza; z głównym pniem niekiedy i do 5" 
grubym, rozgałęziającym się wszechstronnie w długie 
i wiciowate odnogi, z któqch kwiatonoBne aż do ziemi 
wiszą. LiBcie jego 2rzędowe, bardzo - krótkoogonkowe, 
ł 1/2-5" i 1-2", - na młodych ro
lin8.ch i gałęziach 
bezkwietnych mniejsze, jajowate lub jajowato - okrągła- 
we , tępe lub prawie - wykrojone w końcu, w podstawie 
zaokrąglone lub nawet i nieco - sercowate, - na kwia- 
towych zaś większe, więcćj elliptyczne lub ellipty- 
czno -lancetowate i zazwyczaj krótko kończystej zresz- 
tą w8zystkie całkiem nagie, a za młodu brzegiem dro- 
bno - gruczołkowe ale całobrzegie. Kwiaty na końcu 
gałęzi w okółku pojedynczym, liczne, bezbarwne, ł;'J." 
ł62.
>>>
2562 


w ś
ednicYj na szypułkach nierównej długoBci, od 0/4 
do 2%", ogrubnich , rozchodzących sięj z przysadkami 
w podstawie okółka, przedstawiającymi jakby - kaptur 
skórzasty i podobny do szyszaka tojada żółtego, obła- 
wo-klinowaty, nieco ku przodowi nagięty, w końcu za- 
okrąglony a w podstawie otwarty, do 1 1 /2" długi; o 
działkach jajowato - wklęsłych, z których 2 zewnętrzne 
większe,- o koronie jajowo-ostrokrężnej, grubej, wkrót- 
ce zrzucalnej, - o główkach wielkich i podobnćmże 
znamieniu główkowatem. Owoce prawie - kuliste, zwy- 
kle tOkomorowe, wypełnione miażdżem szkarłatnym j 
a w nim z mnóstwem nasion drobnych, lBnąco-czerwo- 
nych.- ROBnie w Indyach zachodnich i w Ameryce po- 
łudniowej po górach; kwitnie prawie ciągle.- Na An- 
tyllach korzeń , łodygę i liBcie, poczytują za pewny Bro- 
dek przeciwkiłowy; zadając je prócz tego jako pędzące 
mocz , wyprowadzające wozgrzę i różne jadowe !Zaka- 
żenia z ciała ludzkiego. 


.- 


lli@02

£ Z!12
tlWQ 


Pomora1lczowate (Aurantiaceae ENDL.). 


Kwiaty obu: lub bardzo rzadko przez zronienie 
jedno-płciowe, umiarowe, kątowe albo końcowe, poje- 
dyncze lub tćż w gronach i baldaszkogronach, białe, 
czerwonawe lub ż6łte.- Kielich wolnYI krótki, 8łojko- 
waty albo dzwonkowatYI 4-5-wrębny czy -zębny, nie- 
kiedy całkowity, a naj rzadziej 3wrębny, więdniejący, 
w przedkwitnieniu dach6wkowaty.- Korony płatki od-
>>>
2563 


powiednie liczbą działkom, a więc 4 lub 5 a rzadko 3 , 
osadzone na podstawie nadsadllika trzoneczkowatego 
czasem rozpostartego w krążek, już wolne już spojone 
podstawami, w przedkwitnieniu lekko - dachówkowate i 
płaskie lub grzbieciste, w czasie kwitnienia bąć wznic. 
sione bąć roztwarte, ostatecznie odpadające.- Pręciki w 
liczbie 2 razy większej niż działki, z niemi naprzeciw- 
lub naprzemian -ległe,- alboli też kilkakroć liczniejsze j 
nitki wolne albo zrosłe podstawami a nawet i do połowy 
w cewę, a w mięszanopłciowych często w kilka wiązek, 
r6wnowązko - szy.dłowate, zwykle w podstawie szersze 
lub rozpłasczone, a czasem tylko jakby - szyszakowato 
wklęsłe a ku górze zcieńczone, równe lub naprzemian 
krótsze: główki wewnątrzwrotne, podstawo- lub grzbie- 
to-czepne, wzniesione lub położyste l o 2ch worecz- 
kach dolegająco-stykających się, a otwierających w po- 
dłuż.- Jajnik wolny, często na nadsadniku trzonecz- 
kowatym lub czasem jego brzegiem krążkowatym opa- 
sany, o liczbie komor odpowiedniej tejże łatek kieli- 
cha, albo czasem mniejszej a rzadziej większej, zwy- 
kle więc od 4- do wielo-komorowy: zalążków uczepio- 
nych w kąci
 wewnętrznym komory już po 1mu, już 
po 2 obok- lub nad-ległych, już po wiele 2szeregowych, 
i to zwykle wiszących a czasem tylko poziom:ych, za- 
wsze wywróconych: szyjka szczytowa, ogrubnia, obła 
albo ostrokrężna , odosobniona lub też jako wydłużenie 
jajnika: znamię mniej więcej główkowate, całkie albo 
niewyrażnie-łateczkowane.- Jagoda sucha, lub tCż so- 
czysta pomorańczakiem zwana, 2 - wielo - komorowa, a 
czasem przez zronienie łkomorowa; o komorach za- 
zwyczaj 1- lub 2-nasionowych, rzadko wielonasionowych, 
wypełnionych tkanką komorkową pęcherzykowatą; z 


......-
>>>
2564 


pokryciem zewnętrzn
m gruboskórz&stCm, niepękają- 
cem.- Nasiona wywrócone lub prawie - poziome; ze 
skórką błoniastą, suchą albo aluzowatą, a niekiedy weł- 
nistą; ze znaczkiem w bliskGBci szczytu nasienia , połą- 
czonym z jaj osadką jemu zupełnie naprzeciwległą- 
prżez szewek często rozgałęziony.- Zarodek bezbiał- 
kowy, prostoległyj !istnie już migdałowato-mięsiste, pła- 
sko-wypukłe, często nierówne, a w podstawie wyrażnie 
nszeczkowate,- już grube, zielone i prawie-łatkowato 
pomarszczone; rostek króciuchny, bardzo-bliski znacz- 
ka, górnyj a kiełek wyrażny.- Drzewa albo krzewyo- 
kryte wszędzie gruczołkami olejowymi utopionymi l zwy- 
kle gładkie, wzniesione lub niekiedy pnqce; uzbrojone 
cz
sto cierniami prostymi lub zakrzywionymi, powstały- 
,ni z przeobrażenia niektórych niedoksztalconych galqz6- 
czek; z liśćmi naprzemianległymi, nie parzysto - pie1'zasty- 
mi, to wieloparowymi, to lparowymi a ztqd 3listkowymi, aź 
do llistkowych w razie wykształcenia si
 tylko BaMego 
końcowego liatka,- o listkach cz
sto skrzydlato-wstawowa- 
to połqczonych z ogonkiem gwwnym, już calobrzegich iuż 
karbowanych albo piłkowanych, pierzastonerwowych, .kó- 
rzastych, oraz (i to najg
ściij ponad brzegiem) przej- 
trzysto kropkowanych; bez 'P/.zylistków. 
RODZAJ 1291. Cie-nwlt' (1'riphll!o;ia LouR.). - 
Kielich 3wrębny. Korona o 3ch płatkach spojonych pod- 
stawami. Pręcików 6j nitki wolne, szydłowate, zpłas- 
czone w rozszerzonej podstawie j głów!U podłużnie - ser- 
cowate l 2woreczkowe, otwierające się w podłuż. Jajnik 
na nadsadniku króciuchnym trzoneczkowatym, przewro- 
tnie-jajowYI gładki, 3komorowyj komory !zalążkowe j 
zalążki wiszące u szczytu kąta wewnętrznego l wywró- 
conej szyjka przydłuźsza, grubaj znamilt tępe. Jagoda 


l 


.........
>>>
2565 


3 -lub przez zronienie ł - komorowa. Nasiono w ko- 
morze 1, wywrócone, obleczone klejem. Zarodka bez- 
białkowego, listnie grube i łatkowate jarostek króciu- 
chny i górny. 
GAT. 1. C. trzylistkowa (T. trifoliata DEC.). - 
Małe i krzewiste drzewko j z cierniami parzystymi j z 
liaćmi 3listkowymi, naprzemianległymi, - o listkach na 
krótkich ogoneczkach bezskrzydłych, jajowatych, wy- 
krojonych w końcu, w górnej połowie karbowanych a 
w dólnej całobrżegich, cienko - skórzastych, nagich i 
lan
co - zielonych, tożbarwnych , z których końcowy naj- 
większy zawsze obecny a boczne mnićjsze często ronio- 
ne; z kwiatami w gronach kątowych, krótkich, skąpo- 
kwiatowych, zwykle tylko z kwiatami 3mllo lub 1ym:- wy- 
kształconymi, białymi, bardzo miłej woni j z jagodaroi 
mało więksżemi od porzeczkowych j czerwonemi, 2nasio- 
nowcmi. - Rośnie w Chinach, Kochinchinie i lndyach 
wschodnich, gdzie ją także i pielęgnują dla nadzwyczaj 
przyjemnej woni kwiatówj kwitnie latem. - Owoce jej 
kwaskowate i przyjemne w jedzeniu, jadają surowe, a 
więcej jeszcze zachowane w cukrze. - (T. A u r a n t i- 
ola LOUR. Limonia trifoliata LIN.). 
RODZAJ 1292. Cgtl.gnówka (Limolłia LIN.).- 
Kielich 4-5wrębny. Korona. 4-5płatkowa, wolna. Prę- 
cików 8 -10; z nitkami wolnemi, szydłowatemi lecz 
rozpłasczonemi w podstawachj z główkami podłużnie- 
sercowatemi I 2woreczkowemi, otwierającemi się w po- 
dłuż. Jajnik na nadsadniku króciuchnym trzoneczkowa- 
tym, przewrotnie - jajowy, gładki, 4 - 5komorowyj za- 
lążków w komorach po 1mu albo po 2 obok ległych, 
wiszących u szczytu kąta wewnętrznego l wywróconych; 
szyjka długa; znamię tępe. Jago 4-5- lub przez 


...... 


..
>>>
2566 


zronienie ł -3- komorowa. Nasion w komorach po fmu, 
wywróconych. W zarodku listnie migdałkowate j a ro- 
stek króciuchnYI górny. 
GAT. 1. C. karbowana (L. crenulata RoxB.). - 
Drzewko lub krzew, 6 -10' wysokie; z korą szarą j z 
cierniami pojedynczymi, krótkimi, szydłowatymi; z liść- 
mi 2-3parowo-pierzastymi, 2-3" długimi, na ogon- 
ku szeroko - skrzydlasto wstawowatym, - o listkach bez- 
ogoneczkowych, jajowato - podłużnych, 9- f5 m i 5 -7"', 
tępych l zwężonych więcej ku podstawie niż ku wierz- 
chołkowi l drobno karbowanych l doać tęgich, nagich i 
nieco -Mnących j z kwiatami małymi, białymi l przyje- 
mnej woni, - o działkach 4ch jajowatych i ostrych, o 
płatkach tyluż lancetowatych i roztwartych, o pręci- 
kach 8miu j z owocem kulistym l %." w Brednicy, zło- 
0- lub cytrynowo-żółtym j a nasionami kończysto-ja- 
, jowemi, białawo-żółtemi.- Dzika i uprawialla, powsze- 
chna w Indyach wschodnich j kwitnie prawie bez przer- 
wy.- Miejscowi korzeniem leczą morzyska, kurcze 
żołądka i wszelkie choroby wynikłe z zaziębienia j liBć-' 
mi wonnymi padaczkę j a. owocami gorzko - kwaskowa- 
tymi niestrawnoać. - (L. acidissima LIN.). 
RODZAJ 1293. Cue/tła (Murraya KON.).- Kie- 
lich 5dzielny. Korona z 5ciu płatków dołem spływają- 
cych w rurkę. Pręcików 10, wolnychj nitki r6wDową- 
zko - szydłowate, naprzemian krótsze j główki jajowe, 
2woreczkowe, otwierające się w podłuż. Jajnik na nad- 
sadniku półkulistym, 2komorowy; komory 2zalążkowCj 
zalążki wiszące nadlegle ze szczytu kąta wewnętrznegoj 
IIzyjka długa; znamię tępe, niewyrażnie-2łateczkowe. 
Jagoda mięsista, 2 - lub przez zronienie 1 - komorowa, 
z komorami pełnemi cieczy cuchnącej. Nasiono w ka-
>>>
2567 


idej komorze 1, wywrócone j o skórce grubej i wełni- 
stej. Zarodka listnie migdałkowate, w podstawie z mao' 
leńkiemi uszeczkami; rostek górny. 
GAT. 1. G. 8umatrańska (M. sumatrana RoxB.). - 
Krzew wielki, bezbronnyj z pniem nader grubym j z 
korą cisą, głęboko popadaną i dołkowatąj z gałęziami 
prawie - pnącemi j z lii!ćmi nieparzysto - pierzastymi, o 
5 do 7miu parach - listków krótkoogoneczkowych, jajo- 
watych, mocno kończystych i w samymże koniuszku 
wykrojonych, obtężnich, nagich, lśnąco - zielonych z 
wierzchu a spodem żółto-zielonych, w brzegu nieco-fa- 
listych, - końcowym 3" długim a 1 l/g" szerokim, resztą 
zaś malejąc)'mi ku końcowi j z kwiatami pojedynczy- 
mi na końcach gałązek i w kątach najwyższych liści, 
3//' w Brednicy, białymi i bardzo miłej woni zwłaszcza 
pod wieczór, - o łatkach kielicha krótkich, a płatkach 
wzniesionych zaostrzonych i odstających połową gór- 
nąj z jagodą podłużnie - jajową, na 1" długą, czerwo
ą,- 
o tern lub 2ch nasionach podłużnych, wełnistych i czer..- 
wonawych. - Zwyczajna na wyspach oceanu indyjskie- 
gOj kwitnie w listopadzie i grudniu. - W ojczyznie ko- 
ra i ostro - korzenne liBcie zachwalane Sił w zatchnie- 
niu, a. zewnętrznie w porażeniach j drzewo zaś nader 
twarde i trwałe, podobne bukowemu, nader bywa ce- 
nione na różne wyroby.- (M. paniculata JACQ.). 
RODZAJ 1294. Sącza «;ookia SONN.).- Pąk 
grzbiecisto- kątowaty. Kielich 4-5wrębny. Korona o 
4 - 5ciu płatkach jajowatych, łódkowato - wkl'tsłych lub 
grzbiecistych. Pręcików 8 -1Ociu, wolriych j nitki szy- 
dłowatej główki okrągławe l 2woreczkowe, otwierające 
się w podłuż. Jajnik na nadsadnikłl. krótkim trzone- 
czkowatym, gruczołkowany, wiązkowo - włosisty, 4 - 5- 


.ł..... 


.
>>>
2568 


komorowyj komory 2zalążkowe; zalążki wiszące nad- 
legle w kącie wewnętrznym, wywró
one j szyjka krót- 
ka, gruba; znamię 4 - 5ząbeczkowe. Jagoda kulista, 
ze skórką cienką, 5- lub przez zronienie 1-2-komo. 
rowa; komory pełne cieczy balsamicznej, 1nasionowe. 
Nasiona wywrócone. 
GAT. 1. S. kropkowana (C. punctata RETZ.). - 
Drzewo okazałe, bezbronnej na pniu pokryte korą mo- 
cno popękaną j na wzniesion).ch gałęziach popielatą i 
gładką, na młodych zaB zieloną ale ostrą w dotknięciu; 
po zranieniu sączące sok mleczny, biały: o liBciach 
nieparzysto - pierzastych, naprzemian - lub naprzeciw- 
ległych, w podstawie ukoBnych, z ogonkami włosistymi 
i ostrymi, - o 7 do 9ciu parach listków ogoneczkowych, 
naprzeciwległych, ukoBnie -jajowato wydłużonych, koń- 
czystych, 3 -4" i 1 -1ljł", całobrzegich, nagich, tyl- 
ko spodem na nerwach omszonych: o wiesze dużej i roz- 
łożystej, z szypułką główną i szypułeczkami pokrytemi od 
włosów rozrzuconych i ostrych brodaweczek: o kwiatach 
drobnych, białych, ściale 5liczebnych,- z kielichami ze 
wnątrz gruczołkowanymi , a koronami roztwartemi: o 
owocach wielkoaci i wejźrzenia drobnego agrestu ko- 
smatego , kropkowanych, z podłużnemi nasionami.- Zna- 
chodzi się w Chinach i w Indyach wschodnich, tak dzi- 
ka jak i uprawna; kwitnie z początkiem pory skwar. 
nej. - Owoce chodowanej du:!o większe, kwaskowato- 
słodkie i dlatego smaczne, nader są poszukiwane na 
targach kantońskich jako orzeźwiające j dzikiej zaa zna- 
cznie mniejsze, gorzko - kwaśne i niemiło-balsamiczne, 
dawanymi bywają jedynie zwierzętom domowym, lub 
też używanymi jako lek w wielu cierpieniach: liście 
za roztarciem woni anyżkowej, uważają za przeciwkur. 


I 
l
>>>
czowe l oraz wywołujące czyszczenia miesięczne: korze- 
niem zaa zaprawiają wyspiarze wino palmowe.- (Qui- 
naria Lancium LOUR. Limonia pubescens WALL.). 
RODZAJ 1295. Słollimia (ł'eronia CORREA.). 
- Kwiaty przez zronienie mięszanopłciowe. Kielich 
płaski, 5zębny. Korona 5- a czasem 4-6-płatkowa, 
roztwarta. Prę.cików 10 lub niekiedy 11j nitki rozsze- 
rzone, spojone w podstawach j główki równowl\zko wy- 
dłużone, 4graniaste, 2woreczkowe, otwierające sil( w 
podłuż. Jajnik na wzniesionym nadsadniku, 5-lub cza- 
sem 6-komorowyj komory wielozalążkowe; zalążki u- 
czćpione 2szeregowo w k
cie' wewnętrznym, wis!Zące i 
wywróconej szyjka prawie żadnaj znamię podłużne. Ja- 
goda gruboskóra, 5komorowa. Nasion mnóstwo, zato- 
pionych w miażdżu mięsistym. Zarodka listnic grube 
i mięsistcj a rostek zdrożny. 
GAT. 1. S. właściwa lub jadalna (F. elephantum 
CORR.).- Drzewo wielkie, którego- kora popękana i ci- 
sa; gałązki nagie, z cierniami kątowymi, krótkimi, tę- 
gimi, szydłowatymi j liBcie nieparzysto - pierzaste, do 5" 
długie, na młodych gałązkach naprzemianległe a na star- 
szych poskupiane po 2 do 5 w wiązki, na głównym o- 
gonku wązko obrzeżonym - o 2ch lub 3ch parach list- 
ków prawie - bezogoneczkowych, przewrotnie-jajowatych 
albo nieco - wydłużonych, 1 1 /;' i 'ił", tępych, słabo- kar- 
bowanych, IBnących i na
ich; kwiaty do 1" w średni- 
cy i białe z czerwonawemi główkami l w gronach lub 
baldaszkogronach kątowych i końcowych, wietkich i 
skąpych bo zaledwje 6 - 9kwiatowych j owoce wiel- 
kOBci jabłka, zielonawe i biało kropkowan
, chropawe, 
z nasionami Młtemi. - Zwykła w Indyach wscho- 
dnich górzystych; kwitnie z początkiem pory gorącej. 



 


-
>>>
2570 


- Owoce woni korzennej a z miażdżem czerwonawym 
i słodkim l powszechnie bywają jadanymi; młode liście 
woni anyżkowej, używają się jako pobudzająco-wzma- 
QJ}iające w niestrawności j z kory zaś sącząca się ciecz 
lepka i przejźrzysta ściąwszy się, dostarcza dużo le- 
pszego liposoku aniżeli arabski, zwłaszcza. też od ma- 
larzy wysoko cenionego.- (Crataeva Balanghas 
KON.). 
RODZAJ 1296. Kłeillzcze (Af'
le CORR.). - 
Kwiaty obupłciowe. Kielicb 4-5zębny. Korona 4-5- 
płatkowa, roztwarta. Pręcików 3-40; nitki wolne, 
nitkowato - szydłowate j główki równowązko wydłużone, 
2woreczkowe, otwierające się w podłuż. Jajnik 8-i5- 
komorowyj komory wielozalążkowe; zalążki uczepione 
w 2ch szeregach w kącie wewnętrznym, prawie - pozio- 
me, wywrócone; szyjka krótka i grubaj znamię głów- 
kowate. Jagoda gruboskóra, 8-15komorowa. Komory 
6-1Onasionowe. Nasiona wełniste i obleczone klejem. 
Zarodka !istnie migdałkowate, w podstawie zaledwie-u- 
Bzeczkowatej arostek króciuchnYI doarodkowy albo. 
g6rpy. 
GAT. i. K. smakowite (A. Marmclos CORR.). _ 
Drzewo 40 - 60' wzniosłe, tak o pniu jako i gałęziach 
niekształtnych i nieumiarowych , okrytych pojedynczo 
od tęgich i na r./ ł " długich cierni: z liśćmi trzylistko- 
wymi, na 11/!1calowym ogonku główn)tm,- o listkach nie- 
równobocznych, podłużnie - elliptycznych lub szeroko- 
lancetowatych , kończystych, 1 l/g - 2 Y2" i 8 - 12"', kar- 
bowanych i bezogoneczkowych, z których końcowy nie- 
co - większYI a wszystkie niewyrażnie kropkowane: z 
gronami końcowemi i kątowemi, z 6 lub 7miu kwiatów 
dość dużych l zielonawo-białych l wonnych l krajem ko- 


.
>>>
2571 


. 


rony odgiętych i z zielonemi główkami: z owocami pra- 
wie - zdrzewiałą skórą pokrytymi, kulisto - wartołkowa- 
tymi, wielkoBci jabłek, żółtawo -zielonymi l 10 - ł5ko- 
morowymi: a nasionami po 6-10 w każdej komorze, 
jajowo - Bciśnionemi, białemi, włosiste mi , obleczonemi 
gąszczem nawpół stężałym, kleistym i żółtym.- Dzi- 
kie i chodowane w wielu odmianach, zwykłe w lndy- 
ach wschodnich; kwitnie w porze upałów. - Miażdż o- 
woców słodkokwaskowato - klejki a pl"zytem przyjemnej 
woni, należy do ulubionych łakoci tak w stanie suro- 
wym jako też i rozmaicie zaprawny, ale zarazem i do 
leków używanych w nieżytach i w zwykłem zatwardze- 
niu, - niedojżrzałych zaś na odwrót w biegunkach i . 
czerwonkach j korzeń i kora pomaga na osłabienie żo- 
łądka i kiszek; liBcie smaku rzodkwi, mają leczyć za- 
tchnienie; kwiaty 
reszcie wszelkie kurcze. Prócz te- 
go, roślina ta, na wszelkie sposoby należy do otrzy- 
mania liposoku wonnego ale ostrawego; to nacięte ga- 
łęzie saczą go w wielkiej ilości, to owoce dojżrzałe wy- 
pacają go na swą powierzchnię, to nasiona. nim oble- 
czone 11l0gą go wprost dostarczyć. Nasiona ma niezno- 
'śnie gorzkie; dlatego przy jedzeniu owoców należy u- 
nikać ich zgryzienia. Podobno na Jawie, przyrządzać 
mają z litici łącznie z owocami opium fałszywe, du- 
żo tańflze i (jak się należy spodziewać) skutków wąt- 
pliwych.- (Crataeva l\larmelos LIN.). 
RODZAJ 1297. CO'I.Y"" (C'itrus Lm.).- Kie- 
lich słojkowaty, S - 5wrębny. Korona 5 - 8płatko: 
wa. Pręcików 20-60; nitki ściśnione w podstawach, 
mniej więcej pospajane w wiele wiązek: główki pr dłu - 
żne, 2woreczkowe, otwierające się w podłuż. Jaj- 
nik wielokomorowyj komory 4-8zalążkowe; zalążki
>>>
2572 


wiszące w 2ch szeregach w kącie wewnętrznym, wy_ 
wrÓcone j szyjka obła j znamię półkuliste. Jagoda mię
 
sista i soczysta, wielokomorowaj o komorach wypeł- 
nionych tkanką komorową pęcherzykowatą, poprzeczną, 
nieumiarową. Nasion w komorach po kilka, czasem po 
2 , po 1, a niekiedy (jak w uprawnych) i 0, pozio- 
mych albo wiszących j ze skórką błonkowatą. Zarodka 
białkowego listnio mięsiste) często nierówne, w pod- 
stawie nikło-uszeczkowej rostek górny. . 
GAT. 1. C. lekarska (C. medica LIN.), Drzewo cy- 
trynowe.- Drzewo 30-60' dorastaJflcej z korą 8zara- 
wą, gładkąj z koroną nader-gałęzistą i prawie-kulistąj 
z gałęziami obłemi l zarówno z całą roaliną nagiemi; a 
gałązkami nieco - kątowatemi l rdzawo- lub fiołkowawo- 
zielonemi, opatrzonemi w kątach liaci- cierniami po- 
jedynczymi, prostymi i ostrymi, a czasem (jak w eta- 
nie uprawnym) i bez tychże. Li8cie ma nieparzysto-pićrza- 
ste, ale (przez zroni9nie w nićj zawsze prawidłowe bo- 
cznych listków) łlii:'tkowe j' na ogoneczku lekko- obrze- 
żonym, rynienkowatym, '/:lcalowym; listek a. raczej liBć 
8am elliptyczny, rz
dziej prawie-jajowaty lub jajowato- 
podłużny, przytępiony albo nieco-kończystawy ale za- 
wsze ledziuchno wykrojony w końcu, mniej więcej kar- 
bkowano-piłkowanYI skórzasty, gęsto przejźrzysto kro- 
pkowany, z wićrzchu Mnący i jasno - lub też Młtawo- 
zielony, a. spodem bledszy i ćm)-. Kwiaty zwykle w 
kątach górnych liści pojedyncze, lu b po 6 do ł Ociu w 
baldaszkogronie końcowym, do t 1/2" W Brednicy, białe, 
tylko na zewnątrz- zarówno z kielichami i krótkie mi 
a gQ1bemi szypułeczkami- czerwonawe, mocnej i przy- 
jemnej woni; kielichów łatki krótkie, jajowato-3kątne, 
tępe, zwykle szersze niż długiej płatki równowązko- 


.
>>>
.2573 


podłużne, tępe i nieco - wykrojone, ogrubnie, gruczoł- 
kowato kropeczkowane, odstające lub poodginanej prę- 
cików 30-40, krótszych od korony, słabo pospajanych 
podstawami w wiązki nie jednakowe i w różnej" licz- 
bie, wraz wszystkie tworzące jakby- cewę rozszerzoną 
ku górze; jajnik jajowy; szyjka obła, długoBci pręci- 
kówj a znamię ukośnie - główeczkowate. Owoc 21/g-4" 
dlugi a nieco-węźszy w Brednicy, mniej więcej jajowy 
lub nieco kulistawo-jajowy, w szczycie z małą pępko- 
watą wydątnością, nierówny, właBciwie (tojest cytryno- 
wo) ŻÓłty, zwykle 1O-12komorowy, nader kwaBno-so- 
czystyj a w każdćj komorze 2 - 6 na.sion, przewrotnie- 
jajowych, czasem nieco- kątowatych , żółtawo- białych.- 
Pochodząc pierwiastkowo :.1i Azyi a głównie z Medyi, jesz- 
cze za czasów VIRGlLlUSZA sprowadzona do Europy, roz- 
powszechniła się wszędzie na Wschodzie, w Afryce i 
w Europie najpołudniowszej do tego stopnia, iż ją już 
tamże za tameczne drzewo uważają: rośnie więc dziś 

 w całej Europie południowej jakby dzika bo zdziczała, 
miejscami w wielkich iloBciach, a uprawiana służy do 
obsadzania domów a nawet i drógj u nas zaś tylko 
po szklarniach zimnych zwanych pomorańczarniami: 
kwitnie prawie bez przerwy, a głównie od maja do 
sierpnia. - Przez tyloletnie i staranne chodowanie , 
oraz nieprzerwane usiłowania w krzyżowaniu, potwo- 
rzyły się różne jej odmiany, które (jako od dawien da- 
",.na zachowujące niezmiennie swe cechy) słusznie po- 
czytują za podgatunki, niektórzy nawet !Za gatunki 
właBciwe j a z tych najcełniejsze: 


PODU. 1. O. l. właśriwa czyli Oeclrat lub według dawnych 
Oytr (C. m. Cedra L,); - z liśćmi Da ogoneczkach bezbrzeżnych, al- 
liptyczno _ kończystymi: z kwiatami na liewnątrli clierwonawymi; . 0- 


.a.... 


,
>>>
2574 


wocami wielkimi, ellipsoidowymi, zwykle guziczkowooymi, gruboskó- 
rym
, z sokiem słodkawo-kwaBnym;- (C. medica Rlss.): 
PODG. 2. O. l. Limunw (C. m. Limonum L.), u nas zwykle 
niewł&ściwie Oytryną zwana; - o liaiciach z ogoneczkami nieco-wię- 
dj obrzetonymi, wydłu
ono - ostrych; kwiatach na zewnątrz czer- 
wonawych; a owocach bardzi
j jajowych, mni
jszych, zazwyczaj gład- 
kich, cienkosk6rych, z sokiem nader kwainym;- (C. Limonum 
RIss.): 
PODG. 3. O. l. Li'mełta (C. m. Limetta L.); w któr&j - liBcie 
na ogoneczkach bezbrzeżnych, okrągławo - jajowate; kwiaty. czysto- 
białe ; owoce ilU jajowo - kulistawe, z sokiem zwykle słodko _ kwasko- 
watym ale niekiedy i czczym lub gorzkawym;- (C. Limetta Rlss.): 
wreszcie 
PODG. 4. O. l. Lumia czyli «odka (C. m. Lumia L.), od
ił'n- 
na owocami kulistymi, małymi, ze sokiem słodkimj- (C. Lumia 
Rlss.). 
Od naj dawniej szych czasów , znanem jest zastó- 
80wanie lekarskie tego drzewa. Owoce cytryny lub 
jabłka cytrowe- fructus Ci1:ri, poma v. ma- 
la Ci tri, aż do dziś dnia dostarczają Bkt5rki cy- 
trynowej - cortex Ci tri v. flavedo corticis 
C i t ri jako środka gorzkiego, wzmacniającego żołą
 
dek i podnoszącego trawienie oraz ezynnoBć całego ka- 
nału pokarmowego,- również odkraplanego z niej olej ku 
cytrynowego- oleulU Ci tri v. de Cedro , używa: 
nego za lek pobudzający, pri
eciwkurczowy i przeoiw- 
wzdęciowy, alboli też jako przyprawa wszelkich postaci 
lekarstw lub napojów wyskokowych; także i Boku cytry- 
nowego- succus Ci tri jako chłodzl.}cego , przeciw- 
zółciowego, przeciwgnilcowego, zwłaszcza w postaci na- 
poju limo nad q zwanego l oraz w przyprawach do po- 
traw, - z którego otrzymywanYI po największćj częBci 
składający go kwas cytr,ynowy - ac id um citri- 
cum, tak wielką gra rolę w lekarstwie i w chemii. 
Także nie małą rolę odgrywały i jeszcze do dzia dn. 


......
>>>
- 


2575 


jako lek domowy odgrywają liście cytryno'lOe- fo- 
lia Citri, jako wzmacniająco-przeciwkurczowe; na- 
siona cytrynowe- semina Ci tri dziś zapomnia- 
ne, ale niegdyś wszędzie leczące zimnice, lDające za- 
wierać wraz ze skórkami doŚĆ znaczną iloś
 gorzkiego 
h espe7'ydynu; kwiaty mało co ustępujące pomorań- 
czowym; oraz kora i drzewo zbliżone do jałowcowego, 
zadawane w Indyach zachodnich jako pędzące mocz i 
przeciwzimniczne.- (Limo n vułgare MILL.). 
GAT. 2. C. Pomorańcza (C. Aurantium LIN.).- 
Drzewo 20 - 40' dorastające, okryte na pniu korą czar- 
niawo- szarą i gładką; o koronie prawie - kulisto a gęsto 
rozgałęzionej; gałęziach obłych, zarówno z resztą roali- 
ny całkiem nagich; gałązkach prawie - 3kątnych, okry- 
tych w stanie dzikim długimi i ostrymi cierniami, a w 
uprawnym dużo krótszymi lub całkiem bez nich. Liś- 
cie ma przez zronienie listków bocznych 1 listkowe , 
na ogonkach krótkich i mniej więcej aż ,do przewrot- 
nie - sercowato skr
ydlastych z obu bokówj z listkiem 
pozostałym jako li
ciem jajowato - elliptycznym, jajowa- 
to - podłużnym, elliptycznie wydłużonym aż do szeroko- 
lancetowatego l już kończystym już zaostrzonym, 7. w y- 
kle w koniuszku nieznacznie \V
'krojonym, mnićj więcej 
wyraźnie karbowano - piłkowanym, gęsto przejżrzysto 
kropkowanym, skórzastym, z wierzchu lśnącym i ŻÓł- 
tawo- zielonym, spodem bledszym i ćmym. Kwiaty po- 
jedyncze w kątach liści najwyższych, lub po 3 d08miu w 
w baldaszkogronach końcowych l mocnej i nader miłej 
woni, czysto białe, a bardzo rzadko czerwonawe od 
zewnątrz j o kielichu ostro - 3kątnie łateczkow:rrn j płat- 
kach podług()watych, tępych, nieco - wklęsłych, ogru- 
bIlich , gruczołkowato kropeczkowanych, odstnj:
cycb lub 
163 


......
>>>
2576 


cokolwiek poodginanych; pręcikach 20- 25ciu, w pod- 
stawach nieumiarowo - wielowiązkowych, tworzących 
wraz jakby-cewę rozszerzoną ku górze; jajniku jajowo- 
kulistym; szyjce równej pręcikom j a. znamieniu główecz- 
kowem. Owoce kuliste, nieco przygniecione z góry 
lub jajowo - kuliste, bez żadnej pępkowatej wydatn08ci 
w szczycie, 2 - 5" w arednicy, ciemniej lub jaśniej po- 
morańczowe, 8 - ł 2komorowe. Nasion w komorach po 
3-5ciu a w uprawnych często O, przewrotnie-jajowych 
lub podługowatych, żółtawych. - 'rak ojczyznę, zna- 
chodzenie się oraz chodowanie , jako i porę kwitnienia 
ma spólne z Cytryną. Do odmian zaś wynikłych z 
jej uprawy, zachowujących stale swe cechy i dla tego 
poczytywanych za podgatunki l a od wielu za własne 
gatunki, należą: 


PODG. I. O. l'. gorzka (C. A. amara L,), - z ogonkiem mocno 
skrzydlastym; a owocem kulistawym, z soldem gorzkim;- (C. vul- 
garis RIss. C. Bigoradia DUH.): 
PODG. 2. O. P. słodka lub włakiwG (C. A. dulcis L.),- o o- 
gonkach obrzetono - skrzydlastych; a owocach kulistawych lub jĄjo- 
wych, z sokiem słodkim;- (C. nobili s LouR. C. Aurantium 
RISS,): 
PODG. 3. O. P. kwa6kowata czyli Bergamotka. (C, A. Bergamia 
L.), - kt6r
i ogonki słabo - skrzydlaste; a owoce przygnieciono - ku- 
liste lub niekiedy prawie - gruszkowate, z sokiem. kwaskowatym;- 
(C Bergamia RISSO.): 
PODG. 4. O. P. ałodko-lcwaakowata albo c1tińaka lub Apfelz'Jl1l 
(C. 4. chinen.is PEM.), uważana od niekt6rych tylko za odmianę slod- 
kiej, posiadająca ogonek zaledwie - skrzydlasty; owoce kulistawe, z 
sokiem słodko - kwaskowatym lub wcale słodldm. - (A u r a n t i u ID 
sine n se MILL.). 
Mało tylko jest okolicznoBci, odróżniających za- 
st6sowanie lćkarskie Pomorańczy .od Cytryny. I tak: 
używają się owoce dojźrzałe świeże jako przyjemny i 
t
>>>
. 


2577 


chłodzący owoc zwany pomorańczq: otooce poma- 
rańczotve niedojźrzałe- fructos Aurantiorum 
immaturi v. poma Aurantiorum imrnatura, czyli 
pomora{tczki lub p. gorzkie, jako arodek gorz- 
ki, wzmacniający żołądek i kiszki, oraz przeciwzimni- 
czny, zawierający wraz ze skórkami bardzo wiele hes- 
pery dynu: skó,.ki pomo,'ańczowe- cortex Au- 
r a n t i o r u m z owoców dojźrzałych, działające w po- 
dobnyż sposób lccz nieco slabiej; odkroplony z tych- 
że Bwieżych olejek skórek pomorańczowych- 0- 
leum corticum AurantiQrum,podobny w skutkach 
do cytrynowego, - a b'nże, z odmiany Bergamotki 
jako olejek bergamotowy- oleum Bergamot- 
tae v. de Bergamo, nader przyjemnej woni , mający 
wielkie zastósowanie w paclmidlarstwie: k w i a ty p o m 0- 
ra
l.czowe- flores Aurantiorum, same przez się 
lek najprzyjemniejszy do brania, a przytem nader sku- 
teczny w drażliwoBci wysoko posunięt
j u kobiet cier- 
piących nerwowo, - mog.,ce być jeszcze przepędzanymi 
na wod
 k'/JJiatu pomorańczowego - ,aqua £10- 
rum Aurantiorum v. Naphae, w tymże eamym ce- 
lu zastósowywaną, - lub też odkraplanymi na ole- 
jek kwiatu pomorańczowego - oleum £l 0- 
rum A uru n tiorum v. N ero li, tyle słynny w pachni- 
dlarstwie, zwłaszcza w przyrządzaniu powszechnie zna- 
nej tvody kolońskiij- aqua coloniensis: liś- 
cie pomora'Lczowe- folia Auran tiorum także 
Brodek przeciwkurczowy i lekko wzmacniający żołądek. 
_ (Aurantium orientale MILr..). 


Możnuby wiele naliczyć gatunków tego rodzaju, używanych 
w r6żnych rozmiarach zamiast cytryn lub pomorańcz: ale dziwną je8t 
rzecz,!, it w przedmiocie tak obchodzącym całą ludzkość swła8Zcza 
163. 


..
>>>
. 


2578 


gospodarczą, tak wielkie napotykamy zaniedbanie: niemamy albo- 
wiem - z małemi wyjątkami - należytych poszukiwań, w rozróż- 
nieniu tego tyle nam pożytecznego rodzaju na należyte gatunki. 
Nie możnll jednak pominąć, choć bez nuleżnych opis6w: 
GAT. 3, G. jawańakiej (C,ja
anica BWM,),- kt6rej owoce, cho- 
ciaż zaledwio wielkOBci orzecha włoskiego lub brzoskwini, w niczem 
nie ustępują w dobroci nasz
j cytrynie; dlatego 
ż jak n..jpowszech- 
niej bywają używanymi w oicisłem znaczeniu naszych cytryn, na Jawie 
i sąsiednich wyspach a nawet i na lądzie stałym, którymi prócz 
tego barwią na ciemno. granatowo: 
GAT. 4. G. japowłkilj lC. japonica THUND.), jeszcze li! mniej- 
8zym owocem, ale równie dobrym i równie rozpowszechnionym w 
użyciu: - jako t
ż 
GAT. 5. O. ciernistej (C. Eystl'ix DEC.), poczytywan
j za od- 
mian
 [{karskiej zkarłowaciałą, która powszechnie wIndyach wscho- 
dnicb uprawianą bywa: - oraz 
GA'r. 6. G, perelkuwij (C. margarita. Loua,), z owocami podłu- 
żnymi jakby śliwka dorancya, a słodkimi jak pomorańcza i w. i. 


OA'r. 7. G. olbrzymia (C. decumana. LIN.) l także 
Jabłkiem rajskiem lub Pampelmusem zwana. - Drzewo 
podobne ze wszech mial' pomorańczowemu, ale jeszcze 
z rozłożystszą koronąj z młodymi pędami omszonymi j 
z liaćmi jajowato - podłużnymi l do 7'" długimi, w koń- 
cu tępym wykrojonymi, w podstawie zaś często cokol- 
wiek z falisto nierówną blaszką, barwy ciemnićj -zielo- 
nćj,- na ogonkach przewrotnie -jajowato oslc:rzydlonych, 
a pod każdym z długim cierniem; z kwiatami w gronach 
omszono.- szypułkowych, doi!ć wielkimi, białymi, zielo- 
no kropeczkowanymi, mocnćj a miłćj woni lilii; z Owoca- 
mi prawie-kulistymi lub niekiedy w,).dłużonymi, nader 
wielkimi bo czasem wielkości głowy dziecięcia a 10 - 12 f(, 
ważącymi, blado-żółtymi lub zielonawymi l nader chropo- 
watymi i pełnymi guzikowatych wyniosłości oraz dziurek, 
- O skórze przeszło 1" grubćj, gltbczastej i gorzkićj,- zwy- 


, .
>>>
2579 


kle o 15stl1 komorach wypełnionych komorkami BOCZY- 
stemi i prawie pooddzielanemi od siebie, z których każ- 
da zawiera 2 lub 3 nasiona do '/2" długie, a niekiedy i 
żadnego.- Nader zwyczajna w Indyach wschodnich i 
w Ameryce południowej jako uprawiana w rozlicznych 
odmianach, dużo zaa rzadsza dotąd w Europie; kwitnie 
od lipca do października..- Nłll.eży ona do nader uży- 
tecznych; albowiem, miąższ owoców surowych (zwła- 
szcza odmian z mnićjszymi owocami) zbliżony w sma- 
ku do pomorańczy, jadająj który krajany i zaprawny w 
cukrze, dostarcza tak zwanego handlowego cytronatu 
czyli cykatty; a całkowite owoce odmian podługowa- 
tych nadzwyczaj wonne, stanowią świąteczną zastawę 
u starozakonnych, jako drzewa zwanego rajskiem Drze- 
wem mqdrości. 


lli@ID
U

 (!1!:1
1!a W" 


Omirniowate (Amyridaceae R. BRW.). 


ł 


Kwiaty obu- lub mięszano-płciowe , drobne, białe, 
pojedynczo lub po 3 wraz tworzące wiechy kątowe al- 
bo końcowej z szypułeczkami bocznemi w środku 2przy- 
sadkowemi.- Kielich mały, słojeczkowaty, 4dzielny, 
umiarowy, trwały.- Korona o 4ch płatkach podja.jni- 
kowych, ku podstawie klinowato - paznogietkowych, 
w przedkwitnieniu dachówkowatych l a w czasie kwi- 
tnienia rozłożystych.- Pręciki w liczbie 2 razy wi
k- 
szej od płatków i krótsze od nich l podjajnikowe ; nit- 
ki szydełkowate, wolne j główki wewnątrzwrotne, 2- 
woreczkowc, otwierające się w podłuż.- Jajnik wolny,
>>>
2580 


osadzony na osadniku szerokim a krótkim i jakby krąt- 
kowatym, 1 komorowy; zalążków 2 , wiszących u wierz- 
chołka komory, wywróconych; znamię be zszyj kowc ,. 
główeczkowate.- Pestczak kulistawYI gruczołkowany na. 
powierzchni , a ztąd pełen olcjku lotnego; z pestką per- 
gaminowatą, 1komorową.- Nasiono kulistawe , wywróco- 
nej o korze błonkowatej bcz białka.- 'zarodka prosto- 
ległego listnie płasko-wypukłe , mięęistej a rostek króciu- 
chny i górny.- Drzewa i krzewy pełne soku żywiczne- 
go; z liśćmi naprzeciwległymi, złożonymi, trójlistkowymi 
lub niepm'zystopierzastymi, naprzeciwleglelistkowymi,. 
przej£rzysto kropkowanymi; bez p7'zylistkąw. 
RODZAJ 1298. Om;I.";(I, (Amyri!ol LIN.), jako 
dotąd jedyny, posiada tćż i cechy rodzinowe. 
GA'J.l. 1. O. balsamodajna (A. balsaruifen
 LIN.).- 
Drzewo znacznej wielkoaci, odznaczające się: korą ci- 
sąj drzewem za młodu białem a później brudno-popie- 
latem, zbiłem, żywicznem i bardzo przyjemnej woni; 
liśćmi nicparzysto-pierzastymi, naprzeciwległymi, o 2ch 
parach- listków jajowatych l kończystych, krótkoogo- 
neczkowych, całobrzegich l obtężnich, całkiem nagich i 
przejźrzysto kropkowanychj kwiatkami drobnymi i bia- 
łymi, w wiechach końcowych, prawie-groniastych, wiet- 
kich l 
 o kiclichu nader maluchnyom, - płatkach podłu- 
żnych, z czasem poodginanych i prędko odpadających, 
.:..... a pręcikach naprzemian krótszych j owocami podłu- 
żnie-jajowymi, ciemno - czerwonymi, pełnymi w skórze 
olejku przyJemnój woni.- Rośnie po lasach jamaikaIi- 
skich j kwitnie w porze najgorętszej.- Wszystkich czę- 
ści tego drzewa nadzwyczaj wonnych, używają na kąpie- 
le i obkładyj wysączony zeń balsam miewa zastósowa- 
nie innych bah!amów przyostrych, tak wewnętrzne jak 


--
>>>
II 


2581 


i zewnętrzne; z drzewa zaś zwanego drzewem róża- 
fi 6 m, używanego do kadzenia, odpędzają olejek nader 
przyjemnej woni różanej. 
Zaprawdę do mało jeszcze znanych, ale może więcej obcho. 
dzących nas rOBlin, należą: 
GAT. 2. O. Plumiera (A. Plumieri DEC.):- drzewo lub krzew 
II: korą gładką i szarą; liśćmi nieparzystopi
rzastymi, t -2parowymi, o 
listkach ogoneczkowych, jajowatych, kończystych, prawie-karbowano- 
piłkowanych, skórzastych, spodem kOlImatych; z ukwitnieniem po- 
przedzającego gatunku; lecz z owocem kulistym, prawie-czarniawym: 
_ rosnąca wIndyach z&chodnich:- kt6ra dostarczz iywicy E le- 
mi- resina Elewi, obracan
 zwykle na własny utytek lekar- 
ski w miejscu.- (A. elemifera Lw.):- oraz 
GAT. 3. O. Niutut (A. Niouttoutt ADAN8.), roślina dotąd za- 
gadkowa, mote należąca do rodzaju Bal8amca iii rodziny OBa- 
C-ZY1lOłDatych (Bursęr",ceae ENDL.), dawni
j z Omirniowatmni w jedno 
,łl}czon
j,- wydl\iąca okwicie lipoźywio@ Bdelivm Grabskie 
luh indyj.kill- Bdelium arabicum v. indioum, jak piBzą- 
prawdziwe. 


B@)
21J

 (!E!


Wil
 


Pochodnikowate (Hu miriaceae ENDL.). 


Kwiaty obupłciowe, umiarowe, kątowe albo koń- 
cowe , w nieumiarowych podbaldaszkach lub baldaszko- 
gronach, na szypułkach wstawowatych w podstawie i 
przysadkowych.
 Kielich 5-wrębny albo -dzielny, trwa
 
ły, równołatkowy, dachówkowaty w przedkwitnieniu , 
niekiedy w końcach łatek nabrzękły, lub tćt Z jamki} 
dziurkowato wgniecioną na grzbiecie.- Korona o 5ciu 
płatkach naprzemianległych z kielichem, podługowatych 
lub rówDowązko-Iancetow' tych, skórzasto-mięsistaw,ch,
>>>
2582 


w środku grzbietu często zgrubłycb, w przedkwitnieniu 
dachówkowatych lub skręcono'zwiniętych, w czasie kwi- 
tnienia roztwartych albo poodginanych l odpadających. 
- Pręcików 2 lub 4 razy tJle CI) płatków, rzadziej 
w liczbie nieoznaczonej , 2 - 40kręgowyeh: nitki cza- 
sem podstawami zrosłe w cewę a górł} wolne l nitko- 
wate, naprzemian krótsze, - czasem zaś poskupiane w 
wiązki naprzemianległe z płatkami, a same z sobą zro- 
słe dopiero w cewę: główki wewnątrzwrotne , 2worecz- 
kowe,- o woreczkach doległych, przyrosłych do pod- 
stawy zwórki wydłużonej w języczek gruby i tęPY, od- 
dzielonych, równoległych lub nawet rozchodzących się, 
a otwierających w podłuż; pęcherzyki pyłku kulisto-3- 
graniaste, ze sterczącemi na krawędziach brodawecz- 
kami przejźrzystemi.- Jajnik wołny, beztrzonkowy, 
'ciśle opasnny w poustawie krążkiem obrączkowatym l 
mięsistym, żeberkowanym i ząbeczkowanym,- 4-5-6- 
komorowyj o komorach za młodu zespolonych górą z 
powodu niezupełnych przegród, później zaś zupełnie 
odgrodzonych, już nieprzerwanych już poprzedzielanych 
w poprzecz w 2 mnićjsz,e komorki : zalążków uczepio- 
nych w kącie wewnętrznym, wiszących i wywróconych 
- już po 1mu, już po 2 nadległych i czaselll rozdzie- 
lonych przegródką poprzeczną: szyjka szczytoW&, obła: 
znamię 5łateczkowe, o łateczkach tępych i roztwartych. 
- Pestczak skąpo-mięsistYj z pestką kostną, 4-5- lub 
przez zronienie 1 - 3-komorową, o komorach ciągłych 
albo poprzedzielanych na dwie przez przegródki poprze- 
Czne.- Nasiona w komorach lub komorkach pojedyncze, 
wywróconej ze skórką błonkowatą i Mnącą; z białkiem 
okwitem i mięsistem.- Zarodek w osi białka prostole- 
gły, obły, równo z niem długij jego listnie króciuchne
>>>
2583 


i tępej a. ros tek przedłużony, zbliżony do znaczka, gór- 
ny.- Drzewa'l drzewka albo krzewy z sokiem balsami- 
cznym; z liśćmi naprzemianległymi, prostymi, skórzasty- 
mi, lśnqcymi, pierzastonerwowymi l całobrzegimi lub w 
końcu karbkowanymi , cz
sto obrzeżot
ymi kropkami gru- 
czołeczkowatemi, jttŹ krótkoogonkowymi l już bezogonko- 
wym'i z powodu kraju blaszki zbiegajqcego po ogonku 
albo nawet i po łodydze; bez przylistków. 
RODZAJ 1299. PocIlOdIlik (lIumirium MART.). 
_ Kielich 5wrębny w łatki jajowate, w przedkwitnie- 
niu dachówkowate. Korona z 5ciu płatków lancetowa- 
tych, w przedkwitnieniu dachówkowatych, w czasie kwi- 
tnienia wzniesiono - roztwartych, odpadających. Pręci- 
ków 20 j nitki spodem spojone w cewę, górą wolne, 
nitkowate, rzęsowane, naprzemian krótsze j główki we- 
wnątrzwrotne, z 2ch woreczków przyrosłych do pod- 
stawy zwórki wydłużonej w języczek mięsisty a tępy, 
rozdzielonych, otwierających się w podłuż. Jajnik wol- 
ny, beztrzonkowy, opasany przyrosłym do jego podsta- 
wy krążkiem 20ząbeczkowym, 5komorowyj o komo- 
rach 2komorkowych przez przegródki poprzeczne, 2- 
zalążkowychj zalążkach nadległych, wiszących w kącie 
wewnętrznym, wywr6con
.ch, rozdzielonych poprzeczn/ł 
przegródką- a przez to po 1mu w kom orce j z szyjką 
szczytową, nitkowatąj a znamieniem tępo-5łateczkowem. 
Pestczak mięsistawy; z pestką kostną, właściwie 5ko- 
morową lecz z powodu komor 2komorkowych przez 
przegródki poprzeczne- nadlegle - 1Okomorową, z ko- 
morkami 1nasionowemi, z których czasem kilka czczych 
lub zarosłych. Nasiona wywrócone; ze skórką błon- 
kowatą i lśnącą. Zarodek w osi białka mięsistego pra- 


I
>>>
2584 


wie-obłJe; o li8tniach tępych i króciuchnych; a rostku 
wydłużonym, zblizonym do znaczka i górnym. 
GAT. f. P. balsamodajny (H. bal8amiferum AUlłL.). 
- Drzewo 50-60' i wyższe l w pniu do 2' w średnicYj 
o korze grubej, ciso-rdzawej, pomarszczonej i popęka- 
nćj j drzewie czerwonem i tW8rdem; gałęziach wszech
 
stronnie rozłożystych j liściach krótkoogonkowych lub 
prawie-bezogonkowych , podłużnie -jajowatych, 3 - 6" i 
1'/2-2", zaostrzonych, prawie-karbowanych, wpóło- 
bejmujących łodygę i zbiegających nm'wem głównym 7 
ogrubnich l nagich, zielonych, lecz z młodu czerwona- 
wych i nieco-wwiniętych brzegiem; podbalda8zkach koń- 
cowych i górnokątnych, dłuższych od liści, prawie- 
wiszących, nieco-skupionych, z szypułkami i szypułecz- 
kami nagiemi, a przysadkami maleńkimij kwiatach 
drobnych, białych, - z kielichem głęboko- i ostro-5- 
MZCZepnym, z płatkami jajowato - lancetowatymi i na- 
gimi, z równymi im pręcikami, a nieco dłuższą szyj
 
ką i kosmatą.- Rośnie w Gujanie i Kajennie po 
lasach i 'łąkach j kwitnie w kwietniu.- Po zranieniu 
sączy z kory balsam obgęśni, czerwony, mocnej i przy- 
jemnej woni jakby-storakowej, który późnićj ścina się 
w :!ywicę wpółprzejźrzystą. Pierwszeg() używają w za- 
starzałych nieżytaclt, w wozgrzJwości płuc, w śluzoto- 
kach, a w większych dawkach w tasiemcu; częściej je- 
dnak wcierają go w bólach goi!ćcowych, robią z niego 
maBcie, plastry itp: druga zaa słuty za kadzidłoj a z 
kory obłupanej przyrządzają wonne pochodnie.- (My- 
rodendron amp lexi caul e WILLD.). 
I 
GAT. 2. P. kwiecisty (H. floribundum MART.): równie
 drzewo 
chod znacznie mniejsze, odr6żniające si']- gałązkami prawie-obosio- 
cznie BciBnionemi, bliznowanemi; IiBćmi przewrotnie - jajowat.r mi , w 


--
>>>
- 


2585 


tępym końcu wykrojonymi, o pół mni
jl!zymi, zwętonymi w podstawie 
w kr6tki ogonek; s!l:ypułkami obosiecznemi; ich przysadkami czer- 
wonawymi; pręcikami i szyjką zarówno kosmato - rzęsowanemi; jaj 
nikiem Rkomorowym, nagim lecz brodatym w szczycie; pestczakiem 
czarniawo-czerwonym, a jego mia:!d:!em cienkim, czerwonawym, słod: 
kim i jadnlnym:- rosnący w Brazylii, a kwitnący w sierpniu i wrze- 
BniU:- dostarcza podobnego! balsamu, którego tameczni używają 
zar6wno z kopaiwowym i peruańskim,- (Myrodendron f1ori- 
band um 81'R.). . 


lli@0


1j1 @


W2
" 


MiodlowatB (Meliaceae ENDL.). 


Ł 
Kwiaty obu- lub przez zronienie' mięszano- płcio- 
we, umiarowej w wiechach, baldaszkogronach, gronach 
albo kłosach,' częBciej . końcowych niż kątowych, nie 
rzadko jakby podballlaszkowatych.- Kielich wolny, 
4-5-działkowy lub -wrębny, z działkami i łatkami ró- 
wnemi i dach6wkowatemi w przedkwitnieniu.- Koro- 
na z 4ch lub 5ciu a rzadko z :tch płatków, osadzonych 
na. krążku naprzemianlegle z kielichem, 2 razy dłuż- 
szych od kielicha, już wolnych już niekiedy spojonych 
podstawami z sobą a nawet i z cewą znitkową, w przed- 
kwitnieniu łusczynowatych alboli tć
 dachówkowatych. 
_ Prli/cików osadzonych wraz z koron
 liczba 2 razy 
większa niż płatków, z których naprzeciwległe płatkom 
nieco-krótsze: nitki Bzerokie, zpłaBczone, w końcu 2zę- 
bne lub 2łateczkowe, zrosłe brzegami w cewę różnej 
postaci i różnej długoBci: główki wewn
trzwrotDe, 2wo
 
reczkowe, BrodkieJD lu b podstawą grzb'ietn uczepione 


. 


-
>>>
2586 


pomiędzy zębami nitek, już krótsze od tychże i ukryto 
w cewie , już dłuższe i wystające, otwierające się w po- 
dłuż: pęcherzyki pyłku kulistawe, gładkie l opasane 
prążkami 3ma lub 5ma przejźrzystemi.- Krążek pod- 
jajnikowy, już niewyrażny, już trzoneczkowaty i pod- 
noszący jajnik, już niekiedy obrączkowatYI a nawet i 
wydłużony w pochewkę mięsistą albo błoniastą otulają- 
cą podstawę jajnika.- Jajnik wolny, wielokomorowy j 
z komorami odpowiednie mi liczbie płatków l rzadko w 
mniejszej lub większej, a zazwyczaj zespolonemi z so- 
bą górą: zalążków w każdej po 2 i to obok- lub nad- 
ległych, rzadziej po 1mu , a naj rzadziej po 4 , - wywró- 
conych, wpół wywróconych l dwuwrotnych albo prosto- 
ległych: szyjka pojedyncza, prosta l zwykle wybiegła 
jako przedłużenie jajnika, krótsza od, cewy znitkowej 
lub też jej równa: znamię główkowate, ostrosłupowe, 
a najczęBciej tarczkowato - krl\żkowate l o liczbie łate- 
czek lub krawędzi odpowiedniej komorom.- Owoc roz- 
maitYj to jagoda, to pestczak, to torebka pękająca przez 
ściany w łusczyny Brodkiem przegrodonośne.- Nasio- 
no z powodu zronienia zwykle w każdej komorze f, 
już objęte osnówką mięsistą już bez niej, wzniesione, 
wywrócone albo poziome , różnej postaci , a zawsze bez- 
skrzydłej z białkiem mięsistem lub bez żadnego._ 
Zarodek białkowy, zamknięty w białku, z listniami list- 
okowatymi , a rostkiem stercząc,}"m: bezbiałkowy zaB o 
listniach grubych i często jakby-zżutych , a rostku krót- 
kim i wciągniętym pomił:dzy !istnie, albo tymże gór- 
n.r m przy listniach wierzchołkowo-obokległych, lub do- 
środkowym przy tychże poziomo-nadległych,- czasem 
zwrócony do znaczka, a czasem odśrodkowy i wstecz- 
nie położony względem tegoż przodowego.- Drzewa 


. 


. -..
>>>
2587 


albo krzewy; z liśćmi nap),zemian- a bardzo rzadko pra- 
'wie naprzeciw-ległymi,- w mniejszej cZfści prostymi, a 
wtedy albo całkimi alboli też raz a nawet niekiedy i 
dwa razy pU,'zastodzielnymi , - w najwifkszej zaś pie- 
rzastymi i to naprzeciw- lub naprzemian - legle, w listki 

ałobl'zegie albo zqbeczkowane; bez przylistk6w. 
RODZAJ 1300. JJIiotlla (lU4.'Iin LIN.).- Kielich 
5dzielny, w przedkwitnienil1 dachówkowaty. Korona z 
5ciu płatków równowązko-
patkowatych, w przedkwi- 
tnieniu dachówkowatych, w czasie kwitnienia roztwar- 
tych. Cewa pręcikowa wietka , prawi e-obła l w brzegu 
10wrębna w łatki 2-3dzicłne, na wewnątrz główkono- 
ŚDaj główek 10, zamkniętych, wzniesionych, naprzeciw- 
ległych łatkom cewy. Jajnik na krótkim krążku, 5ko- 
morowyj komory 2zalążkowe; zalążki uczepione powy- 
Mj połowy kąta wewnętrznego, nadległe l wywrócone, 
górny podnoszący się a dólny wiszący; szyjka w pod- 
stawie wstawowata, słupowlrta, odpadająca; znamię gló- 
weczkowato - 5wrębne. Pestczak mięsistawy j o pestce 
kostnej i 5komorowej. Nasion w komorach przez zro- 
nienie po 1mu, wywróconem. Zarodek wosi bialka 
mięsistego prostoległyj z listniami listkowatymij a rost- 
Idem zbliżonym do znaczka i górnym. 
GAT. 1. M. pospolita (M. Azedarach LIN.), u da- 
wnych zielni karzy Kłokoczyna ogrodna, póżniej Miod- 
kiem, Cedrakiem, Jesionkiem i Bzem indyjskim mienio- 
na.- Drzewo 30' wysokie, lub krzew wzniesiono-od- 
st:yąco - gałęzisty w odnogi obłe i nagie: z liśćmi roz- 
rzuconymi, odpadającymi, 2 razy nieparzysto-pierzasty- 
mi , - raz w 2 lub 3 pary naprzeciw- lub naprzcmian- 
legle, a drugi raz w 5 lub 7 par-- listków prawie-bez- 
ogoncczkowych , 2" i l\/g", ukoBnie jajowato - lanceto-
>>>
2588 


watych z wyjątkiem końcowego elliptycznego, długo- 
kończystych, piłkowanych albo i wcinanych oprócz pod- 
stawy, żywo-zielonych, nagich i nieco-Janących: z wie- 
chami w kątach liaci górnych podbaldaszkow
mi, wiet- 
kipmi, wielokwiatowemij z kwiatami małymi, modrymi, 
miłej woni,- o kielichu zarówno z szypułeczką omszo- 
D)'m, a cewie znitkowej fiołkowej łub czasem czerwo- 
nej: z owocami jajowymi, wielkości wi8ni , blado-żółty- 
mi; o pestce podłużnćj i 5graniastej.- Dzika tu i ow- 
dzie w Azyi środkowej i południowej, a zdziczała dzii! 
w Eurupie południowej i w Ameryce północnej kupo- 
łudniow8zej- dość częstaj kwitnie w czerwcu i lipcu.- 
Cała. roślina nader gorzka. i jadowita, ma być dziel- 
nym lekiem otwierającym, przeciwkurczowym i prze- 
ciwczerwiowym j w większych dawkach sprawia zawrót 
głowy, nudności, wymjoty l biegunkę i kurcze przcpu- 
Bzczające,- a. nawet i śmierć spowodować może. Prze- 
ciw wnętrza.koll1 używają amcrykanie korzenia, kory i o- 
woców j przeciw kurczom, bólom i zatrz,ymaniu czy- 
szczeń mielięcznych i gorączkom złuśliwym liści i kwia- 
tów , - a nickiedy i owoców: z tych zaa ostatnich 'pró
z 
tego, wytłacz:iją olej nie zły do oi!wietlania; a z same- 
go miażdżu, można wprost sta.czać świece wcale nie 
kopclJ:ce.- (A ze darach Commelini MEDlC.). 


Też same własności i zł\st6sowanic, przynalet'l także: 
GAT. 2. M. zawlłzezielonij (M, sempervirens 8w.): długo uw,,- 
jlln
j za odmlanę- z liśćmi trwalymi, 3-6parowymi, o listkach nie- 
oo-pomarszczonych i głębi
j wcinano-piłkowanych:- rosnącą w 
dyach zachodnich i no Jamaice.- (1\1, Azedarach (J. LIN,). 


RODZAJ 1301. SllIll/hl'lm (I.ansium RUMPli.). 
Kielich 5działkowy, w przedkwitnieniu dachówko- 
waty. Korona z 5ciu płatków okrągławych. Cewa z it- 


--
>>>
2589 


kowa słojeczkowato - kulistawa, wewnątrz główkono
na. 
Jajnik opasany maleńką obrączką, 5komorowy; komo- 
ry 2zalążkowe j szyjka. krótka i gruba; znamię ucięto- 
promieniste. Jagoda korowata, 5komorowa, czasem o 
niektórych komorach zronionych. Nasiono w każdej 
komorze 1, niekiedy z powodu zrośnięcia się dwóch 
zalążków 2zarodkowe, zamknięto w osnówce jagódko- 
wat
j. Zarodka bezbiałkowego listnie nadzwyczaj gru- 
be, wzajcm naległe w poprzecz. 
GAT. 1. S. pospolitą (L. domesticum JACK.). - 
Drzewo okazałe; z pniem zazwyczaj w podłuż głęboko 
powyżłobianym, z powodu zwykłego zrastania się kil- 
ku w jedenj z gałęziami wzniesionemi, o. ich kor'ł sza.- 
rawą lub nieco - żółtawą. Liście ma pierzaste j listki 
bardzo-krótkoogoneczkowe, naprzemianległe, nieco-po- 
dobne bukowym lecz dłuższe, tęższe i kończyste, cało- 
brzegie, ciemno - zielone i często szarawo plamiste, na 
młodych drzewkach do 1" długie a na dłoń szerokie 
i nieco - szeleszczące jakby papier, a na starych o pół 
mniejsze. . Grona obokgałązkowe , wyszłe z kiltów od- 
padłych liści, wzniesione, długie i wielokwiatowe; kwia- 
ty drobne, białe. Jagody w gmnach wiszących, prawie- 
2stopowych, postaci i wielkoBci dorancyi, ŻÓłtawe z pla- 
mami czarniawemi,- a w jednej odmianie niemal więk- 
sze od jaja kurzego, lecz ku podstawie nieco-zwężone 
i białawe; w każdej zazwyczaj tylko t lub 2 nasio- 
na kątowate i zielonawe.- Pochodzi z Jawy, a dzii! 
nader rozpowszechniona na wszystkich wyspach Archi- 
pelagu iD(l
'jskiego; kwitnie w listopadzie i grudniu.- 
Jej niedośpiałe owoce, zawierając sok białawo-mIeczny 
i gorzki oraz czerniejący w powietrzu, przez to są nie- 
zDoBnymi j jak znÓW dojźrzało, po oblusczcniu skóry 


.......
>>>
2590 


nader przyjemne i jakby winogrona słodko-kwaskowa- 
te, należą do naj ulubieńszych łakoci- tak surowo jak 
i P17Jprawne- zalecanych nawct chorym: nasiona. zaa 
ich gorzkie, trują pewnie i łagodnie wszelkie wnętrza- 
ki u dziecij a. kora służy za kadzidło. 
GAT. 2. S. górlJka (L. montanum JACK.):- dziB odosabniana ja- 
ko własny rodzaj, a posiadająca - liście pi
rzaste w listki wielkie, 
elliptyczne, nagie; kwiaty w wiechach cuchnące, ze znamionami roa- 
szcz
p8nemi; owoce w gronach, żółte, t -2komorowe i tylużnasio- 
nowe, grubosk6re, z miażdżem modrawym, soczystym, smaku wino- 
gron; a nasiona półokrljgłe, niebieskie i cierpko - słodkawe:- po- 
I!polita na Malabarze: - należy także do drzew owocowych domo- 
wych nader ulubionych, z kt6rych pr6cz tego syrup zadają w kasz- 
lach, a nasiona z cukrem i imbi
rem mają sprawiać I!tolec.- (Mil- 
n ea mon tana ROXB.). 


RODZAJ 1302. Pigll';llzc::e (SalUloriclIIlI CAV.). 
Kielich puharkowaty, krótko- i tępo - 5łatkowy, w 
przedkwitnieniu dachówkowaty. Korona z 5ciu płatków 
podłużnych, wolnych, w przedkwitnieniu dachówkowa,. 
tych , w czasie kwitnienia roztwartych. Cewa znitkowB 
obła, w kOlicu o 5ciu zębach na wewnątrz ich podstaw 
gł6wkonoanych; główek jO, zamkniętych, wzniesionych, 
wewnfltrzwrotnych i sercowatych. Jajnik nawpół uto- 
piony w dnie kielicha, ku szczytowi wraz z podstawą 
szyjki otoczony rurką błonkowatą, poszarpaną i 5ząb. 
kową, 5komorowy; komory 2zalążkowej zalążki wiszą- 
ce oboklegle z pod szczytu kąta wewnętrznego, prawie- 
zrosłe z sobą, wywrócone j 8zyjka słupowata j znamię 
długie, w podstawie całkie i kuliste, a ku końcowi 5- 
wrębne w łateczki ogrubnie, wykrojone i nieco - roz- 
twarte. Jagoda jabłkowata, 5- albo też przez zrollie- 
nie 3 -4-komorowa. Nasion w komorach po 1 mu, wy- 
wróconych, zamkniętych w osnówce pergaminowarej lecz 


--
>>>
2591 


od zewnątrz miażdżystej. Zarodka bezbiałkowego, li- 
stnio jak naj grubszej a r08tek górny. 
GAT. 1. P. indyjskie (8. indicum CAV.).- Drzewo 
różnej wielkości ale zawsze ozdobne j z koroną gęstą i 
kulistąj z korą gładką, szara.wo-zieloną; z li
ćmi na l' 
długimi, 3listkowymi, na ogonkach obłych i omszonych 
w młodoacij 
 listkami ogoneczkowymi,jajowatymi, przy- 
tępionymi lub krótko - zaostrzonymi, 5-0" i 3-41/9.'" 
całobrzegimi, z wierzchu ciemnozielonymi i m:.gimi, a. 
spodem miękkowłosymi i pełnymi nerwów równole- 
głychj z wićchami kątowemi, krótszemi od liści, rozpo- 
Btartemi i wielokwietnemi,- o przysadkach podługo- 
watychj :li kwiatami drobnymi, żółtymi,- o kielichu 
dzwonkowatym i miękkowłosym, a. płatkach równowąz- 
ko.wydlużonych . i mocno odstających; z jagodami jak- 
Ly-polllorańcze przymniejsze, przygniecione z góry l żół- 
te i poluyte włosami strzępkowa to - kosmatymi a 8cie- 
ralnymi,- o nasionach podłużnych, migdałkowatych.- 
Dzikio i uprawne powszcchne na Molukkach , Filippi- 
nach i w Indyach wschodnich; kwitnie w styczniu i lu- 
tym.- Owoce wejźrzenia pigw
wych, smaku jakby- 
winogron słodko - kwaskowatych, należą do najulubicń- 
szych przysmaczków, jadanych już wprost surowo , już 
jako dodatck zastępujący cytryny w pot.rawach l już 
wreszcie przed zupełnćm dojściem zachowany w cu- 
krze; także korzeń zaehwalają w morzyskach l w bie- 
gunkach i w zaziębieniu; liście zaś zewnętJ"znie w 
stłuczeniach i nabrzmieniach l dla czego tameczni żoł- 
nierze zwykli brać ich zapas na wojnę. 
RODZAJ 1303. Tl'ójllallitł ('r..id.ilia LIN.).- 
Kielich krótki, 4-wrębny albo -zębny l w p-rzedkwitnie- 
niu dachówkowaty. Korona o 4ch lub 5ćiu płatkach 
164 


-- 


.
>>>
, 
'---- 


. 


2592 


- 


podługowatych, wolnych" w przedkwitnieniu dachllw- 
kowatych l w czasie kwitnienia wzniesionych albo roz- 
twartych. Cewa znitkowa całkowita, lub też 10 - wrę- 
bna albo -dzielna- w łatki równowzzkie, całkowite i w 
końcu główkonosne; główek 10, końcowych, wzniesio- 
n)'ch, bezhronnych. Jajnik /)sadzony na krążku już 
wolnym, już prawie zrosłym z nim, już wreszcie spo- 
jonym w podstawie z cewą znitkową, 2- lub 3-komo- 
rowyj komory 2zal'1żkowej zalążki uczepione obokl£'o' 
gle lub nadlegle w kącie wcwnętrznym, wywrócon£'; 
.szyjka krótka, wybiegła z jajnika; znamię główkowate, 
2-3łateczkowe. Torebka 2 - 3- lub PI"ZCZ zronicnie 
1-komorowa, pękająca przez ściany w 2 lub 3 łusczy- 
ny. Nasion w każdej komorze po 2 lub przez zronie- 
nie po 1 mu, wywróconych, okrytych lub też zamknię- 
tych w osnÓwce mięsistej. Zarodka bezbiałkowego 
listnie grube jarostek górny. 
GAT. I. T. wymiotowa (T. emetica VAHL.).- Drze- 
wo okazałe l z gałązkałl1 i kosmato - miękkowłoBemi j któ- 
rego liBcie- na. ogonku głównym piądziowym, obłym i 
kosmatym- czasem 3listkowe, zwykle zaś nieparzYBto- 
pierzaste w 4 pary- listków naprzeciwległych, ogo- 
neczkowych, podłużnie - jajowych l tępych, spouem ko- 
smatych, całobrzegich, dólnych 2- a górnych, 3 - calo- 
wych; kwiaty skupione w kątach liBci na krótkich szy- 
pnłeczkach wbl\luaszkogrony wiechowate i zielonawo- 
Młte, - o przysadkach jajowatych i odstających, - kie- 
lichach ogrubnich i kosmatych ,- płatkach poodgina- 
nych, z wierzchu wydrążonych, a od spodu i brzegiem 
kosmatyeh, -_ pręcikach do polowy zrosłych, - szyjce 
nitkowatej i kosmatej j torebki przewrotnie - jajowe, 3
 
kątne, 3rowkowe, 3koll1orowe, na l" długie, kutnero- 


.......
>>>
2593 


wate; nasion po 2 w komorze; podłużnie .3ściennych. 
__ Pospolita po górach w Egipcie, w Arabii i całej A. 
fryce środkowej j kwitnic w maju i czerwcu. - Arabom 
służą owoce za Brodek wzniecający wymioty, oraz do 
robienia maści na Bwierżb łącznie z olejem łogowym,- 
równie do prania; liBcic zai! woni cytryn l zadają w kur- 
czach i w nicstrawnoaci. 


GAT. 2. T. hawanerhlca (T, havanensis JACQ.): drzewo niskie, 
z gałązkami miękkowłosistemi; z liśćmi 2 - 3parowymi ,- o listkach 
prawie - bezogoneczkowych, przewrotnie - jajowatych, tf;
pych. w pod- 
stawie klinowatych, błoniastych, z wi
rzchu lśnąco - zielonych a 
po- 
dem bledszych, górnych 2 - 4" ł1ługich a d6lnych mni
js.ych, przy- 
t.em zewnętr1iinych wi
kszych niż wewnętrzne; a kwiatami w gronach 
podbaldaszkowych kr6uzych nit ogonki, bialawych i wonnych,- 
o przysadkach omszonych, kielichach rzęsowanych, cewie znitkow
j 
8łateczlwwo - dzwoneczkowatej i omszonej: - rosnąca na Cejlonie i 
w Meksyku, Ił. kwitnąca w czerwcu i lipcu: - dostarcza zn6w kory 
przeczyszczaJ'lC
j i wYWOhlj'1C
j wymioty.- (T. glabra LIN.).-- A 
GAT. 3. T. trzylistkowa ('l'. trifuliata LIN.): krzew 8 - 15sł(;- 
powy, mocno ulistniony liśćmi 3listkowymi bardzo-kr6tkoogonkowymi 
- o listkach przewrotnie-jajowatych, tępych, klinowatych, nagich i 
liln'lcych, z których BrOllkowy zuacznie dłu:1.szy od pobocznych; z gro- 
naini podbaldaszkowemi k,!towerni, bardzo krótkiemi i zaledwie.6-9- 
kwiatowemi; kwiatkami drobnymi, białawymi, o platkach 3 razy 
dlu:1.szych aniżeli kielicł\j torebką kulistawo - 3rowkową, zielonawą 
z cisawo - szaremi kropkami; a nasionami pojedynczemi, w osn6", co 
czerwon
j, z jednej strony ,vypukłemi a z drugi
j kraw
dzi88temi: 
_ rosnąca w Ameryce południow
j: - cała woni odra:1.liwej; posilI- 
da korę przeczyszczającą, czę nadużywaną w celu poronienia, ,. 
zachwalaną w zatrzymaniu czyszczeń miesięcznych i popołogowych, 
w zawozgrzeniu dr6g trawienia i w wozgrzywem zatchnieniu. 


RODZAJ 1304. PUmo',,, (GIU\I'ea LIN.). - Kie- 
lich krótki, 4- zębny -wrębny lub -dzielny, w przedkwi- 
tnieniu dachówkowaty. Korona z 4ch plnt.ków podłu- 
164. 



 


......
>>>
2594 


żnych, wolnych, w przedkwitnieniu dachówkowatych, 
a w kwiecie wzniesionych. Cewa znitkowa obła lub gra- 
niastosłupowo - 4 - 8graniasta, tuż pod wierzchołkiem 
całobrzegim albo 8zatokowym od wewnątrz główkono- 
śna ; główki ukryte, podstawo - lub B.rodko - grzbieto- 
czepne. Jajnik na krążku' niekiedy trzonkowatym, 4- 
komorowyj komory już o 1ym podnoszącym się z kąta, 
wewnętrznego zalążku, już o 2ch nadległych j sżyjka 
krótka j znamię kr
żeczkowate. Torebka równa, albo 
te
 żeberkowana lub guziczkowana, 4łusczynowa. Na- 
sion w komorach po 1mu albo po 2, ze znaczkiem przod- 
kowym. Zarodka bezbiałkowego listnie grube i nadle- 
głe; a rostek grzbietowy. 
GAT. 1. P. właściwa (G. Swartzii DEC.), zwykle 
Drzewe'nł piżmowem zwana. - Drzewo niezbyt wielkie j 
o pniu gładkim, gałęziach odstających rdzawo - szara- 
wych, a gałązkach wictkichj liBciach parzystopierzastych, 
2 -4parowych,- z listkami krótkoogonkowymi, jajo- 
wato -lancetowatymi l 6 - 9" długimi, kończystymi, na- 
gimi, całobrzegimi l spodcm o 6 - 8roiu nerwach bocz- 
nych równoległych j gronach wiechowatych l przedłużo- 
nych na 1', nieco-gałęzistych i wietkich j kwiatach bar- 
dzo - kr6tkoszypułeczkowych i białawych l z ząbkami 
kielicha tępymi, płatkami lancetowatymi i całkiem 
odstającymi, cewą znitkową ku górze mocno Bcią- 
gniętą i równą szyjce szydełkowatej l! a znamieniem 
główeczkowato - 4kątnem j o torebce kulistej, 4rowkowćj, 
wielkiej j z nasionami w szkarłatnej osnówce. - Tu i 
owdzie po lasach i po nad rzekami lndyi zachodnich j 
kwitnie w styczniu i lutym.- Sławna on& tem , że 
wszystkie części aż do drzewa, mają mocną woń 
piżma: mimo to kora, należy do arodków zadawanych 


, 
'--- 


I 


.ł.....
>>>
2595 


na wymioty, a trwałe i żywiczno-gorzkie drzewo pi- 
żmowe, nader bywa poszukiwane na sprzęty zabezpie- 
czające od owadów: zwłaszcza molów. 
GAT. 2. P. trfjnatkowata (G. trichilioides LIN.): odmienna - 
liśćmi o pół większymi, lśnąco - zielonymi, Da ogonkach 1I/2stopo. 
wycll, o 4 -7miu parach - listków 5 - 9.' długich, podłu:fnie - jajo- 
watych, tępawych, spodem z tO-tatu nerwami równoległymi; gro- 
Dami krótszemi niż liście; kwiatami drobnymi, zielonawo - białymi- 
o płatkach zewnątrz jedwabistych. a cewie znitkow
j r6wnej płat- 
kom i 8karbkow
j; torebkami prawie - kulistemi i tępeini: - częsta w 
Gwinei i na Karaibach; kwitn,!ca w grudniu i styczniu: - r6wnie:! 
cała woni piimow
j, dostarcza kory ostro - przeczyszczająco.- wymio- 
tow
j, uiywanej w bardzo wielu chorobach uparcie przłlci'ł głych 
- (G. grandifolia DEC. Trichi1ia Guara LIII.). 


RODZAJ 1305. G,'allac;ltcl" (Cnrapn AUBL.). 
- Kielich z 4-5ciu działek łuskowatych l w przedkwi- 
tnieniu dachówkowatych. Korona o 4-5ciu płatkach 
wolnych, w przedkwitnieniu dachówkowatych, w kwie- 
cie odgiętych. Cewa znitkowa słojeczkowata, 8 - 10- 
karbkowłł., wewnątrz gł6wkonOBIlaj główek 1-10, ukry- 
tych, wzniesionych, naprzemianległych z karbkarni, gru- 
bych. Jajnik na krążku rozszerzonym i wklęsł)'m, 4-5- 
żeberkowy, 4 - 5komorowy; komory 4zalążkowe j za- 
lążki uczepione 2szeregowo i nadlegle w kącie wewnę- 
trznymj .szyjka krótka, grubaj znamię kapelusikowate, 
wypukłe. Torebka drzewiallta, 4-5komcrowa lecz przez 
zronienie przegród 1 komorowa, wielona8ionowa. Nasio- 
na wielkie, zbite w kupkę wokoło szczątków OB" 
ki Brodkowej, nieumiarowo - kątowate, ze zIlaczkiem 
przodkowym. Zarodka bezbiałkowego i wstecznego li8t- 
nie nadległe l grube, nierównej a rostek grzbietowy. 
GAT. 1. G. gujanell.ski (C. gujanensis AUBL.). 
Drzewo jedno z największych w swej ojczy
nie, bo 


--
>>>
" 


2596 


60-80' wysokie a 3-4' w średnicYj z korą rdzawo-- 
cisą, a drzewem białem j z liśćmi parzystopierzastymi, 
do 3' długimi,- o 8 do 10ciu paraeh listków naptzemiall- 
lub naprzeciw-ległych, krótkoogoneczkowych, elliptycz- 
nie-lancetowatych, kończystych, do l' długich a 3" sze- 
;okich, całobrzegich, skórzastych l nagich, lśnących; z 
wiechami kątowemi lub końcowemi, wzniesionemi, wiet- 
kicmi, skąpokwietnemij z kwiatami drobnymi, biała- 
wymi, o kielichach puharkowatych, a koronach od- 
giętych; z owocami do 4" w Brednicy, jajowymi, zao- 
krąglono-4krawędziowymi i 4rowkowymi; nasionami 
zaś wieloma, wielkiemi, 3kłltnemi l czerwonawemi, ułożo- 
nemi Bciale w środku dna torebki.-' Znachodzi się dziki 
w lasach Gujany i Brazylii; kwitnie w październiku i 
listopadzie.- Gorzka jego kora dla tamecznych, jest 
zwykłym lekiem żołądkowym oraz przeciw glizdom: 
ma ona mieć w składzie chemicznym (odpowiednio do 
jlJ wejżrzenia) wiele podobieństwa z chinową, do któ- 
rej też fałszowania często przyczynia się. Częstszem 
jest jeszcze u Kaibów użycie, ostro - gorzkiego oleju z 
nasion zwanego olejem Karapa, przeciw wnętrzakom, 
oraz do namaszczań ciała w zmięszaniu z orleanem 
dla odpędzenia dokuczliwych owadówj równie jak do go- 
jenia ran u zwierząt domowych, do smarowania narzę- 
dzi różnych i maszyn i t. p. Drzewo zaś wyrabiają na 
maszty,- (Persoonia gaureoides WILLD. Xy 10- 
carpu8 Carapa SPIt.). 


GAT. 2. G. nwlukkański (C. muluccensis LAK,): dtclo niższo 
drzewo,- o pniu jednym albo czasem i kilku krętych; z gałązkami 
łamnemi; z liićmi 2-3parowymi, do t' długimi,- a listkami na
 
przeciwleg1:ymi, jajowato-elliptycznymi, zaostrzunymi, 3-4" i 2", 
ciemnozielonymi i nagimi; li kwiatkami drobnymi i żółtawo-białymi 


,
>>>
. 5
7 


w gronach prawie-zwisłych i krótkich; iii oWOCAmi nader podobny- 
mi do jabłka granatowego ale wielkoici głowy dziecięcia, przygnie- 
cionymi, zielonawo-rdzawymi; a nasionami wielkoBci kasztanów, bar- 
wy kasztanowato - szaraw
j : - którego ojczyzną wybrzeża wysp mol- 
lukkańskich, a porą kwitnienia listopad i grudzień: - ma także nie 
mało zast6sowańj albowiem- korzeniem i korą Mczą bięgunki i czer- 
wonki, łupiną z owocu osłabienie żołądka i choroby skórne, a na- 
sionami morzyska j drzewa zai, z powodu twardoBci i zwięzłoBci a 
zarazem pięknego słoju i barwy czerwonaw
j, używają na kołki 
zamiast goidzi przy budowie ststk6w, robią z niego różue sprzęty 
albo t
ż wysyłają go z kraju pod nazwiskiem drzewa grana towego 
lub molukkańBkiego.- (Xylocarpus Granatum Ko!!.). 


lli@)t!)


J£ Z6
1!i \j'!..!
il
 


Cedrzykowate (Cedrelaceae ENDL.). 


Kwiaty obu- lub przez niedokształcenie mięszano- 
płciowe , umiarowe l w wiechach końcowych i bogatych, 
lub niekiedy kątowych i podbaldaszkowatycb. - Kie- 
lich wolny, 4-5-działkowy -dzielny albo-wrębny, w 
przedkwitnieniu dachówkowaty. - Korona o płatkach 
odpowiednich liczbą i naprzemianległych kielichowi, 2 
lub więcej niż 2 razy dluższych od niego, wolnych. 
czasem paznogciowych, w przedkwitnieniu skręconych 
lub skręcono - zwiniętych. - Pręciki osadzone na krąż- 
ku podjajnikowym wraz z płatkami, odnośnie do nich 
krótsze i w 2 razy większej liczbie, naprzemian poło- 
wa (naprzeciwległych płatkom) krótsza od drugiej po- 
łowy !Zawsze główkonoanej, niekiedy płonna, a czasem 
i całkiem niedostająca: nitki już szerokie, płaskie, w 
szczycie 2zębne, a brzegami zrosłe w cewę dzierżącą 
8 -1Ociu główek, -- już szydłowate, wolne i na szczy- 



 


.
>>>
....... 


2598 


sie 19łówkowe: główki wewnątrzwrotne , 2woreczkowe, 
osadzone podstawą lub Brodkiem grzbietu, często ru- 
chome, otwierające się wpodłuż. - Krą
ek podjajni- 
kowy, gruczołkowaty, już podpierający jajnik trzonko- 
wato, już opasujący jego podstawę pierBcionkowato i 
z nią poczęBci spojony, już wydłużony jakby-rurkowato 
i otaczający wolno tenże. - Jajnik wolny, o liczbie ko- 
mor odpowiedniej płatkom lub też mnićjszej j komory 
4-8-12- dowielo-zalążkowych: zalążki na łożyskach 
obrzeżających przegrody zrosłe z. oaką Brodkową, pou- 
czepiane w 2ch szcregach l podnoszące się albo wiszą- 
ce, wywrócone: szyjka szczytowa, pojedyncza: znamię 
już rQwne szczytowi szyjki, już od niego szersze i tarcz- 
kowato - krążeczkowate, oznaczone bąć kątami bąć ła- 
teczkami w liczbie odpowiedniej komorom. - Torebka 
drzewiasta, 3-5komorowa , pękająca na szwach w 3-6 
łusczyn - oddziel8;iących się od przegród stanowiących 
kąty osi Brodkowej grubej i 3 - 5 - graniastej albo 
-skrzydłćj.- Nasiona pouczepiane w 2ch szeregach w 
kącie wewnętrznym każd
j komory na osi 
rodkowej, 
płaskie, dachówkowate, bez osnówki, wiszące albo pod- 
noszące się j ze skórką gębczasto - błonkowatą, rozpos- 
tartą już w podstawie już w wierzchołku już wokoło 
w skrzydełkoj z wnasiennią błonkowatą; ze znacz- 
kiem podstawowym lub też bocznym; z białkiem mili- 
sistem i skąpem, albo bez żadnego. - Zarodek w je- 
dnych zamknięty w białku i w częi!ci z nim splątanyj 
w drugich bezbiałkowy, prostoległYI prosty, nieco-uko- 
śny lub poprzeczny: listnie mięsiste albo rozpłasczone: 
rostek króciuchny, skierowany ku znaczkowi, górny, 
d6lny lub też doarodkowy. - Drzewa cz
sto wyni08le; 
z twa'l'dzielq zazwyczaj zbitq, ubm-wionq i wonnq; z liść- 


. 


-.....ł..
>>>
2599 


?/li naprzemianległymi l pierzastymi ,- a ich listkami 
naprzemian- lub cz
ściej naprzeciw-ległymi, całobrzegimi 
lub piłkowanymi; bez przylistków. 


PLEIUlĘ I. 

Maltoniowcowe (Swietenieae A. Juss.). 


Korony w przedkwitnieniu skręcone. Pręciki zro- 
słe w cewę. Znaczek na szczycie skrzydełka, przez 
które szewek przebiega. 
RODZAJ 1306. JJlallOniolViec (Swietenia LIN.). 
_ Kielich krótki, tępo-5wrębny, odpadający. Korona 
5płatkowa, rozt\varta. Cewa znitkowa prawie - dzwon- 
kowata, 1Ozębna; główek to, ukryt
'ch, naprzemianle- 
głych z !Ząbkami, uczepionych środkiem grzbietu, z ko- 
niuszkiem w wierzchołku. Jajnik opasany w podstawie 
krążkiem piedcionkowatym, 5komorowyj komory wie- 
lozalążkowe j zalążki w kącie wewnętrznym wiszące, 
wpółwywrócone ; szyjlta krótka; znamię tarczkowate, 
zwierzchu 5promieniowe. Torebka drzewiasta, 5komo- 
rowa, pękająca od podstawy na szwach- w 5 łusczyn 
2blaszkowych, odkrywających ośkę przegrodoHoBną 
i 5graniastą w górze a od dołu 5skrzydłą. Nasion mnÓ- 
stwo, wiszących ze szczytu oBki w 2ch szeregach da- 
chówkowato ,ścianionych, wypłasczonych w końcu gór- 
nym w skrzydełko błonkowate; z szewkiem umieszczo- 
nym w skrzydełku, a przebiegającym od znaczka po- 
łożonego na szczycie skrzydełka, aż do jajosadki znaj- 
dującćj się z boku po nad podstawą nasienia. Zarodek 
w Brodku białka mięsistego, odnoBilie do nasienia po- 
przeczny; listnio same. wraz z białkiem jakby zżute;
>>>
2600 


" 
I 


rostek króciuchny, brodaweczkowatYI naprzemiunległy 
względem jajosadki; odśrodkowy. 
GAT. 1. M. właściwy (S. Mahagoni LIN.), zwykle 
Drzewo mahoniowe.- Drzewo 80-100' dorastające, 
a grubniejące do 4-6'j z koroną wielką l ozdobną i 
zbitąj a korą chropawą i rdzawo - cisą. Liście parzy- 
stopierzaste, 3 - 5parowe, odstające albo poodginane, 
8 - fO" długic, nagie i lśnące j listki ogoneczkowe, ja- 
jowato -lancetowate, często si
rpowate l mocno-kończy- 
ste, poodginane l w podstawie nierówne , 1 1 (2 - 2 '/2" i 
%-1". Wiechy groniaste, kątowe, krótsze od liści: 
kwiaty pięcioliczebne, drobne, białawe,- o łatkach 
kielicha krótkich i tępych ,- płatkach roztwartych l tę
 
pych i wklęsłych,- cewie krótszej od korony, obło- 
brzuchatej, ogrubniej, !Ozębnćj. Torebka wielkoaci pię- 

ci, jajowa, zaokrąglona, czerwonawo - cisa, pękająca 
już z dołu już z góry w łusczyny zaraz odpadające; na- 
siona podł?gowate, ściBnione, w szczycie skrzydlaste. 
- Porasta miejsca t!kaliste i płonne, w Indyach zacho- 
dnich i Ameryce południowej j kwitnie w grudniu i sty- 
czniu.- Z niego pochodzi tak zwana. kora amaran- 
towa lub drzewa mahoniowego- cortex ligni 
Mahagoni,która , podobna z wielu względów do chi- 
ny, była ju
 początkowo w Anglii zadawaną w zimni- 
cach, przeciągłych biegunkach i śluzotokach: z niej 
także przez nacięcie sączy się ciecz, Bcinająca się w li- 
posok równie dobry jak arabski: z nasion zaB otrzymują 
olejek Karapat przeczyszczający. Co się zaa ty- 
cze drzewa, to niema mowy, iż mu przyznać należy 
pierwszeństwo przed wszystkiemi inncmi, tak ze wzglę- 
du trwałości - gdyż go kula nie roztrzaska ani owad 
nie ztoczy, jako też i piękności słoju, barwy i przyj-
>>>
. 


2601 


mowania obłysku j dlaczego prowadzą niem ogromny 
handel iuko materyałeID stolarskim !Zwanym ma.hoR'iem, , 
a nawet i do budowy okrętów wojennych używają. 
RODZAJ 1307. Z",,,al,OI; (Khoya A. Juss.). 
_ Kielich 4działkowy, dachówkowaty. Korona 4płat- 
kowa, roztwarta. Cewa znitkowa w podstawie brzucha- 
to rozdęta, w wierżchołku o 5ciu ząbkach szerokich i o- 
krywających się bokami skręcono - dachówkowato j głó. 
wek 8, ukrytych, naprzemianległych z ząbkami, ucze- 
pionych wierzchem grzbietu na cienkiej niteczce. Jajnik 
osadzony na krążku pieracionkowatym i od tegoż opa- 
sany w podstawie, 4komorowy; komory wielozalążkowe; 
zalążki w 2ch szeregach w kącie 
ewnętrznym wiszą- 
ce, wpół wywrócone j szyjka krótka, 5graniasta j zna- 
mię tarczkowate, 5kątne. Torebka drzewiasta, pękają- 
ca od wierzchołka na szwach w r,... łusczyn 2blaszecz- 
kowych, odsłaniających ośkę przcgrodonoBną 5kątną. 
Nasion baruzo wiele, pouwieszanych na Bcianach oBki 
w 2ch szeregach zdachówkowanych w jeden szereg, ści- 
anionych, obrzeżonych błoniasto j z szewkiem przebie- 
gającym samym brzegiem skrzydełka- od znaczka. po- 
łożonego w szczycie nasienia, aż do jajosadki umiesz- 
czonej po nad podstawą z boku. Zarodek w środku 
białka mięsistego, odnoanie do nasienia poprzeczny; 
listnie same wraz z białkiem jakby-zżute; rostek kró- 
ciucbnYI brodaweczko waty, błędny. 
GAT. 1. Z. senegalski (K. senegaleDl,is GUlL. et 
PER.).- Drzewo wzrostu mahoniowego, długo- i od- 
stająco-gałęziste, pokryte korą szaro-ci są i nieco-popę- 
kaną : kt6rego- liście nagie l parzystopierzaste, 3-6- 
parowe,- z listkami naprzamian- albo naprzeciw-legły- 
mi, podłużnie-jajowatymi lub lancetowatymi, nierówno-
>>>
2602 


bocznymi, 2-6" i 1-2", kr6tkoogoneczkowymi, cało- 
brzegimi, falistymi, skórzastymi, blado-zielonymi, laną- 
cymi z wierzchu: wiechy w kątach liBci najwyższych 
wielokwiatkow
, wietkie, przedłużone; kwiatki drobne, 
białawe, - o kielichu kubkowatym, korony płatkach 
tępych i wklęsłych, cewie białawo - różowej z zębami 
prawie-sercowatymi, krążku grubym i łateczkowanym, 
szyjce kresowanej, a znamieniu gł6weczkowatem i po- 
szczepanem w PO(
.łuż: torebka kulista, wielkoBci brzo- 
skwini l pękająca od szczytu aż do samej podstawyj a 
nasiona okrągławe, nieumiarowe, faliste i cisa.we.- Dzi- 
ko rOBnie na Przylądku zielonYIlł i w Gambii, a w Sene- 
galu i nn Antyllach w uprawie i niemal zdziczały; kwi- 
tnie od marca do maja.- Kora cierpko - gorzka, uwa- 
żaną jest za najwłaaciwszą zastępczynią chiny, w ja- 
kim też celu używają jćj w miejscu; w Indyach zacho- 
dnich odwar z gałązek i z liBci, służy do witrzymywa- 
nia krwotoków, Bluzotoków i gojenia ran; wysączona 
żywica zastępuje tabakę, w celu pobudzenia do kicha- 
nia; drzewo zaś uchodzi w handlu za jedno i toż samo 
z mahoniowem.- (Swietenia sen egalens is DESV.) 
RODZAJ 1308. Nazi1ll.nic% (Soymida A. JU8S.). 
- Kielich 5działkowy, dachówkowaty. Korona 5płat- 
kowa, krótkopaznogciowa, roztwarta. Oewa znitkowa 

rótka, miseczkowata, w końcu Włateczkowa, o łatecz- 
kach podstawami pozakładanych dachówkowato i 2zę- 
bnychj główek 10, prawie-ukrytych, pouczepianych po- 
między zębami łateczek samym Szczytem grzbietu na 
krótkich niteczkach. Jajnik osadzony na szerokim krąż- 
ku wyścielającym dno cewy, 5koJIlOrowy. Zalążków 
bardzo wiele w 2ch szeregach w k
cie wewnętrznym 
komor, wywróconych; szyjka krótka; znamię tarczko- 


........ 


--AlI
>>>
2603 


wate, 5kątne. Torebka drzewiasta, 5komorowa, pęka- 
jąca od wierzchołka na szwach w 5 łusczyn 2blaszecz- 
kowych, odsłaniających oBkę 5Bcienną przegrodonoBną. 
Nasiona bardzo liczne, wiszące u szczytu osi, 2szere- 
gOWQ- dachówkowate, BciBnione, obrzeżone, wypłasczo- 
ne z każdej strony w skrzydełko wydłużone ku górze j 
z szewkiem przebiegającym od znaczka na szczycie 
skrzydełka, aż do jajosadki w podstawie nasienia umie- 
szczonej i zupełnie naprzeciwległej względem znaczka. 
Zarodek bezbiałkowy l prostoległy j listnie listkowate, 
w podstawie 2uszeczkowe; rostck króciuchny, górny. . 
GAT. I. N. właściwy (8. febrifuga A. Juss.). - 
Drzewo 60' wysokicj którcgo liacie parzysto - pierzastc, 
całkicm nagie, o 3-6ciu lecz najczęaciej o 4ch parach 
-listków krótkoogoneczkowych , jajowat).ch, tępych albo 
wykrojonych w końcu , w podstawie nierównych , 3-4" 
i 2-21/ 2 "'- z których kwiatowe dużo mniejsze i z li- 
stkami podłużnie - jajowatymi j wiechy końcowe a cza- 
, sem i kątowe, wielkie, z przysadkami maleńkimij kwiat- 
ki drobne, białe,- z łatkami kielicha jajowatemi, płat- 
kami przewrotnie-jajowatymi i odstającymi, cewą o pół 
od nich krótszą, a jajnikiem na mięsistym i płaskim 
krążku; torebka przewrotnie-jajowo wydłużona prawie- 
klinowato j a nasiona podługowate, Bciśnione, mocniej 
oskrzydlone w obu końcach niż z boków.- Znachodzi 
się w lndyach wschodnich; kwitnie w czasie upałów.- 
Z niej kora Nazimnicza- cortex Soy mi da e, 
która się już przed jakima czasem i w Europie poj
wiła 
była, tyle jest podobną w skutkach do chiny, iż tame- . 
czni używają jcdnę za drugą.- (8 wi e t c n i a S o y m i- 
d a DUNc.).
>>>
2604 


p....alll
 2. 
Ccd'rzykoU)c (Ccurcleae A. JUSS.). 


Korona w przedkwitnieniu zwinięta lub skręcono- 
zwinięta. Nitki wolne. Znaczck- w razie wydłużenia. 
wićrzchołka nasicnia w skrzydcłko- w podstawie onegoż. 
RODZAJ 1309. AII",m",iec ((,hlm.ox)'lolł DEC.). 
- Kielich krótki, 5dziclny. Korona o 5ciu płatkach 
krótkopaznogciowych i roztwartych. Pręcików 10, o- 
sadzonych od zewnątrz w wycięciach krążka podjajni- 
kowego i JOzatokowego, plodnych j nitki wolnc l szydeł- 
kowate, rozłożyste, naprzemian dłuższe j główki serco- 
wate, z koniuszkiem, ruchome. Jajnik 3komorowy, o- 
pasany w podstawie krążkiem i z nim zrosły j komory 
8zalążkowe j zalążki uczepione w kącie wewnętrznym, 
podnoszące się, wywrócone; szyjka krótka, 3roweczko- 
waj znamię niewyrażnie-3łateczkowe. 'l'orebka podłu- 
gowata, 3komorowa, pękająca na szwach w 3 łUBCZY- 
ny. Nasion w komorach po 4, podnoszących się, 8ci- 
anionych, górą wypłasczonych w skrzydełko. Zarodek.? 
GAT. 1. A. Mahoń (C. Swietcnia DEC.).- Drze- 
wo okazałe, z koroną wielką i cienistą, z drzewem żół- 
tawo - zielonawe m i atłasowo połyskującem, a korą 
ciemno-rdzawą i gładką: jego liacie parzystopierzaste, 
6-8" długie, to-t ?'parowe, całkiem nagie; listki na- 
przemian- lub czasem naprzcciw-Iegłe, krótkoogonecz- 
kowe, ukoBnie. jajowato podłużne, tępe, całobrzegie, 
12-15'" i 4-5"', z połówką zewnętrzną 2 ra:ty szer- 
szą od wewnętrznej, blado - zielone, przcjżl.zysto kro- 
peczkowane; wiechy końcowe, wielkie, bogatej kwiat- 
ki drobne , ŻÓłtawe, - o łatkach kielicha zaokrąglonych, 
płatkach wklęsłych, pręcikach odstających, główkach 0-
>>>
2605 


stro-sercowatych, szyjce krótkićj, a zna.miE'niu pojedyn- 
czem; torebka podłuinie - jajowa, na 1" długa, czerwo- 
nawo-żółta i cisawaj a nasiona drobne, długoskrzydeł- 
kowe.- Rośnie po górach w Indyach wschodnich; kwi- 
tnie w porze skwarnej.- Żywica w wielkiej iloBci wy- 
pacająca się z pnia l używaną bywa w miejscu tak jak 
u nas sosnowa; drzewo zaś piękne l ciemnożółto-zielo- 
nawe, z pięknym połyskiem aksamitnym, nadzwyczaj 
twarde i trwałe, drogo bywa płaconem jako d 'I" Z e tV o 
atłasowe, na różne wyroby stolarskie wykwintne.- 
(Swietenia chloro:xylon Roxn.). 
RODZAJ 1310. Cedl.::yk także i Cedl'óll'ka 
«'('ch.clu LIN.).....: Kielich krótki, 5wrębny. Korona 
z 4
h płatków, z fałdkiem na wewnątrz od podstawy 
aż do połowy dochodzącym. Narzędzia płciowe na trzo- 
neczku. Pręcików 10, osadzonyt)h na szczycie krążka 
zrosłego- z trzoneczkiem 5łateczkowym, 5
eberkowym, 
zrosłJ'm międzyżebrzami z fałdkami płatków,- z któ- 
rych naprzeciwległe płatkom bezgł6wkowe, króciuchne, 
albo nawet żadne,- a płodne naprzemianległe z nimi 
o nitkach szydełkowatych; z główkami 2woreczkowemi, 
sercowatemi, grzbietoczepnemi i ruchomemi. Jajnik 0- 

adzony na tt.zooku i na krążku, 5komorowyj jego ko- 
mory 8-12zalążkowej zalążki wiszące z kąta wewnę- 
trznego, wywr6conej szyjka krótka, 5graniastaj znawię 
tarczkowate, niewyraźnie - 5gmniaste, w górze 5promie- 
niowe. Torebka 5komorowa, pękająca od sz
zytu na 
szwach w 5 łusczyn, odsłaniających oakę przegrodono- 
sną i 5graniastą. Nasiona uwieszone u ośki, dach6w- 
kowate, BciBoione, wypłasczone w skrz)"dełko od dołu 
lub te
 w okołoj ze znaczkiem na szczycie nasienia al- 
bo w podstawie skrzydełka górnego. Zm'odek prosto- 


,
>>>
2606 


legły w białku mięsistern a skJ.}pem j łistnie prawie-list- 
kowatej rostek krótki, wystający, .zbliżony do znaczka 
i górny. 
GAT. 1. C: przeciwzimniczny (C. febrifuga DLUM.). 
- Drzewo wyniosłe, o korze szarej, gładkiej: liBciach 
parzystopierzastych, 6-12parowych, wiszących na 1 
do 1 1 /2',- z listkami naprzeciw- lub naprze mian-Iegły- 
mi, kr6tkoogoneczkowymi, ukoBnie - podłużnie lanceto- 
watymi, 2 - 6" długimi, kończystymi, lekko-falistymi 
lecz całobrzegimi, nagimi i tożbarwnymi ; (w odmianie 
zaś poczytywanej za osobny gatunek C. w8chodnioin- 
dyjskiego (C. Toona Roxn.) cokolwiek - piłeczkowany- 
mi i prawie - modrawoziclonymi spodem,obok tor.ebki 
czarniawej podobnej oliwce i ostrawo kropeczkowamej, 
-rosnącego na Jawie, a kwitnącego od lipca do stycz- 
nia): wiechach końcowyc.h , wiszących, rozłożystych, ró- 
wnoczesnych z liaćmi , z przysadkami małymi i odpada- 
jącymij kwiatach zaś drobnych l białych, woni miodo- 
wej,- o płatkach rzęskowan)'ch i wwiniętycb końcami, 
pręcikach 5ciu naprzemianległych z tylomaż gruczoła- 
'mi włosistymi i pomorańczowymi krót8zymi od korony, 
a znamicniu wielkiem: torebkami na ł" podłużnemi, 
bladoczerwonawo-żółtemi i cisawemi, gładkiemij a ną- 
sionami podługowatemi i Bciśnionemi.- Częsty po gó- 
rach północmU części Indyi wschodnich j kwitnie w lu- 
tym.- Tak z niego jak i z powyżej napomkniętego je- 
mu pod
bnego podgatunku l dochodziła niekiedy do Euro- 
py kOJ.a Cedrzyka- cortex Cedrelae , z pier-, 
wszego mocno ściągająca a z drugiego cierpko-gorzka j 
obie używane w miejscu za chinę. Drzewo jego podobne 
do mahoniowego, lecz bledsze i mnićj zbite ale za to 


,
>>>
2607 


wonne, używa się na różne sprzęty chroniące od owa- 
d/,w, które niewłasciwie zowią cedrowem. ' 


GAT. 2. O. wonny -(C. odorata Lm.):- drzewo wyniosłe, ró- 
żniące się dobitnie od poprzcdzającego t
m, te liście jego w porze 
Bkwarnćj zasmradzają powietrze swą niemiłą wonią; a przytćm ob- 
darzone- liśćmi 14-18parowymi do 3' długimi, o lis1kach podłu- 
żnie - jajowatych, tępo - kończystych, całobrzegich, z wi
rzchu lśnlł- 
cych, z obu stron tożbarwnych lecz spodem na roznerwieniach wę- 
zełkowatych, 2-4" długich, krótkoogoneczkow'ych i napr
ciwległych; 
wi
chami końcowemi i oskokrężnie wzniesionemi, o kwiatkach dro- 
bnych, , zółtawo- białych, kr6tkopręcikowych; torebkami zaś jajowe- 
mi, na 1'/2", cisawemi; a Imsionami długoskrzydełkowemi:- zwykły 
w Indyach zachodnich, a kwitnący w styczniu i tutym: - dostarcza 
kory i liści mocnu cuchnących za. iwi
ża, a używanych przeciwko 
zimnicom r6wnie jak i drzewo, które - nabierając po wyschnięciu 
mił6j woni, choe barwy cisawćj lecz zawsze dobroci cedrzykowego 
-nadzwyczaj bywa cenionćm w wyrobionych z niego sprzętach;' kwiaty 
Bił przeciwkurczowym lćkiem; z kory zaś wypocony liposok, nie u- 
stępuje w nicz
m arabskiemu. 


lli@ID2

!U @!!i



," 


Wi7łoroślowate (Vitaceae LINDL. Ampelidcae 
ENDL. ). 


Kwiaty obu-Iu
 mięs
ano-płciowe, umiarowe, zwy- 
kle małe, niewydatne I zielonawe; najczęściej w okół- 
. kach poskładanych w grono, w bukiety lub w wiechy.- 
Kielich wolny, mały, 4-5zębny a czasem i całki, wy- 
słany wewnątrz Dadsadnikicm krążkowatym alboliteż 
słojeczkowatym.- Korona o 4ch czy 5ciu płatkach, o- 
sadzonych na zewnątrz kraju krążka naprzemianlegle 
\ {65 


l 


, , 


" 


I
>>>
"r 


2608 


z kielłchem, jnż wolnych już pospajanych podstawami, 
w przedkwitnieniu łusczynowatych, w kwiecio albo roz- 
twartych, albo wwiniętemi wierzchołkami jakby w 
puszkę zrosłych ił. w podstawach całkiem oderwanych.- 
Pręciki w jednych osadzone' wraz z płatkami, naprze- 
ciwlegle i w odpowicdniej względem nich liczbie,- 
o nitkach krótkich i wolnych, a główkach 2worecz- 
kowych, wewnątrzwrotnych i otwićrających się wp 0- 
dłuż; w drugich zaś uczepione naprzeciwlegle z ko- 
roną na grzbiecie. słojeczka kulistawego przyrosłego 
do podstawy korony i 5łateczkowego w wićrzchołku, 
o nitkach powsinanych ku wewnątrz i zakrywających 
w słojeczku- główki 2woreczkowe zewnątrzwr
tne, 
wolne lub też spojone ze sobą brzegami.- Jajnik 
wolnYI już 2- już 3-6 '- komorowy: zalążków wywró- 
conych- w komorach 2komorowego po 2, obokle- 
głych i podnoszących się z podstawy przegrodYI- a 
w więcej komorowym po 1mu, podnoszącym się z pod- 
stawy komory: szyjka krótka, pojedyncza: !Znamię głów- 
kowate lub tarczkowato rozszćrzone.- Jagoda 2-3
6- 
komorowaj o komorach 1nasionowych.- Nasiona wznie- 
sionej z naskół'kiem błoniastymj ze skórką kostną; z 
wnasiennią niekiedy pomarszczoną lub powwijaną fałd- 
kowatoj z białkiem chrząstkowatem.- Zarodek w pod- 
stawie białka, prostolcgłYI krótkij rostck dólny.- Drze- 
wa albo k9.ze?cy zazwyczaj pnące; z 80kiem wodnistym 
i cz
sto bardzo - okwitym; z pniami i gał
ziami oUemi 
lub kątowatemi, nab9.z
kłerni we tostawach; z li8ćrhi dól- 
nymi nap,.zeciwległym';; o!Jonkowymi, p9.osty'rii, dłonia- 
stymi lub nieparzystopierzGstymi, rzadziej 2 razy pie- 
rzastymi,- a górnymi naprzemianległymi wzgl
dem sie- 
bie, a nap,'zeciwległgmi wzgl
d6m 8Zypt fJlc cZ
8tO poprzeo- 


,
>>>
2609 


brażanyclł tv !vqsy gałfzistei przylistki ogonhowe, a cza- , 
8em żfldne. 


łłl.I
]IIĘ I. 
JVinoroś[owe (Viteae ENDL.). 


. 


rłatJ
i i pręciki wolne. Jajnik 2komorowy; ko- 
mory 2zalążkowc; zalążki obokległe. 
RODZAJ 1311. JJTilwlJłltsz('z (Cissus LIN.).- 
Kielich wolny l bardzo krótki, niewyraźnie - 4-5ząbko- 
wy. Korona z 5ciu płatków osadzonych od zcwnątrz 
,na krążku podjajnikowym , l"ównych, wklęsłych" w 
wierzchołku kapturkowatyeh, w pr
edkwitnieniu fałd- 
kowato - wwinięto łusczynowatych, w kwiecie roztwar- 
tych i odpadających. Pn,eików 4, rzadko kicdy 5, 0- 
aadzonych wraz i 'naprzeciwlegle z płatkami; nitki 
krótkiej główki 2worcczkowc, naległe, otwierające się 
w podłuż. Jajnik wolnYI 2komorowy, mniej więcej za- 
topiony w krążkuj komory 2zalążkowe; zalążki obokle- 
głe, wzniesione z podstawy przcgrody, wywróconej szyj- 
ka krótkaj rammię główeczkowate. Jagoda f-2komo- 
rowa, przcż zronicnie 1-2nasionowa. NasiollR' wznie- 
sione: ze skórką kostną j z naskórkiem błonkowatym. 
Zarodek malćńki w osi białka zbito-mięsistego, prosto- 
ległyj rostek dólny. 
GAT. 1. Jv. winoroślowa,ty (C. vitiginea LIN.). -' 
Krzew wysoko wspinający 'się na drzewa i krzewy j z 
gałl{ziarni kosmatcmi, ku górze szaremi i prawie-48cicn- 
ncmi j z liśćmi naprzcmianległymi, ogonkowymi, okrą- 
gławo-sercowat.ymi, prawie-4-51atowatymi i kąt
wato 
wykrawanymi lub ząbkowanymi ku końcowi, 3 -6" i 
t65. 


J 


. 


,
>>>
,..- 



 


26łO 


2--4", zn młodu z obu stron kosmatymi, - o przylist- 
kach sercowato-jajowatych, małych i odpadającychj z 
podbaldaszkami 3promieniowymi i szarawymi; z wąsa- 
mi 3szczepnymij z k,wiatami czerwonawymi; a jagoda- 
mi wielkości grochu i granatowo-czarniawemi.- Zwy- 
kły po górach Indyi wschodnich aż do Persyij kwitnie 
w lipcu i sierpniu........ Jeszcz
 HIPOKRATES i DIOSKORYDES 
znali go jako Amonon, Brodck rozgrzewający, ścią" 
gający, uśmierzający ból i usypiający, a zewnętrznie 
jako ro
dziclający i dojżrzćwający- zalecany na wrze..' 
dzionki, wągliki itp. oraz w złamaniachj młode zaB li- 
Bcie kwaskowate, jadanymi bywają za jarzynę. 


.. 


Takiet samo za8t6sowanie, mają: 
GAT. 2. W. nbokoliAci (C. latifolia VAHL,)': krzew podobny, 
z gał
ziami ciso-zielonemij liśćmi kończystymi, 5 - 6" w Breduicy a 
niekiedy i szerszymi, odlegle piłkowanymi w zęby wybiegłe w ości 
miękkie, z wi
rzchu nagimi a spodem rdzawo-kosmatymi,- o przy- 
listkach podługowatych, a wąsach pojedynczych; z gronami wi
cho- 
wAtemi, z drobnych i białawych kwiatków; z jagodami jajowemi, 
czarniawemi, wielkoBci jałowcowych: - rosnący także wIndyach 
wllchodnich, a kwitmfcy w styczniu i lutym:- kt6ry opr6cz powyż- 
szych zast6sowań l
karskich, dostarcza z gałęzi wybornycl! i trwałych 
postronków, a jag6d do malowania tarcz na czerwono. 
GAT. 3. W. mi
8isty (C. carnosa LAH.): ,- o liściach mięsi- 
stych i 3listkowych, lub prostych jajowatych i, kończystych a pił- 
kowanych; podbaldaszkach zaś cisawo - czerwonawych:- bardzo po- 
spolity po gajach i zaroBIach w ludyach wschodpich: - kt6rego ja- 
gody barwią ciemno - czerwono; !iście zaś dają wyborną jarzynę, 
oraz bywają używanymi w gorączkach do nacierania tętn i piersi. 
GAT. 4. Iv. 8zczecinowaty (C. setosl\ R
XB.): - caly pokryty 
szczecinami gruczołonośnenli; z liśćmi 31istkowymi. 


. 


GAT. 5. w: kwaśny (C. acida LIN.):- o prawie - 3listkow;)'ch 
liściach, a listkach przcwrotni(1jujowato - Idinowatych i ku końcn 
pi
kowan;)'ch:- częsty tu i owdzie w Ameryce pl)łuduiow
j.
>>>
2611 


GAT. 6. W. opylony (C. gtauca RoxB.).-' Krzew 
znacznie większy od opisanych dotąd, cały nagi i bia- 
ławo oszroniony lub jakby-omączony: którego - łody- 
ga i gałęzie pełne soku białegoj tiacie długoogonkowe, 
naprzemianległe, szeroko - sercowate, mocno kQńczyste, 
niekiedy szersze, prawie-Iatowate, 4-8" długie , szcze- 
cinowato - rzęsowato piłkowane, cienkie i łalIl:ne,- o 
przylistkach szerokich, tępych l szeroko rowkowanych 
i odpadających; pod baldaszki z 3ma lub 5ma odnoga- 
mi gnłęzistemi, ostatecznie okółeczkowemij kwiaty bia- 
ławej a jagody kulistawe, czarniawo-czerwono, większe 
od grochu, nieco kulistawo - jajowe i 1nasionowe.- 
Znachodzi się po lasach i górach Indyi wschodnich; 
kwitnie od czerwca do sierpnia.- Jest on nadzwyczaj 
wysoko ceniony od lekarzy indyjskich w odwarze soku 
z olcjem l używanego jako plaster w zatchnieniach i 
wszelkich nabr:i:mieniach; równie i wewnętrznie napar 
z liści w kaszlach, wl.zodach płuc i w gorączkach: ko- 
rzeń zaś ma pomagać prędko w bólu zębów i choro- 
bach dziąseł, a kora goić wrzody. 


G"-T. 7. W. modrawy (C. caesia ApZEL.):- kt6rego gałęzie 
obłe, kr
sowane, blado-modrawo oszronione; liście sercowate, nieco- 
kątowate lub niekiedy i prawie-zatokowe, szczecinowato - piłkowane, 
z obu stron marszczkowato-ostre, do tego w wierzchołku zrzadka 
guziczkowato - szczecinkowe, a spodem delikatnie szarawo - kosmate, 
z nerwami krótko-włosistymi,- o przylistkach sz
roko-sercowatycb, 
w końcu zaokrąglonych i cisawo-czerwonawych, a wąsach rozsz
- 
panych i na rozwidleniach dzierżących po 2 przysadeczki ; kwiaty w 
okółkach złożonych, z okrywą i okrywkami 4łatkowemi i krótko-,wło- 
sistemi, na szypuleczkach pochyłych i zgrubł.rch; jagody zaB kuli- 
stawe: - rosnący po g6rach w Gwinei: - dostarcza kwaskowatych 
jagód w Siera L
onc jadanych, a zarazem używanych 
o robienia 
octu; oraz popiołu II liści łącznie II olejem palmowym, wyrabianego
>>>
2612 


na maść gojącą rany i wrzody: same zaś liście w lu}piellLcb, lćcą 
bóle gośćr-owe i dnawe, równie jak i DabrzmieDia.- Zaś 


GAT. 8. W. Ucznicy (C. salutaris H. et B.):- o lodydze czer- 
wonćj; gałęziach i szypulkach krćsowanych, krótkowlosistych; li- 
Bciach d6lnych palczasto - 5listkowych, a górnych 3listkowych; list- 
kach bar,}zo - kr6tkoogoneczkowych, podłużnych, tępych, siatkowato 
żyłkowanych, ostro - piłkowanych, przejtrzysto ltropkowanych, li 
wierzchu słabo- a spodem rdzawo- i krótko - "'łosych, 3" 1/.",_ z 
których Brodkowy klinowaty, a boczne mni
jsze i nierownoboczne z . 
podstawą ukośnic zaokr'lgloną; o wi
chach naprzeciwleglych liściom, 
krótszych od nich i wid\astodzielnych; owocach zaś prawie - kuli- 
stych i nagich:- zwykły po spiekowiskach w Kumanie, a kwitn'lcy 
w lipcu i sierpniu:- nalety do bardzo pewnych Brodków w puch- 
linie. 


-I 


RODZAJ 1312. JJ T ini1iład (l\lłłl)elol)si
 MICIIX.), 
odróżniony od JVilwlJłllszcza w osobny rodzaj, na 
zasadzie- niczmicnnie 5płatkowćj korony, prQcików 
5ciu, oraz jajnika niezatopionego w krążku. 
GAT. t. TV: indyjski (A. indica KOST.).- Kr
ew 
Z gałęziami daleko wspinającemi się na sąsicdnie drze- 
wa, za młodu kosmatemij z liMmi postaci winogrono- 
wych, okrqgławo-sercowatymi , całkimi lub czasem nie- 
co-kątowatymi, zaostrzonymi, drobno ząbkowanymi, w 
młodoaci kosmatymi, później z wierzchu lśnąco - zie- 
lonymi a spodem białawo-kosmatawymi; z wąsami wi- 
dlastymi j wićchami jajowemi, zbitcmi, poosadzanemi 
na rozwidleniach wąSÓWj z kwiatami ziclonawo - szkar- 
łatnymi, - o płatkach roztwartych, późnićj poodgina- 
nych j a jagodami podobnemi do winor0810wych, czar- 
nemi i kwa8nemi.- Tu i owdzie w Indyach wscho- 
dnich; kwitnie prawie bez przerwy.- 
ok z korzenia , 
jest lekiem rozpuszczającym i l{}kko rozwalniającym; 
z którego oprócz' tego, łl!icznie z ol,ejem i mlekiem ko-
>>>
2613 


kosowem, przyrządzają jakby maBó, zalecaną w na- 
brzmieniach, w wągliku i wyrzutach.- (V iti s indica 
LIN.). 


GAT. 2. W. na:eWil'OWY (A. Botrya DEc.).- Krzew Brsdni
j 
wielkoBci, ale bardzo ruzgałęziony i pnący; z korzeniem obławym, 
długim, pomarszczonym i ż6łtawym; z liśćmi naprzemianległymi , 
długoogonkowymi, sercowatymi, tępymi, 3-5łatowymi, karbowany- 
mi i kosmatymi; wąsami widlastymi i gronami kr6tkiemi, naprzeciw- 
listntlmi, szypulkowemi i nieco-rozgBłęzionemi; . kwiatami czerwona- 
wymi, - ,o kielichach 5karbkowych, płatkach mięsistych i wzniesio- 
nych z końcami powwijlUlymi, prawie bez szyjki, lecz ze znamie- 
niem główkowato-wypukIem; z jagodami cZarDf\mi i jakby winogro- 
nowe:- zwyczajny na wybrzdach południowo-wschodnich Afrykl:- 
dostarcza korzeni, zwanych od tamecznych portugalczyków korze- 
niami nazwirowymi- radix Pareirac bravae, słynnych 
ze sku
ków rozpuszczających i pędzących mocz.- (Botrya afri- 
can& Loull.).- Znów 


GAT. 3. W. blunczowy (A. hederacea MICHx. quinquefolla 
DEc.): - krzew podobnież rozpinający się po drzewach i llIuracla 
na kilkadziesiąt stóp j g..sto okrywając;y takowe, całkiem na
.;"' o 
liBciach, długoogonkowych, pod jesień pięknie. czerwieniejących, 
palczasto-5listkowych,- z listkami ogoneczkowymi, clIiptycznie-lan- 
cetowatymi, kończystymi, grubo- imiękkoclernisto - piłkowanymi; wą- 
sach gałęzistych; baldaszkogronach i widlastodzielnie - bukietowatych; 
a owocach ciemno-granatowych:- rosnący dziko w Ameryce półno- 
cn
j, a u 11&8 po ogrodach jako ulubiona osłona murów i schronień 
cienistych ogrodowych; kwitnący latem :-- używanym bywa 
 Ame- 
rycejak u nas Bluazcz.- (V iti s hederacea WILLD. Hedera qui n- 
quefolia LIN. Cissus quinquefolia DESF.). 


RODZAJ 1313. 'VinorOIii (Vitis LIN.).- Kie- 
lich wolny, króciuchny, 5kątny, niewyraźnie - 5ząbko- 
wy. Korona o 5ciu płatkach osadzonych od zewnątrz 
. na. krqżku pod jajnikowym , równych, wklctslych, spojo- 
nych kapturkowato wierzchołkami w,winiętymi jakby
>>>
2612 


na maŚĆ goj'łClł rany i wrzody: IIlIme za! liście w kępielach, lecą 
bóle gośćr-owe i dnawo, równie jak i nabrzmienia.- Zaś 
GAT. 8. W. Ucznicy (C. salutaris H. et B.):- o łodydze czer- 
wonej j gałęziach i szypułkach kresowanych, kr6tkowłosistycb; li- 
ściach d6lnych palczasto - 5listkowych, a górnych 31istkowych; list- 
kach bardzo - kr6tkoogoneczkowych, podłużnych, tępych, siatkowato 
żyłkowanych, ostro - piłkowanych, przej£rzysto kropkowanych, li 
wierzchu słabo- a spodem rdzawo- i krótko - ł;.łosycb, 3" 1/.",- z 
kt6rych śro,lkowy klinowaty, !lo boczne mni
jsz8 i nier6wnoboczne z 
podstawą ukośnic zaokręgloną; o wilSchach naprzeciwległych liściom, 
krótszych od nich i wid\l\stodzielnych; owocach zaś prawie - kuli- 
stych i nl\gicb:- zwykły po spiekowiskach w Kumanie, 8 kwitnl}cy 
w lipcu i Biurpniu:- nalety do bardzo pewnych środków w puch- 
linie. ' 


RODZAJ 1312. JJTiniśład (Ampelol)sis MICIIX.), 
odróżniony od IViJlOhłllszc:::a w osob
y rodzaj, na 
zasadzie- niczmicnnie 5płatkowćj korony l prftcików 
5ciu, oraz jajnika niezatopionego w krążku. 
GAT. t. łv. indyjski (A. indica KOST.).- Kr,zew 
z gałęziami daleko wspinającemi się na sąsicdnie drze- 
wa, za młodu kosmatemi; z lit3ćmi postaci winogrono- 
wych, okrągławo-sercowatymi, całkimi lub czasem nie- 
co-kątowatymi, zaostrzonymi l drobno ząbkowanymi, w 
młodości kosmatymi, później z wierzchu lśnąco - zie- 
lonymi a spodem białawo-k08matawymi; z wąsami wi- 
dIastymi; wiechami jajowemi l zbitcmi, poosadzanemi 
na. rozwidleniach wąsów; z kwiatami ziclon
wo - 8zkar- 
łatnymi, - o płatkach roztwartycb, później poodgina- 
nych j a jagodami podobnemi do winoroBIowych , czar- 
nemi i kwaBnemi.- Tu i owdzie w Indyach wscho- 
dnich j kwitnie prawie bcz przerwy.- 
ok z korzenia , 
jcst lćkiem rozpuszczającym i l-ckko rozwalniającym j 
z którego oprócz' tego, łącznie z olejem i mlekiem ko- 


. I 
I 
I 


........
>>>
2613 


kosowem, przyrzI}dzają - jakby maM, zalecaną w na- 
brzmieniach, w wągliku i wyrzutach.- (V iti s indjca 
LIN.). 


GAT. 2. W. 71azwirQW!I (A. Botrya DEc.).- Krzew Bredniej 
wielkośc.i, ale bardzo rozgałęziony i pnący; z koizcniem obławym, 
długim, pomarszczonym i t6łtawym; z liśc!mi naprzcmianległymi, 
długoogonkowymi, sercowatymi, tępymi, 3-5łatowymi, karbowany- 
mi i kosmatymi; wąsami widla8tymi i gronami kr6tkiemi, naprzeciw- 
wtn"mi, szypułkowemi i nieco-rozgw\jzionemi; . kwiatł.mi czerwona- 
wymi,- ,o kielichach 5karbkowych, płatkach mięsistych i wznielio- 
nych z końcami powwijlUlymi, prawie bez szyjki, lecz ze znamie- 
niem gł6wkowato-wypukłćm; z jagodami czarnfJmi i jakby winogro- 
nowe:- zwyczajny na wybrze!ach południowo-wschodnich Afrykl:- 
dostarcza korzeni, zWłLnych od tamecznych portugalczyków korz&- 
niami nazwirowymi- radix Pareirac bravae, słynnych 
ze skutków rozpuszczających i p'.:dzących mocz.- (Botrya afri- 
cana Loua.).- Znów 


G.AT. 3. JY. blmzczowy (A. Ijederacea MIOHx. quinqnefolla 
DEC.): - krzew podobnież rozpinający si4jl po dr:.lewach i murac\1 
na kilkadziesiąt stóp i gł.sto okrywają;y takowe, całkiem nagj.._;"'o 
liściach, długoogonkowych, pod jesień pięknie_ czerwieniejących, 
palczasto-5Iistkowych,- z listkami ogoneczkowymi, clliptycznie-lan- 
cetowatymi, kończystymi, grubo- i roiękkoclernisto - piłkowanymi i wą- 
sach gałęllistych; baldaszkogronach i widla8todziclnie - bukietowatychi 
a owocach ciemno-granatowych:- rosnący dziko w Ameryce p6łno- 
cn
j, a u nas po ogrodach jako ulubiona osłona mur6w i schronieó 
cienistych ogrodowych; kwitnący latem :-- używanym bywa yv Ame- 
rycejak u nas Bluazcz.- (V iti s hederacea 'VILLD. Hedera q uin- 
quefolia w. Cissus quinquefolia DEsF.). 


RODZAJ 1313. 'VinorOlJI (Vitis LIN.).- Kie. 
lich wolny l króciuchny, 5lcątny, niewyrażnie - 5ząbko- 
wy. Korona o 5ciu płatkach osadzonych od zewnątrz 
. no. krążku podjajnikowym, równych, wklęsłych, spojo- 
nych kapturkowato wierzchołkami w.winiętymi jakby
>>>
261'4 


w puszkę, w czasie rozwlllu;Cla zupełnego kwiatu w 
podstawach odrywających się i wraz zrzucanych. Prę- 
cików 5, osadzonych wraz i naprzeciwlegle z płatkamij 
nitki krótkie, wolne j główki 2woreczkowe, naległe i 
otwierające się w podłuż. Jajnik wolny, opasany w 
podstawie krążkiem słojkowatym i 5zębnym l 2komoro- 
wyj komory 2zalążkowe; zalążki obokległe, podnoszą- 
ce się, z podstawy komor, wywrócone; znamię bezszyj- 
kowe, tarczkowato przypłasczone. Jagoda mniej wię- 
cej kulista, 2komorowa j komory 2- lub przez zronie- 
nie t-nasionowe, a niekiedy całkiem czcze.- Nasiona 
wzniesionej ze skórką kostną, a naskórki6lIl błonkowa- 
tym. Zarodek malćńld i prostoległy, w osi białka zbi- 
to-mięsistegoj rostek dólny. 
GAT. 1. Tv. pospolita (V. vinifera LIN.), w da- 
wnych zielnikach Wino greckie l :płonne, Winnarośl i 
Macica winna.- Krzew nader pełen soku wodnistego 
Z' wiosnYI wąsato wspinający się j z korzeniem grubym, 
głęboko wdzierającym się w ziemięj z łodygą bardzo 
gałęzistą, mocno węzłowatą, czasem znacznej grubości , 
pokryt'ł korą włóknisto-popękaną j a gałązkami młode- 
mi mniej więcej wełnisto - kosmatemi lub omszonemi. 
Jego liście długoogonkowo i naprzemianległe, co do 
wielkQści, ubarwienia l pokrycia i postaci bardzo roz- 
maite przez ciągłą staranną uprawę j zazwyc!Zaj serco- 
wato-okrągławe, głębiej alLo płycćj 3 - 5łatowe, zato- 
kowo- grubo- i nierówno - ząbkowane l nagie, alboli też 
omszone- nawet aź do kutnerowatych. W flsy widla- 
ste, bardzo długie; przysadki pojedyncze , prawie - Lło- 
niaste , podłużnie-jajowate , odpadające. Wiechy bukie- 
towate, naprzeciwlistne ,. rozs09hato-widlasto rozgałęzio- . 
De w odnogi w końcach ok6łkowate. Kwiatki drobne, 


.'
>>>
2615 


niewyrażne dla swej barwy zielonawej, nader miłej 
i prawie-rezedowej woni , zazwyczaj obupłciowe
 lecz, nie- 
kiedy mięszano- lub też rozdzielno - płciowe. Jagody 
w gronach często nader- zbitych l zwykle 2pesteczkowe, 
a niekiedy całkiem płonne,- ale za to z miąższem 
bardzo soczystym, smakowitym, niekiedy i wonnym,- 
co do wiclkoBci l postaci, barwy i smaku l nader roz- 
maite.- - Dzika opisywana jako w: lema (V. sylvestris 
GMEL. v. Labrusca ,LIN.) jeszcze dziś dOBć pospolita 
na W schodzic, zdziczała częsta po lasach nadreńskich, 
a chodowana na różne rozmiary prawie wszędzie aż po 
50 0 szerokości geograficznej - o ile policzyć z przybli- 
żenicm można- przeszło w 1000 odmianach; kwitnie 
ł 
w maju i czerwcu.- ROBlina z wielu względów' nad- 
zwyczaj ważna. Dostarcza ona najwytwornićjszego i 
najzdrowBzego owocu pod nazwiskiem winogron, 
- dziB tyle używanego jako lek roztwarzający, rozpusz- 
czający, rozwalniający, przeciwgnilny, oraz przeciw- 
żółciowy , zast6sowywany w' tak zwanych l{
czeniach 
winogronowych w mnóstwie chorób przeciągłych z 
zastoin brzusznych wynikających. To znów z pomocą 
przeprowadzonego drożdżenia , soku wyciśniętego z ja- 
gód jako moszczu (używanego także za lekarstwo 
zastępujące winogrona), otrzymujemy tyle znane kat- 
demu 'toino -vinum: które przez wpływ rozmai- 
tych podniebiów , gatunków gruntu, rodzaju pielęgno- 
wania i sposobów przyrządzania - w tak rozlicz- 
nych odmianach codziennie i wszędzie spożywanem 
bywa, jako wit gierski8, reńskie, francuzkie , 
hiszpańskie
 portugalsk'ie, włoskie; austry- 
acki8
 uampański6 , a nawet saskie, czeskie i 
pruskie- zwane krajowemij a to prawie każde bia- 


ł
>>>
2616 


le i 'Czerwone: napój rozweselający, rozgrzewają- 
cy, podnoszący siły l często jako prawdziwy nektar 
w którym nasze troski topić, a w miarę użytem sił no- 
;"ych nabierać zwykliśmy. Ż'} zaś nie zbywało i na na- 
szem ojczystern , dowodem są wspomnienia kronik, oraz 
liczne w cichych zachyłkach wystawionych na wpływ 
słońca tu i owdzie znachodzone miejsca. wzgórzyste, 
które po dziś dzień nazwy wlinnic dochowały. Dalej 
wino, mo
e być przerabianem z pomocą następnego kii!- 
nienia na ocet winny- ocet um vini , równie
 prze- 
pędzancm na wYl}kok winny- spirItus v. alco- 
hol vini, którego najlepszą odmianą używaną do picia 
jest koniak.- a oba znów w wieloraki sposób spo- ' 
trzebowywanymi w lekarstwie i w gospodarstwie. domo- 
wem. Następnie zaopatruje nas ono w lagier, osadzaj'ł- 
cy się na dnie naczyń opad obgęsni, powstały z resztek wy- 
ciśniętych wraz z 80kiem- tkanin, kleju, barwików itp. 
używany na obkłady w obrzmieniach zimnych potrze- 
bujących pobudzenia i wzmocnienia: w w i n n i k czyli 
kamień winny- tartaru8 crud us, z którego 
znów wyrabia się nadwinian potażowy- Cremo r 
tartari, lek rozwalniający, chłodzący i pędzący mocz , - 
0raz kwaB winny- acidum tartaricum nader chło- 
\zący, i tyle z niego otrzymywanych soli winnych, w 
większej części zadawanych jako leki. Dawniej używa- 
no tak
e jako środków rozpuszczających, pędzących 
mocz i pobudzających do potów: wąsów winnych- 
pa.mpini Vini, mających Ieczyć i owrzodzenia kości; 
lilci winorollowych- folia Viti8; Boku czyli 
le z winorollowych- lacrymae, Vi ti8, wycie- 
kających z naciętego na wiosnę pniaj oraz soku nie- 
dojź,'zalych winogron- omphaciumj a nawet 


,
>>>
2617 


i ktviatótv Winorośli- flores' Vitis. Pr6cz tego 
i jagody same suszone w powietrzu, zastóBowywane by- 
wały w Jćkal'stwie jako Brodki łagodzące, odmiękczające 
i piersiowe, pod nazwą rodzynków drobnych lub 
korynckich- passulae min ores i r. wielki ch- 
p. m a jor e s j które nie przestaną zapewnie nigdy na- 
leźeć do ulubionych przypraw róźnych pieczyw i po- 
traw, a których do dziś dnia dużo wi
cej odmian po- 
siadamy w handlu. Wreszcie i resztki, pozostające ja- 
ko wygniotki przy wyciskaniu moszczu, nie sił bez u- 
żytkUj gdyż gospodarze trudniący się uprawą wina na 
większą skal
 po winnicach, nic małe z nich jeszcze 
ciągną uboczne korzyści, jako to- pędzą wyskok, ro- 
bią wina bardzo cienkie czyli l u r y, ocetj z nasion wy- 
ciskają olej, mający dżiałać wybornie w bicgunkacł-ł; a z 
korzeni robią laski. 


Bardzo CII
sto uprawianą takie bywo, od wielu tylko za od- 
mianę poprzedzającego gatunku poczytywana 
GAT. 2. W. Btrzępiaata (V. laciniosa LIN.), zwana 011 ogrodIii- 
k6w piotrunkowq; odznaczająca si\!- liśćmi głęboko - 5szczepnymi, 
w łaty wieloszczepne i czasem nicmal-ogoncczkowe; oraz owocami i 
ich sokiem mUBzkatow
j woni.- (V. apiifolia HORT.).- Zaś rze- 
czywiBcie tylko odmianę poapolittfj, stanowi tak zwana 


GAT. 3. W. bezpestkuwa (V. apyraena ROBT.) , uprawiana na 
Wschodzie, a dostarczająca rodzynków Bulta?iBkich. 


PLE,'IIĘ 2. 
N alużynO'W8 (Leeaceae ENDL.). 


Płatki spojone podstawami. lręciki 1 wiązkowe. 
Jajnik 3-6komorowy. Zalążków po 1mu w komorze. 


.
>>>
. 


2618 


. 


RODZAJ 1314. Nnl"
g
" (I.een LIN.).- Kie
 
lich wolny, 5zębny l trwały. Korona 5wr
bna w łatki 
poodginane, osadzona na krążku blaszkowatym wYBcie- 
lającym podstawę kiclicha, zrosła ze słojeczkicm prę- 
cikonośnym. Słojeczek k
listawy, w brzegu 5łateczko- 
wo wykrawanYI zrosły z podstawą korony, a w gardzie- 
li nawpół zamknięty wewnętrzną obrączką błonkowatą. 
Pręcików 5, osadzonych na grzbiecie słojeczka pomię- 
dzy jego łateczkami, naprzeciwległych z łateczkami ko- 
ronYj nitki po wginane , zakrywające sobą w słojeczku 
-główki zewnątrz wrotne , 2woreczkowe, z obu końców 
wykrojone, Brodkiem grzbietu uczepione, najczęścićj 
zrosłe z sobą brzegami alboli też wolne. Jajnik nawpół 
utopiony, w krążku, 3-6komorowyj komory 1zalążko-_ 
wej zalążki podnoszące się z podstawy kąta wewnętrz- 
nego, wywrócone j szyjka krótka, pojedynczaj znamię 
prawie-główkowate. Jagoda 3-6komorowa; o komo- 
rach 1nasionowych. Nasiona wzniesionej skórka kost- 
na j wnasiennia pozagłębiana. podłużnie w szczelinach 
białka. Zarodck mały i prostoległy, w podstawie białka 
c.hrząstkowatego i łatkowatego j z listniami jajowatymi, 
prawie-listkowatymi; a rostkicm ostrokrężnym i dółnym. 
GAT. 1. N. ciernisty (L. spinosa SPR.).- Krzew 
5-9' dorastający i wtedy pełen rdzenia wodnisto-soczystc- 
go; albo czasem w gęstwinie drzewko wysmukłe z ko- 
rą szarą i twardem miodowo
żółtćm drzewem,. które w 
przekroju poprzecznym jak promienie słońca wygląda; 
z łodygami obławemi i gęsto okrytemi przez - cicrnie 
krótkie, grube, znacznie rzadsze na gałązkach węzło- 
watych, z rana zawsze wilgotne jakby się pociły: ma- 
jący liBcie nieparzystopierzaste, 3 - 4parowe, na ogon- 
kach ciernistych, podobne zresztą do bzowych, lecz 


.
>>>
. 


. 


2619 


-z listkami jajowato-podłużnymi l krótszymi i tęższymi, 
krótkokończystymi , przeciągło - piłkowanymi, ciemno- 
zielonymi, z wierzchu nagimi i prawie - Mnącymi, spo- 
dem kosmatymi; wiechy końcowe l podbaldaszkowe, 
wietkie; kwiaty drobne, białawe i bezwonne j jagody 
kuliste l wielkoBci kuli karabinowej l lekko aciśnione i 
jakby z pępkiem w szczycie, zewnątrz chropawe i mo- 
dro-zielone, a wewnątrz zielonawe i z 5-6ciu nasiona- 
mi,. soczyste i słodkie lecz później szczypiące, barwią- 
ce' palce fi.ołkowo.- Jako krzew tu i owdzie po polach 
i wybrzeżach lasów l a jako drzewo w gęst.rch pierwo- 
borach Brazylii i na Molukkach j kwitnie prawie cią- 
gle.- Korzeniem jogo zaprawiają wino palmo
e Sa- 
guerskie, aby nie kwaśniało; odwarem leczą osutki 
zwłaszcza OSpę, celem przywiedzenia ich do zupełnego 
rozwinięcia się. Z powodu wielkiej wodnistości u mło- 
dych, dawnićj nazywano go Krze'wem £r6dłowym sam- 
czym (Frutex aquosus mas.). 


GAT. 2. N. bzowy (L. sambucina WILLD.): - podobny lecz 
bezbronny i więc
j popielaty j- o łodydze rowkowan
j; o gałęziach 
nieco - kl}towatych i Jakby pil\skiem obsypanych j o listkach więk- 
szych bo 8" i 4", wietszych, pomarszczonych, z wi
rzchu krótko- 
włosistych a spodem jak piaskiem spruszonych; o podbaldaszkach 
wi
chowatych, większychj a owocach wielkości wiśni, czarniawo- 
rdzawych , z czasem czarnych, wewnątrz szkarłatnych: - nie:byt 
częsty na wyspach Archipelagu indyjskiego, jednak nl\jwięc
j na 
wyspie Śgo Maurycego rosnący: - dostar
za ze wszystkich swych 
części okwitego soku, którym z łoclyg leczą zapalenia oczów, 8 z 
owoców gorączki j łodygą okładają członki porażone, rany, wrzody; 
liści dodają do potraw; drzewo zaś tak ma być gojl}cćm, iż żołnierz 
każden zwykł mieć z sobl} 'kawałek, aby uskrobanemi zeń trocinami 
mógł rychło zagoić spodzi
waną rnnę; wreszcie nawet i korzenie je- 
go żują, dla odzyskania sił straconych. .
>>>
. 


. 


2620 


lli@0
il
£ SS.. 


Bodziszkowate (Geraniaceae ENDL.). 


- 
. Kwiaty obupłciowe, umiarowe lub nieumiarowe; 
, szypułki w razie liści naprzemianległych onymże naprze- 
ciwległe, alboliteż w naprzemianległych kątowe i to naj- 
częBciej w kącię mniejszego; w razie zaB widlastodziel. 
rioBci łodygi międzyramiennej rzadko ł - czasem 2- a naj- 
czę8ciej okółkowo-kwiatowe, w okółek pojedynczy i 0- 
krywowy.- Kielich wolny, trwały, 5działkowy lub 
przez zroBnięcie się działek 5dzielny j działki równe, al- 
boli też tylna w podstawie wydłużona w ostrogę zrosłą 
w całej długości z szypułką, w przed kwitnieniu dachów- 
kowate,- z których 2 boczne są zewnętrzne, a z dwóch 
przodkowych jedna wpół-zewnętrzna, a druga i tylna 
wcwnętrzne,
 Płatki osadzone na. podstawie podsłu- 
pnia, w samym brzcgu rozpłasczonego w blaszkę a Brod- 
kicm mocno wydłużonego w słupuś, - naprzemian- 
legło z działkami, tymże liczbą odpowiednie lub też 
nieco - mnićj liczne przez zroni'Die już tylko przodko- 
wego już kilku, paznogciowate, równe 
ub nierówne, 
w przedkwitnieniu zwinięte, odpadające.- Prę?iki osa- 
d
one wraz z płatkami, w liczbie 2 mzy od nich więk- 
szej, 20kręgowc; połowa naprzeciwległa płatkom- krót. 
szych i wszystkich albo tylko w czę8ći płonnych, a druga 
połowa płodnychj rzadziej 3 razy licznićjsze i po 3 po- 
zrastałe: nitki błonkowate, zpłasczone, dołem mniej 
więcej ł wiązkowe z szerszej podstawy szydłowate , - 
z których zewnętrzne często w podstawie z przyrosłym 
gruczołkiem: główki wewnątrzwrotn(1 , 2worcczkowe,
>>>
. 


2621 


podługowate, grzbietoczćpne, ruchome , - z woreczkami 
naprzeciwległymi, równoległymi, bez wyrażnćj zwórki, 
otwierającymi się w podłuż.- Jajników 5, podłużnych, 
pooclosabnianych, przyrosłych okręgowo swymi szwami 
wewnętrznymi do rozszerzonej podstawy podsłupia nie- 
co-krótszego od szyjek: w każdym po 2 zalążki ucze- 
pione u namienionego szwu, nadleg-łe, jeden podnoszą- 
cy się R drugi wiszącYloba zaa wpół wywrócone: szyj-, 
ka na każdym jcdna i to dłuższa od słupusia,- wszystkie 
w fJodstawach pooclosabniane 00. siebie, poprzylepiane do 
słupusia, ponad słupusiem spływające wraz; a w samych 
szczytach króciuchnych- znów wolne i tamże w podłuż 
znamionowe.- 'l'orebek 5; błoniastych, w czasie dojźrze- 
nia dziwnie pękających: bo wraz z szyjkami oddzie- 
lających się ze sprężystoBcią od słupusia, uwieńczonych 
w szczycie szyjkami jakby w ogony poskręcanemi, oraz 
przy ciągłem onychże zrosnięciu się ku wierzchołkom 
- wyqżwigniętych z kielicha i wiszących u szczytu 
słupusia lub też odpadając)'ch od łliego , 1 komorowych , 
przez zronienie ł nasionowych, że szparą szwu wewnętrz- 
nego po wypadnięciu nasicnia ściśle zamykającą się.- 
Nasiono wypełniające torebkę, 3ściennej ze skórką sko- 
rupkowatą; ze znaczkiem przodkowym nieco nad pod- 
stawą, połączonym z jajosadką podstawową przez krót- 
ki i niteczkowaty szewek j bcz białka.- Zarodek za- 
krzywiono we dwoje złożony; o listniach wielkich l li- 
stkowatych J pogięto - skręconych, a czasem pierzasto- 
dzielnych; rostku ostrokrężnym, w grzbiecie wypukłym, 
z przodu płaskim, dołożonym do listnia wewnętrznego, 
ukrytym w wyrostku. pochewkowatym wnasienni błon- 
kowatej, dotykającym znaczka, a wraz ze szczytem' li- 
stniów zwróconym ku podstawie owocu.- Ziola bezlo-
>>>
2622 


dygowe cz
sto bulwonośne , rzadziej podkrzewiny czasem 
mi
sistei SI; wydatnymi w
zlami, a 'mi
dzywstawami o- 
błymi lub 4ściennymi i z liśćmi dJl'llymi naprzeciwległy- 
mi i to jednym często mniejszym l 
 g6rnymi nap1.zemian- 
lub naprzeciw-ległymi, ogonkowymi, prostymi, zazwyczaj 
dloniastonerwowymi i podobnież wcinanymi l rzadko raz 
lub 2 razy pierzastodzielnY1/łi, czasem całkimi l l
ar- 
bowanymi i 
 przylist
ami 2ma przy podstawie każdego 
ogC!.nka, liściastymi lub zeschłymi. 
RODZAJ 1315. Igli('a (Erodillm.).- Kielich 
głęboko 5dzielny, w łatki prawie-nierówne lecz nie wy- 
dłużone w podstawach. Korona z 5ciu płatków osadzo- 
nych na podstawie podsłupnia, naprzemianległych z kie- 
lichem, paznogciowych, tępych, odpadających. Prę- 
cików 10, uczepionych wraz z płatkami l króciuchno- 
1 wiązkowych, 20kręgowych j nitki błonkowate, zpłas- 
czone, trwałe, z rozszerzonej podstawy szydłowate, - 
5 zewnętrznych krótszych i naprzeciwległych płatkom, 
bez główek, - a drugie 5 dłuższe i płodne, z grucztl- 

em na zewnątrz podstawyj' główki wewnątrzwrotne, 2- 
woreczkowe, naległe, tępe i otwierające się w podłuż. 
Jajników 5, podługowatych l przyrosłych do nieco-Rzer- 
szej podstawy podsłupnia słupowatego krótszego od BZY- 
jek, 1komorowycb i 2zalążkowych; zalążki podnoszące 
się albo uwieszone; szyjek 5, wolnych w podstawach, 
przyle{)ionych wzdłuż podsłupnia , po nad nim aciśle 
zrosłych, a w samych szczytach znów wolnych; zna- 
miona wewnętrzno - boczne. Torebek 5, podługowatych, 
1 komorowych, przez zronienie 1 nasionowych , pękają- 
cych szwem wewnętrznym l uwieńczonych jakby w o- 
gon zakręconemi dołem szyjkami - pooddziclancmi ?,e 
sprężystością od podstawy ku wierzchołkowi, spłasczo- 


j 


.
>>>
I 


. 


2623 



emi, wewnątrz kosmatemi a1bo tćż nagiemi. Nasiono 

graniastej ze skórką skorupkowatąj ze znaczkiem nie- 
co nad podstawą bocznym, przez krótki szewek połą- 
czonym z podstawową jaj osadką. Za1'0dka białkowego 
i Dawp6ł w podłui u{)wnego- listnie 'łVielk
e, łistlur 
wate, pogięto - skr
cone, niekiedy pierzas'ilodcielooj a 
l'ostek ostrokrężny, zstępujący i dotykający znaczka. 
GAT. 1. 1. piżmowa (E. moschatum .AlT.). - Zie- 
le roczne, woni piżmowej. Korzeń cienko-wrzecionko- 
waty., wMknłisty, białawy. Łodyga '/2 - 2' długa, zpo- 
czątku wzniesiona, lecz późnićj więcej wydłużająca się 
i rozkładająca na ziemi swemi liczne mi , obłemi i 
podnoszącemi się gałęziami, okryta wraz z resztą rośli- 
ny - włosami odstającymi, tęgimi.j wstawowatymi. ł..i- 
ście naprzeciwległe, wraz z ogonkami 4-10" długie 
a 1 - 2 1/2" w średnicy blaszki, pierzastodzielne w 7 do 
9ciu- łat bez- lub krótkO"- ogoneczkowych, ku podstawie 
naprzemian- a ku wićrzchołkowi liBci naprzf)ciw-Iegłycb , 
6-20'" długich, jajowatych lub podłużnie-jajowatych, 
t
pych, wcinano - piłkowanych alboli też prawie - pierza- 
stodzielnych, nierównych w podstawach,-- z których 
końcowa powstała ze spłynięcia się kilku, gł1tboko- 
3-5łatkowa: o przylistkach tępych, jajowatych i ze- 
schło-błoniastych. Szypułki początkowo ł - 2" długie l 
później do 9" wydłużające się, wzniesione, w końcu 
z okółkiem 5-9ciu kwiatów, wraz z kielichami i azy- 
pułeczkami gęsto gruczołkowato-włosiste; o okrywie z 
listków jajowatych i zeschło-błoniastych. Kwiaty zna- 
czne, rÓŻowe lub fiołkowawe; o kieLichach nerwistych, 
z wybiegłymi koniuszkami; płatkach długoaci kieli- 
cha, przewrotniejajowatych i tępych. Torebki cise, 
szorstkowłose, 3 - 4" długie a 1'" szerokie, ku poda ta- 
166 


.
>>>
2624 


-- 


. 


wie mocno zwężone i kończyste l a w szczycie wybiegłc 
- w szyjkę ostro-szorstką, i Ij2calową, w dólnej po- 
łowie od wewnątrz osadzoną szeregiem długich i ościa- 
Btych włosów. Nasiona prawie-ostrokrężne, cise.- Doać 
pospolita w krajach nadśródzicmnomorskich, rzadsza w 
Europie środkowej l a teraz znachodzona już na Przy- 
lądku dobrćj nadziei i w Ameryce j kwitnie od maja 
do wrzcBnia. - Nader mocnej woni piżma zwłaszcza 
w porze skwarnej, ziele Pitm6wki lub Iglicy lJi- 
żmołl)ej- herba M08chatae v. Acus moschatae 
było niegdyi! używanem jako lćk (tak zwany) wzmacnia- 
jący serce, a wła
ciwie mocno pobudzający i wywołu- 
jący poty, na podobicństwo piżma.- (Geranium mo- 
schatum LIN.). 


GAT. 2. I. WB8zkowata (E. cicutariulD Su.) lub poapolita, dR- 
wniej Bocianie noski: - ziele roczne woni marchwi, r6illi'lce sili od 
poprzedzającego - łatami lilici bezogoncczkowemi, pierzastodOliel- 
nemi i wcinano - piłlwwanemi": - rosnąca wszędzie po miejscach tnk 
uprawnych jako i pustych, nietylko w caMj Europie ale i w Afry- 
ce p6łnocn
j oraz na całym Wschodzie, a kwitnąca od maja do sier- 
pnia: - bywa jeszcze i dziB miejscnmi uiywaną do gojenia ran i 
wrzodów, od Szwedów zaB jako pewnik tajemniczy noszoną dla zabes- 
piecOlenia się od zimnicy.- (Geranium cicutarium LIN.).- Zn6w 


GA'
. 3. 1. źómwia (E. gruinum WILLD.), w dawnych zielni- 
kach Żórawie noski: odmienna - łodygą wzniesioną i pławie - tęgO'- 
włosistą; li';ćmi 3szcz
pny,!,i, o łatach bocznych. roztwartych, wci- 
nam)- 8 grubo - OI'lbkowanych, końcowej zaś dłuższej i pierzastodziel- 
nej; szypułkami o 2 - 4ch kwiatach wielkich i modrawych; oraz o- 
wocami wil'lkimi, do 4" długimi:- znachodząca się pospolicie w Eu- 
ropie poludniowej i w Afryce pblnocnćj, a kwitnąca latem: - by- 
ła r6wnici kiedyli lćkarską; a dzi.. dostarcza tylko długich swych łus- 
ezyn z szyjkami, nader czulych na wilg06, do przyrządzania wilgo- 
ciomierz"w )Jokojowych,- (Geranium 
ruinum LIN,).
>>>
2625 


RODZAJ 13ł6. Rod:;;II::ek (G....nnilllu BERIT.). 
Kielich głęboko 5dzielny w łatki prawic - nierówne 7 
zaledwie wydłużone w podstawie. Korona o 5ciu płat- 
kach, osadzonych na podstawie p
dsłupnia, naprzemian- 
ległych z kielichem, paznogciowych, tępych i odpada. 
jących. Pręcików to, uczepionych wraz z płatkami, 
króciuchno - 1 wiązkowych, 2okręgowych j nitki błonko- 
wate, zpłasczone, z rozszerzonej podstawy szydłowate, 
z których 5 zewnętrznych (naprzeciwległych płatkom) ró' 
wno - płodnych i bezgruczołkowych ; główki wewnątrz- 
wrotne l 2woreczkowe, nalcgłe l tępe, otwierające się w 
podłuż, odpadające. Jajników 5, podługowatych l 2za- 
lążkowych, przyrosłych dl) podstawy nieco- szerszej pod- 
słuplIia słupowato wydłużonego - lecz krótszego od 
5zyjek; zalążki podnoszące się albo wiszące; szyjek 
5, nitkowatych, w podstawach wolnych, sklejonych 
wpodłuż z podsłupniem , po nad podsłupniem ściśle 
Erosłych z sobą, a wolnych w samychże szczytach; 
znamiona boczno - wewnętrzlIe. Torebek 5 l przewrotnie- 
jajowych lub podługowatych, tkomorowych, przez zro- 
nicnie 1nasionowych, uwieńczonych w szczycie szyj- 
kami oddzielajqcemi się ze sprężystością od pod- 
słupnia i skręcającemi jakby ogony zpłasczone, we- 
wnątrz nagie albo!i też kosmate lub omszone,- z po- 

zątku uwieszonych za pomocą szyjek u szczytu pod- 
słupnia, a. później odrywających się, odpadających i. 
._ pękających szwem wewnętrznym. Nasiono 3grania- 
ste j o sk6rce skorupkowatćj j znaczku wewnętrznym nie- 
co nad podstawą, pohlczonym z jaj osadką za pomocą 
szcwka krótkiego i nitcczkowat{'go. Zarodek bezbiał- 
kOWYI nawpół wpodłuż złożonyj listnie wielkie, listko- 


ł66. 


I
>>>
2626 


wate, pogięto - zwinięte j r08tck zaś ostrokręzny, zstępu- 
jący, dotykający znaczka. 
GAT. 1. B. Pychawie.c (G. Robertianum LIN.) lub 
lmierdzlIcy, w starych zielnikach jeszcze i Laską Boill, 
Zielem złotem, Prosem 7JJróblem, Zi
bimi l Żórawimi i 
Bocianimi- noskami i Rttbrechtem zwany.- Ziele ro- 
czne, woni odrażającej: którego - korzeń nitkowato- 
wrzecionkowaty, wielowłóknisty: łodyga zielna, %-2 
wzniesiona, obła, mniej więcej gałęzista l we wstawach 
węzłowata, zarówno z ogonkami i szypułkami czerwo- 
na i odstająco- a tęgo - włosista: liBcie długoogonkowe, 
naprzeciwległe, w zarysie okrągławe i prawie-5kątne , 
3-5-szczepne lub prawie -dzielne, 1 %"-2 1 /2" w Bredni- 
cy, na obu powierzchniach okryte włosami rozrzuconymi i 
dolegającymi, a na spodniej często czerwona.we, niekie- 
dy nawet i całe czerwonawe, - ich łaty jajowate, 3- 
dzielnie - pierzastodzielne- w łatki jajowate i piłkowa- 
ne w ząbki z c!Zerwonym koniuszkiem j przylistki jajo- 
wate, małe: szypułki wzniesione i 2kwiatowe, tworzą- 
ce wraz jakby-wiechę, lćpko-włosi8te,- z przysadka- 
mi maleńkimi i lancetowatymi: kwiaty niewielkie, ró- 
żowe lub karmazynowe, bardzo rzadko białe, - o kie- . 
licha ł Okątnego działkach podłużnie -jajowatych, 2row- 
kowych i lćpkowłosych, - a. płatkach korony łopatko- 
wato wydłdonych, całki ch i dłuższych od kiclicha : o- 
woce nagie, siatkowato-marszczkowane, po nad zakrzy- 
wionym dzióbem jeszcze w oać przedłużone. - Nader 
pospolity po mipjscach cienistych w zaroślach, chru- 
stach i lasach l po skałach, starych murach i rumowi- 
skach w całej Europie; kwitnie od kwietnia do sier- 
pnia. - Słynnem było niegdYB , dzia jeszcze tylko przez 
jasnowidzących nadcr często zalecane, ziele Pycha w- 


" 


--
>>>
2627 


ca lub Rubrecltta- herba Geranii RQbertiani 
- v. Ruperti przenikliwie cuchnące, w biegunkach, krwo- 
tokach, cierpieniach dróg moczowych i mo
niłdszych 
nerwowych j zewnętrznie zaB w ranach i wrzodach: prócz 
tego, mi' być pewnym Brodkiem na pluskwy.- (G. foe- 
t i d u m MONCH.). 
Z podobnym skutkiem używanym także bywał: 
GAT. 2. B. okrqgłolilci (G. rotundifolium LIN.), dawni
j Go- 
łębia noga lub /ltupa, ŚlazibCHkk, Bocianie albo Żórawie nO/lki: - 
ziele roczne; o łodydze od samego odziomka rozłożysto - gałęzistej, 
wraz z ogonkami i szypułkami odstająco- i gruczołonoBno - miękko- 
włos
j; liściach n
rkowatych, dólnych wykrojonych w podstawie a 
daMj do połowy 5-7szcz
pnych, a górnych prawie-uciętych w pod- 
etawif a powyżej 3 - 5szcz
pnych, - z łatl\mi zaokrąglono - 2 - 3- 
karbowemi, miękkowłosistemi; szypułkach kątowych, 2kwi.atowych, 
w czasie owocowania poodginanych obok wzniesionych owoc6w; kwiat- 
kach drobnych, różowych z 3ma ciemniejszemi prążkami, - . działka- 
mi ościsto - zaostrzonemi, płatkami całkimi i nieco dłuższymi od kie- 
licha; o torebkach grzbiecistych, niepomarszczonych i kosmatych, 
II ogonami sino - szarymi i odstająco- a gruczołonośno -włosistymi; 
oraz nasionami siatkowato - dołeczkowanymi: - pospolity po murach, 
rumowiskach, przy drogach i na wygonach - wszędzie, a kwitnący 
od maja do lipca.- (G. viscidulum FmEs.). 
GAT. 3. B. plamisty (G. maculatum LIN.). - Ziele 
trwałe: z kłębem poziomym, grubym, guzowatym, ci- 
sym; & łodygą 11/2 - 2 l/g' wzniesioną, prawie - kątowa- 
tą, widlastodzielną , ostro- krótko- i wstecznie - włosistą; 
z li8ćmi okrągławymi, 2 - 4" w Brednicy, 5 - 7 dziel- 
nymi- w łaty podłużnie-klinowate, prawie-3łatkowe i 
jeszcze raz prawie-wcinano piłkowane w łateczki krót- 
kie i kończyste, z obu stron cokolwiek miękkowłose, 
a ku podstawie ŻÓłtawo plamiste,- naj niższymi bardzo- 
długoogonkowymi a naj wyższymi prawic - bezogonko- 
wymi j z przylistkami podłużnie. jajowatymi, cisawymi;
>>>
. 


2628 


z szypułkami 2kwiatowemi, zarówno jak i kielicby szot.st- 
kowłosistemi, o przysadkach lanaetowatych; z kwiatami- 
do t" w Brednie)', szkarłatnie-róźowymi,- o łatkach 
kielicha elliptycznic-Iancetowatych, płatkach jajowato- 
okrągławych całkich i brodatych na paznogciach, oraz 
pręcikach lckko - włosistych w podstawach; z owocami 
szorstkowłosymi.- Zwyczajny po lasach
 zaro81ach i 
wokoło pól, w Ameryce p6łnocnćj od Kanady do Ka- 
rolinyj kwitnic w czcrwcu i lipcu. - KłąJj jego nadc.. 
ściągający, znany w kraju jako korzeń hałunowy
. 
używanym bywa w biegunkach, czcrwonkach i t. p. 
chorobach. 
(fA,T. 4. B. prqikowany (G. strintum LIN.): - o podobnym kł
- 
bie; o łodydze l - t '/3' wZJłiesion
j, szor8tkowłosist
j; liBciach gór- 
nych 3- a d61nych 5- łatowych, miękkowłosych, cisawo plamistych, 
- z łatami jajowatemi, wcinano - piłkowancmi; o przylistkącIl i przy- 
sadkach lancetowatych i dłngokończystych; o płlltkach białych lecz 
pięknie fiołkowo żyłeczkowanych i prawie - 2łatkowych; oraz owo- 
each prawie-nagich, z wyj.tkiem podstawy k08mat
j:- pospolity 
we Włoszech i w Grecyi, kwitnl}cy latem: - dostarcza podobnych- 
że korlJfJfli, jeszcze i dziś napotykanych po Iókarniach włoskich za- 
miąst drzewia'llkowych- radix Tormentillae. 
GAT. 5. B. krtcisty (G. sauguineum LIN.)? U da- 
wnych Bocianie noski czerwone.- Ziele trwale: któ- 
rego- kłąJj ukośny, długi, obławy, gałęzistYl wicloglo- 
Wy, ku szczytowi pokryty korą wict
ą, łUl:!kowatą i ka- 
Bztanowatą: łodyga wznicsiona lub podnosząca się do 
1-3', w samej górze bardzo-rozpićrzchło gałęzil:!ta, o- 
bława, wc wRtawach węzłowata, zarówno z innemi czę- 
Bciami pokryta włosami odstającymi i tęgimi a ztąd też 
ostra w dotknięciu, zwykle czerwonawa: liecie na ogon- 
kach miernych, okrągławe, t 1/'1. _21/'}," w średnicy? głę- 
boko powcinano w 5 do 6ciu łat w1r"kich i jC8ZCZO raz 


.......
>>>
2629 


3szczepnych - w łatki równowązkie, całobrzegie i tępe 
lub przyostre; ich przylistki 3kątne, ostre l cise, wło- 
siste: szypułki Ikwiatowe , 3-4" długie, proste a pó- 
źniej poodginane, w górnej połowie opatrzone w 2 
przysadki podłużnie-jajowate i cisawo-błonkowate; kwia- 
ty 11j'J" W średnicy, szkarłatne, o Jatkach kielicha 3- 
nerwowych i białoszczecinowych na grzbiecie, płatkach 
przewrotniejajowato - klinowatych i włosistych w pod- 
stawach: owoce cise, nagie :I wyjątkiem szczytu szcze- 
cinowato - włosistego; nasiona drobniuchno kropeczko- 
wane. - Częsty po wzgórzach i górach l gl
ach i su- 
chych a cienistych łąkach ICBnych, w Europie j kwitnie 
w maju i czerwcu. - Cała rotilina, ma smak Bciągający 
a woń nicprzyjemnąj używanemi zaB z l1iej bywały ko- 
rZe1t i ziele Krwiowca- radix et hcrba San- 
guinariae w upławach, aluzotokach i krwotokach: 
ale może także bardzo korzystnie być uźytl} w gar- 
barstwie. 


. 


Nieco odmiennMjBz
m było zastósowanie 
G4T. 6. B. bulwowatego (G. tuberosum LIN.): mkte trwałego 
2Oiela- z kłębem kulistawym, mięsistym; z łodygą wysmukłą, wi- 
dlastodzielną, tylko w odlliomku ulistnioną liśćmi 7 - 9łatowymi, 
o łatach pierzastodzielnych w łatki r6wnowązkie i tępych z sllypuł- 
ką 2kwiatową; kwiatami fiołkowymi, o płatkach głl
boko - rozszcz
pa- 
nych; owocami kropkowanymi i miQkkowłosymi: - znl\chodllącego 
się w Europie południow
j i w Azyi, a kwitnącego w czerwcu i li- 
pcu: - którego kłąJ) bulwowaty i słodkawy miejscami od uboższych 
jadany, uwaiany bywał za lćk wzmacnil\iący. 
GAT. 7. B. łqkow!J (G. prateI)se LII1.)' dawniej Ża- 
bie kosmy. - Ziele trwałe: z kł'tbem grubym, gałęzi- 
stym, prawic-drzewiastym, cisym i ku szyi otoczonym 
łuskami pochwiastcmi rdzawcmi: z łouygą 1-3' wznie- 
8ioną, widlasto gałęzistą, obhb zar6wno z ogonkami
>>>
263'0 


. 


lI
aro - kutnerowato obrosłą krótkimi i: wstecznymi wlo.... 
sami, a w szczycie kleisto - kosmatą: z liBćmi okr'łgła- 
wymi, na 2 - 6" w średnicy, dólnymi na 
:.! - 1 calo.. 
wych ogonkach, a górnymi mniejszymi i prawie-bez- 
egonkowymi, wszystkimi zaa. p08zczepanymi na 7-9-1 t 
-łat klinowato wydłużonych i jeszcze pierzasto wcinanych 
w łatki jakby zęby piłki równowązk(} powydłużane i 
eetre lub też kończyste, zresztą na ołm powierzchniach 
pomarszczonymi i miękkowłosymi; o przylistkach j 
przysadkach lancetowatych, kończystych i czerwona- 
wych: szypułkami 2kwiatowemi l kleisto - kutnerowatemi, 
łworzącemi na końcach gałęzi jakby baldaszkogrony; z 
kwiatami 1 1 ,./' w a.rednicy, niebieskimi lub rzadko biały- 
mi,- o latkach kiełicha 3nerwowych, błoniasto obrze- 
jonych i nieco - kleistych, - płatkach 2 razy dłuż- 
Izych od kielicha, okrągławych l całkich, w podstawie 
zarówno z nitkami rzęsowato-brodatych: z owocami gład- 
kimi, wraz z dzióbami odstającowłoso - gruczołkowa- 
nymi i kleistymi: nasionami zaś cisemi, bardzo drobno 
narysowanemi. - Bardz(} zwyczajny wszędzie po łąkach 
suchych, zaroBlach , chrustach i sadach w Europie środ- 
kowej i północnej j kwitnie od czerwca do sierpnia. - 
NiegdY8 z niego zi ele Żabich kosmów lub Bo dzi- 
8zka żabiego- herba Geranii batrachioides 
balsamiczno - ści
gające, bardzo wziętym było lekiem 
na rany, wrzody i wrzedzionki - wewnętrzuie i zewnę- 
tr
nie.- (G. batrachioidell CAV.). 
RODZA.J ł317. Strojna (Pelat.
olłiłllłl HERIT.), 
zwykle Pelargol'tia. - Kiciich 5dzielny w łatki pra- 
wie-równe, z których tylna wydłużona mniej więcej w 
ostrogę wklęsłą i zrosł'ł z szypułką jakby rurka miod- 
nikowa. Korona o 5ciu lub czaiem przez zrowenie o
>>>
263 t 


. 4ch a nawet i 2ch płatkach, osadzonych na sam
j pod- 
stawie podsłupnia, naprzemianległych z kielichem, pa- 
znogciowych, - równych lub nie, tępych i odpadają- 
cych. Pręcików 10, uczepionych wraz z płatkami, spo- 
jonych spodem w cewIt, nierównych , z których na- 
przeciwległe płatkom kr6tsze i albo wszystkie z nich 
albo tylko niekt6re bez główek: uitki zpłasczone, błon- 
kowate, z podstawy szerokiej szydłowate, a tylne czę- 
sto dłuższe: główki wewnątrzwrotne , 2woreczkowe, na- 
ległe, tępe, otwierające się w podłuż i odpadające. Jaj- 
ników 5, podłużnych, przyrosłych do rozszerzonej pod- 
stawy podsłupnia długiego i słupowatego a nieco krót- 
. szego od szyjek,. 1 komorowych , 2zal'lzkowych; zalążki 
podnosz
ce sift albo uwieszone: szyjki nitkowate l w pod_ 
stawach wolne l spojone wzdłuż z podsłupniem , po nad 
nim ściśle zrosłe, a w szczytach znów wolne j znamio- 
na wnętrzno - boczne. Torebek 5, podłużnych l uwień- 
czonych jakby-ogoniasto - szyjkami oddzielającemi się 
ze spr«;żystoBciłł od podsłupnia, zpłasczonemi , na we- 
wnątrz kosmatemi, a dołem Brubowato skręconemi,- i 
(albo za pomocą nich) !Zrosłych w szczytach i uwieszonych, 
lub też (przez rozdzielenie się onychże) odpadaj'lcyeh, t- 
komorowyth , przez zronicnie 1nasionowych, a pękają- 
cych szwem wewnętrznym. Nasiono 3graniaste; o skór-o 
ce skorupkowatej j znaczku wewnętrznym nieco nad pod- 
stawą, złączonym z podstawową jajosadkłł za pomocą szew- 
ka krótkiego i niteczkowatego. Zarodek bezbiałkowy, 
nawpół wzdłuż złożony; z listniami wielkimi, listko- 
watymi, pogięto-zwiniętymi; a rostkiem zstępującym, 
ostrokrężnym i dotykającym znaczka. 
GAT. 1. S. różowa (P. roseum WILLD.).- Krzew 

-6' dorastający l cały woni różanawej; O gałęziach 


.
>>>
2632 


odstających, obłych, licznych l zarówno z ogonkami i . 
sz).pułkami pok1-ytych gęsto włosami odstającymi i mięk- 
kimi , wszelako i tak- spodem szorstkawych, szarych i 
ostatecznie cisawych.: o liściach 11/2-3calowo-.ogon- 
kowych, naprzemianległych, w zarysie 3kątnych, 1'/2 -4" 
w obu rozmiarach, prawie do samćj podstawy dłonia- 
stodzielnych w 5 do 7miu- łat przewrotnie - jajowatych 
lub podługowatych l tępych l w podwiniętym brzegu 
nierówno-pićrzastoszczćpnych w łatki równowązko-lan- 
cetowate, pokryte z obu stron krótkimi a tęgawymi 
włoskami i ztąd ostrawe j z przylistkami 3kątnymi lub 
jajowato wydłużonymi) kończystymi i miękkowłosymi: 
okółki 3 - 7kwiatowe , na szypułkailh dłuższych od 
litici i kosmatych, z okrywą wydłużonojajowo- i koń. 
czysto-łatkowąj kwiaty dość duże, różowe z żyłkami 
ciemniejszemi,
 o rurce miodnikowej 3 razy krótszej 
od kielicha kosmatego i ostroząbkowego, a z 5ciu 
płatków korony łopatkowatych- 2ch górnych większych 
i więcej zbliżonych do siebie. - Pochodzi z Przylądka 
dobrej nadziei, gdzie rOBnie dziko j do tego zaś stopnia 
rozpowszechnioną jest u nas po domach, iż nie maI 
każde okno bywa nią przybrane pod nazwiskicm Ge- 
mnii: kwitnie od kwietnia do października. - Z- po- 
wodu różanćj woni liści , bywa odkraplaną na olejek 
tak podobny do różanego l iż nawet po czę8ci sluży do 
fałszowania onegoż; takżc i woda od kroplona z litici, 
zastąpić może różaną. 


Toż samo rozumieć naleiy i o 
GAT. 2. S. glówkowatij (P. eapitatum AlT.): odmienn6j tylko 
Bmiglójsz'ł łodygą; liśćmi sercowatymi, łatowatymi , fulistymi, 
ząbkowanymi i nader - mil.:kko kosmatymi; przylistkllmi 81\ćroko - scr- 
cowatywi; oraz okółkami z wielu kwiatów jakby w główkQ skUl)io-
>>>
2633 


nych:- r08l1ącllj i kwitnąc
j wraz z tamtą.- (Geranium capi- 
ta t um LIN.). 


GAT. 3. 8. kaptu1'kowata (P. cucullatum AlT.).- 
Krzew na 4'-8' wyrastającYj o łodydze oblej, nieumia- 
rowo rozgałęzionej, zarówno z ogonkami l przylistkami, 
szypulkami i kielichami gęsto- i odstająco - kosmatowło- 
sćj; o liściach długoogonkowych l kapturkowato - nćr- 
kowatych przez wwinięcie ku wewnątrz łat podstawowych, 
ł '/
-3" i 2-4", w końcu zaokrąglonych, w całym 
brzegu nicrówno- i ostro - ząbkowanych i nieco - falistych, 
ogrubnich, na obu powierzchniach miękkowłosych,- 
z przyliRtkami jajowatymi i kończystymi; o szypułkach 
dłuższych od liaci, okółkowo - 5kwiatowych, z łatkami 
okrywy jajowato wydłużoncmi i kończystemi; o kwia- 
tach znacznych l modrawo-szkarłatnawych , - z rurką 
miodnikową krótszą od kielil
ha, - płatkami 5ma l z 
których 2 górne większe i bardziej zbliżone zawsze 
przewrotnie. jajowate i pięknie ciemno - krwisto żyłko- 
wane. - Także dzika na Przylądku dobrćj nadziei, a 
chodowana u nas po szklarniach i oknach j kwitnie od 
wiosny do jesieni. - Liście j
j korzenne, woni jakby 
korzenia dziewięćsiłowego , są nieco - odmiękczające lecz 
zarazem i pobudzające; dlaczego używają ich jeszcze i 
dzia w ojczyznie , na morzyska i inne kurczowej przy- 
rody dolegliwoBci.- (Geranium cucullatum LIN.). 
GAT. 4. S. przeciwczerwonkowa (P. antidyscnteri- 
cum STEUD.).- Krzew, odznaczający się - łodygą w 
samym odziomku nabrzmiewającą jakby w bulwę mię- 
sistąj liśćmi dłoniasto - 5łatowymi, z łatami miękkowło- 
seUli i rzęsowanymi równo - szerokiemi l w całćj długoBci 
wcinanemij oraz kwiatami szkarłatnymi l o rurcc mio- 
dnikowćj 2 razy dłuższćj uJ. kielicha. - Uośnie na Przy- 


II 


"..-.
>>>
. 


2634 


lądku dobrej nadzieij kwitnie od maja do wrzesma.-' 
Tameczni leczyć nią zwykli czerwonki.- (J enkinso- 
nia antidysenteriea EK. et ZEY.). 
Gu. 5. S. 8mutna (P. triste AIT.):- ziele trwałe, prawie-bez... 
łodygowe; z kłębem bulwowatym, mięsistym, prawie - kuli.tawym ale 
nieco - guzowatym; z liśćmi 2 lub 3 razy pi
rzastodzielnymi w łaty o- 
stro -lancetowate i całobrzegie, oraz szorstkimi; z okółkiem wielo- 
kwiatowym, na głąbiku dłuższym od liBci; li kwiatkami niewielki- 
mi lecz strojnymi, blado - żółtymi o krwistych plamach, nader miMj 
woni ale tylko pod wieezór i nocą: - także z Przylądka dobr
j na- 
dziei, a kwitnąca w czerwcu i lipcu: - dostarcza znów jakby-bulw 
smacznych, jadanych.- (Geranium tristę LIN.). 


lli@ID2U

 
@1... 


Nasturcyowate (Tro paeolaeeae. *). 
Kwiaty obupłciowe, nieumiarowe , kątowe, poje- 
dyncze na szypułkach zwykle wydłużonych i bezprzy- 
sadkowych.- Kielich ubarwiony, trwały, 5wrębnie-2- 
wargowyj z wargą górną 2-, a dólną 3-łatkową i wydłu- 
żoną w podstawie w ostrogt; dętą, wolną i odstaj
cą,- 
a jej łatkami w przedkwitnieniu łusczynowatemi lub da- 
chówkowatemi. - Korona o płatkach osadzonych na 
podstawie kielicha, zazwyczaj w liczbie odpowiedniej 
i to naprzemian z jego łatkami, bez- lub nieco - pazno- 
gciowych j z których 2 przodkowe uczepione u gar- 
dzieli ostrogi od reszty odległe, a reszta zwykle mniej- 
sze lub a czasem i wcale żadne; w przedkwitnieniu ka. 
żdy w podłuż zfałdowany i okrywający brzegiem sąsie- 
dni; w kwiecie zaś porozpłasczane i równe kielichowi 
lub dłuższe od niego. - Pręcików 8, otaczających jaj- 
nik, prawie - równych lub nierównych j nitki szydłowate, 
wolne; główki wewDłltrzwrotne, 2woreczkowe, uczepio-
>>>
2635 


ne dołkiem podstawowym, wzniesione, I,;uchome, zpła- 
sczone, otwierające się w podłuż z boku. - Jajnik bez- 
trzonkowYI wolny, już 3łatowy i 3komorowY1 już mo- 
sznowaty i 2koniorowyj komory obłe, w podłuż !eber- 
kowane lub skrzydlaste, !zalążkowe; zalążki wiszące 
ze szczytu kąta wewnętrznego, wywrócone j szyjka o- 
siowa, 3graniasia albo nitkowata, w szczycie krótko- 
2 - 3wrębna w łateczki niejako przedłużenia żeber o- 
wocków; a na każdej znamię końcowe, maleńkie, za- 
ledwie widoczne.- Owoc, w jednych jagoda 3- lub 
przez zronienie 2- a nawet 1-łatowaj w drugich suchy, z 3ch 
orzeszków gębczastych albo mięsistawych 7 żeberkowa- 
nych i niepękających ; w innych zai! jeszcze jakby z 2ch 
skrzydlaków zrosłych i błoniasto-2skrzydłych powstały.- 
Nasiono w każdej komorze wywrócone; ze skórką chrząst- 
kowatą, albo li też spływającą wraz z wnasiennią j bez 
białka. - Zarodek prostoległyj o listniach prostych, gru- 
bych, z młodu półkulistych i wydatnych, później za- 
zwyczaj samych z sobą i ze skórką zIewających się w 
jedno, w podstawie opatrzonych uszeczkami zbliżon
i, 
odosobnionemi i ukrywająccmi - rostek krótki, górny 
i zbliżony do znaczka. - Zioła delikatne, 'l"or.piirz- 
c/tłe lub wspinające si
 l nagie; z sokiem wodnistym J 
kwaskowatym; z kł"bem najcz
ściej bulwowatym; z lody- 
gq i ga
ziami bezwstawowemi; z liśćmi pierwotnymi Ha- 
przeciwleglY7lłi i 2przylistkowymi , - a resztą naprzemian- 
ległymi, bezprzylistkowymi , ogonkowymi, prostymi, tar- 
czowatymi, całkimi lub też latowanymi, a nawet bardzo gł
- 
bo/co. dłoniasto - dzielnymi tv laty całkie lub wcinane, cza- 
sem przejźrzysto kropkowanymi. 
RODZAJ 1318. JJliqżlI::..ltica (UI}"mO('a..plI!iI 
DON.).- Kielich ubarwionYI 5wrębnY1 prawie-2wargo-
>>>
2636 


,. 


wy; z wargą górną 2łatkową, fi 1ólną 3łatkową i wy- 
dłużoną w podstawie w ostrogę 1ętą stćrczącą z kwia- 
tu, o łatkach prawie - równych i łusczynowatych w przed- 
kwitnieniu. Korona o 2ch płatkach, uczćpionych na kie- 
lichu w samej gardzieli ostrogi pomiędzy łatkami skraj- 
ncmi a Brodkową wargi niższej, łopatkowatych, w 
przedkwitnieniu w podłuż zfałdowanych, w kwiecie 
rozpłasczonych, krótszych od kielicha. Pręcików 8j nit- 
ki szydłowate z rozszerzonćj podstawy, nierównćj dłu- 
goaci; główki wewnątrzwrotne l 2woreczkowe, kulisto- 
mosznowate, otwierające się w podłuż. Jajnik beztrzon- 
kowy, 3łatowy, 3komorowyj komory 1zah}żkowe j zalą- 
żki wiszące ze szczytu kąta wewnętrznego, wywróconej 
szyjka szczytowa, 3graniasta j znamię 3zębne. Jagoda 
otoczona kielichem powiększonym i zmięsiacil.lłym, 3- lub 
przez zronienie 2- czy 1- łaŁowa j jej łaty kulistawe, gładkie 
i 1 nasiono we. Nasiono wywrócone j o skórce chrząstko- 
watćj, białćj. Zarodka bezbiałkowego i wywróconego 
listnic okrągławe l BciBnionej a ros tek krótki i górny. 
· GAT. 1. M. pil}ciolistkowa (C. pentaphylIus DON.). 
- Ziele trwnłe: którego kłąu bulwowaty, mięsistYl ku- 
listawYI wielkoBci pięBci dochodzący, cisy a wewnątrz 
białawy; łodyga pokładająca się i rozpłożąca, lub tćż 
wspinająca się na różne przedmioty na kilka łokci, ga- 
łęzista, cienka i naga; liście ogonkowe l tarczowato - 5. 
szczepne - w łaty krótkoogoneczkowe, jajowate, ellipty- 
czne lub elliptycznie wydłużone, zaostrzone albo tępe, cało- 
brzegie, nagie, Brodkowe % - ł" i dłuższe a boczne krót- 
sze, bez przylistkówj szypułki dużo dłuższe od liści , a na 
nich kwiat Żółty doać Zł
aczny,- o ostrodze przeszło 
ł" długićj i nieco rozdętćj w kOlicu, - płatkach bez- 
raznogciowych, krótszych od kielicha, całobrzegich i
>>>
2637 


zaostrzonych, - a pręcikach równych koronie j jngody 
kulistawo, modro - czarniawe, wejźrzenia i smaku czer- 
nic.- Dość zwyczajna w BrazyIii , Chili i La Plataj 
kwitnie prawie bez przerwy. - Posiada cała smak i 
woń a ztąd i skutki NastU1'cyi, i jcst jednym z najdziel- 
nićjszych leków przeciwgnilcowych dla Amerykanów 
południowych j kłąl) zai! Yd bywa jadany. - (T r o p a e- 
olu m pentaphyllum LAM.). 
RODZAJ 1319. 1\T m1 1 1tl .l'U'" (Tr'oIUł('oIIlOl LIN.). 
- Kielich ubarwiony, 5wrębny, prawic- 2wargowyj war- 
ga górna 2- a d61na 3 - łatkowa i wydłużona w podsta- 
wic w ostrogę sterczącą, o łatkach równych i w przcd,. 
kwitnieniu dachówkowatych. Korona z 5ciu płatków, o- 
sadzonych na dnie kiclicha naprzemianległego z nimi, 
mniej więcćj paznogciowych l nier6wnych, calkich 
albo wcinanych (z których 2 przodkowe uczepione na 
gardzieli ostrogi odlpgie od reszty), w przedkwitnicniu 
dachówkowatych i w podłuż zfałdowanych l w kwiecie 
rozpłasczonych i równych kielichowi albo też od niego 
dłuższych. Pręcików 8; z nitkami z podstawy szero- 
kićj szydłowatemi, różnćj długości j z główkami we- 
wnątrzwrotnemi, 2woreczkowemi, prawie- 
osznowate- 
mi, otwierającemi się w podłuż. Jajnik beztrzonkowy, 
3latkowy, 3kom9rowy; komory 1zalążkowe; zalążki wi- 
szące z wierzchołka kąta wewnętrznego, wywrócone; 
szyjka szczytowa, 3graniasta; znamię 3zębne. Owoc 3- 
orzeszkowyj z orzeszkami gębczasto: mięsistawymi, w 
grzbiecie żebC'rkowanymi, niepQkającymi, 1 nasionowy- 
mi. Nasiono w komorze wywrócone; ze skórką zespo- 
loną z wnasicnnią. Zarodek bezbiałkowy i wywrócony; 
listnie w pod:!tawie 2uszeczkowe , jakby zżute w bryl- 


lo
>>>
2638 


I 


kę mięsistą, - o uszeczkach zbli
onych, ukrywających 
rostek krótki i górny. 
GAT. 1. N. wi
ksza (T. majus LIN.).- Ziele ro- 
cznej smaku i woni rzeżuchowych. Korzeń jego wrze- 
cionowaty, włóknisto-gałęzisty. Łodyga 5 - 8' wspina- 
jąca !Się, obława, soczysta, gałęzista, zarówno z resztą: 
rośliny naga i oszroniona: liście bardzo - długoogonko- 
we, tarczowate, prawie-okrągłe, lecz rozmaicie wkrawa- 
ne brzegiem a przez to często płytko-łatowate, 11/2 do 
3 1 /;' w arednicy.l o 9 - 11 tu nerwach promieniowych 
nie wybiegających po za brzeg blaszki, z wierzchu na- 
gie, spodem omszone niewyraźnie: szypułki dhlgoBci 
ogonków i zar6wno z nimi nagie i obłe, 1kwił'.towej 
kwiaty dość wielkie i strojne, barwy żywo - pomorań- 
czowej z pąsowymi cieniami, - o łatkach kielicha ja- 
jowato -lancetowatych, wklęsłych, a najwyższej z ostro- 
g'ł na 5/1" długą i szydłowatą:,- o płatkach tępych, 
2ch g6rnych przewrotnie-jajowatych, 3ch dólnycb zaś 
dłuższych i w końcu zaokrąglonych a w podstawie fręz- 
lowanej zwężonych w długi paznogieć,- o pręcikach zna- 
cznie krótszych od płatków i zgiętych na dół,- o jaj- 
niku 3łatowym,- a szyjce równej pręcikom, 3grania- 
stćj, w końcu 3szczepnej: owoce kulistawo - nerkowate, 
nieco - 38cienne, w grzbiecie w)"pukłe i pomarszczone 
a z boków r6wne l białawe, z czasem brudno - żółtawe: 
nasiona cise, pomarszczone.- Dzika jak najzwyczaj- 
niejsza w Peru, a od 11/2 wieka po naszych ogrodach 
uprawiana j kwitnie od czerwca do wrzeBnia.- Z po- 
wodu woni i smaku rzeżuchy l używaną tćż i w lekar- 
stwie bywała w podobnych razach, jako ziele i kwia- 
ty Rzeżuchy indyjskiej lub Rzeżuszki wi
k- 
azej- hcrba et flore.s Nasturtii indici v. Car-
>>>
2639 


d a m i m a.i o r i s ; miejscami każdą prawie Jej część 
dodają do potraw i sałatj pąki zai! zarówno z niedośpia- 
tymi owocami zaprawiają octem i solą, używając ich 
jako kapat'ków. Amcrykanie ciągle leczą nią zawoz- 
grzenie żołądka i płuc" wzdęcia i gnilca. 


Tak sarno zast6sowywaną bywa 


GAT. 2. N. mniijaw (T. minus Lm,), nader podobna we wszy- 
stkiem do poprzedzając
j, ale znacznie mnićjsza we wszystkich 
swych częBciach. Ma ona liBcie także okrljgławe ale mni
j sz
ro
 
kie niż długie i jakhy - nerkowate, ledziuchno wykrawane, Apodem 
nngic, z nerwami sterczącymi swymi koniuszkami po za brzeg blaszki; 
tRkże i kwiaty znacznie mnićjsze, bledsz
j barwy i o płatkaoh szcze- 
ciuowato - k9Iiczystych.- Ma także i ojczyznę spólną z tamtą, a
e 
choć pl.zeszło o wiek wczeini
j do Europy sprowa(lzona, nie tyle 
hywa u nas chodowaną.- Ona to dawała ziele i kwialy Rze- 
zuol.y indyjskilj mniliuej lub RZeZuuki mniljulj- 
he rh a et flores Nastllrtii indici minoris v. Car olami mi- 
n o r i s, więcej używane w ojczyznie niż u nas, 


lli@tł)
a

 

at1n 


llolsami1łOwate (Ualsaminaceae KOST.). 


Kwiaty obupłciowe, niel1miarowe, niewywrotne l 
białe, żółte, różowe l fiołkowe lub rozmaicie upstrzone, 
na roślinie uprawnćj jak nnjłatwićj pełne.- Kielich 
5działkowy, uharwiony, odpadając)', nieumiarowYi w 
którym 2 działki bOCZIH' naprzeciwległe, małe albo ma- 
lćńkie, w przedkwitnie,niu względem sie\'ie łusczyno- 
wate a względem przodkowych nalcgłej tylny najwięk- 
szy, worczasto-wklCjsły, w podstawie wydłużony w garb 
lub w ostrogę dętą, w przedkwitnieniu obejmujący ko- 
16;
>>>
2640 


ronę j a 2 przodkowe już prawic - rÓwne bocznym, od 
nich pokrytc, a między sobą prawa nalcgłn wzglf{dem 
lewćj,- już jak najmniejszo, tylko ich Blad, alboli tćż 
żadne.- Korona 5liczebna naprzcmianlegle z kielichem, 
już z płatkami wolnymi 5płatkowa, już ze zrosłymi 
niby-3płatkowa: płatek przodkowy pomi
dzy dzinłkami 
przodkowemi Geźli są) położony, najwi
kszy, okrągła- 
wo-wklC(sły lub szyszakowatYI w końcu nnjczęBcićj wy- 
krojony, w przedkwitnicniu reszt
 płatków obćjmując).j 2 
tylne leżące pomi
dzy działkami bocznemi a tylną mnićj- 
sze , odosobnione od siebie, w krawędziach przyległych 
sobie wwinięte, a drugiemi krawędziami- nlbo zro8łc z 
ostatnimi 2ma bocznJmi płatkami najmnićjszymi i osa- 
dzonymi pomi
dzy działkami bocznemi i przodkowemi 
Ucźli są), alboli łćż względem nich naległe w przedkwi- 
tnieniu.- Pręcików 5, naprzemianległych z płatka, 
mi, równćj dh1goaci 7. jajnikiem, górą spojonych, wi
- 
dniejących, ostateeznic oddzielających się w podstawach, 
wreszcie odpadających: nitki cieniuchne, półob.łe, gład- 
kic, górą rozszerzono-zgrubłe l a w szczytach spojo- 
ne lub też zrosłe: główki wewl1l}trzwrotne, 2worecz- 
kowe, jajowo-elliptyczne, spojone brzegmni, :lo w szczy- 
tach wolne; ze zwórką jako p."zcdłużeniem nitki; z wo- 
reczkami naprzeciwleglymi, otwićrającymi się w podłuż, 
alboli tćż rozdzierającymi prawio - wpoprzćcz po pod 
wolnym Bzczytem.- Jajnik wolny, bcztrzonkowy, obło 
wydłużony lub graniastosłupowo - obławy, zwykle ko- 
smaty, 5komorowyj z 5ciu jajniczków naprzemianleglyeh 
z pręcikami, których brzegi wwinięte- zrosłe z kra- 
wędziami BłupUi
ia środkowego 5kątncgo j wybiegłego 
w wićrzchołku w cieniuchne nititi dążące do szyjek- 
stanowią przcgrody: komory killm- lub wiclo-zalążko- 
,Ił
>>>
2641 ' 


we: zalążki wiszące nadlogle w 1ym szorogu w kącie 
wewm,trznym, wywrócone: znmui,«t bezszyjkowe, ostro- 
krC(żnc, całkie albo 5dziclne.- Owoc, w jednych to- 
rebkownty, graniastosłupowo wydłużony lub obły, przez 
zniknienie szczytu słupusia i!rodkowego w wićrzcholku 
1 komorowy fi ku podstawie 5komorowy, z obowocni\ 
miC(sistawą, z.wowocnią du.ząstkowatą, pC(kający ze sprę- 
żystoBcią przez ściany w 5- lusczyn już oderwanych 
ud wićrzchołka i wwiniC(tych, już tćż od podstawy i 
odwiniętych, dzierżących śl'mlkim półprzegrody po- 
odrywane od kmwC(dzi slupusia trwałego, bardzo 
czC(sto w krótce jeszcze rozszczćpujących się na dwo- 
je lIrzez dzierżone przez nie półprzegrody: w drugich 
pe8tczakowaty, kulistawy, 5kolllorowy l z obowocnią 
miC(sistą, a wowocnią kostną i tworzącą jakby pestkę 
51atl)wą. - Nasion w komorach wiele, lub przez zro- 
uicnie po kilka a nawet niekicdy i po 1 mu, wiszących 
bezpoi!rednio II słnpusia, elliptycznie-kulistawych i lek- 
ko Bcitiniouych j ze skórk:ł cicniuchno - błonkowatą, gu- 
ziczkowato-kropkowaną; zc znaczkiem małynł podsta- 
wowymj z wnasi('nnią nicwyrażną ; be.z białka.- Zaro- 
dek bezbiałkowy, prostologly; o listniach mięsistych, 
płasko-wypukłychj rostku króciuchnym, tC(pym, dotyka- 
jącym znaczka, górnym; a kiełku krótkim i wykrojo- 
no-2łateczkowym,- Z£ol(& zaz10yczaj t'Oczne, wzniesiolłe, 
delikatne; z korzenie1Tt wlóknistym lub niekiedy bulwo- 
1catym; z lodygq i gal
ziami oblemi lub kqtotVatemi, pel- 
tłemi Boku . wodnistego ; z liśćmi już samymi tylko korze- 
niowymi, długoogonkowymi, sercowatymi albo nerkowa- 
tymi,- jllź i z lodY[JowYT1łi, naprzemian- lub na]J1.zecitv- 
legł!Jmi " czase'llt tt.oi:st!Jmi, krótko- a niekiedy i bez-o- 
!]unkowymi , P1'ośtymi, pie1'zastone1'wowymi, lancetowaty- 
167.
>>>
2642 


mi lub r&wnowqzkimi, zqbkotIJlInymi albo 8ztylecikowato- 
piłkowanymi; z ogonkami czasem włosistymi, w podsta- 
wacl& zamiast przylistków o 2ch gruczołkacl& m'iseczko- 
watych prawie - trzoneczkowych; z 8zypułkami kątmvelld, 
bardzo rzadko prz(;z skrócenie liści górnych tW01'zqcemi 
jakby kł08 lub grono w1:erzclwłkowe l 1-3-w'ielo-kwia- 
towemi, pojedY1&czemi, pw'zystemi lub troistemi i przy- 
sadkowemi ,-- a 8zypułeczkami lkwietnemi, często tV pod- 
stawie albo w środku długości opatl.zonemi przysadecz- 
kiem- lub bez tegoi. 
HODZAJ 1320. Niec;tl1,,'k (1IIIIUłti('lIs DODON.). 
- Kiclicha 5dzinłkowego i ubarwionego, działki nie- 
równe; tylno. największa w podstawie z ostrogą; 2 bo- 
czne mniejsze, a 2 przodkowe najllll1iejsze. Korona z 
5ciu płatków, naprzemianległych z kielich cm; przodko- 
wy największy, okrągławo - wklęsły, a tylne zrosłe pa- 
rami z -bocznymi mniejszymi. Pręcików 5, naprzcmian- 
ległych z koroną, BciBle opasujących jajnik; nitki górą 
spojone; główki wewnątrzwrotne, 2worcczkowe, nieco- 
spojone, otwierające się w podłuż lub też rozdziemjące 
pod szczytem prawie - poprzecznie. Jajnik bcztrzonko- 
wy l pięćBciennic wydłużony albo oblawy, 5komorowy; 
zalążków w komorach bardzo wiele lub tylko po kil- 
ka , uczepionych nadlegle w jednym szeregu w kącie we- 
wnętrznymj znamię bezszyjkowe, 5zęlmc. Torebka po- 
długowata, 5Bcienna lub obława, górą t- a dołem a-ko- 
morowa, pękająca przez aciRl1' - w 5 łusczyn Brod- 
kiem półprzegrodonośnych l odskakujących ze spręży- 
stoBcią od słupusilI. trwałego, zwykle jeszcze raz roz- 
szczepujących się przez swe półprzegrody , a wreszcie 
skręcających na ,zewnątrz od podsiawy ku wierz- 
chołkowi; z wowocnią chrząstkowatą. Nasion w komo-
>>>
2613 


rach mnóstwo lub po kilka, a niekiedy z powodu Zl'O- 
nienia tylko po ł mu, wywróconych. Zarodka bezbiał- 
kowego i prosto ległego, listnie płasko - wypukłe; 1'0- 
stek tępy i górny. 
GAT. 1. N. pospol-ity (I. Noli tangere LIN.), tak- 
że Nietykałkiem, Gniewoszem i CZY8cikiem póżniej mia- 
nowany.- Ziele roczne: z korzeniem włóknistym: z ło- 
dygą ł 1/2 -4' wzniesioną, pojedynczą lub też odstają- 
co rozgałezioną ku górze, obłą ale' węzłowatą na wsta- 
wach, soczystą, łamną, prawie - wpółprzejżrzystą, dętą, 
białawo - zieloną lecz zwykle w odziomku i na wsta- 
wach czerwonawą, zarówno z resztą rośliny nagą: z li- 
śćmi delikatnćj budowy, ćmo- z wierzchu a spodem sza- 
ro-zielonymi , - górnymi długoogonkowymi, jajowl\tymi , 
tępymi, 4-6" i ł 1/2-21/2'" grubo - i karbowano - z
b- 
kowymi,- górnymi mnićjszymi, krótkoogonkowymi l ja- 
jowato wydłużonymi, zaostrzonymi, w brzegu drobno- 
ostro - i miękkocierJikowo-ząbeczkowymi: z szypułkami 
3-4kwiatowemi, wieikierni, zwisłemi, nieco-krótszemi 
od liBci, -:- o przysadkach małych i lancetowatych: z 
kwiatami odstająco-zwisłymi, dość dużymi, cytrynowo 
żółtymi, najczęBcićj czerwono kropkowanymi j z kie- 
licha ubarwionego działkami zewnętrznemi zaledwie 
przez szkło powiększające wiltzialncmi jak b:r jakie łu- 
seczki, pośredniemi jajowato-zaostrzonemi, fi tylną lej- 
kowato-kaptmkowatą i zaostrzoną w wićrzchołku a w 
podstawie wydłużoną w ostrogę odgiętą w końcu i długąj 
z płatkiem nieparzystym jajowato-okrągławym i grzbie- 
cistym, a bocznymi bardzo nierówno-2łatkowymij z prę- 
cikami krótkimi i zrosłymi górą,- o główkach skupio- 
nych ostrokręgowato, późuićj poodginanych i tworzą- 
cych jakby blaszkę 5łateczkową; ze znamieniem ostrćm:
>>>
2644 


z torebką graniastosłupowato - obławą, na ł" długą, za- 
ostrzoną, zieloną, za najmnićjszćm poruszeniem rozska- 
kującą się na- Ej łusczyn r6wnowązkich gwałtownic 
Bkręcajl}cych si«t i!rubowato, oraz daleko rozpryskującą 
zawarte w niej nasionka jajowo i cisc.- Bardzo czę- 
sta po miejscach wilgotnych i cienistych, zwłaszcza w 
lasncll górzystych po nad strumieniami i rzćkami, oraz 
po ogrodach i sadach jak,o uparty chwast w całćj l
u- 
ropie i w Azyi północnćj; kwitnie od lipca do wrze- 
ania.- Dawnymi czasy, zadawano ją jako lćk l'ltdzą- 
ey mocz: niektórzy przypisywali jej nawet działauie 
wymiotowe i przeczyszczające j zewnętrznie zaa lćczono 
nią wrzody, rany i krwawnice. Ma ona jeszcze i wła- 
sność barwienia wełny na ŻÓłto, w którym to celu po- 
dobno w Syberyi używaną bywa. 
RODZAJ 1321. B,I,I&""';,,6 (Dulsumillłł DEC.), 
wyróżniona z poprzedzającego rodzaju , z powodu- kie- 
licha często 3dzialkowego l i tylko działki ni£'parzy- 
stój ubarwionćj l a reszty zielonych; znamion 5ciu, 
prawie-wolnych; oraz torebki jajOWĆj, pękającćj w -5 
łusczyn od wićrzchołka ku podstawie, skrltcająeyeh się 
ku wewnątrz w tymże samym kierunku. 
GAT. 1: Bo ogrodowa (B. hortensis D!:sp.), we- 
dług wszelkiego pl.awdopodobicustwa zwana przez 
u.;N- 
NICK[EGO Bclzi1UJ:.- Ziele rocznej o korzeniu \Ylókui- 
stymj łodydze wzniesionej na 1 1 /ł.--2', ogrubllićj, (lbłiJ, 
mięsisto - soczystćj, wpółprzejźl.zystćj, pojedynczej lub 
nieco - gałęzistćj, prawie-nagićj wyjąwszy końców jćj i 
gałązek omszonych: liściach naj niższych naprzeciw- a 
reszcie naprzemian-Iegłycll, 11/1. -4" i 5 _12"', lance- 
towatych, zaostrzonych, ku dułowi zwężonych prawic 
w ogonek, brzegiem ost1"O piłeczkow&lIych, nagich, opa-
>>>
2645 


trzollych przy podstawie 2ma gruczołkami puharko- 
watymi: o kwiatkach białych, czerwonych, liliowych i 
rozmaicie upstrzonych l dQŚć okazałych a często i łatwo 
pełnych, po 2--4ch poskupianych- na szypułkach 5-9'" 
długich, gl(sto-miękkowłosych lub tylko omszonychj z 
działkami pokrycia szypułek,- przodkowym ubarwio- 
nym, lejkowatym, w końcu kończystym, a dołem wy- 
biegłym w ostrogI( długą, cienką i skrzywioną,- bocz- , 
nemi zaś zioloncmi i zgangrenowaciałemi w ostrych koń- 
cachj z płatkiem górnym okrągławym, wklęsłym, wy- 
krojonym i mil(kkokończystym, w grzbiecie sterczącym, 
a w podstawie z ostrogą kr6tszą od kwiatu,-;- bocznymi 
zaś po 2 pozraRtałymi i okrągławo-2łatkowymi j z nitkami 
i główkami pozrastałemi: o torebcc podłużnie - jajow
j, 
na 1" długiej, 5rowkowćj, zielonej, porosłej gęsto wło- 
sami obtężnimi i żółtawymi: nasionach 3ch lub 4ch w ko- 
morze, kulistawo - jajowych, guziczkowato - kropkowa- 
nych, nagich, jasnoż6łtawo - cisyeh.- Dzika zwyczajna 
w Indyach wschodnich ponad strumieniami l a u nas 
od uawna zaprowadzona po ogrodach jako strojna, w 
różnych odmianach barw i pełnoBci kwiatów j kwitnie 
od lipca do wrzcBnia.- ZDaną jest w ojczyznie jako 
gojąca rany, a dawnićj i w Europie zwłaszcza wc Wło- 
szech przyrządzano z nićj słynny balsam gojący, od 
kt6rego jak się zdajc uzyskała swą powszechną nazwę. 
:Mogłaby ona nawet być prawdopodobnie i barwierską l 
gdy Indyanie jćj liśćmi zwykli sobie barwić na czer- 
WODO pazDogcic.- (ImpaticDs Balsamina LIN.). 


..
>>>
2646 


lli
IDtaa

 

!1aa
 


Szczawikowate (Oxalidacoac LINDL.). 


Kwiaty obupłciowe, umiarowc, białe, czerwono 
albo żółtej w okółkach, wiechach gronowatych , lub tćż 
pojedyncze w kątach litici.- Kielich wolny, 5-dzielny 
lub -wrębny, w łatki prawie-równe i dachówkowate w 
przedkwitnieniu.- Korona z 5ciu płatków naprzemian- 
ległych i dłuższych od kielicha, równych, tępych, k1-ót- 
kopaznogciowych, wolnych albo zrosłych podsta.wami, 
w przedkwitnieniu skręconych, w kwiecie wznicsionych 
łub roztwartych, odpadających.- Pręcików 10, zrosłych 
podstawami, z których- 5 naprzeciwległe płatkom 
krótsze, zarówno płodne lub niekiedy i bezgłówkowc, 
zwykle ghidziuchne-- a 5 inne naprzeciwległe łat- 
kom kielicha dłuższe, często szorstkawe: nitki nitko- 
wate albo sz.}"dłowate, zpłasczone: główki wewnątrzwro- 
tne , 2woreczkowe, jajowe albo elliptyczne, grzbieto- 
czepne, z czasem często zewnątrzwrotne; o woreczkach 
naprzeciwległych, równoległych l czasem w podstawach 
odosobnionych, otwierających się w podłuż.- Jajnik 
beztrzonkowy, alboli tCż na podsłupniu króciuchnym i 
równym j z 5ciu jajniczków naprzeciwległych płatkom l 
zrosłych ze sobą całą długością kątów wewnętrznych, 
5łatowy i 5komorowy: komory 1- lub wielo-zalążkowe: 
zalążki wiszące nadlegle w 1ym szeregu w kącie we- 
wnętrznym, wywrócone: szyjek 5, nitkowatych, wolnych 
lub zroslych wraz podstnwami , trwalych: znamiona głów- 
kowate, czascm 2łatcczkowc.- Owoc, już torebka słu- 
powata, jajowa albo kulistawa, zielno - błoniasta, 5łato-
>>>
2G47 


wa, o 5ciu komorach rozszczćpanych Brodkiem grzbietu, 
I't ka jąca w łU8czyny nieodJzielające sit od tJ'wałćj osi; 
juź jagoda podługowata, 51.owkowa, 5komorowa i nie- 
P'tkająca.- Nasion uczcpionych w kącic wewnętrznym 
każdej komory po 1 mu lub wiele, w prawie - oznaczo- 
nej liczbie, wiszących, najczęściej jajowych; okrytych 
zwykle naskórkiem mitsistym i jakby osnówkowatym, 
od8kakująeyrn ze sprtżystości:l od wierzchołkaj ze skór- 
k:\ skorupkowatq, zwykle w podłuż żeberkowaną, a po- 
między żeberkami poprzecznie pomarszczoną; ze zna- 
czkiem blisko podstawy bocznym j z białkiem mięsi- 
stcm, okwitem, często ubarwionem.- Zarodek w osi 
białka, prosty albo skrzywiony jolistniach zwykle el- 
liptycznych, mało szerszych od rostka; a rostku nfljczę- 
ścićj krótkim, dotykającym znaczka i g6rnym.- Zioła 
bez- lub prawie-łodygowe, z korzeniem. najczęściej bulwo- 
nOJ1nym lub bulwowatym,- rzadziej podkrzewy, a 7lfljrza- 
dziej d,.zewu, z pniem i gałęziami oblemi lub czayem ką- 
towate'llli, pełne soku wodnistego i kwaskowatego; z liść- 
mi naprzemianległymi, zwykle poskupianymi,. ogonkowy- 
v/,i, palczastymi lub rzadziej przerywano- albo nieparzy- 
sto-piirzastymi, czasem p,.zez ZTonien'ie l'istków bocznych 
niby-prostymi, za młodu skręcono - wwiniętymi,- o list- 
kac/, bez- lub niekiedy -ogoneczkowyclł l całkich, zwykle 
p1.£
v'1'Otnie - sercowatych, a często bardzo pobudliwych; 
bez l Jrz ylistków. 
RODZAJ 1322. S:c::."".ik (Oxłłli!oi LIN.).- Kie- 
lich S-wrębny lub -dzielny, trwały. Korona z 5ciu płat- 
ków, osadzonych na podstawie krótkiego ,podsłupnia, 
llaprzemianlcgłych i dłuższych wl!:ględem kielichą, tę- 
pych, króciuchno - paznogciowych, wolnych lub spojo- 
nych podstawami, w przedkwitnieniu skrąconycL. Prą- 


i. 
I 
I 


.. 


, 


f
>>>
264to! 


cików to, osadzonych wraz z płatkami, spojonych pod- 
stuwatni,
 z których naprzeciwległe płatkom krótsze i 
zwykle gb
dkic, a z nimi naprzemianległo dłuższe i 
szorstkawe: nitki zpłasczono - szydłowate , w szczycie o- 
stre: główki wewnątrzwrotne , 2woreczkowe, grzbieto- 
czepne, z czasem odgięte l otwierające się w podłuż. 
Jajnik na krótkim podsłupniu, 5komorowy, 5kątny, aż 
do samćj osi 5łatowy: komory ł - lub wielo-zalążkowe: 
zalążki wiszące w kącie wewnętrznym, wywróconej szy- 
jek 5, środkowych, wolnych lub sp
jonych podstawa- 
mi: znamiona główeczkowate, łateczkowato albo pędzel- 
kowate.' Torebka zielno-błoniasta,' aż do osi 5łatowa j 
z łatami 1komorowemi, i!rodkicm grzbietu rozszczepa- 
nemi, nie odpadającemi od osi i!rodkowej. Nasion w 
komorach po łmu lub kilka, jajowychj z naskórkiem 
mięsistym, sprężysto odskakującymj ze skórką skorup- 
kowatą, żeberkowanąj ze znaczkiem ponad podstawą 
prawie - bocznym.- Zarodek w osi białka mięsistego, 
prosty lub nieco-skrzywiony; o listniach jajowatych lub 
elliptycznych j a rostKu dotykającym się znaczka ró- 
wnolegle, górnym. 
GA'r. 1. S. pospolity (O. Acetosella LIN.), od da- 
wna także zajf;czym lub Szczawiem zajf;czym, a od po- 
spólstwa Kapustą zaj
czq zwany. - Ziele trwałe, bez- 
ludygowe. Korzeń za młodu włóknisty, a później kłąB 
poziomy lub ukośny, cienki i gałęzisty, pokryty prawie- 
zębatymi szczątkami pochew odpadłych liści - jakby łu- 
skami mięsilIterni, jajowatemi J czerwonawemi J ku gó- 
rze gęsto - skupionemi,- a pomiędzy niemi licznymi ko- 
rzonkami włóknistymi i cisymi. LiBcie li kurzeniowe, 
3listkowc j na ogonkach ł 1/2-3 1 / 2 " długich, oLławych, 
rynicnkowatych, cienkich ale na mię8istej trwałćj pod-
>>>
2649 


stawie; białawych lub czerwonawo nabicglych, okry- 
tych zarówno z podobncmiż szypułkami zrzadka krót- 
kimi włoskami j o listkach 1/ g-1" i 7,- 24''', bardzo- 
krótkoogoneczkowych l przcwrotlliescrcowBto - 3kątnych , 
w podstawic zaostrzonych, zresztą całobrzegich, przy- 
legająco omszonych, jasno - zielonych z wićrzchu, a spo- 
dem bledszych lub czt;sto czerwonawych. Kwiaty poje- 
dyncze, 3/ 4 '" W ';rcdllicy, w kraju białe albo różowaWII- 
tiolkowawc z pięknem szkm"łatl1em żyłcczkowaniem, li' 
w glt;bi żółtCj lm szypulkach korzeniowych, dłuższych 
oa liści, ł kwiatowych, - o przysadkach podłużnych, 
zrosłych podstawami w połowic ich wysokości; z kicli- 
ohallli niecopl'zyt,piono - łatkowemi j z płatkami 3- 4 
razy dlubzymi od kielicha, przewrotnic - jajCJwatymi, 
t"pymi lub prawic - k....rhkowano pl'zyciętymi, a czascm 
nawet lekko wykrojonymi j szyjką zaś równą lub tćż dluż- 
sZ:l 0\.1 prt;cików wewlIfltl'zllych. Torebka podłużnic - ja- 
jowa, 5gl"aniasta, koilczysta; nasion po 2 lub 3 w lw- 
morze, jajowych, nicco - i!ciśniollych, falisto - żcbereczko- 
wanych, l.dZ3WO-cisych, z białym naskórkicm osnów- 
ko\\atym. - llm.dzo częsty po cienistych gajach i lai 
sach, zwłaszcza na miejscach wilgotnych i kamićnistycłl, 
na korzcniach drzew i t. p. w całćj Europio i półno- 
cn(
j Azyi; kwitnie od kwietnia do czerwca. - Całćj 
)'o
liłlY 8mak kwaśny, zawisł od okwicie w nićj zawar- 
tego kwasu szczawiQwego- o.cidum oxalicum, 
do któI'ego otrzymania mogłaby posłużyć, gdyby nio 
znajome tailsze in no 8posoLy chemiczne tego niedopu- 
SzcZt
ące'. Dawnićj atoli i z'iele. Szczawika-- herba 
Acctoscllac v. Lujulae v. Allclujac v. Trit'oli- 
acetosi v. Oxytriphylli , jako chłodzącc i ol'zćiwia- 
jącc, P'tdzące mocZ i przeciw żółciowe , mićwuło Z3stó- 


.
>>>
2650 


,; 


sow:mic lćkarskic: dziś jeszcze mJCJscami, jadają go 
za jarzynC( jak 8zczaw.- (O xy s al ba LAM.). 
Jłczwyjątkowo, takież samo zastól!owanie mają: 
GAT. 2. ,B. iółty (O. stricta LIN.): ziele roczne; odznaczające 
si';) - korzeniem cienko - wrzecionkowatym, wydającym liczne rozłogi 
przezimowywujące choć sam co rok ginie j łodygami pojedynczemi, 
'/2 -I" wzniesioncmi, zrzadka pokrytemi włoskami członkowatymi, 
bez przylistków; z kwiatkami blado-Młtymi, drobnymi, jakby w o- 
kółkach 2 - 5kwiatkowych, prawie - równodługich III liśćmi; a to- 
rebką omsllloną: - chwast zwyczajny po miejscach upra.'voych, 
.właszcza t
ż po ogrodach; kwitnący od maja do wrzeBnia. 
GAT. 3. B. Toikowaty (O. corniculata LIN.), brany za jedno' 
z poprzedzaj,!cym: od którego zaledwie r6żni si';! - brakif'm rozło- 
gów; łodygami od samego odziomka rozgałęziającemi si';! prawie-po- 
zimno w odnogi korzeniopustne i mocno - włosiste; listkami dl"obni
j- 
I!zymi i ciemniej - zielonymi, o 2ch przylistkach; szyjkI} dłuższą od 
pręcików wewnętrznych; oraz jakby - poodłamywaneml rożkowato 
I!zypułkami owocowemi, a na nich torebkami szorstkiemi: - rOBuI!- 
cy wraz z poprzednim. 
GAT. 4. B. płoiqcy (O. repens TUIiND.): .ziele trwałe; z ło- 
dygami licznemi, gałęzistemi, rozpłożącemi się po ziemi, cienkiemi 
i rozrzucono- a odstająco-włosistemi; z liBćmi na ogonkach w pod- 
stawie pochwiasto rozsz
rzonych i tuż odpa(lających, szorstkimi; z 
szypułkami 2kwiatkowemi, prawie - r6wnemi liBciom; a na nich kwia- 
tami drobnymi, żółt.rmi: - ua Przylądku dobrej nadziei i w Dra- 
zylii znachodzony; a kwitnący od lutego do kwictnia. . 
GAT. 5. B. ściśniony (O. compressa JACQ.): ziele trwałc; z ko- 
rzeniem drobno,.uulwonośnym; ż liśćmi oms!onymi i rzęsowanymi, 
na ogonkach skrzydlasto - ściśnionych i rzęs.(Iwanych brzegiem j z szy- 
pułkami o 2ch kwiatkach, o nitkach wewnętrznych z ząbeczkiem żół- . 
tych i bardzo długi
j szyjce: - pospolity na Przyllldku d(Jbr
j na- 
iei; kwitnl}cy od maja do lipca. 
GAT. 6. B. poclłyl!/ (O. cernuą TlIUNB.): odmienny od poprze- 
dzającego jedynie - mni
j rzęsowanymi listkami; oraz szypulkami 
2 razy dłuższClui od liJict, jako też ok6łkami z 15-2Utu kwilItów 
zwisłych i krótkoszyjkowych : - także z Przyll}dka dobrój usdziei.
>>>
2651 


GAT. 7. S. jiolkawy (O, violacea LIN,): zicle trwałe; bezłody- 
gowe, odznaczając
 się -. kł
bem kulistawo - jl\iowym, wielkości orze- 
chn luskowego, jakby- bulwowatym przez miQsiste i białawe tworzą- 
ce go łuski, zewnątrz pokrytym sk6rką cisą, a ku g6rze wydającym 
liczne łodyżki podziemne bezłustnu i obłe, a z tych kaida 2 liście 
i głąbik Ij . listkami nagimi, ale rzęsowanymi i z obu stron gru- 
czołkowato- włosistymi pod szkłem; z slIypułkami dłu
szemi od liBci, 
11 na nich z okółkami t a - 20tu kwiatków fiołkowo. szkarłatnych 8 w 
Ilnic żółtych: - pospolity w Ameryce północnej. 
GAT. 8. S. wytworny (O. speciosa JACQ,): odmienny -- listkami 
zl\olirąglonymi, mało wykrojonymi w końcu, omszono-rzęsowanymi, 
spol1em krwisto - czerwonymi; szypułkami tkwiatowemi, równe- 
, mi li..ciom i miękkowłosemi; oraz kwio.tllmi wielkimi, dzwonkowaty- 
mi, różowo - karmazynowymi: - znachodzący się na Przylądku do- 
hrćj nadziei. 


GAT. 9. S. grubołodygowy (O. crassicaulis Zucc.). 
Zicle trwałe: którego kłąU - bulwowaty l okrągławy, 
ŻÓłto - czerwonawy, wiclkoaci od orzecha laskowego ai 
do włoskicgo, utworzony z łusek mięsistych, jajowa- 
tych i zrosłych wraz,- wydaje z kątów onydlże liczne 
l'
dy łodygowe, a od spodu mnóstwo krótkich wypu- 
stków zamicniających się pod jesień w podobncż bulw- 
ki- oraz korzonków włóknistych. Łodyga na 1/ 2 -2' 
podnosząca się, mięsista, obła, czasem gruboi!ci palca, 
mało-gałęzista i naga. LiBcio wzniesiono - odstające, 3- 
listkowe, na ł 1/2 - 3calowych półobłych i nagich 0- 
gonkacll; listki bezogoneczkowe, przewrotniejajowato- 
sercowate , w podstawie klinowate, od Y2 do 1" długie, 
z wićrzchu nagie, a spodcm na nerwach przylegająco- 
i tęgo - włosiste, tak z wykrojenicm jako i z łatkami 
końcowemi pozaokrąglanemi; przylistki samym dołem 
.lo ogonka przyrosłe a dalej wolnc, lancetowate, zao- 
strzonc, błoniaste, nagie lecz rzęsowanc. Szypułki w 
kątach liści pojcdynczc, dłuższe od tychże, obłe, na- 


. 


f
>>>
2052 


gic, 3 -- 6kwiatowe jakby ok6łki. Kwiaty _ otulone 
4 -6ma vrzysadkami równowązkimi, kończystymi i rZl(- 
sowanJmi- wielkie, fiołkowe i żlJłtawe na dnic; na BZY- 
pułeczlmch miernych i krótkowłosych j o kielichach przy- 
t'tl'iollJ.ch i miękkowłlJsych j o płatkach karbowanych; 
pl.ęcikach mało co że nic równych, z kt{ll'ych dłuźsze o- 
mszone i prawie równe z szyjką.- Zwyczajny w Me- 
ksyku, Kolumbii i w Peru dziki, fi 11 nas po ogrodadl 
chodowallY dość częsty j kwitnic od maja do września 
i dłużćj. -' Bulwki zbliźone w smaku do ziellllliaków, 
lecz dużo od nich strawnićjsze choć WOdllistszc , bywaj:} 
powszechnie jadancmi j liście zaB kwaskownte , są jm.zyn- 
ką dużo ddilmtnićjszą od szczawiu: dlatego tCż może, 
ta rOBlina zasługiwałaby i u nas Da nieco większo roz- 
powszechnienie ze względu gospodarskiego - (O. crc- 
na ta JACQ. Arracacha DON.). 


Równic jadalnych Uli Iw, 110!lt:u'('zaj'l jeszcze: 


"" 


GAT. 10. s. czUroli8tkowy (O. tetral)hJlIa CAV.): dobituie wy- 
różninj,!cy się - bulwkami wielko»ci orzecha wloski('go, cnłemi z lu- 
sck równowązko -lancetowatych (z kt6rych zewnętrZllo such(' i bla- 
.10 - ciso, a wewIlQtrzne miQsistł, cienko - kończyste i białawo _ czer- 
WOl1UWO), wydającOlni dolem- wlólUla korzeniowc liczne, na 2-3' 
dłngie, w podłużne l"zcpkowate bulwy zgrublo, - II górą wypu- 
stki, dzierżące na kOlica.ch uulwki I,odouue macierzystej: przyt
m 
liśćmi 4listkowymi, Ila 4 - 6" .Uugich nagich i krQtych ogon- 
Imch ,- o listkach na 3" dlugich, w końcu do 2" szeroldch i J,ól!,siQ- 
życowato wykrojonych, w podstawie zaostrzonych, nagich, z wierz- 
chu ciemno - a spodem modrawo - zielonych; szypułłti r{,wne lub ma- 
lo co dluższe od li';ci, wzniesione i rozrzucouo - wlosiste, na szczycie 
- z okMldem kwiat6w późuiej zwisłych, do 'la" i szerszych, lilIo- 
wych lub ró
owawych a na dnie żółtawych, o nitkach i szyjce 
kosmatych: - rosnący także w l\fcks)"ku, a kwitn'ley w kwietniu ;" 
majn: gdzie go nawet nil znnczną stopę uprawiają, dla smacznych 
bulw, 


-..
>>>
2653 


GAT. 11. .S,jadalny (O. esculcnta II. DER,):- z"ledwie r6tny od 
poprzcdz"jąccgo - brnldool wypustków; łuslmmi bulwy macierzysłĆj 
okr'.lgławemi, na wewn'ltrz zółł..,wo - jedwalJistemi, z kt6rych ;'rcszbi 
zewnQtrzne cise, wewnQtrzne zielonawo - białe, a same 
rodkowo bar- 
dzo miQsistc; bulwami rzepowatemi, dużo większemi, bo czascm 6" i 
3", hiowemi (nic wydłużonemi); liśćmi także 4listkow
'mi, lecz o li- 
stkach przewrotnie _ jajow"tych, do 2" długich, z wićrzchu środ- 
Idem czerwono pl"mistych, lecz spodem r6wnież lDodrawycll; oraz kwia- 
tami 2 rl!.zy wiQbzymi, szkarłatnymi, o szyjce krótszćj od pręcików: 
_ pochodzący także z Meksyku: - kt6rego wydntck w bulwacJl 
znacznie większy, dużo go wyżćj stawia wc wzglQllzie ważności go- 
spo(ll!.rsldej od popl.zedzaj'lccgo,- (O. tetraphyl1a LINK. OTTO.). 
- Or"z 
GAT. 12. S. dziewięciolistkowy (O. enneaphylla CAV,): n"leży- 
cie nacechowany- kłQhem prawio-czołgającym się łodygowl!.to, pokry- 
tym łuskami dach6wkowatemi i biallo - różowemi oraz od bulw, a 
pomiQdzy niemi korzeuiami włóknistymi; liśćmi na ogonkach 1/2. dłu- 
gich, ohłych i krwisto - czerwonych, o 9ciu listkach przeszło'" i 1/2", 
głQboko przewrotnie -sercowatych, lekko - kosmatych, modrawo - zie- 
lonych; szypułkami krwistemi, o 2ch przysadeczka.ch wklęsłych i IIro- 
lIłych dołem, r6wncmi liściom, tkwiatowcmi; kwiatami do 2" w śre- 
.lnicy, blado - różowymi z dnem nieco - żółtawóm: - zuachOllzony na 
wysl,ach Falklandzkich, a kwituący w gruduiu i styczniu: - r6w- 
nież szacowny w goepodarstwach tamtćjszych. 


RODZAJ t323. Poblldlilm (Uioph)'tUlII Dl!:c.), 
niezbyt dawno odosobniony od poprzedzającego, na za- 
sadzie - kielicha 5działkowego j pręcików całkiem 
wolnych; szyjek wolnych i wykrojono - rozszczćpanych; 
(\raz torebek jajowo - kulistych i prawie - 5ściennych. 
GAT. 1. P. właściwa (B. sensitivum DEC.).- Ziele 
rocznej Z nader uderzającą pobudliwoacią liści, skła- 
dających sift za najmnićjsz6m dotknięciem, zawianicm wia- 
tl"U, równie jak usunięciem wpływu Hwiatlaj dlatego za- 
wsze w uocy, w C:7.as poclmlUrny i w deszcz postulanych. 
Ma ona km'zet'l wftzłowato - wł6lmisty, bialawy: łodygę 


"
>>>
2054 


głąbikowatą , 2 - A" wzniesioną, obłą, lekko 
obr'lczko- 
w:mą, bezgnłt;źną, nagą i zielną: lilicie tylko na wierz- 
chołku łodygi jakby - okółkowato skupione w liczbie 
9 - 30tu, rozpostarte, przerywano- i wzrastająco - pićrza- 
sto, I/
 - 4" długie, o :10 do f 5stu parach - listków na- 
przeci wległych, bczogoneczkowych, ukośnic - przewrot- 
niejajowatych lub podługowatych, 6 - 7'" długich, de- 
likatnych, całohrzegich, w obu końcach bardzo tępych 
lub skośnic- ucifttych i mil(kkokońezystych, z wićrzchll 
nagich lub zaledwie - włosistych l spoacm nagich i mo- 
drawo-zielonych a w późnićjszym wieku szkarłatnych, 
- na ogonku cienkim i miękkowłosym: kwiatów 9-f2tu, 
jakby w ok6łku kątowym, drobnych, żółtych z czerwo- 
nemi pręcikami, - z okrpvą o łatkach podłużnych, cier- 
nisto - kończystych, rzęsowanych i prawic - równych - 
szypułkom krótszym albo dłuższym od liści l zgrubłyni 
w końcu i miękkowłosym, - o działkach wielo - krćBo- 
wych i omszonych, - płatkach nieco od nich dłuższych, 
- prl(cikach zaś dłuższych od szyjki: torebki kulisto- 
5ścicnne, miękkowłosc j a nasion wiele, nader drobnych 
i modrawo - czerwolJych. - ROBnie w Indyach wschod- 
nich, po miejscach wilgotnych i cienistych j kwitnie cią- 
gle. - Rotilina bardzo obchodząca fizyologów swą po- 
budliwoBcią, bardzo zdatna do wszelkich w tym wzglę- 
dzie doświadczeń: jako gorzkawa, używana w ojczy- 
znie w chorobach piersiowych, morzyskach i cieką- 
czkach wewnętrznie, a zewnętrznie w nabrzmieniach za- 
palnych i ranach j jej korzeń w kamieniach moczowych 
zachwnlany, oraz przcciw uk'lszeniu od niedźwiadka.- 
(Oxali-s sensitiva LIN.). 
RODZA.J 1324. f}lIlwlII;an (An"','hoił LIN.). _ 
Kielich a-wrębny albo -dzielny, trwały. Korona o 5ciu 


-
>>>
2655 


płatkach dłuższych i naprzemianległych względem kie. 
licha, podłużnydl, tępych, krótkopaznogciowych, wol- 
nych, w przedkwitnieniu zwiniętych, w kwiecie roz- 
twartych. Pręcików 10, osadzonych wraz z płatkami, 
spojonych podstawami, - naprzeciwległych koronie krót- 
szych i płodnych lub bezgł6wkowych; nitki nitlwwate 
albo szydłowate; główki wewnątrzwrotne, 2woreczkowe) 
jajowe lub kulistawe, grzbietoczepno, otwierające si4t 
wp odłuż. Jajnik beztrzonkowy, 5kątnY1 5rowkowy i 
5komorowyj komory wielozalążkowe j zalążki uczepione 
w 1ym szeregu w kącie wewnętrznym l wywróc,onej szy- 
jek 5, nitkowatychj znamiona główeczkowate. Jagoda 
podługowata, 5rowkowa lub 5kątna, 5kOlllorowa. Na- 
sion w komorze każdej wiele, 1szeregowychj ze skór- 
ką skoruplwwatą, nagą albo z osnówką. Zarodek w o- 
si białka mięsistego p..oslolcgły; o listniach listkowatychj 
a rOBtku krótkim i bardzo bliskim znaczka. 
. GAT. ł. o. ost1.ok1"Uw
dziowy lub pospolity (A. Caram- 
bola LIN.).- Drzewo ł 2 - t 5' dorastająco l z korą chropa- 
wą, a koroną gęsto - kulistą j z liśćmi naprzemianległymi, 
nieparzysto- i wzrastająco - 3 - 5parowymi l ,/g-1' dłu- 
gimi,- o listkach naprzemian- lub pmwie-l1apl,zeciw- 
ległych l krótkoogoneczkowych, jajowatych, nieco - nie- 
równobocznych, ł - 3" i 1/2 - 2", kończystych, ogrubnich , 
całych nagich, z wićrzchu Mnących, spodem ćmych lub 
prawie modrawo-zielonych; z gronami wiechowatemi, 
małcmi ale licznemi, 12 - 20kwiatkoweini, kątowemi 
lub gdziebąć - gałęziowcmi; z kwiatkami małymi, szkar- 
łytnawymi, zarówno z szypułcczkami nagimi, -- o kieli- 
chach czerwonawych, blaszce płatków okrągławej l prę- 
cikach 5ciuj z jagodami jajowatemi, krająco- 5kątnemi 
i tyleż - rówkowemi, zaostrzonemi w wierzchołku a w 
168
>>>
2656 


podstawie zaokrąglonemi, 3 - 5'" długi(,IIIi, nagicrui, 
lBnącemi, Młtawemi; z nasionami zaś jajowo - wJdłnżo- 
nemi, zaostrzone mi , ciso - czcrwoncmi, w osnówce. --- 
Tak dziki jako i chodowany, zwykły wIndyach w8cho- 
dnich, a wtóry nawet już i w zachodnichj kwitnic kil- 
ka razy do roku, lecz najwięcej w porze dćszczowej. 
- Owoce z drzewa dzikiego cierpko - kwaśne, nabierają 
przez uprawę wybornego 8łodko - kwaskowego prawie- 
winnego smaku, i w tym stanie należą do nieosz
\- 
cowauych płodów gOBpodarskich u tamecznych j bywa- 
ją jadanymi nictylko surowo, ale i w rozmaity sposób 
przyprawne oraz przechowywane w cukrze: 81} one 
(zwłaszcza w postaci syrupu) lekiem chłouzqcym w go- 
rączkach i w chorobach żółciowych, a zewnętrznie w 
wyrzutach skórnych; z liści pt'zyrządznją obkłady od- 
miękczające i rozp'tdzającc; sokicm zaś czyszczq i po- 
lerują żelazo i stal zardzewiałe. 


GAT. 2, O. tępokrawędziowy lub okrągły lA Bilimbi LIN.),- 
Drzewlw zaledwie 8 - lOstopowe , nieumiarowo rozgał\:zione: o 
gałązkach, ogonkach i IIzypułkach krótko- i tęgo - włos,}'ch: liHciach 
pobudliwie składających się za poruszeniem, 
 -10parowo - pi
raa- 
..tych. - .z listkami naprzemianległymi, krótkoogonkowymi, jajowa- 
to -lancetowatymi. całobrzegimi, Jrończystymi, ogruJmimi ale mi
k- 
kimi, zielonymi lecz górą l.mąco- a spodem 6mo- za młodu zaś mięk- 
ko-włcsymi, pośrednimi 3" i 45"',.a górnymi i d6lnymi o pół mni
j- 
'szymi, wszystkimi zaś w pojedynczych parBch tóżmSj wielkości; o 
groną,ch wiechowatych, bardzo lic.mych w caMj długości pnia i ga- 
łęzi, 4 - 6" długich j kwiatach do t" w średnicy, szkarłatnych z ja- 
Hni
jszemi żyłkami, II woni prawie - fiołk6w, - z kie]icLem omszo- 
nym, czerwonawym, - płatkami dłu:Łszymi, poodginanymi i z bla- 
szkę łopatkowato -wydłu:Łoną,- 8 pręcikami 10ciu; o jagodach po- 
dłu:1;nie - jajowych. zaokrąglono - graniastych, 2 - 3" długich, 
zielonych, nagich i hin,!cych.- Także dzikI zwykły w Indyach wscho- 
dnich, oraz i uprawny zarówno jak na Antyllach; kwitnie prawie 


l 
l 


-
>>>
2 7 


:ały rok. - Owoce jogo, cboć znACznie kw&śniejsz&. jeduak i tak 
IIł'ZYpr:LWllC judają, u
ywl\iąc ich zaru.zcm za lekarstwo IIpos6b po- 
przedznj'lcogo; R nl\\vet i kwaśnych kwiatów  
I 


ffi:0ID2tl

 @@UW" 


ł 


J 


Ślazikowate (Malvac6ae ENDL.). 
Kwiaty obupłciowe, umiarowe; na szypułkach ką- 
towy(
h, pojedynczych alboli tei skupionych, ciągłych 
lub wstawowatych j niekiedy przez zrouienie liści kwia- 
towych lub gałązek - w gronach, wiechach albo 
w baldaszkogronach. - Kielich otoczony okręgowo przyl 
sadkami zbliżonymi i wolnymi, lub mniej więcej zro
 
słymi z sobą jakby w okrywkę kieliszkowatą, a cZ
lsem i 
bez niej; 5działk..wy, lub przez zrośnięcie się w róinym 
stopniu działek- 5dzicluy albo 5wrctbuy, rzadziej 3- lub 
4- dzielny, w przedkwitl1ieniu łuscz:ruowaty, trwały albo 
niekiedy i odpadający. - Korona z 5ciu płat
ów na- 
przemiauległych z kielichem j o pazQogciach najczęi!ciej 
zrosły dl podstawami z sobą i z cewą znitkową; z bla.- 
szką zwykle nierównobo(:zną, całką albo wykrojoną, w 
przedkwitnieniu zwiniętą; odpadająca.- Pręciki zrosłe 
w znitek obły albo nitkowaty, rozszerzoną swą podsta- 
wI} obejmujący jajniki, \V wierzchołku zaś nagim i u- 
ciętym lub 5zębnym rozdzieluny w nitki wolne i 19łów- 
kowe; nitki względem siebie wolne, lub też rzadziej zro- 
'słe w mniej więcej wydatne wiązeczki: główki szczy- 
towe, nerkowate, uczepione wycięciem, ruchome, po- 
jedyncze, z osadniczkiem pyłkowym wyrażnym l otwie- 

ające się szparą półkrężną w 2 łusczyneczki z cza- 
sem zazwyczaj rozpłasczoile; pęcherzyki pyłku kuliste 
168. 


. 


l 
I
>>>
2658 


i cierńkowane. - Jajnik beztrzonkowy, z 5ciu lub wielu 
a rzadziej z 3ch albo 4ch jajl1iczków; już - wokoło 
osi środkowej szyjkonośnej mniej W!ęcej rozwiniętćj, 
czasem w szczycie rozpłasczonej, a nickiedy cienko-słu- 
powatej -. w okrąg ułożonych, zamkniętych powwija- 
nymi brzegami, bąć wolnych bąć zrosłych z sobą,- 
już po nad osią w kilku okręgach pozgromadzanych: 
jajniczki 1- albo wielo - zalążkowe: zalążki - wiszące, 
podnoszące się lub też poziome w kącie wewnętrznym, 
dwuwrotne albo nawpół-wywrócone: szyjki na szczycic 
osi w liczbie jajniczków, dołcm spojone, górą wolne: 
znamiona pojedyncze, główeczkowate, rzadko zrosłe.- 
Owoc, bąć z owocków poodosabnianych, alboli też spo- 
jonych powwijanymi brzegami, 5- lubwielo- guziczkowy, 
- z guziczkani wolnymi lub powstałymi przez popę- 
kanie owocu przez przegrody, pękającymi w kącic Brod- 
kowym a czasem zarówno i w grzbiecie, 1-lub kilku- 
nasionowymi j bąć torebkowaty przez zupełne zrośnięcie 
się OWQcków brzegami, 5- a rzadziej 3- komorowy, pę- 
kający przcz ściany w łusczyny środkicm 'przegrodono- 
ŚIlO alboli też wcale niepękający, 'lUchy luh jagodo- 
waty, o komorach zazwyczaj' wiclonasiol1owych. - Na- 
sion w komorach po 1mu lub wiele, w kącie wewnę- 
trznym wiszących, podnoszących się albo poziomych, 
mniej więcej nerkowatych, uczepionych arodkiem wy- 
krojenia lub w bliskości połówki dólnćj; z szewkiem 
od punktu uczepienia aż do górnego końca nasienia 
przebiegającym lub niknącym poniżej niego, alboli 
też i bez niego: ze skórką skorupkowatą , chropaw'ł 
albo gładką, czasem okrytą włosami lub gęstą wełną, 
a nickiedy prawie-miażdżystą: z białkiem bardzo ską- 
pćm, bąć kIejowatem bąć mięsistem. - Zarodek w biał-
>>>
" 


2659 


lm wzgl;dem nasienia prostolegle - łękowatyj o listniach 
listkowatych, zwykle sercowatych, obwijających się fałd- 
kowato j a rostku prostym i zwróconym do znaczka.- 
Zioła, podkrzewYI krzewy albo czasem drzewa; z porostem 
zwykle gwiazdkowatym; łodygq i gałęziami oblemi; z 
liśćmi naprzemianległymi, ogonkowymi a niekiedy bezo- 
gonkowymi, prostymi l zwykle dloniastonerwowymi, cal- 
kimi, dłoniasto - ff?rębnymi lub -dzielnymi, najczęściej kar- 
bowanymi albo zqbkowanymi; z przylistkami bocznymi, 
pat.zY8tymi, trwałymi lub odpadajqcymi. 


PU
JlIĘ I. 
Ślężawowe (Malopeae ENDL.). 


Kielich z okrywką, albo czasem i bez niej. Owo- 
cki liczne, t komorowe, 1 nasionowe, skupione w główkę. 
RODZAJ 1325. Ślrżal"" (lUnlope LIN.). - O- 
krywki 3liatkowej listki sercowate. Kielich 5wrębny, 
w łatki w przedkwitnieniu łusczynowate. Korona z 5ciu 
płatków przewrotnie-jajowato wydłużonych, prawie-wcię- 
tych , zrosłych z paznogciami z cewą znitkową, w przed- 
kwitni{'niu zwiniętych. Cewa znitkowa swą podstawą 
sZYRzakowatl} okrywająca rozszerzone jajniczki, a w gó- 
rze rozdzielona w liczne nitki nitkowate j główki nerko- 
wate,2łusczyneczkowe. Jajniczki liczne, 1komorowe, po 
nad osadnikiem kulistawym skupione główkowato j za- 
lążek 1 w każdćj komorze, uczepiony w kącie wewnę- 
trznym, podnoszący się j szyjka na osadniku szczytowa, 
w końcu wielodzielna j a żnamiona drobniuchno - głó- 
weczkowate. Owocki liczne l skupione, niepękające , 
1nasionowe, zamknięte w kielichu. Nasiono.....
>>>
.. 


2660 


GAT. 1. ś. ślazikowata (M. malacoides LIN.).- 
Ziclc rocznej z korzenicm wrzccionowatym, białym, klei- 
sto-zbitym; z łodygą I/'!. - 2' wzniesioną, zaraz w od- 
ziomku wydającą liczne łodygi uboczne odstające lub 
podnoszące się, nieco-gałęzistą, obłą, zarówno z całą 
rośliną szorstkowłosą albo prawie - nagą; z liśćmi na- 
przemianległymi, długoogonkowymi, jajowatymi lub nie- 
co-podłużnymi, tępymi, w podstawie lekko - scrcowaty- 
mi
 nieumiarowo karbowano - ząbkowanymi -lub nicwy- 
rażnie-łatowatymi, 1- P/ł" i 5-1S"', nagimi lub wło- 
sistymi, - o _przylistkach podłużno-r6wnowązkich , koń- 
czystych i rzęsowanychj z kwiatami kątow,rmi , pojedyn- 
czymi na szypułkach długich, do 111z" w Brednicy, 
szkarłatnymi lub niekiedy białymi,- o listkach okrywki 
wielkich i zaostrzono - scrcowatych, - łatkach kielicha 
2 razy dłuższych ale węższych, lancetowatych, kończy- 
stych, zarówno z okrywką mniej więcej włosistych,- 
o płatkach klinowatych, prawie - wciętych, niewyrażnie 
w końcu karbkowanych ; z owocami, licznymi l małymi, 
okrągławymi, ryskowanymi , ku podstawie nicco -. ku- 
tnerowatymi. - Pospolita dzika po łąkach w krajach 
nadśródziemnomorskich, 8 siana u nas po ogrodach j 
kwitnie w czerwcu i w lipcu. - W ojczyznie używają 
lii!ci a jeszcze więcej kwiatów, jak my alazikowych. 


PLEMni 2. 


l J 


Ślazikowe (Malveae ENDL.). 
b w 
Kielich" z okrywką. Jajniczków 5 lub wiele, o- 
kręgowych, wolnych albo zrosłych w torebkę wido- 
guziczkową. 


,
>>>
2661 


RODZA.T 1326. SI":ui",k,, (I.uvnt(.ra LIN.).- 
Okrywka 3 - 6wrftbna l trwała lub odpadająca. Kiclich 
5wrębnY1 w przedkwitnieniu łusczynowaty. Korona z' 
5ciu płatków jajowatych l zrosłych paznogciami z pod- 
stawą cewy rdzeniowej, w przedkwitnieniu zwiniętych. 
Cewa znitkowa okrywająca swą podstawą rozszerzoną 
jajniczki, ku górze zwę:!ona i słnpusiowata; pręcików 
wiele, niteczkowatych j główki nćrkowate, 2łusczynko- 
w('. Jajniczki liczne, 1 komorowe, osadzone w okręg 
na podstawie osadnika ostrokrężnego lub rozpłasczone-. 
go górą jakby w krążek okrągłyj komory 1zalążkowe; 
zalążki podnoszące się j szyjka jako przedłużenie osa_O 
dnika j znamiona lit'zne i nitkowate. Owocków wiele; 
nerkowatych, opasujących podstawę osadnika wydłużo- 
nego w ostrokręg lub rozpłasczonego w krążek przy
 
gnieciony, nicpęknjących i 1nasiollowych. Nasiona nero' 
kowate; ze skór'ą skorupkowatą ; a ze znaczkiem w 
wykrojeniu. Zarodek w białku skąpem i klćistem, pro- 
stolegle-łękowaty; o listniach listkowatych, obwijających 
się nawzajem fałdeczkowato ; a rostku dólnym. .Jił{ 
GAT. t. Ś. pospolita (L. thuringiaca LIN.), w sta- 
rych zielnikach Ślaz ogrodny, domowy i mały ogrodny, 
później Lawatera kutnerowata. - Ziele trwałe.' KłąB 
gruby, gałęzisty, wielowłóknisty, białawy, klejki; łody- 
ga 2-3' wzniesiona, zielna, obła , gałęzista, zarówno z 
ogonkami i szypułkami ostrawo-kutnerowata przez wło- 
sy gałęzistej liacie ogonkowe, 2 - 3" w średnicy, nieró- 
wno-karbowane, z wierzchu miękkowłose, spodem ku. 
tnerowato-aksa.mitne i szarawe,- d61ne sercowate, bar-, 
dzo tępo,5kątnc lub nieco-łatowate,- górne w podstawie 
jakby-ucięte, 3łatowe,- wszystkie o łatach zaokrąglonych 
i tępych, arodkowej zaa 2 razy dłuższej od bocznych;
>>>
. 


2662 


szypułki równe lub dłuższe od lii!ci, pojedyncze, 1kwia- 
towej kwiaty do 3" w arednicy, różowe, wonne l - z 
okrywką i kielichem kutnerowato - aksamitnemi, z któ- 
rych listki pierwszej krótko - kończyste, a łatki drugie- 
go nieco dłutsze i także kończyste,- z płatkami prze- 
wrotnie - sercowatymi l w podstawie kosmatymi j owocki 
rueco-pomarBzczone , nagie i czarne.- Zwykła pod pło- 
tami, po wybrzeżach hlSów i po winnicach, prawie w 
całej południowo - wschodniej Europie aż do Azyi, a u 
nas po ogrodach chodowana; kwitnic od lipca d
 wrze- . 
8nia.- Używają się li
cie i kwiaty jak alazikowe lub . 
ślazowe, w wielu krajachj a w Rossyi i korzeń jak 
i!lazowy. 
RODZAJ 1327. Śla:; (Althnea CAV.).- Okryw- 
ka 6 - 9wrftbna. Kielich 5wrftbny, w przedkwitnieniu 
łusczynowaty. Korona z 5ciu płatków prz
wrotnie-ja- 
jowatych, wykrojonych l zrosłych paznogciami z podsta- 
wą cewy znitkowej, w przedkwitnieniu zwiniętych. Ce- 
wa znitkowa rozszerzoną swą podstawą okrywająca jaj- . 
niczki, ku górze zwężona słupusiowato i rozdziclona w 
wiele nitek nitcczkowatych j główki nerkowate, 2łus- 
czyneezkowc. Jajniczki liczne l 1 komorowe, okręgowe w 
około osadnika słupusiowatcgo j komory balążkowe; 
zalążek uczepiony na szwie wewnętrznym, podnoszący 
się j szyjka na osadniku końcowa; znamiona liczne i 
szczecinowate. Owocków wiele, nerkowatych, ułożo- 
nych w okręg przypłasczony około osi, niepękających 
i 1nasionowych. Nasiona nerkowate j ze skórką sko- 
rupkowatą; ze znaczkiem w wykrojeniu. Zarodek w 
białku nader skąpem i kleistcm prostolegle - łękowaty j 
o listniach listkowatych, obwijł
ących silt nawzajem 
fałdkowatoj a rostku dólnym.
>>>
.. 


2663 


OAT. L S. likm.ski (A. officiI\alis LIN.), dawnićj 
wysoki lub o[Jrodny wysoki, później Zygmarek i Topo- 
lówka likarska.- Ziele trwałe, całe szaro - kutnerowa- 
to aksamitnawe. Kłął:; gruby, mięsisty, biały, kleisty, 
zpoczątku wrzecionowaty, a później ukoBny lub prawie- 
poziomy , do l' wgłąb rozgałęziony. Łodyga 2 - 5' 
wzniesiona, obła, nieco - dęta, pojedyncza lub rozgałę- 
ziona. LiBcie 2 'h, - 5" i 1 - 3", 8rednioogonkowe,- 
dólne jajowate, w podstawie nif
kiedy prawic - sercowa- 
te, w końcu tępe albo zaostrzone, nierówno- i tępo - ząb- 
kowane, - górne zaś jajowato - rombQwate, kończystcj 
o 3-5ciu niewyrażnych łatach albo kątach; o przylist- 
kach równowązko - szydłowatych, odpadających. Kwia- 
ty kątowe, krótkoszypułkowe , 1" i więcej w Brednicy, 
już po jednemu już po kilka na szypułce jakby w gron- 
kach dłuższych od liaci, białawe lub tez cieliste; z o- 
krywką głęboko 9dzicłną w łatki kończyste j z kieli- 
chem cokolwiek dłuższym i także kończysto-łatkowym; 
z płatkami klinowatymi, płasko wykrojonymi w końcu; 
z jajniczkami najczęściej 1Oma, o tyluż szyjkach zro- 
slych do połowYI ku górze nitkowatych i poodginanych 
na zcwnątl:z, a wewnątrz ze znamionami zbiegającemi. 
Owoce kutnerowate, prawie-nerkowate.-Rośnie ponad 
strumieniami i rzekami, po bagnach, łąkach wilgotnych 
a zwłaszcza słonych, po morskich wybrzeżach środ- 
kowćj i południowej Europy, u nas zaś po ogrodach 
uprawiany; kwitnie od czerwca do wrzeania.- Od naj- 
dawniejszych czasÓw do dziś dnia, wszystkie jego czę- 
ści są Iekarskiemi, jako okwitujące w klej rOBlinny a 
ztąd odmiękczające i obwijające; jakoto: korzeń, lil- 
cie, kwiaty i nasiol&a .l azowe- radix, fo l ia, 
flores et Bcmina. Althaeae, tak wewnętrznie jak i 


.
>>>
I.... 


. 


2' .4 


zcwn
trznic. Łorlygn jego, za poprzedniem PI.Zygoto- 
waniem na sposób konopnćj l da się wyrabiać na włó- 
kno i niczłą przędzę. 


W innych krl\isch, z8stllPują go: 
GAT. 2. Ś. turyńskim (A. tallrinensis DEC.), branym za odlll
- 
m;! tamtego; r6tną jedynie - li8c!mi wszystkimi 3szcz
pnymi albo 
3dzielnymi, oraz dużo dłuższemi szypułkami zawsze wielokwiatowe- 
mi:- rosnącym i utywanym w okolicach 'rUl'ynu, 
GAT. 3. S. 'll/Jrbone7i8kim (A. na.rbonensis Pounn.), _ mniej 
aksamitowstJlolll; z liśc!m; tylko z wi
rzchu mi
kkowłosymi, sercowa- 
to-flłatowymi, ku wierzchołkowi prawie - 3łatowymi, ostro _ ząbkowa- 
nymi; oraz zwykle znacznie dłutszemi szypułkami nawet na szczy-o 
cie, i dłuższemi od liści: - pospolitym we Francyi południowej i w 
Hiszpanii, gdzie go też i używają. 
GAT. 4. Ś. konopi(Jll'atym (A. caunabina LIN.), u starożytnych 
K01IOpiami plonfttmli lub dzikiemi zwanym; r6żniącym się - wzrostem 
znacznie większym; łod,ygą rdzenistą, pokrytą zarówno z wszystkie- 
mi innemi częściami od włos6w gwiazdkowatych przylegających; 
liśc!mi sZaro - zielonymi, spodem lekko - kutnerowatymi i grubo-ząb- 
kowanymi, - d61nymi 2 - 4" w obu rozmiarach, 3łutowymi w łaty 
lanc.etowate i kończyste, . których środkowa 3łatkowa a boczne 
2łatkowe, - wyższymi głęboko-3wciętymi w łaty jeszcze w
:lBze,-' 
B najwyższymi prBwie-całkimi i coraz malejącymi aż do zupełnego 
zniknięcia; szypułkami 2 - ,f' długiemi, kątowemi,":" o l-3ch kwia- 
tach r6towych, do t '/2" w średnicy,- o okrywie i kielichu ż6łtawo 
zielonych i kutnerowatych, - płatkach przewrotniejajowato _ klino 
wBtych i wgniecionych w końcu; B owocami pomarszczonymi i na- 
gimi: - znachodzonym prawie w8zędzie w poludniowszej Europie, 
po nad rowami, po chrustach i zaroślach; a kwitnącym od ,czerwca 
do września: - tarnie zast6sowywanym. . 
( l 
GAT. 5. Ś. wysoki (A rosea CAV.), w starych pi- 
amach zwany wielkim, włoskim, ogrodnym w drzewo 
wyrosłym, Różq czamq, !()ysoką, białogłow8kq oraz raj- 
8kq, a w p6tuiejsz,}.ch Topolówkq' róźowq.'-o- Ziele 2ro- 
czne, cało okryte włosami gwiazdkowatymi t4tgimi: któ- 


.......
>>>
. 


, 2665 


rogo ,- korzeń wrzl'ciono\Vaty
 gałf,zisty, wiclowłókni- 
st.y, czaSeIft przeszło l' zagłębiający się pionowo , bin- 
ławy: łodyga bardzo tęga l 5 
 8' i wyżćj wzniesiona, 
gruba, obła, pojedyncza lub o kilku ga.łęziach wznie- 
sionych, rdzenista, tęgo- i '3zorstko' - włosista, - z wy- 
ł 
jątkiem odmiany S. chińskiego (A. sinensis CAV.), du- 
to nitszćj i prawie-nagiej: liBcie wielkie, z obu stron 
lecz więcej na dólnej szorstkowłose lub prawie -kutne- 
rowate, karbowane, pomarszczone" - dóllle dość-długu- 
ogonkowe, okrągławo - sercowate, płytko - 5 - 7łatowe, 
około 6-9" w średnicy,- wyższe mnićjsze i 3-51a- 
towe, - a najwyższe coraz mniejsze, zaledwie- 3łatowe 
i zaokrąglone w podstR wie l aż do prawie - całkich j z 
przylistkami rozszczepanymi w 2 lnb 3 łateczki wąz- 
kie i kończyste: kwiaty pojedyncze, bardzo-krótkoszy- 
pułkowe, tworzące na szczycie' łodygi a czasem i gałę' 
zi kłos niekiedy do 2' długi a do 4" w 8rednicY1 pl.awi- 
dłowo brudno-ciemnoczerwone, ale także i r6towp, bia- 
le, ŻÓłte oraz pstre, a bardzo często w różnym stopniu 
pełne; z okrywą i kielichem k.osmatemi, o łatkach za
 
OBtrzonych; z płatkami przewrotnir'.iajowato - klinowaty- 
mi, mniej więcej wykrój onymi lub przewrotnio-serco- 
watymi l w pełnych w arodku węiszymi j kr6tszy;mi: 
owoce wpoprzecz pomarszczone, ostrokr8wędziowe; 
a nasiona w nich nerkowate, w jednym końcu ostre, 
cise. - Dziki na Wschodzie, a chodowany wszędzio 
po ogrodach dla ozdoby rozpowszechniony, zwłaszcża 
z kwiatem pełnym w różnych odmianach j kwitnie od 
lipca do wrzeBnia.- Z niego pochodzą, dawniej wiele 
używane, klćiste kwiaty Ślaza drz6wnego-l. flo- 
res Malvae arboreacj kt6rych, jako poozytj.wa- 
nych za sprawiajl\ce poronienie, wzbronioD'ł jest do
>>>
. 


26.ft6 


dziś dnia sprzedaż po lćkarniach bez przepisu Mka- 
rza.- (Al cea rosea LIN.). 
GAT. 6. Ś. blady (A. palIida WILLD.), równiei Topolówką bladą 
mieniony: różny zaledwie - większą llzorstkości,! wllzystkich części; 
liśćmi mniej wyr8Żnie łatowatymi i ząbkowano - karbowanymi; oraz 
płatkarni kwiat6w blado-r6iowych 2łatkowymi: - r06n,!cy w Austryi 
nit8z
j i całej Europie południowo - wschodni
j:- dastarcza pod 
tymże samym nazwiskiem znanych kwiat6w. 


RODZAJ 1328. Śłt,z.ik (Mnlvłł LIN.), zwykle 
JJlalwa. - Okrywka 3- rzadziej 1-4-łatkowa, zrosła 
z podstawą kielicha, lub osadzona na sz,rpułeczce jak- 
by szydełkowate przY8adki. Kielich 5wrębny, w przed- 
kwitnieniu łusczynowaty. Korona z 5ciu płatków prze- 
wrotnie -jajowatych, często nierówno-wykrojonych, zro- 
słych paznogciami z podstnwą cewy znitkowej, w przed- 
kwitnieniu zwiniętych. Cewa znitkowa krótka, słupko- 
wata, rozdzielona w szczycie w nitki niteczkowate; 
główki nerkowate, 2łu8czyneczkowe. Jajnik beztrzonko- 
wy; wielokomorowy; komory !zalążkowe j zalążki pod- 
noszące sięj szyjki w liczbie komor , nitkowate, osadzo- 
ne na osi Brodkowej l podstawami spojone j znamiona 
tępe. Torebka przygnieciona , wieloguziczkowaj guzicz- 
ki 1na8ionowe, oddzielające się od osi środkow6j zale- 
dwie rozszerZOnej, w 8zczytach niekiedy dwukończyste, 
ju
 pękające w grzbiecie lub też kącio wewnętrznym, 
ju
 niepękające. Nasiono nerkowate; ze skórką sko- 
rupkowatą j ze znaczkiem na wykrojeniu. Zarodek w 
białku bardzo Bkąpćm i kIeistem prostolegle -łękowaty; 
o listniach listkowatych, obwijających 8ię nawzajem; a 
rostku dólnym. 
GAT. 1. Ś. 
zielnikarzów 
l 


leśny (M. sylvestri8 LIN.), u 8tarych 
polny ub pospolity wi
kszy, leśny.- 


. 



 


.....
>>>
2667 


Ziele trwałe. Kłął) głęboko zapuszczający się pionowo, 
nieco - mięsisty, prawic - pojedynczy lecz z mnóstwem 
korzeni włóknistych l biały i kleisty. Łodyga 2 - 4' 
wzniesiona, 'podnQsząca się lub te
 nieco rozłożona na 
ziemi, z wielą ubocznemi wyszłemi z odziomka l gałę- 
zista, obła, - dołem szorstka od włosów rozrzuconych 
i tęgich, z których każdy jakby na bulweczce osa. 
dzony, - górą !Zaś gęaciej i dłuMj włosista,- a tylko 
w odmianie Ś. pospolitego (M. vulgaris TEN.) naga. Liś- 
cie bardzodługo - i włosisto - ogonkowe, nerkowato - 0- 
krągła\yej dólne 2-5" w obu rozmiarach lecz ku gó- 
rze coraz mnićjsze, 5-7łatowo poszczepane - w łaty 
krótkie, tępe, karbowano - ząbkowane, z obu stron nie- 
co - miękkowłose albo prawie - nagie; górne znacznie 
nmićjsze, dłoniastodzif'lne, w podl\tawie przycięte i za.- 
ostrzonołatowe : z przylistkami jajowato - p(\dłużnymi 
lub jajowatymi, zaostrzonymi i rzęsowanymi. Kwiaty 
na szypułlmch wzniesionych l krótszych od ogonk6w i 
wraz z ogonkami Bzorstkawo-włosistych, po 3-5 ra- 
zem w kątach liści, blado - szkarłatne z żyłkami nołko- 
wawemi, a czasem i białe, do 1 i 1 1 h" w średnicYj z 
listkami okrywki lancetowatymi, zaostrzonymi i za.l'Ó- 
wno z kielichami włosistymi j o łatkach kielicha. 3kąt- 
nych i ostrych j płatkach głęboko przewrotnie - sercowa- 
tych, do 1" długich; jajniczkach 1O-12tuj tyluż szyjo' 
kach jakby w walec zrosłych dołem, a górą nitkowato 
uwolnionych j znamionach zai! zbiegających na wewnątrz. 
Owocki nerkowate, sIatkowato pomarszczone, nagie, 
cise.- Pospolity pod płotami, przy drogach, po pod 
wsiami, na murach i rUlliowiskach w całej Europie; 
kwitnie od czerwca do wrzei!nia. - Roalina smaku kM- 
isto-gorzkawego, dostarczała i jeszcze dzii! dostarcza. miej-
>>>
2668 


Bcamiużywnnych- ziela i kwiatów Ślazika po- 
spolitego lub p. wi
k8Zego albo leśnego-:- herba 
et flores 
a.lvae vulgaris v. v. majoris v, syl- 
v c s t r i s, jako środków odmiękczających, obwijających 
i uśmierzających drażliwość w wielu chorobach j jednak 
kwiat więcej zewnętrznie w tym celu na oczy bywa u- 
żywanym. Dawniej i korzeń miewał podobneż zastóso- 
wanie, a Grecy i Rzymianie młode ziele jadali za ja- 
rzyn'.!. 
Takiet samo Zll.ltósowanie, pr.&ynależy także i 
GAT. 2., Ś. okrqglol;ar.im1lu (M, rotundifolia LIN,), zwanemn 
,lawnićj Ślazem p08polit!l7l1 polnym 71lf1iijBZym: odznaczającemu si';l- 
łodygą pokłłldającą się, 011 samego odziomka rozgałęzioną w odnogi 
podnoszące się, 1 - 2' długą, obłą i gałęzisto - włosistą; liśćmi dłu- 
go- i ostrawo-ogonkowymi, 1-- 3" w obu rozmiarllch, nier6wno i 
prR wie - 2razy karbowano - piłkowanymi I miękkowłosymi z wi
rzchu 
przez )Jojedynczo aspolem gllłęziste włosy, d6łnymi I!ercowato - albo 
nćrkowato - okrągławymi i niewyraźnie- ilątnymi, po"reduimi ni,zu- 
pełnie- a najwyższyrui zupełnio-5 -7łatowymi i prawie-uciętymi w 
podstawie, - o przylistkach podłużnic - jajowatych albo jajowatych, 
kończystych lub zaostrzonych, całobrzegich lub ząbkowanych, wło- 
si..ty"h; sllypułkami zwykle po 2 a czasem po 3 i 4 w kątach liści 
od nich dłutszych , z c:.sascUl poodl{inanemi: kwiatami blado -lillo- 
wymi aż do białawych I '/a_3/." w 8reJnicy, - o uJu-ywkach równo- 
wązko - łal1cetowłltych i łrótszych od kielicha wraz z nicmi miękko- 
włosego , a płatkach podłużnie-łopatkowatych, głęboko - wykrojonych 
i 2 razy dłuższych od kielicha; owocami gładkimi. pozaolrąglanymi 
w krawędziach, miękkowłoaymi: -. jak nI
jpospolitsaemu wszędżie 
pod płotawi. przy drogach, po wygonach, po na,l rowami i na ru- 
mowiskach w caMj Europie; kwitnlj,cemu od czerwca. do września: 
z kt6rego pochodziło ziele i kwiaty Ślazika pospolitego lub 
p. mniljuego- herba et flores Małvae vułgaris v. v. mi- 
n or i s. 
GAT. 3. Ś. k
dzierz.awemu (M. crispa LIN,), od starych zilJlni- 
karzów, K
ierzaw('em, Zielem IIzymooowem lub W
gkrBkiim, 

lozem 
k
ierzawym Rlbo pospolitym kędzierzawym i kryspatym zwanemu: 


.. 


-....ł...
>>>
2669 


n&eechowancmu- łodygą WZIl1eSlooą na ł
7', doM grub'ł; liid- 
mi d1itymi, okrągłymi, kr6tko- i tępo -łatowymi , w podstawie głV. 
boko - sercowato wyciętymi, Jrolmo - ząbkowanymi i zarazem pilJl- 
knie k..dzierzawo-fa.listymi w brzegu; kwiatami poskupianymi pra- 
wie ucz azypułek i białawymi:- pochodząr.emu z 8yryi, lecz z po- 
wo(lu dawrii
jsz
j częs
j uprawy prawie zdziczałemu w wielu miej- 
scach: 
 którego większa kl
istośó od innych, długo dawała pi
",- 
SZt;ństwo w l
karstwie; a którego pny
m liście młode są wyborną 
jarzyną, łodygi zu nie złą prz\jdz\j wydl\i'ł- - Nareszcie i 
GA.T. 4. Ś. półn.ocnemu. (M. borealis W ALLIl.): nader podobne- 
mu z wielu wzgl..d6w do okrąjJłoliściego i długo 
ż tylko za jego 
odmianę poc:lóytywanemu: odznaczającemu się - liBt!mi wszystkimi 
7łatowymi; więksą wysDlukłością; kwiatkami drobnymi, po 
2--12 w k'łtach liści,- o koronie r6wn
j Ż kielichem, biaław
j li na- 
biegnięciem różowawem; oraz owocami niedokładnie zamkniętymi w 
kielichu, a do tego ostrokrawę(lziowymi: - zw.)'kłemu po polach, 
przy drogach i po rumowiskach. więc
j w Europie północn
j nit vr 
połuduiowej,- (M. pusilla 8111. parvif10ra RUDS.). 


GAT. 5. Ś. Zygmm.ek (M. Alce
 LIN.), także By- 
gmarek, a pierwotnie Ślaz polny lub płonny. - Ziele 
trwałe: z kbtbem grub
.ru: gałęzistym, wielowłókni- 
stym, białawym, kleistym: łodygą 3 - 4' tęgo - wzuie- 
sioną, obłą, gałęzistą, dołem nagą, a górą zarówno z 
gałl(ziarni i ogonkami okl-ytą wiązeczkowatymi, krótki- 
mi a tl(gimi włosami gwiazdkowatymi - i ztąd ostrą w 
dotknięciu: li8ćmi ogonkowymi, również ostrawy mi spo- 
dem a z wierzchu miękkowłosymi l - najniższymi okrą- 
gławo - nerkowatymi, 5kątnymi lub niczupełnie - 5łatowy- 
mi, karbowano-ząbkowanymi,- Brednimi poszczepany- 
mi aż do podstawy w 5- łat podłużnie- rombowych lub 
lancetowatych, powcinanych pien:asto W łatki tępe i 
grubo-ząbkowanych,- a najwyższymi w podobneż bar- 
dzo wązkie; o przylistkach jajowato -lancetowatych, 
zaostrzonych i szorstkowłoso rzęsowanych: z kwiatami 


. 


..
>>>
2610 


pojedynczymi w kątach li
ci od dołu, a ku wierzchoł 
kowi z powodu zronit'nia wielu li
ci poskupianymi, ró- 
towymi, 2-3" w Brcdnicy,- o łatkach okrywki cHi- 
ptycznic - lancetowatych, zaostrzonych, rzęsowanych l 
zarówno z szypułkami i kielichami do
ć-gęsto żółtawo- 
włosych, - o płatkach przewrotnie - sercowatych i rzę- 
80wanych dołom: z owocami w poprzecz prążkowanymi 
i nagimi. - Tu i owdzie w Europie po wzgórzach wy- 
stawionych na słońce, po górach, przy drogach i pod 
płatami j kwitnie od lipca do wrzeania. - Dawni lćka- 
rze, przepisywali kOł.zlHł i zi6le Zygłl&arka- ra- 
dix et hcrba Ałccac jak ślazowe.- (Bismalva 
Alcea MEDIC.). 
RODZAJ 1329. Głowilił"z (S.thacralcea ST. 
lIIL.).- Okrywka 3listkowa. Kielich 5wrębny, w przod- 
kwitni£'Jliu łUBczynowaty. Korona z 5ciu płatków prze- 
wrotnic - jajowatyeh, nicrówno - wykt'ojonych, zrosłych 
paznogciami z podstawą ccwy znitkowej, w przedkwi- 
tnieniu zwiniętych. Ccwa znitkowa krótka l słupusiowa- 
ta; górą z nitkami licznemi, wolnemi i nite(
zkowatemi j 
z główkami nerkowatemi, uczepionemi w wykrojeniu, 
ruchomemi, otwićrającemi się szparą półkrężną, 2łus- 
czyneczkowcmi, o wyrażnćj przegródce. Jajnik beztrzon- 
kowy, wielokomorowy; komory 3zalążkowe j zalążki 
uczepione w kącie wewnętrznym. górny podnoszący się 
a dólne wiszące; szyjki w liczbie komor l nitkowate, 
mniej więcej spojone podstawamij znamiona gMwccz- 
kowate. Torebka kulista, pępiasta l wielokomorowa,' 
wieloguziczkowaj guziczki 3- lub przez zronienie 1- 
nasiono we, najprzód rozszczepujące się w grzbiecie przez 
Bciany, a potem rozdzielające na łusczyny. Nasiona ner- 


-.....ł..
>>>
2671 


kowate j o skórce skorupkowarej ; a znaczku w wykro- 
jeniu. Zarodek..". . . 
GA'l'. 1. G. cysplatY7lski (S. cisplatina ST. HIL.).- 
Krzew 5' dorastający, o gałęziach prostych i wysmu- 
kłych, w ollziomku nagi a ku górze miękkowł08Yj o liś- 
ciach jajowatych, prawie-3łatowych, 1-2" i % - ł", 
ku górze malejących, karbowano - ząbkowanych, zao- 
8t1.zonych, z wierzchu miękkowłosych a spodem biało- 
8zarawo kutnerowatych,-- na ogonkach białawych 'i'1.-ł- 
calowych, - z prz)'listlmmi równowązkimi, ostrymi i 
kutnerowatymij o gronach k'"Ótkoszypułkowych, jedno- 
stroIlnych, na 1 " długich, tworzącyc h wraz wielkie gro- 
no złożone i ulistnione; kwiatach zbliżonych, jasno-czer- 
wonych,- z okrywkami 8zczecinowatcmi, z kielichem 
dzwonkowatym i białawo - kutnerowatym, z płatkami 
p..zewrotnie - jajowatymi; z nasionami cisemi, zrzadka- 
i krótko-włoscmi.- Znachodzi się w Braz.}'lii w kapi- 
tanii Cysplatyńskićj j kwitnie w grudniu i st.czniu.- 
U miejscowych zastępuje w każdym względzie Blaz l 
zwłaszcza też w chorobach piersiowych bardzo używany. 
RODZAJ 1330. Czt'fJis:.(":.e ([11"('111' LIN.).- O- 
krywka kieliszkowata, 5wrębna. Kielich 5wrębny \V ła- 
tki naprzemianległe z okrywkowemi, w przedkwitnie- 
niu lusczynowate. Korona z 5ciu płatków ukośnie-nie- 
równoboczn.}'ch, zrosłych paznogciami z podstawą cew.}', 
w przed kwitnieniu zwiniętych. Cewa znitkowa krótka, 
słl1pusiowata, po p4)d wierzchołkiem uciętym i nagim 
dzierżąca- główek kilka nerkowatych, uczepionych \V 
wykrojeniu na króciuchnych nitkach, otwierających się 
kresą półkrężną \V 2 łU8czynki, z wyrażną p'.zl'g.'ód- 
kl}. Jajnik beztrzonkowy, 5łatowy, guziczkowatYI 5- 
komorowy j kOllloa.y łzalążkowej zalążki podnoszące 
ł69 


.
>>>
2672 


się z podstawy ltąta wcwm;trzncgo; szyjka w swym wy- 
stającym szczycic łOwrębnaj znamiona gł6wcczkowate. 
Torcbka okryta cierńkami w szuzycie gwiazdkowato oa- 
cistymi , 5guziczko wa ; guziczki 1 na8iollowe, niepęka- 
jąee. Nasiono 3graniasto-nerkowatej ze skórką skom- 
pkowatąj a. znaczkiem w wykrojeniu. Zarodek w biał- 
ku bardzo skąpćm i kleistem, prostolcgle - łękowatyj li- 
stnie listkowate, obwijające się na wzajem falUkowato; 
rostek dólny. 
GAT. 1. C. szoTstkawe (D. scabriuscula DEC.).- 
Krzew: z łod,}"gą 3-6' wzniesioną, odstajqco-gałęzisb}, 
obłą, dołcm prawie - nagą, a zresztą miękkowłoBo - kut- 
nerowatą j z liBćmi ogonkowymi, okrągławymi, z wierz- 
chu ziclonymi i szorstkimi, spodem gęściej i szarawo 
włosistymi oraz w podstawie każdego z 5-7111iu ner- 
wów- o 1ym lub 3ch gruczołkach,- dólnYllli prawie-okrą- 
gławo jajowato - sercowatymi, często nicrówllobocznymi, 
11/9.- 21 /g" W Brednicy, piłkowanymi, oraz poszczepa- 
nymi w 3-5 łat kątowatych i ostrych albo tępych ,- 
górnymi zaB mnićjszymi, zaokrąglonymi w podstawie 
lub tćż nieco - klinowatymi, płytko - 3łatkowymi albo na- 
wet całkimi; z przy listkami równowązkimi l Ju.ótkimi i 
szorstkowłosymi gÓL'!}; z kwiatami dOBć dużymi, różo- 
wymi , w kątach liBci lwjedynczymi, lub tćż zgL'omadzonymi 
po 2 do 4ch na krótkich i miękkowłosych szypułkach, 
_ o okrywce dzwonkowatćj, dłuższej od kielicha a\i.sa- 
mitno - kosmatego, wiązeczkowo - włosistćj , - o płatkach 
6 - 9'" długich, przcwrotnie- jajowato wydłużonych, tę- 
pych, nierównoboeznych, w częBci powierzchni zewnę- 
trznej zlckka miękkowłosych, - o cewie gruczołkowa- 
to - włosistej, - a znamionach tęgowłosych; z owocami 
na 3'" długimi, miękkowłosymi i jćżasto - cicmistymi. - 
Ił 


. 


.......
>>>
. 


2673 


Hośnie w Indyach wschodnich i na Maskarenach, 
a teraz i w Rio Janeiro oraz na AntJllach; kwitnie 
od nUlrca do czerwca.. - Brazylianie odwarem korzenia 
i łodygi lćczą w
dęcia, a kwiatami choroby piersiowe; 
antylczycy używają liBci i kwiatów jak my ślazowych, 
a prócz tego z kory kręcą postronki i liny. Owoee 
czepiają się sukien i palców nieznoBnie. 
t 
GAT. 2, latowale (D. loblIta LIN.), tukże kr1Jew: różniący 
si
 - lilićmi z vokryciem najtkl[O-aksamitowat
m, svodem Vrzy ner- 
wllcb z:;.wsze tylko o 1ym gru('zołku, zaledwie w wyra
no 3 łaty tf;
po 
I,owykrawanymi; łutkami okrywki pmwic-ll\lIcetowatemi i niodłu!. 
l13emi od kielicha; oraa owocami gęściej - włosistymi: - rOBDlłcy w 
Chinacb, na ltlolukkach i w IndJacb wschodnicb; - słynnym jest 
tamże lćkieru ze swego l(Qrzenia, którego odwar Ula ulatwia.cS tru- 
dne porody. 


RODZAJ 133tł. Pau,ielł;eIJ (Pa\'ollia CAV.).- 
Okrywka z 5ciu lub wielu listków wolnych u.lbo zr08łJch, 
t- lub 2-okręgowych. Kielich 5wrębny, w przed kwit- 
nieniu łusczynowaty. Korona o 6ciu płatkach, mniej 
więcej niei.6wnobocznych, zrosłych paznogciami z pod- 
stawą cewy, roztwartych, wzniesionych albo składają- 
cych si4j w rurkę, w przedkwitnieniu zwiniętych. Cewa 
znitk()wa słupusiowata, krótsza od koronYI prawic z nią 
równa a niekiedy i dłuższa l pod wierzchołkiem nagim 
i 5zębnym rozdzielona w mniej więcej liezne i cienkie 
nitki; na tyeh zaś z główknmi nerkowatemi. Jajnik bez- 
trzonkowy, mnićj więcćj 5łatowy, 5komorowy; komory 
1zalążkowej zalążki podnoszące się z podstawy kąta 
wewnętrznego j sZJjka w swym szczycie wystającym to- 
wrębna; znamiona główeczkowate. Torebka' 5guziczko- 
wa; jej guziczki 1 na8ionowe,' już kątowate i zrosłe bo- 
karni l już przewrotnic - jajowate i tylko w osi pospaja- 
169.
>>>
2674 


ne, bezbronne albo w szczyeie 1 koniuszkowe, nclclzie- 
łające się od siebie, pękające w 2 łuscz)'ny lub nie- 
pękające l suche albo lepkie. Nasiono 3graniasto - ner- 
kowate; ze skórką skorupkowatą; a znaczkiem w wy- 
krojeniu. Zarodek w białku bardzo sk(}pem i kleisb
m, 
prostolegle - łękowatyj o listniach listkowatych, obwija- 
jących się fałdkowatoj a rostku dólnym, 
GAT. LP. szkarłatny (P. coccinea CAV.).- Krzew 
4 - 6' wysoki, o młodych gałązkach kutnerowato - mięk- 
kowłosistych; liBciach ogonkowych l sercowatych, nieco- 
3łatowych, 2-4" i 1'/\1-3", tępo-piłkowanych, mi;k- 
kowłosych, spodem białawych i prawie - aksamitowych, 
_ z przylistkami krótkimi, bardzo wązkimi i ostrymi; 
kwiatach do 2" w Brednicy, żywo - szlmrłatn;ych, poje- 
dynczych w kątach liBci, na szypułkach miernych i prn- 
wie - poziomych lecz w końcu podnoszących się, - z o- 
krywką 5dzielną, odstającą, miękkowłosł} i krótszą od 
kielicha wznieRiono - i 3nerwowO - łatkowe
o, - z płat- 
kami prawie w rurkę składającymi się dołem, a w kra- 
ju poodginanymi; wreszcie o guziczkach 3graniastych, 
zaostrzonych i rysowanych, tworzących wraz owoc za- 
ledwie większy od grochu, - w nich zai! po nasionku 
nerkowatem , ciso - c!Zorwonawćm i nieco - kosmatem. - 
Pospolity na Haiti; kwitnie od czerwca do sierpnia.- 
Kwiatami leczą zewnętrznie w miejscu choroby oczów; 
zresztą zaś zastósowywują go jak my Blaz. 
PI.KUII
 3. 
Proświrnikowe (Hibi8ceae ENDL.). 
Kielich w okrywce. Owocków 3 albo 5 lub rzadko 
10, zrosłych w torebkę pękającą przcz Bciany albo też 
niepękającą. 


.....
>>>
2675 
HODZA.J 1332. .';;1,,::.;11'/1 (IUulvł\vis(,lIs DILL.). 
Okrywka wielolistkowa. Kielich 5wrębny, w przed- 
kwitnicniu łusczynowaty. Korona z 5ciu płatków, po- 
łówkawo - nierównobocznych l w pod5tawie z przydatko- 
wą łateczką, zrosłych paznogciami z podstawą cewy, tak 
w przedkwitnieniu jako i w kwiacie zwiniętych. Cewa 
znitkowa nitkowata, daleko wystająca, skręcona, pod 
szczytem nagim i 5zębnym wydająca liczne nitki krót- 
kie, a na t
.ch dzierżąca główki nerkowate. Jajnik be,,- 
trzonkowy, 5łatowy i 5komorowyj komory !zalążkowc; 
załążki podnoszące się z podstawy kąta wewnttrznego. 
Jagoda kulistawa, 5rowkowa, 5kolllorowa. Nasiono w 
każdej komorze t, nerkowate. Zarodek w białku bardzo 
skąpem i kleistem l prosto legle - łękowatyj jego listnie 
listkowate l obwijające się nawzajem fałdkowato j a ro- 
stek dólny. 
GAT. 1. Ś. drzewn.y (M. &rboreus CAV.). - Drze- 
wo zaledwie 15' dorastające z pniem cienkim, albo tył- 
ko krzew wysoki: z gałęziami wzniesiono - odstającemi, 
obłemi, za młodu kosmato - miękkowłosemi: z lii!ćmi 
scrcowatymi, niewyrażnie kątowato - 3łatowymi, kończy- 
stymi, nierówno - karbowanymi, 2 - 4" długimi a nie- 
co-węższymi, ostrawymi lecz spodem miękkowłosymi,- 
z których dólne prawie - całkie, górne z obu stron z 
wyskakującym kątem, wszystkie zaś dobrze - ukośnie 
poosadzane - na ogonkach kosmato - miękkowłosych, 
długich 1 - 2", i także pouczćpianych pod kątem pra- 
wie - prostym j o Pl.zylistkach lancetowato - szczccinowa.- 
tych i krótkich: z szypułkami kl-ótszemi lub dłuższemi 
od ogonków, zarówno z okrywk
 i kielichem kosmate- 
mi; na. nich kwiatami pl
iowymi, do 11/3" długimi, 
- o okrywce równej kielichowi, wzniesionej, 7 - 9list-
>>>
267.P 


kowej ,- listkach pierwBzej r6wnowązkich, drugiego zaa 
łatkach jajowato-zaostrzonych,- o płatkach podłużnie- 
przewrotnie - jajowatych i BciBle zwiniętych jakby w tu- 
lejkę, - o cewie wraz z szyjką daleko wystających: z ja- 
godą kulistawą, 5komorową, żołto - czerwonawą. - Ro- 
Bnie w Indyach zachodnich i w Kolumbii, a u naB tyl- 
ko po szklarniachj kwitnie prawie ciągle.- Wszyst- 
kie jej częBci nader klćiste, używają się na AntylIach 
za ślazowe.- (Achania MalvaviseuB Sw.). 
Podobniet utywają w miejscu: 
GAT. 2. Ś. miękkil'go (M. mo1lis DBc.); odmiennego - liśćmi 
dokładnie sercowatymi, niewyr8.Żnie - 3łatowymi i aksamitno - kosma- 
tymi; oraz okrywką cokolwiek odstającą od kielicha: w Meksylu. 
- (Achania 1I'01Iis AlT.). 
GAT. 3. Ś. włoai8te.qo (M:. pilosus DEC.); -. z gnłQziami szorst- 
kowłosemi; liśćmi serpowato - jajowatymi, ząbkowano - piłkowanymi 
j włosistymi; oruz kwiatami mni
jszymi, o listkach okrywki w rvlli- 
szerzonym górnym koucu złbkowanych:- Da Jl\maice.- (Acha- 
nia pil088 Sw.): - Oraz r 
GAT. 4. Ś, pięcioowocowego (M pentacarpoB. p}:c.); I3stovowe- 
go - o liśl1iach sercowato - jajowatych, zaostrzonych, piłkowl\nyoo 
i lekko-3łatowych; kwiatach nieco-więk,zych; a owocach li 5ciu od- 
osobnionych owocków tkomorowych: - w Meksyku. - (M. gr an- 
difloru8 H. B.). 
U.ODZAJ 1333. Prośu,irnik (lIibiscll!oI LIN.).- 
Okrywka. wielolistkowa, z listkami często 2widlastymi. 
Kielich 5wrębny, trwały, _ w przedkwitnieniu łU8czyno- 
waty. Korona z 5ciu płatków przewrotńiejajowato - nie- 
równobocznych, zł'osłych paznogciami z podstawą cewy, 
w przedkwitnieniu zwiniętych. Cewa znitkowa słupusio- 
wata, pod samym szczytem nagim i ucięt
Tm lub tćż 5. 
zębpym uwalniająca liczne nitki, dzierżące na szczy- 
tach główki nćrkowate i 2łuBczynkowe. Jajnik beztrzOIl- 
kowy, pojedyuczy, 5koDlorowyj komory wiolo - lub kil- 


..
>>>
2677 


ko -zalążkowe j zalążki uczópione w kącie wewnętrz
ym; 
szyjka szczytowa, w wyst
j'icym wierzchołku 5wrębnaj 
znamiona główeczkowate, niekiedy spojone wraz. To- 
rebka 5kolllorowa, pękająca przez ściany w 5 łusczyn 
Brodkiem z przegrodami nasiononoanemi brzegiem l bez 
ośki arodkowej. Nasion wielo lub przez zronienie nie- 
wiele, podnoszących się, nerkowatych; ze skórką sko- 
rupkowatą, nagą lub też łuseczkowatą albo włosistą. 
Zarodek w białku bardzo skąpem i klćjowatem, pro- 
stolegle - łękowatyj o listniach listkowatych, obwijają- 
cych się nawzajelll fałdkowato ; a rostku dólnym. 
GAT. 1. P. clti1iski (H. Rosa sinensis LIN.), zwany 
także Różq chińskq i Ślazem drzeronym chińskim.- 
Drzewo 16stopowe lub krzew łOstopowy, bezbronne; 
z. korą pomarszczono - ostra wą i szaro - cisI} j z gałl(zia- 
mi mocno odstającemi albo nawet i zwisłemi, za mło- 
du zielonemi i prawie-nagiemi alboli też zaledwie-om- 
szonemi. Liście ma na ogonkach 1 - 1 l/g" długich i 
lekko-omszonych, jajowate, 1 1/ 2 -3 lig" i 1-1 %.", koń- 
czyste, w poustawie zaokrąglone lub nieco - zwężone i 
całobrzegie, ku końcu zaś nicrówno - a grubo - i tępo- 
piłkowane albo na
et prawie-wcinane, nagie i Mnące, 
ciemno-zielone z wićrzchu, spodem bledsze i (zwłaszcza 
na ncrwach) słabo - Olllszone j z przylistkami równową- 
zkimi i ostrymi. Kwiaty wielkie i strojne , 3-4" dłu- 
gie a 2 - 3" szerokie, często pełne, ciemno - pąsowe, 
biało, cieliste, ŻÓłte albo rozmaicie pstre, pojedyncze 
w kątach liści najwyższych; na szypułkach 2 - - 4" dlu- 
gich, prawie - równych liBciom l wys1Duldych, lekko - om- 
szonychj z okrywką zaledwie połowy długości kiclicha , 
zarówno z nim cokolwiek-włosistą l odstającą, o 6--7miu 
rówllowązkich li8tkach; z kielichem 5nerwowy
; z płat-
>>>
. 


2678 


kami przewrotnicjajowato - łopatkowatymi, niceo - fali- 
stymi, składającymi się w pnznogciach lejkowato a w blasz- 
kach odstającymij z cewą daleko wystl\jącą z kwiatu, a 
znów z nićj- jeszcze dłuższymi łatkami szyjki omszonemi. 
Torebka kulistawa.- Ojczyzną jego Chiny i Kochinchina; 
lecz od n
dawniejszych czas6w tak go rozpowszech- 
niono w całej Azyi gorętszej, iż należy do najzwykIej- 
szych ozdób ogrodowych, zwłaszcza też odmiana z kwia- 
tem pełnym; także i u nas każda cicplarnia takowy po- 
siada: w ojczyznie kwitnie prawie cały rok, fi U nas 
z przerwami. - Korzeń, liście i kwiaty w Azyi Z:l8tę- 
pują ślazowe j lecz prócz tego kwiaty z octem, mają przy- 
sparzać czyszczenia miesięczne za skąpe. Kwiaty we 
wszelkich symbolicznych znaczeniach, zastępl
ą micj- 
sce róży; lecz znów je poniżają w domowćm zastóso- 
waniu, czeroiąc nimi obuwie, włosy, brwi, i t. p: pal- 
ce od nich modrzeją a. obmyte sokiem cytrynowym czcr- 
wienieją; co takżo miewa swe użycie. - (H. j a v a Ił i- 
cu S MILL.). 


Toż samo zasw.owanie tak użytkowe jako i rozrywkowe, od- 
Dosi lIię, do 
GAT. 2. P. zmiennego (H. mutabilis LIN.): drzewka lub krzewu 
o p6ł mniejl!Zego, całkiem nagiego:- z li8c!mi 4-8.' długimi i pra- 
wie-tyleż sz
rokimi, lIercowatymi, 5kątnie-łatowatymi, kOIiczystymi, 
nierówno - i karbkowallO - ząbkowanymi, z wi
rzchu blado _ zielony- 
mi i nieco-chropawo pomarszczonymi, spodem więcej białawo- lub 
.zaro - kosmatymi, na ogonkach 6calowych i zarówno II gałązkami i 
przylistkami kutnerowatych a IIzorstkich; z kwiatami pojedynczYlni 
w kątach liKci, tworzącymi na kOlieach gałęzi jakby - baldaszkogron, 
6 - 7" w obu rozmiarach. rano bil
ymi, ku południowi blado - r6żo- 
wymi lub cielistymi, a wieczorem prawie - P'l
owymi -- i zaraz wię- 
dniejącymi, - na szypułkach dłuższych od ogonk6w, kutnerowatych 
i wstawowatych ku g6rnemu końcowi ,- o listkach okrywki 8 - IOcill, 
dwa I'azy krótszych od kielicha wra:/ó z nimi kutnerowatego, - .
>>>
. 


26m 


płatllach nieco - fKlistych i mocno roztoczonJ'ch; wrcszcie " torebkI} 
fłjawo - knlistawl}, przygniecioną, '''ewnljtrz i lIewn'!trz szorlltllOwło- 
są: - także z Chin rozpowszechnionego w całej Azyi południowej, 
Afryce i Ameryce, i u nas po cieplarniach niel"Za.lkiego dla IIwych 
bogatych i strojnych kwiatów cZe
to pełnych: - który ma właści- 
wie bj'ć gatunkiem ROlla!! sinensis staroiytnych, - (H. sinen- 
sis MILI., Ketmia mutabilil MONCR.). 
GAT. 3. P. syryjskił!go (H. syriacus LIN.), zwykle Drzewtm 
tilaZQwinł mienionego: drzewka albo krzewu 15' i wyższego - o liś- 
ciach kr6tkoogonkowych, poronnych, jajowato, klinowatych, 3łato- 
wych , nicr6wno i grubo karbowano - ząbkowanych, kOliczystych , czę- 
sto Mltawo pstrych; kwiatach do 3.' w Bredni.,y, pojedynczych w k,!- 
tach liści, białych, r6żowych, liliowych lIII, pstrych, cz
sto pełnych, 
lecz zawsze spodem ciemno - czarninwych lub czerwonyc!l, na szy- 
pułkach zaledwie dłuższych od ogonków, - " okrywką 6 - !'mst- 
kow,!: - dziko znachodzonego w Syryi i Krainie, a po naszych o- 
grodach często prz)'swojonego: kt)rego łyko wMkniste, służy czalom 
na liny i pOWl'OZ1, Ol'az do wyrabianiR paI)i
ru pakowego. - (K o t- 
mi" syriaoa Scop,). 
G.A.T. 4, P. lipoli8ciego (H. tiliaccus LIN.): drzewa IlIb krzewn 
- z pniem często kr
tym; . korl} na nim szarl}, no gałę.iach cisI}, 
a na gałązkach zarówno IG ogonkami i sz)pułkami 0l1lsz0no-Kwiazd- 
kowatowłos,!; liściach sercowato - okrągławych, 3 - 6'0 i 3 -8", 
tOIi- 
.:zystych nagle, karbowano - ząblwwanych a w starości prawie-cało- 
brzegich, 7 -,II nerwowych, z wierzchu nagich i jallnozielonych, spo- 
dem mni
j więcej tęgowłolych i szarych, - z przylistkami jajowato- 
a.ostrzonymi, całobrzegimi, miękkowłosymi i odpadającymi; o kwia- 
taoh pojedynczych w kątach liści, ajakby-baldaszkogronowatych na 
końcach gałązek, 3" długich, żółtawych lecz w spodzie ciso-brudno- 
czerwonych,- II okrywką lOłatowl}, zaledwie wyrównywając'ł po- 
łowie kielicha tak jak i ona kosmato - miękkowiolIego ,- z płatka- 
mi składającymi się dzwonkowato i do polowy pokrywającymi 
nawzl\jom, pr,!żkowanymi: o torebce jl\iow
j I wielkości orzecha wło- 
I!kiego, 5rowkow
j, pomarszczon
j, cis
j i gęsto gwiazdkowato-wło- 
sistej: - rosnącego w clllydl Indyach wschodnirh, na wyspach mo- 
rz/\ polllllniowogo i w Senrgalu, teraz zaś już i w Indyach zacho- 
dnich; kwitn,!cego prawie - ciągle: - używanego jak tamte za lćk:
>>>
. 


2680 


z łykiem na sznury i postronki, a w razie nagłym i nn pO
'ywiellic. 
- (Puritium tiliaceum ST. HILL.). 
GAT. 5. P. konopiowaty (H. cannabinus LIN.). - 
Ziele roczne j którego - korzeń wrzecionowato - włókni- 
sty; łodyga 4 -6' wzniesiona, tęga, gałęzista, obła , na- 
ga, cała pokryta cierniami krótkimi i zwykle brudno- 
czerwona; liBcie na ogonkach 2- 5" długich, prawie- 
nagich lecz drobno - ciernistych, -- - dólne sercowato - ja. 
jowate, 2 - 4" długie, tępe albo zaostrzone, ostro-pił- 
kowane l nagie, spodem u dołu nerwu głównego z po- 
dłużnym gruczołem, -, dalsze 5szczćpne w łaty jajowo- 
lancetowate lub lancetowate, zaostrzone i kończyste, - a 
górne 3dziclne, o łatach bocznych jeszcze raz rOZE\zcze- 
panych j przylistki szydłowate j kwiaty prawie- bezszy- 
pułkowe, wielkie, blado - żółte z dnem cisawo - szkarła- 
tnem,- z okrywką odstająco-wzniesiomb z 7 -9ciu 
listków lancetowato --szydłowat.ych, krótszych od kieli- 
cha, nagich lecz conieco - ciernistych, - z kielichem tę- 
gowłosym, a jego latkami lancetowato - szydłowatemi, 
ciernistcmi i z szeregiem guziczków małych, - z płat- 
kami mocno - odstającymi j torebka jajowo - kulista l zao- 
strzona, prawic - kosmataj nasiona zai! nagie. - Zwykły 
w ludyach wschodnich i nad Senegalem, tak dziki jak 
i uprawnYj kwitnie prawie. ciągle. - Korzenia gorzkie- 
go używają na przeczyszczenic : liacie kwaskowa- 
te a przytem klćisto-cierpkie jadają za jarzynę, a PIł- 
Ki zaprawne cukrem za przysmak; z nasion wytłaczl
l} 
olej, zdatny do jedzenia i do oawietlal1iaj a z łyka ro- 
bią sznury i patlaki do pakowania. 
 (II. v i t i f o l i u S 
MILL. Ketmia glandulosa MONcn.). 


GA'l'. 6. 1'. 8zczawiawJ/ (H. Sabąariffll LIN,), rówuio:l; ziele l'O- 
czne: z łodygą 2 - 5' wzniesiouą, w odziomku gał..3istą, obłą, wt.-
>>>
. 


2681 


gl} i zarówno z ogonkami i szypułkami ICllnninowo- luh krwisto-czer- 
wonI! ; z li
ćmi długoogonkowymi, szeroko - jujowatymi, 3 _ 4" i 
2Y. - 30/. ", nugimi, - dólnymi mnićjszymi, całkimi, t
pawo - koń- 
czystymi, karoowlluymi, z gruczołkiem na tl61nćj powićrzchni,_ 
g;rnymi zaś 3 -. liłatowynii, o łntach podłużnio _ jajowatych i zao- 
strzonych; z przylistkami szczecinowatymi; z kwiatlLmi prawie - bez- 
szypułkowymi, odstająco - dzwonkowatymi, 2" długimi, czerwonawo. 
żółtymi z dncm krwisto-czerwon
m,- o okrywce krótszćj 011 kie- 
lichu, prawio- nagiej, czerwodj, z 1O-14stu łatek równowl}zko- 
szydłowatych, ogrubnich i prawie - wzniesionych, - o kielichu ż6łta- 
wym, brzegiem i na nerwuch szknrłntnym,- o płatkach zaś nicrównych, 
przewrotnie - sercowatych; z toreblcI} zamkniętą w kielichu wydłużo- 
nym, zmięsiściałym i ciemno - czerwonym, jajowI} i włosistą; IL z na- 
lIioIlRmi k'łtowato-n
rkowatemi i czarnemi. - Dziki rośnie w Afry- 
ce skwarn
j a zdziczały terlLZ i w Ameryce, pomiędzy zwrotnilrumi 
zaś wszędzie upruwilLny; kwitnie pl'Rwie cil}gle. - Z powodu smu- 
ku IIzczawiowego, znanym on jest nu Autyllach pod nazwiskiom 
Szczawiu gwinee7łs'kiego czerwonego, iz upodobaniem jlLda- 
nym za jurzynę i z okrywck i "kielichów przyrz'ldzlLjl} tam rożne kon- 
fitury, galarety, oraz nap6j orz
źwiajl}cy podobny do wina. Prócz 
t.Jgo zielem l
czlł gnilca, choroby j6łciowe i gorączlci zupRlne; a ko- 
rzeIi gorzkawy zadają na przeczyszczenie.- (Sabdariffa rubra 
Kos'r.). - Zaś 
GA.T. 7. P. palczasty (H. digitatus CA.V,); odmienny- bar- 
wą ziclonl} wszystkich części w tamtym czerwonych; og-onkami mięk- 
ko - ciernistymi; liśómi 3 - 5dzielnymi, w łaty lancetowate i piłko- 
wane: - rosnl}cy i uprawiany wraz z poprzedzającym: - dostarcza 
podobn
jżejarzyn,y, ale I/;wanój Szczawiem gwinetftBkim bialym. 


RODZAJ 1334. Piimifl
ł (Ab('hnOfo;('bus MEDIU.). 
Okrywka 5 - 1Ołistkowa, odpadająca. Kielich rur- 
kowaty, 5wr9bny lub 5zębny l łusczynowaty w przedkwi- 
tnieniu, w czasie kwitnienia z boku rozczepujący się, dalej 
oddzielający w koło od podstawy, aż wrcszcie odpadający. 
Korona z 5ciu płatków przewrotnie - jajowatych, roztwar- 
tych, zrosłych pazllogciami z poclstawą cewy, w przed-
>>>
26t:!2 


kwitllicniu zwiniętych. Cewa znitkowa słupusiow:łh, gó- 
rą wyd8:jąca liczne nitki, dzierżące główki nćrkowate 
i 2łusczynkowe. Jajnik beztrzonkowy, pojedynczy, 5- 
komorowyj komory wielozalążkowe j zal:lżki podnoszące 
się w 2ch szeregach w kącie wewnętrznym j szyjka szczy- 
towa, w końcu wystającym 5wrębna j znamiona główecz- 
kowate. Torebka ostrosłupowo-5kątna., 5komorowa, pę- 
kająca przez ściany w 5 łusczyn środkiem przegrodo- 
noanych. Nasion wiele, prawie- nerkowatych j ze Ikbr- 
ką skorupkowatą, gładkąj ze znaczkiem w wykrojeniu. 
Zarodek w biallm bardzo skąpem i kIeistem, prostole- 
gIe - łękowatyj o listniach listkowatych, obwijających się 
nawzajem fi1łdkowato; a rostku dólnyrn. 
GAT. 1. P. łvłaściw!I (A. rnoschatus l\ltINCH.).- 
Zielc roczne j z korzeniem wrzecionowato - włóknist
'rn , 
kłćistym, biał,ym j łodygą 4 - 6' wzniesioną, zielną, bez- 
bronną, już gałęzistą już prawie nie, obłą, grubą, i 
zwłaszcza ku górzc pokrytą gęsto włosami tęgimi, czę- 
sto czerwono -plamistąj z liśćmi długoogonkowymi, 4-9" 
i 5 - tO", prawietarczowato - sercowatymi, powycina- 
nymi w 5lub 7 - łat 3kątnych i podłużnie- jajowatych, koń- 
czystych i nierówno- a głęboko - piłkowanych, z obu 
stron szorstkowłosych i ziclonych, - z wyjątkiem naj- 
wyższych zwykłe z 3ch łat lancetowatych j z kwiatami 
3całowymi, żółtymi o ciemno - szkarlatnem dnie, - na 
szypułkach mocno krótszych od ogonków, prostych i 
i;ęgowłosistych, - O okrywce równćj połowic kiclicha , 
kosmato - tęgowłosćj l z 8 - 9ciu łatek równowązkich,- 
o płatkach dzwonkowato - składających się i dłuższych 
od cewy znitkowej; z torebkami 2 - 4" długicmi a na 
1" w arednicy, 5kątncmi, szczecinowato - km!Dmtcmi; na- 
sionami zaa kulistawo - nćrkowatcmi l kresowanewi, sza- 


.
>>>
. 


2683 


rawo - cisf'mi. - Zwyczajny tu i owdzie wIndyach 
wschOf1nid\ i w Egipcie, a dEiś i w Ameryce rozpo- 
wszechnion,}"; kwitnie prawie ciągle. - Z niego podłO- 
dZE} nasiona Piźmiana, Topoló1vki egiptskiej 
czyli ziarna piźmowe- semina Abelmoschi v. 
Alceae aegyptiacae, v. grana moschata woni 
i smaku piżma, dlatego też często do jego fałszowanin 
używanej znane niegdyś wszędzie a dziś tylko w miej- 
scu, ze swych skutków przeciwkurczowych i pobudza- 
jąc)'ch: więcćj atoli służą one do robitmia maBci, po- 
mad i pachnideł, do nakadzania sukien j oraz jako do- 
datek do kawy, lub do ratowania ukąszonych przez ja- 
dowite węże.- (Hibi6cus Abelmoschus LIN.). 
GAT. 2. P. jadalny (A. esculentus GUlL. et PER.). 
- Ziele roczne; o korzeniu wrzecionowatym, często 
nieco. skręconym; łodydze 3 - 5' wzniesionej, zielnej, 
bezbronnej, obłej, grubej, gałęzistej albo nie, prawie- 
nngićj, t)'lko górą nieco-kosmatawej; liściach długoo- 
gonkowych, sercowatych, tępych, 3-5" w obu roz- 
miarach, wciętych w 3 czy 5 łub niekiedy nawet i 7- łat 
tf(pnwych albo nieco - zaostrzonych i gruboząbkowano-pił- 
kowanych, z wierzchu prawie - nagich i zielonych, spo- 
dem bledszych i szorstkawo pokrytych krótkimi a tę- 
gimi i przylegającymi włosamij kwiatach na łcalowych 
i ogl.llbnich szypułkach l bardzo wielkich, nieco-dzwon- 
kowatych, blado -ŻÓłtych z dnem ciemno - szkarłatnem , 
- z okrywką łOlistkową, szydłowatą, kosmatą i na 
wpół odpadającą, -- z kielichem więcej niż 2 razy wię- 
kszym, włosistym, krótko-5wrębnym, przy rozkwita- 
niu rozszczepującym się z jednej strony aż do podsta- 
wy; torebce 2-3" długiej, 5graniasto. ostrosłupowej, 
1Orowkowej, w podstawie uciętej, w szczycie kończy- 


t 
to,
>>>
2684 


stćj, prostej lub nl1gifttćj, tęgowłosistej , z brzegami łus- 
czyn powginanymi; a nasionach kulistawych, szarawych 
i nagich. - Uoanie dziko w Ameryce skwamej i w E- 
gipcie, a uprawiany w 'l'urcyi j kwitniA prawic - ciągle. . 
- Owoce niedośpiale i kleiste, w rozmaity sposób przy- 
prawno, dostarczają pokarmu codziennego i nader lu- 
bionego; liście zaś dobrej jarzyny; nasionami zastępują 
kawę: we względzie zaś lćkarskim, do niego stósujc, 
się wszystko to co ido Blazu.- (Hibiscus esculen- 
tu s LIN.). 
GAT. 3. P. /igowaly (A. ficulneu8 W. et A.... podkrzew: okry- 
t
' brodaweczkami prawic - cierńkowatemi, 3 - 5' wysoki, niezb.)'t 
g:llęzi8t.)'j z Ii"ćmi na ogonkach długidl i nieco - szorstkowłosych, 
3 l/a -7"' w obu rozmiarach, - dóluymi mlli
j8zYlUi, poszcz
pallymi 
dłoniasto w 3 - 5 łat jajowatych, tępych i ku końcowi grubo - kar- 
bowanych, - dJ\lszymi znacznie większymi, 5dzielnymi przez okrl)- 
gławe wykrojenia w łaty odstające. podłużne, w zwężon
j podsta- 
wie klinowate i całobrzegie, d.l
j ZaB także grubo - karbowane, -- a 
l1ajwyż8zymi t.)'lko Z 3111& podobnemiż łJ\tami, lecz z tych 2ma skraj- 
nemi w podstawie uszkowemi; z kwiatami jakby w gronie ulistnio- 
nćm na kOIicu łodygi, 4 - 5.. w średnicy, blado - żółt.)'mi z dUCIn 
czcrwon
m, - na szypułkach wyrówn.)'wających połowie ogonka,- 
o okrywce z 5ciu listków 3nerwowych, Itr6tkow łosych ,- kielichach 
dluższych od niej kr6tko - kutnerowatych, prędko mlpadajllcych.- 
II ccwio krótkiej; z torebkami 2 '/a" dłngicmi a przeszło 1" w śre- 
dnicy, jajowo - zaostrzunellli; a nasiollllmi kulistawo - ućrkowatemi: - 
zwykły w pułudniowych oLu Indyach i na Cejlunic w stanie dzikim, 
a w uprawnym w Egipcie; kwitnący ciągle: - w miejscu ma takież 
samo zast6sowanie lekarskie oraz i gospodarskie. z tym dodatkiem, 
że nasiona bywają juk groch jadanemi. - (H i b i s c U s fi c u I n e u s 
I.IN. sil1uatns C.w.). 
HODZAJ 1335. 7'oJm/iJIlltt ('1'hc"'l,csiił COIUt.). 
Ok1-ywka 31istkowa, odpadająca. Kielich kubel
zko- 
waty, zatoczkowo ucięty. Korona o 5ciu płatkach jajo- 
wych, zrosłych pazllogciaJui z podstawą cewy, w przed-
>>>
. 


2685 


kwitnieniu zwiniętych. Cewa znitkowa Błupusiowata, w 
wierzchołku rozdzielona' w liczne nitki nitkowate, dzier- . 
żące na swych szczytach główki nerkowate i 2łusczyn- 
kowe. Jajnik beztrzonkowy, pojedynczy, 5komorowy; 
komory przez półprzegl'ody poprzedzielane w 2 komor- 
ki niczupcłne j zalążki podnoszące się w nicwielkiej li- 
czbie w 1 m szeregu w kącie wewnętrznym; szyjka szczy- 
towa, pojedyncza, w końcu zgrubła, 5roweczkowa; zna- 
mion 5, krótkich i ostrych. 'l'orebka skórzasta, kuli- 
stawa, z koniuszkiem w szczycic, l1iepękająea, 5komo; 
rowa; z komorami poprzedzielal1emi pionowo przez pół- 
przcgrody błoniaste, w 2 komorki niezupełnej z ło- 
żyskami osiowemi, gębczastemi. Nasion w każdćj ko- 
morze prawic po 4, podnoszących się, przewrotnieja- 
j owo - 3graniastych i kos
Datych. Zarodek w białku bar- 
dzo skąpóm i ldeistem , lekko - łękowatyj o listniach list- 
kowatych l obwijających się nawzajem fałdkowato j a ro- 
stku dólnym. 
G . T. 1. T. topololilŚcia (T. populnea COIm.),- 
Drzewo średnićj wielkości j z koroną piękną i gęstą j 
z gałęziami nagicmi, a pędami okrytymi łusteczkami 
rdzawcmi; z liśćmi na 3 1 / ł -5" długich ogonkach, ser- 
cowatymi, okrągławymi l 4 - 9" i 3 -7", kończystymi, 
6nerwowymi, nagimi lecz n8 obu powierzclmiach zwłasz- 
cza na dólnój rdzawo ołustnionymi, - o przylistkach 
szydłowatych j z kwiatami długoszypułkowymi , poje- 
dynczymi w kątach liści l do 4" w średnicy, dzwonko- 
watymi, ŻÓłtawymi z dnem tlzkarłatnćm, po okwitnię- 
ciu cisawo - czerwieniejącymi, - o okrywkach równową- 
zko - i koilCZystO -listkow)Tch, odpadających, - kieli- 
chach skórzastych, dzwonkowato - puharkowatych, pra- 
wio - uciętych i tylko niewyrażnie - 5ząbeczkowych, -
>>>
. 


2686 


płatkach połową zakręconych na siebie, falistnwych w 
brzegu, a na zewnątrz szorstkich, -- cewie zaś zamknię- 
tej j z torebką kulistą, przygniecioną, tępo - 5graniastą, 
szorstkowłosą, łatwo - łamną, wewnątrz srebrzysto - ko- 
smatą; a nasionami przewrotniejajowo - 3graniastemi, 
czerWonawo - cisem i i miękkowłosemi. - Dzika i upra- 
wiana w Indyach wschodnich; kwitnie prawie ciągle. 
- Po obrażeniu sączy ona z siebie- zwłaszcza z niedośpia- 
łych owoCów- ciecz żółtą, używaną zarówno z odwa- 
rem kory zewnętrznie w chorobach skórnych; kora zaY 
jako i korzeń wewnętrznie zadawanemi bywają w za- 
paleniach opłucni, uporczywych biegunkach i w gorą- 
czkach żółciowych j wreszcie z kory robią przędzę i 
różne z niej wyroby.- (HibiscuspopulneusLIN.). 
GAT. 2. T. wielkoliścia (T. macrophyl1a llLUM.), odr6żniajęca 
sił.!: liśćmi sercowatymi. kończystymi, 5nerwowymi, nagimi, modra- 
wo - zielonymi. prawie - pergaminowatymi, na młodych roślinach nie- 
co - k'ltowatYlui a p6żui
j całobrzegimi; oraz kwintami dużo - krócój 
szypułkowymi: - znachodzona na wyspach Oceanu imlyjMkiego:- 
bywa także w taki sam sposób używaną; a do tego jej drllcwem ko- 
rzt'nn
m i cokolwiek wonnćm, leczą ból.. kurczowe, cholorę i cI.o- 
roby żółciowe I młode so8 liście jadaj!} za jarzynę, a stare żuj/} 
jak betel. 
RODZAJ 1336. R,III.ellm (C';OSS)'I)iIllU LIN.).- 
Okrywka z 3 listków 8zćroko-sercowatych, ząbkowano- 
wcinanych , zrosłych podstawami. Kielich kubeczko- 
waty, tępo-5zębny lub prawic-całki. Korona z 5 płat- 
ków przewrotniejajowato - nierówl1oboczl1ych, zrosłych 
paznogciami z podstawą cewy, w przedkwitnicniu zwi- 
niętych. Cewa znitkowa podstawą swą szyszakowato 
rozszerzoną okrywająca jajnik, ku górze zwężona, słu- 
pusiowata,- w wierzchołku rozdzielona na liczne nit- 
ki pojedyncze albo widlaste, dzierżące na swych szczy-
>>>
2687 


tach główki nerkowate i 2łusczyneczkowe. Jajnik bez- 
trzonkowy, pojpdynczy, 3-5komorowyj komory wielo- 
zalążkowe j zalążki uczepione w kącie wewnętrznym, 
podnoszące się w 2ch szeregach j szyjka szczytowa, po- 
jedynczaj znamię maczugowate, 3-5rowkowe. Toreb- 
ka gruboskórzasta, 3 -5komorowa, pękająca w szczy- 
cie w 3 lub 5 łusczyn środkiem przegrodonoanycb. Na- 
sion mnóstwo, jajowo-kątowatych j z naskórkiem gęb- 
czas tym i gęsto bawełnistym. Zarodek w białku klei- 
stem, nieco-łękowatYj o listniach listkowatych, obwija- 
jących się nawzajem fałdkowatoj 1\ rostku dólnym. 
GAT. 1. B. biała lub zielna (G. album WIGTH.), 
zwykle dawniej Drzewkiem Bawełną zwana. - Ziele 
1- lub 2-roczne. Korzeń wrzecionowaty, rozgałęziony, 
klćistYI białawy. Łodyga zielna, 1 i2-3' wzniesions , 
mniej więcej gałęzista, obła, spodem cisawa albo czer- 
wonawa, ku górze miękkowłosa i tylko conieco czarno 
kropkowana. Liście - na ogonkach równych blaszce, 
miękko-kosmatych i czarno kropkowanych - sercowa- 
to-okrągławe, 1 1 /'l.-4" w obu rozmiarach l z wier2.chu 
prawie-nagie ale zawsze szorstkawe, lipO dem miękko- 
włose i z tym gruczołem na nerwie głównym j górne 
o 5ciu a dólne o 3ch -:- łatach jajowato - okrągławych, 
bardzo tępych i ciernisto-kończystych, z wycięciami po- 
między niemi nader ostremi, - o przylistkach j
jowa- 
to -lancetowatych i nicco - sierpowatych. Kwiaty do 2" 
w Brednicy, blado-żółte z dnem ciemno-szkarlatnem j 
na szypułkach krótszych od ogonków, a zarówno z o- 
krywką jako i z kielichem miękkowłosychj z okrywką 
wielką, bo z listków przeszło na 1" długich, szeroko- 
sercowatych, grubo i kończysto piłkowanych; z płat- 
kami przewrotnie-jajowatJmi i omszonymi Torebki ja- 
170
>>>
2688 


jOWRtc, zaostrzone, wielkoBci orzecha włoskicgo 
 3lus- 
czynowej o nasionach wielkości grochu, okrytych oprócz 
bawełny białćj jeszcze spodem jakby puszkiem z dro- 
bniuchnych i także białych włosków. - Ojczyzną jćj 
zdaje się być Egipt; ale dziś znachodzimy ją już od 
wieków uprawianą w Azyi mniejszej, Syryi, Barbaryi , 
Persyi, oraz -N Europie na Malcie, wyspach greckich, 
Sycylii, Kalabryi , a nawet w Toskanii, Sardynii na. 
Korsyce, Walencyi i w Neapoluj u nas !Zaś tylko po 
cieplarniach: kwitnie od maja do wrzcśnia.- Z jćj to 
nasion otrzymuje się tyle znana i tak użyteczna baweł- 
na- gOBsypium v. lana gossypina, znajdująca 
dziB tak ważne zast6Bowanie chirurgiczne jako środek 
przeciwzapalny, zwłaszcza w zapaleniach skóry, opa- 
rzeniach i t. p.- oraz na przypiekadła czyli moksy: \V 
gospodarstwie jako jeden z najlepszych złych przewo- 
dników cieplikaj a w przemyśle na różne wyroby, jak 
- bawełna strzelająca, w niciach, perkal, chaman, nankin, 
półaksamit i w. i. Nasiona Bawełny lub Weł1
iaka 
- semina Gossypii v. Dombacis za Bwieża, słu- 
tą do robienia mleka rOBIinnego czyli orszadki, zastó- 
80Wywanej jak migdałowa j wytłoczony z nich olej, u- 
żywa się za lćk na wzór innych olejów, i do oświtJJ]a- 
niaj samem i zaś karmią zwierzęta domowe. Wreszcie 
korzeń, liście i kwiaty, zastępują w każdym względzie 
ślazowe. 'W pierwszym roku wydnJe ona mało baweł- 
ny, ale za to w drugim bardzo okwicie.- (G. h e r b a- 
ceum LIN.). 


Także bawelny, choć czasem r6:lnej barwI} i dobrocill, dostar- 
czają oprócz nićj: 
OAT. 2. B. indyjsko, (O. indicum LAM,), także ziele: odmienne 
- łodyg'ł Bzorstk'ł; liśdmi be:l:gruczołowymi, 'zwykle o 3c1a a nieki6- 


l,
>>>
2689 


Ily o 5ciu łatach jajo,,"atych i zaostrzonych; oraz listkami okryw- 
ki wcinanymi: - uprawi/ma gł6wnie windyach wschodnich.- (O. 
nigrum WIGTlI.). 
OAT. 3. B. iólta (O. religiosum LIN.), podkrzew: - li łodygą 
4' dorastającą, II gał
kami i ogonkami mało - włosistemi lecz za to 
czarno kropkowanemi; liśćmi t gruczołowymi , miękkowłosymi, o !lciu 
fi na gorszym gruncie o 3ch łatach kOIiczystyclJ. i gł
bokich; okrywką 
Młtawą tak jak i kwiat, głęboko - poszcz
paną ; wreszcie z torebką 
podłużnie-jajową, 4'- 6komorową; a bawełn!! na nasionach ŻÓłtą: 
_ pochodząca 1\ Indyj wschodnich i Chin:- gdzie ją równie jak i w 
zachodnich wszędzie uprawiają; wyrabiano zaś z nićj nankin wscho- 
dnio - indyjski, kt6ry już dziś l,rzyrządzają i II biaMj barwionej ko- 
rzeniem Ozułka arabskiego.- (G. fus cum ROXB. Xy lon religio- 
s u m MONClI.). 
OAT, 4. B. wifWroiloliAcia (G. vitifolium LAK.): podkrzew, r6żnią- 
cy się od poprzedzającego - rozrostem prawie - drzewnym; gałązka- 
mi cie!l1no - szlmrłatnemi i mocno-włosistemi; liśćmi dłoniasto - Słato- 
wymi a górą 3łatowymi, kończystymi; oraz puszkiem zielonawo-sza- 
rym pomi
dzy bawełną nAsion: - uprawiana windyach wschodnicb 
i na Maskarenach. 
OAT. :i. B. oo,'bakńaka (O. barbadense LIN.): krzew, kt6rego 
_ łodyga do tS' dochodząca, wraz z gał
ziami dość gładka, lecz 
a gałązkami omszonemi; liilcic (Uugoogonkowe, 4 - S" wielkie, dól- 
ne o 5ciu a g6rne o 3ch łatach jujowato-zaostrzonych, z wierzchu 
nagie a spodem omszone i z 3ma gruczołami; kwiaty na szypułkach 
krótszych od ogonltów, ogrubnie i miękkowłose,- o okrywce 3-5- 
listkow
j, zrosłej, ubarwionej i poszcz
pan
j,- o kielichu z 3ma lub Sma 
aąbkami tępymi, - 8 płatkach zewn'1trz nagich; torebka jajowa, koń- 
czysta, naga" cZęsto czarno kropkowana; a nasion 8 lub tO czar- 
nych, bez żadnego puszku pomiędzy długą i łatwo, odchodzącą od 
nich bawełuą białą: - piel
gnowana najwięcej windyach zacbo- 
dnich, także we wschodnich i Afryce, 8 kwitIlIlCR ciągle.- (G. ja v B- 
nicum BLUM.). 
GAT. 6. B. IIzorlJlka (G. hirsutum LIN.), krzew: różny od po- 
przednićj- ga.łązkami i ogonkmni szorstkimi; liśćmi 1 gruczołowymi, 
dóbymi o 3ch lub 5ciu łatach jajowato-3kątnych i zaostrzonyc1., a g6t'ny- 
mi często cołkjmi; oltrywkami szorstkiemij kwiatami li żółtymi, bo na- 
der rzaako czerwonawymi na dnie;' torebkami większ8mi i czarno 
170.
>>>
2690 


kropkowanemi; oraz nasionami II puszkiem trwałym i Jl:ielonawym 
albo szarawym, a bawf\łm! biał'1:
 utrzymywana takie w Jndyach 
zachodnicb. 
GAT. 7. B. drzewna (O. arboreum LIN.), dawniej D,'ztMO ba- 
weln/!: krzew drzewkowaty, - o gałązkach i ogonkach szorstkich; 
liściach spodem tgI'uczołowych, dłoniaeto - 5łatowych w łaty lance- 
towato-wydłu:fone; okrywkach tylku z bok6w grubopiłkowauych:- 
najwięcej w Jndyach wschodnich rozpowszechniona, a ztamtąd i w 
Ameryce: - z któr
j prócz pięknej bawełny białej, liści w mocnym 
odwarze u:fywają na wymioty.- (G. rubicundum Rou.). 


PU::tIII
 -I. 
Ślazownico
e (Sideae ENDL.). 


Kielich bez okrywki. Owocków 5 albo wiele w 
okręgu, zrosłych w torebkę pękającą przez Bciany, al- 
bolitćż górą spojO'l1ych 
 wieloowoc guziczkowy. 
RODZAJ 1337. 
"'I(I::ołl'lIira (Sidn KUNTlI.).- 
Bez okrywki. Kielich 5wrębny, często kubeczkowaty 
z przedkwitnieniem łusczynowem. Płatków 5, przewro- 
tnie-jajowatych, często nierównobocznych, z paznogcia- 
mi często skręconymi w rurkę i zrosłymi z podstawą 
cewy, w przedkwitnieniu zwiniętych. Cewa znitkowa 
okrywaj,\ca jajnik swą podstawą szyszakowato rozsze- 
rzoną, ku górze zcieńczona, słupusiowata , rozszczepana 
w wierzchołku w liczne nitki - dzierżące na szczytach 
główki nerkowate i 2łusczynkowe. Jajnik beztrzonko- 
wy, wielokomorowy; komory 1zalążkowe; zalążki wi- 
szące w kącie wewnętrznym; szyjki w liczbie komor , 
nitkowate, mniej więcej spojone podstawami; znamiona 
gł6weczkowate. Torebka. 5 - wielo - komor
wa, 5-wie- 
lo-guziczkowa; guziczki łzalążkowe, wykrojone w Brod. 
ku kąta wewnętrznego w micjscu uczepienia się nasie-
>>>
- 


269ł 


nia , niepękające lub pękające na wewnątrz szczytUj ze 
słupusiem Brodkowym trwałym, rozpłasczonym w pod- 
stawie w błonkę. Nasiono wiszące, okrągławo - zpłas- 
czone j ze skórką skorupkowatl}j ze znaczkiem w wy- 
krojeniu podstawy nierównobocznym , nieco - pępeczko- 
watym. Zarodek w białku bardzo skąpem i mięsista- 
wem lub klćistem, p6łkrężnie zfałdowany j o listni ach 
listkowatych, obwijających się nawzajem fałdkowatoj a 
rostkll górnym. 
GAT. ł. Ś. ślazoliścia (S. althaeaefolia ST. HIL.). 
- Podkrzewj z łodygą 1-2' wzniesioną, gałęzistą, o- 
błą, zarówno z innemi częściami szaro-kutnerowatą; z 
liBćmi Brednioogonkowymi, jajowato - sercowatymi, 11/9. 
do 3" i 1-2", tępo-kątowa tymi, tępymi, lmrbowano-pił- 
kowanymi, ogrubnimi , szaro-kutnerowatymi z obu stron, 
- o przylistkach krótkich i równowązko-szydłowatych; 
z kwiatami na krótszych od ogonków szypułkach i wsta- 
wowatych, po 1mu, po 2 aż do 5ciu w kątach naj wy t- 
szych liBci, dOBć dużymi, czerwonawo-ż6łtymi,- o kie- 
lichach 5kątnych, wzniesionych, a płatkach wykrojo- 
nych i falistych j z owockami 10 -12tu l krótko - 2dziób- 
kowymi, kulistawo-sciśnionymi.- ROBnie na Jamaice i w 
Nowej Granadzie; kwitnie od września do grudnia.- 
W Bzystkie częBci aż do młodych pędów, używają się 
jak ślaz. 


Toż samo rozumi
 się, o 
GAT. 2. Ś. .l11'coliJciij (S. cordifoliA Lu,.): zielu roczn
m- 
o łodydze do 4' wzniesion
j, szorstkowłos
j, i zwłaszcaa ku górze 
biaław
j; liściach długoogonkowych, sercowato-jajowatych, nieco-ką- 
towatych, 2" i I 'la", nier6wno karbowano - piłkowanyeh, przytępio- 
ny,JJ, ogrubnich, miękko- i białawo-kutnerowatych, - z przylistka- 
mi waniesiono-szydłowatymi i włosistymi; o kwiatkach Brednich, po-
>>>
2692 


jedynczych, zaledwie kr6tszych od ogonk6w, jółtawych, - . płatka- 
mi przewrotnie-3kątnymi; o owockach 9-10ciu kr6tszych od kielicha, 
katdyo 2ch dzi6bltach onemuż r6wnych, cisawych:- zwykłćj w Indy- 
ach wschodnich i w Afryce; gdzie kwitnie w porze d
szczow
j.- 
(8. herbacea CAV.). 
GAT. 3. Ś. romboliścitfj (B. rhomboidea ROXB.), krzewie: z ło.- 
dygą 3 - 6stopową, podnosząco siV rozgałęzioną,' z gałązkami za- 
r6wno opylonemi; z liśc!mi kr
tkoogonkowymi, 11/2-3" i 3/.-1 1 /2", 
dólnymi prawie-rombowymi, g6rnymi coraz więc
j lancetowatymi, a 
wszystkirni- przytępionymi, piłkowanymi, z wieruhu prawie-nagimi, 
spodem !laś kr6tko - kutnerowatymi, - o przylistkach szydłowatych, 
dłu:lszych od ogonka; z kwiatami drobnymi, blado - żółtymi i poje- 
dynczymi, na szypułkach nitkowatych i wRtawowatych. a prawie ró- 
wnych liściom, tworzącymi na końcach gałęzi jnkby-grona ulistnio- 
nej z owockami s-tOma, krótko-dwudzióbkowymi, kr6tszymi Ol kieli- 
cha: - częst
j w Bengalu i na Półwyspie indyjskim; kwi'u,!cej 
porze chłodn
j. . 
GAT. 4. Ś. graooliścilj (8. carpinifolia LIN.), krzewie; odzn8- 
czającym się - łodygą 2-4' wzniesioną, 2Btronnie rozBochato-gałę- 
zisb), zar6wno z gałęziami i z gałązkami śpiśnionemł odstająco-wło- 
.isb); liśc!mi 2stronnymi, krótkoogonkowymi, podłużnie - jl\iowatymi, 
2-3" i 10_15"', zaostrzonymi, w podstawie nier6wnymi, nier6wno 
i :/óąbkowato prawie 2 razy piłkowanymi w ząbki we włos tęgi wy- 
bieglijl}ce, z obu stron nagimi, -:- o przylistkach szczecinowatych, 
nieco dłu:lszych od ogonka, schodzących się; szypułkami krótkiemi 
i włoBistemi, kaMa o 3ch lub 5ciu kwiatkach małych jakby w ok6łeczkn, 
15 przysadkiem szydełkowatym, Młtych; owockami 8, dwurogimi:- 
pospoli
j po wyspacb Kanaryjskich i na Maskaronaoh, II. teraz i w 
Brazylii; kwitnąc
j od czerwca do pa:.!dziernika. 


RODZAJ 1338. Z,uil,ł:: (Abutilon GARTN.).- 
Bez okrywki. Kielich 5wrębny, cz
sto kubkowaty, w 
przedkwitnieniu łusczynowaty. Korona o 5ciu płatkach 
przewrotnie - jajowatych, często nicrównobocznych , zro- 
słych paznogciami z podstawą cewy, w przedkwitnie- 
niu zwiniętych. Cewa znitkowa okrywajqca szyszako- 
wato rozszerzoną podstawą jajnik, górą zcieńczona, slu-
>>>
2693 


pusiowata, w wierzchołku rozdzielona w liczne nitki, a 
nickicdy zarazem i pod szczytem główkonoBnaj główki 
nerkowatec. uczepione wykrojeniem, ruchome, otwiera- 
jące się s
arą półkrężną w 2 łusczynki, z wyrażną 
przegródką. Jajnik beztrzonkowYI 5_-w
elo-komoro- 
wy; komory 4 - 9zalllżkowe; zalążki w kącie wewnę- 
trznym podnoszące się i wiszące; szyjki w liczbie ko- 
mor, nitkowate, podstawami mniej więcej spojone; zna- 
miona główkowate. Torebka 5 - wielo - guziczkowaj gu- 
ziczki nicoddzielające się, pękające na wewnątrz szczy- 
tu szparą: Nasion w komorach po kilka lub po 1mu , 
nerkowatych lub prawie-podkowiastychj ze skórką sko-, 
rupkowatą j a znaczkiem w wykrojeniu. Zarodek w 
białku skąpem i mięsistawem, proBtolegle-łękowaty; o 
listniach listkowatych, ogoneczkowych, w podstawie 
uszkowatych, obwijających się nawzajem fałdkowato. 
GAT. 1. Z. pospolity (A. Avicennae GARTN.).- Zie- 
le POczne j z korzeniem wrzecionowatym l kleistym i bia- 
łym j z łodygą 2 - 5' wzniesioną, czasem nieco - gałęzi- 
stą, obłą, zarówno z całą rOBliną aksamitno - miękko- 
włosą; z liBćmi Brednioogonkowymi, okrągławo-serco- 
watymi w łaty zbliżone, 2 'h - 8" w obu rozmiarach, w 
wićrzchołku nagle zwężonymi w długi i tępawy koniec, 
nierówno karbowano - piłkowanymi, lasnozielonymi, z 
wierzchu ostrawo - a spodem bardzo miękko - aksa- 
mitnawymi, - o przylistkach szydłowatych, bardzo 
rychło odpadających j z kwiatami na szypułkach krót- 
szych od ogonków, w młodych roślinach t- a w star- 
szych 3 - 5 - kwiatowych, do %" w Brednicy, żółtymi l 
_ o łatkach kielicha rynienkowato poskładanych j z o- 
wocem z 10 - 15tu owocków uciętych, czarniawych, ku- 
tnerowato - miękkowłosych l w wierzchołku o 2ch roż-
>>>
2694 


kach wgiętych, najczęBciej 3nasionowych, wewnątrz lśną- 
cychj z nasionami nieco-nerkowatemi i czarniawemi.- 
Bardzo częsty w Europie południowej i w Azyi Brod- 
kowej; kwitnie od czerwca do września. - 1V Chinach 
zastępuję on ze wszech względów ślaz j a uprawianym 
prlcz tego bywa dla przędzy, jak len albo konopie.-- 
(Sida Abutilon LIN.). 


lli@ID2

!i1 @@\j'Q 


O'l'%esznikowate (Sterculiaceae ENDL.). 
Kwiaty obupłciowe, alboli też (z powodu niewy- 
kształcenia iednej z płci) zdrożnc, umiarowe albo cza- 
sem prawie - nieumiarowe l czasem bardzo wiclkie, cza- 
sem Brednie lub drobnc j już na szypułkach kątowych 
i pojedynczych albo licznych, niekiedy przez z..onienie 
liBci jakby w gronach,- już w naprzeciwlistnych i to- po 
1 u lub więcej ,- już wreszcie ułożone w wiechę gałęzi- 
stąj z szypułkami i szypułeczkami bez- albo -wstawo- 
wemi; bąć nagie, bąć z przysadkami najczęBcićj wczas 
odpadającymi, lecz nigdy nie składającymi 8ię w okry- 
wę. - Kielich zrosłodziałkowy, 5liczebny, !Z działek ro- 
zmaicie zrosłych l równych lub nier6wnych , już łusczy- 
nowatych lub dachówkowatych w przedkwitnieniu ; już 
pękający nierówno w czasie rozkwitania, w razie po- 
zrastania listków parami j już ucięty, niewyraźnie - 5zę- 
bnyj zawszp. mniej więcej skórzasty, osłany na zewnątrz 
gęstym kutnerem gwiazdkowatym, żywo ubarwionym l 
zwłaszcza w rodzajach bezpłatkowych. - Korona już ża- 
dna, już z 5ciu płatków osadzonych na podstawie nad- 
sadnika, naprzemianległych z łatkami kielicha, pazno-
>>>
2695 


gciowych, często spojonych paznogciami z cewą znit- 
kową, równych lub nicrównych, czasem nierównobo- 
cznych, w przedkwitnieniu zwiniętych lub też dachów- 
kowanych w podłuż. - Pręciki w liczbie nieoznaczonej, 
zrosłe w cewę znitkową, w jednych znacznie przedłu- 
żone po nad jajnik beztrzonkowy, w drugich przyrosłą 
do podsłupnia jajnika trzonkowego i obejmującą go swą 
podstawą jakby - czarkowato rozszerzoną, - w wierz- 
chołku zaB już wciętą w oznaczone łatki, już też uwal- 
niającą- liczne nitki poodosabniane albo pospajane w 
wiązki pojedyncze lub też widlaste: ich główki !Zewnątrz- 
wrotne, prawic-2woreczkowc, - bąć szczytowe na wierz- 
chołkach nitek, o woreczkach szeroką zwórką opasa- 
nych, prostych albo pokręconych i często spływających 
wraz, _ bąć przyrosłe do łatek szerokich cewy, albo 
jakby na krótkim trzoneczku na niej uczepione, o wo- 
reczkach rozchodzących się i odosobnionych od siebie 
zwórką, alboli też opodal i ukoanie obokległych, 2łus- 
czyncczkowych j pęcherzy ki pyłku gładkie i prawie-3gra- 
niaste.- Jajnik beztrzonkowy, czasem prawie-utopio- 
ny w dnie kielicha, albo też na trzonku bąć wolnym 
vr cewie bąć zrosłym z nią jakby z pochwl},- z 5ciu a 
rzadko z 2ch lub 3chjajniczków mieszkowatych , w okrąg 
zrolilłych, albo spojonych górą, albo tylko wolno usta- 
wionych około OBki często niewyrażnej lub też w cza- 
sie dojźrzewania i znikającej: zalążków wiele na szwie 
wewnętrznym każdego owocka, rzadzićj po kilka lub 
po 1mu,' poziomych albo podnoszących się, wpółwy- 
wróconych lub wywróconych, a rzadko dwuwrotnych 
lub prostoleg
ych: szyjki szczytowe, pojedyncze, zawsze 
mniej więcej zrosłe z sobą: znamiona w liczbie komor, 
zrosłe lub też wolne. - Owoc, w jednych torcbka 5-
>>>
2696 


komorowa, czasem niepękająca, zwykle zaś pękająca 
przez Bciany w 5 łusczyn środkiem dzierżących prze- 
grody - już oderwane od ośki środkowej l już też tęż 
rozerwaną na częBci na brzegach swych dzierżące j w 
drugich pestczak albo jagoda, 5 - lub 3 - 2 - komorowa, 
a niekiedy przez zronienie i 1komorowaj w innych zali 
wieloowoc l powstały z owocków wolnych mieszkowa- 
. tych, zdrzewiałych lub skorupiastych i pękających szwem 
wewnętrznym - lub czasem i niepękających , - często 
błonkowatych, długo przed dojźrzenicm otwartych i po- 
rozpłasczanych: z wowocnią zazwyczaj gęsto-wołnistą, 
lub osłaną włosami drażniącymi.- Nasion mnóstwo, kil- 
ka albo po 1 mu w komorze, jajowych lub kątowatych, 
rzadko ściśnionY3h i wypłasczonych górą w skrzydełko 
błonkowate: ze skórką skorupkowatą albo błonkowatą, 
często o naskórku mięsistym i osnówkowatym , a szew- 
ku i jajosadce niewyraźnych lub tylko cokolwiek: z biał- 
kiem bąć mięsistem i dOBć okwitem, bąć skąp
m i klei- 
stem a łamnem po zeschni
ciu, bąć prawie-żadnem, b
ć 
wreszcie w chwili dojżrzewania całkiem zużytem.- Za- 
rodek, już białkawo-osiowy i prosty, albo też zawinię- 
ty w cienkiej warstewce białka pofałdowanego i pro- 
stolegle-łękowatYI o listniach liaciastych i obwijających 
się nawzajem fałdkowato ; już bezbiałkowy, z tymiż mię- 
sistymi, grubymi, płaskimi lub pomarszczonymi, a cza- 
sem nawet śrubowato skręconymi wokoło kiełka: z ro- 
stkiem prostym albo wgiętym, zwróconym ku znaczko- 
wi lub oddalonym od tegoż. - Drzewa zwykle roz/o- 
łysu z drzewem mi
kkiem i lekkie m l a rzadziej k7'z6w'!J; 
II porostem gwiazdkowatym; z liśćmi nap,.zemianległy- 
mi, ogonkowymi, bqć prostymi i calkimi lub dł01łiasto- 
latowymi l bqć złożonymi palczasto na szczycie zgrubłym 


.ł.....
>>>
2697 


ogonka głównego, - z listków juł wstawowato uczepionych, 
ju
 rozpłasczono .1Vyszłych z niego, całobrzegich albo pi- 
łeczkowanych; z przylistkami SI!; obu stron podstawy wol- 
nymi i odpadającymi, albo i bez nich. 


I'LEJlIĘ l. 
Wełniakowe (Bombaceae SCHOTT. et ENDL.). 
Kwiaty obupłciowe. Kielich 5wrębny, często nie- 
umiarowy, z niepewnem przedkwitnicniem. Korona u- 
miarowa l a nickiedy żadna. Nitki zrosłe w cewę prze- 
wyższającą jajnik. Główki samotne, alboli tef licznie 
pozrastałe j z woreczkami wyraźnymi albo spływającymi 
wraz, często nawet poskręcane. Jajnik beztrzonkowy. 
Owoc najczęBciej torebka, ze zrosłych owocków. Na- 
siona zazwyczaj okryte wełną albo miaMżem.- Liście 
palczasto złoł.one albo proste. 
RODZAJ 1339. PalczaJ.u (.o\dRlłsolłia LIN.).- 
Kielich prawie-dzwonkowaty l 5wręony, odpadający, w 
przedkwitnieniu łusczynowaty. Korona z 5ciu płatk6w 
dłuższych od kielicha, szeroko - przcwrotniejujowatych, 
zrosłych podstawami z sobą i z cewą znitkowat2h bar- 
dzo rozt'fartych w kwiecie, a w przedkwitnieniu zwi- 
niętych. Cewa znitkowa obła, górą rozdzielona rozło- 
żysto w liczne nitki, na których po tej główce nerko- 
watej i 2łusczyneczkowej. Jajnik beztrzol1kowy, wolny, 
5 -1 Okornorowy; komory wielozalążko we j zalążki dwu- 
wrotne, 1szeregowe w kącie wewnętrzn)'mj szyjka nit- 
kowata, długo-wystająca, nagięta; znamion 5 - 10, os- 
trych, gwiazdkowato - rozłożystych. Torebka drzewiasta, 
przewrotnie jajowato - maczugowata, rowkowana, 5-10- 
komQrowa, nie pękająca; z przcgrodami cicniuchno- bło - 


. 



 


....
>>>
2698 


neczkowemi j z komorami wypcłnionemi miażdżem mlł- 
czastym nawpół z włókienkami nitko
atemi splątanym, 
z czasem zbitym i podzielnym poprzecznie na oddzie- 
lające się kawałki nieumiarowe. Nasion wiele l zatopio- 
nych w miaźdżu l kulil!tawo - nerkowatych; ze skórką 
skorupkowatą, ciemną, lanącą; a znaczkiem w wykro- 
jeniu. Zarodek w białku cieniuchnem i mięsistem, 
prostolegle - łękowatyj o listniach listkowatych, wwinię- 
to wpodłuż złożonych j a rostku grubym i wgiętym. 
GAT. 1. P. właściwa (A. digitata LIN.), zwykle Chle- 
bem lub Owocem małpim, a z ojczystego we wszystkich 
językach Baobabem ,zwana. - Jedyne w tym rodzaju , 
a może największe ze znanych dotąd i najwyższego wie- 
ku sięgające drzewo l nietyle co do wysokoBci gdyż 
pień sam zaledwie 10-15' dorasta, ile' co do grubo- 
ści w której dochodzi czasami 80' w obwodzie a 25' 
w średnicYj z korą gładką i szarą, zielouo i czerwono 
nabiegłą: o mnóstwie 
u górze gałęzi 50-70' długich, 
wszechstronie rozłożystych l pojedynczo wyrównywają- 
cych pojedynczym pniom innych drzew, z których naj- 
niższe- własnym ciężarem opuszczając się do ziemi i 
na niej wspierając - znów wznoszą się w górę, tworząc 
jakby gęsty półkulisty gaj do f50' obwodu mający. Jesz- 
cze dalej od gałęzi sięgają jej rozpłożące się tuż pod 
ziemią poziomo we wszystkich kierunkach korzenie , nie- 
kiedy i na 120' długie. Jćj młode gałęzie są zawsze 
ziolone i nieco - włosiste. Liacie rozrzucone, na 4-5" 
długich ogonkach, pałczasto-5-7Iistkowe, a w mło- 
dych rOBlinach często tylko 3listkowe; listki nierówne , 
- środkowy największy, do 5" długi l przcwrotl1icja- 
jowato - elliptycznYI zaostrzony lub kończystYl ku pod- 
stawie klinowato zwftżony, ku górze mnićj wiftcej wy- 


.
>>>
2699 


raźnie ząbkowany, - pOBrednie nieco - krótsze, - skraj- 
ne naj krótsze ,- a wszystkie nagie, z wierzchu zie- 
lone, spodem blade; przylistki zaś szydłowate. Szypułki 
w k'1tach liBci 2ch lub 3ch najwyższych każdej gałązki 
pojedyncze, wiszące, 1kwiatowe, na l' długie a do 1/2" 
grube,- o 2ch lub 3ch przysadkach łuskowatych: na nich 
kwiaty 4" długie a 6" w średnicy, białe z główkami 
1!zkarłatnawemi, - o kielichu miękkowłosym l z 5ma łat- 
kami lancetowatemi i poodginanemi, - płatkach prze- 
wrotnie- jajowatych, rozpłasczonych, ogrubnich, -, prę- 
cikach wielu, do połowy zrosłych w cewę, a w końcu 
wolnych ,i płasko roztoczonych , - główkach nerkowa- 
tych,- jajniku kosmatym,- szyjce bardzo długićj i 
skrzfwionej, - fi znamionach 10 -14promieniowych. O- 
woc podłużnie-jajowy, 1-1 ł;"': długi a 4-5" w Bre- 
dnicYI na szypułce 2," długiej a. 1" grubej wiszący, ze- 
wnątrz wełnisto - kutnerowaty na tle czarniawem i w po- 
dłuż 10- lub więcej -rowkowy, a wewnątrz tyleżkomo- 
rowy przez przegrody błoniaste i oddzielające się z cza- 
sem od osi owocu. Nasion 50 - 60 w każdej komo- 
rze, prawie-nerkowatych, twardych, czarnych, gnid- 
dżących się w miażdżu początkowo gębczasto - mięsistym 
i czerwonawym, a póżniej mączastym i białym. - Oj- 
czyzną jid Afryka. skwarna l gdzie nad Senegal cm 
znachodzą się drzewa do 6000 lat stare,- przybraDIł 
zaś dziB lndye wschodnie i Antylle : kwitnie od czer- 
wca dl) sierpnia. - Z wszystkich jćj części kleistych 
i przez to pożywnych, używanfJmi bywają: najwięcej 
liBcie, które zproszkowane i zachowane w worach ba- 
wełnianych, dodawanymi bywają pod nazwiskiem L'alo 
do wszelkich potraw; a jako odmiękczające służą do le- 
czcnia biegunek, czerwonek l cierpień dróg moczowych 



 


......
>>>
-2700 


i gorączek zapalnych: miąższ owoców przyjemnic kwas- 
kowaty bywa jadanyj Bok zaB z niego jako zawićrający 
wielc kwasu jabłkowego z cukrem, podawany w gorą- 
czkach zaraźliwych, żółciowych i gnilnych l w gnilcu, 
krwotokach i t. p. oraz pijany na ochłodzenie i orze- 
źwienic: zepsute znów Owce same przez się, lub popiół 
z nich z olejem palmowym jako mydło, służą do pra- 
nia: wrcszcie wybutwiałe pnie, są naturalnymi grobami 
dla znakomitych ludzi, w których zwłoki pozawieszane 
w płachtach, zsychają. się 
 czasem na mumie. 
RODZAJ 1340. L,lllc::a (Puchira AUllL.). - Kie- 
lich miseczkowaty, ucięty lub niewyrażnic- 5zębny. Ko- 
rona z 5ciu płatków, czasem jakby - kołojajnikowych , ró- 
wnowązkich, znacznie dłuższych od kielicha, wznjesio- 
no - roztwartych, w przedkwitnieniu dachówkowatych. 
Cewa znitkowa krótka l w wierzchołku podzielona na 
liczne nitki wydłużone, parami zazwyczaj pospajalle a 
dalej w 5 wiązek, w szczytach 1 główkowe j główki na- 
ległe, równowązkie, łękowate lub wygięte nerkowato, 
2łusczyneczkowe. Jajnik beztrzonkowy, wolny Albo nie- 
co-utopiony w dnie kiclicha zgrubłćm l 5komorowyj zalą- 
żków mnóstwo, uczepionych wiel06zeregowo w !l:gru- 
błych kątach wewnętrznych, poziomych i wywróconych; 
B
yjka nitkowata j znamię krótko - 5łateczkowe. Torebka 
zdrzewiała, prawie - tJtomorowa przez zniknięcie prze- 
gród w pOBrodku. Nasiona liczne, bardzo wielkie, pra- 
wie - kostkowe, l
ątowate j ze skórką skorupiastą i nagą, 
a znaczkiem podstawowym i szćrokim. Zarodek odzia- 
ny odrobinką białka kleistego jolistniach grubych i w 
poprzecz wydłużonych, z których zewnętrzny 3fałdko- 
wy obwija' wC\wQętrzny 4 razy nmiejszYi o rostku 0-
>>>
2701 


błym t nicco - wgiętym lub od
iniętym, zwróconym do 
znaczka. 
GAT. 1. U. wodna (p. aquatica AUBL.).- Drzewo 
40' dorastające; z pniem do 20' wysokim a do 2' w 
'rednicy, z koroną prawie - kulisto roztoczoną j z lilićmi 
rozrzuconymi, długoogonkowymi, palczasto złożonymi, 
o 5 - 8miu- listkach prawie-bezogoneczkowych , jajowa- 
to -lancetowatych, kończystych lub zaostrzonych, cało- 
brzegich, nagich, z których środkowy 6 -10" długi a 
2" szeroki, a postronne coraz mniejsze ,- z przylist- 
kami krótkimi i odpadającymi j z kwiatami pysznymi, 
na ł' i dłuższymi, szkarłatnymi,- o kielichu skórza- 
stym, dzwonkowatym i niewyraźnie - 5zębnym, - płat- 
kach równowqzkich, ostrych, wzniesionych oprócz po- 
odginanych końców, ogrubnich i wczas odpadających, 
,- pręcikach szkarłatnych, zrosłych do połowy w ob- 
szerną cewę, górą rozdzielonl\ na 15 wiązck, - jajniku 
kutnerowatym, ukrytym w kielichu, - szyjce dłuższej 
od pręcików, oraz szkarłatnej wraz ze znamionami od- 
stająco -lancetowatcmi j z owocem jajowym, 6 -7" dłu- 
gim a do 5" w Brednicy, o 5ciu zaokrąglonych żebrach, 
cisawo-czcrwonawo kosmatymj a nasionami wielkoBci ka- 
sztanów, rdzawemi.- Powszechna po nad rzekami i na 
wybrzeżach zalewanych od morza, w Ameryce południo- 
wej a zwłaszcza w Gujanie j kwitnie od stycznia do mar- 
ca. - Gujańczycy przypisują temu drzewu ro!Zliczne skut- 
ki lekarskie, chociaż rzeczywiście jest tylko czysto od- 
miękczającem na sposób ślazików; młode l.iście i kwia- 
ty jad8:j:t za jarzynę, a nasiona prażone jako kasztany. · 
- (Caro linea princeps LIN. FIL.). 


.
>>>
2;02 


Toż samo rozumie!! nale
y i o 
GAT. 2. U. wspanialej (P. insignilI SAVIGN.): odróżniającej si\: 
- wzrostem wysmukl
jszym; liś!!mi większymi, na 2stopowych ogon- 
kach j listkami przewrotnie - jajowato wydłuionymi; kwiatami rdza- 
wo - kutnerowatymi, o płatkach wzniesionych i odstających tylko w 
końcach; oraz kulistawymi oWl)cami wielkości głowy dziecięc
j:- 
zwykłej na Antyl1ach.- (Caro linea insignis Sw.). 
RODZAJ 134L II'el"ink (Uombax LIN.). - 
Kielich kubkowaty, ucięty. Korona z 5ciu płatków dłuż- . 
szych od kielicha, podłużnie -lancetowatych, roztwar- 
tych albo poodginanych, w przedkwitnieniu zwiniętych. 
Cewa znitkowa krótka, obła, wybiegła w liczne nitki 
w końcu widlaste a poskupiane w 5 albo więcej wiązek, 
o ramiączkach i główkowych j główki podługowate, ob- 
winięte równowązką zwórką, 2ramienne i 2łusczyneczko- 
wc. Jajnik beztrzonkowy, wolny, 5komorowy j zalążki 
liczne, pouczepiane w wielu szeregach w kącie wewnętrz- 
nym komor, poziomc, wywrócone j szyjka nitkowata j 
znamię tarczkowate i rowkowano - 5graniaste. Torebka 
drzewiastl\, elliptyczna, 5komorowa, pękająCD przez 8cia- 
ny w 5 łusczyn- oddzielających się ou osi 5graniastej 
owełnionej i dzierżącej przegrody. Nasion wiele l obwi- 
niętych wełną nasiennika, przewrotniejajowo - kulista- 
wych, w podstawie ostrych j ze skórką skorupkowa- 
tą ; a znaczkiem podstawowym. Zarodka zamkniętego 
w skąpem i łamnem białku, !istnie listkowato - sm.co- 
wate i zwinięte fałdkowato jarostek obły, prosty i do. ' 
tykający znaczka. 
GAT. 1. UT. malabarski (n. malabaricum DEC.).-- 
. Drzewo 100' dorastająco a do 20' grubniejące wobwo- 
dzie, a gałęziach prawie - poziomych i prawie - okręgo- 
wych, zarÓwno z pniem pokrytych mnóstwem - cicrni 
krótkich, grubych l ostrokrężnych i czarniawych, giną- 


.
>>>
2703 


cych z czasem powoli od odziomka ku górze. Liścio 
jego są rozrzucone, bardzodługo - i bezbronno - ogon- 
kowe, palczasto złożone z 5ciu do 7miu - listków krótko- 
ogoneczkowych l lancetowato - podłużnych, kończystych 
w wierzchołku a w podstawic zaostrzonych, nagich, ca- 
łobrzegich, 6-13" długich, jednak zawsze bocznych 
coraz krótszych; z przylistkami małymi, odpadającymi. 
Kwiaty wcześnićj od liBci rozwijające się kupkami na na- 
gich końcach gałęzi, 4 - 5" w Brednicy, żywo - szkar- 
łatnej przysadki małe, odpadającej kielich skórzasty, 
nierówIlo-2-3łatkowy, rozszczepujący sict głctbićj przy 
rozwijaniu się korony, zewnątrz zielonawy i prawie-na- 
gi, a wewnątrz żółtawo - biały i jedwabisto - kosmatyj 
płatki podłużnie - elliptyczne, 4" długie a 1'/2" szerokie, 
ostro-mięsiste, zewnątrz blado- a wewnąb'z ciemno-szkar- 
łatne j pręciki 2 razy krótsze w 2ch okrctgach, - ze- 
wnęb'znym o 50-60ciu pospajanych w 5 wiązek,- 
wcwnętrznym o 5ciu dłuższych i grubszych a 10ciu krót- 
szych i przytulonych do szyjki j szyjka nieco dłuższa, z 
5ma szydłowatemi i poodginanemi znamionami. Toreb- 
lu!. podługowata, tępa, z obu końców zarówno zcień- 
czona, niewyraŻnie-5kątna, 3-5" długa. Nasiona prze- 
wrotnie - jajowe, czamiawe, obwinięto wełną białą i je- 
dwabistą. - ROBnio w lndyach wschodnich j kwitnie pod 
konicc zimy. - Kora korzeni jest Brodkiem wymioto- 
wym j kora pnia przeciwwyrzutowym i przeciwzapal- 
nymj liście przeciwbiegunkowym i przE'ciwczerwonko- 
wymj zaś kwiatYI albo raczćj !Zawada w nich ciecz mio- 
dnikowa, przeczyszczającym i wzbudzającym pot)': weł- 
na dla swej zbytecznćj gładkości niezdatna do przędze- 
nia ale nader sprl(żysl3. , służy do wYBcielania poduszek, 
pićrzllików, materaców, i t. p: z drzewa wreszcie wyrabia- 
171
>>>
2704 



 


ją nieocenione dla swej lckkości czółna. - (B. h c p ta- 
phyllum CAV,). 
G,m 2. w. 6iedmwli8tkmoy (n. 8cptenatum JACQ.): odmienny 
- pniem bezbronnym, lecz zn to z korą niel[ształtnie - korkowat/} ; 
pręcikami duio liczni
jszymi; a owocem jajowym: - jest tylko wła- 
ściwie odmian/} bezbronną poprzedzającego. - (B. h e p t a p h y 11 u m 
LIN.). - Ale za to: 
GAT. 3. W. pirlli8tkowy (n. Ceibn LIN.): odznaczający siQ - o- 
bok r6wnież ciernistego pnia a do tego znacznie wyżln:ego i grub- 
szego - liśćmi 5listkowymi i oraz torebkami przewrotniejajowo-war- 
tołkowatemi: - rosnący w Ameryce południowej i w Indyach zacho- 
dnich wraz z poprzedzającą odmianą: - oprócz zastósowań powyż- 
szych, dostarcza jeszcze i nasion uiywanych na m16ko roślinne zale- 
cane w chorobach piersiowych, a liści jadanych za młodu Da jnrzy- 
nę.- (H. quinatum JACQ.). 
RODZAJ 1342, Puc/wwiec (E..iodell.d,'oll DEC.), 
- Kielich dzwonkowaty, 3 - 5łatlwwYI w przedkwit- 
nieniu łusczynowaty. Korona z 5ciu płatków dłuższych 
od kielicha, podługowatych, wzniesiono - roztwartych lub 
odgiętych, w przedkwitnieniu zwiniętych. Cewa znitko- 
wa obła lub brzuchata, w szczycie rozdzielona- w ni- 
tek 5, nitkowatych l pojedynczych, 2 - 3główkowych j 
główki wewnątrzwrotne, równowązkie, przyrosłe, proste 
lub pokręcone,2łusczyneczkowe. Jajnik beztrzonkowy, 
wolny, 5komorowy; komory wielozalążkowe j zalążki u- 
czepione w kilku szeregach w kącie wewnętrznym, po- 
ziome i wpółwywrócone; szyjka nitkowataj znamię głów- 
kowate lub krótko - 5łateczkowc. Torebka drzewiasta, 
5lwmorowa, pękająca przez Bciany w 5 łusczyn- oddzie- 
lRjących się od osi 5graniastej, przegrodonośnej , weł- 
nistej i rozszczepującćj się na 5 części. Nasion wiele, 
obwiniętych w wełnę nasiennika, jajowych j ze skórką 
skorupkowatąj ze znaczkiem podstawowym j z jajosad- 
ką pod wierzchołkiem boczną. Zarodek zamknięty w 


4.
>>>
2705 


skąplml i łamnem białku; o listniach listkowatych, ser- 
cowatych, odwinięto - skręconych; a rostku w podstawie 
odgiętym i zbliżonym do znaczka. 
GAT. 1. P. zachodni (E. occidentale KOST.). - 
Drzewo 50-100' wysokie: o pniu zazwyczaj nader nie- 
równym, często w Brodku brzuchatym, albo po nad pod- 
stawą nagle grubniejącym, pokrytym -' cierniami mo- 
cnymi, drzewnymi, ostrymi, już ostrokrężnymi , już szy- 
dłowatymi, już BciBnionymi, już 4kątnie - wydłużonymi: 
obok tego w późniejszym wicku z dziwnie ukształcone- 
mi drzewiastemi jakby-żebrami , -kt6re wzdłuż pnia prze- 
biegając (ostatecznie od jego podstawy oddzieliwszy się) 
odstają niekiedy i na 5' od onegoż. Liacie jego roz- 
rzuconeJ- z 7miu listków jakby w okręgu na długim i CZE:r- 
wonawym ogonku uczćpionych, lancetowatych, drobno- 
piłkowanych , nagich, z obu stron zielonych, z których 
środkowy 5 -7" długi a boczne coraz mniejsze; z przy- 
listkami małymi l odpadającymi. Kwiaty wielkic, na 
zewnątrz kosmate a wewnątrz blado - różowe, woni se- 
ra, ukazujące się w krótce po zronieniu liBci w wiąz- 
kach okółkowatych; o kielichu ogrubnim, nieco - pomar- 
s
zonym, !Zielonym i wewnątrz kosmatym j płatkach 
wklęsłych, roztwartych, zewnątrz kosmatych a wewnątrz 
nagich, przewrotnie-jajowato wydłużonych; pręcikach 
prawie-równych koronie, a ich główkach po 2 lub 3 
na końcu każdej wiązeczki nitek j s
yjce tejże samej 
długoBci i zaciBniętej w podstawie; .znamieniu niewyra- 
żnie - 5łateczkowwm. Torebka podłużnie -jajowa. Nasio- 
na mllogie, przewrotnie -jajowe, czarne, oDwinięte w 
łatwo oddzielającą się - wełnę cisą, jedwabistą i IBną- 
cą, wypełniającą torebkę. - ROBnie w Indyach zacho- 
dnich; kwitnie od stycznia do. marca. - Tameczni po- 
171. 


I:
>>>
2706 


czytują go za 16k błogosławiony, używając- kory z Iw- 
rzenia na wymiotYI przeciw kurczom, a łącznio z tama- 
ryndami na przeczyszczenie i pc;dzenie moczu j kory 
pnia i gałęzi zewl1c;trznie w zapaleniach i wyrzutach 
skórnych; liści, kwiatów , owoców i nasion jako klei- 
stych i odmic;kczajqcych j wełny na przypiekadła, a z 
ni6j popiołu do tamowania krwotoków. - (E. anfrac- 
tu os um 
. caribaeum DEC. Bom bax acciden- 
tal e SPR.). 
Zupełnie toż samo, st6suje sil;) do 
GAT. 2. P. wBchodnieso (E. orientale KOST.): r6żniącego sil,) 
głównię - wzrostem znaczuie mnićjszym obok zupełnej r6wności pnia 
i porostu; ddo mniejszymi cierniumi; gałęziami prawie - okrQgo- 
wemi, poziomo - odstaj'lcemi a bezbronnemi; liśćmi tylko tyle że 
szarymi spodem; kwiatami ukazuj'lcymi sil;) przed liś4mi, do 2" w 
średnicy, brudno - białawymi, wisZlJ:cymi po 3 do 8 w okółkowatych 
wiązeczkach ,- z takimże samym kielichem, koroną, pręcikami i słup- 
kami; torebkami podługowatenli, tQpemi, słabo - 5kątnemi, 5 -7" i 
2 ' / 2 "-3", cisemi i chropawemi; wreszcie nasionami w wełui6 biało- 
jedwabistej , łatowo - oddziel8jąc
j się: - zwykłego w Indyach wscho- 
dnich, a kwitnącego w styczniu i lutym. -- (E. anfractuosum B. 
indicum DEC. Bombox orientale SPR.). 
RODZAJ 1343. Skrz.lJdlisz (Cnvnnillcsin RUIz. 
et PAV.).- Kielich bezprzysadeczkowy, dzwonkowaty, 
5wrQbny, trwały. Korona z $ciu płatków 2 razy dłuż- 
szych od kieli('ha, równych. Cewa znitkowa obła, pod- 
stawą zrosła z płatkami l w wierzchołku rozdzielona w 
liczne nitki spodem 5wiązkowe, !Z kt6rych każda 19ł6w- 
kowaj główki nerkowate, 2łu8czyneczkowe. Jajnik bez- 
trzonkowy, 5graniasty, 5komorowyj lwinory 2zalążko- 
we. Torebka 5skrzydła, z osią zdrzewiałą, przez zro- 
nienie 1 komorowa, jednonasionowa , nicpękająca ; ze 
skrzydłami bardzo wiclkiemi, zaokrąglonemi, błoniaste- 
mi i żylastemi. Nasiono podługowato l z obu końców
>>>
2707 


zaostrzone, obwinięte w istotę liposokową. Zarodka bez- 
białkowcgo listnie grube, poskrc;cane. 
GAT. 1. S. iaworoliści (C. platan"iłolia KUNTU.). - 
Drzewo znakomitc: z koroną rozłożystą ale wictką; z 
liaćmi prostymi, na średnich ogonkach w podstawie na- 
brzmiał,}'ch, 6 -15" w Brednicy, prawie- tarczowatymi, 
aż do połowy powcinanymi w 5 lub 7- łat jajowatych, 
krótkokończystych, całobrzegicli, cienkobłoniastych, z o- 
bu stron pokrytych włosami gwiazdkowatymi j z kwia- 
tami jakby w okółkach, rozwijającymi się przed liBćmi, 
do ł 1/ 2 " W Brednicy, - o kielichach mięsistawych, ko- 
smatych, czerwonawych i z nieco - poodginanymi ząbka- 
mi, - płatlmch łopatkowato - języczkowatych, od poło- 
wy zwróconych ku zewnątrz, szóroko zaokrąglonych 
w końcu, błonkowatych, wewnątrz nagich i cielistycłJ, 
a zewnątrz delikatnie rdzawo-kutnerowatych, - o prc;- 
cikach nieco - dłuższych od korony, - a jajniku ellip- 
tycznie-5graniastym; z torebką elliptyczllie wydłużoną, w 
obu l
ońcach zaostrzoną,- o 5ciu skrzydlach błoniastych, 
zaokrąglonych, 2 l/y 
 3" szćrokich j nasionami zaB podłu- 
żnic - elliptycznemi, baruzo lćpkierui. - Częsta w Ko- 
lumbii; kwitnie w marcu i kwietniu.- Nasiona słodkie 
i oleiste, jadanemi bywają jak migdałki j a olćj z nich 
używanym do potraw, oBwietlania i za lek łagodzący. 
_ (Pourretia platanifolia HUM. et BON.). 
RODZAJ 1344. Zybllczkolf,;ec (Dudo RUMPU.). 
_ Okrywka 2łatkowa j roztwarta, Kielich słojkowaty, 
Brodkiem brzuchaty, niewyrażnie-5zębny. Korona z 5ciu 
płatków paznogciowych} jajowato -lancetowatych, roz- 
twartych i znacznie dłuższych od kielicha. Cewa znit- 
kowa króciuchna, rozdzielona w liczne nitki pospajane 
podstawami w 5 wiązek wielogłówkowychj główki po-
>>>
2708 


. 


skupiane w gromadki kuliste, II: woreczkami krótko-spły- 
wającymi wraz. Jajnik podłużnie - jajowy, . .. . .; szyjka 
nitkowata; znamię główkowate. Torebka jajowo - kuli- 
stawa, gęsto osIana guziczkami korkowatymi i ostrokrę- 
żnymi l włóknisto - korowata l mięsista, 5komorowa, p
_ 
kająca przez Bciany. Nasion w komorach po 2 - 5, po- 
dłużnie - jajowych, poziomych, okrytych z jednego boku 
osnówką łatkowatą i mięsisto - kIeistawą j ze skórką twar- 
dą, a wnasiennią korkowato-gębczastą i kleistą. Zaro- 
dek bezbiałkowy, prosty; o listlliach mięsistych l w wierz_ 
chołku jakby zżutych, a w podstawie odosobnionych; 
o rostku ZaB ściągniętym, przewrotnie - ostrosłupowym i 4- 
graniastym. 
GAT. 1. Z. właJciwy (D. zibetbinus LIN.).- Drze- 
wo dOBć wysokie j o pniu dołem kątowatym i skrzydla- 
stym j gałęziach wictko - rozłożystych; a korze szaro-Mł- 
Mj. Z liBćmi naprzemianległymi, ogonkowymi, prosty- 
mi, elliptycznie -lancetowatymi jakby wiśniowe l 4 - 6" 
i 2", całobrzegimi, kończystymi, 
 podstawie zaokrą- 
glonymi, nagimi l z wierzchu ciemnozielonymi, a spo- 
dem zarówno jak i młode gałflzki ołustnionymi i cisa- 
wo - szarymi; o ogonkach 1" długich, jakby nabrzękłych 
i z dołkiem w podstawie. Kwiatami na wspólnej szy- 
pułce zwisłej, na częściach gałęzi bezlistnych po 10 do 30tu 
a gałązek po 2 lub 3- w ok6łki poskupianymi, brudno- 
białymi l woni mocnej lccz nie miłej; z okrywą przed 
rozkwitnieniem o 2 - 3ch listkach blado - ziclonych i 
wklęsłychj z kielichem czarkowatym, poodginanym w 
zębach j z płatkami wRrzęchowatymi j z pręcikami wy- 
stającymi, o główkach czerwonych i dziwnie pokręco- 
nych. Owocami wielkoBci głowy ludzkiej, lmlistawo- ja- 
jowymi, okrytymi gęsto od miękkich cierni 4ścienllic-
>>>
2709 


ostroRłupowych, podobnymi do zwiniętego jeża, żółto- 
zielonymi, pękającymi w 5 wielkich łusczyn, mocnćj 
woni. Nasionami wielkości jaja gołębiego I obwin!ętemi 
w miażdż binły, klćisty, obrzedni, a na nim w cienką błon- 
kę.- Dziki i chodowany, powszechny na :Malakcc i na 
wyspach morza indyjskiego j kwitnie od czerwca do sier- 
pnia, a często i dmgi raz w styczniu i lutym. - Owo- 
ce, wonią swą nic miłą jakby gnijących cebul, tak zwa- 
biają zybuczki iż służą do ich łowienia, a ztąd 
nazwa rOBliny w
ięła początek: wszelako miażdż ich 
przyjemnie słodki, mimo' odstręczającej woni, nawet i 
dla europcjczy
ów z czasem staje się przysmakiemj za- 
wsze jednak nie należy do zdrowych pokarmów gdyż 
sprowadza niestrawność, ckliwości, gorączkę, czerwon- 
k
 i wy sutki j jednak bywa używanym jako Brodck 
skłaniający do potów, pędzący mocz i pobudzający po- 
pęd płciowy. Nasiona jadają jak kasztany, pieczone lub 
gotowane; atoli i one nadużyte, sprawiają zatcłmienie. 
Drzewo dostarcza dobrych belek i masztów. 
RODZAJ 1345. Ogorz.alkfł (Och..młUłSWAU'l'Z.). 
-Kielich sk
..zasty, rurkowato-Iejkowatyj z krajem 5wrę- 
bnym- w łatki 3 zaokrąglone i w przedkwitnieniu zło- 
żone w podłuż, a 2 ostre i prawie - dachówkowate. Ko- 
rona z 5ciu płatków dłuższych od kielicha, odgiętych, 
w przedkwitnieniu skręconych. Cewa znitkowa prawie- 
lćjkowata, rozszczepana w wierzchołku w 5 łatek wie- 
logłówkowych j główki zewnątrzwrotne i przyrosłe, O wo- 
reczkach równowązkich, krl(to spływających wraz. Jaj- 
nik beztrzonkowy, pouługowaty, 5komorowyj zalążki 
mnogie, w 2ch szeregach w kącie wewnętrznym j szyj- 
ka obła i grubaj znamion 5, skręconych Brubowato. To- 
rebka wydłużona, 10graniasta, 5komorowa, pękająca 


. 



 


--I
>>>
2710 


. 


przez śeiany w 5- łusczyn Brodkiem przegrodo nośnych 
i jak najczęBciej jedwabisto - wełnistych. Nasion wiele, 
podługowatych, obwiniętych w wełnę nasiennika.....". 
GAT. 1. O. wełnista (O. Lagopus Sw.).- Drze- 
wo 40' dorastające; z pniem prostym, do l' w Bredni- 
cy, okrytym korą blado - szarą; z gałC(ziami odstające- 
mi, 2 - 3dzielnemi, gładkiemi i lamnemi j z liśćmi roz- 
rzuconymi, bardzodługo- i poziomo- a rdzawo-ogonkowy- 
mi, prostymi, okrągławo - scrcowatymi, l' -i więcej w 
obu rozmiarach, niewyrażnie - 5 - 7ką
nymi, drobno-ząb- 
kowanymi 
 nagimi z wićrzchu, a spodem miękkowło- 
symi i rdzawymi na nerwach; z kwiatami pojedynczy- 
mi, wzniesionymi, 3-4" w Brednicy, blado-rdzawy_ 
mi wpadającymi w żółtawe, lllięsistawymi l - na szy- 
pułkach końcow)"ch, grubszych od gałązek i nagich, 
- o listkach okrywki na 1" długich, drobnokarbowano- 
falistych i odpadających, - o ki(jlichu sk6rzastym i kre- 
sowanym, a jego łatkach falistych i żółtawych, - o płat- 
kach grubJch l skórzastych, klinowatych i pokrywają- 
cych się nawzajem w podstawach l a ich blaszce jajowatćj, 
nieco - wzniesionej i falistej l - cewie równej koronie, 
zakończonćj jakby zwitkiem splątanych i zrosłych z so- 
bą fOciu główek l - o jajniku ostrokrężnym i nagim j 
z torebką 12-15" długą, prawio-obłł} lecz 51'owkową 
a łOkątną, - o łusczynach okrytych wewnątrz wełną 
bladorclzawo - cisawą j z nasionami liczncmi i podługo- 
watemi.- Pospolita w lndyach zachodnich; kwitnie w 
lutym.- Korzeń, liBcie i kwiaty, używanymi bywają 
w micjscu jako odmiękczające l obwijające, rozpędza- 
jące i k16isto Brodki j przytćm kora w kiła wych choro- 
bach: drzewo miękkic i gębczaste, zasttpujc korek; weł- 
na zastósowywallą bywa juk Wcłlliakowa, a co WięCĆj,
>>>
2711 


lo rohienia kapeluszówj z drzewa Za8 zranionego wy- 
cickający sok, Bcina się w nie zły obtężny liposok bez- 
barwny.- (Bombax pyramidatum CAV.). 
RODZAJ 1346. Pttłc::.ykwiflt (Chcil'O!!jtcmolł 
HUM. et BON.).- Kielich w podstawie 3przysadeczko- 
wy, dzwonkowaty, 5dzielny - w łatki odpadające, gru- 
be, wewnątrz ubarwione, w podstawie z dołeczkicm, 
w przedkwitnieniu szachowniczkowate. Korona o. Cewa 
znitkowa obła, wystająca, w wierzchołku wrębna- w 
5 łatek jakby palczasto - jcdnostronnych, w kOlicu szty- 
lccikowatyeh i 2główkowych; główki zewnątrzwrotne , 
przyrosłe, równowązkie, proste, r
wnoległe i 2łusczynecz- 
kowe. Jajnik beztrzonkowy, wolny, 5komorowy; komo- 
ry wielozalążkowc j zalą
ki pollnoszące się 'IN 2011 szo- 
regach w kącie wewnętrznym, wywrócone j szyjka nit- 
kowata, w końcu wgięta j znamię ostre. Torebka po- 
długowata, 5kątna, 5koll1orowa, pękająca przez Bciany 
w 5 łusczyn dzierżących środkiem- przegrody brzogicm 
z obu stron n3.SiOllOnoBne. Nasion wielo, jajowych, ze 
skórką skorupkowatą , Mnącą J ciemną; zakończonych 
różową jajosadką. Zarodek w osi białka mięsistego pro- 
sto legły, prawie równy oncmuż jolistniach listkowa- 
tych, jajowatych, płaskich; a rostku krótkim l tępym i 
zbliżonym do znaczka. 
GAT. 1. P. jaworowaty (C. platanoides IlUM. et 
BON.).- Drzew
 zawszeziclone, zalcdwic 15' docho- 
dzące w pniu; o gałęziach licznych, poziomych, krę- 
tych, rllzawo - kutncrowatych i bliznowanych j liściach 
zbliżonych na lwńcach gałązek l długoogonkowych, pl.O- 
stych, sorcowatych J 6 - 8" llługich, 5 -7łatowych, nic- 
eo - ząbkowanych, z wierzchu nagich i modrawo - zielo- 
nych, spollcm dclikatuic szaro - rdzawo kutnerowatych, 



 


--II
>>>
27ł2 


- z przylistkami lancetowatymi, odpadającymi j kwiatach 
ku końcom gałązek naprzeciwlistnych , poj (.dynczych , 
- na szypułkach ogrubnich, rdzawo-kutnerowatych, 
ł;s" długich, - z kielichem ł 1/2" długim, mięRistym, 
na zewnątrz w podstawie 5garbkowym i rdzawo-kutne- 
rowatym, a wewnątrz żywo.. czerwonym, - z pręcikami 
szkarłatnymi, wystającymi jakby na płask rozpostarte 
palce ,- z szyjką zaledwie od nich dłuższąj o toreb- 
ce 3" długićj, a czarniawo - kutnerowatej l pękającej w 
5ciu krawędziach wystających, z przegrodami okryte- 
mi od włosów rdzawych j a nasionach 15 - 20tu w lwmo- 
rze, jajowych, IBnącyeh , czarnych.-- Znachodzi się w 
Mcksyku pod Toluką; kwitnie od listopada do stycz- 
nia. - Słynnymi są jcgo kwiaty \V ojczyznie, jako pe- 
wny środek w padaczce.- (O. spetalum CEny. Oho i- 
ranthodondron Oervantesii POIR.). 


.-LEJIIĘ 2. 
Ś1"ltbibobowe (Helictereae SCHOTT. et ENDL.). 


Kwiaty obupłciowe. Kielich i korona najczl(ścićj 
nie umiarowe. Pręciki zrosłe w cewI( przewyższ3jl}cą jaj- 
niki lub obćjmującą podsłupień , w wierzchołkach wol- 
ne. Jajnik bez- lub -trzonkowy. Owoc złożony z owoc- 
ków wolnych albo zrosłych, t- lub wielo-nasionowych. 
- Liście wszędzie p7.08t
. 
RODZAJ 1347. SI'"bibóIJ (1I('Ii(.tł'l'CS LIN.).- 
Kielich rurkowaty, z kł.sjem prawierówno- lub 2war- 
gowo - 5wrl(bnym, w przcdkwitnicniu łusczynowatym. 
Korona o 5ciu pł:
tkach j z paznogciami prawie-równy- 
mi kielichowi , czasem w wićrzchołku z przYł"Ostkiem z
>>>
2713 


jednej lub obu stron, a czasem w górnych i bez nie- 
go j z blaszkami r6wno- lub też 2wargowato 
 roztwar- 
(cmi, w przedkwitnicniu zwiniętcmi. Cewa żnitkowa wy- 
dłużona, zrosła z podsłupniem, w wierzchołku wolnym 
i wgiętym 5-tO- wielo-dzielna,- w łatki zewnę- 
trzne 1 główkowe , a wewnętrznych 5 płonnych i wol- 
nych albo zrosłych j główki zewnątrzwrotne , 2worecz- 
kowe, przyrosłe, - z woreczkami poziomo rozcho- 
dzącymi się i 2łusczyncczkowymi. Jajnik trzonkowy, pro- 
sty lub Brubowato - skręcony, osadzony na podsłupniu 
zrosłym z cewą w samymże środku jej wierzchołka wol- 
nego, powstały- z 5 jajniczków łkomorowych , naprze- 
mianległych z płonnymi pręcikami, lekko spojonych 
krawędziami wewnętrznemi; zalążki liczne, podnoszące 
się w 2ch szeregach na szwie wewnętrznym; szyjek 5, 
zrosłych, prostych albo Brubowato skręconych; znamio- 
na ostre lub gł6wec?,kowate. TOl'ebek 5 l łupinowatych, 
już skórzastych już drzewiastych, bąó prostych bąć skrę- 
conych śrubowato, 1komorowych i pękających w szwie 
wewnętrznym. Nasiona liczne, 2szeregowe, poziomeJ ja- 
jowe lub kątowatej ze skórką skorupkowatą, broda we- 
mkowanąj z szewkiem podłużnym i niteczkowatym, łł}- 
czącym znaczek podstawowy z jajosadką wierzchołko- 
wą i nabrzękłą puszeczkowato. Zarodek w białku ską- 
pem i mięsistern, prostoległy; jego listni e listlwwate, 
fałdkowato zwinięte około rostka obłego i !Zbliżonego 
do znaczka. 
GAT. 1. S. pospolity (H. Isora LIN.). - Drzewo 
niskie i mało - gałęziste, którego gałązki tak jak i re- 
szta rOBliny gęsto okryte kutnerem gwiazdkowatymj li- 
acie 2stronne, krótkoogonkowe, proste, lekko - sercowa- 
to _ okrągławe lub też jaj
wate, nagle- i krótko- koń- 


, 
j' 


li 


.-.. 


---
>>>
2714 


czysto, 3 - 5" i 2 - 3 1/ 2 ", bez ładu piłkowane LI. ku górze 
często wcinane, ogrubnie, tęgie, z wi6rzchu ostrawe , LI. 
spodem kutnerowate i 3-5nerwowe , - o przylistkach 
szydłowatych i kosmatych j szypułki krótkie i kątowe, 
a na nich po 2-4 a czasem i więcej - kwiatów jak- 
by w baldaszkogronku z przysadeczkami szydłowatymi, 
dość dutych l jasno - czerwonych, - o kiclichu nicco- 
garbatym, z boków BciBnionym , prawie2wargowo - 5. 
szcz6pnym, - płatkach podłużnie -jajowatJiCh l 15 -18'" 
długich, z których 2 niższe 3 razy szćrszc od 3ch wyż. 
szych,- pręcikach 10,- szyjce 2 razy od nich dłuż- 
szej , - a znamionach pojcdynczych i ostrych; owoc mo- 
cno skręcony w śrubę, 2 1 / 2 " długi, obło - ostrokrę
ny, 
kończysty i mi'tkkowłosy; a nasiona zielonawo. ciae.- 
Zwykly w całych lndyach wschodnich j kwitnic prawic 
ciągle. - Korzcń jego żółtawYI wcale nieodrażliwćj wo- 
ni a smaku gorzkawcgo, zadawanym bywa w osłabie- 
niu żołądka,. wrzodach płucnych i wyrzutach skórnych j 
owoec zaB w morzyskach, parciach i t. p. cierpieniach 
oraz \V kurczach u dzieci jako kąpiele: i na ten tćż cel 
drzewo to pif!lęgnow:mem tamże bywa. 


, , 
I 


I"LEMIĘ 3. 
Orzesz'Ttikowe (Stcrcnlieae SCIlO'f'l'. et ENDL.). 
Kwiaty przez zronicnie jednopłciowe. Kielich u- 
miarowy. Korona O. Pręciki zrosłe w cewę zrosłą z 
podslupniem. Główki mnićj więcćj dokładnie 2worecz.. 
kowe, skrzywiono-podlużne , osadzone przy podstawie jaj- 
.nika wykształconego lub też płonnego. Owoc złożony 
okr'tgowo z owocków mieszkowatych , pękających w 
szwie wcwnątrznym albo niep'tkającycł... - Liście p1.0- 


.'1 


,
>>>
2715 


sto lub zloione palczasto l na ogOnkach nab1,zmialych w 
k01l.cU g6rnym. 
HODZAJ 1348. O'usla (IIm.iticrn AIT.).- Kwin- 
ty jednopłciowe. Kielich dzwonkowaty, 5zębny, w 
przedkwitnieniu łusczynowaty. Korona o. W męzkich 
_ cewa znitkowa obła, zamknięta, w szczycie głów- 
konośnaj główek 5-10, zcwnątrzwrotnych, 2woreczko- 
wych , skupionych wraz jakby w kulkę, o worcczlmch 
2łusczyneczkowych: w żeilskich - główck 10, płonnych, 
bez nitek, na szczycie króciuchnego podsłupnia, osadzo- 
nych po 2 pomiędzy jajnikami. Jajników 5, 1komo- 
rowych, Bci
le skupionych okręgowoj zalążków po .2-4 
na szwie, poziomych, wywróconych; szyjki krótkie, w 
końcu zakrzywione; !Znamiona pojedyncze. Owocków 
5 lub mniej z powodu zronienia, odosobnionych, drze- 
wiasto-skórzastych, w grzbiecie skrzydlastych, , niepęka- 
jących, 1komorowych, przez zronienie 111l\sionowych. 
Nasiono uczepione poziomo u szwa wewnętrznego, ku- 
listawe albo jajowej ze skórką pergaminowatą, pomarsz- 
czoną j ze znaczkiem podstawowym, szerokim. Zaro- 
dek bezbiałkowy, prostoległy ; liatnie bardzo grube i 
mięsiste, nierówne i pomarszczone j rostek króciuchny, 
tępy, doty kajqcy znaczka, dośrodkowy; a kiełek 21i- 
steczkowy. 
GAT. t. O. nab1'zeżna (H. littoralis AIT.).- Drze- 
wo 25' wysokie, do t' w Brednicy, rozłożysto-gałęziste: 
jego liście proste, jajowate, tępe albo ostre, całobrze- 
gic , ogrubnie, skórzaste, 4 - 7" i 2 - 3'/, z wićrzchu 
IBnąco-ziclone i nagic , Po spodem ołustnione jakbyatła- 
80wato - białawo, - na ogonkach d.oBć-krótkich, ogru- 
bllich i przypłasczonych albo nawet wyżłobionych z 
wićrzcllU; kwil\ty ciemno- pomormlczowe, małe, w wie- 


.-. 


1 


. 


--II
>>>
'"I. 


2116 


. 


chach kątowych krótszych od liści, dość gęstych i rdza- 
wo - mi!(kkowłosych , - o kielichu z obu stron mic;kko- 
włosym j owoce w liczbie 5, jajowe, 3 -4" długie a 
2-2 ł !:/, w średnicYI mocno odsb
ące, z jednćj strony 
grzbieciste a z drugiej skrzydlaste, cise, nagie i pra- 
wic-Iśnącej nasiona kulistawo - jajowe, przeszło 1" w roz- 
miarach l rd!Zawo - cisawe. - Bardzo zwyczajna w całych 
Indyach wschodnich, po miejscach wilgotnych i na wy- 
brzeżach morskichj kwitnie od sierpnia do listopada.- 
Prawie wszystkie jej częaci są Bciągające; jednakowoj 
najwięcej wziętoBci w biegunkach i czerwonkach ma- 
ją cierpko-gorzkie nasiona, dodawane nawet do wielu 
potraw jako zaprawa. Z drzcwa jej twardego i zwięzłe- 
go robią maszty i stery do statków, a z gałązek roz- 
klepanych w końcu- pędzle.- (Balanopteris To- 
t h i l a GXRTN.). 
RODZAJ 1349. 01'zellzIlik (Ster
ulia LIN.).- 
Kwiaty przez !Zronienie jednopłciowe. Kielich ubarwiony, 
dzwonkowaty albo czasem rurkowaty, 5 - wrębny lub 
-dzielny j jcgo łatki skóreczkowate, w przedkwitnieniu 
łusczynowate lub powwijane , a w kwiecie roztwarte 
lub odgięte, tylko niekiedy prawie spojone szczytami. 
W męzkich - cewa żnitkowa zamkni!(ta albo ostate- 
cznie i wystająca, pełna , rozszerzona w szczycie w pu- 
harck 5 - f Ołateczkowy, - o łatoczkach schodzących 
się ku Brodkowi, a na zewnątrz każdćj główko nośnej; 
główki przyrosłe, 2woreczkowe l skupione, o worecz- 
kach 2łusczyneczkowychj jajnika Blad, w słojeczku wierz- 
chołkowym cewy. W żeDskich - cewa zrosła z pod- 
słupniem różnej długości, uwieńczona płonnemi głów- 
kami otaczającemi podstawę jajnikaj jajników 5, 1ko- 
morowych l osadzonych na szczycie podsłupnia niewy-
>>>
2717 


stającego nad cewę, bez- lub -trzoneczkowych, 1komoro- 
wych, schodzących się lub tćż spojonych w osij zaląż- 
ków wielo, na szwie wewnętrznym pouczepianych po- 
ziomo lub podnosząco się w 2ch szeregach, prostoległycb 
lub uwuwrotnych; szyjki pojedyncze, mniej więcej zro- 
słe z sobąj znamiona pojedyncze lub zrosłe. Owocków . 
mieszkowatych 5 lub mniej z powodu zronienia, odo- 
sobnionych, 1komorowych, bez lub na trzoneczkach, 
roztwartych albo poodginanych, - już skórzastych al- 
bo prawie-drzewiastych, jakby ziejących w czasie doj- 
żrzenia w szwie wewnętrznym, - już błonkowatych, 
w ciągu rozrastania się otwartych i rozpłasczonych 
skrzypcowato alboli też listkowato, przy równoczesnem 
powysuwaniu si" nasion w tym położeniu dojżrzewają- 
cych. Nasiona liczne , lub przez zl"onienie kilka p, na- 
wet niekiedy Ino, obok szwu wewnętrznego w 2 sze- 
regach, poziome lub podnoszące się, jajowo-kulistawe; 
!ile sk6rką skorupiastą; naskórkiem mięsistymj a znacz- 
kiem podstawowym. Zarodek wsteczległy lub r6wno- 
legły do znaczka j jcgo listnie grube, Ipięsiste, wypu- 
kło-płaskie, równe, czasem zrosłej rostelt kr6ciutki, na 
przeciwnej stronie od zI!uczka, odśrodkowy, dólny j a 
kicłek 21isteczkowy. 
GAT. 1. O. właści1vy (S. foetida LIN.). - Drzewo 
wysokie i wysmukłe, z korą popielatą i gładką, a gałc t - 
ziami prawie-okręgowcmi i poziomemi. LiBcie ma naprze- 
mianległe, długoogonkowe, złożone tarczowato - palczasto 
z 6ciu albo 12tu lecz najczęściej z 7min albo 9ciu- listków 
uazćpionych okręgowo na nabrz'tkłym szczycie ogonka 
głównego, podłużnie-lancetowatych, kończystych, cało- 
brzegich, z młodu mi;kkowłosych a późnićj nagich,- 
z których środkowe 9" i 3" w rozmiarach, a postro n - 


......... 


....
>>>
. 


2718 


nc coraz mniljszcj o przylistkach prawie-pałaszowatych 
i odpadających. Wiechy tuż pod młodymi liBćmi po. 
ziome, prawic równe ogonkom, nagicj kwiaty dość du- 
żc , ciemno-karmazynowe , pomorańczowo upstrzonc, nad- 
zwyczaj cucImące , -- o przysadkach małych, kielichu 
gł'tbokodzielnym l odstającym, zcwnątrz prawie- nagim 
a wewnątrz miękkowłosym , - główkach 12-15, bez- 
nitkowych,- a jajniku trzonkowym i kosmatym. Miesz- 
ków 5, jajowo-nerkowatych, wielkoaci pi'tBCi, prawie- 
nagich, korowatych i czarniawych na zewnątrz, a we- 
wnątrz prawie-pergaminowatych i czerwonyah. Nasion 
fO-15, jajowych, 1calowych , czarnych i ćmych.- Na- 
der powszechny w całych Indyacb wschodnich, Kochin- 
chinie i na Molukkach j l(witnie w marcu. - Młodych 
liBci używaj'ł jako Blazu l lub zarazem zarÓwno z korą 
jako P'tdzących mocz i wzbudzających poty w puchli- 
nach, w gośćcach, dnie i chorobach sl
órnych, - odwaru 
zaś z owoców \V 
iekączkach j za. to znów nasiona 
- zwane w handlu orzechami cejlońskimi, które 
pip-czono jadają- tak są tłuste w swej powłoce, iż za- 
tknięte na patyczku gorcją jak Bwićcaj dla tego tet 
wyciskają z nich olej, używany do oBwietlania i innych 
przemysłowych celów; łupiny owoców Bpalone dodają 
do farbj z tak zwanego drzewa łaj...ego, !"Obią 
różne wyroby stolarskie, odznaczające się szczególniej- 
szą IckkoBciąj wreszcie sok wyciekający z kory jak 
mleko, biały i ścinający się wkrótce jakby w bryłki 
krćdYI zbliża się cokolwiek do tragakantu. 


Prawic tei same ntytki, obok bardzo dobrego liposoku , cią- 
gol} taltże z 
GAT, 2, O. parzącego (B, urens Roxn.): (lrzewa wysokicgo, o- 
patrzonego - nask61'kicm kory zupełnie .i:
k w brzozowej Pj'zc8wic-
>>>
27\9. 



ją"ym, jakby opylonym i łusczą'ym się; liśćmi sercowato-okrl1gła- 
wymi, dlolliasto-5łatowymi. do l' długimi, na r6wnie długich ogun- 
kach, zarl)wno!ol ich powi
rzchlli'ł dólną mi
kko-aksamitowiYch;- o ła- 
tach kończystych i całobrzegich; wi
chami dużo wcześni
jszemi od 
liści, końcowemi, \vielkiemi, opylonemi i porosłemi od włosków dro- 
bniuchnyćh a Mpkich,- o przysadkach lancetowatych; kwiatami liół- 
fiymi,- z kielichem skórzastym, o łatkach 11' podstawie K gruczołem 
,jajkowym i włosistym,- . pręcikami 40ma, naprzemian dłuższymi,-- 
& jajnikiem krótkotraonkowym; owo'cami 5ma, żółtawo omszoniYmi 
obok długi
j i tęgi
j włosistoeci; nasionami 3 - 6rna, kasztanQwata- 
mi, jajowemi:- zwykłego na całym półwyspie ind,)'jkirn, a kwitlu}- 
cego w porze chłodnej: - którego także i kora daJe dobre łyko, 
używane wielorako w gospod&ł"stwie i przemyśle. - (C B v alI i u m 
urens SCHOTT. et ENDL.). 


GAT. 3. O. kończystoliści (8. acuminata BEAUV.). 
Drzewo średnic; o li
ciach długoogonkowych, po- 
długowatych, kończystych, 6" i 2", całobrzegich i na- 
gichj wiechach kątowych, wzniesionychj kwiatach czer- 
WOI1bwo-MłtychJ
 z Idelichem 6dziclnym , - główkami 
beznitkowcmi 20ma w 1ym okręgu, albo w męzkich w 
2ch po 10, - z jajnikicm beztrzonkowym, bez szyjki, 
a ze znamionami 5ma poodginanemi j o 5ciu owocach 
jajowo. n
rkowatych, 1 nasionowych ; a nasionach wiel- 
kich, czerwonawo - nołkowawych. - ROBnie w Afryce 
przyzwrotnikow
jj kwitnie w marcu.- Nasiona smaczne 
jak migdały, należą .do przysmaczków spożywanych po 
każdem jadle lub piciu dla poprawienia smaku, pod 
nazwą Kola lub GU'I'U; a olej z nich wytłoczony, u- 

ywa się jak inne oleje.- (Cola acuminata SCHOTT. 
,et ENDL.). 


Też saIm! nasiona, pochodzą tak
e, z 
GAT. 4. O. kutntrou'Gte90 (8, tomentosa GUIL. et PER.): drze- 
wa niewielkiego, we wszystkich swych częściach ciso-rdzawo kutne- 
172 


........ 


" 


....
>>>
. 


2720 


rowatego; o gałęziach kr6tkich, krętych, węzłowatych, LrOllawkowa- 
tych i pomarszczonych; liściach zbliżonych, ogonkowych, I!ercowa- 
tych, całkich lub prawie-3łatowyt'h albo 3kOI;czystych, 7nerwow1ch, 
miękko i rudo-ciso kntnerowatych,- z przylistkami szydłowatymi, po- 
odginanymi i rzęsowanymi; o gronach kr6tkich i niewit'lokwiato- 
wych,- z szypułkami rudo-cil!o kutnerowatymi, - z kiclichem kub- 
kowatym, głęLoko-5szcz
pnym, odgiętym, zewnl}trz kutnerowatym a 
wewnl}trz kosmatym,- z cewą po okwitnieniu nadcr wydłużajlJ- 
cą Mię nitkowato,- z główkami po 3 poskupianemi; o owocach po- 
długowato- brzuchatych, koń('zystych, 3 - 4" długich, zewnątrz ciao- 
rudo kosmatych, a wewnątrz białawo szczecinuwllllych; a nasionach 
mnogich, jajowo - wydłutonych i szarych: - którt'go ojczyzną Sene- 
gal, a porą kwitnieniA. marzec i kwiecieI
:- a którego pr6cz: tego na- 
sionami, barwią wełn Q na kasztanowato. - (Cola tom en to sa 
SClIOTT. et ENDL.). 
GAT. 5. O.dłngoliści (8. Balanghas LIN.).- Drzewo 
dość wysokie, do 1'/g' w Brednicy pnia, rozgałęzioncgo w 
bogatą i rozłożystą koronę:jcgo liticie na ogonkach 1" dłu- 
gich i w obu końcach nabrzękłych, są- podłużnie-ellipty- 
czne, przytępione, w podstawie zaokrąglone , 3-12" i 15'" do 
3", całkie, całobrzegie, nagie, nieco-ltinące z Wierzchuj wie- 
chy zwykle pojedyncze, ukazujące się po opadnieniu 
liBci, wiszące, wielokwiatowej kwiaty słaLćj ale przy je- 
mnćj woni,- z szypułką główną i szypułeczkami wysmu- 
kłemi,'ubarwionemi i lekko-miękkowłosemi , - z kielichem 
dzwonkowatym i zewnątrz włosistym, o łatkach równo- 
wązkich , podwiniętych w brzegu, końcami schodzących i 
spajających się prawie-kulisto, zewnątrz ziclono-cisych 
i nieco-czerwonawych, a wewnątrz zielonawo-żółtych i 
cisawo-czerwonych brzegiem,- z jajnikiem długotrzon- 
kowym , kosmatym,- a szyjką nagiętąj mieszków 2-5 
lub rzadko ł, przewrotnie. jajowych, 3" i 21/3" w rozmia- 
rach, mocno - odstających, pomorańczowych, kilkona- 
sionowych , o. przez ciągłe wyciekanie Boku kleistego
>>>
2121 


lepkich; nasion Za8 8-to, j
jOWYCh, blisko 1" długich, 
ciso-czarnych i Mnących, a pod nader łamnym naskór, 
kiem czysto-czarnych.- Znachodzi się w Indyach wscho- 
dnich i na Cejlonie, po górach j kwitnie od lutego do 
kwietnia. - Nasiona znane pod mianem orzechów 
m a l a b a r s k i c h l surowe i praźone, są ulubionym po- 
dobnym w smaku do kasztanów pokarmem j na Cejlo- 
nie liśćmi lćczą wiele chorób tak zewnętrznie jako i 
wewnętrznie, a z owoców otrzymywaną galaretką bie- 
gunki; wyciekający zaB z pnia sok lepki, nieustępl
e 
w niczem liposokowi arabskiemu. - (8 o u t h w e II i a 
nalanghas CORREA.). 


GAT. 6. O. s:elachełll!l (8. nobilis BEAUV.), odr6żJliający się je- 
dynie- liśl!mi podłużnie - jajowatymi; oraz owocami jajowymi, cier- 
nisto - kończystymi i tylko t-2nasionowymi; - również wschodnio- 
indyjskij- dostarcza tegoż samego nazwiska i użycia nasion: - (8. 
mono sperma VENT.):- &88 
GAT. 7. O. Tragakam (S. Tragacantha LINDL.), w Sierra Le- 
one; dostarcza wybornego trayokantu. - (Southwellia Tra- 
gacantha WIGHT.). 


U1!)ID
a

 @(SwaQ 


Łykoszowau (Biittneriaceae ENDL.). 


Kwiaty obupłciowe, umiarowej na szypułkach ką- 
towych lub naprzeciwlistnych, czasem tylko prawie koń- 
cowych; w podbaldaszkach, wiechach, kłosach lub kup- 
kach j nagie, albo z okrywką bą6 jednostronną bąć 0- 
kolającą, czasem nawet i z okrywą spólną.- Kielich 
zielny, błoniasty lub też skórzasty, niekiedy ubarwio- 
ny. 4-5-wrębny, albo -dzielnYI w przedkwitnieniu łus- 
czynowaty.- Korona już żadna, już z płatków odpo- 
172. 


....... 


....
>>>
2722 


wiednich liczbą i navrzemianlcgłych kielichowi, wol- 
nych, mniej więcej wyrażnie-paznogciowych,- bl}ć phuó\- 
kich a w przedkwitnieniu zwiniętych albo li też skręco- 
nych,- bąć szyszakowato-wklęsłych, z wydłużeniem w 
gófze języczkowatem i całkiem lub podzielnem a l
Zę- 
sto zrosłem z łatkami cewy znitkow
i, w przedkwi- 
tnieniu zali wwiniętych, - już odpadających już trwnłych. 
- Pręciki, w iednych naprzeeiwległe, w odpowiedni
i 
liczbie względem płatków; w drugich 2 fazy liczuil:j.. 
sze, naprzemian płonne z płodnymi naprzeciwkgłymi 
koroniej w innych kilkakroć licznićjsze i jcdnookręgo- 
we, z płonnymi odpowiednimi liczbą i prawie - naprze- 
ciwległymi względem kielicha a naprzemian z płodny- 
mi, albo nawet czasem i wszystkie płodne j w reszcie 
bardzo liczne, wielookręgowe, płodne i spojone, a ku 
środkowi coraz dłuższe: nitki bardzo rzadko wolne, lecz 
znzwyczaj mnićj więcą-j zrosłe w miseczk
 l w cewę, 
albo w słupuB: główki zewnątrz - '8 rzadko prawiewe- 
wnątrz-wrotne, na każdej łatce cewy znitkowej jedna 
albo niekiedy po kilka nadległych, wzniesione lub na- 
ległe, 2woreczkowe j o woreczkach doległych lub na- 
przeciwległych, r6wnoległych, szczelnie spojonych albo 
oddzielonych w podstawach, otwierających się już wpo- 
dłuż, już dziurką albo szpafeczką w szc!Zycie.- Jaj- 
nik wolnYI bez- lub kr6tko-trzonkowy; z 4ch lub 5ciu a 
rzadziej z więcej lub czasem przez zronienie i z mniej 
jajniczków, nawet niekiedy tylko z 19o j z brzegami 
onychże powwijanymi niejako przegrody dotykające osi, 
a ztąd 4-5- a niekiedy 1O-komorowy: komory już o 
2 zalążkach obokległych, juź o wiciu 2szeregowych, 
najczęBciej podnoszących się lub też prawie-poziomych , 
fzadko zaś wiszących, a zawsze wywróconych: szyjki 


j 
I
>>>
, 


2723 


szczytowe, spojone w 1 nę: znami'ma w liczbie komor, 
wzniesione albo roztwarte. - Owoc naj rzadziej niepę- 
kający; najczęściej zaś torebkowaty, błoniasty, skórza- 
sty albo drzewiasty, 4-5-fOkomorowy, pękający- bąć 
przez Bciany, w łusczyny dzierżące w środku przegro- 
dy z czasem dwuuzielne,- bąć przez przegrodYl rozpa- 
dając się na pojedyncze owol'ki same dopiero pękają- 
ce w 2 łusczyny. - Nasion w komorach albo po 2 lub 
po 1 mu przeli: zronieni
, albo po wiele lub po kilka j 
zwykle podnoszących się, zaokrąglonych, lub tćż ści- 
śnionych i wydłużonych górą w. skrzydełko błonkowa- 
tej ze skórką skorupiastą lub błoniastą j ze znaC2kiem 
podstawowym lub blisko podstawy bocznym, bąć na- 
gim bąć z przypępicm, a zawsze połączonym z jajo- 
sadką przeciwległą -- za pomocą szewka podłużnego i 
,mniej więcej w
'datnego j z białkicm mięsistem lub kIei- 
stem, a nickiedy bez niego. - Zarodek w jednych zam- 
knięty w białku, w innych bezbiałkowy, prosty lub 
prostolegle - łękowaty; jego listnie mięsiste albo listko- 
wate, całkie lub wrębne, już płaskie, już zfałdkowane, 
już wwinięte, już czasem i skręcono-zwinięte: a rostck 
prosty lub wgiętYI zbliżony do znaczka, najczęścićj dól- 
ny. - Drzewa, krzdwy albo podkrzewy wzniesione lub 
pnqce; rzadziej zioła roczne albo trwałe; Z' ob"oste'
ł 
gwiazdkowatym, 'widełkowatym, a najrzadziej łustkowa
 
tym; z liśćmi naprzemianległymi l ogonkowymi, prostymi, 
pie"zasto- lub dłoniasto-nerwowymi l całkimi alboli tli 
pierzasto - lub dłoniasto - dzielnymi l bąć zqbkowanymi bqć 
piłkowanymi, a najrzadziej całobrzegimi; z przylistkami 
wolnymi p,.zy podstawie ogonków, odpadającymi lub cza- 
sem h'wałymi, listkowatymi, kiedy niekiedy i bez nich.
>>>
. 


. 


2724 


'-U;MIĘ 1. 
Łykoszowe (BUttnerieae DI
C.). 
Płatki bez- lub -paznogciowe, wklc;słe albo szy- 
szakowate, w górze najczęścićj wydłużone w języczek. 
,Cewa poszczepana w wićrzchołku w wiele łatp.k l z któ- 
rych płonne naprzemianległe z płatkami a płodne na- 
przeciw, każda 1 - 3gł6wkowa. Jajnik 5komorowyj a 
jego komory 2 - wielu - zalążkowe. Owoc torebka, pę
 
kająca przez Bciany lub przez przegrody. Nasiona nagie al- 
bo z przypępium. Za
odek bezbiałkowYI o listniach zfałd- 
kowanych hłL zwiniętych j alboli też w Brodku białka 
mi ai;tego prosty, z listlliami listkowatymi i płaskimi. 
. RODZAJ 1350. Niekflrmifl (Ah,.ollln JACQ.). _ 
Kielich błoniasty, 5dzielny, trwały, równołatkowy, w 
przedkwitnieniu łusczynowaty. Korona z 5ciu płatków 
jajowatych, osadzonych na podstawie cewy za pomocą 
paznogci w podstawie swćj rozszerzonćj wkI!(lłych, z 
.blaszką płaską, a przcdkwitnicniem łusczynowatćm. Ce- 
wa znitkowa krótka, słojkowata, 5wrębna w łatki prze- 
wrotnie-sercowate i nap,'zemianlogłe płatkom, a z wycię- 
ciami im naprzemianległemi i 3główkowemi j główki ze- 
wnątrzwrotnc, 2woreczkowe, mosznowate,- z woreczków 
poprzecznych, oddzielonych i 2łusc1.yneczkowycL. Jajnik 
beztrzonkowy, 5kOlilOrowy; komory wielozalążkowej za- 
lążki poziome i wyw,'ócone, pouczepiane w 2ch szere
a
h 
w nieco - nabrzękłym kącie wewnętrznym; szyjek 5, scho- 
dzących się j znamiona pojedyncze. Torebka błoniasta, 
5skrzydła, w szczJcie uciętym 5dzióba, 5komorowa, 
pękająca niedokładnie obok skrzydeł przez ściany w 5 
łusczyn, dzierżących Brodkiem przegrody brzegiem na- 
sionollośne. Nasion wiele, jajowo - kulistycb; ze :;klH'ką 
skorupiastą; z szewkiem podltawowym, otuc!Zouym przy- 


ł
>>>
.. 


2725 


ł 


pl(picm mi
sistćm i mieszkowatem. Zarodek w osi biał- 
ka mięsistego, prostoległy, jemu równy; o listniach list- 
kowatych, okrągławych, płaskich; R rostku obłym, zbli- 
żonym do znaczka i dośrodkowym. 
GAT. t. N. wspaniała (A. augustum LIN. FIL.).- 
Drzewko zaledwie 8-12' wysokie, alboli tćż krzew; 
z gałęziami odstającemi, cisawemi, za młodu aksami- 
tno - kutnel"Owatemi, gładkiemi j z liśćmi długoogonko- 
wymi, 4 -7" długimi, - d6lnymi okrągławo - sercowa-o 
tymi, 3 - 7kątnymi lub tylcż-krótkołatowymi, odlegle 
piłkowanymi,- a górnymi podłużnie-jajowatymi , koń- 
czystymi, w podstawie !Zaledwie - sercowatymi, -Lo wszy- 
stkimi zaś za młodu kutnerowato - miękkowłosymi, a póź- 
niej nagimi lub tylko na nerwach miękkowłosymi,- o 
przylistkach równowązko .,lancetowatych j z kwiatami ci- 
sawo-szkarłatnymi i wiszącymi, w gronach końcowych 
i wietkich , - o szypułce głównej poziomej i równej o- 
gonkom a widlastodzidnej w odnogi jcszcze raz widla- 
ste, z przysadkami równowązko - lancetowatymi, - o 
kielichu odstająco - i ostro - łatkowym, - płatkach eHi- 
ptycznych, wictkich i prawie-wiszących, pozwężanych na- 
gle. w paznogcie w podstawie rozszerzone workowato i 
rzęsowane; z torebką wielką, błoniastą, cisą, w kra- 
wędzi wewnętrznćj komor brodatą, ze skrzydłami w koń- 
cu uciętemi i z kątem zewnętrznym 08trawym j z nasio- 
nami jajowo - kulistawemi, czarnemi i 8zorstkawemi. - 
C7.ęsta w lndyach wschodnich; kwitnie prawie cały rok, 
lecz najmocniej w porze des!Zczowej. - Korę z korzeni 
zalecają w wyrzutach skórnych j a korę pnia i gałęzi 
nader włóknistą, pr!Zerabiają na przędzę, nie wiele u- 
stępującą konopnćj.- (A. fastuosum JACQ.).
>>>
2726 


RODZAJ 1351. 1
!lllOIIZ (UiUtm'..in LOI'I'J,.)._ 
Kielich ubarwionYI głęboko - 5szczćpny, trwały lub od. 
padającYI równołatkllWY, w przedkwitnieniu łusczyno- 
waty. Korona z 5ciu płatków w przedkwitnieniu łueczy- 
nowatych , w kwiccie wzniesionych, długopaznogciowych, 
w wklęsłym wierzch£lłku kapturkowatych j każdy kaptu- 
rck we wgiętym swym wierzchołku - od góry wydłu- 
żony w języczek pojedynczy lub potrójny, a od dołu 
rozmaicie podzielony oraz spojony z cewą. Cewa rdze- 
niowa słojkowata, w wiel'zchołku i O - i 5łatkowa; z łat- 
kami 5ma lub 10ma płonnemi i naprzemianległe mi z koro- 
ną,- a 5ma płoanemi nnprzeoiwległemi, krociuchnemi i 
19ł6wkowemi; główki okryte kapturkami płatków, ze- 
wnątrzwrotne, 2woreczkowe, kulistawe albo mosznowa- 
te, doległo- lub odstająco - wOl'ecżkowe, otwier
jąee się 
w 2 łusczynki w podłu
 lub w poprzecz. J:
jłlik bez- 
trzonkowy, 5łatowy, 5komorowy; komory 2zalą
kowe; 

alążki nadległe w kącie wewnętrznym, wywrócone, 
górny podnoszący się a rlółny wi8zący; szyjka pojedyn- 
cza; znamię 5wrębne. Torebka kulistawa, ciernista, 5- 
komorowa; z 5ciu guziczków 1 komorowych, 1 nasiono. 
wych, oddzielających się od trwałćj osi, pękającycJI w 
kącie wewnętrznym, Nasiona wywrócone lub podnoszą- 
ce eię, jajowo - SgmniaBte j ze Bkórką skorupiastą i chro- 
pawą j a znaczkiem podstawowym, połączonym z jajo- 
sadką wićrzchołkową i grubo- cycec2Jkowat
_ za pomo- 
cą podłużnego szewka. Zarodek bezbiałkowYI prosto- 
ległyj o lidtniach li8tkowaty
h, okrągławych l 2łatkowych , 
zwiniętych 8rubowuto w koło rOBtka górnego lub dólncgo. 
GAT. 1. Ł. kolczysty (B. aculeata DOMU.). - KI"zew 
8BtOpowy, pełen galęzi bardzodługo - rózgow:ttych i 5, 
kątnych) okryty rozrzucono '\:ierniałł1i poodginanymi i 



 


. 


""'-
>>>
1 


1 


2721 


czerwonawymi; udzllacwjąl'Y się przytem - liśćmi od- 
8tajt
Co 
 ogonkowymi, sC'rl\owatymi, kończystymi, do 3" 
długimi, piłkowanymi, Rf'odem 19ruczołkowymi i mięk- 
kowłosymi, - o przylistkach szydłowatychj z kwiatami 
po 2 lub 3 w kiltach liści, a czasem neprzeciwlistnymi 
jakby w okółkach, gdzie na 3ch szypułkach miękko- 
włoRych i zwisłych tkwi po '4 kwiatów białawych, - a 
całe ukwitnienie otaczają okrywowato liczne przysadki 
Hzydłowa.te i więdniejące, - o kielichach miękkowło- 
sych i Jnocno odstających, - o płatkach dołem wklę. 
sł.)'ch i podanych ku sobie, a górą bardzo odstających 
w szczeć szydłowatą, długą i żółtą; z torebką kulista- 
wą, tOpręgową, miękkociernistą; a nasionami tępo-3- 
graniastemi, prawic - dzióbowemi i ostro - kropkowanemi. 
. _-Znachodzony w Pcru j kwitnie w lipcu i sierpuiu. -- 
Hozmiażdżone liticie,. są prawie ubóstwianym lekiem u 
peruailczyków, w razie ukłp3zenia przez zjadliwego tam- 
b
jszego pająka olbrzyma. Kora, zarówno z nł
wiltk- 
8Zą częścią roślin tej rodziny, nader okwitująca w łyko 
dość cienkie, powszechnie wyrabianą bywa Ila łyko, wici, 
maty i t. p.- (B. cordata LIN.). 
RODZAJ 1352. /a',,/mllll,iec ('1'11('0"..OIłł8 LIN.). 
Kielich 5dzielny, ubarwiony, odpadający, równołat- 
kowy, w przedkwitnienill łm;czynowaty. Ko
ona w przed- 
kwitnieniu łuscz.)'nowata, z 5ciu płatkow kapturkowatu- 
wkh;słych, a każdy w górze wydłużony w języczek ło- 
patkowaty. Cewa znitkowa krótka , 8łojkowata, tOwrę- 
bna; o łatkach 5ciu płonnych naprzemianległych z ko- 
roną i równowązko - szydłt'Jwatych, a o 5ciu płoGnych 
ooćjże naprzeciwległych króciuchnych i 2główkowych; 
główki zewnątrz wrotne , 2woreczkowe, mORznowate, u- 
kryte w kapturkach płatków, - z woreczkami POP1"ZĆCZ-
>>>
I. 


2728 


. 
Ilymi, odstającymi i 2łusczyneczkowymi. J3jnik b('ztrzon- 
kowy, 5komorowyj zalążków 8-10, uczlJpionych w 2clI 
szeregach w kącie wewnętrznym, poziomych j szyjka w 
wierzchołku 5wrębna; znamiona pojedyncze. Owoc skó- 
rzasto- drzewiasty, podłużnie - jajowy, ku wierzchołkowi 
zcieńczony, 5kątny, 5komorowY1 niepękający, na kra- 
wędziach pomarszczono - guziczkowany. Nasiono gnież- 
dżące w miażdżu, jajowo - kątowate; ze skórką skoru- 
piastą i miażdżystą. Zarodka bezbiałkowego, listnie gru- 
be i łatkowato-pomarszczone; a rostek króciuchny. 
GAT. 1. K. tl,łaścitvy (T. Cacao LIN.) czyli Drze- 
wo kakaowe.- Drzewo 20-40' wysokie ale stósunko- 
wo cienkie; z korą cienką, gładką i ciso - cynamonową; 
z drzewem bialem, rzadkie m i lekkiem; a gałęziami 
wysmukłemi. Ma liacie arednioogonkowe, wiszące, po-o 
długowate lub przewrotnie - jajowato wydłużone, w pod- 
stawie zaokrąglone, kończyste, całobrzegie, z obu stron 
nagie, z wierzchu ciemno - a spodem bledzej - zielone, 
tylko za młodu czerwonawe; przylistki równowązko-szy- 
dłowatc, odpadające. Kwiaty kątowe lub po odpadnię- 
ciu liBci boczne, dOBć wielkie, cytrynowo - żółte z żył- 
kami czerwonawemi, po 1ym - na szypułkach zwisłych, 
nitkowatych.i albo pojedynczo lecz dOBć gęsto wzdłuż . 
gałązek poosadzanych, lub też poskupianych podbalda- 
szkowato j z kielichami zarówno z szypułkami omszo- 
nymi, różowymi, o łatkach 6'" długich i kończystych 
a piłeczkowanych; z płatkami nieco - krótszymi, wznie- 
Bionymi
 mocno rozszerzonymi klinowato w paznogciach, 
tamże prawie-łódkowato zaklęsłymi i nieco-wgiętymi, a po 
nad tern miejscem r6wnowązko - nitkowatymi i nagle 
, rozszerzonymi- w blaszkę szeroko-przewrotniejajowatą, 
zaostrzoną i ząbeczkowaną j z nitkami rbźowcmi, równo- 


II. 


-
>>>
, 


2729 


. 


wązko - Rzydłowatemi, w podstawach zrosłemi w czarkę, 
- płOlmemi wzniesionemi i 3 razy dłuzszemi od pło- 
dnych poodginanych i prawitj - ukrytych j z jajnikiem 
podłużnie - jajowym, ł Orowkowym i miękkowłosymj 8 
szyjką 5szczepoą w końcu. Owoc podłużnie - jajowy, w 
podstawie nieco - cieńszy a w szczycie tępy albo cycko- 
waty, 6-8" i 3 -3 1 //', 5kątny, 10rowkowY1 brudno- 
c)'.trynowy wpadający w czerwonawy, nagi lecz gu!Zicz- 
kowany, popod skórą drzewiasto-skórzastą wypełniony 
białawym miażdżcm. Nasion wiele, ułożonych w po- 
przecznych szeregach, podłużnic - jajowych, aciBnioIlych, 
nierównej wielkoBci bo od l/z. do 1" długich, na zewnątrz 
czcrwonawo 
 a wewnątrz ciemno - cisych. - Ojczyzną 
jego Ameryka skwarniejsza, zwłaszcza Meksyk, Gwa- 
temala, Nikaragua, Karakas; gdzie go równie jak na 
AntylIach i Indyanie, oraz w Afl)'ce i Azyi południo- 
wej nader starannie pielęgnują: kwitnie prawic - ciągle. 
- On to dostarcza, tyle każdemu znanego Kakao 
_ Cacao, a u lekarzy nasion lub orz68zków ka- 
kaowyclł- semina tJ. nucellae Cacao, lub Bo- 
bu meksykańskiego- Fabac mexicanae, do- 
chodzących nas w wielu odmianach co do barwy, wieI- 
kOBci i postaci, z powodu, iż pochodzą z różnych przcz 
chodowanie wielowickQwe powstałych odmian rośliny. 
Rozróżniamy w kupiectwie 2 główne odmiany: nieodle- 
żałego z czystą powierzchnią, którego nasiona- po 4ch 
lub Sciu dniach pozostawienia ich na kupach aby stra- 
ciły moc rostkowania- idą w handel; i odldalego, 
okrytego zawsze warstewką jakby - błysczącej ziewi i 
piasku,- gdy takowe, zaraz po zebraniu zakopane w zie- 
mi i poprzyci8kanc kamicniami, dopóty w tym stanie 
trzymancmi będą dopóki mocno nieodkisną, przez co 


I ' 


.. 


.
>>>
, 


.. 


2730 


.. 


tracąc eierpkość i gorycz- llabierają większćj dobroci: 
do pierwszego gatunku naldy kakao brazyliań8kie 
czyli Maragnon najlepsze, oraz kajenne
i8ki6, j a- 
maikańskie i martynickie; do drugiego zali Ka- 
kao Sokonttzo jako najw)'borniejsze, złoto-żółte i bar- 
dzo drobne, oraz również drobne lecz ciemno - pomorań
 
czowe E8'111eralda8, a j!
ko zwyczajne- gwatamal- 
skie , karaku8kie, gwa.jakwil8kie, berberyckie, 
8u'.Ylwm8kie i 6ssekwebskie. Okwitl
e ono tyle 
w masło czyli olej kakaowy, iż go z niego 50-60"/.. 
otrzymać można przez wytłaczanie na ciepło; oraz w 
pierwiastek nieco zbliżony do koffeinu. W ogóln08ci 
nasiona, należą do nader pożywnych i główniejszych 
pokarmów u Amerykanów i Hiszpanów, ubite surowe 
i na zimno z cukrem: alboli też (jak u nas) palone i na 
ciepło utłuczone jako czokolada- Cacao tabulata 
v. C hocolada, bez żadnego dodatku zwana czokoladq 
zdrowia- Cacao medicata v. Chocolada sani- 
ta ti S,- z dodaniem korzeni, wanielii, cynamonu i t. p. czo- 
koladq korzenną- Chocolada aromatica, - 
lub galarety porostu islandzkiego czokoladq pO?'o- 
8tU i8landzkiego - Chocolada Lichenis is- 
l a n d i c i, - albo czasem palonej żołędzi, ryżu, salepu, 
tIkrobi i t. p: w których to razach jako Brodck dyetetyczny, 
mi
wa w różnych chorobach odpowiednie zastósowanie. 
Wytłoczony z niego o l ii zeiadły a raczej ma slo k a k u o- 
we- oleum v. butyrum Cacao, nieiłczejące i dające 
się dla tego długo przechować w stanie BwieżoBci , używa- 
nem bywa zewnętrznie jako łagodzące, zwłaszcza w prysz- 
czeniu się warg i skóry oraz w oparzeniach. W reszcie li- 
posok sączący się z pnia, mianym jest za lek .wyborny w 


. 


.. 


--
>>>
273ł 


czerwonltnch.- (Cacao sativa LAl\l. C. Theobroma 
. Tuss.). 
GAT. 2. K. gujanm'ł8ki (T. gujanense WILLD,), odr6iniajl}cy 
się: wzrostem zaledwie 15stopowym często w postaci krzewu; liść- 
mi pOllłnżnie - jajowatymi, kończystymi, wykrawano - ząbkowanymi, 
spodcm popiehtto 
 kutnerowatymi; kwiatami po 4 - 8 w wiązeczkal,b 
na nagim pniu i gałęziach, żółtawymi, o płatkach zakończonych 
hla!\zką okrągławo - sercowatą i zaostrzoną; owocami 4 %" długimi, 
5kątnymi i cisawo- kutnerowatymi; nasionami zaś nieco-kątowatemi 
i lekko-kończystemi: - rosnący po lasach bagnistych Gujany: - dostar- 
cIla r6wnie dobrego kakao, sprzedawanego lIa ko.j enneńBkie; lecz 
przytem i ciec:.:y kwaskowat
j, tworzącój się z rniażdżu owoc6w pod- 
danych kisllieniu dla otrzymania dobrych do użycia nasion, kt6rą 
jako chłodzącą piją za nap6j; a w dodatku i wybornego nader mocnego 
rodllaju wyskoku, odkraplanego iii poddanego drożdżeniu miażdtu. - 
(Cacao gujanense AUBL.). 
Jcst wreszcie więc
j innych gatunków, dostarczających ka- 
kao: jak 
GAT. 3 K. leJny (T. sylvestre MART.), 
GAT. 4. K. Biwawy (T. subincanum M
BT.), 
GAT. 5. K. wytworny (T. speciosum WII.LD,) i 
GAT. 6. K. drobnoowocowy (T. microcarpum MART.), - w 
Brazylii ; 
GAT. 7. K wqzkolilci (T. angustifolium Moc. 8BSS.), oraz 
GAT. 8. K. jajolili.ci (T. ovalifoliwu Moc. 8BS8.),- w Me- 
ksyku; 
GAT. 9. K. dwubarwny (T. bicolor H. et B.), w Now
j Gre- 
nadzie; a 
GAT. 10. K. karibejBki (T. caribaeum SWEET.), wIndyach 
KILchodnich. 
RODZAJ 1353. ""01(111'0 (Hllb..oma SCHREB.). 
Kiclich głęboko - 2 - 3dzielny, w łatki nierównobo- 
czne i łusczynowate w przedkwitnieniu. Korona z 5ciu 
płatków p
nogciowych, przewrotnie-jajowatych, w koń- 
cu kapturkowatych, w przedkwitnieniu łusczynowatych; z 
kapturkami - w koilCU wierzchołka wgiętego- wydłuzo-
>>>
2732 


nymi w języczek równowązki i wrębny, a podstawą 0- 
ncgoż również wrębną zrosłych - z cewą rdzeniową. Ce- 
wa dzwonkowata, w wierzchołku 10wrębna w łatki, z 
których - 5 płonnych naprzemianległych z płatkami 
jajowatych, kończystych' i całkich, - a 5 płodnych na- 
przeciwległych koronie równowązkich, roz8zczepanych 
w końcu w 3 łateczki - z których każda 1 główkowa j 
główki zewnątrzwrotne , mosznowate, z 2ch woreczków 
poprzecznych i oddzielonych a 2łusczyneczkowych. Jajnik 
beztrzonkowYI 5łatowy, 5komorowyj zaląż
 w komo- 
rach liczne, wywrócone, uczepione prawje - poziomo w 
2ch szeregach w nieco - zgrubłym kącie wewnętrznym j 
szyjek 5, zrosłych j znamiona pojedyncze. Torebka ku- 
listawa, drzewiasta, pólkowato - guziczkowana, 5komo- 
rowa, pękająca w szozycie niedokładnie przez ściany 
w 5 łusczyn. Nasion wiele, kątowatych j ze skórką skó- 
rza8tą, grubą; ze znaczkiem w podstawie. Zarodek w 
osi białka mięsistego prostoległy , równej z niem długo- 
ści j z listniami listkowatymi, poprzecznie - elliptyczny- 
mi i płaskimi; a rostkiem obłym, dot,kającym znacz- 
ka i dośrodkowym.- (Gauzuma PLUM.). 
GAT. 1. w: wiqzoliścia (R. ulmifolillm WILLD.). - 
Drzewo -408topowe, dość grubej z korą ciemno - cisą, 
rowkowanąj z mnóstwem gałęzi prawie- poziomo odsta- 
jących, a gałązek kutnerowatych. Jego liście- na ogon- 
kach krótkich, kutnerowatych i zgrubłych w końcu_o wi- 
szące, jajowato - sercowate, tępe lub kończysto, nieró- 
wn
 - piłkowane, prawie - 3nerwowe, ostrawe, z wierz- 
chu zielone i lśnące, a 8podem za młodu miękkowłose. 
później zaś nagie i blade,- o przylistkach lancetowa- 
to -szydłowatych, przytulonych do gałęzi; z kwiatami 
żółtymi i kutnerowatymi, tylko w poodginanych ko iu- 


II. 


.........
>>>
2733 


szkach płatków 8zkarłatnymi,- w podbaldaszkach pra- 
wie- baldaszkogronowatych, końcowych lub kątowych, 
widlaetodzielnych i dłuższych od ogonków,- na szy- 
pulkach kutnerowatych,- o łatkach kielicha wklęsł)'ch, 
poodginanych i kutnerowatych 
a zewnątrz,- płatkach 
nieco,więlu;zych , w podstawie jajowato-warzęchowatych, 
ku górze zaś mocno zwężonych i rozszczepanych w 
2 koniuszki lancctowato-ościowate i poodginane na ze- 
wnątrz,- pręcikach ukrytych pod wklęsłościami płat- 
ków,- a jajniku jajowym, prawie-jeżowato ciernistymj 
z owocem kulistawo - jajowym, niewyraźnie - 3kątnym, 
1 Ih," długim, gęsto osłallym guzikami j nasionami zaś 
jnjowo-nerkowatemi.- Dość częsta po polach, w Ame- 
ryce południowej i wIndyach zachodnichj kwitnie od 
czerwca do wrzeBnia,- Owoce kleisto-Bciągające za- 
równo z korą, używanymi bywają w cdwarze tak ze- 
wnętrznie jak i wewnętrznie w liszajach, wyrzutach 
kiławych i w trłłdzie; wywarzajłł z nich rodzaj piwa; 
zawarty zaB w ich wnętrzu miażdż, smaku i słodyczy 
fig, bywa wysyssany ela ochłodzeniaj także używają 
skóry z onychże do czyszczenia cukru, Ił. jej popiołu 
do robienia mydła; wreszcie liBcie, stanowią dla go- 
spodarzy podstawę karmy dla bydła w porze deszczo- 
wej.- (T.heobroma Gauzuma LIN.). 
RODZAJ 1354. BiM'ima (Klcinhovia LIN.).- 
Kielich 5dzielny w łatki płaskie, z których 3 przod- 
kowe podłużnie -lancetowate, a 2 tylne podłużnie - ja- 
jowate, ukoauie zrosłe podstawami, r; przedlistnieniem 
łusczynowatem. Korona o 5ciu płatkach równych kie- 
lichowi , zrosłych z podstawą cewy, nierównych, w przed- 
kwitnicniu łusczynowatych, z których - tylny rurkowa- 
to - !Zfałd.owany , i ucięty, przodkowe płaskie, a boczne
>>>
2734 


węższe i prAwie - kapturkowate. Cewa znitkowa ohło 
wydłużona, zakrzywiona, w rozszerzonym wierzchołku 
5wrębna, o łatkach równowązkich i naprzeciwległych 
płatkom,- z których kAżda 3główkowa; główki ze- 
\\'nątrzwrotne, kulistawo-mosznowate, tlW'czkowato-trzo- 
neczkowe, z 2ch woreczków rozchodzących się i 2- 
łusczyneczkowych. Jajnik długotrzonkowy, nieco wysta. 
jący z cewy, 5łatowy i 5komorowY;1 komory 4zaląż- 
kowej zalążki uczepione poziomo w 2ch szeregach w 
kącie wewnętrznym, wywrócone; szyjka pojedyncza; 
znamię karbcczkowane. Torebka błoniasta, rozdęta, 
wartołkowata , 5kątna, 5komorowa , pękająca przez ścia- 
ny w 5 łusczyn środkiem przegrodonośnych, bez osi 
środkowej. Nasion w komorach po ł mu, uczepionych 
w Brodku kąta wewnętrznego, kulistawych; ze skórką 
skorupiastą, guziczkowanąj z szewkiem podłużnym; a 
wnasicnnią błoniastą i mięsistawą. Zarodka bezbiał- 
kowego, listnic zwinięte Brubowato około kiełkaj ro- 
stek bliski znaczka, dOBrodkowy. , 
GAT. ł. B. sercoliścia (K. hospita LIN.).- Drze- 
wo w stani(j dzikim 30' dorastające i proste, około 
domów zaB karłowaciejące j pokrzywione, z gałęziami 
nakształt wierżbowych rózgowato - rozchodzącymi się; 
z liBćmi naprzemianległymi, ogonkowymi, 
ercowaty- 
mi, kończystymi, calobrzegimi, 3-7norwowymi, l/g-1' 
długimi, cienkimi i z obu stron nagimi,- o przylist- 
kach lancetowato - szablastych; 
 wit'lchami końcowemi, 
wielkiemi, gałęzistemi i wietkiemi,- o licznych przy- 
sadkach Da rozgałęzieniach, prawie - okrywowatych i 
lancetowatych; z kwiatami blado-szkarłatnymi, gładki. 
mi,- o kielichach miękkowłosych , - płatkach o pół 
krótszych, górnym prawie-obło skrzywionym, 2ch nastę- 


L- 


--
>>>
2735 


pnych wklęsłych i przytulonych do pręcików, a 2ch o- 
statnich rozpłasczonych,- pręcikach mięsistawych,- a 
jajniku włosistym; z torebką gruszkowatą, 1" w roz- 
miarach, 5łatową, czerwonawą i a nasionami nieco-gu- 
ziczkowanemi i czarniawcmi.- Tu i owdzie na wy- 
spach wschodnio-indyjskich j kwitnie prawie - bezprze- 
stannie.- Liście woni fiołkowej i pełne soku wywo- 
łującego Bwierżbienie skóry, używanymi bywają do 
mycia głowyj sokiem leczą plamy rogówki: drzewo z 
wielu wzglęuów podobne do lipowego, podobne też tak- 
że miewa zaatósowania zwłaszcza w snycerstwie, bo 
dłubią z niego pochwy, - robią trzonki do noŻÓw itp: 
łyka zaś nader Bcisłego, używają do wiązania, na . 
maty, rogóżki itp. 


.t.,EItllł; 2. 
JYięzławkowe (Hermannieae DEC.). 
Płatki płaskie. Pręciki w podstawie 1 wiązkowe, 
w liczbie odpowiedniej i naprzeciwległe płatkom, wszyst- 
kie płodne. Jajnik 1 - wielo-komorowYj komory 2- 
wielo-zalążkowe. Torebka pękająca przez Bciany. Na- 
sion kilka albo wiele. Zarodek w osi białka mięsi- 
stego, prosty lub prostolcgle-łękowatYi O listniach list- 
kowatych, płaskich. 
RODZAJ 1355. Pfzlola (\Vałheria LIN.).- 
Kielich wartołkowato -dzwonkowaty, trwały, 5wrębny, 
10nerwowy, w podstawie nagi lub przysadeczkowy, w 
przedkwitnieniu łusczynowaty. Korona z 5ciu płatków 
łopatkowato lub jajowato wydłu
onych, krótszych lub 
dłuższych od kielicha, zrosłych paznogciami z podsta- 
wą cewy, w przedkwitnicniu zwiniętych. Pręcików 5, 
naprzeciwległych płatkom; nitki dołem zrosłe w cewę, 
a górą mniej więcej wolne; główki zewnątrzwrotne , 
173 


#
>>>
2736 


2woreczkowe, otwi{Jrf,:jące się w podłuż. Jajnik bez- 
trzonkowy, przewrotniejajowo -nierówlloboczny, łkomo- 
rowyj' zalążków 2, podD(
szących się nadlegle z łożyska. 
ściennego, wywróconych j szyjka pojedyncza, prawie bo- 
czno-podszczytowa po stronie prostej i łożyskonoBnej 
jajnika j znamię ostre, pędzelkowate lub guziczkowate. 
'l'orebka przewrotnie - jajowa, uwieńczona boczną szyjką, 
1 komorowa, w grzbiecie \V podłuż rozszczepująca. się 
w 2 łusczyny. Nasiono przez zronienic 1, podnoszące 
się, przewrotnie-jajowe; ze skórką skorupiastą; a zna.- 
czkiem podstawowym. Zarodek w osi białka mięsiste- 
go prosto legły, równy onemuż; o listniach listkowatychj 
a. rostku obłym, bliskim znaczka, dólnym. 
GAT. 1. P. amerykańska (W. americana LIN.).- 
Krzew 4' wysoki lub prawie - drzewko j o gałęziach czer- 
wonawych , oblćczonych kutnerem popielatym dość gru- 
bym; liBciach naprzemianległych, ogonkowych, ł 'I
-4" 
i 1 - 2 1 / 2 ", jajowatych, tępych lub ostrych, w podsta- 
wie zaokrąglonych lub nieco - sercowato wyciętych, o- 
stro i podłużnie piłkowanych, ogrubnich, miękko-kut- 
nerowatych i to z wierzchu szarawo a spodem białawo, 
_ na ogonkach kosmatych i 3 rłlzy krótszych od liści, 
- z przy listkami lancetowato - r6wnowązkimi, kutnero- 
watymi i odpadającymi j o kwiatach małych i żółtych, 
z okrywkami r6wnowązko - łateczkowemi, poskupianych 
- albo w główki na szczycie szypułki kutnerowatój i 
różnie - długiej, albo też w mniejsze wiązki nieco odle- 
gle na tejże szypułce poosadzanc a popodpierane przy- 
sadkami małymi, - o kielichu kutnerowatym, - o płat- 
kach 2 razy dłuższych j o torebce okrytej kielichem, ku- 
listo - soczewkowatej, jedwabisto - kosmatej; a nasionach 
czarnych.- Doać pospolita prawie w całej Ameryce 


I 
L
>>>
2737 


gorętszej j kwitnie ciągle. - Używają si
 z niej liście 
i kwiaty jak ślazowe I zwłaszcza w c,horobach piersio- 
wych i w ciekqczkach. 
'fylko j
j odmianę właściwie, stanowi 
GAT. 2. P. ind!J.j8ka (W. indica LIN.); r6żna zaledwie - głów- 
kami bezszypułkowemi, i tępo - piłkowanymi liśćmi; - rosnąca w In- 
dyach wschodnich i nad Senegalem: - dlatego też i utycie j
j ta- 
kież samo. 


PU:'IIĘ 3. 
Uścinowe (Dombeyaceae DEC.). 
Płatki płaskie. Pręcików 15 - 40, w podstawie 
1 wi,\zkowych l rzadko wszystkich płodnych, lecz zwy- 
kle 5 płonnych i języczkowatych naprzemianległych płat- 
kom. Jajnik 5-wielo-komorowyj żalążków w komo- 
rach po 2 lub wiele, podnoszących się. Torebka pęka- 
jąca przez przegrody lub przez aciany. Zarodek w biał- 
ku mięsistem i skąpem; z listniami listkowatymi l czę- 
sto wrębnymi l pofałdowanymi, a czasem tylko płaskimi. 
RODZAJ 1356. Skrzydl(lCz (Ptero!ilpermum 
SCHREB.).- Okrywka żadna lub 3listkowa. Kielich 5- 
dzielny, w podstawie rurkowatyj z łatkami równowąz- 
kiemi, zewnątrz kosmatemi, a w przedkwitnieniu łus- 
czynowatemi. Korona z 5ciu płatków ukoBnie - jajowa- 
tawych, krótszych od kielicha, w przedkwitnieniu zwi- 
niętych, odpadających. Pręcików 20 , zr08łych w słu- 
pua podstaw,\ spojony z krótkim trzonkiem jajnika,- 
z tych 5 płonnych maczugowatych, naprzemianległych 
z płodnymi krótszymi; główki zewnątrzwrotne , 2wore- 
czkowe, wzniesione, równowązkie, ostre, otwierające 
się w podłd. Jajnik nieco podniesiony na krótkim 
trzonku, 5komorowYi komory wielozalłłżkowe; zalążki 
173. 


.
>>>
2738 


wywrócone, w 2ch szeregach w kącie wewnętrznym j 
8zyjka szczytowa, pojedyncza; znamię maczugowate. 
Torebka maczugowata, drzewiasta, 5komorowa, pęka- 
jąca przez aciany w 5 łusczyn, dzierżących środkiem 
przegrody grube i klinowate. Nasion przez zronienie 
w komorach po kilka lub po 1mu, podn08z
cych si
, 
acianionych , w górze wypłasczonych w- skrzydełko błon- 
kowate, szerokie a tępe. Zarodek bezbiałkowy lub o- 
tulony w cienką blaszkę białka l prostoległyj jego list- 
nie prawie -listkowate, pokręcone ja ros tek krótki, bli- 
8ki znaczka i dólny. 
GAT. 1. S. Hejnego (P. Heyneanum WALL.). - 
Drzewo Brednie j którego gałązki młode - podobnie jak 
liście, przysadki i kielich- gęsto okryte włosami gwiazd- 
kowatymi rdzawo-cisymi a ztąd kutnerowate; liście krót- 
koogonkowe l 2strónne, klinowato wydłużone, nieco- 
ukoanie - sercowate w podstawie, kończyste l 3 - 5" dłu- 
gie, 4 - 5ncrwowe l prawie - całobrzegie, lub też zwłasz- 
cza ku przodowi grubo i odlegle ząbkowane, albo na- 
wet prawie-łatowato wykrawane ,- z przylistkami ró- 
wnowązkimi i najczęaciej całkimij kwiaty kątowe, poje- . 
dyncze lub po 3-8 w gronku, wielkie, białe, woni 
mocnej gożdzików, - o okrywkach z 4 - 6ciu listków, z 
których zewnętrzne dłoniasto - łatkowane lub postrzępa- 
ne , - kielichach do 2" długich, poodginanych, nawet i 
wewnątrz kutnerowatych, - płatkach nieco - krótszych, 
odstających, zewnątrz kutnerowatych a wewnątrz na- 
gich; torebka 2-3" długa, podługowata, ostra, gęsto 
porosła włosami miękkimi łuskowatymi; nasion. po 8 w 
komorze, ukoanie - jajowych, BciBnionych, w górnym 
końcu z cisem skrzydełkiem. - Pospolity w całych In- 
.dyach wschodnich j kwitnie z początkiem pory gorącej. 



 


L 


.a....
>>>
2739 


- Kwiaty -jego kuliste, pod nazwiskiem M u n u n k u n- 
d a, nadar są zalecanymi w ciekączkach; a liście spro- 
szkowane zażywane jak tabaka, w nerwowych bólach 
głowy.- (Vel aga xylocarpa GXRTN.). 


lli
ID
1l

 @($WUJa 


Lipowate (Tiliaceae ENDL.). 


Kwiaty obu- lub czasem przez zronienie jedno- 
pici owe, kątowe a rzadziej końcowe, pojedyncze, w gro- 
nach lub baldaszkogronach, bez lub z przysadkami, 
a najrzłCdziej z okrywką wolno- albo zrosło -listkową. 
- Kielich 4 - 5 - białkowy -dzielny albo -wrębny, w 
przedkwitnieniu łusczynowaty, odpadający. - Korona. 
o płatkach odpowiednich liczbą i naprzemianhgłych z 
kielichem, osadzonych na podstawie nadsadnika płas-- 
kiego lub wydłużonego w krótki trzonek, paznogcio- 
wych, w podstawie z łuse
zką lub dołeczkiem miodni- 
kowym, całkich lub w wierzchołku wciętych albo na- 
wet poszarpanych, w przedkwitnieniu dachówkowatych, 
w kwiecie roztwartych, wreszcie odpadających; czasem 
zaś i żadna. - Pręciki rzadko kiedy w liczbie oznaczo- 
n
j, i to 2 razy większej od tejże działek j najcz
ściej 
nieoznaczone , osadzone na wierzchołku nadsadnika w 
kilku okrężkach, a otoczone w podstawach jego brze- 
giem krąż.l«lwatym lub łateczkowym; już wszystkie pło- 
dne, jut często zewnętrzne płonne i nitkowate, a rza- 
dziej wewnętrzne porozpłaBczane płatkowato: nitki ni- 
teczkowatl
 albo szydłowate, wolne lub zrosłe podsta- 
wami w krótką obrączkę, albolitlIż pospajane w wilł- 
zki: główki wewnątrzwrotne , kulistawe hlb r6wnowąz- 


.
>>>
2740 


kie, wzniesione albo naległe i ruchome,- z 2ch wo- 
reczków obok- a rzadziej naprzeciw -ległych, równole- 
głych lub rozchodzących się w podstawach, otwieraj!!:- 
cych się w jednych w całej dh\goBci a w drugich po- 
przecznemi łusczynkami: pęcherzyki pyłku gładkie.- 
Jajnik wolny, bez lub na nadsadniku trzonkowatym i prę- 
cikonoBnym w wierzchołku, powstały z 2ch do 1Ociujajnicz- 
ków w okrąg zrosłych lub też spojonych podstawami a w 
wierzchołkach poodosabnianych, 2- 1Okomorowy: ko- 
mory c
ęsto poprzedzielane przegródkami pionowemi 
na 2 komorki niezupełne , a z tych znów czasem w 
poprzecz każda na. kilka komoreczek : zalążków w ką- 
cie wewnętrznym każdej komory w 2ch szeregach - już 
po kilka w liczbie prawie oznaczonej,- już wiele, wiszll- 
cych, poziomych lub podnoszących się, a zawsze wy- 
wróconych: szyjki w liczbie komor, spojone w 1nęj zna- 
miona odosobnione lub też spojone wraz.- Owoc często 
szczecinowaty lub ciernisty, czasem gładki, alboliteż 
żeberkowany czy skrzydlasty, wielo- lub przez zronienie 
kilko- a. nawet i 1-komorowyj już torebka bąć pęka- 
jl\ca przez ściany albo przez przegrody bąć niepękajl}- 
ca, to skórzasta, to drzewiasta; już pestczakj już niekiedy 
i jagoda:- Nasion w komorze po 1mu lub wiele, wznie- 
sionych, wywróconych lub poziomych l jajowych albo 
kątowatych ; ze sk6rką błonkowatą czy skorupiastą, bez 
lub ze skrzydełkiem błoniastem w wierzchołku; z szew- 
kiem i jajosadką najczęBciej wydatnellli; w jednych z 
białkiem mięsistem, a w innych bez żadnego.- Zaro- 
dek w osi białka prostoległy; o listniach listkowatych l 
płaskich, czasem w nasieniu bezbiałkowem migdałowa- 
tychj z rostkiem zbliżonym do znaczka, już dólnym, 
już górnym, już doarodkowym. - Drzewa albo krzewy 


,
>>>
2741 


z drzewem lekkiem, a czasem zioła; z obrostem pojedyn- 
czym l galt;zistym lub gwiazdkowatym; z liśćmi napi.ze- 
mian - albo niekiedy naprzeciw-ległymi, bez- albo -ogon- 
kowymi, prostymi l pierzasto - lub dłoniasto - nerwowymi, 
całkimi albo dłoniasto - wrt;bnymi, już karbowanymi, ju
 
pilkowanymi , już ząbkowanymi, najczt;8ciij skórzastymi, 
spodem siatkowato żyłkowanymi; z przylistkami parzy- 
IJtymi w podstawie ogonków, wolnymi, odpadajqcymi albo 
c%asemi trwałymi. 


PI,Elłllł
 I. 
Lipowe (Tiliaceae verae ENDL. Tilieae*). 
Bez korony, lub z tąż z płatków całkich. Główki 
otwierające się w podłu
. Jajnik na nadsadniku pła- 
skim, krążkowatym. 
RODZAJ 1357. Liporzelł::wik (Slaonea LIN.). 
- Kielich 4-6-7 -wrębny albo -dzielny, w łatki ja- 
jowato -lancetowate a w przedkwitnieniu łusczynowate. 
Pręcików wiele, osadzonych w kilku okręgach na krąż- 
ku półkulistym i dołeczkowanył.ll j nitki króciuchne; 
główki wewnątrz wrotne, przyrosłe, lancetowate, kon- 
czyste ,- z 2ch woreczków skórzastych i omszonych, 
otwierających się w 2 łusczyneczki w podłuż. Jajnik na 
szczycie krążka beztrzonkowy, 4ko
lOrowy; komory wie- 
10zalą
ko\Ve j zalążki wiszące w kącie wewnętrznym, wy- 
wróconej szyjka szydłowataj znamię pojedyncze. To- 
rebka drzewiasta, gęsto ciernisto-szczeciasta, 4komoro- 
wa, pękająca w 4 łusczyny, dzierżące w środku - prze- 
grody poodrywane od osi Brodkowej trwałej. Nasion w 
komorach po 1 - 3 , jajowych, wywróconych j z powłokI! 
mięsistą, zgrubłą na jaj osadce owoco - podstawow
j. 


::.....
>>>
2742 


(jAT. 1. L. ząbkowany (S. dentata LIN.). - Drze- 
wo 50' dorastające, do 2' w średnicy; z gałęziami wszech- 
stronnemi l długiemi, giękkiemi, obłe'mi i nagiemi; z 
liśćmi naprzemianległymi l długo - i z obu końców zgru- 
bło - ogonkowymi l jajowatymi lub nieco - okrągławymi, 
czasem z podstawą lekko-sercowatą, 6-10" i 5-8", 
zaostrzonymi, tępo - ząbeczkowanymi , prawie - skórzasty- 
mi, nagimi, - o przylistkach sercowatych, 3kątnych, 
długokończystych i piłkowanych; z gronami kątowemi, 
dość- długoszypułkowemi, wielokwiatowemi, w podsta- 
wie z przysadkiem łuskowatym j z kwiatami drobnymi, 
żółtawymi l na krótkich szypułeczkach z małym przy- 
sadeczkiem,- o kielichu 5 -6łatkowym nagim, prę- 
cika.ch 150-200 na nadsadniku kosmatym, główkach 
zielonawych i kosmatych, jajniku 5 - lub niekiedy 3-6- 
kątnym i kosmatym, a szyjkach 5ciu lub 3-6ciu tak- 
że kosmatych; z torebką wielką, jajowo - kulistą, cisa- 
wo - czerwoną, gęsto osłaną szczecinami zdrzewiałemi l 
5- lub 3-6-komorową; wreszde nasionami po 1mu lub 
rzadziej po 2 lub 3 w komorze, jajowemi, tępemi, ob. 
winiętemi jakby w osnówkę mięsistą i czerwoną. - Ro- 
Bnie w Ameryce południowej, a nieco rzadziej w In- 
dyach zachodnich j kwitnie w porze ciepłej. - Kora je- 
go kleisto-aciągająca , zadawana bywa w biegunkach i 
czerwonkach j smaczne nasiona, jakby kasztany jadane; 
mąka zaB z nich nieco cierpkawa, używana na obkła- 
dy wilgotne, oraz łącznie z syrupem Gru8zli tvłaściwej 
w postaci uleplm w krwiopluciu. - (C a s ta n e a S l 0- 
anea MILL.). 
RODZAJ 1358. .leilltku (SIł8..młUllłin 'l'HuNB.). 
- Kielich 4działkowy, lancetowaty i łusczynowaty w 
przedkwitnieniu. Korona z 4ch płatków w podstawie
>>>
l, 


2743 


zwężonych, wyrównywających kielichowi, w przedkwi- 
tnieniu zwiniętych. Pręciki liczne, krótsze od płatków , 
z których !Zewnętrzne płonne i pacioreczkowate , wietkie; 
nitki płonnych węzełkowane, w
lnej główki mosznowate, 
naległe, 2woreczkowe, otwierające się w podłuż. Jajnik 
beztrzonkowy, 5komorowyj komory wielozalążkowej za- 
lążki wiszące w 2ch szeregach w kącie wewnętrznym, 
wywrócone; szyjka pojedyncza; znamię ząbeczkowane. 
Torebka kulista, okryta gęsto szczecinami długiemi i 
twardemi, 5komorowa, pękająca od podstawy,przez Bcia- 
ny w 5 łusczyn arodkiem przegrodonoanych. Nasion 
w komorach po 2, wiszących l jajowych. Zarodek w 
osi białka mięsistego prostoległy, jemu prawie równy; 
listnie listkowate, płaskie i sercowate jarostek górny 
i bliski znaczka. 
GAT. 1. J. afrykańska (S. africana LIN.).- Krzew 
tO-20stopowy: którego gałęzie wzniesione l obłe i - za- 
równo z ogonkami, szypułkami i kielichami - szorstko- 
włosej liście wi&zące na 2-4calowych i obłych ogon- 
kach, 4-6" w obu rozmiarach, sercowato-jajowate, 
kątowato - łatowane , kończyste, nierówno - ząbkowane, 
9nerwowe l jasno-zielone i na obu powierzchniach krót- 
kowłose l - o przylistkach mocno - szydłowatych, wznie- 
sionych i włosistych; szypułki naprzeciwlistne, dłuższe 
od ogonków, wzniesione, w wierzchołku z okółkiem 
10-16kwiatowym, a w podstawie z okrywką lanceto- 
wato - szydłowato listkową j kwiaty ł - 2" w, średnicYI 
żółtawo-lub czysto- białe l na szypuleczkach ,nierównych 
i zwisłych po okwitnieniu l a w czasie kwitnienia i o
 
wocowania wzniesionych, - o kielichach ubarwionych 
i lancetowatodziałliow)'ch l płatkach łopatkowato - kli- 
nowatych i poodginanych, pręcikach krótszych od ko-
>>>
2744 


rony i płodnych ciemno- szkarłatnych 8 płormych Mł
 
tych, jajniku prawic kulisto - 5kątnym i tęgowłosym, 
szyjce dłuższej od pręcików, a znamieniu przyciętern j 
torebka cisa, osłana wszechstronnie rozchodzącymi 
się, tęgimi i kłującymi koluszkami; nasiona zali podłu- 
żne, z jednej strony grzbieciste, czarne. - Dzika ro- 
śnie na Przylądku dobrej nadziei, teraz sadzona i na 
Ąntyllach, u nas zaB chodowana bardzo często po szklar- 
niach j kwitnie od lutego do lipca. - LiBci i kwiatów 
u!ywają w Indyach zachodnich jako uBmierzających i 
kleistych l w cierpieniach piersiowych, zapaleniach o- 
czów i t. p. zcwnętrznie i wewnętrznie. - (8. aceri- 
folia HORT.). 
RODZAJ 1359. JarzycIma (ł::orchorus LIN.).- 
Kielich 5- a czasem 4-działkowYllancetowaty, w przed- 
kwitnieniu łusczynowaty. Korona o 5ciu płatkach zwę- 
żonych w paznogciu) równych lub krótszych od kieli- 
cha, w przedkwitnieniu zwiniętych. Pręciki rzadko kie- 
dy w liczbie 2 razy większej od działek lecz najczęBciej 
nieoznaczenie- kilkakrotnej, oBadzon,}"ch na podstawie krót-. 
kiego nadsadnika, lub tM: na wewnątrz jego kraju słoj- 
kowatego j nitki pogięte i wolne j główki jajowe, nalo- 
głe, 2woreczkowe i otwierające się w podłuż. Jajnik 
beztrzonkowy na nadsadniku- lub na szczycie trzonka 
pręcikonośnego, z przegrodami początkowo niezupełnemi, 
lecz w krótce po zroBnięciu onychże w osi - 2- do 5-ko- . 
morowy; zalążki liczne, uczepione zpoczątku z obu stron 
brzegów półprzegród l a później w 2ch szeregach w ką- 
cie wewnętrznym każdej komorYl wiszące, wywróconej 
szyjka pojedyncza, górą grubszaj znamię wydrążone lej- 
kowato, a w brzegu karbkowane. Torebka strąkowa- 
to-podłużna, często w szczycie 3-4roga, czasem jajo-
>>>
2745 


wa albo kulistawa, pękająca w 2 lub 5- łusczyn dzier- 
żących Brodkiem przegrody z obu stron brzcgu nasio- 
nonośne, niekiedy do tego !Z przegródkami poprzecz- 
nemi pomiędzy pojedynczemi nasionami j bez żadnej 
osi Brodkowej. Nasion mnóstwo, kątowatych lub wklę- 
8ło - wypukłych j o skórce skorupkowatej j z wyrażnym 
szewkiem i wierzchołkową jaj osadką. Zarodek w osi 
białka mięsistego, rozmaicie pofałdkowany; !istnie list- 
kowate, płaskie albo pogięte jarostek obły, górny i bli- 
ski znaczka. 
GAT. 1. J. warzywna (C. olitorius LIN.), także Ślaz 
łydowski. - Ziele roczne j z korzeniem wrzecionowato- 
gałęzistym, białawym i kleistym; z łodygą zielną, 1-2' 
wzniesioną l obłą, gałęzistą i nagą; z liśćmi długoogon- 
kowymi, naprzemianlcgłymi, podłużnie-jajowatymi, koń- 
czystymi l 2-4" i 31ł-2", równo i 08tro piłkowany- 
mi, tylko z 2ma najniższymi zębami wybiegłymi w dłu- 
gą i miękką a czerwoną ość, nagimi,- o przylistkach 
8zydłow3to-szczecinowatych , w podstawie czerwonych; z 
szypułkami króciuchnemi, a na nich z 1ym lub 2ma kwia- 
tami czerwonawo - ż6łtymi , nic wielkimi , - o działkach 
lancctowatych, płatkach tępawych i prawie równych 
kielichowi lub krótszych j z torebką krótkoszypulkową, 
wzniesioną, 11/'J
2" długą, a zaledwie w l/O lub 1/10" 
szeroką, obławą, 1Ożebrową, 5rowkową, 5dzióbą, 5ko- 
morową, 5łusczynowl}, nagą i sżaro - cisI} j z nasionami 
wieloma, kątowatcmi, czerwonawemi, pooddzielanemi 
od siebie przez prawie-zupełne przegródki poprzeczne. 
....,. Dzika pospolita w południowej Azyi i Afryce, zdzi- 
czała nawet już w Ameryce, a uprawiana jako warzy- 
wo po wicIu ogrodach tu i owdzie,- u nas jednak do- 
t\d jedynie jako roślina strojna j kwitnie w porze dasz- 


.
>>>
2746 


czowej tojest od wrzeBniłl do grudnia , a u nas od CZOł'- 
wca do sierpnia. - Należy do najzwyczfl:jniejszych ro- 
Blin wał'zywnych na Wschodzie l w całych lndyach 
wschodnich, w Egipcie', oraz w Amcryce gorętszej, ja- 
danych jako jarzyna tak często, iż prawie żadne jadło 
codzienne nie obejdzie się bez tyle ulubionej melochii: 
używają jej Za8 jako arodka odmiękczajl\cego w cho- 
robach piersiowych i w zatkaniach, nasion na prze- 
czyszczenie, a 
odyg do otrzymywania przędzYI równie 
dobrej jak konopna. - (C. quinq uelocularis MONCH.). 


Pod(,bnegoż warzywa dostarczają: 
GAT. 2. J. trzykomorowa (C. trilocularis LIN,); odmienna _ 
lilćmi wil:c
j wydłutonymi ; oraz torebkami szydłowato - 3kątnemi, 
3komorowemi, 3łusczynowemi i 20 - 30 razy dłuższemi niż sero- 
kiemi:- uprawiana w Arabii i Egipcie.- (C.. aestuąns FOBSK.). 
GAT. 3. J. torebkowa (C. capsularis LIN.); otJznaczlijąC& si
 _ 
łodygą jedyną, czasem 10. wysokI}, śmigło- gałęzistlł; liśćmi rozrzu- 
conymi zrzadka, postaci pokrzywowych lecz 5" i 2" w rozmiarach, u- 
kOlnie nerwowymi i ząbkowanymi; kwiatami w kątach onychże po- 
jedynczymi, drobnymi i cisymi; a torebkami wielkości i postaci jak- 
by przygniecionego agrestu, dołkowato - pomarszczonemi, zielono - i 
clso - pstrokatemi, a ostatecznie szaro - cisawemi: - powszechna w 
Indyach wshodnich, w Bengalu i w Chinaeh w uprawie warzywn
j; 
kt6ra, opr6cz że jest zwyczajnI} jarzyn,!, przynosi jeszcze nadzwy- 
czajny użytek z sw
j przędzy, wyrabian
j at do najtJelikatni
jszych 
nici: najsłynni
jszemi jednak z ni
j sI} si
ci wyrabiane wArakanie; 
zkl}d Ut znlijl} ją zwykle pod nazwiskiem K01Iopi arakańakich. 
RODZAJ 1360. Jeżak (Triumfetta PLUM.). _ 
Kielich z 5ciu działek równowązkich, płaskich, często 
w szczycie z osklepkiem, a pod szczytem na grżbiecie 
z sztylecikiem, w przed kwitnieniu łusczynowatych. Ko- 
rona z 5ciu płatków paznogciowych l podłużnych, krót- 
szych od kielicha, w przedkwitnieniu zwiniętych j a 
czasem bez nich. Pręcików 10 - 30, osadzonych na
>>>
I 


\ 


2747 


wewnątrz słojkowato - płatkowatego szczytu krótkiego i w 
okolicy pb
tków 5gruczołkowego trzonka j nitki wolne, 
nitkowatej główki mosznowate, naległe, 2woreczkowe, o- 
twierające się w podłuż. Jajnik beztrzonkowy lub na 
trzonku pręcikonoanym, 2 - 5komorowyj komory przez 
półprzegrody podłużne- 2komorkowe, 2zalążkowe j za- 
lążki oboklegle wiszące w kącie wewnętrznym, wywró- 
conej szyjka nitkowataj znamię króciuchno-5wrębne- 
w łateczki ostre i schodzące się. Torebka kulistawa, 
osłana cierńkarni haczykowatymi, 2 -: 5komorowa, z ko- 
morami często poprzedzielanemi przez przegródki na 
2 pomniejsze, niepękająca. , - alboli też pękająca przez 
przegrody w 2 czy 5 guzików ł - 2nasionowych, !Z przo- 
du wklęsłych a ku wewnątrz ostrokątnych. Nasion w 
komorach po f mu lub po 2 obokległych l wiszących, 
przedzielonych przegródką; ze skórką skorupiastą. Za- 
rodek w osi białka mięsistego, prostoległy i prawie-ró- 
wnej z niem długości; !istnie listkowate i płaskie i a ro- 
stek obłYI górny i bliski znaczka. 
GAT. 1. J. łopianowaty (T. Lappula LIN.).- Krzp,w 
8' dorastający; o gałęziach obłych i prawie - aksamitna- 
wych j liściach naprzemianległych, na Brednich i kosma- 
tych ogonkach l sercowato - okrągławych, kończystych, 
5kątnych lub z 3- -5ma. łatami kończystemi, nierówno- 
i drobno - ząbeczkowanych, nieco - pomarszczonych, z o- 
bu stron lecz więcej na spodniej aksamitno - kosmatych, 
- z przylistkami szydłowatymi j o szypułkach końco- 
wyeli, 2-3kwiatowych, poskupianych i tworzących wraz 
jakby-grono ulistnione a przerywane; o kwiatach dro- 
bnych l Młtawych, z kielichem kosmatym; o torebkach 
niepękających l wielkoaci grochu, gęsto okrytych jeżo- 
wato cierńkami haczykowatymi jak w Lopianie, a ko-
>>>
2748 


, 


morach ł nasionowych. - Znachodzony w Indyach za- 
chodnich i w Brazylii j kwitnie od czerwca do sierpnia. 
_ Świeży nieco - wonny a smaku kleisto - gorzkawego i 
cierpkiego, po wysuszeniu traci woń i używa się (zwła- 
Bzcza korzeń i kora wewnętrzna) jako odmiękczającYI 
w czerwonkach l biegunkach, Bluzotokach , krwotokach 
i t. p: łyko zaś jako doskonała przędza, tak jak ko- 
nopie.- (Bartramea Lappula LAM.). 
RODZAJ 1361. l.ii}la (1'ilia Lm.). - Kielich z 
5ciu działek lancetowatych, w przedkwitnieniu łusczyno- 
watycb. Korona z 5ciu płatków prawie - łopatkowatych, 
dłuższych od kielicha.j osklepków jak łuseczek miodni- 
kowych 5 l naprzeciwległych płatkom i podobnych do 
nich ale krótszych, - a czasem i bez tychże. Pręciki 
lictne j nitki niteczkowate, bąć wolne, bąó nieumiaro- 
wo w podstawach wielowiązkowe, w razic obecności o- 
sklepków często z nimi spojone, pojedyncze lub wi- 
dlaste w wierzchołku j główki mosznowe, 2woreczkowe, 
otwierające się w podłuż. Jajnik beztrzonkowy, 5ko- 
n.ł0rowyj komory 2zalążkowe j zalążki w kącie wewnę- 
trznym prawie- obokległe i wpółwywróconej szyjka po- 
jedyncza; znamię 5ząbkowe. Orzeszek pergaminowaty 
albo drzewiasty, 5żebrowy, przez zniknięcie przegród 
łkomorowy, 1- 2nasionowy. Nasiona przewrotnie-jajo- 
we, przytulone do ściany, podnoszące się; ze skórką 
chrząstkowatą. Zarodek w osi białka zbito - mięsistego, 
prostoległyj !istnie listkowate, prawie - sercowate, poprze- 
cznie pogięte, nierówno - 5łateczkowe, o łateczknch nie
 
co- zwiniętych j rostek wydłużony, równolegle dolegają- 
cy do znaczka. prawie - wewnętrznego, dólny. 
GAT. ł. L. drobnoliścia (T. parvifolia EHRH.), w da- 
wnych zielnikach czarna,. a zwykle pospolita, wczesna lub
>>>
2749 


Lipina. - Drzewo 60 - 100' wyrastające, zazwyczaj w 
obwodzie od iO-15' a niekiedy nawet i 30' sięgającej 
z korą ciemnoszaro - cisI), popękaną; koroną gęstą, 
wspaniałą i prawie-kulistąj z gałęziami pogiętemi i gład- 
kiemij a gałązkami prawie-2stronnemi, nagiemi, oliw- 
kowemi, cisawemi lub czerwonawemi, z białawemi bro- 
daweczkami. Liacie ma także 2stronne, naprzemianle- 
głe, na krótkich i nagich ogonkach, 1'/2--3%/' i %-3", 
ukoBnie - okrągławosercowate , nagle i dOBć - długo koń- 
czyste, nierówno i ciernisto - konczysto piłkowane, z 
wierzcllU ciemno- a spodem modrawo - S!:ielone, na roz- 
nerwieniach zaś rdzawo brodate. Kwiaty białawe, zlekka 
Młtawo-zielonawe, drobne, przyjemnej woni; na szy- 
pułkach kątowych, nieco - krótszych niż liście, jakby 
baldaszkogronowo lub podbaldaszkowo zwykle 5 - 7- 
lub niekiedy 7 -12'- kwiatowych, nagich, - z przysad- 
kiem 2-3" i 6_9"', równowązko-wydłużonym, tępym, 
ku podstawie zwężonym i nierównym , nieco - falistym, 
osadzonym w 1/3 wysokości ogonka na tymże i. swą 
'/acią długoBci z nim zrosłym, zielonawo- i żółtawo-bia- 
ławym, mocno i pięknie żyłeczkowanymj z kielichem 
ubarwionym, o działkach jajowato-lancetowatych, ostrych, 
wklęsłych, wewnątrz nieco - mi-rkkowłosych i jedwabi- 
sto - brodatych w podstawie; z płatkami łopatkowato-lan- 
cetowatymi, w. końcu karbeczkowanymij bez łusek 0- 
sklepkowycbj z 20-30tu pręcikami, nieco-dłuższymi od 
korony, wolnymi j z jajnikiem prawie - kulistym, gęsto 
jedw:abisto- kosmatym; z szyjką krótszą od pręcików, 
długo wytrwałąj ze znamieniem początkowo okrągławem, 
a później o 5ciu krótkich i odstających łateczkach. O- 
rzeszki \\
clkoBci grochu, ukoBnie kulistawo - jajowe, w 
podstawio zwężone gruszkowato, niewyrażnie-5graniaste,
>>>
2750 


gładkie, lecz lekko - kutnerowate i łamne. Nasiona jajo- 
we. - Pospolita w Europie dzika ku wechodo - połud- 
niowi w lasach, a ku zachodo-północy rozrzucona po wy- 
brzeżach lasów, gajach i polach, sadzona zaś koło dróg, 
domów i po ogrodach dla miłej swej cienistoBci, - tak- 
że w całej Azyi północnej; słynna ze swej długowieko- 
wości: kwitnie w lipcu.- Jako lek używają się z niej 
równie jak ze wszystkich innych gatunków od najda- 
wniej8zych czasów, kwiaty lipowe- flores Ti- 
l i a e lekko pobudzające i wzniecające poty, w rozli- 
cznych nieżytowych i gośćcowych cierpieniach l n to 
najwięcej domowo: wr;giellipowy- carbo Tiliae 
jako przeciwgnilny, w różnych zanieczyszczonych wrzo- 
dach i ranach, w zgorze!inie l do czyszczenia zębów 
i t. p.: łyko zaś jako odmiękczające, na wrzody i rany. 
W g08podarczy
 znÓw względzie i przemysłowym _ 
drzewo lekkie, białe i zwięzłe, jest naj wyborniejszym 
mstcryałem dla snycerzy; węgiel z niego do robienia 
proc
u: łyka zaś używają na sznury, powrozy, maty, 
rog
żki, opałki, kobiałki, koszyki i do wywięzywa- 
nia w ogrodnictwie; liści na karmę dla bydła, cho- 
ciaż po nich masło ma być łojowatern : wreszcie kwia- 
ty są naj wyborniejszym pokarmem dla pszczół , które 
z ioh cieczy miodnikowej wyrabiają najwięcej ceniony 
i wonny m. i 6 d, z którego patoka zowie się li P c 6 71ł. _ 
(T. europaea y. LIN. sylvestris DESF. micro- 
phylla VENT.). _ 
Wszystkie inne gatunki, jak to już napomknąłem, mają bes- 
wyjątkowo takież samo zast6sowanie; a z tych DI\iwięc
j nas obcho- 
dZlł, jako krajowe lub przyswojone: 
GAT. 2. L. pośrednia (T. intermedia DEC.), jeszczeoczęstsza od 
poprzedzającej, za jej odmian
 brana, 1\ odznaczlijącI\ się: liśćmi co- 
kolwiek większymi, kr6c
jogonkowymi, takie nagimi lecz z wi
rz- 


j 
I
>>>
27M 


chu jasnozielonymi, a spodem bladozielonymi i w roznerwieniach 
szarawo brodatymi; kwiatami o 2 tygodnie wcześniejsz.)'mi, blado- 
cytrynowo-Mltymi i dużo mocni
jsz
j woni, o znamionach prawie-wznie- 
sionych i nabrzękłych brzegiem; a owocami kulisto - jl\iowymi, wcale 
nicultOśnymi.- (T. vulgaris HAYNK.). 
GAT. 3. L. wielkoliścia (T. grandifolia EHRH.), da\Vni
j biała 
albo pódna: odmienna- wzrostem sporszym; gałązkami i ogonkami 
za młodu miękkowłosemi, p6źni
j jednak prawie - nngiemi, a w od- 
mianie L. kOl"alowl!j (T. corallina SM.) w jesieni i w zimie aż do wio- 
sny koralowo - czerwonemi; liśćmi dużo większymi bo 3 % - 6" w o- 
bu rozmiarach, takżę ukośnie- sercowatymi, ale wiec
j okrągławymi 
i często z podstawą jakby-uciętą w wyższych, z wierzchu ciemno- 
zielonymi i omszonymi na nerwach, a spodem blado - zielonymi i po- 
rosłymi przez włosy kr6tkie i miękkie a odstające, oraz conieco bro- 
datymi na roznerwieniach; kwiatami nie tak licznymi bo po 2 - 4 na 
szypułce, ale za to prawie 2 razy większymi, blado - cytrynowymi, 
mocno - wonnymi, - o pręcikach 30-40tu, lekko - wielowiązkowych w 
podstawach, a znamionach wzniesiono - powginanych; wreszcie orze- 
szkami większymi, zbitszymi, jajowo- lub przewrotniejajowo - kuli- 
stymi, nieukośnymi , liwykle o 5ciu żeberkach, kutnel'owatymi i tra- 
cącymi szyjkę przed dojźrzeniem: - . ojczyzną tąt samą co tamta, 
lecz zawsze więc
j ciepłą; a por'} kwitnienia w czerwcn.- (T. eu- 
ropaea LIN. paucif10ra HAYNE, cordifoIia Mru..). 
GAT. 4. L. Wlbrz1l8ta (T. argentea DESF.) : - dorastająca za- 
ledwie połowy bo 60'; z gałązkami zimą czerwouawemi, latem zie- 
lonemi, a za młodu kntnerowutemi; z pąpiami jajowymi, tępymi, 
kutnorowat.)'mi; 3 liśćmi 2 - 4" w obu rozmiarach, d6lnymi okrlJ:gła- 
wo - a górnymi ulw'nie - sercowatymi, krót1tO-kończystymi, ciernisto- 
piłkowanymi, z młodu z obu stron a pótni
j tylko spodem bardzo- . 
zbito-kutnerowatymi i białymi; z kwiatami bladosłomiasto-ż6łty- 
mi, po 7 - 30 w podbaldaszku ,- o przysadku 1'/. - 3" i 4 -10"', 
zbiegającym aż do podstawy ogonka zarówno z nim kutnerowatego, 
_ o działkach lancetowatych i kutnerowatych, płatkach łopatkowa- 
to wydłużonych i drobniuchno karboczkowanych w końcu, łusl(l\ch 
osklepkowych prawie - całobrlolcgich i o pół 1tr6tszych od płatków, 
pręcikach 50 - 70ciu nieco - 1 wiązkowych; z orzeszkiem wiellt08ci 
grochu. mni
j więcej 5kątnym, aksamitno - kutnerowatym: - zwykła. 
w południowo - wllchodni
 Europie, w Węgrzech, w Siedmiogrodzie 
t74
>>>
2752 


i t. d: kwitnąca w Cl!:erw('u i lipcu.- (T. tomentosa Ml!IIICH. ro- 
tundifolia VENT.). 
Prócz tego, przez wpływ cillgłego ich pielęgnowania i prze- 
sadzania, potworzyło się kilka odmian, od wielu roślinopisarzów po- 
czytywanych jako gatunki; np: 
Gu. 5. L. winorośloliścia. (T. vitifolia HOST.); - o liściach 
wielkich, poszcz
panych w łaty kończyste, spodem omszonych; szy- 
pułkach bardzo długich i skąpokwiatowych; oraz or!ieszkach kulistych. 
GAT. 6. L. lenezynoliAcia. (T. cor,ylifolia HOST.);- z liśćmi 
nagimi, pomarszczonymi i wcinano - piłkowanymij z szypułkami 5-7- 
kwiatowemi; a orzeszkami jajowo - kulistymi. 
GAT. 7. L. wczeAna (T. praecox HOST.); - kt6r
j liście pra- 
wie - n
rkowate, pomarszczone, nagie, już kończyste już tępe; a o- 
neszki przewrotnie- jl\iowe. 
GAT. 8. L. ukoma (T. obliqua HOST.);- r6żna liśćmi podłu- 
tnie - jajowatymi, niesercowatymi w podstawie i nagimi; szypułkami 
Skwiatowemi, bardzo długiemi; a orzeszkami kulistawymi. 
GAT. 9. L. oltroalupowata (T. pyramidalis HOST.)j- z liśćmi jak 
w polrednilj; ale oprócz wielkiego i aż do podstawy ogonka zbiega- 
j'łoogo przysadka, opatrzona przysadecl!:kami przy każd
j szypułecz- 
00; a do tego owocami krawędziastymi. - Wreszcie 
GAT. tO. L. kaplurlrowata (T. cucullata JACQ.); odznacsaj'łca 
się - łatami liści sercowatych całkiem zrosłemi jakby w kapturki; któ- 
ry to wypadek dość cZ\jsto zdarzać się zwykł, prawie we wszystkich 
gatunkach. 


RODZAJ ł362. Strzępola (Grevia Juss.). - 
Kielich o 5ciu działkach lancetowatych albo równowl\- 
zkich, wewnątrz ubarwionych, w przedkwitnieniu łus- 
czynowatych. Korona z 5ciu płatków krótszych od kie- 
licha, w końcu całkich lub wykrojonych, na. wewnątrz 
podstawy z gruczołem przyrosłym lub z wydrążonym 
dołeczkiem, w przedkwitnieniu zwiniętych l - a nie- 
kiedy żadna. Pręcików wiele, osadzonych na wierzchoł- 
ku trzonka krótkiego i grubego l a w podstawie nagie- 
go albo o 5ciu gruczołkach w okolicy płatków; nitki 


.
>>>
2753 


wolne, niteczkowate; główki mosznowate, 2woreczkowe, 
otwierające się w podłu
. Jajnik beztrzoneczkowy, ale na 
szczycie trzonka pręcikonosnego, 2 -4komorowy; ko- 
mory niepodzielne, alboli też przegródką ścienną poprze- 
dzielane na 2 komorki ; zalążków wywrócon)'ch w ko- 
morach Pl) 1mn, lub po 2 obokległych i wzniesio- 
nych z podstawy, albo nawet po 3 -4 uczepionych po- 
ziomo lub nadlegle w kącie we\'mętrznym j szyjka po- 
jedyncza; znamię króciuchno - 2 - 4łateczkowe. Pest- 
czak 4łatowy, f -4nasionowYi z pestkami kostnemi, 
gładkiemi albo włóknowatemi, - już 2komor()wemi i 
2nasionowemi, już też przez przegródki poprzeczne 3-5- 
komorkowemi i 3 - 5nasionowemi. Nasiona wzniesione 
lub poziome j ze skórką błonkowatą. Zarodek w osi 
białka mięsistego l skąpego albo okwitego , prostoległy 
i prawie równej z niem długościj listni e listkowate, pła- 
skie jarostek obły, bliski znaczka l dólny lub dośrod- 
kowy. 
GAT. 1. S. wschodnia (G. orientalis LIN.).- Krz@hv 
zawszezielony, 6' wysoki, grubopienny, wraz z gałę- 
ziami cisokorowyj z gałązkami, ogonkami, przylistka- 
mi i szypułkami gwiazdkowato - koswatemi j z liśćmi 
rozrzuconymi " krótkoogonkowymi l jajowatymi, krótko- 
i tępo - Kończystymi, drobno - karbowanymi, 3nerwowy- 
mi, w podstawie zaokrąglonymi lub niekiedy lekko-ser- 
cowatymi. 4" i 2", z wićrzchu nagimi i Mnąco - ciemno- 
!Zielonymi, spodem zaa szorstkimi przez krótkie i dole- 
gujące a tęgie włoski, oraz bledszymi i ćmymi, dro- 
bno - karbowanymi brzegiem, - o przylistkach równo- 
wązko-szydłowatychj z szypułkami kątowemi, pojedyn- 
czemi, 2-3 razy dłuższemi od ogonków, prawie-okół- 
kowo 3- a czasem 4 - 5-kwiatowemi, - o przysadkach 
174.
>>>
2754 


k,'ótszych od 8zypułeczek j z kwiatami białawymi, dro- 
bnymi, - o kielichu równowązkim, podwiniętym, ze- 
wnątt'z płowo kosmatym, a wewnątrz białawym,- 
płatkach równowązko -lancetowatych l ostrych, prostych, 
o pół krótszych od kielicha,- szyjce zaa równej pręcikom j 
z owocami kulistawo-4łatowymi, przygniecionymi, jak- 
by - nerkowatymi, ŻÓłto - czerwonawymi, krótko - kutne- 
rowatymi, a do tego długo - i białawo - włosymi, - o 
4ch pestkach 2 - 4komorowych, białawych; z nasio- 
nami białemi. - Znachodzi się wIndyach wschodnichj 
kwitnie w porze deszczowej.- Korzeń wewnątrz czer- 
wonawy gorzko-korzenny i ostry, liście, oraz podobnegoż 
smaku i owoce l są w ciągłem użyciu u Malabarczyków 
w bólach dnawych. 
GAT. 2. S. azyatyc1co. (G. asi
tica LIN.).- Drzewo niskie, w
j- 
irzenia leszczyny; r; liśómi kr6tko - a grubo - ogonkowymi, okrągla- 
wo-sercowatymi, 3" w obu rozmiarach, nier6wno-ząbkowanymi, 7- 
nerwowymi, spodem szarawo-wełnistymi w włosy gwiazdkowate; " 
kwiatkami drobnymi i szkarłatnymi, w skąpych wiechach 2 razy 3- 
dzielnych i 2 razy dłuższych od liści, - o działkach lancetowatych, 
wełnistych, wewnątrz ż6łtych, - płatkach mni
jszych, - a prE,jci- 
kach dłuższych o
 korony; z pestczakami ciemno-czerwonymi, o 2ch 
pestkach. - Zwykła dzika w lodyach w8chodnich, w Surate i na 
wyspie Śgo Maurycego; kwitnąca r6wnocześnie z pi

szą: - do- 
starcza smacznych owoc6w. 
GAT. 3. S. wisienkowata (G. Microcos LIN.). - Krzew 8stopo- 
wyj o gałęziach kosmatawych; liściach kr6tko- i kosmato - ogonko- 
wycb, podłużnie-jajowatych, bardzodługo-kończystych, 5-8" i 
1 Y2-3", 3nerwowych, drobno-piłkowanych, za młodu spodem g
iazd- 
kowato - miękkowłosych, z czasem prawie - nagich, r; wi
rzchu cie- 
mnozielonych i lśnących, a spodem. bledszych i żyłkowato - pomarsz- 
czonych, z przylistkami 2-3szcz
pnymj; o wj
chach końcowych, 
Dliękkowłosych, z szypułkami kosmato - miękkowłosemi, a przysad- 
kami 2 - 3szcz
pnymi w r6wnowązko - 8zydłowa te łatki, ułoionymi 
jakby w 71istkowe okrywki, oMjmujl}ce po 2 lub 3- kwiaty zielona-
>>>
2755 


wo _ białe wpadające w ż6łtswe, z płatkami wykrojonymi i 3 razy 
krótszymi od kicliclła a bezgruczołkowymi lecz z dołeczkiem w pod- 
stawie; o pestczakach kulistych, nieco - gruczołkowanych , wielkości 
małej trześni, lśnących, czarnych,- z pestką 3komorowI} i 3nasiono- 
Wą, żółtllwo-białą. - Także zwyczajno. w Indyach wschodnich, 8 
kwitnąca jak i tamte: - należy do ulubionych owocowych krzew6w, 
miejscami nawet i pielęgnowanych; łI. liście j
j ściągające do l
ków 
u!ywanych zwykle w zimnicach i biegunkach, zewnętrznio zaś do 
płókaniu gardłl\.- (I'tlicrocos Mula lliJIIIL.). 


RODZAJ 1363. Ro:c;rg (}llIl1til1
ia LIN.).- 
Kif'lich z 5ciu a czasem z 7miu działek lancetowatych, 
w przedkwitnieniu łusczynowatych. Korona z 5 lub 7miu 
płatków przewrotnie - jajowatych l dłuższych od kielicha , 
w przedkwitnieniu zwiniętych. Pręcików wiele; o nit- 
kach wolnych i niteczkowatych; a główkach clliptycz- 
nych, grzbietoczepnych, z 2ch woreczków rozchodzą- 
cych się w obu końcach, otwierających się w podłuż. 
Jajnik beztrzonkowy, otoczony w podstawie włosami 
gruczołolloidnymi, 6-7komorowy; zalążków wiele, ucze- 
pionych częBcią w kącie wewnętrznym a częBcią na 
Bciallach przegród l wywróconych; znamię bezszyjkowe, 
ostrosłupowato- główkowate, niewyrażnie - kqtowate. Ja- 
goda kulista, znamieniem pępkowato uwieńczona, nie- 
umiarowo - wielokomorowa. Nasion bardzo wiele, ma- 
leńkich, gnieżdżących się w miażdżu; ze skórką błon- 
kowatą i klejowatą. Zal'odek w osi białka mięsistego 
prostoległy, o pół krótszy od białka; jego listnie kró- 
ciuchne i tępe; arostek ogrubni i bliski znaczka. 
GAT. 1. R. kosmaty (M. Calabura LIN.).- Drzew- 
ko albo krzew na 15' a niekiedy i 30' wysoki; z gałę- 
ziami pruwic - pojedynczemi, długiemi, wietkiemi, obłe- 
mi i kosmato - szorstkowłose mi; z liśćmi 2stronnymi, 
krótko - i szorstko. ogonkowymi, poziomo odstaj
łcYllli,
>>>
2756 


3-:;" i a;ł-t 1/2", uko
nie- lub wpółsercowato-Iance- 
towatymi , kończystymi, nierówno - piłkltwanymi , z wierz- 
dm zielonymi i jedwabisto - szorstkowłosymi l spodem 
zaB kutnerowato - kosmatymi l szarawymi i lćpkawymi, 
- o przylistkach pojedynczych
 równych ogonkom, szy- 
dłowato - nitkowatych i szorstkowłosych j z kwiatami po 
2-4 w kątach liści, na 1" rozpłasczonymi, białymi, 
przysadeczkowymi , na tcalowych szypułkach ,- o kie- 
lichach lepko - szorstkowłosych, płatkach r6wnych z kie- 
lichem Uakby Jeżyny) i falisto-faldkowanych, pręcikach 
20 - 30tu O pół krótszych od korony, jajniku kulistym 
i nagim, a znamieniu 5 - 6kątnem i tylużpromienio- 
wem j z jagodą kulistą l większą od wiani, pępiastą, ŻÓł- 
tawo - różowąj a nasionami kulistawemi i biała\)'emi. _ 
Zwyczajny na Antyllach i w sąsiedniej nadmorskiej Ame- 
ryce południowej, oraz w Indyach zachodnich j kwitnie 
w kwietniu i ,maju. - Kora wewnętrzna klćisto - sciąga- 
jąca, używaną bywa na wodę oczną j kleisto - cierpkie 
liście w biegunkach i śluzotokach j a kwiaty na wzór 
lipowych: znów owoce smaczne jadają, a z łyka robią 
liny, maty, rogóżki, kobiałki i t. p. 


PLEJIIĘ 2. 
Postrzępowe (Elaeocarpeae ENDL.). 
Płatki wcinane lub postrzępane. Główki otwiera- 
jące się w wierzchołku łusczyneczką wpoprzecz. Jaj- 
nik opasany w podstawie krążkiem. . . 
RODZAJ 1364. P0811.::f/1 (ł
lał'oenl'lms LIN.). 
Kielich z 4-5ciu działek lancetowatych, w przedkwitnie- 
niu łusczynowatych. Korona o 4 - 5ciu płatkach kli- 
nowatych, 3-5łatkowych, z łatkami strzępiasto poszcze-
>>>
2757 


panem i , w przedkwitnieniu dachówkowata. Pręcików 
15 - 50 l osadzonych na krążku podjajnikowym i gru- 
czołkowatym j nitki krótkie i szydłowate j główki wznie- 
sione, długo - równowązkie l z 2ch woreczków wewnę- 
trznie przyrosłych przylegle, otwierające się w szczycie 
szparką poprzeczną w 2- łusczyneczki równe, tępe i czę- 
sto brodato - OBciste. Jajnik beztrzonkowy, opasany w 
podstawie krążkiem, 2-5komorowy; komory 2-4za- 
lążkowe j zalążki wiszące i wywrócone; szyjka szydło- 
wata; znamię pojedyncze. Pestczak, z pestką guzicz- 
kowaną, 3-5- a rzadko przez zronienie 1-komorową. 
Nasion w komorach po 1mu, 
ywróconem. Zarodek w 
osi białka mięsistego prosto legły, równćj z niem dłu- 
goaci; o listniach płaskich i podługowatych; a rostku 
od nich krótszym i górnym. 
GAT. 1. P. malabar8ki (E. Perim -Kara DEC.).- 
Wyniosłe i grube drzewo: którego- kora szafa a we- 
wnątrz szkarłatnawa ; gałęzie ciso - zielone i nagie; lia- 
cie naprzemianległe, bardzo- krótkoogonkowe, ellipty- 
cznie -lancetowate, ostro piłkowane, 3 - 4" i 2 - 2 l/g", 
tęgie l nagie, lśnące i ciemnozielone, a za młodu ciso- 
czerwona\ve,- z przylistkami małymi, odpadającymij 
grona pojedyncze i zwisłe, z podłużnymi przysadlmmi; 
kwiatki drobne, nieco - odległe, białe, miłej woni, - z 
działkami laDcetowatemi i ostremi, płatkami mało co 
dłuższymi i delikatnie postrżępanymi prawie-włoskowa- 
to w kOlicu l jajnikiem otoczonym od 4- 5ciu gruczołówj 
pestczaki wielkoBci oliwek, modrawo - szkarłatne. - 
Powszechny w Malabarze dziki i chodowanyj kwitnie 
od stycznia do lipca. - Owoce zwane oliwkami dzi- 
kiemi, smaku miło kwaskowato - słodkiego i nader 8za- 
cowane. jadają sm'owe j lub też zachowane w cukrze
>>>
2758 


w soli albo occio dodają do potraw, uważając je wtedy 
za wzmacniające żołądek.- (E. sylvestris LouR.). 


Z wielu innych gatunków, używanych powszechnie w krajach 
przyzwrotllikowych na tenże Bam sposób, szczególniej zasługuje i 
z innych wzgl
d6w na wspomnienie 


GAT. 2. P. molukka?!s/ci (E. GRnitrus Roxu.). - R6wnież ogromne 
drzewo: z korą wewnętrz ż6łtą; drzewem biał6m i dziurkowatem , 
lecz przytem tward
m i ciężki
m; koroną szczupłą, z powodu pra- 
wie-wl!sowatych i wspinających się po Bobie gałęzi, okrytych zrzad. 
ka - 1il!C!mi naprzemianległymi, elliptycznie -. zaostrzonymi, 6" i 2", 
lekko-ząbkowanymi i gładkimi, kt6re przed oplldnięciem nabierają 
pąsowej barwy; z kwiatami w gronach !stronnych 4-9ma, wiel- 
kości naparstka, biał;ymi wraz z kielichem, lecz czerwieuiejącymi po 
zerwaniu; z owocami jakby kulami karabinowemi, wiszącymi na dłu- 
gich i cienkich szypułkach, nieco czerwonawo - modrymi, gładkimi 
li guziIdem tu i owdzie, - o pestce okl.ągł6j, w miąiszu zielonym i 
zpoczątku ci
rpkim lecz póżniej smaku winnego wybornego, dają- 
c
j się łatwo rozdzielić na 4 lub 5 kawałków, na wskr6ś podziura- 
wionej i pełn
j jakby rze:lbowRnych sztucznie dołk6w i rowków. _ 
Nadzwyczaj ceniony, jest też i nader rozpowszechniony windyach 
wschodnich, na Molukkach i w Nepalu; kwitnie od nmrca do lipca. 
- Jego to pestki, zbierane z pod drzew i z wyrzutów zwierząt do- 
mowych łakomo jedzących owoce, używane są do ubrania, na pacior- 
ki, r6żańce, i t. p. nadzwyczaj przepłacane przez bramin6w i kapłanów 
a nawet i wysłannik6w naszych. Prócz tego, owoce są bardzo lubio. 
ne, a drzewo obracane na różne wyroby. 


RODZAJ 1365. Dwul.iełisz (Dicalyx Loua.). 
Kielich z rurką w podstawie 2- 3przysadeczkową, 
spojonq z jajnikiem j z krajem 5dzielnym, wolnym. Prę- 
cików wiele, u podstawy korony osadzonych. Jajnik 
dólnYI 3komorowyj zalążków w komorach po wiele, wi- 
szących; szyjka pojedyncza; znamię tępe, 3graniaste. 
Pestczak jagodowaty; z pestką 3 - lub przez zronienie 
łkomorow'łl a komorami łnasionowemi. Nasiona wy- 


l 


..!iII...
>>>
2759 


wrócone. Zarodek białkowy, rówDowązki, nieco - wgię- 
tyj rostek gómy. 
GAT. 1. D. halunotvy (D. aluminosus BLUM.), czyli 
Drzewo lwbmowe. - Drzewo niskie ale stósunkowo dość 
grube; o pniu kątowatym, !Z gładką i cicnką korą, a 
drzewem białem lekkiem i zwi«tzłem; o HBciach naprze- 
mianległych, krótkoogonkowych, lancetowatych, pił- 
kowanych, gładkich i nagich, 6" długich 
 2" szerokich, 
weiżrzenia wiśniowych,- z przylistkami odpadającymi; 
o kwiatach w gronRch pojedynczych końcowych lub 
kątowyc.h, drobniutkich i białych; owocach jak groch 
drobny, nieco przypłasczono - kulistych, z pestką cisawo- 
czarną i chropawą.- Znachodzi się w Imlyach Wscho- 
dnich l w Kochinchinie i w Chinach; kwitnie w maju i 
czerwcu. - Sławne to drzewo, z użycia 8wego i ze skut- 
ków do hałunu podobne; dla czego też Amboińczycy 
zakupują jego liacie i korę łatwo odchodzącą, celem 
zastósowania ich w barwierstwic, zaprawiając jako baj- 
cem (dla ub'walenia barwika) przedmioty lDające być 
barwionymi; bez niego bowiem barwik brezylkowy 
i morwinowy nader blado - różowy i łatwo płowiejący, 
po jego użyciu staje się szkarłatnym i trwałym. - (D e- 
cadia aluminosa LOUR.). 


lli@UJ2U
1
 CZCZ'9J!1j)]" 


Dwuskrzydlcofvate (Dipterocarpeae ENDL.). 
Kwiaty obupłciowe, umiarowe, ku końcom gałęzi 
w kątach liści ułożone w grona a czasem w wiechy 
już kątowe już końcowo; na szypułec.zkMh bezprzYBa- 
deczkowych a wstawowatych. - Kielich pięćliczebny;
>>>
2760 


z działek wolnych i dachówkowatych lub też zrosłych 
podstawami w rurkę, w przedkwitnienill prawie - łus- 
czynowatych, już wszystkich równych i z czasem za- 
równo rozl.astających się, - już 2ch naprzeciwległych 
albo i 3ch większych, w owocu najbardziej wyrosłych 
jakby w skrzydla. - Korona o 5ciu płatkach naprze- 
mianległ,}'ch .z kielichem l bezpaznogciowych, Ląć wol- 
nych bąć w samej .osadzie spojonych w króciuchną ru- 
reczkę, w przedkwitnieniu zwiniętych, w kwiecie roz- 
twartych, wreszcie odpadających. - Pręciki w liczbie 
nieoznaczon
j, czasem tylko w prawie- oznaczonej, 1-2- 
okręgowe: nitki krótkie, szydłowate, wolne albo pod- 
8tnwami w pary zr08łc j główki wewnątrzwrotne , z 2ch 
woreczków równowązko - wydłużonych, naprzeciwle- 
gł,}"ch, przyrosłych już całą długoBcią do zwórki wybie- 
głej w szczycie w koniuszek szczecinowaty, już też z 
pozostaniem oddzielonych podstaw, otwierających się 
w podłuż z boku: pęcherzyki pyłku kuliste i gładkie. 
- Bcz krążka. - Jajnik wolnYI 3komorowy: komory 
2zahlżkowe: zalążki obokległe , wiszące u szczytu kąta 
wewnętrznego, wywrócone: szyjka szczytowa, pojedyn- 
czaj znamię ostre albo tępe, całkie lub niewyrażnie-3- 
ząbeczkowc. - Owoc zamknięty w kielichu, dzióbaty 
b.wałą podstawą szyjki, przez zronienie 11mmorowy i 
1nasionowy, - już orzechowaty i niepękający, - już 
torcbkowaty i 3łusczynowy. - Nasiono wywrócone j cza- 
sem pI"ZeZ jajosadkę zrosłą z dnem nasiennika jakLy- 
wzniesione; indziej uczepione jedną stroną w podłuż- 
nym rowku u szczątków oderwanej od Bcian przegrody, 
a dl.ugą przebiegnięte szewkiem: ze skórką błonkowatą, 
cienką. - Zarodek bezbiałkowy, prostoległy; jl'go li- 
atnie bardzo wielkie l często nierówne , ukoBnie naległe
>>>
I. 
I 


2761 


ł 


względem sicbie l już prawie -listkowate i Blimaczkowa- 
to-zfaldkowane , już bardzo grube, brzegiem pomarsz- 
czone, w podstawie 2łateczkowe, często dOBć-długoogo- 
neczkowc, w rostkowaniu podziemnej ros tek krótki, o- 
bły, utopiony, górny; a kiełek ostrokrężny i 2listeczko- 
wy.- Drzewo ogromU(
1 żywicznosokowe; z liśćmi na- 
pTzem'ian - lub przy podstawach gałqzek naprzeciw-legły- 
mi , ogonkowymi l całkimi, całobrzegimi, pie-rzastonm'- 
tvowymi, żylastymi, w p7'zedkwitnieniu wwiniętymi, ()- 
sadzonymi na ogonku wstawowato , o przylistkach zwi- 
niętych i odpadajqcych, zakończajqcymi gałązki ostrokl.ęi- 
nie l a po odpadnięciu pozostawiającymi bliznę pólkrężną. 
RODZAJ 1366. nll.ltllk,.:gd/('(' (DipteJ.o('nI'lms 
GAR'l'N.). - Kielich wolny, w rurce dzwonkowatej 
rozrastający się j w kraju zaB 5wrębnym z 3mn łatkami 
ząbkowatemi , - a 2ma naprzeciwległemi wydłużone- 
mi l bardzo rozrastającemi się, siatkowato - żyłkowane- 
mi, w przedkwitnieniu łU8czynowatemi. Korona z 5ciu 
płatków równych, w przedkwitnicniu zwiniętych, 8Zer- 
szych w podstawach a górą nicr6wnobocznych, nie- 
co - spojonych, dachówkowatych, roztwartych. Pręciki 
w liczbie nieoznaczonej, prawie-20kręgowej nitki w pod- 
stawach błonkowato rozszerzonych - wolne lub lekko spo- 
jone; główki z 2ch woreczków równowązko-wydłużo- 
nych, ze zwórką wybiegł!} w koniuszek 8zczecinowaty. 
Jajnik wolny, zamknięty w rurce kielicha, 3komorowyj 
komory 2zalążkowe; zalążki oboklegle wiszące u wierz- 
chołka kąta wewnętrznego, wywrócone j szyjkI}, nitko- 
wata, pojedyncza; znamię tępe. Orzech drzewiasty, 
zamknięty w rozrosłej rurce kielicha; uwieńczony jej 
3ma łatkami krótszemi i 2ms wyrosłemi prawie-lia- 
ciowato, oraz 8Zyj ką; przez zronicnie ł komorowy, 


.!lo....
>>>
2762 


'1 


i 1nasionowy. Nasiono wywrócone, przez zrośnięcie się 
jajosadki z dnem nasiennika wzniesione, z jednej stro- 
ny uczepione w rowku podłużnym u szczątka oderwa- 
nej od Bciany przegrodYl a z drugiej przebiegniętc od 
szewka pojedynczego i ogrubniego. Zarodek bcz biał- 
ka, prostoległy; listnie wielkie, mięsiste, równe, pozfał- 
dowywanej a rostek krótki, gruby i górny. 
GAT. ł. D. trzynerwowy (D. trinervis ULUM.). - 
Wspaniałe dl.zewo 150-200' sięgające, odpowiednio 
grube; z korą ż6łtawo-cisą, pełną brodaweczek płasko- 
okrągławych i białawychj z koroną wietką; z gałązkami 
obłemi, kasztanowatemi, nagiemi i kropkowanemi j a 
pąpiami końcowymi, równowązko - ostrokrężnymi l ja- 
sno-zielonymi, nagimi j żywicznymi. Jego liście- na o- 
gonkach krótkich, półobłych , rynienkowatych, spodem 
z obu końców nabrzękłych,- jajowate, krótkokończy- 
ste , w podstawie zaokrąglone, 7 -12" i 4 - 7", ku gó- 
rze tylko wykrawane lub grubo - karbowane a dołem ca- 
łobrzegi\:!, nieco - fałdowate, skórzaste, nagie, z wierz- 
chu cicmnozielone i lenące a spodem bledszej z przy- 
listkami aciale z sobą zrosłymi. Kwiaty okazałe i przy- 
jemnej woni j na szypułce kątowej, równo - grubćj i -dłu- 
giej z ogonkiem, z początku wzniesionej a późnićj zwi- 
słej, zwykltl 3 -- 5 - a czasem przez zronienic t - 2- 
kwiatowej,- szypułcczkacłl zaa w Brodku wstawowatych 
i szaro - miękkowłosych i otulone początkowo w prz)'- 
sadek pochwico wat y: ich kielicha rurka obło - dzwonko- 
wata, do 2" długa, skórzasta, zielono - kutnerowata i z 
porozrzucanymi gdzie niegdzie długimi włosami,- o 3ch 
łatkach 3-4" długich, szeroko- i tępo-jajowatych l z 
jednćj strony jakby-uszkowato odwiniętych, - a 2ch 
przeszło-t calowych, równowązkich, tępych, 3ncrwowych
>>>
2763 


i kosmatawych brzegiem: płatki podłużne, prawie-połów- 
kowe, 2 1 //' długie, tępe, odstająco - skręcone, płowo- 
żółte i z r6żową prążką Brodkiem, a na zewnątrz szara- 
wo ołustnione: nitki krótkie i przytulone do jajnika, 
a główki długie i równowązko - szydełkowate: jajnik ja- 
jowo - kulistawJ i w podstawie 3komorowy, szyjka kre- 
sowana i nieco - dłuższa od pręcików, a znamię przy- 
cięte. Orzech jajowo -ostrokrężny, zaostrzony, okryty 
wRtecznie brudno - żółtawymi włosami, BciBle otoczo- 
ny puharowato kielichem prawie - zdrzewiałym i nagim, 
_ którego łatki ciso - czerwone, mniejsze do 1" długie 
i poodginane, a większe do 8" długie a 1" szćrokie i 
siatkowane: nasiona zaś jajowe, w podstawie lekko-5- 
kątne, szaro - cise i mocno lśnące. - Jedno z lIajlicz- 
niej szych drzew w pierwoborach jawańskichj kwitnie 
w sierpniu.- Z obrzeżonego pnia sącząca się ciecz 
żywiczna, używaną bywa od miejscowych na plastry i 
maście; a. wewnętrznie zadawaną (bąć rozpuszczona 
w wyskoku, bąć podbita z ŻÓłtkiem w gąszcz mleczny) 
zarówno z balsamem kopah
owym wciekączkach, Blu- 
zotokach i t. d: z gałęzi zaB przyrządzają pochodnie. 


, 
. 
i, 
I 


Toż samo rozumi
 się, o 


GAT. 2. D. uciętym (D. retusus BLUM.): odmiennym - gąłąz- 
kami podługowato - brodawkowemi; pędami popielatymi od gęstego 
puchu gwiazdkowatego, gd.:ieniegdzie z długim włosem; pąpiami 
płowo _ kosmatymi; liśćmi 7 - 9" i 4 - 6", leltko fałdowanymi, od 
połowy prawie wykrawanymi z początku a późni
j całobrzegimi, tyl- 
ko spodem prawie-roiękkowłosy.mi wraz z kr6tkimi ich ogonkami, 
za młodu zali całkiem kosmatymi; kwiatami dłuższymi od ogonków, 
poodginanymi i szarawo - mi.;:kkowłosymi, po 3 - 5 na szypułce, u- 
barwienia poprzedzającego gatunku ale nl\der prz)jemnej woni,- z kie- 
lichem w owocu rzadko - włosistym, w podstawie kulisto - miseczko- 
watym, a w irodku prawie-garbatym,- z łatkami wszystkiemi UBZ- 


t
>>>
2764 


kowatemi w podstawach, rozmiar6w jak w tamtym, ale mnleJ8zemi 
wzniesiono - schodzlJ:cemi się i brodato - t
pemi, a większemi podłu- 
gowato - uciętemi, 5nerwowemi i poodginanemi: orzechem elliptycz- 
nie - wartołkowatym, długokończystym , rowkowanym i żółtawo-kut- 
nerowatym; a nasionami niewyra:1:nie jajowo - 5graniastemi i ciso- 
rd:.:awemi: - rosnącym i kwitnącym wraz z poprzedzającym. 


GAT. 3. D. gładki (D. laevis HAM.).- Drzewo 
podobne poprzedzającymj o gałązkach 2stronnych i aci- 
śnionych prawie - oboRiecznie, a. pędach miękltowłosych; 
liaciach krótkoogonkowych, podłużnie - jajowatych, !Zao- 
strzonych w końcu a w podstawie uciętych, do l' dłu- 
gich, prawie - całobrzegich, często nieco - falistych l a nie- 
kiedy i jakby - piłeczkowanych l mocno pierzastonerwo- 
wych ,..z obu stron wraz z ogonkami lśnących i nagich, 
- z przylistkami wielkimi, prawie-szablastymi i mięk- 
kowłosyrni; o gronach zwisłych, z kwiatów wielkich i 
białych a czerwonawo - nabiegłych, - 
 kielichami nie- 
co - garbatymi, których łatki 2 wielkie cudnie żył kowa- 
ne,- płatkami wązlw- i ukoBnie-klinowato wydłużonymi, 
-pręcikami równymi z szyjką,- a znamieniem 3łateczko- 
wem j o orzechu jajowym l zaostrzonym, cienkim, mięk- 
kowłosym , wielkości orzecha laskowego.- Zwykły w 
Indyach wschodnich, zwłaszcza też w Bengalu j kwitnie 
z początkiem upałów. - Drzewo to sławne jest, z nad- 
zwyczaj wielkiej ilości jaką dostarcza (bo przeszło 10 
garncy z drzewa) balsamu Woodoil czyli oleju 
drzewnego, bardzo szacowanego dla swych skutków 
lekarskich, zwłaszcza zewnętrznych j a jeszcze więcej 
używanego na lakier. - (D. t u r b i n a t u s Roxn.). 
RODZAJ 1367. Zakalllforzec (O'.lohahmops 
GARTN.). - Kielich w owocowaniu wolny; z rurką mi- 
seczkowatą; z krajem rozpłasczonym w 5 skrzydeł list-
>>>
2765 


. 


kowatych , wzniesionych, tęgich, równych, pooddziela- 
nych 8zerokiemi wcięciami. Płatków 5. Pręciki?. . . 
Torebka nawp6ł - utopiona w miseczce kielicha, drze- 
wiasto - włóknista, 1 komorowa, 3łusczynowa, 1 nasiono- 
wa. Nasiono wywrócono, z jednej strony uczepione u 
szcząt.ków przegrody ściennej w rowku podłużnym, a 
z drugiej przebiegnięte od ogrubniego szewka. Zarodek 
bezbiałkowy, prostoległyj jego listnie bardzo wielkie, 
mięsiste, nader nierówne , pozfałdowywane j a l.ostek 
krótki, gruby i górny. 
GAT. 1. Z. właściwy (D. Camphora COLEBR.). - 
Drzewo wyniosłe do 100' a do 7' grubej z gałęziami ci- 
sawemi, nagiemi j z liśCmi naprzemianległymi lub cza- 
sem najniższymi na każdym pędzie naprzeciwległymi, 
krótkoogonkowymi, jajowatymi, długo- i tępo-kończy- 
stymi, 3 -7" i 1- 2", całobrzegimi, mocno pierzasto- 
nerwowymi i nagimi,- o przylistkach parzystych, szy- 
dłowatych i odpadających; z kwiatami kątowymi, ale 
nie opisanymi dotąd; z torebką jajową, wielkości tołę- 
dzi, krótkokończystą, 2" długą, drzewiasto-włóknistą, 
drobno kresowaną i rowkowaną w podłuż , cisą, otoczo- 
ną w podstawie od półkulistej rurki kielicha, a obok 
tego- jego 5ma łatkami skrzydłowaterni, wielkiemi, po- 
dłużnie - łopatkowatemi, tępemi, do 3" długiemi, tęgie- 
mi, nieco - poodginanemi i cisemi j z nasionami zaś ja- 
jowemi, mocnej woni terpentynowatej. - Znale!Ziony 
na Sumatrze i Borneo j kwitnie w porze skwarnej. - 
Ciekawe to drzewo, posiada wewnątrz pnia bardzo ob- 
8zerne właBciwe odbieralniki, zawierające w młodych 
olej ek kamforowy, a w starszych Bciętą kamfor t; 
sumatrańskq,- której niekiedy długie bryły gru- 
bOBci ramienia, po rozłupaniu pnia maj
 bywać wydo- 


. .
>>>
2766 


bywanemi; zawsze jednak tak w nią okwituje, iż na 
jedno drzewo rachują 11 funt. w przecięciu. Atoli ga- 
tunek ten nie może dochodzić do EuropyJako nadzwy- 
czaj przepłacany od Chińczyków i Japończykówj jak 
się zdaje dla znacznie wię]{szej jej dobroci, z powodu 
milszej woni, mniejszej 10tnoBci l a ztąd i nie tak prze- 
mijającego działallia.- (D. aromaticus GARTN. Sho- 
re a camphorifera ROXB.). 
RODZAJ 1368. Sqlm'if'l (Vateria LIN.). - Kie- 
lich 5dzielny w łatki równe, podłużne i tępe j w owo- 
cowaniu niezmienne albo rozrosłe. Korona o 5ciu płat- 
kach równych, w przed kwitnieniu zwiniętych, w pod- 
stawie prawie - dachówkowatych, a w górze roztwartych. 
Pręcików ł 5 - 50, w 1ym lub 2ch okręgach; nitki króciu- 
chne i ogrubnie j głowki równowąz-ko - podługowate, z 2ch 
woreczków przyrosłych, ze zwórką wybiegłą w koniu- 
szek szczecinkowaty. Jajnik wolny, 3komorowyj ko- 
mory 2zalą
kowe j zalą
ki wiszące oboklegle u wierz- 
chołka kąta wewnętrznego, wywrócone; szyjka nitko- 
wata, pojedyncza; znamię ostre, całkowite lub 3-6- 
ząbkowe. Torebka w kielichu odgiętym, korowato-gęb- 
czasta, okrągławo - 3graniasto ostrosłupowata , przez zro- 
nienie 1komorowa, 3łusczynowa, 1- 2nasionowa. Na- 
siono wywrócone j ze skórką błonkowatą, twardą. Za- 
rodek bezbiałkowYI prostoległy; listni e bardzo wielkie, 
bardzo grube, bardzo nierówne, w podstawie 2łatecz- 
kowe, ogoneczkowe, w brzegu pomarszczonej- arostek 
krótki, utopiony i górny. 
GAT. ł. S. indyjski (V. indica LIN.).- Drzewo 
wysokie i 16' w obwodzie dochodzące, zawszezielone; 
z gałęziami bardzo ]icznemi, rozpostartemi rozłożysto 
na wszystkie strony; z korą szarą a wewnątrz cisą j z
>>>
2767 


pędami gwiazdkowato - włosistemi. Liście krót.koogon- 
kowe, rozrzucone, podługowate lub nieco-jajowatawe, 
4-W" i 2-4", tępawe, wykrojone lub ostrawe, mo- 
cno - pierzastonerwowe , skórzaste , Mnące, całobrzegie, 
nagiej z wierzchu ciemniej- a spodem żółtawo. zielonej 
z przylistkami podługowatymi. Wiechy końcowe, dOBó 
duze j kwiaty %" w Brednicy, białe, woni lilii ,- o przy- 
sadkach podługowatych i zarówno z szypułeczkami i kie- 
lichami gwiazdkowato - miękkowłosych, o łatkach ki eli- 
ella tępych, o płatkach odstających i szerszych ale ma- 
ło dłuższych niż łatki kielichowe, o nitkach krótkich a 
IIzerokich, główkach w szczycie szydłowato przedłużo- 
nych, jajniku zaa ostrokręźnym i kosmatym. Torebka 
jajowa lub prawie - przewrotniejajowa , 2 %" i 1 '19.", 3- 
rowkowa, skórzasta, ciemno-czerwonawo cisa lub czar- 
niawo-szkarłatna; a nasiona jajowe, ciso-czerwone, we- 
wnątrz białe. - Roanie wszędzie w Indyach wschodnich, 
najwięcej w Malabal.ze; kwitnie w porze skwarnej.- 
Dobrowolnie lub za nacięciem wycieka z pnia, ciecz 
balsamiczna i Bcinłtjąca się w ż)'wicę łamną do burszty- 
nu podobni}, zwaną kopalem wschodnio-indyjskim; 
używaną jako kadzidło po świątyniach, na lakier, oraz 
w lekarstwie. Nasion używają na wzmocnienie żołąd- 
ka, przeciw wymiotom, morzyskom, rżnięciom i t. p: 
z wygotowanego z nich tłuszczu łojowatego zwanego ło- 
jem ,.oślinnym, robią świece i mydło; z pnia ZflŚ 
maszty i czółna. 


Tegoż samego nazwiska kopalu, dostarczają tak
e: 
GAT. 2. S. kuńczY8ty (V. acuminata HAYNE.); odr6żniający si
 
- liśćmi podłu
nie -lancetowatymi, nagle- i długo - kOl
czystymi; oraz 
główkami o 2ch szczecinkach w szczycie: -- rosnący nR Cejlouie:- 
(ł:laeocarpus copaliferus RETZ.):- oraz 


ł75 


ł.....
>>>
2768 


GAT. 3. 8. lancełoliAci (V. lanceolat& Raxu.); drzewo- !i ga- 
łęziami poodginanemi i rozsochatemi; liśćmi krótkoogonkowymi, lan- 
cetowatymi, czasem przytępionymi, 4 - 8" i I - 3", całobrzegimi, 
nagimi, blado-zielonymi z wi
rzchu a spodem ubarwionymi; wi
cha. 
mi krótszemi od liści, bogatemi w- kwiaty dość du
e, białe i bar- 
dzo mił
j woni, - o kielichu zewuątrz włosistym, w łatkach rozra- 
stającym się bardzo, - płatkach prawie - si
rpowatych lecz tępych, 
g6rą nader rozłożystych, - pręcika
h 1'0 I u przed ka:Mym płatkiem, 
a po 2 między płatkami, - gł6wkach z gruczołkiem w szczycie 
 - a 
jłijniku żeberkowanym i kosmatym; z owocem jlijowym, wielkości ja- 
ja gołębiego, t
gim; a nasieni
m zwykle lem, ciemnocis
m:- zna- 
chodzony w Sylhecie i. w Chittacongu, kwitnący w maju:-- z kt6- 
rego sok balsamiczny, ścina się w żywic
 bursztynowatą, zar6wno 
z
 wszech względów cenioną z kopalową. - (8 ei d li a l a n c ea e (o- 
l ia KOST.). 


RODZAJ 1369. Damarzyli (Vnticn LIN.). - 
. 
Kielich z 5ciu działek dach6wkowatych , rozrastaj!}- 
cych się zczasem w tyleż - skrzydeł listkowatych, wznie- 
sionych, tęgich i prawie. równych. Korona z 5ciu płat- 
ków równych, w przedkwitnieniu zwiniętych l w kwie- 
cie roztwartych, a brzegiem podwiniętych. Pręcików 
15-100, w 1ym lub 2ch okręgachj nitki krótkie , nitkowa- 
te, nagle rozszerzone w podstawach; główki równowąz- 
ko - wydłużone, ze -zwórką wybiegłą w koniuszek szcze- 
cinowaty. Jajnik 3komorowy; komory 2zalążkowe j za- 
lążki wi8zące oboklegle w wierzchołku kąta wewnętrz- 
nego, wywrócone j 8z)'jka nitkowata l pojedyncza; zna- 
mię ostJ.e. Torebka skórzas'ta lub drzewiasta, zamknię- 
ta, jajowa, Bztylecikowa, przez zronienie 1komorowa i 
t nasionowa , prawie - 2łusczynowa. Nasiono wywrócone, 
z jednej strony spojone z rcsztką przcgrody aciennej 
w rowku podłużnym, a z drugiej przebiegnięte szew- 
kiem. Zarodek bezbiałkowy, prostoległy; listnie bardzo 
wielkie, bardzo grube, nierówne l w podl!tawie 2łatecz-
>>>
2769 


kowe, ogOlieczkowe, w brzegu pomarszczone; arostek 
utopiony i górny. 
GAT. t. D. krótkoogonkowy (V. robusta STEUD.). 
- Drzewo 30' wysokie a do 2' w średnicy j którego 
liście Daprzemianległe, krótkoogonkowe, podłużnie - ja- 
jowato - sercowate, 4 - 8" i 2 - 4", ostrawe l całobrze- 
gie, nagie, blado-zielone, iłpodem prawie - grzebieniasto- 
nerwowe , prawie - skórzaste, - !Z przJlistkami szablasty- 
mi, drobno-gruczołkowo kropkowanymij wiechy końco- 
we lub kIltowe , bardz.o gałęziste i wielkie, miękkowło- 
se, - o przysadkach małych i odpadających j kwiaty 
1'/2" w średnicy, blado - żółte, - 
 kielichem miękko- 
włosym, o łatkach w owocu na 1//' długich i cisawych, 
płatkach ku końcom podkręconych i 3 razy dłuższych 
od kielicha a na zewnątrz jedwabistych, pręcikach 30 
do 50, jajniku ostrokrężnym l szyjce szydłowatej, a zna- 
mieniu małćm i 3ząbkowem j torebka orzechowata, ja- 
jowa, ostra, szarawo - miękkowłosa, 1- lub 2-nasionowa. 
- ROBnie ku półnoC'y w Indyach wschodnich j kwitnie 
w porze skwarnej. -- Sok drzewa ztężały, znany jest 
jako żywica Dama.r- resina Damar już powy- 
żej wspomniana; używana w wyborowych kawałkach 
zbliżających się do będźwinowej l po Bwiątyniach za ka- 
dzidło, a od anglików trudniących się budową okrętów 
do namaszczania onychże: drzewo zaś jej jako wybor- 
ny budulec idzie do Kalkutty; jp.dnak nic ma b.rć zbyt 
trwałe.- (Shorea robusta RoXB.). - 
GAT. 2. D. długoogonkQWY (V. 'l'llmbugaia 'VIGHT.): odróżnia- 
jący się zaledwie - liśćmi jajowato - sercowatymi, długoogonkowymi; 
wi
chami tylko końcowemi; kwiatami liczniejszymi, przeszło o 100 
pręcikach, a gł6wkach brodatych w końcu: - wraz z tamtym ros- 
nący i Itwitn'lcy: - dostarcza takiejże lIam
j żywicy. - (8 h o r e a 
Turnbugaia Roxu.). 


:f 75.
>>>
{ 


2770 


lliDID
l1

 ($($il
Q 


I 

 
1 


A9.notowate (Bixac'eae *.). 
Kwiaty obu- lub najczęBciej przez zronienie jedno- 
płciowe, kątowe i to pojedyncze albo skupione, rza- 
dziej końcowe w wiechach. -:- Kielich wolny, 3-4-5- 
działkowy, lub też 4-7 -12dzielny, bąć trwały bąć 
odpadający, już zielny już ubarwiony, w przedkwitnie- 
niu dachówkowaty albo czasem prawie - łusczynowy. - 
Korona w jednych żadna, w drugich z płatków w licz- 
bie działek lub łatek kielicha, z tcmiż naprzemianle- 
głych i zarazem tożkształtnych, wolnych, w przed- 
kwitnieniu dachówkowatych. - Pręciki w nieoznaczonej 
liczbie osadzone - bąć bezpoBrednio pod jajnikiem, bąć 
na krążku pierścionkowatym lub półkulistym a niekie- 
dy spojonym z podstawą kielicha- w kilku okręgł\ch, 
wszystkie płodne a.lbolitćż najzewnętrzniejsze bezgłów- 
kowe: nitki wolne, niteczkowate: główki wewnątrzwro- 
tne , 2woreczkowe, otwierające się w podłuż lub niekie- 
dy w szczycie. - Jajnik wolny, beztrzonkowy, fkomo- 
rowy; z łożyskami Bciennemi 2ma. albo wieloma, poje- 
dynczemi lub nieco rozgałęzionemi: !!zyjka końcowa, 
pojedynczo.: znamiona tępe albo główkowate. - Owoc 
Ikomorowy, już jagoda niepękająca, już torebka pęka- 
jąco. w łusczyny Brodkiem nasiononośne. - Nasion wie- 
le; z naskórkiem zazwyczaj mięsistym, osnówkowatytn 
i ubarwionym; ze skórką skorupkowatąj z szewkiem po- 
dłużnym i jajosadką wierzchołkową- wyrażnemi. Za- 
rodek w osi białka mnićj więcej wykształconego, pro- 
stoległy; listnie najczęścićj listkowate jarostek bliski 
znaczka. - Drzewa albo krzewy zazwyczaj gładkie 19tb 


t
>>>
2771 


z obrostem gw'iazdkowato - or/l,szonym ; z ga
ziami 0- 
błemi; z liśćmi naprzemianległymi l prostymi, całkimi, 
całobrzegimi lub zqbkowanymi, zwykle p'rzejźrzysto-k9'op- 
kowanymi; z przylistkarni ogonkowymi, parzystymi, bar- 
dzo wczas odpadajqcymi, - lub te
 bez tych
6. 
RODZAJ 1370. Arnota (Bixa LIN.).-- Kwiaty 
obupłciowe. Kielich z 5ciu działek, w podstawie z ty- 
lomaż guziczkami, ubarwionych, okrągławych, w przed- 
kwitnieniu dachówkowatych, odpadających. Korona z 
5ciu płatków naprzemianległych z kielichem i onemuż 
równych długością l w przedkwitnieniu dachówkowatych. 
Pręciki liczne, osadzone w kilku okręgach wprost na 
dnie kielicha j nitki wolne i równe j główki wewnątrz- 
wrotne, podstawoczepne, 4graniasto-wydłużone, w wierz- 
chołku haczykowato wgięte, z 2ch woreczków otwiera- 
jących się szpareczką w samem zgięciu wierzchołkowem. 
Jajnik beztrzonkowy, wolny, 1 komorowy, gęsto -szcze- 
cisty; zalążki liczne na 2ch łożyskach Bciennych, wiszą- 
ce, wJ'wrócone; szyjka szczytowa l obła, w wierzchołku 
Bciśnionaj znami«t króciuchno-2łateczkowe. Torebka ser- 
cowata, lekko. BciBniona, osłana cierńkami szczecinowa- 
tymi, lkomorowa, pękająca w 2 łusczyny z łożyskiem 
przez środek nerwkowatemj z wowocnią błoniastą, od- 
stającą. Nasion wiele, wiszących na krótkich sznurecz- 
kach w 2ch IIzeregach, wartołkowatych; z naskórkiem 
miażdżystym i czerwonym j ze skórką rogowatą; z sz£w- 
kiem nitkowatym l łączącym znaczek podstawowy z ja- 
josadką szeroką i zajmującą przypłasczony wierzchołekj 
z wnasiennią błonkowatą, zrosłą ściśle z jaj osadką skór- 
ki. Zarodek w osi białka mięsisto - oleistego, prostole- 
głyj o listniach listkowatych, jajowato - sercowatych, po-
>>>
J 


. 


2772 


przecznie zfałdowanych; a rostku obłym, bliskim znacz- 
ka i górnym. 
GAT. f. A; właściwa czyli 01,lean (B. OreUańa LIN.). 
- Drzewo 30' dorastające, z wspaniałą i gęstą koroną, 
a czasem tylko krzew rozłożysty; z lit!ćmi rozrzucony- 
mi, dOHć - długoogonkowymi, podłużnie - lecz szeroko-ja- 
jowatymi, kończystymi, w podstawie sercowatymi i tam- 

e prawie-5nerwowymi, 6" i 5", całobrzegimi , 18nąco- 
jasnozielonymi, z obu stron nagimi, - . o przy listkach 
ostro -lancetowatych; z baldaszkogronami końcowymi, 
wietkimi i często prawie - wiechowatymi j kwiatami bez 
woni l wielkości róży polnej, blado - różowymi l - o kie- 
lichu różowym i opatrzonym w podstawie 5ma karbka.. 
mi 8chodzącymi się, płatkach nieco - większych, nitkach 
Q pół krótszych i żółtych, główkach szkarłatnych kli- 
nowatych i wykrojonych; z torebką okrągławo - serco- 
watą, ściBnioną, zaostrzoną, 2"":' 3" długą a 1" szero- 
ką, gęsto okrytą szczecinkami tęgicmi i czerwonawo- 
cisemi j z nasionami przewrotnie - jajowemi, wielkości 
drobnego grochu, mocno-Bciśnionemi, bialawemi lub pą- 
80wawemi, oblćczonemi ciastowatą istotą mocno 19nącą 
do palców i czarniawo - szkarłatną. 
 ROBnie dziko nad 
strumieniami, źródłami l rowami i rzekami w Ameryce 
południowćj i w Indyach zachodnich j także chodowana 
tamże, jako i w wielu innych przyzwrotuikowych kra- 
jach: kwitnie od grudnia do marca. - Miażdż owoców 
woni fiołków i cierpko-gorzki w wodzie rozkł6,?ony, daje 
napój zachwalany w otruciu j a przytem używany bywa 
jako chłodzący w gorączkach, w krwotokach , biegunkach, 
w cierpieniach kamieni moczowych i dla przysporzenia 
mleka u mamczących kobiet; prócz tego przez drożdżenie 
i wygotowanie onegoż, otrzymuje się z niego tyle słyn-
>>>
2773 


ny- barwik czerwony zwany orleanem, raku lub u. 
ruku- terra orelIana v. Urucu, nietylko we wszel- 
kiem malarstwie ale i w barwierstwie nader obszernie 
zastóso\vywanyj także tameczni malują nim ciało, dla 
obrony przed nagabl
ącymi ich owadami. Z łyka ro- 
bią liny, sznury, taśmy i t. p. dużo mocni
jsze od ko- 
nopnych j nasion dodają do potraw, !t\amiast korzeni. - 
(B. americana POIR.). 


Orlean otrzymuje sie równie!, z 
GAT. 2. A. Uruku (B. Urucurana HOFFSG.): odmienn
j - lisc!- 
mi spodom gęsto i drobno ołulltnionymi białawo; oraz grubszemi 
szczecinami na owocach: - dziki
j i uprawianej w Brazylii. 


HODZAJ 1371. D::.;e'l"ZIl 1 olilla (Pro('kia P. 
BRWN.). - Kwiaty obu- lub przez zronienie jedno-płcio- 
we. Kielich 3-5działkowy, ubarwiony, w przedkwit- 
nieniu dachówkowaty, nierówny) więdniejący. Korona 
o. Pręcików wiele, osadzonych na nadsadniku gruczoł- 
kowatym j nitki włoskowate, wolne i równe j główki we- 
wnątrzwrotne, 2woreczkowe, kulistawo - mosznowate l 0- 
twiemjące się w podłuż. Jajnik beztrzonkowy, wolny, 
1komorowy; zalążki liczne, 
a 3ch łożyskach Bciennych, 
wywrócone j szyjka szczytowa i nitkowata ze znamie- 
niem tępem, lub prawie - żadna z tCmże szeroko - i o- 
krągławo - rozpłasczonem. Jagoda kulista, prawie bez 
soku l 1komorowa. Nasion kątowatych , już 6-8 w 2ch 
szeregach na łożyskach Bciennych, już 2 obokległych. 
Zarodek wgięty. 
GAT. 1. D. herbatowata (P. theaeformis WILLD.). 
_ Krzew wejźrzenia herbatowego, całkiem nagi j o liB- 
ciach nieco - błoniastych l Brednio- i obrzeżono - ogonko- 
wych, lancewwato - elliptycznych, 2" długich, przytępio- 
nych lub wykrojonych w końcu, tępo - piłkowanych, ner-
>>>
2774 


wisto - żyłkowanych, w dólnej częBci brzegu nieco-pod- 
winiętych i zbiegających po ogonku, - na gałęziach 
zaB płonnych często prawie - pierzasto wcinanych - w 
łatki ciernisto - kończyste i całobrzegie; o szypułkach 
1 '/2calowych, osadzonych na guziczku, a w podstawie 
opatrzonych przysadeczkiem łuskowatym, tej lub 3ch w 
kątach liBci i - o tym kwiacie niewielkim, z kieli- 
cha cienkiego i błonkowatego, i z jajnika ostrokrężne- 
go ze znamieniem bezszyjkowem płaskawem j o jagodzie 
podJugowatej, z 3ma lub 4ma nasionami 18nącemi. - Zna- 
leziona na wyspie Śgo Maurycego j kwitnie w porze go- 
rłlcej. - Kora używaną bywa na wymioty, za ipekaku- 
anę.- (Lighthofia theaeformis VAHL.). 
RODZAJ 1372. ZataJ.,i (Flacourtia COMM.).- 
Kwiaty obu- mięszano- lub rozdzielno - płciowe. Kielich 
4-5dzielny, trwały lub odpadający, równy, w przed- 
kwitnieniu dachówkowaty. Korona. o. Pręciki liczne, w 
kilku okręgach; nitki wolne; główki nerkowate, z 2ch 
woreczków obrzeżających dOBĆ szeroką zwórkę, a otwie- 
rających się w podłuż. Gruczoły opasujące po pod jaj- 
nikiem pręciki l zrosłe w obrączkę,- albo żadne. Jajnik 
beztt.zonkowYI wolny, z łożyskami 6 - 10ma Bciennemi 
i blaszeczkowatemi, już ze skróconemi tkomorowYI już 
z dochodzącemi do środka 6-10komorowyj zalążków 
na naprzemianległych łożyskach po 2 nadległych i wy- 
wróconych, z których wyższy poziomy a niższy wiszą- 
cy,- a z drugą połową łożysk płonnych j znamię bezszyj- 
kowe, promienisto - 3 -1 Odzielne - w łatki' równowąz- 
kie, z wierzchu wyżłobione, a w końcu rozszerzonym 
2łateczkowe. Jagoda kulista, uwieńczona znamieniem, 
1 komorowa. Nasion 6-20 , pouczepianych nadlegle o- 
koło osi w 2ch szeregach, soczewkowato ściśnionych j
>>>
2775 


ze skórką skórzasto - kostną. Zarodek w osi białka mię- 
sistego, prostoległy; o listniach listkowatych i płaskich; 
a rostku obławy m , zbliżonym do znaczka, górnym lub 
błędnym. 
GAT. t.Z. płotowa (F. eepiaria ROXB.). - Krzew za- 
wszezielony, 5' dorastający, bardzo gałęzisty w odnogi 
sza.re i zakończone w cierń; z liśćmi prawie - bez- 
ogonkowymi, przewrotnie-jajowato wydłużonymi, wy- 
ltrawano-pilkowanymi, do to'" i 5"', zaokrąglonymi w 
końcu, ku podstawie zwężającymi się, z wierzchu cie- 
mno-zielonymi i IBnącymi, spodem zaa bledszymi, na- 
gimi; z kwiatami zielonawymi i mocnej woni, męzkimi 
po 3 a żeńskimi po 2 na szypułce końcowej albo 
kątowej, - o kielichach pozaostrzanych l pręcikach zaś 3 
razy dłuższych; z jagodami wielkoBci grochu, ZpOC1ląt- 
ku czerwonemi a później czarniawemi, 18nącemi i 5na- 
sionowemL. - Pospolita po zaroślach, koło płotów i na 
miejscach płonnych w Indyach wschodnich jak u nas 
Tam; kwitnie prawie ciągle. -- Jagody słodko-kwasko- 
wate, Bą ulubionym owocem; korą leczą dnę, a korze- 
niami i bezwonnymi liśćmi jadowite ukąszenia wężów. 
_ (Sideroxylon spinoBum BURM.). 


I 
I 


GAT. 2. Z. zbrojna (F. cataphracta WILLO.). Drzewo- !i pniem 
mocnymi cierniami gałęzistymi uzbrojonym, ale za to z gał
ziami 
zwykle bezbronnemi; z liśl!mi krótkoogonkowymi, podłużnie - jajo- 
watymi, 2-.3" długimi, kończystymi, przytulono-piłkowanymi, z 
obu stron nagimi i lśnąco - zielonymi; z gronami małemi w kątach 
liści i na nagich gałęziach, z :; - t Ociu kwiat6w drobnych, o przysad- 
kach sercowatych i małych, o pręcikach długości kielicha, o jajnikn 
otoczonym od pierścienia gruczołkowato - łl\tkowauego, a .namieniu 
:; _ 6dzielmSm ;.z jagodą wielkości śliwki szkarłatnej, z 8 - t 2stu DA- 
eionami. - Pospolita w Indyach wschodnich: - dostarcza liści won-
>>>
2776 


nych oraz wypustków do rumowych zbliżonych, używanych wosła- 
bieniu żołądka, biegunkach i t. p. cierpieniach; oraz owoc6w jadal- 
nych smaku liliwek, - Tak jak i 


GAT. 3. Z. Bmaczna (F. sapida Roxu.); małe drzewko podobne 
do głogowego: ale- z litićmi e1łiptycznymi i wykrawano-ząbkowa- 
nymi, 2" i f'; z szypułkami 3kwiatkowemi; z kielichem zar6wno z płat- 
kami żółtawo - białym i delikatnym; jagodami wielkości grochu, o 
5ciu nasionach nadległych: - zwykła w g6rzystych Indyach wscho- 
dnich: - oraz 


GAT. 4. Z. madagaskarska (F. Ramontchi HEBIT.)j krzew cier- 
nisty - o liściach okrągławo - jajowatych, kończystych i karbowa- 
nych i szypułkach 4k wiatkowych; a owocach fiołkowo 
 czerwonych, 
postaci i smaku śliwek:- zwykła na Madagaskarze:- (Stigma- 
rota africana LOUR.): - jako też i 


GAT. 5. Z. drzewna (F. Jangomas G1dEL.) j krzew ciernisty- 
z cierniami pojędynczymi w samicy, a z gałęzistymi w samcu; z liść- 
mi jajowatymi, kończystymi, 2" długimi, piłkowanymi i z kwiatami 
w gronkach zielonawo - białymi; a z jagodami kulistawemi, wielkości 
wiśni i żółtawymi: - zwykła w Indyach wschodnich, w Kochinchi- 
nie i na Jawie: - kt6r
j jagody dość cićrpkie, nie tyle jako owo- 
ce ile jako l
k, używĄją się jak :I nas tal'ld; z kolców zaś nader 
mocnych, robią barpuny do chwytania ryb. (Roumea Jango- 
mas SPD.). 


U!@ID2t!

 

2... 


Zbuczynowate (Samydaceae LINDL.). 


Kwiaty obupłciowe, umiarowe, kątowe'; w okół- 
kach lub kupkach l niekiedy i pojedyncze lub w bal- 
daszkogronach j białawo - zi
lonawe l białe , różowe lub 
też azkarłatne; na szypułeczkach wstawowatych , w pod- 
atawie z 2ma przyaadeczkami. - Kielich b.wały, rur-
>>>
2777 


kowaty, 4 -5 - wrębny lub prawie do samej podstawy 
-szczepnyj o łatkach prawie-rbwnych, w przedkwitnieniu 
Bciale - dach6wkowatych albo czasem łusczynowatych, 
często wewnątrz ubarwionych; z dnem lub rUl"ką wysła- 
ną cienką blaszką nadsadnikową.- Bez korony.- 
Pręciki osadzone na dnie lub pod samym szczytem kie- 
licha, w liczbie 2 razy większej niż jego łntki , a cza- 
sem 3 i 5 razy liczniejsze: nitki w podstawach 1 wiąz- 
kowe, ju
 wszystkie płodne, już naprzemian płonne łus- 
kowate i włosiste pomiędzy płodnemi szydłowatemi i 
dłuższemi: główki wewnątrzwrotne , wzniesione, uczepio- 
ne gl.zbietem ponad podstawą, o 2ch woreczkac
 pra- 
wie - naprzeciwległych, otwierających się w podłuż szpar- 
. 
ką' nieco- boczną, bez wyrużnej zwórki. - Jajnik wolny, 
powstały z 3 - 5ciu jajniczków naprzemianległych z kie- 
lichem, przez zetknięcie się ich brzegów łusczynowate 
_ 1komorowy; z łożyskami aciennemi, sterczącemi z 
głównego nerwu jajniczków: zalą
ki mnogie, 2 - wieli)- 
szeregowe, podnoszące się, nawp6ł - wywrócone, z ko- 
niuszkiem skręconym i nieco - sterczącym, a na jego 
końcu z jajotworkiem: szyjka szczytowa, pojedyncza 
lub niekiedy w końcu krótko-3wrębna; znamion 3, głów- 
kowatych, wolnych lub najczęściej wraz spojonych. - 
Torebka skórzasto - mięsista, J komorowa, pękająca w 5 
łusozyn środkiem nasiononoBnych. - Nasiona w liczbie 
nieoznaczonej lecz zawsze mniejszej od zalążków, 
kątowate, podnoszące się j ze znaczkiem nieco ponad 
podstawą wewnęt;'znym, połąc!Zonym z jajosadl
ą pod- 
stawową i pępiasto wydrążoną za pomocą szewkakrót- 
kiego a grubego, przebiegającego w treści onasienni 
mięsisto - miatdżystej, całkiej i okalającej cało nasienie, 
_ lub tet przeobrażonej w osnówkę wielokrotnie po- 


I: 


I 
I
>>>
2778 


szarpaną: ze skórką skorupkowatą, dołeczkowaną i ła.- 
mnąj z wnasiennią zaB cieniuchn(l-błoneczkowatą: z biał- 
kiem okwitem i mięsisto - oleistem. - Zarodek w szczy- 
cie białka, prosty, zaledwie wyrównywujący 'Ił długo- 
aci nasienia; o listniach listkowatych, jajowatych i pła- 
skich; a. rostku tępym, odległym od znaczka, naprze- 
ciwległym jajosadce. - Dl.zewa, drzewka albo krzewy; II; 
rozgał
zieniem obUm; II: liśćmi naprzemianległymi, cz
- 
sto 2stronnymi, prawie - sk6rzastymi l prostymi l całkimi, 
całóbrzegimi albo piłkowanymi, pie1.zastonerwowymi, cz
- 
sto kropkowanymi lub kreseczkowanymi przejź1'zysto, krót- 
koogonkowymi; z przylistkami ogonkowymi, parzystymi, 
wolnymi i odpadającymi. . 
RODZAJ 1373. Pluiyn (Casenria JACQ.). - 
Kielich trwały, ubarwiony, 4-6wrębny w łatki prawie- 
równe. Korona o. Pręcików 12 - 30,. osadzonych pod 
wierzchołkiem rurki, wystających j nitki spojone pod- 
stawami, 
główkonoBne szydłowate, a naprzemianległe 
płonnc i łuskowate a. włosiste j główki jajowe, wzniesione 
i 2woreczkowe. Jajnik wolny, tkomorowy; z łożyska- 
mi Bciennemi 3ma lub 4ma; a na nic
 zalążkami liczny- 
mi, kilko szeregowymi i nawpół - wywr6conymi j z szyj- 
kI} końcową, całką lub króciuchno - 3wrębną; ze zna- 
mionami 3ma, wolnemi albo spojonemi. Torebka ku- 
listawa, skórzasto - mięsista, tkomorowa, pękająca w 
3-5 łusczyn Brodkiem nasiononośnych. Nasion nie- 
wiele, jajowo - kątowatych ; ze znaczkiem wewnętrznym 
połączonym z jajosadką podstawową wydrążoną, za po- 
mocą szewka krótkiego i ogrubniego, przebiegającego 
w onasienni jag6dkowatej i' całkiej,- lub też jakby w 
osnówce poszarpanej. Zarodek w szczycie białka mię- 


---41
>>>
2779 


sistego, mały, listkowatYI prostoległy; z rostkiem naprze- 
ciwległym jaj osadce. 
GAT. L P. jajowaty (C. ovata WILLD.). - Drzewo 
Brednie, zawszezielone, czasem do 6' w obwodzie pnia, 
z bogatą koronąj z li8ćmi 2stronnymi, krótkoogonko- 
wym!, różnie-jajowatymi, kończystymi, 4-5" i 2-2%.", 
prawie - piłeczkowanymi, ogrubnimi, z wierzchu nagimi 
i lśnąco - ciemnozielonymi, Bo spodem bledszymi i mięk- 
kowłosyrui , - o przylistkach małych, kosmatych i wkrót- 
ce odpadających; z kwiatami pojedynczymi lub częBciej 
pp 2 i 
 na szypułce krótkiej, małymi i bladozielony- 
mi ,- każd
T na. szypułeczce krótkiej i otoczonej w pod- 
stawie przy sadeczkami wieloma, maleńkimi, krótkimi 
. i jakby plewinkowatymi,- o kielichu kosmatym i 5- 
dzielnym, - pręcikach 8miu krótszych od niego, z któ- 
rych płonne .klinowato - łopatkowate i rzęsowane, a pło- 
dne z główkami 2łateczkowemi i za .najmniejszem po- 
ruszeniem zbliżającemi się do znamienia swemi podsta- 
wami, - o szyjce równej pręcikom i kosmatej, - a zna- 
mieniu szerokiem i nieco - 3łateczkowem j z torebk" 
kulistą, wielkoBci wiBni, zaostrzoną trwałą szyjką otoczo- 
ną w podstawie kielichem, zieloną; a nasionami cisa- 
wo-czerwonemi, w zielonawym miażd!u.- Roanie w 
Indyach wschodnich po piaskach j kwitnie w marcu i 
kwietniu. _ ROBlina cała gorzka j z których liBćmi w 
postaci kąpieli leczą bóle dnawe, a miażdż owoców prze- 
czyszczlI:jący i wzbudzający poty zadają w wielu cho- 
robach złoBliwych.- (C. Anavinga PERS. Anavin- 
ga ovata LAM.). 


GAT. 2. P. jadalny (C. esculenta ROXB.): krzew całkiem nagi 
_ o liściach jaJowatych albo podłużnych, krótkokończystych , 3-5'. 
i t 1/.-2'/.", całobrzegich i Iśnl}cych; Bmypu!kacb krótkich i poBku-
>>>
} 


. 


2780 


pianych - . kwiatkami pojedynczymi i zielonawo - żółtymi, 5dzielny- 
mi i 8pręcikowymi: a owocach jak małe orzechy włoskie, przewro- 
tnie - jlłjo
ych, rowkowanych i 3łusczynowych: - częsty w In- 
dyach wschodnich: - użytecznym jest nader, ze swego korzenia czer- 
wonawego u
ywlLnego na przeczyszczenie, z lilici jadanych za jarzy- 
nę, oraz z owoc6w dosta.rczl\j'lcych w swym middżu pięknego bar- 
wika szkarłatnego. 


lli@»)l)2

&. @@

Q 


Czystkowate (Cistaceae LINDL.). 
. 


Kwiaty obupłciowe, umiarowe, już pojedyncze i 
końcowe, już w gronach łAtronnych j często strojne, 
Młte , białe, różowe, lecz nigdy modre. - Kielich trwa- 
ły, z 5ciu płatków w 2ch okręgach; z których 2 ze- 
wnętrzne zwykle mniejsze a niekiedy żadne, czasem ró- 
wne albo większe, - a 3 wewnętrzne równe sobie lub 
bardzo rzadko ni
równe j wszystkie zaś w przedkwitnie- 
niu pokrywające się brzegami na prawo l a w lewo skrę- 
cone. - Korona o 5ciu płatkach, lub przy kielichach 
5działłwwyeh o 3ch tylko, naprzemianległych z dział- 
kami, jajowatych lub okrągławych, króciuchnopaznog- 
ciowych, w przedkwitnieniu w. prnwo skręconych, w 
kwiecie roztwartych, cieniuchnych i bardzo prędko od- 
padających. - Pręciki liczne l zwykle kilkookręgowe , 
wszystkie płodne lub niekicdy zewnętrzne płonne; bar- 
dzo rzadko w oznaczonej liczbie j nitki wolne, nitecz- 
kQwate: główki wewnątrz wrotne , nieruchome l jajowate 
lub lancetowate, z 2ch woreczków przyl
głych lub pra- 
wie-naprzeciwległych, otwierających się w podłuż. - 
Jajnik wolnYI beztrzonkowy, ł komorowy, alb oli też -
>>>
2781 - 


przez półprzegród 3-5 lub czasem 6 -1Ociu podstawa- 
mi spojonych a górą ku osi wolnych - niezupełnie-3-10- 
komorowy; z łożyskami już BciBle ściennemi, już pr?,y- 
rosłemi ż obu stron do brzegów półprzegr6d, i w po- 
staci nerwÓw albo blaszek w brzegu odwiniętych; z za- 
lążkami na każdem łożysku kilkoma lub wieloma, od- 
stającymi na obdłużnich sznureczkach, podnoszącymi się 
lub niekiedy i wiszącymi, prostoległymi lub czasem na- 
wpoł - wywróconymi: szyjka końcowa, pojedyncza l naj- 
częściej wstawowata. w podstawie, a odpadająca: zna- 
miona w liczbie łożysk, wzdłuż złożone, zrosłe w głó- 
weczkę.- Torebką bąć błonkowata, bąć chrząstkowa- 
ta, bąć nawet czaS'3m i drzewiasta l 1 komorowa, alboli 
też - przez przegrody niedochodzące środka - -łłiezu- 
pełnie - 3 - 5- lub rzadziej 6 - 10 - komorowa, pę- 
kająca już w szczycie już w całei długoBci w 3 do 10 
łusczyn, dzierżących Brodkiem łożyska nerwowate lub 
też przegrody niezupełne brzegiem łożysko - i nasiono- 
nośne. - Nasiona mnogie a czasem w liczbie oznaczo- 
nej, początkowo na sznureczkach długich przytrzymy- 
wane lecz wkrótce opadłe, jajowe albo kulistawej ze 
skórką często kleistą; raz ze znaczkiem zwykle scho- 
dzącym się wraz z jaj osadką grubą, a jaj otworkiem na- 
przeciwległym względem niej,- drugi raz (i to rzadziej) 
ze znaczkiem bocznym w połowie dług08ci nasienia, .po- 
łączonym za pomocą króciuchDego szewka z jajosadką 
naprzeciwległą względem jajotworka: białko mączaste, 
a rzadko kiedy prawie-chrząstkowate.- Zarodek cza
 
sem prawie-prostoległYI zawsze ledwie że nie wstecz- 
legły, względem białka mimoBrodkowy lub prawie-Brod- 
kowYI już jakby-prosty, już złożony we dwoje, już e- 
sowato 2 razy z fałd kowany, już Bl'ubowato. skręcony; je-
>>>
2782 


. 


go listnie płaskawe, bąc5 elliptyczne, bąc5 jajowe, bąć 
równowązkie; rostek zaś obły, długi i naprzeciwległy 
względem jajosadki. - Zioła, podkrzewy albo krzewy; 
z łodygq i gał
zi(),mi obłemi lub prawie - /Jgraniastemi, 
cz
sto lepkiemi; z omszeniem albo kutner
m pojedynczym 
lub czasem gwiazdkowatym; z liśćmi prostymi, całkimi, 
zwykle całobrzegimi, już pierwotnymi naprzeciw - a na- 
Btf}pnymi czasem naprzemian -ległymi, już zwykle WSZYBt- 
kimi naprzeciwległymi lub niekiedy' i okr
go
vymi, bez- 
albo -ogonkowymi - na ogonkach ciqgłych z łodygi lub z 
galfzi, alboliteł wp6łoMimujqcymi; z przylistkami w 
razie ogonk6w zcieńczonych listkowatymi, a obok ogonk6w 
rozszerzonych i obejmujqcych ładnymi. 
RODZAJ 1374. Czyslek (Ci
tłlH TOURN.). - Kie- 
lich 3działkowYj o 2ch przysadeczkach maleńkich i r6w- 
nych działkom, lub bez nich. Korona z 5ciu a rzadko 
z 3ch płatków, równych; Pręcików wiele, płodnych; 
nitki niteczkowatej główki 2woreczkowe, otwierając13 
się w podłuż. Jajnik beztrzonkowy, niezupełnie-3-5- 
a rzadko 6-10-'komorowy, z łożyskami nerw kowa tern i 
albo blaszkowatemi i obrzeżającemi półprzegrodyj zaląż- 
ków kilka lub wiele, prostoległych , podnoszących' się 
alboliteż wiszących na mniej więcej długich sznurecz- 
kach j szyjka końcowa, połączona z jajniczkiem wsta- 
wem, już nitkowata, już maczużkowata, już prawie-ża- 
dna; znamię główkowato rozszerzone. Torebka chrząst- 
kowata, skórzasta albo drzewiasta, 5 - 10 - a. rzad
iej 
3 - 6 - komorowa, - pękająca przez Bciany dokładnie, 
lub tylko w szczycie w 3 do W łusczyn dzierżących środ- 
kiem półprzegrody brzegiem łożyskonoane. Nasion kil- 
ka albo wiele, uczepionych na sznureczku jajosadką 
naprzeciwległą względem jajotworim. Zarodek w białku, 


......
>>>
2783 


wsteczległy, wirownto - skręcony w skręty pooddzielane 
od siebie weszłćm pomiędzy nie białkiem; a rostkiem 
naprzeciwległym względem jajosadki. 
GAT. 1. C. k
.etaj8ki (C. creticus LIN.), Różq pczel- 
ną u dawnych mianowany. - Krzew 2-5' wysoki, bar- 
dzo gałęzistYl nieco - lepki; z gałęziami aciśnionemi, star- 
szemi cisemi i nagiemi, a młodemi ziclonemi i porosłe- 
mi gęsto- od włosów miękkich i odstających, a przytem 
i krótszych gwiazdkowatych. LiBcie ma naprzeciwległe, 
niższe jajowate lub jajowato - łopatkowate, tępe, 3ft _11/'J." 
długie j wyższe węższe i prawie. lancetowate j a wszyst- 
ltie żyłkowato - marszczkowane , brzegiem faliste, na obu 
powierzchniach gęsto - a krótko - i gwiazdkowato - wło- 
siste a przez to szaro - zielone, pozwężane w ogonki 
szerokie i nerwiste, zrastające się od dwóch liści na- 
przeciwległych w krótką pochwę: kwiaty końcowe, po- 
jedyncze lub niekiedy po 3 i 4 na szypułce krótkiej i 
miękkowłosej, ł I/'!." W arednicYI różowe albo sżkarłatnej 
z przysadeczkami węższymi i tępszymi - od działek 
kielicha błoniasto obrzeżonych, jajowatych, nagle długo- 
kończystych i zarówno z nimi kosmatych, - a z płatkami 
przewrotnie-jajowatymi: torebka jajowa, kosmato-mięk- 
kowłosa i 5lusczynowaj z nasionami rudemi.- Porasta 
miejsca płonne i kamieniste, w krajach nadśródziemno- 
morskich Europy i Azyi mniejszej, oraz sąsiednich 
wysp zwłaszcza Krety; kwitnie w maju i czerwcu.- Ciecz 
żywiczna, wJpacajqca się w czasie upałów na gałęziach i 
liaciach, zcbrana , stanowi tak zwaną żywic
 Ladan- 
lub u starych ziołopisllrzów kozi Up- gummi resina 
Ladanu m v. Labdanum, w starożytności używaną na- 
wet wewnętrznie jako środek wzmacniający, później na 
plastry jako rozpędzający,. a. tcraz ledwie na kadzidło j 
176
>>>
2784 


I 


do której głównych kupieckich oumian liczymy 3: l (t- 
dan w 8krętkach- L. in tortis najnieczystszy, 10 
bryłkach lub cypryjski L. in massis v. cy priu m 
najlepszy i L. w laseczkach- L. in bnc.ulis po- 
średni: zaB L. ciekły- L. liquidum, nie zdElje się 
być płodem tego krzewu, ale Storakowca. 


Ladanu dostarczają jeszcze i inne gatqllld, zwłaszcza: 
GAT. 2. O. cypryjski (C. cyprius LAM.); odmienny- gałęziami 
wzniesiono. odstającemi; liśćmi ogonkowymi, elliptycznie - lancetowa- 
tymi, 3" i t", w brzegu całkowitymi lecz porlwinięłymi, gładkimi 
i r6wnymi lub niekiedy falistymi, z wi
rzchu nagimi i ciernuożielo- 
Dymi, .8 spodem szaro - kutnerowatymi lub białawymi za młodu,- 
na ogonkach żółtawo - białych i zrosłych pochwiasto; kwiatami bill- 
łymi, w głębi żółtawymi i ze szkarłatnemi plamkami, do 3" w Bre- 
dnicy, Da szypułce 4 - 6" długiej; - o przysadeczkach wieIIdch, ja- 
jowato-zaostrzonych, wklęsłych i odpadających: - pospolity na wyspie 
Cyprze i na Wschodzie; kwitnący w czerwcu i w lipcu: --- (Lada- 
nium cyprinum SPACH.):- oraz 
GAT. 3. O. kozilepowy (C. ladaniferus LIN.), dawDi
j brany aa 
jedno z poprzedzajl!cym; a wyróżniony - liśćmi prawie - równow'lzki- 
mi, prawie- bezogonkowymi i zrosłymi naprzeciwlegle w pochwę; 
kwiatami pojedynczymi, biułymi lecz bez plam w głębi, - o przy- 
sadeczkach r6wnowązkicb, trwałych; oraz torebkłlmi t Okomorowemi: 
- pospolity w Hiszpanii i Portugalii; gdzie przez wygotowanie o- 
trzymują z niego ladafł w laBeczkach.- (Ladanium offici- 
nale 8PACH.). 


GAT. 4. C. szałwiolUci (C. salvifolius LIN.), u da- 
wnych Pczelny byt. - Krzew różniący się od k1'etais- 
kiego: liśćmi jakby 8znłwiowymi ale krótszymi, jajowa- 
tymi l pomarszczonymi, spodem kutnerowatymi j szypuł- 
kami p(
edynczemi l wydłużonemi, białawo - kutnerowa- 
temi; a na nich- jednym kwiatem wielkim, białym 
o Zółtych paznogciach. - ROBnie w Europie południo- 
wej j kwitnie w czerwcu i lipcu.- Dawniej uży- 


--
>>>
2785 


. 


wano z niego ziela i ktviatótv Czystka samicy- 
herba et flore8 Cisti foemillae, w biegunkach, 
czerwonkach, krwotokach, ranach i wrzodach, wewnętrz- 
nie i zewnętrznie.- (Ledoniapeduncularis SPACH.). 
GAT. 5. O. koamaty (C. villosus LIN.); kraew, odmienny- ga- 
łęziami biało - kosmatemi; liśćmi jajowato - oblIgławymi, szarymi; 
szypułkami i kielichami także biało - kosmatymi; a kwiatami więk- 
szymi od kretajakieyo, choć t.a!tżtJ szkarłatnymi: - rosnący wraz z 
nim i kwitnący:- dostarczał ziela i kwiatów OZYBtka !lameG 
- horba et flores Cisti maris, zastósowywanymi jak z Bzał- 
wioliśeieyo. 
RODZAJ 1375. Podanek (1Ił'linntlu-'Ulmn 
ToUl
.) i Z/olojelić. - Kielich 3działkowy; O 2ch 
przysadeczkach maleńkich, rzadko wyrównywających 
działkom, lub też i bez żadnych. Korona z 5ciu płat- 
ków równych. Pr,:cików wiele, płodnychj nitki wolne, ni- 
teczkowatej główki 2woreczkowe, otwierające się w po- 
dłuż. Jajnik 1- lub niezupełnie-3komorowy, z łożyskami 
Bciennemi nerwkowatemi lub obrzeżającemi półprzegro- 
d yj zalążków kilka albo wicie, prostoległych , podnoszą- 
cych się lub wiszących, na sznureczkach mniej więcej dłu- 
gich; szyjka końcowa, zewstawiona z jajnikiem, nitkowata 
lub też prawie - maczużkowata j znamię główkowato-3gra- 
niaste. rforebka pergaminowata albo prawie-chrząstko- 
wata, 1- lub niezupełnie-3komorowa, pękająca przez Bcia- 
ny w 3 łusczyny,- których śródowocnia błonkowata., 
dzierży Brodkiem - łożyska lub półprzegrody w brzegu 
łożyskonoane. Nasion wiele albo kilka, na sznureczku 
wolnym uczepione jajosadką naprzeciwległą względem 
jajotworka. Zarodek w białku, wsteczległy, haczykowa- 
ty albo esowaty; z listniami dol8głymi lub naległymi 
względem rostKa - górnego i naprzeciwległego z jajoBad- 
ką, przedzielonymi białkiem. 


I. 


.. 


I' 
I 


176.
>>>
2786 


r 
l 


GAT. 1. P. pospolity (H. vulgare LIN.), w dawnych 
zielnikach Słoneczny - obrót lub kwiat l a p6źniej Zło- 
tojeść pospolita. - Podkrzewinka prawie - rozkładająca 
się j z korzenia wrzecionowato rozgałęzionego wJ'dająca 
liczne łodygi popokładane, 'h-ł' długie, obłe, czer- 
wonawe albo rdzawe ,- a z nich gałązki podnoszące się, 
zielne, miękkowłose dołem a górą prawic-kutnerowate. 
Liście ma naprzeciwległe, krótkoogonkowe, 6-ł5'" i 
2-4"', naj niższe mniejsze i okrągławo-jajowate, po- 
Brednie podłużnie-jajowate albo -elliptyczne, a najwyż- 
sze wydłużone prawie -równowązko, tępe albo zaostrzo- 
ne l w brzegu lekko - podwinięte i lekko - rzęsowane, z 
obu stron przytulono-włosiste, z wierzchu cipmnozielo- 
ne a spodem szarawe j przy listki równowązko - podłużne, 
rzęsowane, dłuższe od ogonka. Grona podkręcone z 
czasem wzniesione j z 4-15tu kwiatów do ł" w śred- 
nicy, złoto-ż6łt)"ch, a ku paznogciom pomorańczowycbj na 
szypułeczkach do pół krótszych od korony, przed roz- 
kwitnieniem zwisłych, w kwiecie wzniesionych, a po 
okwitnieniu poodginanych, - każda z przysadkiem lan- 
cetowatym w podstawie; o kielichacb do pół krótszych 
od koronYI jajowo - elliptycznych, w końcu tępym krót- 
kokoniuszkowych, błoniastych, i nerwowych - z 2ma 
przyeadeczkami malMlkimi i równowązkimij o płatkach 
przewrotnie - jajowatych lub nieco - okrągławych j o prę- 
cikach 80 - 90, krótszych niż korona j o szyjce nieco- 
wężykowatej , zgrubiej ku g6rze; a znamieniu główko- 
wato - taIerzykowatem. Torebka jajowo - kulista, omszo- 
na. - Jedna z pospolitszych rOBlin wszędzie przy dro- 
gach, po miedzacb, wygonach, pastwiskach i wzgórzach 
wystawionych na słońce, w całej Europiej kwitnie od 
maja do lipca. - Dawniej ziele Posłonka pospo- 



 


" 


.-.
>>>
2787 


litego - herba Helianthemi v. Chamaecisti 
vulgaris, miało wzięcie jako arodek lekko-aciągaj,,- 
cy i gojący rany.- (Cistus Helianthemum LIN.). 


!l!
U)
'l
 
 @z
il'l 


Fiolkowate (Violaceae Juss.). 


Kwiaty obupłciowe, nieumiarowe lub czasem tylko u- 
miarowe, kątowe, pojedyncze albo różnie rozłożouej na 
Bzypułeczkach 2przysadeczkowych i często wstawowa- 
tych. - Kielich wolny, trwały lub czasem odpadający, 
5dzielny w łatki nierówne lub niekiedy równe, zazwy- 
czaj w brzegu błoniaste, już wolne już spojone podstawa- 
mi, często oddzielające się od sterczącej podstawy, w 
przedkwitnieniu dachówkowate j z których 1 przodkowy, 
2 tylne zewnętrzne, a 2 boczne wewnętrzne. - Korona II 
5ciu płatków niekiedy jakby- kołojajnikowycb, naprze- 
mianległych z łatkami kielicha, więdniejąco-trwałych lub 
czasem i odpadających; już równych sobie i krótkopa- 
znogciowych j już prawie - nierównych , długopaznogcio- 
wycb , ukoanie składających się dołem w rurkę j już naj- 
częściej bardzo nierównych, i to - 2ch przodkowych 
mniejszych i zewnętrznych, 2ch bocznych wyżćj osadzo- 
nych bezpaznogciowych i wewnętrznych, a - 19o tylne- 
go (przez wywrócenie niby przodkowego) naj wewnętrz- 
niej8ZegO , największego, paznogciowego,- o blaszc
 jak- 
by-wargowatt3j lub kapturkowatej, w przedkwitnieniu zwi- 
niętćj, - a paznogciu wyworczonym lub tćż wydłużonym 
w ostrogę dętą.!.- Pręcików 5, niekiedy tylko jakby-koło- 
jajnikowych, naprzemianległych z płatkami: nitki króciu-
>>>
2788 


chne, często rozszerzone l zpłasczone, a nawet czasem 
i zrosłe podstawami w obrączkę: główki wewnątrzwro- 
tne, około jajnika schodzące się lub nawef czasem i 
spojone wraz j z 2ch woreczków ukoBnie doległych, ró- 
wnoległych , dotyk3jących się lub nieco-oddalonych, przy- 
I.osłych do płasczyzny wewnętrznćj zwórki całym grzbie- 
tem, otwierających się szparą poć!łużną z przodu lub nie- 
co z bokuj ze zwórką przedłużoną z nitki, wybieg3jącą po 
nad woreczki w koniuszek- spływający wraz z tylną ich 
ścianą w nadrostek twardy,- a w pręcikach tylnych kwia- 
tów nieumiarowych nabrzmiewającą od tyłu- już w gru- 
czoł podstawowyalholi też środkogrzbietowy, już w nadro- 
stek nitkowaty wchodzący do wydrążenia ostrogi płat- 
ka tylnego.- J3jnik beztrzonkowy, wolnYI opasany w 
podstawie obrączką podjajnikową bardzo często niewy.. 
rażną, powstały z 3ch jajniczków naprzeciwległych dział- 
kom zewnętrznym i łusczynowato zrosłych z sobą,- 
a tak 1 komorowy: zalążki liczne lub rzadziej nielicz- 
ne, wywrócono; na 3ch łożyskach ściennych, nerwko- 
watych i naprzemianległych ze szwami jajniczkowymi: 
szyjka pojedyncza l trwała l często w końcu nabrzmia- 
łym nagięta i przcdziurawiona: znamię nieco - boczne 
lub końcowe, różnej postaci, czasem króciuchno - 3wrę- 
bne w łateczki wewnątrz znamionowane. - Torebka 
pergamil1owata, skórzasta albo prawie - zdrzewiała, nie- 
kiedy błonkowata i rozdęta pęcherzowato l 1 komorowa, 
pękająca od szczytu do samej podstawy w 3 - łusczyny 
łódeczkowate l zwykle zgrubłe w grzbiecie, a w Brod- 
ku DasiononoBne.- Nasiona najczęeciej w liczbie nie- 
oznaczonej na każdem łożysku w 2ch szeregach, rza- 
dziej przez zronienie po kilka, a najrzadzićj po 1mu,- 
na sznureczkach króciuchnych l poziome lub ukośnie wi- 


r 


I 


.....
>>>
2789 


S7.ącę, jajowe albo kulistawe l niekiedy płasko SClil- 
nionej ze skórką skorupkowatą, łamną, czasem błonko- 
watą i wypłasczoną w skrzydełko okolające i wykrojo- 
ne w podstawiej ze znaczkiem blisko podstawy prawie- 
bocznym , nagim lub okrytym przypępiem roięsistem, 
połączcny z jl
08adką wierzchołkową i okrągławo-zgru- 
błą za pośrednictwem szewka mało wydatnego; z wna- 
siennią błoneczkowatą , cienką; a z białkiem mięsistem 
i okwitem. - Zarodek w osi białka, prostoległy, pra- 
wie onemuż równy; jego listnie zazwyczaj płaskawe, cl- 
liptyczne albo okrqgłe, w rostkowaniu liściaste j rostek 
zaś obły, dotykający lla prost znaczka, lub też w po-' 
przecz dolegający do niego. - Zioła, podkrzetvy albo 
krzewy; z liśćmi naprzemian - lub rzadziej naprzeciw-le- 
głymi, pl.ost'!f1lłi, ogonkowymi, całkimi lub niekiedy wci- 
nanymi, w przedlistltieniu najcz
8ciej powwijanymi b7'ze- 
giem; z przylistkarlli wolnymi, listkowatymi lub fVi
dnie- 
jqcymi l a w krzewach często odpadajqcymi. 
RODZAJ 1376. Fiolek (
iohł LIN.). - Kielich 5- 
dzielny, w łatki prawie-równe i w podstawach uszkowa- 
to przedłużonych prawie poodosabniane. Korona z 
5ciu płatków nicrównych ; z przodkowymi od bocznych 
często krótszymi, a tylnym od reszty większym i wy- 
worcznnym alboliteż ostrogowym w podstawie. Pręci- 
ków 5, czltsto prawie - kołojajnikowych, naprzemianl
- 
głych z platkami, równych; nitki prawie żadne; glów- 
ki zaB wewnątl'zwrotne, zpłasczone, przyrosłe, w szczy- 
cie wydłużone w nadrostek błonkowaty, 2woreczkowe, 
otwierające się w podłuż, - ze zwórkami 2ch przodko- 
wych powydłużanemi w grzbiecie w nadrostki ukryte 
w ostrodze, 1Mb bez tychże, Jajnik jajowo -3graniasty, 
Ikomorowy, o 3ch łożyskach Bciennych j zalążków nmÓ-
>>>
2190 


stwo , wywróconJch; szyjka szczytowa, macz
tżkowata 
albo szydłowata; znamię prawie boczne lub końcowe, 
rozmaite. Torebka prawie jajowo - 3graniasta, z kieli- 
chem u podstawy, 1komorowa, 3łusczynowaj z łusczy- 
nami zgrubłemi w grzbiccie, z czasem rozpłasczonemi , 
a w środku nasiononośnemi. Nasion bardzo wiele, ja- 
jowo - kulistawych j ze sk6rką skorupkowatąj z szew- 
kiem wzniosłym, przebiegającym od znaczka z przypę- 
piem blisko podstawy z boku położonego; aż do jajosadki 
wierzchołkowej i wydrążonej. Zarodek w osi białka mię- 
sistego, prostoległy, prawie onemuź równy; zrostkiem 
bliskim znaczka. 
GAT. 1. F. wonny (V.odorata LIN.), w dawnych 
zielnikach marcowy, brunatny plonny lub Podlaszczek. _ 
Ziele trwałe j z kłębem ukośnym, nieco - węzełkowanym, 
wielogłowym, z licznymi rozłogami nitkowatymi i dłu- 
gimi, oraz korzonkami włóknistymi. Liście li korzenio- 
we, długoogonkowe, wcześniejsze nćrkowato- a późnićj- 
sze szeroko - sercowate, tępe, karbowane, za młodu wraz 
z ogonkami omszone, a później prawie - nagie j z przy- 
listkami lancetowatymi l kończystymi, rzęsowano - piłecz- 
kowanymi. Na sz.)'pułkach równych liBciom i w poarod- 
ku z 2ma ostrymi przysadeczkami - kwiat nader miłej 
i właściwej woni, fiołkowJ', czascm blady, a rzadko bia- 
łJj z działkami podługowatemi, bardzo tępe mi i nagie- 
mij z płatkami przewrotnie-sercowatymi, w końcu za- 
okrąglonymi, 2ma bocznymi nicco - brodatymi i odsto.- 
jącymi na bok, a najniższym wydłużonym w tępą i krót- 
ką ostrogę j z główkami czczemi j a ze znamieniem ha- 
czykowatem: gdzie po okwitnieniu tych pierwszych za- 
wsze niepłodnych , następują płodne całkiem niepozor- 
ne, z płatkami niemal ukrytymi w kielichu prawie bez
>>>
2791 


ostrogi lub nawet często i bez korony,- ale za to z głów- 
kami pełnemi pyłku choć bez nadrostków, ze szyjkI} 
prostą, a znamieniem główkowatem i wklęsłem. Toreb- 
ka prawie-kulistawa, miękkowłosa, bardzo często pra- 
wie !Zagrzebana w ziemi 70 powodu mocnego zgięcia si
 
szypułki. - Rośnie wszędzie po zaroślach, chrustach, 
gajach i po otwartych murawach, w całej Europie i w 
północnej Amerycej po ogrodach zaB chodowany z kwia- 
tem pełnym, oraz ciqgle kwitnący: kw
tnie w marcu 
i kwietniu. - Pominąwszy nadzwyczajną przyjemnoBć, 
jaką nikła ta roślinka sprawia zaraz po mrozach, swy- 
mi nader miłymi kwiatkami,- tak korzeń i nasio- 
na Fiołka marcowego- radix et semina. Vio- 
lariae v. Violae martiae okwitl
ące w wiolin 
zbliżony do emetynu, jako i kwiatyfiołkowe- flo- 
res Violarum- były lub i są miejscami Iekarskiemi: 
pićrwszy jako Brodek wymiotowy, od ludu jeszcze i 
dziś gdzie niegdzie używany; drugie oprócz tego, jako 
kruszące kamienie moczowe kiedya słynne; a trzecie 
w postaci syrttpu jiołkowego- syrupuB Viola- 
rum, łagodzącego i uprzyjemniającego nieraz nader nie- 
ponętne do zażycia leki, - który atoli powiększej części, 
z powodu możnoaci przyrządzenia go każdego czasu, robią 
z naparu korzeni Kosaćca fiołkowego łącznie z jakiemi- 
bąć błękitnymi a bez smaku kwiatami, np. z Orlika, 
Dzwonka i t. p. 
Nie wielE! znamy gatunków, kt6reby, chocia! niewonne, mogły 
warunkowo kwiatami zlLStl}pi
 wonny; ale sa to snaczną liczbę be.- 
wonnych za niego zbieranych, .e wzgl
du na korzenie. Do tych zaS 
naldą: 
GAT. 2. F. nor8tkawy (V. hirta LIN.); odr6żnieJący się- bra- 
kiem rozłog
w; przylistkami z 8z
roki
j podstawy długokończYltyml, 
gnlczołkownto - s,beczkowanymi i króciuchno - Itrzępatymi; ogonkami 



-.. 


. 


I 
I 
j
>>>
2792 


gór. 4graniastymi i zarówno z dólDl! powi
rzchni. liści szorstkawy- 
mi; kwiatami blado-fiołkowymi i bezwonnymi. ł\ ich płatkami wy- 
brze:lonymi: -- pospolity po lasach, zaroślach i łąkach, a kwitnący 
w kwietniu i maju:- za którego znów tylko podgatunki, poczytu- 
ją się 4 nastf
pujące: 
GAT. 3. F. pagórkowy (V. collina BESS.); nader mały-o z liśćmi 
prawie - jajowatymi O płytki
m wycięciu spr.Jowatem, kończystymi. 
krótko- i gęsto - włosistymi; z przylistkami mocno - fr
zlowanymi; z 
kwiatami wonnymi. o łatkach kielicha tępych, - o płatkach podłużnych, 
2ch g6rnych prawie - r6wnych z dólnym, czerwonawo _ modrych: _ 
zwykły po- pag6rkac
 światłych: 
GAT. 4. F. wątpliwy (V. ambigUł\ KIT.); odmienny od poprze- 
dza