Słowo Pomorskie 1929.07.13 R.9 nr 159

Dzlala. 36 atron. r- So bota. dnia 13 Rpca 1929. 
 ena 20 
 
. 
 , l '''. '. !t . 
. . . . . . . . 
. . , ' . " . , . . 
, . , .. : . '. , . , . . .
 . 

 . 
'. , . . . , . . , . . 
. . , . . , . . . . . , . 
'. , . . . . ' . , , , . .' 
, . . . . '., . " . . I .. . 
 
. . . . . , , ... . 
. . . . . .. 
 . . 
. . . , 
. . . , . ) . . , , 
. . 
 , I . 
. , . , '. ., 
. . . . 
. . . , s r .. , . . I 
. , .. . . 
, 


Dziennik Toruf1.aki Dodatki: %ycle - Mestwln 
ABO"AME"T 
w .,pe4JG1I w -ł-łł ...,....., 1,.00 II. w -ł-IMIo ....,ejł-l'1.... oI,tII Ił, pop" 
.... ,uI a ...--""... ... ... .... -..Idołi ak
. a,
 II. .--.,.... S,łO III, 
... 0JIMk4 w Poa- ..00 III. z.
'.IIi'" . GW". 11,10 .4.. a bl&rCOeJU_ 
1,IIO.ł. ...... w"..st6w ....,oao.....7.... l1li4 
 ,.....t6d w atla4sl.. alnljt6w 
L .. "1da_- _ 04po
 _ 
 
 . s-łod III. -)4 
..._ ł-' .. 
7e11 _Mlw o4atodan4 loIb a...oIII u-..."" 
Konto czpkowe, P. K. O. Poanań nr. 200 1595- 
Oddz, w Gr.dzllldz.1 Mickiewicz. 22, Tel. 207, 


Dom RodZinny _ Siła I Zdrowie. Gazeta Toroń-- 
OGLOSZE"lA 
wI_ 1IdI. _ ...... 7_. ...., nkI. .. Ie
 r...... ..... __. łIO p'. re- 
w ceUde 2 , B 
 100 .... daIae -J' (6 P', Da l .. 160.... z....ł-- 
oI_p"1r. i a ....-.. _,_ 20 ..-. aadWJłb. Dr-oIJDe. wie.. ..piL 00 P'. bid. 
DllIICęPD8 lilowo 16 P" Dis pouuk. praq I ...It..ł. lO 
, ouill1. K-UDibły bO... 
Pn7 &11tlaw. _...Iu ...
 luli 
 1t000kunaclo .... u...... Prq MI. ..........ł- u 
uie prsJ'llII. ""pow. a ...d. ......7. Za 1erII1I. ....... · pnep!l ....,. "fi.-. "'" .....powład. 
Konto bllnkowe: Bank Zwillzku Sp. Zarob. w Toruniu. 
Oddz. w Chelmży: .1. Torllń5k. 38. Telef. 64. 



 
 ..' 
I t.


. 

'- ' ; 

t-:ł
J.. 1.. 
"$\ . :.-_,'!.:
,Ai, 1 

, 
JAf 'l
 
...ir.ł ' 
. 


Rok 9. 


, 


P. W. K. 
powszechna Wystawa KraJowa. 
Od dnia otwarda powszechnej Wy- 
stawy Krajowej upłynęło jut prawie 2 
(dwł.) mleslq.ce. J88t to czas wystar- 
czajłcy nato. ażeby zdać przed społe- 
czeństwem egzamin poiyte'ZDOŚcj I 
sprawności. I trzeba przyznat. że P. 
W. K. ten egzamin chlubnie zdała: 

wladczłł o tem odglosy krajowe I za- 
graniczne. które - prawie bez wyj,t- 
ku - wyrażai. się z niekłamanern 
uz.naniem o wielkim wysiłku zbiorowe- 
go dzieła poznańskiego. 
Je.t więc Powszechna Wr stawa 
'"Krajowa dowodem tężyzny I pracowi- 
tości n a r o d u P o I s k I e g o . Złoży- 
Iy sie lewlem na ni, wspólne trudy 
polskiego robotnika. rzemieślnika, prze 
myswwca. rolnika, kupca. urzędnika. 
Inżyniera - I wogóle wszystkich łudz.i 
pracujłłCych czył.o fizycznie czyta umy- 
słowo. 
łiDlo obelżywych i oszczer- 
czych potwarzy. rzucanych na naród 
polski z poza granic paóstwa (a nJ&- 
kiedy i z wewnl).trz kraju!) - nasz 
UHetnl dorobek. przedstawiony w skró 
cie na stoiskach w Poznaniu. mówi 
katdemu obcemu i swojemu: N ar ód 
P o ł s k i v. brew wszelkim trudnościom 
przeszkodom I zaporom pracuje coru 
chętniej. coraz umlejetl)ł&j i coraz wy- 
dajniej. 
Dla niejednego Polaka jest Po- 
wszechna Wystawa Krajowa jakby o b- 
j a w i e n I e m. Daje ona obraz wielko- 
ki kraju i jego mieukańców. I ni&- 
jednokrotnie z ust zWiedzaj,cych wy- 
rywaj, się okrzyki zdumienia: Jakto! 
Więc w Polsce wytwarza się tak do- 
skonałe towary' \\'ięc III). u nas ludzie, 
którzy umiejl). takie przedmioty wyra- 
blat! Więc mamy już w kraju tyle 
różnorodnych fabr)It, obejmujq.c)ch 
tak liczne działy wytwórczoścI' 
I niew,tpliwie każdy Polak. który 
cb(lćby tylko prze'£ kilka gad Li n 
znalazł się na w)st&wie. wyszedł z niej 
podniesiony na duchu I z wiar. w 
przyułośt. Dlatego tat P. W_ K. pny- 
('zynla się do tego. że wzmacnia stę '" 
nas poczucie godności i świadomośd 
narodowej w zakrNIe P r a c y gospo- 
d&rczej czy umysłowej. 
Rozdarci dawniej obceml kordona- 
mi. rozdarci dzbiaj własneml walka- 
mi wewnętrznerol. poniewierani i Ił&- 
ni przez obcych i przez swoich - mo- 
ie naprawdę byli
my skłonni sl).dzit. 
ie jesteśmy narodem ,,mniej warto- 
ściowym", a może jeszcze gorszym. 
Przecież nam mówiono o ,.spodleniu". 
o ..nlewolniczem tchórzostwie", o tem, 
te jesteśmy jesz('ze pierwotnym ..lu- 
dem". a nie zorganizowanym ..naro- 
dem". Nie wspominam)' już o jaskra- 
wszych. krzywdz,cych przezwiskach. 
Powszechna Wystawa Krajowa za- 
daje godnie i stanowczo kłam tym 
wszystkim nleszlachetnym I nieostroż- 
nym obelgom, rzucanym narodowi pol- 
skiemu w twarz przez wrogów obcych 
lub _ co gorsze - przez własn)'ch sy- 
nów. Naród polski umie praco wat i 
chce pracowat. Oby mu tylko... nie 
przeszkadzano. 
Będlj.C chlubnem świadectwem ży- 
wotności narodu. jest jeezcze P. W. K. 
potętnem stwierdzeniem P o I s koś c i 
z I e m z a c h o d n i c h. Stało się bar- 
dzo dobrze, że pierwszy pokaz zbioro- 
wej pracy polskiej po 1o-Ietniem Ist- 
nieniu wskrzeszonego państwa odbywa 
Ilę właśnie w P o z n a n i u , a wi
c 
w kolebce państwowości naszej. Stało 
sie nadzwyczaj dobrze. że naród polski 
urzQ.d.ził wielkie święto pracy w pierw. 
. .zej stolicy pOI!'Ikiej. w obliczu założy- 
cieli nauego państwa. Mieczysława r 
Bolesława Chrobrego. którzy majł 
wspólny pomnik w pięknej. rJocistej 
kaplicy wewn,trz prutarej świątyni 
por.na.ńllkiej. 


Nr. 159. 


Centrala: Toruń. .ul. św. Katarzyny 4. Telefony: 57. 300. 888 


Katastrofa kolejowa koło Llbuszy. 
Poel,a spadł z nasypu. - Maszynista ranny śmiertelnie. 
Kraków. 11. 7. PAT. kich ollrat.eń wewnętrznych; jest słaba Da- 
Dzi' o sadz. 8.30 wykoleił eię pociąg dzieja utrzymania go przy tyciu. Odnios! 
towarowy na linjl ZagOrzany-Biecz. tuż ro\\nid rany palacz Wojciech Oąbro\\Bki 
przy przy. tanku kolejowym Libusza. Pa- Według dochodzeń wetępnych powodem 
rowóz. wagon słutbowy i 20 wozow z po- kaf.a8trofy była przypuszczalnie zbyt duta 
'rod 't, które były prótne. spadły z na- szybkośt na skręcie. Ruch na linJi Zago- 
sypu j uległy zniszczeniu. Maszyni8ł.a An- rzany-Biecz wstrzymano. 
Ioni Szuba doznaJ &łamanIa nogi i dęt- 


Napad rabunkowy w lesie pod Klonowem. 
Dwaj bandyci zabieraj, gotówkę nieostrożnemu robotnikowi. 
Bruchnlewo. pow. świeald. 11. 7. TeJ runku Klonowa. - W lesie. na drodze 
wl. Bruchniewo - Klonowo, gdzie nie było 
Rowtnik Deja z Klonowa udal się o- żywej duszy (pomimo że rzecz działa się 
negdaj do Lubiewa do pewn
j instytucji po południu pomiędzy godz. 5 a 6) napa- 
bankowej. by odebrać kwotę ze złow- dli znienacka robotnika, ktory uległ 
nych tam przez eiebie de
tów. Ma- przewadze dwu mężczyzn. 
jI).C gotó\\kę w kieszeni wracał do domu, Bandyci ob!'a.bOwali go z całej posia- 
przyczem droga wypadła mu przez sta- danej gotówki; zabrali mu 190 złotych, 
cję kolejowI). Bruchniewo. gdzie wsti!pil poczem znikli w gQ.Szczach. Napadnięty 
do oberży p. Glazika. W tym C7.asie znaj. zgłosił zajście policji; wszczęła ona ener- 
dowało bię tam dwóch nieznanych osob- giczne dochodzenia, które wkrótce u- 
ników, którzy zwrócili baczną uwagę na wieńczone zostały pomyślnym wyni- 
gościa. który przy płaceniu rachunku... k.iem; sprawców ujęto w okolicy Lniana; 
oberiy wycięgnlj.ł banknot słuzlotowy. znaleziono przy nich j..zcze 180 uotych; 
OprysKowie widzQ.C. że Deja ma pi&- resztę przeUwonill. 
ni
 udali się jego śladami w kie- 


Samolot toruński złamał skrzydło 
i śmigło 
na szczęście wyszli z opresji cało. 
skrzydlo i 6miglo. Lotnicy !la "zc
de 
wyezli z tego wypadku c:ało. 
O katastrofie zawiadomiono r.iEzwłncz- 
nie dowództ
o fortecy Modlin. ąkąd na- 
tychmiast wysi8.J10 na lllieJ"Ct: "p"cJa1ne 
pogotowie lotnicze,' które zabuło u!'zJ..o- 
chony samolot i 10f');I;;1'- '--").:hodzunie 
prowachi tandarmerja I 
{odlina. 


pod Mław'l. - Lotnic)' 
YJawa, 11. 7. Teł. wl 
Wczoraj o god. ł min. łO po poludniu 
na polach osady Radzanow, nlid rzeką 
Skrą. pow. mławskiego. skutkiem dfoft'ktu 
silnika. spadł na zieml
 samolot, na!til\cy 
do ł p. lotniczego. omaczony '.um"rE'm 
ł146 I prowadzony przez pilota 
'OI'_ Ma- 
szyckiego w asyście obserwatora kaprala 
Urczaka. SlImolot przv !ltlIdanill damał 


to 


policja, oblężona przez "selrobowców". 
Komunizuj,ca organizacja ukraińska prowadzi swą niec
 dzia- 
łalność dalej! 
Lwów. 11. 7. Tel. wL znaczone są na utrzymanie si9l"Ocińca w 
Od pewnego czasu na terenie WOJ ew. Drohowytu pod Mikolajewem. 
Iwo\\oskiego daje się lauwatyt zbrodniaa Z powodu strajku fornali i robotników 
akcja komunizującej organizacji ukraiń- rolnych. sierociniec znalazł się w kry!)'cz- 
skiej "S el rob". nej sytuacji. 
Jeden I przywódców tej grupy. po
1 W z\\iązku I tem "werwo.no poHcję 
Cham. kOrl) stając ze swej nietykalnoścI, państwową i pod jej ochronił .ieden&stu 
wszczął ostatnio energiczną 8I{i!acjO:. w g
jowyc
 
rzystą,piło do wykon
nia 
aj- 
celu w)"Wolania latargów w przededniu mezb!:dDleJsz}'ch robót. Pozost"lh rooo.nj- 
tniw z robot.nikami rolnymi. 'Nie dhlgo cy odmówili posłuszeństwa., a nawe
 
- 
trzeba b)ło czeka t na wyn
ki. W "i.elu n
ec
ni prz
z a.gitato
6w zaatakow'łll poll- 
majątkach wybuchly strajki. a w .LUaJąt- , cJ
 l pracuJących gaJowyc
 . . 
ku Brzostowice w po",iecie bobl'eck l m do- Pod naporem tłumu policja co!n
l!I su: 
szło do zaburzeń. 
łajątek ten !III ł t:t Y GO do majątku, 
kąd śmIałem n
tarclem mm- 
fundacji skarOO\\ ej. a dochody Jt'gc:; J:rze- m:ła napastników poza gramce fQ!\\ arku. 


Wówczas zbuntowani r(.zpo
.:ii olt:ęte- 
nie majl4tku. Trwalo ono prz
z ('all4 noc. 
Dopiero raM udało lIię policji ,,:'om'miko- 
wać z najblitsz)m posterunki;!'II I,oh('p i 
wuwat pomocy. 
Stamtąd uałanRGwane wOjewoddwo 
lwowskie. które na polecenie wo!e'ł\.('d,. 
\\oysłalo do Bl"lostowic 4O-tu poli('jllntow. 
przy pomo('y t",II'O orld7iału ooli"Ji udRło 
się sytuację opanować, 


Nasze pismo na PWK. 
D:d.siejszy numer wystawowy 0- 
bejmuje 31 stron (składa sit 
z trzech części: 
L Cz.,ść pierwsza, będąca nuae- 
rem zwyczajnym OZi1ac:zona zosta- 
la liczbami arabskiemi od t - !r:. 
II. C2'
ŚĆ druga, błdąca pi
'sZf. 
częścią dodatku wysIawO"\IielP ozna- 
czona została liczbami rzymskiemJ 
od I - VIIL 
III. Część trzec:la, będąca dnagą 
częścią dodatku wystawowego, o. 
znaczona zcstalg, liczbami arabskie- 
mi od t - tl. 


Konfiskata "Sł. Pam. I' 
Wydanie wczoraj;u;e naszego j:cism& 
(nr. 158 z cz
artkn 11 lipca) _tało Es.. 
n
1zeniem _Prokuratury przy 
ie O- 
kl-ęgowym vr Toruniu s k o D ł j . t o w .. 
n e " artykuł 
siępny. 
,. tytuł: 
..Wołanis łuchi gin!\Cłch". 
Po konfiskacie wydaliśmy nakład dru- 
gi. nie "\\oierający wspomniane
o art,.- 
kułu. _ 
Podróże Prezydenta Rzprrtej. 
Warszawa. t2. 7. Tel wf. 
OBili. 11 11m. Pr
z
'dent Rzpljtej wyje- 
chał na kilkudnio\\oy odpoczyn!k do Spa- 
ły. W niechielę 1ł bI."1. Prezydent PO" ró- 
ci do Warszawy i \"eżC'lie uchial \" otwar- 
ciu 
j&Zdu Polaków z zagranicy, kto!"e 
odbędzie silł w Sejmie, po południu zaś e 
g.w:inie 6-"J 
 yela na Zam!m przy
cie 
dJa uczestników zjazdu. 
W poniedzialek 15 11m. w godzinach 
przedpołudniowych Prezydent wyj
:lrie 
samochodem wraz ze świt1\ lia dwutygo- 
dniowy pobyt do Krakowa_ 


Minister Kiihn także W)';eżdża 
na urlop. 
Warua
a, t2. 7. Tel. wl. 
Dnia t2 bm. minister komunikuj.! 
Kubo rozpoczyna 3-tygodnio
'Y urlop. :Sie 
obecnego ministra zutt:pownć bf:dzie pod- 
sekretarz stanu Czapski. 


Wojewodowie w stolicy. 
Wsnuwa, t2. 7. Tel wL 
Przybyli do Warszawy w spra...uJa 
słutbowych \\ojewodowie: lubelski Remi- 
szewlIki, pomański BorkQwsk.i i w9łJ1\skl 
Jó&efaki. 


Deweyo swej podróiy. 
Warsaawa, 11. 7. tel wł. 
.. h pol . Charles Dewev w rozmowie d&ieDl1ik...... 
\\' O/3tatnich Imeslącac ozeD1
 skiej o sv.'
j podi-óty do Sov. ietów 
wi&d- 
gospodarcze naszefl;o kraju pogorszyło czył. ie 
był najpn.ód do Kijowa. Ii.. 
si
 znacznie. Przyczyny tego zjawiska stępnie do Ode.ssy. skąd okn:t.em udał sit 
są różne. Lecz jedno jest pewne: Po- do Jałty na Krymie. n8£.t
je do Sew.. 
wszechna \Y)"!!tawa Krajowa napawa. stopolu, Ch3l"łr.owa. i Moskwy OI'3Z Piotro 
nas nadzieje- że wszystkie trudności grodu. 
można prz.ezwycięiyt. gdy się pracuje Dewey broni su, prMd Pftypil;tyw&niem 
zgodnie, rozumnie I pod wpływem szla j8gQ podróty znaczenia II o I i t Y c IR e g o. 
chetnych pobudek_ Jesteśmy przeko- dow
. te podlrót miała charakter cą- 
nani że i w tej dz.ledzinle P. W. K. od- s
 t u r y s t Y c. Z R y. .l:wieó&ił 811. p
 
. ' ." tej sposobnoocl I.2 włęk8ETch pnMl" 
dZla.ła twórczo I pozyteczme. biorstw przem)-słowych rómf'g'O rodzaju. 
Pismo nasze pragn
c przy('Z) nić się Broni się w.kte p. D
wey pn
d opinją. 
do utrwalenia kl'7.('P1łcyh WPł)"Wów, 1 te \\oycieczka jego pnygolow)"Wała grunt 
idłCYch od P. W. K. z Poznania. po- 
 wycieczki pne1!1J'!1ło..'c(/'w atnarykań- 
święca d
siejsze wydanif temu wiel- !klcJ;1. Co do. tej \\oY.ciN:Zk
 
ie .tylko t,.le. 
kiemu dziełu pracy polskiej. te błOł'ł' 'tV mej udZiał 
Wlęks.i potentaci 
przem
łu ameryk&i\!okif'
 a pnewodnl- 
Wierzymy. że jedna z najbliższych I uy młody R()('kefeł\er, syn Johna., krola 
wystaw ogólno-polskich odbędRe się na.flowe.go. W)'cieczka pnejedzie pnes 
takie w G d., n i . Wa.n;U.WIł w poniedziałek, 1S bm., ale w 
. PoJac. ei
 1I.i.. I&1-rzyma. Bada ona motU. 
P r a c y p ols k l e j c z e . ć ł wo64 R.o6ji sov.-iec:kiej. jako 1"\;-nku r.bYW. 


Cały naród polski powrócił nad 
\Vartę i tam. w Poznaniu. gdzie Pru- 
sak ch('iał na zawsze polskość wisa. 
czyć, rozbrzmiewaj. dziś pot
żne gło- 
sy: B)-Jjśmy tu. jesteśmy. i będ1.lem
ł 
Tu Polska żyć będzie meprzerwaDle 
i wiecznie. 
Podobny głos idzie 
że. z nad mo- 
rza od Bałtyku. mieszaJł c 51ę z polskł 
pleŚnią I s t n i e n i a . śpiew8;ną. na 
c7l'Ać pracy polskit'j w Poznamu. 
Na stoisknch' P. W. K. jest wiele 
dowodów pracy P o m o r s k i e g o spo- 
łeczeństwa., budzQ.c w
ród zwiedzaj,- 
c)'ch radosne stwierdzenie prawdy: Oto 
I Pomorze naleiy do naszej wspólnej 
rodziny I Oto i ono, choć miało bodaj 
najcięższą pneszł()ść. pracuje ofiarnie 
I czuwa nad Bałtykiem, zdobywając c0- 
raz serdeczniejsz
 wdzięczność naroOu 
za swojł w Y t r wał o ś t 1 


l
>>>
BŁOWO Po.OdZIE - lobota, dnła IS lipca sm r 


_. I Ładn ie Im -s ię o dwdzięuył I 
. bedźcie n. pl"Z)'ułO'c ost
żnleJslI 
Pelplln..CY, I grl8CUlolcJ dla przejeadnl\Ro u siebie 
GdaMt, U. 1. Tel. wł. 'C!- nie lUlaj, _ dowodem tego e. napaQ7 
W !dailskiJn org.anl
 nacJo n
::it'C na wycieczki polsk!e w Gdańsku): 
Dym j
U , S'dai1suz
nm odnleeio- GoctllJ' lię ÓYl :,lemlec tem. ze w 
rO&pisUj. 81Q o 
a&E'n1&cb
dniowegO Bydgoszczy rozlep1&J10 polskie plaka'7 
IIr ch podCU61 obJ
du pol . pod o sopockiej opelU leśnej t widzi w tern 
pomona. Mię
y Inneml pisz&. ze ta- . . . . ,,intrrgQ polsk.... (Mote to sit 
PE'Jplinem , na ł
o nlemleckle.
: j przyczyni do tt!8 0 ' aby te plakaty let"- 
nia odpoWiadalI mu tak. starZ) i t wano I w przfszłOl4ci tch nie rozwie- 
mrodzi po niemiecku. ..- w w
 szano. SzCzególnie za6, aby ł...den Po- 
ów nlem1erkl jegom
ć 
)
u. s ludzi lak na te przedstawienia o CIYSto le
 
lU, że oloUca 
eIP.hna Ich 
o 6 dO mańskiej tendencji nie prlyj&tdt&J Q(.I 
zdpaj,ry
h poc148
em w dn;"'1 ir
CI. Sopot. jak to lię rok rounle nieatety 
koscioła) Jeo!t nlewlec:.ka, a ° raktykuje). 
.i!ie Xiemcaml. p 
(SiOOlCY nsturalllie 
 rodzaju 


Zuchwałe włamanie do posterunku 
policji. · 
Bandyci zaop.trzyll sit w broń lamunic).. 
w '\\iecki. U. 7. Tel. wl. Mianowicie wspomnlanei noc)' wla- 
g::
c:;
/:im-isszeroka okolica mó- mali się nle!nllnl spraw
y do budynkU 
-;ł dz"iB ° zuchwalem włamaniu, jakle posteru.nku pol. patlltW., najsa
plerw 
miało tu wczorsjszej nocy miejsce. Ze udali SIę do mieszkania praodowD. po- 
złodzieje włamujł się do kupców. rol- !terunku: gdzie skradli broYlnlng, In_J. 
ników, urzędników. to nic nowego, ale duj,cy SI.C na stole Oł'&Z 2:\ naboi. Z 
te maa odwagI: .... łamać się do poste- mieszkania udaU sl
 do kancelarjł po- 
runku policji pańsotwo1l'ej. gdzie ClUwa sterunku I tu zabrali 
wa karabiny I 
stróż bezpieczeństwa i zaw&iety wróg około 80 sztuk amunicJI. Z t)'m łupem 
rlodziei _ policjant, to wywołało tuta) ulotnili się nfe!postrzet.enł. Śledztwo 
niemal. sensację. YI toku. 


Krwawy epilog niesnasek rodzinnych. 
Zbrodniczy zł
 zabił nożem teśclow.. 
'War II! a .... 11. 7. Iel. ....t mIlnył ale t.nymanym w "ku DOłem I 
Dm . «OOL. 10 rano w domu IU'. SI I całej siły f8n-ł BaJlil.!Jtł- dwukrotni. 
przy ut Zielenllcklej, za Belwederem,. lO. mied%y łopaLki. 
zegrała sie krAawa tragedja rodzinna. Kobieta osWleł& II, I jękiem D& &1emllło 
W domu t11Il zamleazkuje łO-Ietn1a 
 w
'aaI zbrodnian 
 jł- jeucae rai 
tja Balińaka, kłól'a od do6t dawna a,j.. 'IV przedramię. Kn) k l\3iadów pnyczJ1lil 
niezgodzie I aięciem. dwulkieatoot\miolet- si., do ujęCIa mordercy, którego u.brano 
111m TOIDUlI::n J.,dnejayk.lem. Spory I D&l'łW1 do II komisarjatu. Do DIed&J-.c.) 
niesnaski 
"!I. !la de majlLtkowem jak omak tyeia B&l1ńlltiej we&w&nO posoto- 
I rod
, pnyltł-ły eatatDio ud.. o- wi.. L.kan .twlerolU &I'On oli&ly waku- 

 f.ra.. D-ś!'Ue Jtdn;ejcr:yk pny- tek raay e1ek)-klóteJ w okolice IIII"C& I & u- 
uedl do pok.oju B&lińakisl UCl8!01Die pływu krWi. 
podJ!..lee..y. Tn)-..ał ręM _ piecami I Badani. merderey w komł-.rjade wy- 
podnlesj()af1ll glosem u.cu,l ltyf B&liń- kas&lo. te IbrodDlan ds1ł rano nabył nół 
skI\. Obunooa kobieta od
TÓCila Bill: od i te r.da.je sili: nie u\egaf w'LpU.....ok1, .. 
brota1a ple.cami. "ÓW'CZU niecn, :&i,ć sa- s.brodni, '"'"" uplanował z premedytacj", 


Z za kulis polityki niemieckiej. 
o urgach partyjnych, "tesumencie u Hlndenburga, powrocie 
Wilusia do Rzeszy i iMych ciekawYch rzeczach. 
Gdailsk. 11. 7. PAT. becnej polityki HINZY nIemiecki.J. pro. 
"Baltische Pr_e
 zamieezua .. chi- w
em al do dyktatury 50Cjal demo- 
1;('jSZeIn ""ydaniu niuwykie interNUjący kratyCSDeJ. Autor t.ierdzl, le by loby to 
artykuł p. t. .0 konkordat I o stanowisko połączon. z odJlMjteniem na Zacbttdzie, 
pl'llZfdenł- RI_y
, poehod
 - jU natomI..t DS Wac:bodzfe wywołałoby no- 
t.1erd!.i dziennik _ a najbardliej wl&l'O- we nap"tenle I utrudniło porozumienie 
godnych iródeJ Diem1ecluc:h. Autor ut,- niemiecko-polskie. Powodzeni. kaDd)dstll- 
kułu twterds.l. te WI&IIlian la &jlOOę.. ry prawicowej odbiłoby si., pnedewslYllt- 
cjal-demokrat6w na konkorda&" pruaki. klem na Reichawehrle, pou t.m kandJ- 
centrum muaJaJo ei, zobowt
 do popi.. datura taka pnynioełaby rówmd odprę- 
rania kandydatury obecnego premjera ten le na Zacl10drle I nap"tenie na Wacho 
BrauM na .łaDOWisko pnsydenł- Rle- chi. z r6wDocum.m udaremDlenIem pol- 
u,. pny pnyulycb wyborach. Na W)1.a. sko-nie::nieckiej polityki porozumiewaw- 
dek, Sdyby premjer Braun -Ul wybl'a- ueJ. Dalej łatDł.je j_zue trzecia "en- 
II)" na etanowisko pre&)"denta Ruszy, mi- tuaJDoAt, s mianowici. koła prawicowe J 
nist8r Bllra. wewn. Rusay niemieckiej militarne Slemiec naJesaj" ns prezyden- 
Sewerłq I08taJII,. ai.....tpllwie prulkim ta Hind.nbul'8a, aby wywarł dAC)'duJIłCf 
premjerem. Poni.waJ łarp 
 dokonywa- wpływ na sprawt:! wyboru IIwelCO nu
pc,. 
De pomiędzy pruskimi eocjal-demokrata- pnez wldani. IpecjalnejJo "tntameDtu" 
mi a c.ntrum, doały do wtadomołd nir- - orędzia do Darodu DlemIecklego. 
mJeckich Itronmełw prawicowych. poIta- Wepomniany Jednak ..ł..tamenł" Din- 
DOWiIy te oetałlde YI danJID wypadku wJ- d.nbur.a pocluD4lbl 1& IO
 daJllle licz- 

 M st&DOwłako PflS!'deDta łłleuy ne konaekwencje: m. In. wysulU\!bJ spra- 
kandydaturę oMc:neJtO nunlltra HeicM- wę odpowiedlialDokl Niemiec ZI wy"oła- 
..ebry gen. Cnenera W tym ....-ypadku nie wOJny, dalej eprawt:! AnsehluBttl, spn- 
_tram 
tawUob, lWOim ZVoolennf- ., reorganizacji wojlk Dlemiecklch, spra 
kom Iwobodę głosowani.. co ni'tW..'pliwie w, wac:bodn1_ w IInsle reY1łzJi ,rsnle:. 
.-powodowaJoby wybór J!ID. GroenuL O- Ipraw., ulI&mws w ..rud. pO.ll.rotn e!'H- 
mawiaj
 sytQację I. Itanowbka la,-ra- na Wilhehna do 
nemlec. 'W1'MZde spra- 
DlCJ. autor. artykułu podkrełJ.. te bndy- wC kolonij niemieckich. 
dałura leWIcowa bylaby wzmocnieni.m o- 


Plan unii europejskie), 
oprllCow.
y rzekC!mo prze
 ęl1 anda. - Niemcy chC4 przed kon- 
terencl, łikwlclacYJl1I1 odwrocić uwaa. państw europeJskich od 
spraw pOlitycznych. 
ParJt, U. 'l, PAT. Da podstawi. goepod&reMj. półAI_j lU 
Dzi-łłr.i 
lao. de Parli" I .L'O.UYre- takt_ politycm_J. Bńa.od miał lut podo- 

 te łJli&na __ ___lA.'. ko '£-- m bno za.znajorn1e patatwa oalet..ce do Ligi 
__ -łll'_.. ue N&roc16w a tym pUDkł-r:1 I !'%&komo jest 
br. swoł&ć kon.eren.:lc klónJ zadaniem w poa'adu1lu wielki.J liczby odpowllldzl, 
brloby etwoneale ledera.ejl pańltw.uro- "'probuJąc)'ch &1111 proJflkl Projekt ten 
peilklch. W.&e planu Bńand& ma Da.- pnedlnty BńaDd, Da wnMD
.j euj! Li- 

 --.pn1-ł. al, pa;6stw ItlJ1)peJ,lkkh gi Narodów. 
Str..emann budował ten zamek na lodzl.. 
Bel'Ua. 11. 7. PAT. \ premJerem Pol "' y 1& wł-'- 1 
VONiKhe Z łg " PO .. . . ncarem II -, e 
.. . DW1ęca pe.neuro- Idea. panetlropejlka I to wIzerokich 
pef&k.lemu )tI&l1owl minłatra BrtaDda ramach. Równl6Z w przemówieniu w 
art!kw pod tyto ..W.p61Do\& goepodar- Reichstagu dr. Stre
emann czynił a- 
CZ& , w 
t6J:Ym wy)awi& na. samym lu
je do tego pomy.łu. Kluezem do 
"8ttP1e, M Jednym z tem&tów rozmo- I porozumienia między patlstwaml eur6- 
"'1, Jak.ł 

&U OItatnlego pobytu pejskleml jest I będzie uwsze - plsUl 
eweso w Paryzv prowa.dzU. mini.tter dziennik - porozumienie Niemiec I 
BkeeemaDD. 
 minl.trem Bnandem l Franc
. St&Ily zjednoczone Europy 


Nr.I
. 


troI Gdyby udało II, prz.. no w . tJł4. 
s . j o.podarcq w Europil Itwo- 

:

a
h
ćty tylko prawdOpodobletl.two 
lU cr.n
o IJednoczenla pańltW. W 

kl
 razie BOItałby ulunl,ty cal, Ile- 
roblrmów politycznych, kt6re dzl' 

n
w1, .r6dlo Daroi
tn06e1 pOlltyc. 
nej I walk. mlodz1 Darodami Europ" 


poprzedziĆ mUli umo
'a c&lna Europy. 
Tylko WÓWCIU kiedy uda alt Itw
rr.yc! 
kontyn.nt rynkU &bytu dla caleJ Eu- 
bOd I 08'ła Europa .tan.c! .0- 
:;'J
' Obo: 
erYkl. W pned\\Dym 
razie tylko bardzo nie wiei_ DIOra"tw 
kapitalistycznych 1110
lo
y uaruntowat 
sw. pot
gę na poboJowIskU europeJ- 
Iklch narodowo - 10lpodarClych kata. 
Komentarze prasy ni mledd-I. 
wl,cy YI paryżu dyptoMad WMYltldcb 
Berlin, 11. 7. pAT. b h _.A. -"- j P ra yj tcl- planu Brla.n- 
Cal a dzlllejlza Vi o ael'n,yc p....stw uw_ · ni 
a pr sa ar .ta lallla IZCZf!8Ółowo da la motJlwe tyłko wówcz&l, Je 6 U e- 
depenac.h 
 P 
 I 
 Bri&J1da dot)'cZł be
plecqtl8tWO konlUktu wojeoDetr o z
 


e

::ł.:
 
;
::M
I pane
peJskleJ. litanIe llltotnle ulunl
 I jl611 kW
j, 
o neJ na lospolarc%)'m sojUUU miedzY sporn_ wItolUDkach Irancuako - .. 

stwauu. kontynentalneml. ..D_u- mleeklch zoetan. IUkwldow.ne. "Krwta 
tschea Allg. Zlg." uzupełnia Informacje Złg." utrf,ymuJe. łe plan unJI eUTopeJ- 
pruy paryskiej. podkrfślaJłc. te plan 
kleJ ma znaclenl- t,lko Jako uzupelnl.. 
min1ltr& Brlanda ma być oparty na _y- nie gwarancji Lłg1 SarooÓw dla utn.y- 
atemie ceł uprl,Ywllejowanych dla mania 

us quo. oparteł o na trakta4:l. 
państw &uropejsklch. potuadaJ-łCycb w&rtl&lsklm I że mualalb, w nast,
 
wspóln. aranice. Syetem ceł upr&ywlle- stwle parallt.owat wsnlkl. P"Z) ule 1&' 
jowanyeh nie podpadalbY pod klaUlule miary nleml
ckle w k
erunku polłCUnł. 
naJwlęk8U&O up.l
ywU_jO"aniL odłł.plon,ch prz... NI_mc1 obu&r6w · 
..BerlInlIr TagebJatt" twierdzi, ł. ba- Ibeazt NIemieck.. 


Mac Donaldowi t-:skno do bolszewlk6w. 
Zapowl.da rychłe nawl
nle .to unków z Sowietami. 
LondJD, U. 7. PAT. sprawi. \lID&ft1& 
iat6w I 
damI do- 
PnomJer 'Iac DonaJd Mpytal'lJ brl mlnj6w. lo Wa.e Doftald jelt 14&1l1&, .. 
dI.Ił w uble ,m1.D. UJ parlam.nt b4jdde Olła.ua.n le not byłoby jeuc.. pnedwcu- 
miał spocJObDołf odbycia d)'tlkusjl w kw.. lne I cU&łqO nł.poał-dAne. PremJar dodał. 
Itjł wmowl.m1& stołUl1k6w dTPlom&tJCI' M W kweetjl umanł& aowle\ów Dl. 011.... 
nych s sowl.taml pnfld podjętlem w trm nlęto )ł'IIIt'&e MtatecmlllO poroaumleala I 
kler'U.Mu sdecyl1ow&Il)'cb kroków nł-du o- domlnjami. W k.ałdym rule 4) w'IJ.tkkb 
ru cif prowadsona w tej epra.le "..ymla- tych krokach ł&b& pow1&JomJona _t&D1. 
Da poclł-dów s domln)ami btd&łe podana .,o4nl. I pn)'Ję teml prak11kam1. 
do wiadomoKI publianej. P"mjer odpo- Berlło. 11.7. PAT, 
.1edzlaJ, H lpoeoOOo6f taka Diew",pU.'i. ,.BerUner T&«e blaU " w depth1 s LoD- 
b4jdlle. Premj.r nie mole J.dnak I&pew. dynu IApowt&d& na pilL t . k wqłłdn!e DA 
nlf 1sb1, te ew.ntualne kroki w kleruJlku toboł. bl.... ty«. podj
le DOw)'ch krokĆ'W 
uman1a Dl. 1Oeł...n.. po4jęł. przed otwa.r- pn.. ",,4 br)'tyJ.k1. c.lem waDOwlP1a 
ci.m dlakuajł w i&ble. Co lit:! tlCSJ 0110- stOlunk&w dlPlomat)'aD)'ch . Roajł- .o- 
ueDla kortlpcmd.ncJi wymi.nIon.J w wiec
 


Kronika telegraficzna 
Pocrzeb Fałata. 
Kraków, 11. T. PAT. 
Porneb Julj&D& FaJat& 
. 11, w 
pl..tek dn. 12 bm. w Bystn) na Sl__ku. 
Projekt GeneralneJ DyrekCJI 
Monopol6w. 
Warszaw&, 12, 7, Teł. wł. 
laJt zapewnia A W. w lonie rz.tdu oma 
wlany Jest od pewnego uuu proJekt u- 
tworzenia Generalnej Dyrekcji 
Ionopo- 
lów PaiUtwowych. która objęlaby ogOlny 
&&nłd nad monopolami sPJr1'UJMlwym, 
tytuniowym lolrlJ'm j loterJt państwowf. 
Inicjatorzy tego pt"oJpktu spodzłewaj. 
slo. lt daJoby to w efekcie znaczne u- 
sprawnienie aparatu adm1nlsuacyj n eso 
monopolów orlLl. spore o
noKl 
Wlzyb posła Sł. ZJeclnOCL 
Wanzawa, 11. 7. PAT. 
Mlnl8łer Car w lUtłPItwle pre..... 
rady ministrów przyjtJ dz!6 
a S'" 
nów Zjedn. w Warszawie StetllOrlL 
Z komlsll dług W 
państwowych. 
"'arna....&, 12. 7. Tel. wl. 
W bteŻlłCym t)'godnlu odbyl sle szereg 

ed.zetl parlament&meJ komisji kon- 
troli długów patlstwowych. ClJonko,,1e 
tej korollJI 
łow1e: KtI,tanowlkt, 
 
g\1.IzMt'skl. ByrkA, 
alinowllkl I Tt'łmP- 
c
yf1.
Id. odwleddU mlnI.terstwo skarbu. 
cel.m eprawdzenla zapi.l6w dlużnlczych. 
Nowy wykaz dłUBóW pa6RWOwycb 0&10- 
NOny &ostanle lft-Io bleŻIłCPlo mlesl
a. 
.. Wlernopoddaricze u uczucia. 
Sopot y, 11. 7. Tel. wł. 
W .rode pO poło o lodz_ 15.30 przy' 
była do Sopot b. na!ltęprzynl tronu C.. 
eyłja, która nl
dy6 mleszkala w 86- 
poele w Iw.j wn1l. Na Jaj przywi- 
tanie 
ebrala si
 naturaJnle cala ga- 
wledt nacjonalisty('zna. ollaruJ.c "ex- 
pńnce!l!lle" kwiat, I zapewnlajłC Jł o 
IIweJ niewolniczej poddatlezośrl. Zal
 
wano tylko olólnł.. te ten ..rummel" 
trWal niedługo. bo niedoszła ceearzowa 
w przed
 Roddny udala si, w dat- 
AZ, podróż. kt6r.. właściwie odbyła.. a- 
by odwledzlt swego l!J'T1a, który etud- 
JUJe w Królewcu. 
Wyrok na fałszerzy 
dokument6w. 
B.rUI!, 11. 7. PAT. 
W pl'OOlAi. pneclw l'OIyjsk'm fał--- 
nom ck!kumentów Orlowowi I Pawłonow- 
.klemu zapadł cJ7.ił wyrok Ikawj_cy obu 
oaka.rtonych na ka.rt wlQ7ien1& po ł anIe- 
1l1¥e. Z eał6@o aktu OIIkarł6n'a II'''' PrlY- 
11\1 II. udowodnione tylkO łałRI!M'IILwo do- 
kumentów J)OI1tolnloon. łlLe7.nle I onu- 
atWIm. AI'eft.t łl.ck.ly I0Il1&1 obU OIkAl'2o- 
lIym uJklOny tU.. .. 1011&11 oo.ł Dl_wio- 
cm..I_ wJ"PUuczt11l na wolnoA.ć.. 


Przeciwko obu skaunym poUcJ- 
polityczna wnleU ma postepowan1e c.. 
lem wydłJM1Ia Ich poza granie. Nt.- 
mJee. 
Angl)a nie przyJmie TroddesG. 
Londyn. 11. 7. PAT. 
Na d.z1sleJ!W'm po!łledz&nlu bbyam la 
odpowladajłc na zapytanIe minister spr. 
wewn. 06wladaył, te rz
 angielski po 
ezaes6lo
 em rozpatrzeniu weulkJch o- 
kolluno6d. 
tanow1ł odmówłt Troo- 
kiemu pozwolenia na prsy jud do Anc'jl 
06w1&dczenl& m1n1fil'a zOltało prrJJeł. 
prze. koDMl'Watystów okł&a&&m1. 
Obława. 
Wh4.6, 11. T. PAT. 
Wed1e dociesld cWennlkóW I P.kma. 
władu cbU\.kl. pruprowa.d.lłłJ w biuru 

end tbhUkl.J kolei WIChOMI.J obla" 
poUcyj
 w re&ulude kt.6nJ ar..-tow&DO 
12 fUnil.cjoDarJua&J 
Ieddcb. pod.j,.... 
D)'Ch o upraw
. prop&8&Ddy w ChJ- 
DACh. F_kt teD u.o.tnr pooowul. It.owD- 
ki mietkJ ChlDaml a ROIJ.. M)wletk,- 
,.Unlted Preee" doooel I Charbina, II 
po areutoWanJu p
 wladae ch1ńakJ. U 
u!'lłdDlk6w IOWlecll.l
 chl1»kl.j koiei 
wlCbod.nl.j, &a uprawi8l1J. pJ'O
 
komunistyclJl.J. 
dal,..s chltwkl " 
ultnDaLum do 
jI aamcil
o kl
 
nta aaendaml chlńMl.J kolał warhodaleł. 
Czy wytrzymaj, 300 a oclzln7 
Lond1D. 11. T. PAT. 
R.uter podaje s CuIY'" Cky, te IotnIIJ 
Wend.U I R.lnbor\, któn,. DA aamolocll 
,.Anglkno" uUI)'muj.. ai, w powl.&I'IICl 
jut ?łOO rod!. omaJmUI, .. -łDleruJ.. wy- 
trwł.t! JeDeN 100 «ock. 
Wyn'k' wybor6w do parlamentu 
w FinlandIi. 
H.IsIDsfora, lL 7. PAT. 
Wedłus dot)'chuuowych W)"nllcllw .,- 
borów do parl.m.ntu part ja agrarna UZ). 
Ika'a r.IiI mandatów (popr&lIdDlo pOIla"a, 
'a 
). IOcjalcJ.u,okrstl iii (popned.nIO fiU). 
partjs Ij.dnocr.eDlowa lIS (MJ. uwll4lkS 
ludowa 23 (U), kODlunałd 23 (20), poał. 
powcJ 7 (10). Brak J..acse wyAlków I JecI 
n.,o okrt:!lU. 5 któr.,o ma był wybraOl 
jac1en kand)'dat. 
Wybuch w fabryce kauczuku. 
Odna, 11. 7. PAT, 
W tuteJ!llej fabryce asucauku nutlWI" 
eksplOlja w nlUlt4jpatwl. której U robO&- 
Dlków ponloelo łmlllre. 
I ten zamach brł dziełem 
komunlst6w. 
Wjede6, 11. 7. PAT. 
Wed1e donl..let.J dzlennlkÓ" s 8of1ł. 
ar"ztowano wcmraj Inicjatora umach u 
na premjera Llapczewa - eml(l:ranł- 
Brembarowa. Opróc
 Bremb&rowa .,.e.... 
towano ol Innych komW1łJ1tóW. którl'1 
prZ)-z,na1i sle. 1& chcieli zarnordowa
 LJap 
czewa aby nas
pn1e skorzystat s chaol U 
politycznego I utworJJ
 rztdy komU» 
st,yceno - &STam..
>>>
Nr. 15". 


Kruku ... skąde
 kruku? 
J'akgdyby na przekór p. min. .kar- 
bu Matuazewsklemu, który przed paru 
dniami w Radzie Finansowej wygłosił 
8Jlpoee gospodarczo - finansowe. jeden 
z najblliazycb towanyny dzIennikar- 
.kich obecnego rZłdu ultrasanacyjny 
..Przedświt" (nr. 186 z dn. 10. 7. br.) w 
artykule p, 1.: ..Trudności łycia go- 
llpodarczt'go" pilze: 
- ..Polskie tycie gospodarne 
mnłej więcej od roku znajduje się 
pod znakiem kryzysu. Obnizenle Ilę 
produkcji w Izeregu galęzl przemy- 
siu. kryzYI cen w rolnictwie. prote- 
sty \\oksłi śWladcq. o tem. te dobra 
konjunktura rat poprzednich należy 
do przeulości. Odbija lIię to na bud- 
trocie pailstwowym. odbija się na 
budżrotarh samOrlłdowych. kt6re n- 
legajl! skurneniu. Wślad za tern 
Idzie wstrzymanie Inwestycyj.. . . A 
tymczasem życie codzienne, życie 
lzare IItawla lI\\oje wymagania. Trze- 
ba budować IIzkoły, trzeba przt'pro- 
waduć mroljoracje. trzeba czynić 
wkłady, by gOllpodarstwo narodowe 
doprowadzić do stanu wydajności 
przynajmniej Arodkowo - rourop
j- 
Ikiej. Tymcusem pienifdzy brak: 
zniszuone oszczędności przedwojen- 
nt' niskie zarobki nie sprzyjaj l! od- 
.owieniu się kapitału obrotowego. a 
tem bardziej Inwestycyjnego. Wszyst 
ko, co stanowi nadmiar minimalnych 
zrt'sztlJ potru-b ludzi pracy. musi za- 
bierał państwo...... - 
Ktp to pilzeT Organ p. Moraczew- 
Iklego 'l 
A k
'!lz kruku! Wszak sanacja I jej 
folwarki bebeesowe aż trzeszczeć win- 
ny od ..radości czynu" I ..radości ty- 
cia". Sato was przecie trzymajl!! 


'" 


LJazd niemieckiej młodzlezy 
kupieckiej w Gdańsku czy 
demonstracja nacjonalistyczna. 
w ub. sobotę I niedziele odbył lię w 
6daf1sku zjazd młodzi et Y niemieckiego 
Z\\lązku Handlowców. w którYI.Q brało rze 
komo udział 6.000 uczeltnikow. 
Pogoda nie sprzyjała I nie nadawała 
Ilę na sportowe wYltep)'. Ale al\dr:
 po 
I'nebl
gu zjazdu nie to było jego celem. 
W 1I000łę odbyło się w obecności 8enato- 
ta Wiercińskilgo (centrum) otwarcie zja- 
zdu, na którem podkreślano nacjonalisty 
czne Jego znacr:enie a pnywódca ..r!!khs- 
Jugendu" K. Hahn mówił o ..niemoAnych" 
lIł.osunkach na wschodzll. reterent Bechly 
- ut oświadczyl. te młodzlet kupiecka 
pn)byla do Gdańska, ateby pnetyf tu 
.nllmieck.. niedolę". Pnimówienia te 
.... ygłOIlr:ODO w haU targów. 
Najdobitniej jednak wyjaśnił ul zja- 
zdu poseł do reichstagu Lambach, który 
dnia n8ltępnego nawi"zuj"c do pochodu 
z pochodniami oświadczył, te: 
"Młodzleł kupiecka niolła ływe plomii 
nie (Iohendl Flammi) J)nez ulice Gdafl- 
lika, miejsca niemieckiej walkl Na nie- 
mieckIej młodzleły kupleckilj. tak jak na 
kupcach hanzeatyckich, lpoczywa obo- 
wi"zek utrr:ymanla niemieckie
o narodu I 
niemieckiej demi ') Ta r:lemla (Gdańlk) 
j_t niemiecka., była niemiecka , I bę- 
dZIe nlemil:'cka". 
O drobnych Izcr:eg6łach zjazdu jak bie 
fOl sr:tafltowym, z powodu delllczu nie 
budzącym zainteresowania. hałaAlIwych 
wrzaskacb, nacjonalistycznych oknykach 
ł ,"plewach "Deutschland. Deutschland" 
niema co pisaf. Zauwatyf jednak warto, 
te jeteU Niemcy - Gdańszczanie obyf si, 
nie mog" przy tadnlj okazji bez demon- 
stracyj. skierowanych jawnie lub skry- 
cie przeciw Polsce, to niech 1114: nie hl- 
wl", te w Polsce odpowiednio zareaBują 
na wyroby Ildańskie. 
Nacjonaliści są r:jar:dem tym zachwy- 
(:('ni, inna necl:. czy I tego la. 
dowolone będą Ild
!lkie stery gospodar- 
ue. kupieckie I przemysłowe w przy- 
sr:loAd. 


Tradycyjne procesje 
w Morhonge. 
w dniu 2-im lipca 150) r. Morhange, 
małe. Jotaryitskle mlastecz.ko nad nekl! 

fozeIQ. padlo ofiaTIJ. poża.nI, który, zda- 
walo sif obróciłby je w całości w perzy- 
nę. Lecz oto BUna wiara natchnęła mie- 
szlcRitców by wynieść z kościoła statuę 
Matki Botej i złożyć ślub, te, jeeli NajśW. 
Panna :r.acho\\a icb od gr
ej klęski. 
:aŻliIł rocmicę obchodz.ić będ4 uroczy- 
itą ProcCSJIł na Jej cz.eść. I oto wiara 
Ich zbawiła, bowiem gdy pnyniesiono 
9lĄtut' Matki Bożej. plomienie w cudow- 
'Y "po9Ób pogasły i reszta mi8&t& OC&- 
.ła. 
Pl'7ez długi czas. Morhange, wierne 
.łożonym ślubom co roku odbywało 
Iziękczynnl} procesję, wreszcie jednak 
I8.niechano tego zwycz.aju. Lecz po upły- 
wie nu lat DIJ
 olbrzymI poł.8r przy- 


ILOWO POMORSKIE 
 8Obota. We ta lipca tl21 r, 
- 


pomnlal ludnOŚCi złożony w 1501 r. ślub. 
Odtl}d procesja odbywa alę regularnie co 
rok. 1'& placu HepublikJ staje w szyku 
straz ogniowa, zaś na uUcach miasta 
:- - 


I 




I 
towym przekładem I
Z przeciwnie 
stale opierał elę na tekście drukowane- 
go przekładu niemiec:kiego biblji, wy- 
danego w Augsburgu przez Guntera - 
Seinera w r. U75. Uczne przekreśle- 
nia i popra \\ ki y; charakterystycznych. 
a rzadko spotykanych wyrażeniach. 
zrozumienie semm poszczeg61nych u- 
stępów biblijnych, !lzyk wyruów - 
wszystko to wskazuje na tak wielkie 
podobieitstwo z przekładem Seinera, 
że należy uznać przekład Lutra, jako 
zapożycwny od Seinen. Biblja Seine- 
ra p06łuiyła Lutrowi 
 raz z VUJgatlh 
która jest w Kośc;
)e katolickim ur..na- 
na za autentyczny prukład łaciński 
biblji, za rodzaj odskoczni dła jego 
pracy tłumacza i pomogła mu do !lzyb- 
kiego ukonczenia przedsięwziętego dzie 
la i nadania mu cechy narodowej. 


ludność wzn08l ołtarze ku czci Najśw. 
Panny. Opiekunki, bronil}cej)ł:Jl"han&e 
od pozaru. 



 


T 


..-' 


" 


..... 


'I 


...- 


-
 


....- 
- 


- 


_ A 


--:: 


"BremeD". 
Tak nazywa się naj- 
nowszy niemiecki 
statek tranl5atlantyc- 
kl. Odbudowa nie- 
mieckiej tloty han- 
dlowej postępuje bar 
dzo szybko. Powinno 
nas to zachęcić do 
ofiarności na rzecz 
Komitetu Floty Na- 
rodowej, aby i nasza 
młoda flota handlo- 
wa mogła się rozwi- 
jać. 


r 


.... 


... 


.-"""
 


-r _.ło!rI 






 


Z dziejów biblji. 
Krytyczne wydanie "Vulgatyu. Jak Luter fałszował Pismo św. 


$mier
 która zauoczyla z wiosn.. 
rb. ucwnego angie "'ego, kardynała 
kurjalnego Gasqnet' przewodniczl}ce- 
go papieskiej komisj powołanej do 
zrewidowania I nowego w)-dania tek- 
litu Vulgaty. tylko na krótki przecię.g 
czasu zatamowała postfP prac komisji. 
Jak wiadomo. komisja ta powolaną. 
wstała przez papieża Piusa X w r. 
1907 w celu zrewidowania tych prze- 
kładów łacińskich Biblji św., które od 
czasu 8Oboru trydenckiego dla użytku 
kościelnego i Leologicmego zostały u- 
mane 
 autentyczne. Papiei Bene- 
dykt XV w r. 19U, rozszerzył zadanie 
komisji. polecając jej opracowanie kry- 
tycznego w)-dania tekstu Vulgaty. 
Kierownictwo pracy po zmarłym 
kardynale Gasquet objl}ł dotychczaso- 
wy wiceprezes komisji. opat AmelIi, 
któremu pomaga wtem o. Quentin. u- 
chodzlj.cy od dawna za ucwn
o ma w- 
cę tej IIpecjalnej dziedziny. Korni
ja 
pracuje w rzymskim pałacu Papieża 
Kaliksta, w dzielnicy Trastevere. Po 
wydaniu pierwszego tomu. zawieraj..- 
cego tekst Genesis, oraz prolegomena 
I wstęp do Biblji i do Pentateuchu. 
pracuje obecnie komisja nad dalllzeml 
trzema tomami. które majl! objf!Ć tekst 
księg: Exodus. Leviticu5, Numeri I 
Deutoronomium, oraz księgi JOZUegOl 
sędziów i Ruth. Komisja pracuje z 
iście benedyktyńsk.. pracowitości" sta- 
rajl}c się, by nowe wydanie w możliwie 
jak największym stopniu odpowiadało 
wymaganiom nauko\\ ym i posiadało 
charakter wydania zupelnego. 
Czynione s
 poszukiwania w bibljo- 
tekach całej Europy, dokonywane zdję 
cia fotograficzne ważnych r;kopisów 
które służ/ł nastfpnie pracownikom 


,'O " li. 


... 


'' 


...........;: 


" , 


papieskiej komisji, porównywaj/łcym 
z najwifkszl} dokł8dnościl! różne nie- 
zliczone sposoby odczytania i przełoże- 
nia odnośnych ustępów. Olbrzymi ma- 
terjał do rewizji tekstu Pentateuchu 
objl}ł sam o. Quentin, opieraj/łc się na 
badaIDu licznych rękopisów. Tekst Ge- 
nesis uległ w wielu miejscach zmia- 
nom. Jak sł)'chać jednak, zmiany te 
w wil:kszości wypadków sprowadujl} 
się do poprawienia tekstu pod wzglę- 
dem literackiej formy. Zmiany te do- 
konane w no\\ em wydaniu, będ.. opa- 
trzone przypiskami, powołuj/łcemi się 
n@. dokumęnt
tak. by na przyszłość 
nie zachodził)- wątphwości co do tek- 
stu_ 
Wydrukowania Vulgaty podjęła sIę 
doświadczona w tej dziedzinie "Tipo- 
gralia Poliglotta Vatirana". Ukończe- 
nie tego doniosłego dzieła zostanIe 
przez Ojca św. specjalnie ogłoszone. 
* . * 


Na jednem z ostatnich posiedzeń n- 
lozoficzno-historycznego wydziału pru- 
IIkiej akadt'mji umiejętności przedsta- 
wił prof. Konrad Burdach rezu1taty 
badań dora teologji Freitaga, ewange- 
lickiego proboszcza zboru św. Trójcl 
w Berlinie - Charlottenburgu. nad ory- 
ginałem biblji Lutra. z zamiarem wy- 
kaUlnla, w jakim stopniu wyko"ystał 
Luter przy pracy nad swoim przekła- 
dem biblji istniejłce -w wiekach śred- 
nich niemieckie przekłady tejże. 
Własnoręcznie przez Lutra napisa- 
ny rękopis przekładu starego testamen- 
tu po dokładnem zbadaniu nasuwa 
szereg ważnych wskazówek. Z orygi- 
nału tego okazuje się, że Luter bynaj- 
mniej nie tłumaczył biblji samodziel- 
nie, bez posługiwania się tadnym go- 


t 
I 






 


, \, 


Naj starszy 
lI1iljarder 
John D. Rockefeller 
obchodził w dniu 
9 bm. swe urodziny. 
W dniu tym sk.ń- 
czył 90 lat. 






 


Str. 3 



 


DEERINGA 
kosiarki 2niwiarkl traktory 
i nę$ci upuowe poleca k5
5 
PI!!IIPS.II stfi3arzl'
Zeftłe loln..Bac;.1. 
łelefoe 153 w Torllnh. al. Prosta 18 


-------- -- 
 


Ks biskup Borgongini 
Duca. 
pierwszy nuncjusz paJliesld 
we Włoszech. 
Konsekro\\ 8llY przez kardynała Ga- 
sparri'ego na biskupa w dn. 29 ub. ID. 
pierwszy nuncjusz papieski we Włoszech 
Mgr. Franciszek Borgongini Duca ur0- 
dził się w Rzymie w r. 188ł. Ojciec jego 
był wysokim urzędnikiem we włoskiem 
rninisterst\\ ie skarbu. Po odbyciu stu- 
djów w Papieskim InBt)'tucie św. Apoli- 
narego UZ) skał potrójny doktorat teolo- 
gji, pra",a kanonicznego i filozofji i ob- 
jl!ł w tymte instytucie katedrę apologe- 
t)'ki, a następnie katedrę teoJogji dog- 
matycznej w Instytucie Propagandy. - 
$wietny \\ ykładowca wywiera wielki 
wpływ na swych słuchaczów. .Kształqc 
ich umysł i budzą.c w dus.zy wzniosłe u- 
czucia, zdobywa sobie u nich ogromne 
przywię.r.anie. 
Niebawem powołany zO£taje do Kon- 
gregacji Krze", ienia Wiary, nastfpni. 
zaś na .
 magajl}ce głębokiej wiedzy 
teologicznej i trafnego sądu st.a.no\\isko 
sekretarza Penitencjarji Rzymskiej. - 
Wreszcie papież Benedykt XV powołuje 
go do Sekretarj8:tu Stanu na. miej8C8 
mgra Cerreti'ego. Bezpot\Irednio przed tł. 
nominacjI} pełnił obecny nUDcjuez oba- 
wię.zki ojca duchownego w lleminarjum 
wat}'kań5kiem. PracujQ.C na tem stano- 
\\isku. zwraca \\krótęe uwagę na ubo- 
gie dzieci 2' ludu. błąJkajf!Ce się na uli- 
cach miasta, gromadzi je wkoło 8iebie, 
w wolnych chwilach przewodniczy im 
na wycieczkach, zyskuje ich przywią.za.- 
nie, u
 katechizmu. tw
 jakby r0- 
dzaj ruchomego patronatu nad niemI, 
dają.cego bardzo dobre recuJtaty. 
Ojciec św. Pius XI interesuje się f4 
inicjatywl} młodego prałata, przyporni- 
najl}c sobie małych uliczników medjo- 
lańskich. I oto, gdy Rycerze Kolumba 
funduj/ł w Rzymie szereg ludowych za- 
kładów \\)-chowawczych, pupile ks. BOl'- 
gongini'ego znajdujl} tam pomieszcze- 
nie i tak powstaje instytucja wychowaw 
CUl ..Oratorio San Pietro'., będ.Q.ca wspa. 
niałem rozwinięciem 
o wysiłku apo- 
stolskiego, podjętego bez żadnych środ- 
ików ani pe\\ 
-ch podstaw materjaJ- 
nych. Nagrodę za 
n trud otrzymał ks. 
nuncjusz w dn. 2.ł grudnia r. ub. gdy pod 
czas mszy św. Ojca św., którą. rozpoczf!ł 
swój jubileusz kapłanski, 200 najmłod- 
szych 6-i 7-letnich wychowanków prz:r- 
jfło z rek Ojca św. pierwsą Ko nmjo 
św. 
Świeżo otrzymana sakra biskupia 
poprzedziła bezpośrednio objęcie funkcji 
nuncjusza przy rztd,&ie włot!lkim. Men- 
czy ona szereg długich mie!!fiQt'y ścisłeoJ 
współpracy z Ojcem św. i kardynałem 
sekretarzem stanu podczas rokowań I 
r
em Italji, które doprowadziły do bI- 
storycznego pojednania Watyt.a.nu z Kw' 
rynalem. Obecn
 nieuniernie watnem 
zadaniem ks. nuncjusza będzie wpro\\ a- 
dzenie w życie postanowień traktatu la- 
teran£'ńskiego. !\ikt nie byłby barolit'J 
g
-m podjęcia 1e@0 dzieła od ks. 
nuncju!!za Borgongini'ego, który po...dada 
nie t)-Iko dokładn/ł znajomo-ć genezy I 
przebiegu rokowań o ten trMtat, leca 
takie ma 
romne do
wiadczenie, nab)"- 
te w clą.gu lVllCY w Sekretarjacie Stanu 
w okresie, któ1J' staMwi chlubnI} karto 
w dz.iejach pont:rfikatu Ojra św. Plu8& 
XI, gdy t) le konkOl'da.ww i il'&Jtta.tów 
zo-ło _wa:r1jych.
>>>
r MP.' 


Młodziet przyszłością 
narodu. 
51_ _ Dl'" mIodJclI 
-- 
_. -o l "'. - .J' 
..... - .Zdzi....- e .... - . 
'owsko-boJszewfckłe złoto. - Sto

 
lOoda. PoIski.J - lwier'a, dacha .. o 
ki... ł aaro.o"..o. 
NI-łicsrmą ..pewne ilość r&IY zd.

 
.., się sły..Pł. względnie ayt.ć te .1 
Z il u tvsjęcv ust padał}' OD
 wlINd 
w.. . #. ".' caa 
DAjrołlllaitsz)"ch okohttnoścl. .UlI
JSC,!, u 
sw, by 1.\\6!
 maJezć pot....!.
rdzeDle 
ły c h, którzy ich aluehaJi. :-i1
tlra"""dopO- 
, . sb\' klOkol- 
dobnem wprost wydaj!' SIt. . . ość 
wtek IIprobo.....al podać . w wątp?\\ 'e 
alusznOŚć tego łwjerduw.:. tI
ed
. 
pnHąć motna, łe dziś cZCśCJeJ wł luółd) 
koJ\\ iell. rozbrzmiew. ta od "lekÓw 
o- 
Illona pl'awda, te w UUl\'s.lII
 naszy.ch U' 
na.liło I!.il:! jako pomnik. ił mlodzleł to 
pn)'5%li budo\\ njczo\\ ie potęgi 
auego 
kra.ju. te na niej j.k na In'a
I
O\\:D1 

bje sta....i.ć motemy Irmach na.;pIclrni.J 
IZ) ch nadziei. . . 
By jednak, aamiast sJ)ełwems n3' 
IIz)'ch pragmeń, nie spotka! nas z.awód I 
rozttlłrOwan1e, z.pominać nam Dli! \\0.1- 
no, te mlodzi
t musi zachować zdrow 11 
dUSIY I ciala I te postępować wmDS dra- 
,ą. W) tknic lą pn:pz BOI!:&. 
t) cie ni!'stet). co inDejI;O 8sm UIÓ\d, 
eodzjeil dostarcza nam dowodów ni!'pakój 
budząc)'ch, i Pu)"sparza faktÓw. klori! 
....skazują. it staD jest b. grotny. 
ii! taj- 
nem jest, ft powojenny zanik lDoralności 
SZerząCl aic hernje trafiają u n
 na 
grunt doskonaly. 
Podniesiona podczas tragi=ych dni 
.-ojny do godności pra\\a zbrodnia i \\)'- 
.tęPEk, faJu I podJość "szelakn, I ty. 
.... otnoki_ ch" astu rozplenia się, ogar. 
wa coru większe tereny zakorzeniając 
sie tam, Idzi. 
nt najodpowiednh!j- 
Dy, to lest w sercach JlłIOhieły. ,.Zdl.i- 
ClEeilie po
ojenDe" ....SZ)'KY znamy, t. ...y 
razy. których nieraz niestety wypa:łlo u. 
tyć dla okreslen;a faktu" ...to
o doko- 
nała mlod%1eł. 
Pamiętajmy w:-euc1e, te od sz.reJN 
lat tydowskJ bolsz!'...lzrn dziesiątki m1ljo- 
IłÓW rubli wyas) gnowal na szi!lrzenle ko- 
munizmu" na r;nipprawowanl. - szcz... 
sólnie nuz.j młod%ielJ'. Pamiętajm)" o 
łem. t. u drelii pieni
. ty
c. bro- 
KUr. ksiątek i obrazów plusawyeh. roz- 
rzucone są po cal)-m kraju. podsuwane 
jako stra......a mlodziety po to. by ją ą&D 
gnlnować, uczynif ją nIerdo
 do wy- 
pelnlenia Izczytnych zadaA. 
Zło szerzy li" lecz nie triumfuje, 
jeszcz. nie opanowało mlod:liety pol!!kleJ. 
9r śród toczącego się boju" podczas zapa- 
miętalej .... alki ae ziem tworzą się od IIE.- 
NgU lat kadry wojowników, rosną szer. 
Bi szermierzy; EWolna, lecI atale P.:)Wlta 
j
 armja, na której sztandarach jako ha 
lila wypisano slo......a= .,Bóg I OjCZ) znaM 0- 
raz umieszczono wiurunek wodza du- 
chowego iw. !ta.abllawa Kostki I tak 
jak oDBił iw. patron młodzi et y wspoma- 
pl mętnie rycentwo polskie w walce a 
mrowiem pogańakich Turków I Tatarów, 
tak I lhiJ blogoslawi OB walce, wpraw- 
tlEie bezkrwa\\ ej, lecz niemniej zaciętej, 
któ", t
 Stowarzyszenia 
Iodziety Poj 
aklej za]ewaJ
em nu DO«aiIstwem oby- 
czajów. Słowa: Stowarzyszenia \Oooz!pt,- 
Polsk. IIle kryją lapewn
 talemnicy dla ni 
kogo. jak wiadomo. omacują nazwę 
znanych nam wsz)..tkim to", anYltw mło 
chiety. iIItnleJ
yeh w cał.j Polsce. 

rganizowane pnet: prawdrlwych Prl' 
)aclół miodziety, skuplaj4 w .....yeb 1Wi- 
I"!'gach miodzleńców od lat l' 'Wzwyt, kt6 


...... ..ł. ta łłpea ItJt 
. 
_OW O PO.o ll.dD - ___ _ - -'- 
I wiarY I. milo
 ku Bosu 
:- =

łe;.ł
ziełY, Wreu.:l. hartowa. 
nł. ciała, lporty, sry I aabawy na po- 
....i.Lrau maJ" pnyclynJ t .Ię, by w adro. 
wem dei. Idrowy lapano\\ al duch. 
Ankolwl!'k .epsuci. I n!e\\lara eona 
",'lec.J lI)'.kuJ. oUar. &a Jednak walka 
wypowled3llana Ilu mu.ł oalabJf ailę dzla- 
lanIa wrogów Ko.dola I Ojnyany. btot- 
la. armJa młodych łolnleny, uopatno- 
: ch ni. w broA iml.rclonołn' lec. w 

arł nllzaehwlan, oru w ayste lerta, 

nle. Dalł ,tale waruta lIclba .w
a- 
nylle!\, wamac:nlaJ_ al. aast.py, krupn" 
u.rl8'l, rołnł. pot.S.... 
Rodał al. pll:!kn. pole dalalania dla nall 
w.ay.tklc:h, któn, mówimy, la kochamy 
mlod&łeł, .e nieJ ..t ona nam obca, te 
pragni.my jej dobra. 
Okałmy, .. rlKz)'wl'd. mlłuj
my 
polska mlodal.a, ni. UCJędłlQ,J J.J ayeaU- 
wych rad, nie Ik_pmy .Irca ł w miarę 
mołnołd udllelmy j.J wydatn.J pomocy. 
To nau obowi"ek. który ,pel nit mUli!' 
myl 


11'1 opułełlł la\\. pkolną ,b. jaJr.I.,ok
; 
wl(lk dołwiadclllll la łYdo
 j -::ł po ..ł:iada. 
dd " I P racy aawodo",e. ny 
o a" s l:! 'ako cel prac)' wy&knię- 
niu St?warzysz(ló :.bianła eałonków pa 
to .komecsnołf '7 dlielne Jednostki Bpole 
ś\\laUe, c&)'nn
 duch!'m katolickim I 
czeństwa. pneJc te 
polskim. lo łd y clłonek Stowa- 
J[rótko mówiąC, a. . 
I \łłodllt'tv polskiej ataf 1I'ł ma 
n)'sz
n. a" polakiem-katolikł.m, dziel. 
pra\\dZJ b w).m tele m Pańsh\a. '\\Iadom)'m 
n\'m o )\\8 B I Oj 
-
,.)"ch obowil\lko w WEględ
m Ola b . 
.. . umi..jącym w raZIe potne Y aa. 

Zt


ntowat nIe t) Iko na papierze, 
l. 
. o . e P rZ"wiązanll do \\)'Inawa. 
l czynem S" 
 
n'1 ch IdpalÓw. I nIe 
W\'Inaczając celi S&owarlYlaen a 
po
niano r6\\ nIe. I o środkach, przy 
za ktÓrych OIIiągn.ć mot na saml.nl 
:m(\('
'Yklad\' I pogad.nki majł- ulup.l- 
ni
 ęeto zbyt szcluple \\ iadomoJcI o pra 
Wda

 wiar)', a driejó w oJCI)'.ty
, przy 
rod\' i Innych dzledain nau
 \\ Ipóln8 
wykonyw.nie prakt)"k religijnych wplywa 


Z ruchu organizacyjnego Stronn
ctwa 
Narodowego w pow. lubawsklm. 
200 osób, z .fdzl",ym k.. prob. dr. Ma- 
ZebranIe w Karz,tn1ka. 1I6sklm na czele. Zt'branl. zagaił p. O. 
\\' niedzielę, 7 b. m. odbyło si, na ki pocz.«n kolejno pnemawiall 
!!ali p. Rutkow
kiego liczne 
:ranle :
e

 WrzeeltJskl I Soltya1ak. 
Stronnict'\\a 
arodowego. remu 'Przemówlenla plękn. c:o do formy 
pn
wodnlczYI. p. .
Isze\\skł. ,
s prs- 1 boBate w tre6t. aobily Jak Dajlep.ze 
zes tej orgamu,cJI na. ob'" - .ow,: wraienle. 
mia.sto. Referaty o połozenlu pol1tycz W d)'skusjl prr.emawfal ks. prob. 
nem I gospodarczem kraju W
gl;i1i dr 
lalitJ!!kl który uzupełnił .wojem! 
pp. po!!el Wrleslń!!kl I Solty!!la. y- tr

emi uw' agam I przemówienia ref.. 
wody ob)'dwu referentów zebrani na- tów I podkreślił warto
 programu 
grodzili gor'lcemi oklaskami. I j 

on Sarod oraz ddalalnośt hlubu 
W d)skusji przema\\lali pp. 
I&c e - Parla

u.rn'ego teBo Stronnic:twa s.a- 
!kl o różnycb boloc: zkacb . Marcblewskl, mauaj,c.- te w tycb clętklC:b czasa('b. 
który wyraził uznanie dla posłów Sr' w których foczy .1, walka o najAwlęt- 

arod., oraz. p. Cis.zewskl o znac:zen u sze Idealy. na1eieł)le do Stron. Xarod. 
traktatu "'er!!alsku'so, ",.zDosZ4C: o- I wlpółpraea . ni..m jHt polecenia go- 
krz)k na c:ześt R. DmowskIego i Pade- d 
re.....skiego. I zapałem przez zebranych D
o ucb"'aleniu rezoluc:JI i odsplew.... 
podjety. Diu Boże cOŚ Pol!lkę", zakotJc:zono to 
Zebrani ucbwalili JednQłJlośnle wo- nad "wyraz powatDe 1 pouc:zaj,ce ... 
tum laufanla dla Sejmowego Klubu I 
Narodowego oru. uznanie za Icb ofiar- bran e. 
n, prac:o- Ze1azaale . 8zwucnowla. 

a zakończenie odśplewa.no ..Boi. W poniedziałek 8 b. m. wieczorem 
coś Pol:1kO'" odbyło .1, na sali p. Baranow!lklego 
ZebraD1e w litem. Bnoda. I przy udziale 150 Mób zebranie Stron. 
Tego sam eRo dnia odbyło sit na'.a- Narod_ kt6remu przew
nlc:zył p. Su- 
1ł p. Dembowsklego nader Uc:zne zebra- gaj!!k!. Referaty o polozenlu politycz- 
nie któremu przewodniczyi p. senj. 2u- nem I rospodarczem kraju wyglosIII 
ra
kl z Nielbarka. P p. pos
 Wrze!llń
kl I Solty!lak. kt6- 
Referaty ",'ygłoslU pp. poseł Wrze- rych wywody spotykały si, I ogólnem 
slńskl I Solty!lak. którzy w jasny I do- zrozumieniem I uznaniem. 
bitny sposób o
wietliIi nasI, sytuacjf Po przemówieniu p. CIsuwsklego 
pol!tycZD'l I gospodarczI. zebrani ucbwalm jednogłojnle rezolu- 
Prumówłenla irb znalazły łyv;y od- c:j
 wyrataJ'let zaufanie posłom I dzia- 
diwiek wśród zebranych. \V dysku!!jl laczom Stron. Narad. oraz wU1leśll 
przemawiali: b. prob. Zabrockl. który okrzyk na cześt R. Dmowsklf'go. który 
dorzucił szereg aktualnycb uwag na przyczynił się walnie do tego, *e pa ii- 
temat go!'podarkl monopolowej oraz p. stwa zwyc:j
skle uznały I zatwierdziłY 
Cl!uw!!ki. nlepodległośt Polski. Odśplewanlpm 
Zebrani wznosili gromkie okrzyki "Bote coś Polskę" zakoilc:zooo zebrani. 
na cześt twórcy traktatu wersalskIego. na któl'9m zamaczyła 110 wybitni. 
R. Dmowskiego oraz uchwalili Jedno- zgodnojt pogltdów I barmonJL 
głośnie rezolucję, w której wyratono Zebr-ł- w L.kol"l1L 
zaufanIe I uznanie K!,ubowl Narodowe- We wtorek 8 bm. na .all p. StencIa 
mu, paczem na zakonC:Eenle odAplewa- db ł I I . od - .. ej . .. 
B' oś P l k " o Y O ., "" eczorem o.. - u- . 
no " oze c o s 
 . branie Stron. Sarod. na które pu,by- 
Zeb
-ł- . lboomJ& lo zgór, 100 osób. 
Z Niem. BrzozlL udali sle pp. ret... Zebraniu pruwoonlczył z ramienia 
nnd do 
Iroczna. gdzie na aali p. organIzacji obwodowej p. Ciszewski. 
Trzc:iilskiego, r.gromadziło się przeszło który po przemówieniu wsttpnem u- 


Tadeusz Gluziński. 8 sam typ. l'iiechby mnJe mU8l&ł o co6 
K - K I pr06lć, kłanIałby mi aJę w pul - po- 
ar)era OC a myślał i wezbrała w nim oc:hota., by jak 
(CiU dalszy). najrychlej Zacecki mWllał go o co6 pro- 
sit.. 
- Za.1:
c1d .będzie zmajoryzow&ny - 
wmlał !Dę W lęckl zł06I1w1e. Jui wszyscy się zeszJj. Z n1ewlelkIem 
_ Lepi!'j 81yszet opozyc:ję we wł.ae- bo ledwo rodzinnem spóźnieniem Gru- 
lIlm gablnede, nli w cudzym. sic:kl mógł zagalt zebranie. 
Pnedatawll w ILIlku plęJknycb alo- 
Kocio poU.iwiał june metody d..da- wacb ideę Więck..iego i prosił 10 o zabr..- 
łań ellowieka, o którym 81Jual1&k wie- nie głOłlU. 
18. 
ZahrzęJtntł uwonek I potem w krót- Więcki 
ia.dł I połotJł przed &ob'l 
klC:h 
h C7A8Q wkraczali do Babl- kartke zapisan. ołówkelm. NaJire'lU 
lIetu panowie o znanych w Pobce na- swój l1 0 g l ęd na cto.unek państwa do za- 
1Iwiskacb. mi
_zonycb prac, poc:L:em przeszedł do 
Kocio stwiecdz,11 z pnyjemnośclt-, te 5&I11egO projektu. \łówlł lugestywnle, 
.. tem zebraniu poulnem, .. którem mu używajQ.C dor-adnyc:b zwrotów 1 plutyc:z- 
dano uczeetniayć, Ucz/łUm zaledwie kil nych porów"ail. r-;
1klcowal plan dzta- 
kana.kle 0!Ibb, reprezelltowane było łania proponowanego Najwył-ego UI"Zf 
wszystko to, co w owym czasie wywie- du Badania PabstwL Skończ.ywezy wa\ał 
ralo decyóujlt.cy, choć 
to ukzyt.y I.opar} na d
żkic:b pltścla.ch olbrzymie 
wpływ na lS&
 1oQ. ClalO. 
Zaredd Z)&wU się jeden z oeł&tnic:b. - Bez oplnjl panów nie w..tyłbym 
Kocio wprowadzony przez WIęckiego rolę nic: przed!!ięwzl'lt w t.a.k watnej epr'a- 
l prezentowany gościOIn przez goepoda- WJe. Kogóż mam pytat o zdame! Oc
- 
na, witan,- byl z U
jmokił. Hoc- wiście tych, którzy za cal. Polsk, dzlA 
wwy si, jego obawy. Jeden Zueckl t)'l- myślI}. ( wiem o tern. że jeł..ell panowie 
ko pl"7,)')rzał s
 mu I IIioIIUk.rywanem na moje proPOzycJe powtecle "tak", to 
ecklwienlem. obejrzał go od atóp do gło- nikt w Polsce nie odważy mi Ile .prze- 
WJ I 
 mu laakawie dwa palee. C:lwlć. I na.odwrót. JeżelI panowie powie- 
Koelowi odruu Jn:YPOmnia.ła -ł, cie mi ..nie", to J& aam uz.na.m, te pomy- 
.c.z.ocajlu. wiąW. LaJic:kJego. - Tak! łiłem ele l odqpl. od meso projektu. 


!fr. 1
. 


- 


ł u posłowi \\ rr.esltJskl.. 
d.zlelll 8' OB 
. 6tklm nferada u&n.... 
mu, który w .: a działalności. Klubu 
JomU zebraJlt:wakazał na Ignorowanie 
Sejmo w fl8 0 &rodu prlu p. PU.ud- 
reprezentacji nw Iwolc:b .ł1unrJac:Jacb 
sklero, który otu I 'włata cal.. 
Itara II, wob
o:[towat, co adanlam 
go "jm Iko
e
u Innych jelt nie tylko 
p. posła w I wprost .&.kodUwem. 
nlewłaścl wem , a e I ł P Solty- 
Drugi !kOlfl
 p
z:



&O dla kat- 
siak. który w I P ówU najwatnlejsz. 
delio &rOzumla y, olU 1 tl two 
u.gadnlen1a nallf1l'0 Życ a pa I - 
.....
b dwom mówcom poJII,kowano 
y I klukamI. W dy.kuljl prze- 
gor'
.f p o MarkowIki, który at.awU 
m
w .drea
m ostatnie o mówc:y klł
a 
po tatJ dotycz,c:ycb przekroczeń budi.. 
r:wYCb p. ministra Clecbowlcz.a., oraz 
dlaczpgo rqd nie cbta ujawDłt przed. 
Sejmem naro tak w,aok, lumo wy- 
dan:
 wYJa.mlenlacb ja1ucb udzIelII p. 
SOltyslak, przemówił w krótkicb al. 
podniosł)'c:b .łowac:b p. Cluewłkl. któ- 
ry wznlÓJł okrzyk na cze8t twórcy 
traktatu ",'enalskleso p. R. Dmowski.. 
10 por&Ml1 uc:bwalono jadnQ8loanle 
odPowledDlO rez.oluc:j, l odŚpieWaM 
.,Kto si, W opiekę". 


5łypendja 
dła lekarzy higlenlst6w. 
MIn1stemwo ('rac)' I Op'e..1 Spoleean-. 
pne&nacl)'1o Z st)peDdJa ""JlQko6d okolo 
a.JO zł Dlleal
canle dl. lekarz)' prqDł.C)'cb 
aaplaat .II:! Da kto ml..łtcUl)' ku", b ł.- 
J.o)' pubIK&D
j w PaAlltwow.J SI kole Mł.. 
jen). od ! w,..ł& 1928 r. do 31 maja 
11130 r. _lo 
Kandydaci winni 
dat prawo ...-. 
t)'1U I.kankl.j w panatw
 po
k1em. aU.t 
uregulowan)' ltoaun.k do, wOJlkOwokl I 
Iloayf IoObovo i-ł&A'e odJ:I)'c:1a Da ł-dUle 

hn1s\!'"t1lo" ł'rac)' i Opieki Społeczn.J GO 
najmnIej dwulpt.nl.j Ilu1bl w iuapekcjI 
pracy Da aaaadacb ojJulo)'cb. olLrUloD)'cb 
nataw" O pa.6lt1lo0W.J alutble c,wl.l11.J. 
StyptndyJd maj.. pra.'o konyetanł& s bul 
117 Sl
ol)'. P _ ""- 
Zlloezenła przyjmuje ukretarjat --- 
-łWOWflJ Szkol)' HIllen,. \\ arlEaw&, CbOo 
Clmt1ta U. do l-pl Ilerpnla 1929 r. 


. 


..Myśl Narodowa'. 
Zam1ut nr. 2S . )Iy611 NarodoweJ- uka- 
:&al &i. nr 29" blal. plam.. Da ko1'\c:u. .dEł. 
mlala bY
 Ofena)- !'Iowacryólklec o .An 
ena Izm" Tamta edycja ulfltfla za ł.D 

;kUI koÓfi.kat'le. O anty.'
raallan" 
pewnyt'h .r..r wlaAnle .. dzi.....ł- roczn:ce 
crektatu ",t..M1lklewo .1el. al. .. Wł.t 
czeństwM mÓ.... 110 QlCat.n1em1 CJ&I)'. 
ka ftkOd&, .. prua nie mote 
 .. 
wytyn!e aktuaJnokt.ł"
 ho ,_ w T1')'be- 
Do prooeau ar D 
 w""u 
nale Stanu nawlt,Zal bardzo ,łębako l 
 
m1. l an1 art)'kul p. Jan RemN(lhlVk 
Da pnYU.d:zle w)'lł..pleń d11.ln.,.o u.... 
oaJtartycitoJa poela Uebennaoa w)'k....( 
 
opofJ'«:Ji obecnel pnedWk o . 
;
yfn; 
mot.na traktowaf rycu.'1OwO. -....- 
0161 aarodOWJ' a IIOCjalł-ycmy - to dwa 
CJdrtbae łwlat)'. jIt. .- 
:S;ean)em.1. elekawe I 
 ł::OW- 
da1ae M1)"kul, 8enat(Jf'6 . 
skl8l'O o 
poleonl. I l)OW'Odu noW)'cb P:: 
\łade1ln'a I Bohdana Śuchodolsklqo O wł- 
wycb metodaC'h w,-ChowawCZYcb. K
n. 
de o lItOlOwaniu tE. !dei prac)'. y hO- 
uw&I{t Sucbodoll'kłetrO .. 'Wlec
 W)'j.kO 
110 a...cbw WJ'wołu 1111 wlelkła wra& (CI.). 
łrodlk otrułwlaJący. 

 
Kocio podz.IwIal .m.tnowaq UfC
 neJ Ju! w calej Pol.ce rcnprawy P. t. 
no6t Wltcltleso. "Czeso oczekuje powiat kolbo.zoW.k.I 
B)ło do przewidzenia. te dYKUAja od n1epodJegłej pOlak!t'., jako autor 
 
pójdzie gla.dko.1stotnJe at czterecb mów er - powtan&m - w której udał:..:. 
c6w pokolel 06w1ad.c:zylo al, za. projek- si, w 
86b,
, wzorowy &ob 
tem WI ckl o, wtanajtc w zm1eolo- wat polr'U'by I warunki tyc.1a jedn.. o 
nej forł:le :So ':ła.ne wywody. 'powiatu, wiem dobrze, z Jakleml trudno- 
Wydawało alę, U wynik zebrania je8t klaml trzeba walczy t, gdy .s, pragnie 
przM'ld.zony, gdy nagle zał,.dał glosu Z8romadzlt I opracowat ogrom materJa- 
Zareald. Wyd,ł mlęlllste o.t.a I zaC:Z4ł łów. Ale czy I tego wynika, by si, uc:by- 
zlołl1wl.. lat od doniosłej prac:y I wcieg&t w to a- 
para' paA.two
y! Niech si, znaj(We 
- NI. 4daJem glosu odruu, bo nie peWll& lI06t ludzi, %. któryc:h kaMy o- 
lUbi, psut barmonjl pcaeuje j.den powiat, c:bOĆby gorzej od. 
Rozejnal .1, a odcieniem lekc:eważe- mnie, gdyż nie kaidy ma moje kwallfl- 
nla po zgromadzonycb. Było june. te kaeje, a pan Wlęckl błdzle miał cał06tl 
ze.miena prumawiat przeciw projekto- PnM -łworzenle untdu nie przybtdz.l' 
wl. . przede! 1ud7J, zdolnych do takiej pracy 
- Co powie ten zarozumialec, - za- Wlock.1 ujmlechntJ .tt z wyż8z06d.. 
.tanawlał l1ę Kocio sledZłC wtulony.. _ Pc:Mtwolę BObie przerwat. Pan Za. 
k,de tut obok pieca. reckl mnIe nie zrozumlal. Nie Wysłowi- 
z..Tec:kI mówił don06n1a 1 dobitllle. łem elę mote dośt jasno. MnM nie c:bO- 
- Nie będę panów nuty I dlt)8leml kI o zbił-' monogT&fij. lecz włdnle G 
wywodamI. Dla mnie rzec:.z jelt proeta. całołł, opl"acowa'N) Jednolicie I pod je!- 
Natworzyliśmy urzędów dosyt, wlęc:ej, nem klerownlctwt'm. A D't"4zł.. pań..two. 
nit gdziekolwiek na Zac:bodzle. CI, co po Jako całośł, ma takt.e .\\ Ije potrzeby, 
DD.a pn.yjdo, btd4 mieli kłopot ze ZIl091e- nam nle
nane nie będQ.cr \\całe .....ypad. 
niem t,ycb dZiwotworów. Teraz pan Więc: kowO potrzeb po.zczególnYC:h pow.... 
ki chc:e tworzy t jMzcze jeden. Poc6t ma- łów. Jakaż mOl1ografja powiatowa ro" 
my tworzy t nowy urzt.d z calym apara- świeci nam p&nujt-c:e tu c:iemnoścf, jak al 
tem untdnlk6w7 Ja wiem, te taka pra- da. nam cbat najskromn1ejllZe podMA"'" 
e&. któr'l prow&dz.i pan Wltokl Jeat tru- do wn1oekc'lw! 
dna. Jako autor Awieto wydanej, a -ław- (C.... da.I-ą oułl)pl). 



,
>>>
KrWld a aamkDł.łycb w..clla6w. - Boz. 
..... I "l:'
w::':,e
--ł=a I JwlD. .łieszczęsny wybuch miny w Modlinie. 
Dnia 8 bm. w wydziale karnym Bl\du 
O
lloweso w Toruniu rozPOCfA:IO się w Jeden żołnierz zabity, 4-ch rannych. 
wie'..le) MU przy uczelnie wypelnionel PodCZAS odbywajl}cych się twiczeń Jan Zbyradowski I Bolesław Nledbała. 
plerjl kilka wi,k6tych rozpraw przecIwko sa p erów PO d :ModUnem , w czasie za- Rann y ch P rzewieziono do - zp ita la w 
kilim sza}kom o rozboje z broDlą w "ku " 
I napady bandyckie. Trybul"łlowi przeW'O- kładania miny przeciwczołgowej przez Modlinie, gdzie nałożono pierwsze opa- 
dnlcz)'1 s
dlia dr. PIuecki.. ODk.artBI pro- sierżanta Józefa Zientarskiego, nastl!- trunki, następnie zaś przetran.spol"to- 
kurator u,zińaki. pił przedwczesny wybuch. Siłl} wybu- wano do Warszawy I umieszczono w 
W pierwszej !ipra
1e DA lawie ollkar. 1 chu siertant Zientarskl został nabity szpitalu Ujazdowskim. 
tonych &&siadlo kIlku mlodych lud7i oekar na miejscu. Nadto uległo poranieniu Na miejsce wypadku przybyły wła- 
tonych o 1H\\
nie plomb
 kolejowej I wa.- 4-ch znajdujl}cych się najbliżej miejsca dze wojskowe, !!I}dowe I żandarmerja, 
Ironu na stulI towarowej Toruń - przed wybuchu szeregowców ł-Ito p p sape- którzy prowadzll w tej ;oprawie docho- 
miŃCie i kradzie
 I te
ot w84fonu pl6tna. rz): Bolesla w Owczuek Jak6b Chwat. Menie. 
kUkanaście Sienników I 100 k,
. cukru. - ' 
Oaltartenl do Win,. s:e przyznali I wska- 
zali puerów. którym sprzedali altradziiJne 
rzeczy. Ruem na ławie oekartonych za. 
..iadlo I oeób przewatn.le mleezkai1c6w Pod 
.óra. 
 po przeprowadzonej rozprawie 
uznał winnymi kradziety kolejowej mlo- 
d()cian
o Bronislawa Lukaas wskieso I 
.___c1&il 80 na. 10 mies;ęc)' więzienia. Buł- 
lera na 6 miesięcy ""ięllenia. Jana La.k1l6 
1.& pc.moc w kradzlety na. . Dllesi
ce "ię- 
sieni.. a puera Wladyslawa Lukaszew- 
.kieRo. któr) kupił 100 kJS. cukru za 80 
II. na 3 mle;llłce wiezienia. In n) ch olkar. 
ron)'rb, którzy kupowali akrad.lione sien- 
Dlkt ponlewU przpdmiot,. p
lawlaly 
mał. w
 
 uDJoewlWJit 
W drugiej Iprawie pod konwojem 7-lu 
policjantów, uzbrojonych na ostro.. "pro- 
wadlJOno do Rall czterech miody ch bandy- 
tów _ Zygmunta Tomaazewskiego. Feliksa 
Kurowskiego. \Vladyslawa Kędzienski&go i 
Jana Bialego. wszYSCY od IM 21 do lat 30. 
W ub. roku byli oni poetracbem rótnych 
okolic Pomorza I Po?nańakiego. Z broni" 
w 
ku dokonali oni kilkunastu napadów 
bandyckich te.-or)'zuje.c wylęknIonych 
ml
c6w. PrócJ nkh W])rowadzono na 
salę rlIwniet pasera Sunidta, a oprócz nie- 
IrO na lawie oskartonych la pall8J'8two zna. 
lula II, Aniela K.łzieraka. 
Po od07ytanlu akW 08kal'tenła.. który 
obejmuje k'lkanaście stron druku. okazalo 
IIle. te pi"ty cdonek ezajkl nIelaki Lis. 
którelro niedawno schwytano. nie jest ob- 
jęty aktem oakartenla a ma 011 procs ty
h 
D&padów równiet na. !lWem sumlemu 
mordenstwo. Po dtułlzej nM'dsie 84du s 
prokuratorem. prokurator prosi o odl"OOZe- 
nie rozpra\\ y celem objęcia aktem oskU. 
tenla równleł i bandyty Uea. Obrot'lca 
oe.kartont'ItO o paaeratwo Szm
ta. dr. Pa. 
weł OssoWBkl przył
 aM: do wywodó
 
prGkuratora. prosi jednak o wypus
z
me 
z arautu jetl'o klienta, który jut 6 mJeslęcy 
znajduje el, pod kluczem. Prokurator zga. 
dza się na wypuszczenie «o Da wolnoAt za. 
1000 1.1. kaucją,. lub teł w myśl noweJ P!'. 
cedury. by oddany byl pod dozór polICYJny 
I oho\\ I"u.iem zf{łaezania sle raz w tydrień 
do kontroli. Sąd w myśl DQWej procedury 
u.rolnll oekartonego z aresztu. ale zabronił 
mu nawet na krótko opuszczał miejsce za.- 
m ie&zkania bel Ulwolenia wladl sądo- 
wyrh 
Sfanlelaw Gacel"'lewica lat U I Bronl
 
elaw Szydzlkowsld lat 21 wstali oskartenl 
o dokonanie napadu rabunkowl!lto w Ur26 
roku na uhcy w wieczór Sylwestrowy n.a 
nauczycielke Maleckl!o w Cheł!Dnle. obccme 
mlesrkankę WarIłUWY, której wyrwali ta- 
rebk, s ki koma zlotymi. Plerwsl6ffO o- 
I'Ikarton6fl;0 bronił adwokat dr. p
we! o.- 
I!IOWl!ł[l. d.ruf{iego adwokat PnYaleckl: - 
Swiadek pot,ZkDdowana Małecka powiada, 
te torebkę niosła na l'QC8. napadnięto J" 
ztylu. Napastników nie widzial&. bo było 
ciemno I d%iA Ich nie pomaje. Po zam- 
knlędu przewodu są,dowego prokurator 
podtr1Jymuje &kt oskarteDla I u,da suro- 
weJ kary. Sąd po dlutAlel n

le bez za- 
komunikowania stronom SDl1aIlY UW o- 
bkartenia u
naa oskartonych winnymi p,- 
brania turebkl I &&SĄdził obydwóch po 3 
miesiące wiezienie I na pod8tawte e.mM- 
sUI karę im darował. 
Walent.y Uarkowski JJ&IIL w WaT8zawi
 
1 Wiadyał&w Kapltulalti lał M. ob,.dwaj 
karani. obecnie w wię.zieniu łledcsem. .są, 
o!lkar2em, te w OlltroWle prz,yaz11 do mle- 
..u.wa IQlnI.ka FIł80walLi.8IiO 13 
 


Nr. 159. 



ygrzebane skarby. 
Pr!;, kopaniu fundamentów nB 
przedmieściu Buzy pod Lublinem, na- 
trafiono na drewnlant beczulkV, zawle. 
raJllr, około łOO .duk monet., a miano. 
wici. polskie erebrn. denary krzytowe 
o typie Jedenaltowlecznrm. kilka dena- 
rÓw państw OŚclenn)'rh, oraz kilka 
broktearów o typie niepolskim. Skarb 
złożono chwilowo w urz
dlJe wojew 
w Lublinie. 
Drugi bardzo bogaty skarb male- 
zlono podczas robót ziemnych przy bu- 
dowie toru kolejow(\j'o Luck-StoJanów 
w BOI'YC
fcacl1. Składa elę OD z dwóch 
baniek, podobno srebrnych, ze IIrebrne- 
mi monetami z III. w. po CbrystUJIle 
dużego z.łotego medBlu oraz kawałka 
metalu prawdopodobnie złota, keztaltu 
J.aJowatego długości 15 cm. I grubości 
7 CIO. Skarb, ważl}c) około 10 kg., roz- 
dziel, 11 między elebie robotnicy I czę- 
6elo,,", o eprzedali za drobll4 sumę pe\\' 
neDlu ant)kwarjuslOwi we L\\owie. 
UrZłd iledczy w Lucku przedsle- 
wJJllł natychmiast I!tarania. majłce na 
celu odz) skanie skarbu. które zostały 
u\\lei"lczone pom)'ślnym rezultat&t1 
CZ(Śe monet zdeponowano w urz
dzie 
wojew. w Lucku. część zaA ... lwow- 
skim urz
dzłe konserwatorskim. 


PRA WO I SĄD 


ILOWO PO.OR_m - IObota, dola U Dpca 11211'. 


o łfO(1z. D-ej wleC7m'eID uh. roku . jedea z 
nich krzykn..l: ..Ręce do lJóryl- I wym1. 
rzył & b",unlnp do FI.-owaJde«o. Fłi80W. 
:tki nje zląkl siQ opryszków. porMLł patel- 
Ol' I uderzył w łeb naputnlu I podniósł 
a.larm. Naputnley zbi
IL Przedtem ci 
naPAetnic)' byli u 806podarza Ma.lierew- 
".kie,to ale r';'uDku nIe próbowali. obaWIa- 
Jąc .;ę domowników. Pierwszy 08k&rtony 
do winy a14 Dle poau 
a I powiada, te o 
tej ROOzlnle DO w)'puazczeniu z wi,zlenJa 
w Grul1ZJądzu był leszcze na poaterunku w 
policJI I chce udowodnił swoJe alibi Rów- 
IJlet I druj"i oekaJ'tony chce udowodnił 

WOje alIbi I J)OWlada. te w dniu tym le- 
l!ll chory. Zeznania świadków nie zgadzaj" 
.Ię z protokółami I zeznaniami policyj- 
lIemi. Wobec spnzecznołcl t
ch zeznań 

e:em powołania nowych Aw'adków, sąd 
na podata,,!e nowej IUltawy przerwal roz- 
prawe do dnia 17 bm. do go4:r. 11 rano. 


Jan RoIańskJ lat 21 i jego br&t J6cef 
 
],g skr&dh w 
 PodgÓI'2& rÓinym 10- 
spod&niOm łO ktH", 2 gę45i i 1 .wlD1t. Ponie- 
wat oe.ka.rtem do winy 1114 pl'2yznaJi. sąd 
slt&Z&ł pierwaz.ego Jana na półtora roku 
więzienia a Józefa jako mlodHego I je- 
uc.u n e karanego na . miesiąe4! więrie niL 
Cze-ław MU8zyńaki lat 24. .oet&I eka- 
zany za występek z. 176 ł-. 3. doko- 
nany na 13-letniej Krzytail8kleJ zam. w 
sclJrooach na IiYdj;!"OIkiem. na 6 miMięcy 
więzienia. OtikartoDl!Ito brooU & urzęd u 
apl p. Mankl. Rozprawa odbyła się pned 
wzmocnionym trybunalem przy drzwi&.h 
zamkniętych. 
Według nowej ulttawy ° poetePO wanlu 
karllem. wszystkie 8Jjrawy apelacYjne bę. 
d" sie odbywat jut od l lipca w sądzie 
apelacyjnym, gdz e będ. prowadzone roz- 
prawy tak. Jak prowadzone są rozprawy w 
sądne ok.J"egowym. 



 
= 
= 


mmllmllmlimllWIIIIUIIlillllImUlWIUlmm_lIl!Im!IIIIIUIII! I 
Oprawll ksiqżek 


I. 


II 


r.rycsajnycb dla bibl}otllk publlC%nyc1r lub kpnycb tlJa 
hibljolek prywatnych w wykonaniu arty.tycznem, zlot. 
lłapillY. brzll9i i t. d. po cenacb przyatipnycb wykDnuj. 
'Druiarnia 30ruńsia Sp. cIlic. :;::;::

 
el.

 
W,.y/ki dla kJillrrtil/, zamlfl/lICOWll/ u.kutec:miamy ttZl"minowo i franko. 
'J1p.imm/U/I!IIIIIIIUIIlliIUUllliI!IIUlli/lUillUlli/lU/lllllmlJUJJ/lIIUJ!W_ilJWlIJJj I I ,1111 II I 


Wykrycie olbrzymich nadużyć 
VI wileńskiej dyrekcji ceł. 
Skarb państwa traci przeszło cztery miliony złotych. 
w l I n o, 11. 7. ... I wśród obecnych i b)'łrch urzędników u- 
Wielki} BeI18ILCję wywołało w mieście I n.ędu celnego w Wilnie. 
wykrycie przea władze bezpieczeós' wa W wyniku wspomnianych dochodzeń 
olbrzymich nadużyć w urzędach cełnych zostali aresztowani Wacław Sawicz, Sta- 
Wileńskiej Dyrekcji Ceł. Według uzy- nl8ław Maciejewski i Mieczysław Szczul- 
skanych informacYj na terenie Urzędu czek, urzędnicy urzędu celnego w Wilnie. 
Celnego w Wilnie od dłuższego czasu Marjan Wiencławski, urzędnik urzędu 
popełniane były nadużycia przy etenlu celnego w Turmoncie. Wiktor Wiszniew- 
towarowo Według tymCZ8BOwycL obli- ski I Józef Witanowski, urzędnicy kole- 
czeń szkody, jakie skarb państwa poniósł jowi stacji w Turmoncie, "-ada w 
Ie- 
sku1lldem tych malwersacyj, Idęgajl} 01- dyński b. naczelnik urzędu celnego w 
brzymiej sumy przeszło ł miljonów zło- Wilnie, Eljasz Strakun. Sze])8zel Arluk, 
tych.. Zelman Wileńczyk i Józef Brytan, ekspe 
Po dłUŻSZem dochodzeniu wykrycl zo- dytony. 
staU sprawcy zarówno z pośrod przed- , Afera zatacza coraz llzersze kręgi 
stawicłeU mlejeoawych firm, jakoteż .. 


"Armja" Z 260 żołnierzy 
będzie broniła całości I bezpieczeństwa Wysp Normandzkich. 
(Korespondencja własna). 
Paryż. w lipcu. je I tu wdzięczny posłuch i aozum{e- 
Wyspy Normandzkie naleq do tych nie. W t.rID: cełu zamiast milicji stałe
, 
zakł tkÓW kuli ziemskiej, które z po- którll zmeSlOno, ma być utwoczona Dll- 
wodzeniem mogłyby się obywae bel IIcja ochotnicza.. składajl}ca się z... 260 
sił zbrojnych". Mimo to od lat z górl} podoficerów i żołnierzy. 
dwustu Istniał na wyspach tych "wy- Chętnych do słuiby jakoś nie brak, 
czaj, te wszyscy mieszkańcy. płel mę- gdy t dł;ltychczas . wplynęł
 około 500 
skiej z ukończeniem 16 roku zycfa llta- zgłoszeo. co śWIadczy, IZ obowll}Zek 
wali Ilę lIiło. faktu czlonkaml ..milicji", żołnierski nie n
lety .na w
spach ani 
w której pozostawali aż do ukońcrerua do twardych, aOl do meprzYJemnych. 
50 lat Swojl} drog
 nasuwa się pytanie. 
Ob
nle zgromBdzenle prawodaw- czy utrz)'m)'Wanle tak nielIcznej .,ar- 
CZ6. obradujllce w Jersey, stolicy wysp, mji" ma jakikolwiek sens. C"yt taka 
zapragnęło dać wyraz "pokojowości:'. "siła. obronna" będue zd!lna do 
nl
 
oiywiajlJCej ie, tudzie! zaznaczye. ze nalezytego odporu w raZIe rzeczyW18teJ 
Idea powszechnego rozbrojenia znajdu- potrzeby! 


Skarby Morza Martwego. 


W Palestynie snaJduje al, wielkie je- 
zioro ma.ne nam s Biblij jako ,.Monę Sło 
ne" (..Jam Hamelach"). ,.Mone" to nIe. ma 
ładnego połączeni. s morzelD $r6dzlem- 
nem, Clerwonem lub oceanem In
yjeklm, 
tworzl\C umknie" całość. Dlugoś
 je
 wJ 
nosi ł6 mil, a pnecietna SlerokOilt 8 I pół 
mili. Najwieksu. jego głębok
 dochodsl 
do 1300 stóp, ale tylko 111 cle Aci północnej, 
bo południowa częśł jest płYtka I najwlęk. 
sza. glębokollt wynosi tam od 3 do .12 stóp. 
Kiedyś w dalekiej przeszlOŚCI samotnt' 
to na I"dzle Jezioro bylo CIeści. wielkich 
wód I ł"czyło się s morzem Cze
wonem. 
Obecnie do morza Ulgo wpada ŚWIęta rzP- 
b Jordan I sze",
 ruczek pomniejszych. 
W aasach nowotytDych nazwano to 
jezioro ,.Mon&m Martwem" I ta o.a.n'a jut 

tala. 


Niewielki te.D ssma.t wody zwr6clł w 0- 
statnich cusach na siebie uwagę nie tyl- 
ko historyków i pn;yrdnikÓW, ale i kapita- 
listów. Badania bowiem wykar.ał)', ie na 
dnie ,.Morza Martwego" snajduj" si, w 
olbraymiej Ibśc! bogactwa chemiczne. a 
mianowicie potat I związki potatowe. - 
Wartośt tJch naturalnych produktów ch. 
miclnych fabrykowanych w cudowny spo- 
sób pnez przyrode, przedstawia sie według 
obliclPń w r.awrotnej sumie tryljona dola- 
rOw (trzykrotna warto"t całych St.anow 
Zjednoczonych !). 
Poklady potatu znajdują, się równlet w 
Innych czt:Śl"iacb świata. ale wydoby\\a- 
nie jest trudne, CZl:sto koszt jest tak wieł. 
ki. te produkcja nie opłaca się. Zupełnie i- 
naczej przedstawia się sprawa z ..Morzem 
Martwem". eksperci bowiem twie
 .. 


Str. 5. 


pokład,. potatu łatwe są do ebploatawa- 
nla. właśnie dlatego, te woda ta nie jest 
polączona z innemi morzam1 Jub oceanem. 
KolO8&lne te bogactwa o Ue twierdzenia 
elulpertów tlą ściBie. zabierze przedewszyst- 
kiem Anglja, która odebrała Turcji naj- 
bardziej wartoAciową częśt Azji. O konce- 
sJę zab;egaj" pau tem ..tru.lt," ameryk&6- 
skle, którym potaż jest potrzebny do prze- 
myslu. Zainteresowani są równie! Niemcy 
i Francuzi, którzy obecnie kontroluj" pro- 
dukcjI: potatu w Europie I Porudniowej 
Ameryce. r-;a eksploatacji "Morza Martwe- 
go" mote poza tem skorzystał cała lucU.- 
kośf, gd).t potat jelit potrzeliny do 
 
JJianla sztucznych nawoz!lw dla rolnictwa, 
a pokłady w ,.Morzu MartwemU są tak 0l- 
brzymie. te wystarczyłyby na podwojenie 
lub potrojenie produkrji rolnej Da naszej 
ziemI. oczywiście o ile kapitaliści - celowo 
dla celów spekulacyjnych - nie ogranicZII 
produkCji. 



 
S 
== 
== 


Bezpłatny przejazd. 
Ulgi dla zwłecłz,aJOCych targi 
w Królewca. 
Zarztd Targów Wschodnio - Pn1sJdcb 
w Królewcu, chC4C ułatwit przyjazd 
wJes7.kańcom Pomorza, Meklemburgji f 
"Grenzmarki" poznańsko-pruskiej, z0r- 
ganizował b e z p ł a t n y przejazd okr
 
tem ze świnoujścia do Pilawy tych 
wszystkich, tktórz;y chą zwiedzić 17 Tar- 
gi w Królewcu. 
Stały wstęp dla mieszkańców wymie- 
nionych ziem obniżono do ceny 2 marek. 
W ten sposób Niemcy podtrzymujf 
.zwi
zki " Prusami Wschodniemi 


Z Niemiec 
Za rzekome szpiegostwo. 
Bytom, 9. 7. - Dwaj tołnierze Reicbe- 
wehry: Mattera I Krupa. wstali ska.zani: 
pierwszy na 3 lala więzienia, drugi na. Z 
lata za zdradę tajemnic wojskowych, po- 
pełnioną, przez rzekome dostarczanie pol- 
skiemu wywiadowi tajnych dokumentów. 
Prasa pacyfistyczna nazywa teo 
"yrok 
skandalicznym, podkreśla.jąc te w ciągu 
przewodu sądowego nie udowodniono by- 
najmniej, &teby tołnierze ci zdrad:r.ill c0- 
kolwiek. roby stano\\iło tajemnicę. 
Nawet ekspertyza rzeczoznawcóW orzek- 
ła, te Inkryminowa.n.J materja! nie za.wiera 
tadnych tajemnic wojskowych. Mimo to 
rozprawa toczyła sie przy drzwiAch zam- 
knil:tych i za.padł tak cil:tki stosunkowo 
wyrok. · 


Katastrofa autobusowa. 
Na 3 kim. szosy od Grajewa zd&rzyła 
się katastrofa autobUBOł\&. W Graj ewie 
 
bywał się jarmark. na któł'! podą.taIi wie- 
śniacy z okolic. O god.%. 6 rano zGrajewa 
wyjechał autobus paMterski, kursujący na 
trakcie Grajewo - Szczuczyn - Stawiski - 
Lomta. W pewnym momencie szofer auto- 
busu chcąc wymin&f wóz, s
cił raptow- 
nie w prawo. jednakte tak nieszczęśliwie, 
te autobWl wywrócił !.Iie. Z pośród 12 
 
łeró
 autobusu Chaim ChollOwski i Ra- 
cheła Sztem doznali cię1kich obrateń gło- 
wy, zaś kilku innych pasa.terów zostało 
lteJ pokaleczonych odłAmkami szkła.- 
Pierwszej pomocy lekarskiej udzielono 
ciętko rannym w Grajewip, skąd przewie- 
nono ich następnie do szpitala w Białym- 
stoku. 


Trędowaci w Japonji. 
Japonja. według urzędowej statystykj. 
posiada 30 tysi4:cy trędowatych. Z opieki 
publi1:znej konysta 2.330 
owatych, mA 
z prywatnej 966. W liczbie pryw'at.nycb są 
dwa katolickie zakłady dla trędowatych 
które opiekują się obecnie 300 chorymi. 
InD
 zakłady są utrzymywane przez sam0- 
rządy. Zakład protestancki liczy 50 chor. 
eo zaś do buddaizmu. tak rozwielmotnio- 
nego w Japonji, to zupełnie nie zaj.muje 
sie on losem t:Jch nl
liwych. 


śmierć weterana misjonarzy 
na Madagaskarze. 
Niedawno umarł W Temarivo na MadIIII- 
gukarze o. Camhone T. J
 pro
y Qa 
misje jUA od .7 ],at I prawdopodobnie n&j- 
dawniej osiadły Europejczyk na tej wy- 
spie, gdył przybył na nią, jeszcze w roka 
1882. Zmarły słynął w Europie I w Ame- 
ryce, jako wybitny entomolog. W roku 1890 
otrzyma! on nagrode im. Savigni'
, na. 
4a.ną mu pl'Z8l paryską, aJt&demJę nauk, a 
na.s
pnie azereg rótnych innych nagród. 
Liczne '.0) da\\ niciwa naukowe drukowały 
jego prace a dziedziny e.ntomologji O paję- 
czakach lub teł s dziedziny antropologjł 
o tubylczych mi .....'k..ń..Ąc h 
k&nJ 
to PO. ID6lgaszach. 
Szpital dla koni. 
Pr8ga (CEPS). 
W południowo - czeskiem mieś
 
Jiain wybudow&ny fXl6tan.ie pierwsq 
w Czechosłowacji słały szpital dla konL 
W 8!pitalu tym, któcy Ul'ZIjdmoy będzie 
według najnowKych wymagań wet.er'J'- 
narji i techniki lekan.--kiej, ma.jdoW8oĆ 
się będzie specjalny oddział dla chorób 
epidemiunych. Poza tem Pł"ZiY szpita.łu 
urzt,dzony zostanie nauKoWJ io.stJWt 
weter) jny.
>>>
ru. 159. 
-- 


SŁOWO POJIIOBSKIE - lObOta. -ła Uli,.. tln r. 


Wycieczka mors

 Kopenhaa l . 
Zwracamy uwa
1J publicznoścI, 1* 
dnia 18-go lIpca rb. odchodzi z Gdyni 
do Kopenha
1 statek P. P. .,?t'M'lug
 
Polska" ..Gdynia", przYJmuJQc równiez 
puaier6w w jednQ stronę. . 
AmatDrzy podróiy moriklch maJ, 
nadzwyczaj n, okuję spędzenia kilku 
dni na morzu, zabawiaJ
l' w kopt'
lba- 
dze jedno popoludnie i wl.cz.ó
. Ceny 
kart. okr
tow)ch & Gdyni do Kn
nha. 
gl w jedn. ItrOnę 'Qcznle z wy%)'wie- 
niem od 80-175 d.. tam i zpowrotem 
od 150-350 zł. 
Ps.-auro wit'. którzy rhdellby. po- 
znać dokładnie Danję maj. mnznośt 
poZO!ltać w kopenhadze przez. 10 dni. 
uiy\\aj,c tego czasu na po
am. kraju 
powrót t) ch pa.!lażerów nll8tQPI z Ko- 
penhsgi dnia 29-go IIpra. . 
Szczpp:óły 1 karty okretowt' w \\ y- 
dlialf' Pasatf'r:.kim P. P. ..1.f'M'luM'a 1'01- 
ska" w Gd)'nl, tel. 1033. w af{ł'nturarh 
Miedzynarodowego T-
a W&łl'on6w 
Sypialnych oraz w oddzlalach p- 
. p, 
..Orbis" I w Pierwa.zem polskiem ':wit' 
Kłplell \!oraklch w \\ aruawie. Krak 
Przedmieście 20,'22. 



 6' 
r- - po pi erajm y (boruwie · . . r sztand." POMORSKA PRACOWNIA 
zdroJownictwo kraJo
e. 2:: 
 - 
 ' sztandaróW I haltów 
. pE'łni sewnu letnIego. 
 \ ..... 

 . 
 " ert y styczT\ych 

est
:oc:roe dzieBi.tki tysi
y o- t\'
' { , - 

:
t



;:'J.":'
;:G (jp ":i _ :
1: - M. DALKOWSKA, 
CZ)-i trz
a. im 
pecj&!D
. ka pol- 
- _ ,
... . 
st'rce. ab)' popIerali zdroJO\\ 15 _ J T oru6. 
skitY beCnie -- . l 
 
Zdaj t się, ie. nit'. Z
.
t. o k a'o- Dr;i;:ki umiejt:tnej organizaeji wlaAci- . Slowanyszenie MłodziMY. Kato. . ę- 
hasło popierama zdroJOVil5k r J delk!. I'rzedsit:biorst101l.o 101I.)biło aię tak da- skiej w Bienkó\\lm pilUe: ..Z _'d&ięczn
- 
,,')"ch powinno być tem ł\i
kszt'm pr.z y lece. te prace, \\ychodzl\Ce z tej pracowni. ścią sa tak BOlidny. arly..tYCZ!lY i w ceme 
kazaniem obowi,zku każdeg.O Ob)"Vir podzi\\iajl\ nie tylko na Pomorzu, ale w bardzo dostępnej dostarczony Stowarz)'lIz. 
tela ponieważ znajdujemy Sl
 w. ob 
- calej polsce. Jak naprz}kbd B.'r}'sław niu sztandar clujemy się w obowi
ku 
ezu' powszechnej Wysta"'y KraJ

ie
 J : lYalopolska) P. D. d08tarayl8 sztandaru złotyć nuze najserdeCZDlejSle pod&i,ko- 
którQ. stworzono pod ha!.lłpm.PO, dla hufca uczniOw gimnazjuQ1. Pp. profe- wanie i prl)'rzek
Y ,
Iecat IlUI)Jn 
rracy. polskiego czynu i polskIch dobr soro\\ ie lamó\\ ili sztandar nie dzięki bratnim sto\\ arlYllzemom . . 
aturalnych. szumnej reklamie, a t) Iko 
dąc w Spale Towarayst\\ o Rzeuueślnikow Katol)c- 
n , 
." k h P P d R kl ': h W Gd 
"; . ktOre zamOł\lło IIztandar u 
W wielkiem dzi('le WI?row('gl? ",,- na dot}'n 'ac u ana rez} enta lecz, 
 ,,
 
kRZania r('zUltató w pr
cY 
 wytwo

zo- pospolitej ub. r. Z\\ rlica)j uwagę na pewną :-zanownej Firmy I od(lbrawUY Uakowy. na 
i we wszelkich dvl.'dzIDach Z) cia gruM anystycznych, gustownych sztan- czas. dzif;:kuje I wielkiem zado\\olemem 
sc o " _ poda rpzE'(To. bierzp . udział . caly 11a- darow Pom. Tow. Roln.. ktOre wyrótnialy sa 8Olidn" i szczerą pracę. połołOn" w tak ł 
F: '.. -"'- -..I t k ch --- dar6 .. ll 
-ft em 
 } ' k o l 'nlu . która plntlruowa a 
ród polski. wsz
'scr mlt'sEkancy w...,-- się ws.cvu se e inn}' SZ....., w, a py- "U,.' .. -- I rO 
bie Ifranic wolnt'j ojczyzny. a nawet tajl\c sit:. gdzie robione, otrz}maU adres. nie tylko cdonkow Towanystw.. a e 
- 
d Polacy. któny w wędrówce za chle- Wynika a tego, t. praca artystyczna i IIU- niet I obp\'atel!ltwo m. Gdyni. podziwia. 
bE'm i bytE'm rozprosU'ni są. po 'R'S
yst- mienna w cenie jest najlepszą rekllUDł-- jąc prze!liCZDII wykonanil i dl'Ołf" prac." 
k ich k rańcach ;iwiata i hen w kraJarh pochwaly i uwania 101I.plYł\ają sa kai- poświęcon" przy wyk.on
lu !lz
ndaru, a 
al B sł G . . zatłom J 'eszcse ras dr.lQkuJemy szanownej 
pozaoce .a nl 'rzn
-ch. dą niem pracę. ory aw - Imnazjum drod I I I 

 " . I k' ł Firmie I tyczymy w tej r;e \\ e u n. 
Gdy \\ięc. zwłaszcza ci ostat
i. w pisze: ..Cale_!rono n.

ayc mł le l od l
_!)Ub icz- n y ch samOwiel\ jak i Towarz . !lt
o nie 
licznych, jak zapowiedziano. tysI.cach nosć a prz...... ewsz } 
....lem &1_ sałaD- za po mni w potrzebie o SZaD. I' Irml" rOw- 
zjadł do Ojczyzny. by zbhska i na- darE'm asch\\}"cona. C ..z niet będzie na.ue Tow. zachljcalo inne to- 
- nl ' e P -o konac ' - " I '.. O dorobk u Io-Iet- Kólko Rolnicze - zenk. pisze: cha- d L .... la 
oc.. ,

 ' ... I d I . -'"I d' wan'-lItwa Sd}.fulkle o u..upJW... 
J . pracy W -' olnym kraJ ' u na sz,,-m I raktNU zupe nego la 0\\"0 eOla., .... a aJą" . F ' .- 
nie _" t . Kółk" szUandarOw w Slanownej IrtDJo1. 
U P zuc "' m zado 
 olen i a op uszczać hę- \\5Z)Scy członkowie Lu ejslego a lID1. I T twa wl"l 
z, 
 
 d niem zarządu S\\" wddęcln" pochwałlł Sie ma dziś pra\\ e owan) s 
 . 
c4 podwojt' W}-stawy. niechaj nie o- pcnej Pani :la d08\&rczony i tak mi!lte.... KOlka Rolniczego. ktOreb)' nie "fundo\\a- 
znaję. zawodu i prr;}'krego rozcuroł\'a- nie ł\ykonany szt&ndar." lo !lObie sztandar od f., \1. Dalkowlka. 
nia. skoro zapragn, z\\iedzić uzdro- Kólko RolniCle _ Drzycim. pisze: ,.Nil 
8Jlepsum do\\odem. te dnia 7 bm. 
wiska i zdrojo'R'iska polskie. mOiemy sobie odmó\\i
 przyjemności WJ- cztery Towanystwa obchodwo 
roc:Z)- 

iechaj i tu uwypukli się żywe tęt- rażenia WPani naszego szczerego I ser- etOŚt' poświęcenia szłaDdaru sakuplOllych 
DO iy
ia. \\nit'Sione. 
ez kura.duszów. de:znego podziękowania za tak ań)st?ca- w teJie f1l1l1ie. w 
szuk_aJę.cych w obfitej skarbmc
 
1- nie i solidnie \\)'kona.ny w pracowni" Pa- t) Stowan,.slt.nil MłochietJ Katol. 
skich dóbr naturalnych wytchmema l, ni sztandar. którego poświ
enlt'l odbyło Lulkowle. Katol w 
poratD\1Ioania zdrowia, Bo \1Ioobec wy. się 12 lutego 19'Z8 r. Sto\\arzyuenłe 
Iodliety 
60kich właściwości leczniC'lYch uzdro- Dumni jesteśmy I posiadania tak wso- Zlotorji. Katoł .. 
wisk naszych. nie wolno nam lapoml- rowo i artystycznie ł\)'konanego eztanda- Sła101l.anysz.ue )I1od&ieły 
nać O ich popienniu. a tern mniej do- ru i pośpipszamy WPani" zapewnit, te.. Lnia.ni.. I WojakÓw 
zwolonem uukać ukoj.enia I sił w za- miarę motnoki polec:at łM:dziemy finDII Towanystwo Po\1lo..
c:Or 
granic:mych miejscach kuracyjnyeh. Szanownej Pani ł\szystkim wajornym w Rzęakowie. 
gdy w zdolnościach leczniczych 
kuUd Kólkom i sto'WarzY!lzeniom. 
 - Firma nsgrodzona 
ta1a zlotym m. 
nawet \\YŻ6ze 
iljgIlę.ć możemy u sie- Kólkl) Rolnicze - Stara Klsz(lwa. pi- dalem I list(lm poc:hł\alnym za artYlltycs- 
b
 sze: ..W uznaniu sa tak artystyczne ...-y- ne sztandary na Pomorskiej WJBtawie 
konanie !lztandaru. przynekamy gorąco 
o.-przemyełowej. Toruniu w roku 
firme WPani polecać W1!z)st\im Kołkom 11t!8. , 
Rolnicz. p_ T. R.. tyUII.c WPani tek szcze- Z powybZYch podziękowad wynika. te 
rych Z"A-olennikOw, jakich WPani znalazła finoa Mo Delłtowwłta zdobyła 80bie w sto- 
za swo
 pracę w n&szem KolAu". wnkowO IuOtkim czute pełoe uIDan11 \Go 
Kółko Rolnicze _ IHeJtupice, pisze: wan.stw nie tylko na PDlDonu. leCI I w 
..Dumni i pełni zaszczytu bY'\am, wprost il\BYC;h cblelni
 PolakL' Wniosek 
t 
z posiadenia PaóskiE'j(o sZUand
ru, którego Len. te przez eu
u!Dną I "ete
 obeługę 
wykonanie \\ zbudziło podZIW wśród motna sobie najwlę
sze zaufanie spole- 
wsz}"stkich obecnych na uroczystE'm jegO cle6lltwa Ijednać. co Jelit bezsprzecznie Daj 
poświęceniu. tem więcej na przybyłych , lepeA reklamą dla kUdej firmy. 
delegatów I przestrzeni" - 


tw lipcu trzy wycieczki 
polaków z AmerYki. 
GłOwny 1L.:mt1
 pnrJe da wYł.'ieczek 
Polaków a zapanlcJ komunlkuJfI, te w 
dniu 10 bm. wyruBU. s 1'... \ orku ł\ y. 
cieczka Polaków &mer) kańlklch - ulon- 
kiJW .",Ił.lku na.rodowep polllkiłlgo" 
lics.bie 700 oe6b. Wyclf'C&ka pn) tM,Jzlłl do 
Gd)'1l1 w dnłu 20 ł-n.. skąd uda Sllł .00 
Warwza,-y DA t"ydruowy pobyt. w csule 
kt.óre8o m. Ut. przyję\& b4:.h
le "'Vi. p. 
marua!kow.. PlltnJdllk" w łłc.lwed.1U W 
dniu 22 bID. .. Waruawie "i sali rady 
miejskiej od.bęcWe li, UI'O:I) 11\& alLaellt- 
mj& DA e-łć &Wi_u r..a.rod YoBtCO pol. 
MJł!80. 
W cIn1u 13 hm. wyl-.duJ.. w t"o41yM wr- 
clec:ska I'olak&w &mer)'ka.A.klc:b - 
cD3okÓW' 1IIIOWarz)'--łLa ..synowie Pol. 
liki". OrJt&D
ja La, lic
 poo&d 20 tys, 
członki.w. od%nacza Ilę &.Im. &e nałełł!.C'Y 
do mej w.....j" jut języlUem &DIOe 1 . klm 
I __ pruw&tnłe u rodun i ... SW1ach ZJ. 
cSDoczoIIycb. uwał.aj, aię jednak za PoI... 
kł-_ Wyciecu.. IICZ1\C"j ponad 200 oeób 
pruwodd adwokat J&r1 T&deua R
d 
w N_arL ... 
Wycikz1t.a lIokołÓW' alD8r7u.611k1rh 
kt6ra ba\\i obecnie w ZakopallCIIQ. -.pnr- 
by1Ioa do Waraa
")" w Mn.ble 200 
dnia 13 bal. 1'&00. 


Tego wymaga honor każdego Pola- 
ka, który nie chce wylamać się z pod 
","spóJnych dpeń ukochania I propago- 
wania wszystkiego co po
kie. 
A podk
"t musimy, Ze zanądy 
poszaególnych uzdrowisk i zdrojowilk 
polskich. przez poważne inwestycje z 
roku na rok dźwigaił. kulturalny wy- 
g
 naszych miejsc kuracyjnych. ulep 
suj. urztd"zenia lecznicze, roWudowu- 
jQ gmachy swoje. krocqc śladem po- 
5tępU. by z biegiem czasu pod każdym 
względem stanęł na wyżynie zadania 
i społecznego powołania. _ 
W rzędzie polskich uzdrowisk w 0- 
statnich kilku latach na jedno z pie!'- 
wszych miejsc wysuwa sie zdrojowI. 
eko Inowrocław, leqce niezwykle do- 
godnie na wielkich szlakach kolejo- 
wych Wareuwa - Poznan oraz 
Gdańsk - Poznań - Kraków. Zdro- 
jowiako Inowroclaw poczyniło oStatnio 
szereg kapitalnych inwestycyj. Przed 
trzema laty pobudowało pach k.pie- 
fi borowinowych a w roku bleqcym 
wykańc:za olbrzymi bUdynek no"oczM 
nie untdzonego inhałatorjum oraz. h)"- 

 I ełektroterapji_ Jest też Ino- 
wrocław jednem z najtańszych uzdro- 
wisk. a glóWlU) jeso zalełł, jest ta. ii 
uliczyt go trzeba do najbardziej pol- 
lIkIch uzdrowisk. Sł.d nie dziw, że 
s roku na rok zwiększa eię tam liczba 
kuracjuszów. korz)staj,cych l najsit- 
niejs;rej w Polsce solanki dla porato- 
wania &Wego zdrowia. 
Podobnie aeszłt, jak w Inowrocla- 
wiu. pneprowadzono również I w in- 
nych uzdrowiskach I zdrojowu.ka.c:h 
polskich o wiele intellt!ywniejsze prz.y- 

otowania, niż; w latach poprzednich. 
by w sezonie tegorocznym niez:liczonł 
ruszę Rości I kuracjusz6w podjQĆ goo- 
nie i. zyskać ich dalsze zaulanie i po- 
parcie. 
C
cą.c byt bezstronnym przyznać 
musimy bez ogródek. ie mimo bardzo 
ci
ikich warunków gospodarczych. 
wszystkie uzdrow1@ka nasze nie utaj" 
w p!"acach I w 7Akresie ulepszenia llta- 
nu sanitarnego l techniczn
o zdziala- 
Iy bardzo dużo. 
Z uwagi. że w tym roku w I
zno- 
ki z Wy
we. Krajow. spodziewany 
je@t po
az.ny W"lZQst frekwencji gości 
zagranIczny
, przeto rychle zadecy- 
dowanie mUJKa l zapewni8Iie sobie 
rnł
r;kania na letni wypoczynek leży 
winterMie kaw4!lo ob7watel&. 
Zaznaco/ć jeszcze wypada. że cenT 
w uzdrowI!!kacb polek ich zasadniczo 
nie uległy znacznieJszym zmianom. 
ani też z prz.ewidywanem tegoroczne m 
zwiększeniem frekwencJi spodziewał 
-ię nie moina n&dmi«nej droŻTZn,.. 


- 


Do wladomoścł maturzystów. 
Zwl4ak 8ł.._16w ar.ow z-...... 
alCIIII 'tV w........ podaje do właoomokl 
matunyst.ek i matuny_Lów pomorek.l('b, 
te &poda IntonnacJina Zwl..u.u. &ChIe- 
lająca pi
mJCI!In)"(".h informacyj o oaeł- 
niach aJtademu'klcb w Wanzswlfl, CI)'n- 
'" bęchle pnn ...kacJI'ł w Gródku na 
Pomonu. Acłr.: J»OC* Drryc:lm. pow. 
świecie. Elektrownia w Gródku, ltuÓfl'Dt 
W. Radobylskl. 


Piąty zjazd śpiewaczy VII okr-:gu 
pomorskiego Związku Kół Spiewaaych. 


preu& Lutni Jan kabel." SL Piechocki I 
A. )4aajak I Wi
cbork&. 

&etępnie przemawiał Its. dziekan Wll- 
moweJti, a druh Wilc:sewllki skreśW tycio- 
I'}& Lutni i )ej prace w czule za,boru. Jako 
ostatJll prtJltes Luto i druh Jan kabat witał 
cbóry i d
lłkow.J imieniem Lutni .. 110- 
t.one t\ czeDla. 
Po ZatoJ'!aeniu urocsyetoki uata",1ł cM 
ry Mkretan: ol«'ęRawy druh \\ L wqTler. 
poc:hód poprowadził w 
 dWOł"C& I po- 
nowna skiel'OWW na Rynek. p;d%.HI pod je«o 
kierownktweG1 cb6ry przedefilowaly prud 
władzami. udając 81ę nutępn
 do lokalu 
p. Cml68kll'go na ..-pólo,. ołIlad. podc:zu 
lrt6re
 ...z.nltlliaoo liczne toeety. 
lu'ótko przed odmarllletD do luku 1ItrZe- 
lec:
o odbyła się generalna pr6ba pleAnł 
kompocytor& prof. NowOW':ejUJ0e80, którY 
prl'ynekl _óJ ucJ%.lI&ł w z)efld:Ue, len w 
08t&tnim momencie mWt'al odmówit, I!'drt 
na l)r06bę ks. kardynała łflonda udał ai
 I 
koncertem do Pr1J&1. W _Itu strzelec:kim 
roZJ)Ottąl .Ię około jl;Oi1a. 17.f1t kOl1kurl chO 
rtYw o nagrod,.. do kti) o lItanęlo 8 ch
 
rłYw oltn:f!O'WTch. 
JUry etaIIowilt: p. J)I"Oł. Z. Urb&nyl a 
Bydjl;oezc.zy. P. prof. Warcsak z TurholI I 
lIyt-y@'eot Lutni toruń11kle) P. Pi..,tkow&ld z 
Torun& WY-ł.ęPY ch6róW reculowal ...Juoe- 
tan oknJlfOWJ' drub \\1. Wegner z 
póloa.. 
Po zakoóc:zo&ntu konkurIN WJatępo....l,. 
('hOry dowolnie. W przerwe.ch konclIJ"to. 
wala orkil!8ł.ra d,fa P Jfermanna z 
pólna. 
Około Ifodr;. ro-ej po krlJtkłem I flłosownpm 
pn.emówienilu czJone1t jury Po prof. Z. Vr 
banyi olllowił wynik kOllkurau I ro'7.d&ł na- 
grody. Wynik konkursu jelit nu
pll)l\cy: 
I na
roda zwią.zkOVoa Lutnia Chojnlce 
_ 7ł puoktów dyplom zwl..z.kowY. 2 IIaIlro- 
da l I16l!'1'oda ok
. Lutnia Wi
rk za 70 
punktów dyplom oltrv:OIWJ'. 3 
 II 
nagroda okręt!'!)Wa Dzwon Sypnk1wo za 61 
punlttów dn)lom o1truoWJ. . nurod& - 
n84\TOd& p&mll\Lkowa - Lutnia Kamień 7a 
$) punktów dyplom okn:gowy 5 n8
da 
_ Dal!'roda mkljll
 - Lutn a Bruay 1\8 

7 punkt6w dYJ1łom Lutni mlflJtlCOWIIJ. Lut. 
ni z TOTUnl& w u7..naniu ZA doekon",le wy- 
kon8l1lle kl1k11 plŃni poZI& konkurilem wrę- 
C7,l)f)) Ja.łto dar 'P8n1il\tkowy cfIJ\ny Oraz 
.Brtwa pod Grunwaldem". 


Więcbork.. 
W niedziele dnia 7 łiiK:a br. odb} ł eię w 
Więcborku z okazji uroczYlItości 10 - lec. 
illtnienia TOł\arzyat\\-a Sp:ewaczego PLut ni" 
w Więcborku piąty oltręl{oł\Y zjazd śpiewa- 
ny 7-go okręgu pomo!'!lkiqo Zw. Kół Śple 
wattych. Jut od 
odz. 
 rano IOCV:ly sił 
zjeMżać !!8.D1OChodaml 1 J)Ow6Uami chOry. 
zaś gł-» chórów pnybylo pociągiem od 
stron)' Chojnie. Na dworcu po...ital chóry 
prezes okręgOWY drh Bruski i miejscowa 
Lutnia. poc:zem z orkiMtl1\ na czele udały 

 towarzystwa przez miallto do lokalu p 
Cmif1akiego. Tu odbyła się pod dyrekcj" 
dyryp;enł& okręgowego drh. Gierll7oeWskie,o 
f['elleraina próba poł
nych chórów mie- 
szanych i m
kich z towM'zyrz.en:em OI'kle- 
!Itry dętej. 
Na z)8Zd przyb) Iy nalltępujące towa- 
rzy8twa: Lutnia z Torunia. Lutnia z Choj- 
nie. Lutnia. z Brus, Lumia I h.amienia. 
MonhJ8Zko a Lubc:'zy, OrfeUAZ ze Aliwic:., 
Dzwon :r. S
 pOlewa. Lutnia z 
pólna.. L
t- 
nia z Więcborka oraz delesaci HannonJI I 
KarsiDa, Chóru Kościelnego i Moniuszki a 
Tucholi i pruea Z
iązku 11. radca Makow- 
Ki z Torun1&, razem w lile okola roo śpie- 
waków. Pomimo ulewnego de.zcZ\l I dale- 
kiej dr081 przybyly na zja.zd Jedne £ naJ- 
ruchliwszych i nalw\ęce) czynnych to1llo&- 
rvystw VII okręgu LutDia z Brua i OrfeUN 
ze Sliwic oraz Lutn. z Toronl6o którYm 
nalety lIię specjalne uznanie. 
Około gach. 1I-e) wyrunyly toWanystwa 
do ko8:ioł& JJQ.raf)&łnep;o na uroczyBte na- 
boteństwo. celebrowane pn_ ta. dziekana 
W\lmowllldego. Po oaboteilatwie 
 
dsily lI1ę chóry pned ratuszem. p;due od- 
byk Alę otwarde zjazdu I sk.ładanie tey- 
C1IeJ'! jubilatce. Na \1Io'ftępie wykonaly połą. 
czone chóry 
H! pod batutą drllha c;.'er- 
lII'lewskiego ..Guide Mater". poc:zem prze- 
mówił pre:aea ok
owy druh DMUlki. Wlta- 
JI\C I)r8ZIeN. Z
ku 1). radcę Maltow.kie- 
go z Tomn... przedstawicieli wladz pań_ 
.stwC'WJch. komune.lnych. c:h6rY. delegató)\' 
1 8Ok1. Inueniem powiatu i mia&ta wit&! 
rze1lZfJ Api"wacu bumr.et1'Z II Undecld. 
taA prez" Zwi
ku p. radca Ma.kowKi dZle 
kował 2'& owacyjne prl'JYJOCie, ełotyl JUbiJat- 
ce tyczenia I jej imi.eniem wreczyi zał.t,.- 
cJe!om dyplomy I od2naki ho
. Dy- 
plom i odznakę honoroWl\ otrzymal druh - 
Wilczewski, a odzna.ki honOt"Owe druhowie Nie unledbal zapisać si, na 
załotyciele Władysław Cza.rnecn obecny członka Czerwon. Krzy ta. 


Prac. dla g6mlkow, robotnłkó- 
aómiczych I przemysłowych 
.e FrancJI. 
Rekrutacja romi.ków, robotn1kO'l\' 8 6r 
nłezycb. kilku 'Iueany i łakany. 0l'1li& 
pull 
nlk6w pnemyalowycb do pn 
C1 we Fraocjl odbędzie atę w Państw. U. 
nedzie P
redn. ł'raC'Y W Toruniu. ul. 
\\ały obolL StratJ Potamej. w dniu 17-" 
lipca 1929 r. o BOdz. 9-ej rano. 
Pierwaze.....wo maj" kand,.dacl E To- 
runia I pOł\tatów toruńskiel«. wąbr . 
Ikll!gO i C'h"lmif1llkł
. Kandydad wmnl 
W)"uuf Się: wykupm O8Obi!lt,m. kliął' 
kłł wojlkDw" i 'wiadectwaml a dotydl- 
n880 w ej pracy. a k8lld) dad reur\\ Iścl 'fi 
ł\ leku do lat 2IJ nadto Z81,""olenlem prz, 
oal&tnej P. K. U. na \\-) jud r.atn'Anicę. 
Zal"f'krlltowanł 86mi!"Y I robOtnlt'1 
górniczy lD()f;ą wyJfo('hat al! swemł rodZI- 
nami (ton" i dzletmH. kt6re mag" 14!:I00Ić 
ŃIł przy r('krut.acji celt'm złladania stanU 
icb wrowta. 
Termin w)'Jazdu do Fran/"jI pnpz )Iy. 
lłowice zoetanie podany w dniu rekruta. 
cp. 


- 


Ślina Jako lekarstwo. 
Odkrywcę. nO\\ ej metody leczniczej 
przeciw trucltnl... wt'iów jest młod
 
mie!l7kanka ArmenJi. Uinwajlr, CZ) 11 
kobit'ta-w,i. która z wlt'-lklem po\\"o' 
dzen'em Ipl'zy rany, powstałe od uk
- 
slenla jadnwitYl'h węŻÓw... wlal,"' ślI' 
n.. DbwRJlr pokrywa wla!.lnQ .lIne. 
ranę. nafltępnie przyklada li
ć pewnej 
gór11klej rośliny. Po kilkunastu f!od7.l' 
nach WIć unienła barwę, 8 rana zosta- 
je całkowicie ul8('zona. Nowa ta meto- 
da nawet w świecie lekarskim znal a . 
lIa uznanie I tlumarLOrla jest prze. 
specjalistów w ten sposób. że pra\\ do. 
podolmie ślina domoroslej Ipkarki za- 
wiera pewlpn składnik chemiczny. 
drlalajacv 'ako odtrutka na Jad żmii.
>>>
?f'r. T5!1 


Pierwsza Po mo"". Fabryka 
Wyrobów Drucianych 
Fr. Huth I Syn, Chełmno. 
.. IIbryka zaopatrzona Jest w nowOCles. 
III mUłyn)' i aparaty dla rotDych wyro. 
bow druciltnycb i telaznych, &otet dostar- 
czat I W) konywat moie niemal wszystkie 
artykuły druciane I łellu:ne: ogrodzeDIa 
drucIane dla ogrodów frontowych, OWOCO. 
wych, dla Izkółek, cmentarzy, kortów ten- 
niaow)'ch, kraty puwaln.. meble ogMt!O' 
"'Ił, prz)bory dla hodowli drobiu i pllzczół, 
kosie Da kartofle I do odpa.dków papie. 
rowych, plecionki druciane, tkaniny meta- 
lowe oru \\Izelkie wyroby druciane. Fa. 
bryka zatrudnia wielu rzemleAlnlków i ro- 
botllikow, a towaru dOlItarcza pierwl!lZonęd 
ne
. Kierownictwo fabryki lpoczywa w 
ręku junjora Hutba. 


Cenny obraz historyczny 
w Jetewie 


\V letewie w powiecie Awieckim odna. 
Wla a
 obecnie pochOdzą.cy II r. 1
 obru 
Haht1a, malarza nadwornego króla Z) g- 
munla III Wazy. Obraz ten o rozmiarach 
3 X ł m. otrzymał kościół tutej&y w swo- 
im cu.ale w podarunku od bi8kupa. oogiś 
wlał\cidela Jetewa. PrZedstawia on ..Koro- 
nuj, Najew. Marji Panny". 
Po raz pierwszy odnawiał go jut w r. 
167łS malarz lef'sZlwskl. p6tniej odna\\ial 
lirO po I"Bz drugi malan I ewicki. Obecnie 
obl"84! byl !Czernialy I u
kodzony; przed 
,,"zema laty postanowił dO'ZÓr kościelny 0- 
braz odnowit I prU42 tę powieNył znane- 
mu speCjalikle w odnawianiu lI&8rych obra 
ZÓW, malar'Zlwi art)lIcie P. Podlaszt'w. 
sk".emu_ Prace są jut na ukończeniu; prze- 
malowania zoslaly usunięte i ukazal się 
oryl{!Dalny OOlaz HahD6. który przedstawia 
a1
 naprawdę imponuj"co. 
POZd v.artośrią artyetycmą, posiada oa 
taktl' wielką wartośt hi81OJ'}C.'ną, gdyi 
Jrocl wie:kich postaci Trójcy Przenajśw. 
znajduj" lIię na rUm portrety króla Zn
- 
munla III. jeJ(o dworu I wYbitniejBzej 
szlachty ortU papieta, nuncj\Jsza i biskupa 
chełmińskiego. Portrety 81\ doskonale; 
ba. 
danie i szczegółowe opisanie obrazu byłoby 
zatem bardJ:o wdzięc7ną prac" dla histo- 
r)'ka. 
Wraz z obrazem odnawia .się takte war- 
tościowe ołtarze barokowe oraz \\ykonuje 
aię IX'lichromję. kt
ml to pracami rów- 
ni!'t k'f'ruje p. PodllLSZIWski. Stary kościół 
jetew!-ki, k4órel{o poc:7ątl..1 lIięgają Cza8ÓW 
Aw. Wo)C"iecha. odzYBkuje r.atem dzięki ąta- 
ran10m obeclWlJ(O ks. probo8zcr.a Bunachika 
-ewoi_ dawną śwletno6t. 

 


Nowinki lotnicze. 
Samoloty "ko
ce". 
Na :\liędzynarodową. Wystawę Lotni- 
UIł w Londynie, otwierającą. swe podwo- 
je w dniu 16 lipca r. b" rqd angielski 
przygotował niespodzianki: odsłoni on 
mianowicie po raz pierwszy kiJka inte- 
resują.cych lajemnic wojskowych, dot)'ch 
czas zazdrośnie trzymanych w ukryciu. 
Przedewszystkiem \\ ięc zobaczymy spe- 
rjalny samolot. który będ.. mJgły ze 
sobą. zabierae łodzie podwodne. aby je 
nastt'pnie wypuszczać w stosownej chwi- 
li na - niczego nie ppodziewają.cego się 
_ niepr!) jacie1&. Pomysł rzeczywiście 
genjalny. 
Samolot jako broń zaczepna prz;ymej 
wojny będzie zapewne bez konikurencJi. 
Jed,yną. jego wadą. będzie widoczność, a 
następnie dość łatwa dostępność jako ce- 
lu dla przeciwataku lotniczego. Nowe me 
tody walki zamierzają. temu zapobiec 
przez 9b"ategję lotu ..kOl!ącego". Polega 
to na locie na minimalnej wysokości nad 
ziemią.. wrględnie morzem. 
Możność podwiezienia samototu pod 
wodą. niepostrzeżenie prawie pod same- 
go nieprzyjaciela i tu dopiero W)'Puszcze- 
nla go do ataku, lotem kO!!ZQ.Cym, świet- 
nie uzupełnia lukę w ..zabiegacb" strat&- 
gicznych. ' 
W powietrza zaczyna brakn.ć 
miejsca? 
Oryginalną. uchwałę powzięli ojcowie 
miasta Loe Ange1Ot1. Postanowili .,przy- 
dzieli e" poszczególnym łow&rzystwom 
lotniczym, ekaploatujłocYID linje rozcho- 
dZ4C8 się II tego miasta, kaixlemu po ..pa.- 
ste powietrza", z którego nie wolno bę- 
dzie samolotom komun¥tacyjn.ym wyd&- 
lat się nazewną.trz hec ważnych powo- 
dów. Byt może, że jest to poprostu przy- 
kład wybujałego azowinimnu municyP8J- 
nego w dziedzinie t. zw. regulowania ru- 
chu, nie usprawiedliwionego rzecr;yw1- 
5teml potrzebe.ml. jedna.ltŻe daje to nam 
próbkę tego sIkomplikowania i'iYcia, ja- 
kie moie jeszcze nawet nas oeobi8c:ie 0- 
czekuje w )JI'Zyszłokl 
JaJt jednak or.n-czeł w powietnJu te 
pa.sy i poetoje lotnicze! Czy Ndzie wy- 
qśł.. jaJdeś JroIoIvge bAloniki, 
tóre - 

 -- wC'Aoran , JIOdo 
 


.... 


KOWO POIIORSKt'! - sobOta, iJllta n ftpoa tm r 


granice powietrzne. podobnie jak wyzna- mu było doc:r.ekat wyników Bwej wlelo- 
cZ8: 81ę nurt rzeki. Co za piękną. I!'ł letniej pracy i pr6bnylot pierwszego 8ie- 
ŚWlAte! będzie mozna wtedy podzIwtać rowa odbyl się już po 
o Amferci. Dzlę- 
w .noc11- Nie ulega przecież wQ.tpliwo- aki nieumiejętnemu lądowaniu et.erowiec 
ŚCI, te baloolłct te 
 ojwietlane ełek- uległ rozbiciu. Wdowa po Szwarcu za- 
łrycznOŚCł 7.& nadejściem zmroku lub ctęła szukać środków na budowę nowego 
podczas mgły. Jednocześnie co za wspa- sterowca. Moment ten wykorzystał hr. 
niałe to będzie pole dla reklamy Awietl- Zeppelin, który zaproponowa1 p. Szwarc 
nej, która wyk.orzYfńYWs.ć będzie bałoni- -15 tysięcy marek za prawo nieograni- 
,ki tak samo, jak dzi8ia.j wszelkie Melko- czonego korzystania z patentu na wyna- 
miejskie l'1Jl1CajQ.Ce 8i
 w OC7.y objekty. lazek DawMa Szwarca.. Jednocześnie br. 
Zeppelin zobowią.zal się do wypłacenia 
Geneza sterowca hr. Zeppenna. rodzinie Szwarca 300 tYłlięcy marek w 3 
Sowiecki miesięcznik poświęcony wy- równych ratach w wypadku udania się 
nalukom p. t. "Izobrietatiel" rzuca. enop prób ze sterowcami, wybudowanemi 
światła na gene.ze powstania prototypu przez; ..Towarzystwo Zeppelina". Działo 
I'łynnych na cały świat Zeppelinów. Otót się to w roku 1898. Bezwą.tpienla Zeppe- 
okazuje się. że Idea zastosowania alumi- lin włożył dużo pracy w udoskonalenie 
njum do budowy derowca powstała w sterowca. lecz tem niemniej zaszczyt wy- 
głowie skromnego tyda węgierskiego, nalezienia sterowca należy do szwarca. 
Dawida Szwarca. Po długich wysiłkach Hr. Zeppelin zyskał rozgłos i sławę. a Da 
udalo mu się zdobye środki pienię;me f wid Szwarc, doczekał się krótkiej 
przystą.ple do budowy prototypu dzisiej- wzmianki w encyklopedji technicmej j 
lIZego Zeppelina. Jednakże nie sę.dzonem pomnika na cmentarzu w Wiedniu. 


Dowcip Błogosławionego Jana B05CO. 
Niestnldzenle zdobywał jroclkl materjalne dla prasy katolickie; 
Jak donosi "Osservatore Romano", !kIch wydawnictw prasowych, a dowiódł 
be&tyfi1karja Don Bosco wywołała wiel- przy tej okazji, że umie postępować nie 
k.ą. radość we Francji, bowiem ten nowy tylko pomysłowo, ale i stanowczo, jak 
Blogo&ławiony Pański przebywaJ w Pa- tego dowodzi na.stępują.ca anegdota: 
rrżu w okresie rozpoczęcia pracy w pra- Pewna bogata dama II St. Germain 
sie przez .,}lai!lOn de la Boone Prassa" i prosiła raz ts. Bosco o autograf. "W tej 
żywo interesował się rozkwitem młodej chwili dam go pani"' - odpowiedział ks. 
prasy katolickiej. Katolickie pisma..La Bosko i napisał swem jasne m i W)T&Ź- 
Croix" I ..Le Pelerin" wówczas dopiero nem pismem następujące zdB.nie: 
wybijały plę, waIr 7 f!{: en!'rgicz\lje :o: du- 
 "Otrzymałem od pani X. (tu wy- 
iemi IJ"Udnościami. Doświadcwny i prak " mienił nazwisko damy) sumę 2.000 fra.n- 
tyczny bł. Jan B
o zajmowal się oczy- ków, ofiarowanI) na moje cele. Don 
wbIcie także tinan50w" stron
 katolic- Boeco". - 


25-lecie straży pożarnej w Warlubiu. 


W niedzielę, dnia 7 bm. w Warlubiu 
b)'liśmy Awiadkami pi4:knej uroczystości. 
Strat potarna w dniu tym obchodJ:iła u- 
roczyście swój jubileusz 25-lecia istnienia. 

a tę uroCl)'stośt jubiklu6Z0Wą przyby 
li z prezydjum wojewódzkiego S. P. pre- 
zes' P- burmiBtl'. Tmm:&yński z Lasina, ko 
menda nt p: L. RaMe_1d" z Grudziądza 0-' 
raz 11karbnik p. Górn,. I Lasina. W dniu 
tak uroczystym odwiedziły Warlubie brat 
nie strate . potarne z Grndziądza, Lasina, 
Nowego, Swiecia, Chełmna, letewa, 
SkOrcza. Wielkiego Komorza, Lipinek, 
Clerska i Osieka. 
Uroczyste powitanie gości nast&pilo 
przy śniadaniu. Ze względu na niepogo- 
dę odstąpiono od twiczeń i udano się w 
pochodJ:ie Da naboteństwo do kościola pa- 
ratj&Jnego, które odpra\"ił ks. prob()gzcz 
Bącskowski, ktOry tet wygrosił przepie k - 
ne kuanie okolicznościowe, wyluszcza- 
jąc 8Zlachetny ceł stratakOw, którzy słu 
tą Bogu Da chwalę, a' cierpiącej ludzkości 
na potytek. Strat bowiem zawsze czuwa. 
aby blitniemu prz}jśt z pomocą chotby to 
kosztowało i. ofBrę. 
To piękne. głębokie w treści kazanie 
wzruszyło do głębi zebranych w kościele. 
Po tej uroczystej mszy św. odb)'ła się 
defilada, którą odbieral prezes p. bur- 
mistrz Tomczyński i kom. P- L. Kaszew- 
ski. W defiladzie brały udział i miejsco- 


we towarzystwa Powstańców i Wojaków 
oraz deI. Sokołów. 
Po defiladzie odbył się wspólny obiad, 
przy tej okazji zlotono jubilatowi spr- 
deczne tyczenia. Zagaił przem6wienia pra 
J:es miejsc:. straty p_ Haftka, który W2:niósł 
Utast na Cześć 1łr;ecJ:)"pOspoJitej, a następ- 
nie przemOv.iJj p. wójt Kraw:e,' 'prezes 
woj. p. burmistrz TomczyńŚki, inspekt.or 
\\ oj. komendant p, Kaszewski, skarbnik 
Górny, ks. proboszcz Bącz
ki, mar. 
Filipowski, prezes "Sokoła" i 1O!.ielu in- 
nych. 
Następnie zostali udekorowani medala 
mi zasługi pp, prezes Haftka. naczelnik 
St.obe i jeden z członków r;a pełną poświę 
ceń pracę 2O-letnią bel przerwy w lItraty 
mi!'j,.cowej. 
Tej dekoracji dl)knnał prezps woj. p 
Tomczyński, wójt p, "rauze otrzyma tak 
te odznaczenie wkrótce. \Vspolna f:togra- 
f ja uwieczniła tę miłą i J:it;kn'\ uroczy- 
stośŁ Po południu odbyly się p ;risy i 
rozr)-wki prz)' dtwięk!lch orkies.ry. 
Podnieśt trzeba I uznaniem. te zarząd 
miejscowej straty potarnej pięknie sie 
przygotował do tej uroczystości, te warlu 
biacy staropolską gościnnością przyjmo- 
wali władze straty potarnej jak niemniej 
bratnie Towarzystwa, za co nalety im 

 
serdeczne uznan ie i podzi ęka. 
, 


Opowiastki wesołe. 
Tak wygl.ł.a "Her6d-baba u we własnej postaci. - Uprowadze- 
nie komomika, które skończyło si. aresztem. 


Było &o w New Yorku. Do autobus_ w 
miejscu przesiadania się weszla jakaś da- 
ma; podała ona, coprawda, bilet konduk 
torowI, ten jednak oświadczył, te bilet 
jest jut niewatny i r;atądał dopłat)'. 
Na to dama odrzekła. te konduktor' 
mote ją wyrzucit I autobusu, jeśli ma 
dOIŚt sił. (Dama robiła wratenia, te waty 
wiele więcej ponad sto kilol{ramOw). Sły- 
sząe to kondukt er oświadczył, te zatrzy- 
muje wÓZ i sta.t będzie dopóty, dopóki 
ta pani sllma Die wyBiądzie. I to nie pomo- 
gło, gdy t dziwna paniusia oświadczyla, :te 
ma duflo czasu. 
WidJ:ą.c, te nie cM rady I _porem, kon 
duktor wysiadł, poendł do Wefonu, a w 
ciągu paru minut nadszadł IU.ltobus rezer- 
w&wy, Wszysq pasaterowie . wyją
kłe
 
owej damy weszli do nowel{O wozu l poje 
('hali do celu, autobus ZlIŚ, w którym pozo 
stała uparta dama, pojechał daleko do 
(faratu. Odwotący 
 konduktOf rzekł 
przy wysiadaniu: 
_ Nie chcialbym, taly moja tona by. 
łe. podobna do pani. 
- A ja chętnie wYlldabym zamąA za 
pana, bodaj na kilka minuU - odrzekla 
dama, nie tają.c wścieklości. 
. . 


Pewien komornik berliÓllkl skarty Je- 
dnego ze swych ..klijentów" 0.,. porwa- 
me sa i pozosUlwienie Da bł-t
 ci... 


dze. Ow komornik otrzymał nakaz zaję- 
cia samochodu pe\\ nego znanego przem)f 
lIłowca. Ale iłekrot zjawial sie w garatu 
tyle razy klient ..właśnie" odbywal spa- 
cer samochodem, daleko za miastem, - 
Wl\Iszcie zniecierpliwiony komornik po- 
stanowił. doczekać sie powrotu lekkom)'śl 
Dego jegomościa i przet.rwał na warcie 
pod garatem, do samego wieczora. KIi- 
jent ujrzawszy komornika, bynajmniej 
się nie zdziwił, poprosił go tylko o chwiJ1: 
czasu Da OCJ:ysr;czenie samochodu. - Po 
dłutszej chwili sprytny IltentelmaD pod- 
szedł do komornika i zanim się biedactwo 
zorjentowało chwycił go Da n:ce jak dzie- 
cko I wsadził do samochodu, poczem zaj,,1 
miejsce przy kiero\\ nicy i_ ..dal gazu". 
Nieszczęsny komornik nigdy w tyciu 
nie odb)'ł ró",nie urozmaiconej W) ciecz- 
ki... Samochód pędJ:ił I djabelską sz)'bko- 
ścią po nieznanych drogach leśnych i kar 
kołomnych groblach. Wreszcie gdy jut 
w lIbiorniku zabrakło b!!nJ:yny, samochod 
zatrzymał się, a osobliwy klijent otwo- 
rzrł drzwiczki więJ:ienia i zv.rOCil się do 
pobladłego ae IItrachu komornika I propo- 
zycją, by DAtychmiast prz)-sŁąpił do "wy 
konania czynnoaci" urzędowych, a wiec 
nałotenia piecJ:ęci i załatwienia formalno- 
ści w biurze oddalonem o 100 kilometrów 
od leśnego ustronia. 
Komornik narazie skapitulowal, bo o- 


!;b'. 7 

 
biecal klijentowl, te wogóle nI
 będzie ni- 
czego mu pieczętował jeAli go dosta\\i do 
domu. Przemyslowiec wyznał '1\ tedy ko- 
mornikowi, te ma jeszcze zapas benz) ny 
ukryty pod fotelem._ Lecz po powrocie do 
Berlina komornik odzyskał tupet I na- 
t).hllli;'lt pJcwalowal do swojego naczel- 
nika ze skarg'ł na łotra, CO go wzi41 do 
Die\\ oli. 
Przemysło\\ iec zostal skazany na mie- 
siąc wi
zienia. 


Giełda pOznańska. 
Poznaf1, 11. 7. 1929. 
Papfery procentowe: 

ku" w procentach nominału). 
Y/
 Potycł:ka Ironwenyjna - 45,°,. P. 
II ". dolarowe jjlty Pozna6skjefO Ziem&twa 
Kredyt 93 1.°1, + 

Kul'B w złotycb\ 
4'1. Prem Pożynka Inwf'styc)'jna 106,- + 
Akcl. przemysłcnre: 
(Ku,,!! W zlotych za l akcję) 
Cefielskj H I em. zł. 35.- P 
Cukrownia Zduny I em. zł. 39.- P 
[.'1' Roman Ma,. L em. zł lOS, - P. 
Tendencja .pkoina. 
Giełda warszawska. 
Warluwa. 11. 7. 1929. 
Waluty. Gotów k a. 
Dolar SL Zi. tr. 11.88 lp. 8,90 bp. 8M 
Deway. 
Belgja tr. 123.93 lp. 124.24 bp 123.61 
Holandja .. 358.19 , 359.09 .. 357.29 
Londyn .. 043.26 .. 043.37 .. 0«3.16 
Nowy Jork .. 008,90 . 008,92 .. 008,88 
Paryż .. 034.92 ..035,01 .. 034,83 
Praga .. 026,38 .. 0264S ,0!6..ł2 
Szwajcarja .. 171.51 . 171.94 ,171.68 
-Sztokholm "239,OS. 239.65 .. 2311'45 
Włochy .. 046,66 . «146.18 .. 046.54 
Papiery państwowe I olJ1i
lU"jP. 
4"'. poż,.czka inw...ł. 106.00 107.;0 106.75 
SOlo potyczka prem. doL 000.00 . .c;2.S-J (;('1.25 
fI'.. pożyczka kon. 000.00 000,00 046.01 
6"1, poż,.czka doL 000.00 083,50 083,00 
100t. pot. koL 000.00 000 00 1112.51 
AkcJe _ złotych" 
Bank Dyskontowy. . 
Bank Handlowy 
Bank Polaki. . . 
Bank Zw. SP. Zarobk. . 
W, T. F. Cukru .. 
Lilpop 
Modnej ów 
Ostrowieckie Zakłady. 
Stachowice . 
Zieleniewski i 
BorKOwski . . 
'Siła I Światło . 


'" 


li 000.00-125.00 
000.0 -116,00 
000,00-158.75 
00.00-078.50 
00.00- 32.00 
. 00.00-028.75 
025.00--025 25 
000.00-080,50 
026,15-027.00 
. 123.00-12!,5O 
. 00.00-10..10 
000.00-125.00 


. 


I 
, 


RAOJO 


Niedziela, dnia 16 lipca 1ł2!t. 
Warszaw.. 10,15. Transmisja naboteń- 
etw8, z baz)'IiJd wHeńskiej. 11,45. KomuDi- 
kat PWK. 11,56. Czas. hejoIla.l, komunikat. 
15.00. Koncert J: plyt gramofonowych. 16,00. 
,,Przewidywania gospodarskie w tr.Ządza- 
niu gospodarstw" - int.. Zd
law Krzył.ew 
ski. 1U)O. Koncert popularny. Muz)-ka. fran 
cu-ska. Orkiest.ra i p. Comte Wiłgocka (
 
pran). 18,:ł). Program dla dJ:ieci 19.00. R
r;.. 
m&it06ci. 1925. Odczyt. 19,56. S) gnał czasu I 
odczytanie programu na dzień D88tępny. 
'lf),C1j. Pogodne slucho\\ isko J: Wilna. aJ.30. 
Konce-rt wied:rny. (Muzyka francuska,. 
koncł'"rt z okazji śv. ięta narodowego Fran- 
cji!, 22.ł5. Transmisja muzyki taneCUlej, 
PomaA. 335 m. 18.:?O. KomunikaJt Zw. 
M1od.z. KaL 19.00. KODCm: A. Szlemińska 
(sopran), J, }Iadeja (klarnet). 
.30. Wieczór 
fralKuski z racji śv.ięta n&rodowt'go Fran- 
cji. - 23,00--2ł.00. Muzyka taneczna z 
PWK. 
ItedJolan I Turyn. ro.:n ..Dejanice" 0- 
pera Catalaniego. 
M:oaachJ1IDL. :?O.OS. Sceny s ,.Fausta." GolI 
DOda. 
Koloni.. :?O,10. ..upoov.adzenie z seraju". 
Genua. :.'0.35. ..CyganNja". 
Praga. 7.00-8,30, Ko.ncert poranny z Kar 
lov)'ch \'arow (Karlsbadu). 20.30. PoplJlarne 
pieśni. - 21.00. Koncert na fagocie z Brna. 
:"''1
. Scena ra.djofoniGUla ..Zaiąc przez 
droK4:". 
Warsuwe. Poniedziałek. dn. 15. 7_19"29. 
12,05 KOl'zer\ z pł),t gramofonowyc.h" 
12,50. p_ W, K. mówi. 13,00 i 1ł,50 Komllni- 
katy. 16.15 Kom. komunikacyjny_ 16,:::0. 
Koncert z pł)-t gramofonowych. 17,15 Ko- 
munikaty. 17,25 Odczyt z c}'klu orp. przez 
Min_ W. R. i O, P. p. L: ..ZM8dy projek- 
tu' polskiej ustawy o bibljotekach gmin- 
nych" w)'gł. p. Janina Filipkowska-Szem- 
plińsk8.. 17,50 P. W. K. mówi. 1
.OO Mu. 
zyka lekka. 19,00 Rozmaitości. 19.2.'") "omu- 
nikaly rolniczy i meteorologiczny. 19.56 
Sygnał czasu z \Varsz. ObseI"W_. Astronom. 
OdcJ:ylanie pro
ramu na dzień następny. 
20,30 Koncert wieczorn). - Orkiestra i 
M. Karnowska (sopran). 22,00 
ofolunikatl. 
22,ł..,) tran!mi!'ja z Katowic. 
Prag.. 19.30 ..C)'rulik z Bagł!adu.'. 
Hamllurg. :?O,OO ..Cnotli\\a księt.niczka'" 
operetka. 
Wiedeil. 19.00 TO C w Wen'!!'jj"-, opera 
kom. J. StraUSB8.. 


Niebezpiecznie. 
S e k r e t a r z: Jakiś pan prosi O ...oy- 
wiad. Chciałby poznać tajemnicę pań. 

kiE'go powodzenia 't 
M I ł j o n e r: Hm. C£y to dzienrukan. 
czy detektyw!
>>>
8tr.8 


...mro pOJIOII8KIB - adoła, dnia tl ttpoa ,... I 


WIAOOMO$[I ZBLISKA 


I 


ZDALEKA 


pODGÓRZ pod TonaaIe& 
Wlalti l.tYII na rzeca ubogich na.!lz
- 
go mias
 urządza w ni
&ielę, . Ił lipca 
To"ars}"s!WO Opieki nad Cbogim J VI 
 
ku JUucayki Ponie\\U festyn, Io;&ory miał 
sit: odbYc ... ubiegłą nie.i&iel
 . poy, odu 
niepogody nie pn:
 niosl Towarzy"twu ład 
n)-ch .yskó.... zatem apeluje .an:lłd do 
Sz&IJO\\ nego ob} watelsh\ a podgon 8 i oko 
licy o gremjalne pn)'b}-cie na JX'Y,'ftSS}' 
festyn, celem prz) sporzenia docbod':l tlla 
Tow. Opieki nad Ubogimi n&:!lego miasta. 
program. który składa si;: I koncertu 
doooro\\
j orkietry, koła szcześci
, strze- 
lania do tarczy o nagrody. loterjl fanto- 
wej i l'Ótn)-ch ubaw dla dzieci. i d?ro- 
słych zapewni wS%)stkim 
dzeDle kIlku 
pnyjemnych ch\\il w parku. . 
Wieczorem na salach Kluczyki i hotelu 
..Central" .abawa taDKzna. 
N8łl1y zgon. W dnJU 10 !iDe" I,ny pel- 
nieniu swych 000\\ ijp:kÓw słutbowych w 
godzinach rannych am!U'ł nagl
 listonosz 
6raczyk na udar serca 
 'IJoieku nIsi. - 
Sp. Gra.C%yk był cichym i praco\\it)m u- 
rsędn.ikiem. R. i p. 


IAllIONIA. Ił- toraisli 
Za.....a .GoUw"' Stow. lIJodz. Katol. 
_lłS kie J . XamJoakach. W niedzJel
 dnia 
t!. lipca br. od,bt:drie si
 doroczna &8!ra. 
wa 1etDl& połączona z urozmaiceniami na 
lące p. BoryDiaka, na ktbrej o.llf:dą sic o 
godL. i! po poło zawody lekkoall
tycZ'1
, 
strseleckie i rotne inne impr9zy, p
zeID 
po rosdaniu nagrod wspolna ubau'a La. 
neczna od 8 ....iea. nB. sali p. lIarLartha. 
_ Saan. gości i sympatyko'" upra...
 O 
ticme pnybycie d 258 
Z
d. 
PIłZYDW6RZ, pow. w,bneskL 
Nowa kolonia oudnlcza. Przydwórz 
była majętność panstw. obszaru łOOO 
morgów. WlJtał przed trzema laty roz- 
parcelowany; utworzono razem 54 UI- 
grody, wtem l(5-morgoWt res
ówkę 
i osiem gospodarstw małorolnych ob- 
Sl&l'1l ro--3O morgów każde; pełne go- 
spodantwa obejmui4 po 
 m()
 
gów dobrej ziemi; do majlltku nalPb- 
&o 500 morgów jeUOla. które zostało 
wydzieriawione jak tei i grunta. nie 
D&dajl}(:e się na cele osadnictwa. Po- 
szczególne obt'jścia gospodarcze s
 po- 
rozrzucane na wielkiej prustrzeni tak, 
ie 
ch właściciele bardzo lUŹne Utlzy- 

aJ
 stosunki !!l)Siedzkie, tern. więcej. 
ze pochodzo. prawie ze ws
y!!tkich dziel 

ic .kraiu:; generacja młodsza zapoma- 
Je SIę w Jednokla.sowej szkole miejsco- 
wej, która dawniej była dwuklasowIJ. 
Budynki dominjalne, z małemi wy- 
Htkami. :wstały rozebrane. Osadnicy 
w przeważ&jtcej większości wystawili 
l.atdy na swej parceli. obejścia gospo- 
darcze, s.kładajl}Ce się z osobnej sto- 
d6łk.i oraz domu mieszkalnego ze sta- 
jenkt wzgł. chlewem pod jednym da- 
('bem; poszczególne zabudowania Sł 
naogół wystarezajf(:e. Właściciele pn&- 
cbIdq _Obec
e okres najtrudniej
. 
Ieet: ezuJ
 SIę panami na własnych 
zagonach, z mrówcZł pilnoą pracui4 

 
cb obejściach. Co jednak naj- 
W1ęceJ razt. to zupełny brak ogródków 

ów f ogrodzeil na zagrodach. Osad
 
rocy s
 się, że nie maj
 funduazów 
na 
łozeme ogrodów, że na spłatę 01- 
g
 szczepów owoccwych otnymal! 
me mog". Ogrody przecież upiębzajll 


 C?becDie tak pwte i bezduszne o- 
ł.t:JSC1a. i potęguj
 umiłowanie i pn:y. 
W1
zame 
o skiby ojczysteJ. Spraw, tt 
unnteresuJ4 się z pewności
 odnośne 

ynnlki rządwe wzgL organizacje rol- 

ze. 


do małego 
ilDłere"",\1oan'" .. at.ronr pu- 
blicmoki p.owrot DoUU\pU o aods. 9.
 
wienort'm i nulPn
 odbyl!Jo an. &&bawa 
taMoCen& na !!&Ii p. Pr
woalueeo. BawioOo 
sie w mrł)'1ll nssU'OJU. 


WD;CBOBJ[. pOW. s.p6Iao. 
UIOD4f,. WIUl&D1e I lu...... W uble- 
glym tyft"odniu u
 pn)' kłU)6ftlu w je. 
none w.
bon;li.lem urzC'dnilłl. m&«l.!Itr&tu 
asp.:t'nt llrooi4law 
i6aU w wiekU lat 
:J. pn}-puszaalnie ud_ cerca był POW(). 
dfom ni
(l6Ji-'ego wypedku. - Niewy. 
:!olooU'ni dotychczas spraWCY .łamaJI się 
w ubj
łym tygoo.lDiu u aptekan.a P. Prly- 
a
 Iskiego. Śmi&ł05ć t)'cb &łods1ei 
.a 
wPN
1 Dier«'8wd
podobDych BNJII('. 0161 
w kilka dni po pow)'O('ie P. P. . podrółY 
pO
ubnej. gdy dOmOwnicy jut dawno udali 
si
 na spoczyne.... po'iUni
 w dlu
.cl1 
odst
pach trlY rWY za nOCllY dz1/l.voek.. O- 
:!-Obnicy ci odc,zeka1/l.SJY jakiś CMS Utlilo- 
wa:i si
 dOó1t&C 00 W!lctna prUIZ pokój pro- 
y,-irtra. I:'dY tam im si
 nie po\\ :od.!o' uchU 

_
 na. ",dwone. weeali do apteki i · 
} 
\
yjt:li okol.: :*\) zł. .
t
pnie Prle8Z l1 ka.l! 
w:zyt:lldp inne poko)6. przy
em oatknęh 
si;: na :!o
 pi81nie p. P.. ktory :Ibudton) 8IIme 
rami wszcząl alarm I spIOt'1).ł .Iodlltel. Pan 
P. pn;t'z caly Cl"a.s pr!ysłuchiw.ł llie ich 
rooc"i... prz
'pus.zczaiąC. t
 110 domu po- 
y,
odl p!"O\1iror I wyda!e lekaNtw.. SPraw 
,'0)" I.radr-ety i 1/!.łamania dotycbcaw liie 
w
',;.ledIOno. Zaznaonryt naJ"ty. le od pa- 
\\ne
 nuu mn* sie na terenie Wlte- 
borka 1ic2.nE' włamaDi.. kt6rycb IIpraw('()w 
j,\k08 n
ej d1.ielp.!j policji ni., ud&:o 
 
jrsze_ wyślrdZif. 


IIALA CEJlKWJCA. ....84f6ł-.. 
SwUito ".... lIsIatwy. W Q'eb dD:ac:h 
obchodzilo tut
Jsze Tow. Po...... I WlIj&- 
k6w S'\llo1lo J'O("mICf: 
WlC
ni& utandlllM1 I 
dziat1/!.a tUłejSJ.ej akoly poW!lZłlChnei ewojł. 
dorocuJli\ ubawę I
tnią. W ogrodaie je- 

 z 
ut
j5I.
eh rolnik6w odb)'ly aił 
popJey dz;atwy I zawody y;ojakow. Dziat. 
'IJoie urounaicono pobyt w e
ie liczoe- 
mi niespodJ:.ankAmi. d. 1!ł&l'S&)-eb ur
- 
iUono aukc
 amel')'uilsli., i atnel&nie z 
'IJoiatr01/!. li Pod wie"lIór W) ru
o pn)" 
.:!z'IJo;ękach mUl)ki prIM wiOtlke prMd 
m
e
 IIlkołę gd.ie dziat-a wykona I. 

) 3-glOSGwe ptesni. 
 uc»słniq .a- 
M\\)" I'OUllali !'Ii
 do domów. 
Poiar. Ont'jZ'daj fI)101U1,ł tu okolo poło. 

 .duty 
 
omy. naleł-cY do właki- 
c
l
. ziemskiej p. A. Kuncuwe]. S
ra1& wy. 
I'I()...I około 500 zŁ Poł.Br epowodowal po- 
Iiobno. ehłoł'I.!'c. 
óry.))II.II1 niedaleko gęsi. 
[)r;Ięk
 1I0t't'glnDf') akcJI tute)ł'pj atraty po.. 
tarnel pobr udało -ił Jlotall-ł--t'. k161'1' 
łatwo byl -:n
1 lI1ę przenucił DA pobł!sk
 
1.IIblll
'IJoan
a roln.ków i lIPOwodowat oJ- 
bn;ym
 !DJszczen '1!1. 
J[onapeDd__!.. nadsylane nam. prosi 
my w pnY!!lZ'łokl bezwarunkowo piqwa/! 
t;-Iko po it'dDej -ł'onie kartllL 


STAROGARD 
WycIeczka lUlka "..I.;...."so lJało. 
wlec .e --ł:borowa. W nle4bielę, dnia 30- 
czerwca 1
 _ r. zwted
ly Kółka nolnlcze 
Lrnlo
...ec I Krąg pol.. .)lfrodnidw!» I po. 
d""óne majątku kraje\\ 
 Kocbol'O"A'o I 
zakl
 psychjatryan,. Pn.,. !Iianej po- 
g
e posuwało lIił około 20 powOaek z 
Lln
owc:a...tabn.. Okol.. Janin.. Krę. 

 
 Tncwka od pola do pol.. podzi- 
\\I&Jąe racjoDalD4 upra-ę roli i dobry 
stan 
odów 
InYch, na pr7.eelęto1. do- 
syt pla8ZczyllteJ ,Ieble. - 
 uznaniem 
Stwj
rd%i1i rolnicy n&d%wycuJDle dobry 
iłtan ziemiopłodów, pn:edewszystklem na 

ł6kac? kościelnych iw. Jan. gdzie ma- 
Jątek. Kocborowo w pneclvu 3 lat upro- 
1/I..ad
 w
ą IJ08pod'Uk' n. ..ynędz- 
niałe] roh za naallw poprzedni"J dziert.a. 
w,. Wspaniale prudftawia się (",rodn.- 
ctwo. w którym majątek ZAmienił 
'ybu 
dował drugą cieplarnię, aby udoey
 u- 
nynić wymaganiom zakładu i okolicy. 
!łogacizna jak i trzoda t:bl....l1a przy 
pazy ltajemnej wYllącU okazaJe. 
BRun. W zakładzie o8'1ądano uru,drenla lfO- 
CIIór al.L spod&l'ae. Podzi1/!.iano pn
_uy
t.kiem 
Clllej . eblO::Uy utDia" pomimo Mdty- Dowe U1"Z4d . nIDa, jak: młyn. piekArni .. 
. I. 
 ))O@Ody. brał udZ\.&ł w ub mi 


elę w kOllkul'llie o lI&I!I'ody w I rio eczarru.. chłodlIla I lodownia. rdzle 
l\2;:e kół 

iewac;qch 7-go oUł:f!U w 
}w,:
 przetrzymuje się wlc:u
 iloMt aapallÓw 
b:.rku. Wyjeczd .ł..d IłUt.ąPil !IIImOCbodlLIDi m1c:snyc:h. Po\\')"tne uni4dzenla w tłlk 
c:lf:tarowe
i dnia. te80 o goó2. 1 rano pod wielkim zakladzle, to pasteli ,oepodlUti 

1C:twem ka. wik.. Pet'8Chkeg i polskie} Da konyAt zakładu i sWOJtwa 
dyryr-D1& p. h.ołodziej&. Piein
 kon
ur- kra
ego. Stwierdzono, Ił wJJZl:dzle pali u 
;ą byl utwór Mien-jewakiego p. t. ..A Je plerwazorv:dny ponądek i ekrupulatna 
brze 
 DA wojne
. PieM1 była do- czy.ltoU. . W u.klad&le, na uJi pnybrane j 
mal c:h 6r 'ednak2e w wyniku otrzy- kWl&ł._; . 
"_a
 ć tYlko dyplom Uln&lli&, co nalety -..... pny dłW1c:kac.b mleJac:oweJ 

 dluł.zą )Udą s&mocłlodsmJ o- O
ki"try. eqltow8DO uaeatników WJ' 
_ PIdc:ma nilek_J tempera&Ul7 kt6- CIeczki i goła dob
 kawł. I lIUI&cZDym 
n. IDf1Wątpliwie wpłJ'l1ęła ujemnie 
 or- IW()1akim cb.lebem. 
:.
ec
. I Uo;ł samem rAyahamto- Nad wieczorem qromadzono aię w par 
te dwa u:a
 - \\ y
a.1oU Z
) to 
 pny majątko celem _wierdzeuLa re- 
O
ymał chór ?11 n
MzJe w S4:1P;ól
le . tata pouezaj
' tej wycieczki. Adml. 
kDe;l!'o pubaru. N::h wi 

1 Pl.. :IStra.to
 p. Gaaowui pnywital golei re. 
kursu Jako 11 'PI'Zycz ęc -1-- tego kon- OBneou .ł-&ml, 'elc:kuJąe aa tIIk lICI
 
będzie powodem do 
ecn::-
ycb. nie ne pnybyci. rolników, kt6rym po cięt- 
clownie. winien byt bodkem do 
 ldeJ I IDMOlneJ pl'&C:Y 
rawiła ta wyciac:z 
prIIIC.y 
_d
wlllMir.o dyrygeDł& nad 
 ka Pra.wdzł
 11C:Z
 duchową na tle pic:k- 
n
enlem 
u tecbniCED8(JO mie'8CO- nej przyrody OjczyeteJ. 
we
o chóru kokielnego. J Przemawiał p. Głodek, aołt
 
 Kręg.. 
Tow. PC?-ł.. I WGlaktw Z. KoIaJ-- podkr16laJąc dolwy stan ukladu. p61 I 
rzy .urządZllło w ub niedziele pny licznym tnód chlewnycb I składając zarazem 


:
0C2:
nk.(fW Owe OOrClCUle 06tre SIne- d
iękowRnlll dyrekcji ukladu I admlnl
 
_row a.ł
Ów I!'odzi 13) po .poł. WY- I ch malątku za tak serl'!"cZ1le pn)'jęcie. - 
't)l7..ed7.le do IItnel

; : 
 . orkiefirą na . Pan 
echlińAki z. tabna. Oł-.anlZAtor 
\&niem kie:rowa1 podo(i me, Jl:dzie 
 te] wycieczki, pnemawiał o .to!Iun1lach 
ł-ł -łJIodDł' i 
 c: P. W. DZIe6 p;oapodarczych zektadu I maiatku, operu. 
. pn)ail'łIiło. Jł.C lIabami na podała'" budUłów I 


J 


spr&\\osdań pned"OJ
nYch I ł.rałDłej- 
dYch. u.asadniając:, ]d C
O\"o aakład 
I meJątek dąty do polepsaBnla 
pod&rkl 
I do oparcia sic ne wlailDy('b aUaeh - na 
wlasnej produkcji. Kotle.a c swe pnem ć . 
wl.nie \\.nio,ł p. Meehli6sld oknyk n. 
nett d) rektji sakłedu. admlniatr
jl ma 
jątku, IItKro.twa kraJow8łO i mln1ał.,.. 
stwa rolDkLwa. 
Okolo ID wiecJ(llelD. DO IOII.e .
dllo- 
Dem popołudniu w Itronie rolników a lO- 
cisinami, odjltl'hano w dobrym bumone 
pny osłatnith dl1,,'
k.eb doborowej ka- 
peli do dOInu. Wuyscy, 1I.&6I'1Y braU u. 
dmal w te} wycien('e. wrócili do domu 
. postanOwienIem coru &o le
8fO "ara 
nla alę Q uprawę ewoj.} lIeBIl. bY wydale 
coraa to obfita:ly plon dla dobra &ak je. 
Mostki jak i 
olu - dla dobra p&rUtwa. 
Obecnością IW" zusayclU or«anuaeję roi 
niną tatłe p. Bielmi .. St&.rO«&rdu I p. 
Banl'1DsJd . Soweiwat. 


!'CZEW, 
WypadU ....ocbodowy. Na II0lle 
Tczew-St&rogard w pobłiżu CIarUna 
wydarzył si, jednej a ostatnich noc,. 
nieszuęsliwy 
.ypadek samocbodowy. 
Wojskowy ,amot"hM P. !ol 51
. w 
którym znajdo" aJo aI
 5 olÓb, wtem 
dwie kobiety. wJecbal na przydroinfI 
dn.ewo. Z powodu sllne
o !...Ieu8nla. 
flled&.,,"\C& obok 8zofera 22.letnia Zofja 
Jagiebka z Gdyni ponloała silne poka- 
lenenje glowy. Motor samoebodu oru 
prawy blotnik. z(Jstał całkiem u!:uo- 
dzony. Win
 w tym 
yp.dku ponosI 
saroorb6d. który jecbal od l!łl'On1 Sta- 
rogardu, pa!łC ON reflektory, które o- 
śleplly klerowc
 woJskow
 samocbo- 
du. Szkoda wynosi około 1000 zł 


KARrozy, 
Sa.acylDa .w6Jka pnepa'" " Ku 
tnzac:Ja proca. Dooosiliśmy swego cza- 
BU o pod5ttpnem wyłudzeniu pleniodzy 
od małorolnflgo p. Yuurata prłn t. 
IW. ,.op
ekunów ludu" 'W osob.u'b p. 
F. OkroJa I p. Teodory Kropidłowsklej. 
któn) zapomoq róinych obiecan..k 
wyłudzili od P. M. 15.000 ał.. cały pra- 
wie m3Jllł.k jaki pobrał Intłln80wany 
u. s
oJe sprzedane goapodantwo. 
Wyżej wywleni&ni "Yltt;lp..lwaU ja. 
ko przedstawlt"lele Spóldzlelnl Wyda... 
nicuj drobnych rolników w Kartu- 
zach. gdzie wychodu aanacyJny ..Wia- 
ru, PomorskiM dla tumanieDla mało- 
rolnych na Kuzubach. 
Zawieddany p. Makurat nie nay- 
s
awllY obiecanej 
ady, a co Bonza 
me m.OBI}(: wydostać o...j powunej IU- 
my b.OOO II.. zmU8ZOUY był ud&t aj, 
na drogt ądo"". 
Przed kUku dniami odbyła at, " 
Kartulach ro prawa q4owa. w kt6reJ 
po81.kodowany p. Yakurat sprawę ",y- 
grał. :Zacbodzi je'1nak p.) 
I.. kiedy 
naat4pl zwrot pieniędzy oraz wynagro- 
dzeme za ponlulooa Itraty, nie mÓ- 
witC Ju! o W) n&lO"Odzeniu etrat moral- 
nycb
 jakle p. Makurat przez te kilka 
miHltcy poniósł. 
Zaleca si, przeto ostrożn
 w za- 
dawaniu się łinanlowem z tak zwany- 
mi ,.ideowcami" z obozu 8&nacyjnego. 
st to ł:'iebiNkie ptaki. kt6re nie orq., 
me sleJ4 a jednak ntetle 80ble żYJ" 

armark lualDDY, na bydło, konie 
I . ninie odb) ł li, w środę przy 
 
pl,kneł posodzie, totet na jarmarku 
taJt Jud
i jak 1 Inwentarza bylo duło. 
Za krowy płarono od 300 do 850 zł., za 
konie od 350 do 1020 d.. za warcblakl 
od 10 do 120 złotych. tydów było tyl- 
ko kilku, ale jak poprzednio. tak I te- 
ra.L bardzo maJo u nich kupowano 
WieI" ..geszeftu" nie arobili. Cyganó': 
także nie brak lo. Handlowalł cokol- 
wiek. konDli I zebralL 


PtJOK. 
Z nu:1I. 1.1D1U". Kapryśne teg01'OCZ- 
ne lato nie &wabiło nad morze takiej 110- 
śd letników jak inne Jata. W miekle na- 
sum zawiedli atc niejedni, licqc na oko- 
rzystny wynajm pokojów. Natomiaat 
rucb zbiorowych wycieczek, przecbod.z.o.- 
cycb przez Puck, jest znacmy. łA.zjenki 
nad zatoq c1Zioki ehładnej temperat
 
powlet.ra &wleq pustkami - Jedynie 
.eptak jest nIeco wi
ej otyw1ony jak w 
sezonie zimowym. Zo8tal on JuJ; napra- 
wiony i w miejscach, gdzJe poobsuwala 
sle ziemia upr7J.qpnlon,. dla spacero- 
wiczów. Niemal. trosq dla wezy8f.ticb 
pnybywaję.cych do Puak& jN& brak 
 
pra. wprawdńe prled domem upnoJ.. 
st.rza ,p. Gołoblewakiego w l'1Dku whi ... 
gar. leez ten o taideJ pone dnia I nocy 
wska.zuje łł _m. ,ooan,. Inneso zegara 
publica.neso poza oddalonym dworeem 
mla8lo nasze nie posiada. Czy nie bJło.' 
by na cza.sie, by na. troskliwy o wszyst- 
ko magl8tł'a.t., k.tół"1' niejednokrotnie jut 
dał dowody awej zabiegliwości i lila- 
rannocici, postarał Ilę o 
ar i umieścił 
go na froncie 8WegO smachu7 WYlinek 
ten .poł.kalby &ił z )ll"awdz.i.... -'ev 


Jłr. 1fM. 


no8cl. Lu
jaf:ycb m1-łJu.ńe6w t )Ił-- 
nych letnikóW ora& wycleMo8lk. 
. poał....... aad, llieJakIa). We ....to. 
rek II b. m. wlec:.or em odbylO .1, w ..U 
potded. en .ebranle Rady NteJlkJlJ, które- 
mu pl"ze\\odnJa)'1 p. Krau.. eS. Sa doAt 
obszerny pon..dek obrad .Io&ylo et, .pra 
wozdanle s rewlII]I MłeJskilJj Kaay Komu. 
nalneJ sa mlell-.c maj I caerwl
 br. D0- 
chody Mi.Jak. Kuy Kom. w maJu wYDO- 
1iU)' 9ł 11!!.t1 .1. rołcbody 76 
17 JJQ .ł, a w 
mlal,eu Cle..,. cu dochody I Ul SnoM ... 
ro.chody 110 
IS .1. OIiunlęte Da((\'\o y&- 
ki w ł,anej kwoci. :?% 600.98 al pneana. 
Clono w anac:anej catłcl na \S .kot\eunłe 
budowy neini mlejlkiej. 
Wybrano naa\łpnle dwócb ułonk6w dft 
rady.....' Ouaędno6cl IQ. pueka .. DM. 
baeb pp. dr. ZI.I..iiulklelO 8 rawl.nla ma 
I'iełratu I Bueehs Karola 1 ramlerua iłady 

hej.kieJ, poeaem uebwalouu budte' &d. 
mlnistracyjDJ I eleklrOwnt 
 popra\\ kaml 
p. wojewody a Ił maja lir. sa r. 18a1,'30 
Ualej ucbwalono wypowl£dE1eł wlI)'1ltktm 
dlułnlkom mieJakie hipolekJ i łO a koń- 
cem grudnia br. 
Dyll1cuto.ano obazem!.eJ nad ofe
 IUe 
Jakielo p. pfemera a Sopo\ na labryk&t'M 
w nejni ml.pILl., bekonów na ek_pc.n 
do AnSijt. Srraw, Ił Jecln'łkte edl.)iono 
na pOtnl.j. W.bunemby b}.lo, 11111 zna. 
łealt si, pnemyałov,q Polacy. kt.,nyby 
\\ykonystaU koni1tnł. konjunkłU" el.8 
portu bekonow - "y t 1111'1 d
 Jut 'lcdai 
Dluolaazk6w w ftlUllyeb poi!lklelt zakła 
dach pnem)'1l10y, reb I nabija AOble 1.... 
uen.. polskleml łlen.t'izml 
 W d:łlu)fJI 
ei"IU obrad ueh"alono ..pro!!lt d!"n'ktJt 
robót publicmyc:b uJeDI SICUCOk.wUllo 
....danla OMcne«G stanu techDlcznet!1) e. 
lektrowDI miejskiej na kO'Ut mł.-ta, b0- 
1/!. lero man1ny dotycl1ea.uo
 a ... cs
klo- 
wo .uiyu I nie mogą zupokott upi'tru. 
bowania e04'rgjł elektr. mlellk....('Ó
. 
Wybrano ap8CJall1Ą kOD1laj, w oaoba('b 
rp. KrauM!łO C&., Klebb)' 1_ I KOJllekl.,o 
KODr. oru ! "lonków maltlau. ",""m. 
(I(OP 
tuje aoł». jeaue 2 'aebowJch nIC:IIlSnaw. 
t:6w w oeobacb pp. Kucy I Maschik'L t.:bo- 
dJ:i tu o nabycie nowejfO motoru dła elek. 
tro.. ni tUfejauj o IlIe l5/) Dl. k. 
Pola um ".,.brano lpeeJa1ftł. l;omllJ, 
do I"OEpatrlenla arraw elY &nla uUc t 
wY'lJoozu ImlecL 
W aklad komlsll wfllzll pp. Kra'lM C".a., 
Knuli' Ad., "opicki. J(lebba I Buaeh. Pny 
końcu oma'lJo lano jU&cu kwU1Ję nl"o- 
codnYł'b połącse6 ko1ejo.,ch pomiędzY' 
Redą a Puckiem w aodzlnac.b nocn)"rh 
1/!.ąL popołudnioW)'ch. dal.J zaruco1/!.an6 
na urro unie Koła mialIt pomol"lltJch na 
ma}"c:y alę odbyt ajud deleKa!Ow ., Cbo" 
nieach. Co do kWł'!lłJI pr1'Umlnvra 111' 
dietowego na roll t929130 doda/! n&1ł'1,. ł. 
pmyu on at-: w ramlł.ł'h zł ł711 
 Pn... 
"Idy",ana J..t rilwDIe! I'OEbudo)wa tuf'J 
szeJ suoly powut(:bnel. bowie:Jł .me
h 
Itotycbnasowy okazuje się atanoWClO za 
tllM"l1lrty dla 350 tłflecL Na tem 111')'(2«' 
pa' II-ł porzadek obrad. 
Llnba _lePkaA06w. Wf'd
 ZNta- 
wtenia lud noki I dnia I lipca rb.. rota- 
!'ILo Uczy 3521 mletr.kałtców nie ltczte: 
osób woJ
kowych. Z tej lIt'z!Jy jest 0- 
bywateli pot.klch 348...... obywateli nie 
polskich o określonej przynaleinośd 
państwowej. stale zamieezkałycb w 
Pucku jest 36. O
ólna Huba PolakóW 
"ynotll 308'l CZ) II 90.31 procent, a Niem- 
ców,o",..ate1l polskich 
. 10 obywa- 
teli 
datisklch. 10 optantów. 7 obywa- 
teli Rzeazy Niemieckiej, 9 tydów ni.. 
miecklt"h, przybyłych pned rokiem 
1920 I 17 2yd6w. przybylycb s Innych 
d.zlelnlc PoI.ki po roku 1920. Pod WZSlę 
dem wyznaniowym leatawlenle przed- 
stawia elę naatcpujllCO: katollkó. 
3278 czyli 9:i.9 procent. protestantów 
212, prawoalawnycb 5. tydów 26. 
WEJHEROWO. 
Wybory do Rad, ."IKI.. w WeJ- 
herowie naznaczone .. na ł aierpnla, 
przyczem wybranych będzie 2-&-ch rad- 
nych. \\ ystawlono 5 list wyborCZycb. 
& to: nr. t. Lista lokatol'tlka. nr. 2 
Lista Obywatelskiego Bloku Gospodsr- 
c
ego. nr. S ObywatellIka Lllta Bloku 
Prat"y SamortodoweJ. nr. ł Lista Zwl,- 
Eku GO!lpodarczf!Ko i nr. 5 Llllta Ka
 
Uckle«o Towarzy.twa Robotnlk6w. 
P
okaxał-
a .... okrtlo
o w 
Stuolu" oddzial za.roiejscowy w 
Wejherowie unęduje z dnlt'm l Uprs 
w Wejherowie przy uliry Dworco\\e) 
nr. " w wllU Klotu, I piętro. Do ".,IA- 
kiwnAci terytorJalneJ oddtiału zamleJ- 
8cowegO w Wejherowie nalet4 prze- 
stępstwa, popelnione w powiatach mo r - 
akiro, kartusklm I gdyJ\aklm. 


O.n....ln. dyrekcJa monopolów. 
Od pewnego uasu w łonie rz4I!u 
rozpatrywany JNt projekt utworzenia 
seneralnej dyrekcji monopolów pail- 
Itwowych, któraby 8prawowala ogól- 
ny Prtljd.nad monopolami: eplrytUI!()- 
wym, tytuniowym, lOlnym i IoterJ' 
pań8twowł. 
,
 



 


z.plu:... ... czlo'" ez.rw. 
Krzyia.
>>>
MI' UlI. 


nowo POIIORRDI - ...bota, t1DIłI U U,.. .. I. 


W rocznic, plebiscytu 
na Warmji I Mazurach. 
ZeIInm" w 8łl'AlaI.". 
Toru 6, 12. 7. 
We czwartek 11-g0 bm., Jako w 9-łł 
rocznicę Imutnego plebIscytu na 
WarmjJ I Muurach odbyto sllll w Toru- 
- niu w 1811 "Strzelniey" urocz11te po- 
Bled!enle ZrzellZenia Rodaków I Wann 
jl, Mamr I ZiemI Malborskiej. PO!Ie- 
dzenle to poprzedzIło walne ubranie 
delegatów ()(fdziałów Zrzeszenia z calej 
Poliki a przedewszystkiem z Pomo- 
rza. które udzieliło gościny przeważnej 
__ C!ęllc1 bo 500 rodzinom z pośród 700 ro. 
dzin polskich. które uchoddt mus18'f 
ze swej ojcowizny. 
N a zebraniu delegatów WYlłuchano 
Iprawo:r.dań zs.rządu za rok ubiegły I 
dokon&Do wyborów zarzl}du na now, 
_e Z wyatawy zblo1'6w prywatnych. kadencję. Wybrany został !arzl}d w 
Jeezcze tylko kUka dni trwać bfdzie składzie dotychczaso\\ym z preZ8Bem 
wYltawa ddeł sztuki przy Ullcf Chel- p. Nowakowskim I lekreta.rzem p. So- 
mltl!!kleJ 16. Obrazy oleJne I zbiór nt y wl) na czele. Obrady zjazdu delegatów 
chów, mlnjatur I medali, kolekcja por- były tajne. 
ceJany I kryształów, bl'oil i Iztuka Wieczorem o godz. 2O-tej w lali 
wIchodnia i plękn. meble Itylow_. ..Strzelnicy" odbylo sle uroczYlte po- 
wszystko to za parę dni lich owa sie Iledzenle z udziałem delegatów I licz.. 
znowu w domach prywatnych. nych l\'o5cf. wśród których było kllka- 
Kto nie wldzi&ł WYltawy, niech Bił naście osób bawl
eJ w TonmIu wy- 
pośpieszy. aby chot w ostatniej chwili cieczki nauC!yclel1 z Wlleilnczyzn)'. - 
naclll8zyć II, pleknem nagromadzonych Przewodniczyi zebraniu prezee p. No- 
eksponatów. wakowskl. Referat w)-głosił p. Jaro- 
Zamknięcie wystawy 'tV dn. 16-8'0 szyk. wieloletni redaktor ..Ma.zura" ze 
bm. nIeodwołalnie. Szczytna, prześladowany przez Prusa- 
kÓw za dzialalność narodow'ł, karany 
_e Z nich. wycieczkowego, Dziś pnez nl('b stdownie I wreszcie wyda- 
Ił-go bm. prZ) j9Żdża do Torunia wy- lony z granic Rzeszy. Referent !auwa- 
cieczka nauczycfelska, zorganizowana żył m. in., te plebiscyt na Wa.rmji i 
pnez Inapektorat Szkolny w Gorlleacn Mazuracb byl złym snem przemijajl}- 
Uczestnicy wycieczki w liczbie około cym, lecz właAciwie Polacy nie ponie- 
30 osób nocowat będl} 'tV szkole wydda- 1111 w nim porażkl a Niemcy nie zwy- 
lowej. W drodze powrotnej z Pozna- cięty U, bo gdyby tylko te masy lu
 
nla zatn:yma się w Toruniu wyefeczka .cI polskiej były należycie uświadomIo 
uczn. Muzeum RzemIosł 1 Sztuki Sto- net wynik plebiscytu bylby zupelnle 
aowaDeJ w Warszawie - 35 mężczyw. inny. NIemcy mieliby w nim nowI} Je- 
22 kobiet I ł nauczycieli. CzeŚĆ tej wy_ nę. Tymczuem uświadomienia tego 
cieczki nocować będzf. w szkole wy- było brak a w dodatku wszystkie zle 
dr.iałoweJ. częśt w glm.nazjalMj bali moce sprzysięgły się wÓwczas pn
 
gimnastycznej. cfwko nam. Z plebllcytowej Komisji 
Międz)'soJWlzniczej jedynie Francuzi 1V 
-. Kr.dzIei . wtam.nI.... Do ml..- byU po D&lzej stroni.. 
ka.Dia p. Muji NajewIlklei IKonopnlcld.J Red.. .larosz)'lk przecbodzl wko6cu do 
11) włama1i slQ zlolhieJe IlIkradli: obł"'cz 
kQ Alubną. pierAclonek. medaljon I «10 zł. uwag nad tem. co czynić nalety, &Żeby Ruch W towarz y stwa dl 
gotówki na ogOlną lIumQ lłO zł. _ PollcJa polskośt tych ziem nadal zachować 1 tu 
prowadzi dochodzenia. podkreśla, te tak ze strony władz poI- 

klch, jak I epołeczeństwa polskiego re- 
._e Z kroIIłld poU."IDel. W dnia wno dacy nut za kordonem nie doznaj.. na- 
raju7m policja toruuka areutowała leży tej opieki. Pod tym w
lędem po- 
wąL t)'IDCSUOWO pnytJ'lvmaJa: . oaob7 
sa uadaJat I l la pljaóatwo. ProtokOIOw wlnnlllm)' al, wzorowat na Niemcach. 
za WJ'kroczenia pneciw przepisom poll- któ
 asygnujl} mIljony na opieko nad 
CJjnJID splaano 
 mnieJszollclami swojemi w innych pań- 
stwach. 
Wame dla bezrobotnych. Referenta nagrodzono hucznym okla- 
Puedla.ł..la .kulu poblenay...nu. sklem. Przemawiali następnie prezes 
, Nowakowaki 1 powitany owacyjni. p. 
.Monltor PolIIki" (nr. 156) uwiera roz H bo 
porządzenie p]in. prac,. I op. llpołecznej, w le wicz, nauczyciel z Wilna, który w 
myli któreBo dla tych bezrobotnych robot. Imieniu młodzjeży wileńskiej ś1ubow&ł, 
ników, którzy do dnia 31 lipca 1929 roku te młodzie! ta nie zapomni, Ił Jencze 
wląclJlle wyczerpali łub wyczerpią zuiłltl nie wszystkie łiemie polskie poq.cr.one 
a funduszu bezroboeia w clWU CallIgo o- s
 z Maclerz.o. 
1treau, U8talonego w Ullt. 1 art. 13 uataw,. Na zakończenie p. tbłk odczytał ze- 
z dnia 18 lipca lm roku o zabezpIeczeniu branym pa.rę utworów na.pill&l1ych w 
na wypadek bezrobocIa. przed luta IIlę wy- gwarze mazurskiej, która aesztlJ, od 1»- 
mianlony okres do 17 tygodni w następ'!- sarskiej mowy polskiej mniej od.ble- 
jących powiatach \\ ojew. p o m o r s k te - ga niż np. mowa kaszubska lub okuI"- 
g o : plowl!lka. 
W ID. Toruniu. w m. Grudzf"dro, w ID. 
GdynI, w powiatach:toruńsklm, staro- Niezwykle harmonijne i poucu.lQ.Ce 
8ardzklm. tucholskim, brodnIcklm. tczew- to zebranie zamkn
ł prezes Nowakow- 
ulm, choJnlckim, wąbrzeakim. chelmiń. ski o godz. 21,30. 
sklm, kartuskim. Awieckim, lubawskim, 
sepoleóakim. kościenkim, 8UfeWlkim, 
grudziądzkim, dzialdowskim I monklm. 
W woj ew. warllaawaklem ID. In. 
w powiatach włoclawskim i nieszawskim. 


...,wł4t..... .J.dllOC.o" te.t." Iwl.tIR. To"..I.1 
PAlA[ 
 DZli W Plllt8k 
L 1l8£ZJlta . re ID j er lit I 
Naloowsa, film polald, atrakcja oałeflo lual_ 
lITaJemnica ::::'ł::
J 
\\SilllAlały dramat .erce kobleceflo. W roL 

16w.1 I.. ..IIIR... M.rl. .o.d.,' 
I.ral' M.n, 16.., W4t.r.p Bola. 
.1.. MI.r;a:.J...kl. ldJęt dOkoOM 
w Waruawł.. ł'oGuiu, Krynicy i Pary t... 
Poca. o ."da 5, 7 i 9. w medz. 03, 5, 7 i 9. 


- - 


( 



WIAI
WID rd
1 naSłe

' 
C.hluba E..-opr. Du-;na Pary!.. 
ai"JD- 
IIlel..a .wIa&da 1IIU81C - ba1J6w par,.lkicb 1 
MI.tł...." oru CI..d. Fr..c. . 
PI.rr. ..t.ch." .. wlaUda wy"'wo- 
WYli! łilaale P. L 
W,spa rozkosz, 
wepaniały dramat erotYOElI' w 10 wiei. alit 
Pilm clc6ciowo kolorowy. 
Pocz. o !Zodz. ", 7 i "..I w meds. o ,och. J. 


PIłatek IllIpc.. 
Jua O"aI
ert.. 


KRONIKA 


Sobota 13 lipr.a. 
lellou, EageaJ. 


Toru
, dnia 12 lipca 1929 r. 
, Temperatura pow1e
a o godz. 11.: 
-ł" 25, maxlmwn + 23. minimum 
+ 11.5. Ciśnienie powietrza: 761. 
Wiatr: dna. Stan pogod)': pogodnie. 
Temperatura wody w Wiśle + 17.6 C. 
Stan wod)' w Wijl. & dnia 12. 7. 
1
 r.: Zawlcbost + 1..58. Warszawa 
+ 1.36, Płod, + 0.70, Toruń + 0.75, 
Fordon + 0.78, Chełmno + O.fU, Gru- 
dzfłdz + O.
 Korzeniewo + 1.12, 
Pieklo + 0.25. Tczew + 0.08. Elnlqe 
+ 2.32. Scblewenhorst + 2.53. 


, 


KO,.'UNIKATY 


Ił,.tur noca, aptek. Od soboty 6 lipca 
do pIątku U
 lipca wł-cznie dyturuje ap- 
"ka ..Pod orłem-o 5t. Rynek, hl 7. 
- 
Wystawa lbJeł atukJ ze zbiorów pry- 
watnych (Chelmińlka 16) otwarta codzien_ 
nie od SOch. 10 do 13 I od 15 do 18. Wltęp 
l &l. wydecud 
 
r od c»oby. 
....... la. meoakOWtkloh w Nledt. 
wledziu otwarte codziennie od godz. 8 do 18- 

J;1 do It. kol W
tzetno. tel. W
l'Złt. 
Katlłilllca lIIelska la. Kope
Dlka (ulica 
W)'lOkaJ OUI,M'ta codzle.n:e s wyjątkiem 
lIiedziel I łw
' od 8.30 do 12 l od 11 do 
18.30. 
BIlI110laka '1'_. Wiedzy Wojsk,. (al. 
łqtaraka. obok kUYDa .UIIlzonow.) o- 
'warta cod&leonie a w,Jątklem niedziel I 
Iyiąt: wypoiyculnla od 1
 do !O-ej I U)'- 
"Inla cZ3"opillm od 15 do 21-ej. 
BIbliotaka l'ow. CzyI. Lad. (uL WylO- 
ka li., pan. na lewo/ otwarta oodzleDnie s 
W1
tklem n:edE1el I IwI..t od 11 do Is-.J 
I od t
.30 do 18.30. Fllja ue JakOMklun 
przec!m. (ul. Lubicka Ił). 
Blllllol. I ezył-łDla fraDC1Isk. Stowa- 
"yu Polsko-FranculIL w botelu ..PolooJ&
 
Dlwarta w 'rod)' I plł.lkl od godL 17-18-ej. 
Bł.lloleka wolllllo.a DOK. VIIL (ul. 
tell"lanka. obuk kuyna .arniz,unow.). o- 
twana eodzlennie I wyjątkiem niedziel I 
lWI": wypotycalnia ksilłtek od 15 do 
2O.ei I czytelnia cu.sopi9m od lr: dCl 21-ej. 
Po
.dDla pnecl...
ailIcu (uL Wielkie 
Garbary) bezplatD&, CI)'&Ul. we wtorki i 
piątki od lI:odz 13.30 do l
eJ. 
P.
adD.la dla mat.1I, bezplatna (ul Wa- 
17. obok 1Itra!)' 
Iowej), - we wtOł"kl I 
.wlU"tki od .od&. lł-ll-eJ 
_ Z 1'-łnI ..... w '1'onuIIa. DzIA, w 
pIątek, 12. 7_ o 8()(b. 20 wiflCzÓl' taDC& slyn- 
&ej tancerki Marjl Ambro&ewlcsóMIY. 
W aobotQ. 13. 7. o SOclz. 20.1:') Da p1a.cu 
powylltaWowym (pod gołem niebem) ,.C,.- 
plika AR", sztuka sceolCUl& w 6 obra- 
aach PI. powle6ef J. l. KraneWlkiego I 
muzyką Z. NoekO'waklego. 
- W,cleoda prAOOW'1llk6w koleJ.. 
wych . Ton.a1a do CzyADchleld. (pow. 
"'ąbrzdno. stacja kolltjowa W-ł»rzetDo). 
W nledzielQ t.-go bm. Z\\ iązek UnQdnI- 
kOw Kolejowych Koło Toru6 un.ąłza 
wllp61nle a chórem Iw. Cecyljl pn)' koic. 
łw. Jakóba w Toruniu wycleczkQ z orkle- 
It,. kolejową do CZYlltochlebla, polączoną 
a rozmaitemI nleapodzlankamI. Odjazd z 
Torunla-Przec!mlekla o -loch. 7.39; I To- 
ruola-Miuta o godz. 7,ł11; I TOJ'UIlia-Mo- 
krego o god%. 8.02. 
Zapruza liiI:! wszYlltklch esłonkOw I 
rówoie! pracownikOw kolejov.ych innych 
org&l11sacyj a rod.UnamJ 01"&1 lIympaty- 
ków I goiel 
.. WJoloczb ch6n Iw. OIOJll1 przy 
koiciale Aw. Jak611. . !'onDl1I do C.,.ato- 
chlelllL W niedziele t. bm. 1929 r. urzą- 
dza chOr wllpólnie ze Zw. Urzed. Kolejaw. 
koło Toruń wycieczkQ do Czvstochlpbia. - 
Wobec tego. il wycleezka jelit poląezona 
s wY8tl:paml chOru tak w ko6c1ele jak ł 
na miejscu wycieczki uprasza zarząd o 
bezwzgl
dne stawienie slQ wsz)'stklch 
nlonk6w czynnych. Równocz
nle !Rpr. 
sza Ilę wllzystklcb czlonkOw nieczynnych 
I wllplerających Jak równiet 9J1DpatykOw 
I @'okl z rodzinami. (Szczell6lv Datn w7- 
tej pod ..Wycieczka pracow. kolejo
ych"). 


( WIADOMO.CI POTOCZN_] 


-' Z alld6w lonAlklc1I. Podprokurator 
pny Sądzili Okregowym w Toruniu. p. 
Mikołaj Lipiński wlaDowany aoa&ał wice- 
p
u"em teloi aą4u. 


ł 


Popierajcie 


Przemysł Polski I 
I 


Elektryczna i 
czyha na swoje ofiary. - Pod 
T o ruń, 12. 7. 
Zdanyły 11112 w Toruniu 2 tragiczn. wy- 
padkI, w których. jak ust8I11y dcchodze- 
nia, winQ pOOOlEą aame ofiary wypad
 
kOw. W dobłe dzlslejllzej rozwlelmotnle- 
nla sle elektyczności I pary i wuelkiego 
rodJ.aju Innych machin, lIłutących do trak 
cji I lokomocji. nigdy I niJrdzill nie motna 
czut alę nazbyt bezpiecz;nym I U\\lIge trze- 
ba mlef zdwojona. 
Pierwszy wypadek zdanyl SiQ w ub. 
czwartek 11 bm. ok. godz. 10-tei przed 'po- 
łudnlem. Robotnik miejski 25-letnJ DrC'ni- 
sław Swidenki (Lubicka 30) kosił IIpecjal- 
ną muzynką trawQ oa trawniku na torza 
tramwajowym na ul. Szopena. Gdy od etro 
ny ul. Bydgoeklej nadjetdtal tramwaj. 
$widel'8ki. mimo dawlmych zdalf\ka przez 
motorniczego Franc. Dlljewsklego sygna- 
IOw. nie U!'lunąl sil: z toru w po
 a mo- 
torniczy nie zdąłyl jut w ostatniej cbwili 
zaha.mowa
 wozu. 'V n8st
pstwle 
wlder- 
UJ dCM&ał sł, pod tramwaj I dOlJlal ał.. 


A więc jnt chi' w Palace Nadzwyczainy 
film poWd d.25G 
Tajemnica skrzynki poaloweJ 
l.r2Y M.rr - 162.' W4t8 r2 J'" 


parowa śmlert 
kołami tramwaju I poci'.... 
mania prawej nogi. Wezwana karetka 
poeotowla przewiozłs ofiaro wlasnej nie- 
uwagi. do lecznicy miejskiej. Stało sle to 
w poblitu narotnika ui. Szopena I Mo- 
niuszki. 
DruBi wypadek zdarz)-I sie w 
i"tek 12 
b. m. o p:odz. 5,łO rano oa dworcu miej- 
skim. Pnez dworzec przechodził 91. tym 
czasie pociąg towarowy w kierunku dwor- 
ca Przedmieście. Dwaj pracownic)" kole- 
jowi, zamierzający udaf lIie do pracy na 
dworzec Pnedmieśde. postanowili skony- 
stat ze sposobności I pojechaf tym poclą- 
. giem. Tut przed mostem. Dr" szlabanie. 
wskocz) li do bc;:dl\cego w biegu pociągu. 
Jednemu I nich udalo sle to SEczl:śliwlt'. 
drugiemu aaś. 33-letD. Ant. Rygaiskiemu 
(Wysoka 1), prz, wskakiwaniu obsunęła 
si
 ze litO pnia lIoga: ni8UCZe'lIwy upadł 
i dostal sie pod koła. któN zmlatd2)'ły mu 
obydwie nogi. Przewlllziono RO nlezwłocs. 
nie do lecznicy miejlIkiej, gdzie dokonRno 
mu amputacji obu oÓ8 powyt.eJ kostU. 


h. .. 


Wyjcl I konne w Bydgoszczy. 
W eobotę 13 I w nledzieslę Ił. 7. - daI- 
ftł dni wyścigów konnycb z totalizato- 
rem w Kapuściskach Małych. Zglosze- 
nia koni do gonitw ... niespodziewanie 
duże. do nlt
tórych Z4!'losz.ono aż; po 16 ko 
ni. W obydwa dni rozegranych zoetanie 
po 7 gonitw, w tem płaskie z płotami l 
z przeszkodamL 
Najglównlejsz& - to gonitwa. płaska 
..Wielka Bydgoska" z nagr0d4 miasta 
Bydgoszczy 5.000 uotycb. - Jetdz1ec ko- 
nia zwyciezcy otrzyma upominek od 
Wielkopolskiego Towarzystwa Wylki- 
gaw Konnych - do gonitwy tej zglolza- 
no a.ź g koni i prawie wszystkie p6J d o 
_ 
due to najcieka.wszy wyścig ser.o- 
nu bydgoskiego. 
Na torze porobiono zmiany w tot&lI- 
zatorze - wybudowano 16 nowych ku 
- z bardzo dogodnym dostępem. 
PocZlłtek Bomtwa godz.. 16. - Dojazd 
pociwiem kolejowym do stacji Kapu- 
ściska Małe. 


-
 
 


Odpowiedzi redakcJI. 
F. G. w Tonmla.. Komornikowi sl\dowe 
mu nie wolno wy1«nywać egzekucyj w 
mle"zkanIu Jub w&J'!!lztacłe osoby trzeciej, 
na którą tytul w)'kODaJoy nie opiewa. J.. 
teli za.i komornik to istotnie uczynił, .. 
n:ewątpliwie w dobrej wierze i na zlece- 
nie wierzyciela (karnie komrl1ik w takim 
razIe nie odpowiada). 
Wierzyciel tet jut odpowiedzieIDY za 
IIzkodt:. jaka pO'Wsta1e. przez zepsucie się 
zajętych towarów, jeteU go wezwBOO bez- 
skutecznie do zwoJnlenia z pod zajęeia t0- 
warów, pn:edstawiająe mu, kto jest icb 
""laAciclelem I na ja.kłej podstawie, gdy I 
ID8.CzeJ nie motna.by wlerzycielO'\\'i tJl'ZJ'- 
pisa t winy poWitania szkody. Dzialalnośf 
komornika bowiem jest ograniczona do 
w)'konywania dece6 wierzyciela. - Zwol- 
llleDia zpod zajęeia osoba trzecia mogla 
była óochodzif równiet w drodze zwykle- 
go przedatawieni& z . 766 pc. do sądu eg- 
"ekueyjnllSO ze wzgledu oa łatwośf udo- 
wodn:enia własności składnicy, w której 
towary siQ znajdowaly. 
Odpowiedzia1nołt Skarbu Pamtwa Jest 
niniejszym wypadku wykluczona.. 


Bac:mołćt Zw, Ballen:z. Plao. 'I'ord. 
Ostre IItrze1a.nle w niedzielę 1. 11m. na 
strzelnicy Bolesława Chrobro Zbiórka 
przed Pł'Zystankiem tnm_Jowym ..Ce- 
pelnia" o 
 13 lub na Strzelnic,. o 
godz. 13.30. Przybycie weqwł.kich moa- 
ków obowl
kowe.. 
Bac:moJ6f "sokół"' 1'on6 m. Nlnłej- 
szem podaj, do 
Aomo6cl, Je w ponIed&. 
15 bm. o sods. 2O-ej odbęt:We si, w .,Eł- 
dorado", swsa CtWm;ńA ka. 53 miesic;:czne 
-łJraD1e gniud.. 
..Czolem'" Sekl'8lBrJL 
V. łonłaaka dnłyDa 
ka im. Ka. 

, PoD1alowak.lagQ. W &obotę, dni& 13 lipca 
1929 1'. o BOds. 
 Da cWed.Wlcu IV-ej 
szkoły powszechne; zbiórka wszystkich, 
któny Idą na wycieczkę w pełnym ekwi- 
punku. Czuwałl KOIDeod8DL 
ZwI4ak PocIatił-6w Baenry Kolo 
T0n6. Dn1& l. ben. o @'Ods. lMj odbQd&ie 
si, -Łmlame o-Łn Da strzelnicy Bolesla- 
wa Chrobrego. Przybycie wszystkich ko- 
legów ze wzglQdu oa wybór 11' na.jlep. 
nycb strzelców do stnelaoia. o mi8
 
stwo Polski - koniec:.zne. 
JedDośtl XcmIead8Dl 
Oddział kołankI ..soUl" 'I'onu\ Dl. 
Przypomina się, te dziś, dnia 12 bm. o go- 
dzinia 19.so odbędzie sie oadzwyczajne 
walne zabranie w lokalu Eldorado, Che!- 
mlilaka szosa 53, bez \\zgledu na I]
 
czlonkOw. Kierownictwo. 
Oh6r Iw. Ceo71II przy koiciele .... J.. 
n.. \V piątek, dnia 12 bm. o godz. 20 00- 
belhie sie lekcja dla chóru mIeuanego. O 
przybycie wSZYlItkich członków prosi 
Za.n;ąd. 
It. S. ..zach. Tord. Trening odbed&fe 
!!iQ doia 12. 7. rb. o godz. 19-eJ na boisku 
mieJskiem. Po treningu pogadanka. Z po- 
wodu meczu, który 
ie lIiQ w niechie- 
Jł. uprasza. alQ o kompletne przybycie. 
... Sekretan. 
ZI-łłn. ch6zy .... CecJlII prą kok .. 
P. 111. I ,.D
OD". W niedzJelę Ił. 7. wy- 
ciecr.k. do CierpJ.c. WyjlLld s dw. MieJsk!.. 
80 O godz. tł. Chóry śpiewają w niehiel4 
11& lIumie o godz. 10. Zarząd. 
Ch6r Iw. CeoJłll przy koioI", Iw. 
.. 
k6ba. Ddś w piątek. dni.a 12 hm. O B'Od&. 
7
j odbęlhie się generalna l&kcJa. Oma- 
wian)' bl:lhie taku szczegółowy progreID 
wyciec:rJU niedzielnej. Wobec tego pn
. 
cle wuylłJdch bezwaględnie koIlfeczne. 
z..n.s. 
BI'IIDł'Wo n. 
.... JIftY kośolele .... 

1UUa urząd- wielką zabe.we ogrodową I 
rótDem1 ni8llpod.zla.nkami 1 tańcami Ił. 7. 
o goda. kJ po południa w lokalu p. Gór- 
nego, KOPA Wleeego. 


Komitet aaba1l\.'OWY. 


Koniec działu redakc,Jnego. 
Za redakcje odpow. Wacław MadeJaJd 
w Toruniu. 
Za reklamy t oldosaenIa 
wi&da 
admlnilltracja. 
Y:raawu. I drak D.rukarni 'I ł-n\a\Iel & £
>>>
N1". u.. 


h.1O 


AOWO PO.O!łSK1B -sobota, dDla tS llpoa łlJł r. _ 


JABRY/U CZEKOUDY 
JlIlllls JJlIt#mo nn 
Torurł. M08WWa 84. 
 18tu 
poleca 4011łytb . f04'OcIanłwłe I 
1"; , JlISZlł UlłlIdllJ filI lL Ul, 
". - 
Cllllł łlłl'lJ, "fSlII' 'fl'.' 
. 
 
 rYfllz ulSZI.,.Udal'.ł.zł.ł.łl 
- ."'1'. 'flSZd łatl'lJ t I
 Ul 


.,"'.11" ! 
W. ObSłl 
w..,rzeźnQ i 
Tartak Parowy 
 
Handel Drzewa j 
luSlilClI t..,I.fll '1- 
 
.'ali, lalariał UIlinki, 
 
'fZI
' DI,owlm I .11 
 I ...! 
.Jla'zi
jj oramłtllitl 
 I 

adYMi a sJIEjallil g. tniwiarki i kosiarki 
1 "'N
i


'
;'

'" i! D

i:ck:::::UHakia. 
i dogodne warunki 
 ł dUlI poleca Dl dofodD
 .ar..lracb 
i;
:

:j
lołc -;' ;;1: F KUJ - a wsk I - 

 dn:ewa okr
lego 
 . 
I
 do pr
1 11 fa
rJ'a laun i D
I!WDia lelaza-Tlmn 
i IJ:lmllllmliRll/lllllllllmnmd 


DoaIIooały l.tll.eII .łr.. ł dr..w. pozwal. .. d'lIlotrw.'. 
IIjyw
nł. rakiet 
 
S L A Z E N G E R S. 


, . 


...... .. 


,I.. f 
. 
:

- :. 9 

tYiJ 
p

 


;.....-:. 



j 


... 


- 




:: 

 
-.........- 



 


" 


3 Dla P.P. 


K up c6w i Przemy8101Ce61D / 
Listy przewozowe 

CZIII_ I poIpl.- 
.. .u.pl. ."cbpli I ."dr." "'187. 

.". -".ł ""gl_I.. 
DruKarnIa Toruńska 
...... 



 

. - ...... 
łr . 
.,... - 
-- -. - 
. __ .......ii:;::---
 
_ ... ....re........ .::v- 


L-ł ' 



 tłl. Iw. K
. 


. foruMlil. 


f MfoII 1J1. 


Najlepszy wyb6r 
Pierwszorz ę dnych Pianin 
po cenach przystępnych poleca największa F.bryk. PIAJWa 
Be Sommerfeld 
Tel. 883 i 458 BYDiOSZCZ ul. Sniadeckich 56. 
Faja Gnldzfącb, aL Groblo.. ł. 



 ;..-i. ti ' 
 : t'{ lf O 
('. -. ' . '.- 
. ..,...... 
 - ." . 
sklacbdc:a dobl'Jch zagraniczDYCh (abl')'kat6w. 
do.zodne warunki splaty długoletnia gwarancja 
rok. zal. 1905. rzetelna, fachowa obsługa. rok zał. 1905. 


IL - R 
- ł 
" BRAUNS 
. '"" 
- -A- 
,- 
 
\1 \ 
,""N / 

 
. 
. 


TO NAJLEPSZE BARWNIKI 
DO ODNAWIANIA, 'AR!.OWA"IA OBUWIA 
ORAZ W
ZILIII(" WYI!OPOW SKÓIt2A If - II . 
,... A II A.ł.t O Dlllt:.I$ Zł Ie....n. 
\llY5TRZEGAt SIĘ SEZ\IIARTOSC.IOWYC.H NA lAOOWNICTW' 


fliemic na PafirvIta "Don atol" 


TeWoa ... 110. .Ide. .. Wletn,6..L Adr. telefr. ..Donetol W-łłr......... 
W2łbrzefno (Pomorze) . 7m 
f.bryk.cJa wyrobów farmaceutycznych I koametycznych 
poleca ...... le lWeJ doborowej jallości 


ÓIII -- bpeller 
I 
.... "\ 
, 
.. -. 'J.. 
- ., 
- Imola 
 
::-.3ii 
,,-- 
.1 
'. & 
I I Jn; Donatol 
. 
" h , .... . 
'- . 
Balsam mentolowy. 
 - ,.. 
 
.. ,
I 
.I 
. 
Włlel1lle art)'lIu.)' gaJ.ao,... fanD.c..łY"... Prl)' I".'.. .ront ...tać.. fi...,. 


UlliIllIllIllUIIIIIIIIIIIIIIIIUlIIIIIIIIIIIIIUUnlIIIUnIWtllUIlllllUIIHIIIIII1IUIIUlWIIUuHliRilummumunnmnml1łlllll"nill1IIIIIIIilll/llilllllllUlIII 


OGRODZENIA DRUCIANE 


! 
E 
5 


- 
 ....."....... 
, 


dla oarod6w frontowych I owocowych, 
....: 
.. dla szkól cmentarzy I dla kort6w tenniao- 
wych-Kraty uuwalne-Meble og1'odowe- 
Przybory do hodowli drobiu I paza61 - 
Kosze do kartofli I do papieru. oru wale}. 
kie IMe wyroby druciane - Plecionki 
druciane - Tkanina metalowa. 

.L-' '

;;lc'
'
ł

'
.
 ,,= "I..
, - ł.." 
 


::i 
I 
I 
I 
I 


;;; 
= 
i 
= 

 



:- 
:0. 
t - . 
:ł:' \ ' I . Iii 
'I .

 


"'A" 


:. 
-,
...: 


.0. 
Ił 


.'- 
..... . 
 . 
_...\\n". 

.... ' \ 
lIłII': .. ". 
 ł-:\ }., 
.-.p... .. 




 
PIEAWSZA POM. FABRYKA WYROBÓW DRUCIANYCH 
F.. H U T · SYN 
CHELMNO .:.- CHELMNO 


== IllRlllunlllUlł-IlllllnmunlRllUllIIIIIlIIIWllUIDIDlI1IIllWIWllllllłłllllllWlIlIWlUIUIUlWUUlWllIlllIWllDIIR1DIIJIIIIUIUIDUUIUlll1lBUlUmr 
ł 
 F"."'.''''''11III!IIfIIIIIi . ,.. " IIml"''''_'''''ItIUIIIII.''mlll''''''''''''' 
 
I 
 FInDa ......ocboa. zloteml .ed.l.mI w R. 7 .1. I . P. r 7 ł · ! I 
'= , :i () Borus i zerwińc:ki 
:..) =1 

 Itz. Stnelecka 11 Chełmla T e1efon UM. ' 
e 
 I 
 
FabJJu w6clek. Iikłer6w '" Hurtowni. tapet, 
I IOkOw 
O(OWJCh. ':t 
 farb. oleIO.. I ..nr- I 
; HU:I::I

..
:
O:


" .' bor6
..':'a

' j 
j; ':: Artykuły budowl... ..... ....r.. cemen
 l_złe I tnG,n.: .:.ł.towo. .:
 
J"--nuIUUliU lIUJf.__IIDllllBlłlłłUlll lUwlllllnlmulllmmilUiIllIlIlIllIUlllllltllllm""lIIlItlln"UIJIIJIIIIIII1111111111111111111111111111111111111111111111 


- 


- 


k-2292 


Chcesz otrzymać posadę? 
MUSISZ 
UKONCZYl.. 
KURSY 
FACHOWE 
I( ORESPON DENCYJ NE 
prof. Sekułowlaa 
W.ISZAW" ... %6rawl. .r. 42. 
KURSY WYUCZAJĄ LISTOWNIE I 
bachaltCTii rachuDkowołcl kupieckiej I 
koreJpoodeDcii. handlowej, ItenOfrafli: 
lUIuki handlu. prawa. lraJlllr.fU. Jęlyk6w 
obcya: aniJel.ki. franc.....i. niemiecki. 
pisania Da manynach. ,pilowni t lira. 
_tyki pobkiej. - PO UKOf,/CZENIU 
Egzamin I $wladectwo. 
1171 Zadajcie DrosDekt6w. 
Chcesz otrzymać posadę? 


Solanki (ZERNIEWICE 
pod TORUNIEM 
Kąpiele solanme I Ja5nWeaIOWB 


czyNIe codzleDDte od lIoch. 8-20-tel put.UM .. 
r..m.tYlEm. I.chl.. ł .rtr.łl'..... 
DOI!odny dojud pociUlem do etaclI kol sTAWKL 
Od,azd . Tortulia-Pr..dmle'd. 
1.10. 11.10. 14.12. 17.00. 18.45. 
Odjald z l owrotem I. Stawek 
?tO. 10.20. 1 .10. 17.23. JO.
. 21.40. 
KOMUNIKACJA AUTOBUSOWA. TORUNIA 
RYDe" NowomiejskI obok cukierni łlo'maJiII& odlaJ d 
do CZFRNIEWIC 8.50. 13.50. 
odjazd l: CZERNIEWIC 11.10. 8.10. d7821 


- 


Rozklad iazd, kalei. 
format klenny 
dł. Torunia 
watn, od 15 maja 1929 ,. 
do nabycia w ekspedycji 
SLOWA POMORSKIEGO 
cea. 50 ....
>>>
Nr. J
 


- 


" łrodę. dn. 10 lipca o lIod
. 13.JO p- 
.ęla w BoSlu po krótklcb I cf,tltfeb cierp'" 
Nacb opalr&Olła Sakr-łltaau 'W. w 1/3 roka 
tyGla mola najukocbańua to.... e6r1ta I"ostr. 
..,. 
K
rnelja l M@
enkin P
rliń

a 
ei,tko'.trapieAi 
m,ł. d.led. matka. .lo.t'Y I "racl., 
. 
Torud. Lvbll!\' 
E;klporłaela .włoh odbędzie .I, w .obo- 
t, dni. 13 bm. ollod.. 8.45 z koatnicy Wojlk. 
SzpU. Okr,lI. do ko'dola 1Iara.. a po m,zy 
'w. II' em
ntU'. 11_ dnI 


Z powodu likwidacll naszej wiellcieJ 
'a bryki bielizny 
'tdst'lpimy za połowę ceny kupna za gotów- 
kę, płatn" zaraz następ. elektryczne urzIł- 
dumie fabryki bleJl
nYI 
....,... do daarek "GnndiOla" główq 
(wierach) ,Id. 1Id. 887.6.- 
3 m..zyny okrętkowe. IIlówld po ,Jd. 1Id. !30 t,880,- 
_z,... muetk. Gutmann'a ł,ł6wkC 1I1d. id. 1.000.- 
I mauJ1I la-awleekJcb .,Adler Id Ul .łówlk 
1'0 fld. IId. 287.50 1,728,- 
. lIłIDJD "lslJfDl..elr "PlaU- Id 101 .łów.h 
po ald. lic!. 257.50 1.848,- 
I ....J1I, "Plaff" Id 31 ,Iówk, IIld. Id. 189,- 
IIp,d motorOWf ,Id 1Id. 84.80 
18 -łol6w dW1ll'a,dowydł da zapędu mota- 
rowe,a ,Jd. 1Id. 1,881,80 
tllClłor . Ide I Ił. .. tld. f d. 480, 
1I1d. 1Id. 8.412.80 
Wlnlllekl lł&łychmJ..towa upłata jot6w1o:. a 
J. 
Albert . Bruno .I.c....., 
GdaA8k - D
 Heumukt Nr. ł. d.W 


W rejestrze handlowym ..pl....o pr., flnałe Bro- 
wa! Toru
.III, TowU'&ystwo Akcyjne w T_lu: 
KanmlerlOWI Jancy . Torunia udałeloDa prokur, 
CdODek zar./łdu WilJl, Tl.mpemallel -ł. . 
T0ru6, cinla g-l!o 1D.la 1921 r. 
S Ą D a R o D Z ICI k-'6I 


I. N. 18J29. 


Ue....... 
_ W IIpr.wI. wnlOllaa o odroczetIle wypłat opc. 
1_. Błocha ""e. firmy "Sport lIłoch" 1 w To. 
r..nl..ł. 'w. KatU'II
' 5. WYIlllac:aa się 1'
 mytU art. 
l KOIlp. Prea. Rzec.ypolpoIU.j . e. UL IS. termla 
rozpo:mawcz-y na dzid 5. a.. r. h. lIod&. 11. pok6' 4 tnt. 
S.du. Ił& kt6ry mag. sten.c! wI.nyc:lele oel_ adzłele- 
aia S/łdowl wfjunid. k-168 
Taru4. ula 5. Upca Im. 
SĄD GRODZKL 


Jłank Ludowy W Kurtuzłłch 
polzukuJe od dnia " alerpnia 1929 r, 
rubnowanego Bankowca 
wzgl. jako pótnlejszego członka Zanłldu. 
Zgło..ema . podaniem waI'1łIłlr.6w. tycloryn I awie- 
rz,...Ini
 odpl., 'wledeetw. klerowat pOd .dresem 
Bank L.
oWJ w Kartuaac:ll. d las 


Na m6j maj"tek na Pomorzu pomiędzy 
Odal'islciem I Odyni" połołony ca 1000 mrg. 
łrednleJ &leml po.zukuJę zeru lub od 1-azo 
patdzlernlka solidnego. aumlennego 
RZĄDCY. 
Zgłosił aię tylko aechq pny podaniu 
włeku i warunków ci, kt6rzy aamodzielnle 
gospodanył, zdolno'6 I fachowo't 'wtadec- 
twa mi wykazat mogił- Oferty pod d441. 


Ogłoszenie. 
Jarmark na konie i 
J
łO 
odbędzie alę w Chełmły. 
W trod., dnia 17. IIDC11121. 
Chełm!a. dnia 10. lipca 1G
 r. 
Magl.trat 
(-) Dzlęglelewlkł. 
" 1:. burmlatra. 


Je-176 


Z_dajcie ..Słowa pom".1 


IŁOWO POIIORJKIE - aobota. 4nla I' kipo. Ila E. 


.. 
Jr 

I 
.I. -', 
(I. 
/If . 
/I:
 'l'l,;J4
 it- 
..' ,'kof /tf:. - . . " I J --
 . 
j
:-".
' a ::' 
 --: . f.-.. 1- 
". -/.1' !
, 

 
..;' 
 - 3. 
 
-. s' . --;:; 
 
-' '
 

I
 - 
 
I \ 
 .. -
. ,,"i
 ,-
. . 
W _ 
'.. I
J' .1', ł' 
... ot. 
Qr.
' 
 . s! \ : 
Q !. ""'" 
i2 . 

 


lA 'fI Y 


. łlljll'IZJ[
 
1U111t' 
polec. tanio 
A. 6ałdyńskl 
TORU" 
SlIeroka g. Tel 875. 


- :;;;I 


"-.. HI rlg 
il"'." 
,,!IIIł."\ ...... 
1. zł. 
...-. wpłata......, 
.!'



"
 

,F = 
j$ 
Kromaynski 
Poz..afi 1.3725 
Itle llarcitb,srilll 
 ...j 


Z da. '-110 mała .twi... 
ra si, Dowoar
ODY 
Denslonat- 
sanatorium 


dla dzied 
od lat 5-c:ia z ailamł 
plelęQniarskieml I au- 
peln. opieh moreln. 
i Ilzycm. dla przepro- 
wadzania kuracli rab- 
czaA8ldej. ZuCZDe zDi- 
.tki w I MIOnie. JfZY ] I i 
anf. I franc. od uerw- 
c.. kuc:bnła plwWBIo- 
rztd.nL Z f IOl'. pray!- 
muje M. C .pl.low- 
skaRabka wil1aJaeoda 


t .. !iG
 Y
' 
L
 SÓ'L 
GlOWV 


O.T IłZ.tr."IK. 
Che... ..by' proald 
_ato W"JIIl'O.... ..... 
ty pny ....... .11- 
c..tow.iII! i wyr.... 
..dat ory.l..al..,c.. .. 
prouł.ówzgICOGUT- 
KIEM'I 
ckielllo. 
lIIIanyob .. lał lnY- 
ddMt& Zwracalcłe 
ew", . .drftcalel e 
..porcaywl. pol.. 
can. aaaladowmotwlI 
w podobDe. do _e- 
l. opakowuJ" ",., 


t 

 
 II 
..
 


.. 


Btr.1f 


f , 


C,,,,, 
Ph.... . II. 10.650 Sedu. , ""3.650 
Pbsdoa -obi- c.up.. II. 14.soo 
cia 86nam d. 10.950 Sport Csbr. II. 15..50 
Roadtta- . d. 11.950 Landa.&dan II. 16.500 
loco Feł.yb "...wa. 

Ict, isk.... kaMy iaa,samodl6chr}'t- 
w6rDlGcncnlMoron,i. do DIb,a... 
 
nl d1waruUadJ pIsuIoki -łłu&ą--GWAC 


.;. 


. j 



 


[fJ 


, 



 
4/ ,,
., 1 
- I , 
Dostępny dla naj szerszego ogółu, 
posiada za/łty najbardziej zbytkownego samochodu 


Nawc pobicłn. og'CidzIny -łnodtodu Chev- 
roI. oJnzu wtalaj, fakt, że uk.azanje liCi je- 
BO _ rynku jest epokowem wydarzeniem w 
'wieci
 automobilizmu. Przedews
kiem jest 
to szdciocylindrowy wnodt6d, o6uowany 
w cenie worow at.erocylindrowyd1. POliada 
wazynkia najbardziej wsp6lczcsn
 ulepszenia, 
odpowiadaj
 wybredniejszym wymaganiom 
-łtomobilizmu. 
CharakteryZUj, 
 lila, uybk
. zdotnoU 
błyakawiczncj akc.e1
 oru: zupełny brak 

 wibracji. Odznacza lic; uwalokił i 

0ki4 kierowania. Umiarkowana w i do- 
Itc;pDa dla najszerszego o
6łu cena icmc w 
parze z niczwy
 Ołz.czędn
 zużycia 
bcmJD7 i anir6w. Pnepi"kna karoaerja 


" 
,i 


P"uhera uderu proporc;o.m. WIDOm. lIaji 
i wyrwomt barw. lakieru. GłCibokie wygodae 
siedzenia, kryte gustOwnym mat«jałem zapew- 
niaj, najwyższy komfort, do czego przyayaia 
się r6wniei przesuwalne tiedz.mie kierowcy 
Pr6bDł jazda w porozumieniu z D2jbliiszym 

""em Chevroleta przekona o niezwykle 
-":hem działaniu elastycznegopotc;źnegoaześcio- 
cylindrowego silnika z g6mym rozrZo\dem, 
oraz zwr6ci jednoczdnie uwagę na cały szerq 
pierwszorzędnym zalet, spotykanych tylko w 
najdroinyd1 samod1od.uh. W ,,6b GeurJ 
Notor.. 
Upowdnion
 zastępmra na calem wytor'- 
jum Polski i ,.. Womem Midcie Gdańsku. 


CHEVROLET 6 


GEN ERA L MOTOR S s POLSCE, WARSZAWA 


nie trat[ie bez DOlrleby Da prO[eDta[
, 
."""""""""""""""""
. 
.... S,6ł.delcn 'arealaqj.. - o.a..łcza 
w Grud,l/łdn 


placi od wkladów 
10°/0 


Wrplata do 1000 II II łlZ
1 lłdllll 
ponad 1000 zł za dwutygodnlowem 
wypowiedzeniem, 
GW ARAN[JA 3.500.000 złotych. 
Ponedto K... ro.lo.owywuJe pomiędzy wkład 
có.. premje. prz, prselr.roczenlu mlljona zło- 
tych ZlIrzlłd Kasy wypladł 800 _losobi.. 
któr. prz.kroc.yl. milIon. oru rozlo- 
50Wsl a pr.mil po sto .Iotych poml
- 
dzy pl
eI.. wllladc6w. Przy pr.ekrocze- 
nlu '.100.000 zlotych wylolował ZarZo\d dal.ze 
500 zlotych pomięd&, 8-elu wIlIadców, 
W przyszłołcl. Ił do dojkl. 
do 2.000.000 złotYCh 
losował będziemy premje 
po 50, 100, 200, 300 ł SOO złotych 
w 01l61nel 'Wlłla 5.000 zł. 
Nla tr.tcia .poaobnoścl do szc,ęśllwała 'Wyla- 
.owenie ptemll. OSzczędlllljcie zatem 


I Rasie SD
łnzlel[Zej PartelllwnD' Dsadnl(zeJ 
w Grud.h'd.... plac 
 StyCSNa Nr. 81 
P. Je. O. Waruawe 170.215. 
P. K. O. Po.naR 206.780. 


I I H
;
'::.

f 
;

8

.
 
-. 
ii 
Ei 
a 

 

 
e 
, 


I 



 -j 
Futra 
... dlufotcrminowe ra. 
ty. kU'lIkułowe. lokowe 
piuczanikowe. treba- 
lIowe. krecie. bibnto- 
we. etylopy. błamy. 
opolOwe lisy. kołnierze 
n.jtanlej obecnie do 
nabycia d-8385 
ubUllUlki Dl nowI 
'JIWlrDIIBlrl 
przefaaonowania OI'U 
wualkle praCl kntnler- 
.Ida wykonul. alt Dl 
mielecu .olldnla prędko 
I fachowo 
;;.... APARAT' fotograficzne ..aB:ł
o

:
:." 
if _ ;
 Z.I..., Vol.tlaad.ra, fjl'llUlef
f

j
ska 
,... Era.maDa ł Kodak. 
 
 
OI'az wazelllle przybory Iota,raSczae II- 
J w wielkim wyborH poleca. 
Adam Gałdyl\skl. T o r u 1\, 
d77UI uUca Szeraka ,. II :. Tel.foD 875. 
DOGOD"_ WARU"KI aPLATY. 


oc 
. "'-- 


, 



 y 


...............,r- 
.:-.
.. 


-.."" 
o6slulła ftllenla. I 
W.,.,s;o co Pal!ski 6amodt6d pot""""" 

. 
adłe - Jlu'ont06Ue 
='tacja 06ełutłt 
lu...:'r-:' ....aI. Pl "; WOlno :: I. 7.1. 1661. 
 
.. - - . 
k 3eM 



-ł--1'W................._.U..."'......ł--Inl............."_ 


Książki kontowQ 
; liniaturr 
J 


....'ł1.ga 'POdnjrl wy'" 
,,-/. "" .p.c)lIlny.b IDO...,- 
.". "0 n.jo..n/.. ,.,..1- 
.0_ I po .WIGb _Delt 


II Drukarnia TOl'uńsłQ to! .A 
n..::::
::._.... Toruń 6.. K....,." 4. 


SDrzedamv 
Da tu..j....o r.je.łnł handloweII,) odcWał B. aapl. 
za natychmiastowIł zapłał4 trzy 
cy1łndrowe IIUlO chi.. co iło Brmy Gesellschatt De..tach.. 
sikawki stratackle I trzy beczkowozy (kufy) H...s I. T..chol.. tow. · ol[r. poręh w TuchoU · 
o pojemno
cł 300 litrów, Bliłazych Infor- 1
:' U
=:=:mim:
. \Ithwały a dDia U. kwietaia 
macy1 udzielimy ustnie albo pisemnie. 1) rolnik Leon Radk.. 
MI-.I z y c h6cł. dni. 8. li p ca 1929. t) aptek Uli Rudolf Hepp.... w 'l'.c1ao1L. 
"i" Tuchc-Ia. ciDla t IIpaa 1929. 
MaQlatrat SĄD GRODZKI. 
(-) Sknypa:ak, burmisłn. d-i60 


kot,.
>>>
Str. D 


--- 


ILOWO POIIoltUIB - .łtoł.. lDIa IlIIpea 11111 


Jft'. lISI. 


KI - no Pan " Dził! liełkllntz,,11 Jrl:D]erl l OlI$! 
Super leuaaCJe eroty
" 
II N.;1ep.say. ujwieWY' MJbardzi!1 w..... 
_. U,_L: . , ..... Tel 596. lo1łCY film doby obecneJ. 
... r....... ewICII "'" . _Lt 
,-",ba e II.... J, 7, I 9-'eJ, GI\.ETA GAIU

 · 10. .. 0.,- 
" aI...łel, e lIeb. S. 5, J I t. dramacie namiętnośCI I obo""141 ku P. t.: 


. 
"Zar miłości" 
d2ó4 (LOŻA Nr. 12.) 


kuy.. ..6rOJ ..Ben-Hura" r.... mJe. 
ftl.. o aJeJlwyldel .arto'" wt,.tyC&J 
filJR. dl. IIt6ret0 llaid, btdał. allil 
JedYNe tłowa aaclnwytu f 
Sukcea wuechJwłatowy I 
2 .1ddI ..,,..,..11&. 


r Jedu ."na tłutym 
 30.. b.". I Drobne ogłoszeni.. z-II -ł-łY ... ." - t ...... Dla ..- 
.w- "0_ swyldym .łndri_15.. - Siali S-".k. ......., .111.." 160 polJZYe ..t.cydI poea" -łale1a ... "'1 ....... 
-= 1 010_ L w. .... - btdc Iłuowł , lło_ We.. IKI . _łę"... Olllo.._Dł. _łr6d droltft7 Ch 100'1, droł-t. Prob- ..ł--ł- tylko .. iIO t6w ", 


Sportowe 
kOSIUlki 


footballowe od 4,50 
gimnastyczne od 2,00 
wioślarskie i t. ci. 


- Tanio. - 
B. WiI
m0b15ID , 
i8. al Zelll.naa II 
.J 


Dotulrejesfru hedlowe- 
10 wpi.Hno dziś. ie firm. 
"Buar pod Białym Orłem
 
Franciszek Kriifer w Tu- 
aboJj wyfasła. IL173 
T.chola, dnill 3 lipca 1929. 
Sąd Grodzki 


Do łvt. rejestru łwuł1o- 
weao wpi.Hno dziś. że firma 
Stryayk i Gayda właściciel 
Wiktoria Goycia w Tucholi 
zostaIII z nrzędu.."krcsloa4 
Tuchola. dnia 3 lipca 1929. 
Sltd Grodzili. k-171 


SPR 
QAŻ' I 
Z foksterjery 
ruowe. młode j b. ładuc 
8Fftda tuio 1CJewc. ulica 
Chro
o It. k-t48 


I . 


Okazja 250 zł 
Spnedam amatorowi 
m
 wyt1
 czystei 
krwi eetra Jl'landr.kiego 
trodzice premiov. ani do 
tym medaJem) Bielaoy. 
P1&ntada owocu.. gł57 


Spnedam 
skład 
kołoDjalny z Ul"Ządze- 

 i to!,,&rem. 3 poko- 
je I kuełuri&. Wiadomośt 
Inytac.ka ł. gł63 


Kreden. 
lItoIowy okazyjnie do 
lIJI"I',edama. Wndomo6t 
... SI. Pom. pod gł93. 


Okazja! 
z powodu wyjtuJdu 
ł1Pnedam moje ślicznie 
poIot.oDe gospodarstwo 
110-mO!'g. JI!Izenno-bura- 
-łIe. Cena 60 000 gotów 

 ber. długu. Budynki 
6oOre. P
rednicy wY- 

. Oferty do SI. 
_ pod nr. gł92. 
Radjoapanł 
bmpletay 3 lampkowy na 
sprzedał «Da 12 zł. Pro-. 
ta 15 put. \eWo. £.17i 


Farby 
Pokosty 
Lakiery 
Pendz1e 
poleca ł-io 
Drogeria d-7629 

 Gałdyński 
T 01'116 
.ł. Szeroka 9. Tel 785 
J 


I Do wyne.j
ia 
skład II 
kolonjalny z toW&!"8m. 
I Dadająry s
 na wy. 
/ 3Z}'Dk aJkoholu. \\il'lka 
w.
 bal kOD('('\Sji a.lk
 
h,
ej. Adrt'S \\skatl' 
SI. Pom. pod fI:
"-t'. 


Frak 
liUPł"łnie DOWY. kilka 
ubrad mf:skirh (D8 wy- 
soką figuJ"(1 budki mf:- 
!!kie. bil'Iizna m
3ka bar 
dzo 1iIWIi na sprzed&t. 
Reje. 6 III Po I. 
ł$S 


Pianino 
sJrlt'da.ro. krzytowl'. 
 
we na mpt8łowI'j pł;rdt' 
ł\0ó'zaJ'U\\8 5. partt'r II' 
wy. plO 


Gamitur 


pluszo'l\}' zielony dobrze 
utnymany i rt'.gula'tor 
tanio na sprzed&1, ł\n.y- 
ta.cka 3. g50ł 


Co Diątek 
.wieta sałatka postna. _,- 
eon w .alarecie. wę
 
wędzony, 1000i wędzODY ile 
dzie delikllteso_ i w' oli- 
wie, łwid. lIDfieL -tias, 
p o I . c. d-258 
St. Strzelecki 
Suroka 15 teleloa 50. 


Kanapa 
pJuzowa _ IIpnedał W d0- 
brym stanie al CUI'niec- 
kiel!O ,dOIlI KoIej
. a p. 
Pawaki.. d 252 


Instrumenta 
dęte 
tenor. a.1tówka., skny- 
CHówka i kornet na 
!łJ)nedat. Podgórna 50. 
parter. g518 


Do sprzedani. %&l'ILZ 
lokomobila 
młoearnia a elewatorem 
w dobrym stanie. A
el 
lika. To.nn\, uL Piekary 
nr. 29 SIkorski. P#J9 


Kalo utywana 
zgrubiarka 
Staucłlma.srhne) na 
sprzedat. Oferty do SL 
POIlI. pod g503. 


FotogralIczny 
zakład beUODiurencyJ- 
ny sprzedam. Oferty ao 
Slow. Pom. pod gW7. 


Na sprz
dał 
ogrodnIctwo 
w: T DrUDłU z calem nrZo\du- 
!l'eu1 ty_cm i marłw.. 
Ulwentarzem wiadOlllOU w 
SŁ Pom. £521 
Prułarł pnyDI1łIOWJ 
I
 1i1;
 1!r
 r. o god
 
J 'lI:yto
 b
ę 
przy ul. Rabiańskiej 15 
naJwlecej d&jącemu :&a 
natycbmiutowl!. zap!atą 

tówką: bufet dębowy 
bIUrko orz.echowe, b: 
naJ)4: pIU8Z0W
 Jani. 
szewski. komornik !ląd. 
k175 


KUPNA 


Kupię 
maszyn, 
do J?1-naa w doorym 
lItame. Drogerje. pod Or. 
łem. Podg(,1"Z. TeL m. 
f#JfI 
Wlelokrątkl 
fFllllchenzug) kupi L Szy- 
manald Toru' Zeglarlka 3. 


opony 
do saJllocbod. p6ł cięłaro. 
wcgo rozmiar6w 3OX5 u.ty- 
wane kupi L SzymaAsld 
Tor'" 2elllarslla J. ..n8 


Dziewczyna 
t'Zysta I ponądna Ił do 
16 -letnia do li
j$rch 
prac domoWYch I 3-l4I't- 
nieogo rbł
 potrzpbna 
-.raz. J
Di8llna 9& III 
piętro prawo. gł99 


Majstra 
samOOsif.'lnle pracuJI\M- 
IfO w budO\\ le mnszyn 
puow).t'h i znajł.eY pra. 
« toll.ank:.. t.:UII&"kie, 
kotlarskie. k01l..ll\kw, 
autogeD.iesn
 ł elekery- 
c
 ..-wania na stAle, 
dobre miejsce w toru- 
niu pogukuJe ai,. To- 
ruó tef,'larUa 3 k&DlOr. 
k11'1 


Wulkanizatorów 
pouukuj. Jaru do lIapra.. 
opoa i d,teIL ReflektuJe li, 
tylko na picrwSlorzłdDe siły 
Ro..u SUwłńsld ł..openuk. 

 Jelo ft 4M. f- S25 
Potn:ebea 1.lt 
kucharka 
do IlawiarJII lItlIn PD'Iada 
dobre iwladKt... l,lłoll.. r 
ni. ul ChełauUka 9 L p. 
pkoj 9. ,..5JO 


POS. · y 'e SZUJ(. 


Posady 
..ukam &a "..o}&tft'&. 
wol.oełJO. JnaIfUYU:el"A 
lub lIWłoy,ei
 Ree\aura- 
tor lupełnle vuj.nowany 
Mam rodzin.. P
 o 
p.moc. Oferty do Slowa 
POlO. pod Kł91. 


I. 

 



 W == 
StOWIE POMORSKIE 
= = 

 dowodzłI setki ofert ; 
! i zapytań codziennie 
 

 napływaiłlcych do g 
= = ! administracji I 

 "Słowa Pomonldego- e 
. 101'! I HI, . 111111' I' 
Stenografka Potrwbn, 
korespondentka korepetytor I MaJsler 
maszynistka perfekt w do m.um.tyki. Ofert, a belODOWY poaukUJe po- 
niemieckim języku tewtl podu:l.em warunków udy w fabryce balonów 
I .ngielskim) n. dobrą :\drea: Jan RodziMki t.ue I 18BJ"&DICI\. Wy- 
po!!adę poszukiwana. 0- Warszawaka t Pa.rłer konuJe aamodz1e,nie 
f"rt
 z grzeczności pny) prawy. KW wUMkl. reperacje. jak 
r.luJe: Berger TOI1IÓ 2;e. rlIwoleł praCI pn)' pł()t- 
JtJ.rska 
 11215 Ucze nlea nie. Olerty do Słowa Po- 
monkiqo pod dl2O. 
mołe al, zgioeJt. Pra.- 
cown'. futer. B,dgoeka 
nr. ł6. l!2b3 


, ....; . 
I KLA' 


SłużłC. 
potl'U'hDa Da letnIsko w 
pobIiłu ToNIllL Ad
 
w
kate .tróa PrQ bra. 
WJe k.oIo .Gn ba". łf.JIJ6 


Gospodarstwo 
ł-JDOl1I'OWe spn.edam Dą 
... Rud&k 
y cegielni 
s3ł9 
Leżanka 
łanio Da aprzed&t Ko- 
.-mb 20 podwórze.. 
g526 
Sprzedam 
laDio stół "arszt.at0w7. 
lJrMII do antabek I ró- 
De oanedzia ślUllBl"Skie 
Le-ooowska Pod8órna 
111'. 22a peńM lewy. gł86 
3 domy 
Da Bydgoskiem sprzed. Po- 
pławski T oru6 Wielkie Gar- 
bllTJ 14 a.Y12 


Willa 
I 17 mo
, 
 d. mi&- 
sl('CZIl 
 do ,,)'dderta- 
'1\ ien16. 
jewski Lm- 
defi:o 1. 1516 


KobIeta 


, .. 


do pru) w otI'
Jd
le po. 
trzebaa zara.. )Iokre. 
Chrobn.o sa. r!lt5 
Do oddn&lu towarów 
krotll.icb i konfekcji 
dam.3k.iej poeiłUkuj, 
dzielną 
ekspedjentkt: 
Odpi!! łwiadeoetw I loco- 

J" nadeslat: I 600 
W&rtkoilski - Lubaw"\. 
Sklad bla1l'a.tów. IOwa.- 
rów krótk cb. konfekc}i 
damskiej l 
&k
j. d'-'61 


!\to IX" . r oot) rzki 
SOO zł. 
otrzyma pok6j a ut y- 
y,-anMm kuchni w &ród- 
miE'Ściu w procend&. or. 
do SI. Poro. pod g519. 


l POSA
V W9LNE J 


posznknie 
ajentów I PruJm, 

driat,ckie Towarzystwo uczenlcę 
Ubczp
eczc6 w TorUDJU do balio. Kopernika 7 
Cbełmi4ska 9 ..450 111 lewo. @:ł9tl . 


lilii IlmmnI 


" 


zamieszczanych 


skuteczności 


ogłoszeń 


P08'Zukuj, od 1 .ierpn'. 

 r. ..tarsuJ 
dziew czyny 
do WK81k.1cb pnLC domo 
w)'ch znająca sle na do- 
brej kuchni. Zgloszema 
Kukliń&ki. GniewkOWo. 
Tartak parowy. d246 


Murarz 
na 2 dol prac)' mQU sle 
ąloslł L Szymański To 
ruń 2
lanka a. kl80 
Dziewczyna 
JtWł)OdIY'Da. lubl..ea r.q 

oit I po
ek mołe 
alę zgłosił KooopnkkJel 
nr. %7 I lewo. 8523 
Pot.rzebna od 15 II pca 
dziewczyna 
która um.. COkolwl4k 
gołow.t do 2 OI!Ób. Swla 
dectwa potąd&oe. Zglo- 
1IZl'
1I" od 12-S I od 8 do 
9';'J. UL Kazimierz. la- 
JI;.eloiJc1zyka 6 III ptr 
lawo. 8f20 . 
PouPbay 
korepetytor 
dla przYłołowanła acuda 
Da drutł Imn .zkół kade- 
16. willdomoU Koaopnic 
Ideł 25 n. p. F.ldto_ 1-529 


Uczeń 


mający ł-6 ki. gimna- 
zjum potnebny Z8I"84 do 
mej drop-rJL J. Procb- 
nioewskl. drogerja POd 
j lwem Wą,brutn
Om. 


Ucznia 
a dobrem wykazt&lc:e- 
mem er.kolnem i do- 
brem wychowaniem do- 
m01lem poszukuje Dro- 
gerIa A GaldyiJskl. To- 
ruń ul. Szeroka 9. d21D 


Zdolna 
panienka 
do azycla potnebna iw 
£179 Ducha 7N puter. R52ł 


POMultuM JakJegol bl\dł 
kol wiek 
zaJ,cla 
obet1nany jeel
m w 
z.awod.arh iDkuen
&, 
port;.ra lub wot- 
nego. Luk. 
I081pnia 
do SL Pom. pod d257. 


POKÓjE MEBLOW. 


Pok6) 
umeblowany d:a IIIoDlOt- 
n.ego pana do wynaj,. 
CI. zaraz. KonopnIckiej 
Dr. 31 I p. p. Jtł-łO 


Pok6, 
l: oeobnem weJk:pm t5 
aJbo 1 VIII 00 wynaj
1a 
Kopemika 7 III lewo. 
głSfj 
Pok6' 
umełlI. elekIr. śwl&tAo I 
utywa.niem ku('hni g&Zo 
weJ wynajmę. M-okre Da 
tore«o 7 I praWQ aiIIo6 


PokóJ 
umebkJW. lar&I lub od 
lf do WYDa jlJCia 1\ '0110- 
wlcza łO I p. pra wł.. 
.
 


Pok61 
umełlł W) naJmIJ. 
zit"Dna 
 IIL 


l.a- 

12 


Pok6) 
umeblowany GO wynajt- 
ciaod 1
!ipC& !ettlar- 
aka 10 II. pIł 


Pokój Z kuchni, 
UlMbl b..dlllet.....łie6st_ 
11')'11&.1-0. Adr.. w Sł. POIIł. 
..St7 


MIESZKANIA 


14 esJkule 
 
pokojowe 
w łródmlelc.u albo do- 
me.k I ogródkiem wql, 
dole połowe ;lumu po- 
NukuJ'. Lauawa Iglo. 
s
enl. Torul'l l'roMa :.I. 
I\rawu)'L ,16361 
Młode małłefmwo po. 
puki 
2 3 pokol 
I ItUchD
 ł'laq z 6rJ I 
remoot. Oferty do Słowa 
Pom. pod Kł17. 


5 pokojowe 
m1euka.nie oddam n. 
BydRoskiem. I
'mlenne 
olerty .kladał do Slow. 
POIlI. pod ł6IL 
4 pokoJe 
I: kuchoi.. na D)'dgoe- 
Il:1em cztkiowO a me- 
blami l&rU oddam. Adr 
wsllaJe Slowo P'XII. pod 
gł89. 


2 pokoje 
umeblow&De i kochni. 
ZIl'U do "ynajecIa Wo- 
dna Z7. 
17 
Odn.Jm, 
2 pokoJe 
umeblow&De I Uiywa]. 
n06ci.. kucbnl - IMWlOt- 
naj pani lub beld.zletne- 
mu malieńatwu. Olert, 
d.o Slow. Pom. pod .....,JtI 


MATRVMONJALNE 


Kawaler 
..aczycleL a pwoda braJcu 
odpowiedałej nalo..oici po 
szukuje towarzylZki.. Cel 
matrymonialny. ZaCDC I 
z,r.bne panie. poaiadal.ce 
cośkolwiek mailII"", z.chc. 
.we oferty (o n. moiootcl 
a foto,raflV _de.lał do 
Słowa POIL pod Ar. d-242 


ZGUęJ 


UD1e..atnl.:lm zl!ubioey 
wykaz 
OIObi.ły dobdu Sujecki 
TonatI ..4S1 


Zgubione 
dokumł'nty woj.kowe P 
K. U. Sk 'erniewiN! unie: 
watUlem. Leon Kf'lIer. 
f!501 


SkradzJooo lub u.bra- 
no prz_ OIDylkQ 1D6I.. 
bronzoWł. 
wallzeczkc 
z papier
1 I fotograf)" 
na D&
wlako Ew. Leoka 
dJa WitówD&, WahzflCJr 
kę tę daru ie, papiery 
PMefllat bot
1 Trz, Ko- 
ron, Toruń. w przeciw- 
nym nw:le unlewatniam 
J.. c5OC:I 


r..cl
 
bilet 
azkolny na nuwł.ko u. 
tuaie.k JuiDl. D& p.,.. 
ja.&d kolej.. s Torwu. 
ł'rudmieAc:ł. do Toru- 
iii. MJaa1O. Ue&tiwaro 
zne.1&zeo Pl'06l4 o awro& 
pod łodnIMm: T0ł\I6 
Pnedmłe.6cle r.. 1511 
14ubłmo dnia 10 łi
 
pł-n 
kIPa .PaJace". ZWT6dC 
za wy
ro4&eofem do 
klD" 42Q 


RÓŻNE 


Leczenie 
cllorycla aaJDowu. -łocI. 
przez promi-ła boJ.to",. 
(wysollo &.bweaeeyjne). 
Sc1k.l chOł'ycla, Itt6ny -łłlie- 
Iwl.j Gie ualdli ..-oc,. 
zosł.h pn...maie . 1Ir6t- 
lu.. e&uie wylaca_ De 
zapytd puc_yell &al
&,c! 
z..c.aak .. odpoWłedL Na 
.YC...ł. odWSMum clio- 
rycia w do..... lutytut 
Przyrodo . ł...caaiuJ' A. 
l'tku Tan6. lute_ ,. 
11..137 


Hel 
PeM)oD&t ..1Aonldar. 
"'I&klclal MAks,DUljaD 
StQrm... poleca pokoje t 
nowoClełnle uru.dlOD4 
r..t.
j. I k.wtarn'.. 
NaJłePlza lIucboi. - et 
nJ um:.rkowane. wf&. 
ena plata. Y, lelki .. 
azklone werandy. Dla 
wycleeaek JniwlMJ aDI. 
111 


Ił Ul D!DUUCJI zl Ul 
wyba.: pterwszoratd n ., 
Irp,er ....kJ I &yzjerld 
ZaJd. fryz!. J. &080DA 
-I at. CbelllliAW 5. to 


Piękne e}ep.I1Cltie Mj- 
mlOdJ1le · 
kapelusze 
dalDakie 
tD& kUpł8 
nie droJtfO w firmie Le0- 
kadii Toru6 MOlto.... 25 
1528 
CodzIennie twlde 
her
Dlkl I ciutka aa 
t'S)etem maAle. VI ielki 
wybór zak...elt. Prlyj- 
mule ai. umówleDia 
por.a dom. 4 E1 plaoad.", 
l\oOOpulck.ieJ .. ....etop 

 dl
 


Ostrz.sam 
przed podnajO)OVo'aD lem 
mll'azkaJ'a wZ'(lcd11ie po- 
koJów w domu moim 
pr&) ul. I4lckrewlrlA t03 
({dYl DA to lI':e nIe %11'- 
dl.m . prteClW n!eeto- 
aują.cym si. będe wystę- 
pować 
ownle. Maje"" 
.k&. wlUclcle'JI;. domU. 
@513 
- 
Obl.cty 
kolacje smaczne wyd.le re- 
saturacla ChełmlAIka . J. 
Górny. .-414 
-- 


Duet 
lub tno wolne. Oferty 
do SI. pom:.. 

.:- 
M.bl. 
komplat)' I poJecJyilC%1 
sprzedaje, kupuje. bil' 
rze w Ttomla. Ramc%'" 
kowakl. SLar, Ryne
Jł 
K....,emlk. 10. dDoJllU 


- 


DetektyW 
I wywiadowca Jl!"yw ałD " 
lałatwl. wHelkie ,pra' 
wy ta Ue famllłJoe IU- 
mlaDnle I dy.kre tnl .. 
IkamadL Toruil ul. Su' 
leJeODleM ł IL
>>>
II 


SŁO o 
P OMORSK
E 
dodl
1ł:ek 
POWSZECHNĄ 
VNI 


n
dI
wyc

Jny Ifi)
 
WYSTAWIĘ KRAJOWĄ 
pO
Ifi)@lnnlYla 


1111111 1111111111111111111111 11111111111111111111111111 111111111111111111,11111111 iII:1I11 11111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111 III 11111 1IIIIIIIillllllllllllllll 11II1II1I1I:lli II! 1111111 11111 1IIIIIIIIJtlll 1111111 III IIIIIIIIIIIIIIIU:III! li,IIIIiIllIll!IIIIIIIIIIIII:i,illlIlI. I!lIullllill:lI ". 


i '1,' -3'}' .' 
:e, _' ::;;"J-' 
.' 
 f' " 
hU.
. I' J !r:..- 
. I-'J 


Ile kosztuje Wystawa 
w Poznaniu? 


I 


Wap61pracownlk "Lwowakiego KurJera 
Porannego" (nr. 385) w rozmowie z szefem 
propagandy P. W. K. na pytanie, Ile ko- 
ntuje wystawa, otnymal nu
puj
 od. 
powiedt: 
_ ..Śclaly budtet wystawy wyno!!i 18 
mDjonów złotych. Z kwoty tej pokryto 
budowę okolo 100 pawilonow t trwalycb 
budynków, dróg (17 000 mi). przeprowa,Jzo- 
no ołbrzymią 1I0U kabli, instal'1cJI \\odo- 
ciągowej. sieć kanallzacyjn,,- Z tej sumy 
budtetowej utrzymuje aię równlet caly a- 
parat adminutracyjny P. W. K. Cbarak- 
terystycznem jest przytem, te Dl! aamo u- 
trzymanie porządku na wystawie. co pod- 
krełlają I na co zwracają li podziwem u- 
"'agę gości z ze granicy, wydatkuje si
 
100 000 zł miesięcznie. 
_ A koszta propagandy! 
_ !l.lieszcz" się równieł w wymienionej 
kwocie budtetowej. 
_ A ilet wylotylo miasto PoznM! 
_ Gmina miasta Poznania wyłoty)a w 
związku z wystaw" około "".000.000 
złotych. Piniądze te nie poszły naprótno, 
bo miasto pozyskało nową dziełnicę zna- 
komicie skanalizowaną, opatrzoną w prze- 

ody elektryczne, gu. wodociągi. Uzyska- 
lo powiększenie sieci tramwajowej. auto- 
bUBOwej. Zbudowalo największy w Polsce 
ł"oteł "Polonjl:''' który po wystawie zosta- 
Dle przemieniony na jedyne ..ylum ka- 
walerskla o 200 pokojach. 
- A rząd! 
_ Rlł\d wydał w związku z WYllta""ą 
kwotę 10000.000 w ten sposób jed- 
nak, te wykończył rozpoczęte gmachy 
jeszcze w r. 1924. Gmacby te dziA zajęte 
pn:ez wystawili rządow,," na Pałac Sztuki. 
wychowanie fizyczne, przejdą po wystawie OrganIzacja durnlaJ I dzJj" 
na utytek Uniwersytetu Poznail8klego, 
Wytllzej Szkol y Handłowej ltd. (Z tego wy Drogi wodne na Pomorzu oznacze- 
nlka, le rząd dal P. W. K. tylko miejsce niu teglugowem ograniczajł się do bie- 
aublokatora w ewolcb gmacbacb, aJe lad- gu Wisły. Jej dopływy pomorskie. jak 
nycb osobnych fundusZÓw na wystaw, nie Wierzyca., Wda (Czarnawoda). Brda. 
dał. Red.) Osa I Drwęca nie maję. znaczenia dla 
Poza tem wyatawcy zlolyn dute Awiad- żeglugi; pocr;ęści odbywa się na nicb 
aenia na P. W. K.. gdy t wartośt ekspo. spław tratw - rucbu towarowego 
natów. transport Icb, ltolska niekiedy bar- I osobowego niema wcale. 
dlo wyt\\orne (po 100000 do 200 000) obli- Za czas6w pruskich centralny Za- 
eayt motna mniej więcej na kwo
 SS ml- rq.d Dr6g Wodnycb na Pomorzu maj- 
Ijon6w. Oczywiście nie motna tu wliczat dował się w Gdań
ku. \\'6wczas prze- 
wartołcl eksponatów w Palacu Sztuki. w clnala granica Wislę pod Silnem gdzie 
Palmiarni, w Palscu MyAliwskim I w pa- się też znajdował km O. (Ta dawna 
wllonle ziemian, gdyl te eksponaty mają numeracja l:arbowała sie do dziś obok 
beacenną wprost wartoU Jako "praeUum nowej, zaprowadzonej w r. 1925). 
aUectionla M . Po objęciu omorza przez władze 
Jako pewną wskazówkę podat motna pol!\kie zostala utworzona Dyrekcja 
czyje. obliczenie, te ek9ponaty samego Dr6g Wodnycb w Toruniu, kt6ra obec- 
Palacu Sztuki przedstawiają warlośt 25 nie obejmuje Wisłe dolnł od Włocław- 
mIljonów. a eksponaty pawilonu ziemian ka do Czatk6w pod Tczewem. tj. 
około tO miljonów - razem więc I rozmal- km 685-9U, oraz S km \Vdy (Czarnej- 
tych trodel złotylo alę na wystawę około wody I i 1 i p6ł km Wierzycy przy uj- 
110 mIljonów al. śdu do Wisły. Dodać należy. że od 
_ Z czego skła
a sIę budtet wystawy, Piekła (km 887) do Czatk6w lewy 
o któr)'1D pan mówII na początku? . brzeg \Visły jest polski prawy gdań- 
_ Na t8 mlljon6w budtetu złotyło SIę: ski od Czatk6w do ujścIa (km 938) Za- 
5 I pół mlljona L L .funduszu narodowego. r
 \Yisł nalety do Rady Portu 
Są to przewatnie ofiary osób prywatnych, Gd ń k Y 
z",'lązk6w gmin. Instytucyj prywatnYc
' 1 w a . s 0.. T' . . 
które daly pieniądze dla urzeczywistnienia P?mew!lz \\ lsla J
.t zdatna do ze- 
Idei P. W: K. bez ładnych roszczell z te- glugl dopIero od ujscla Prze
szy. do 
go tytulu. Między Innemi gmina m. Lwo- Wisly. nowa. polska numeraCja kIło- 
wa wzięła równlel udział w subskrypcji metrowa, kt6ra zastłpiła dawnł .,trój- 
tero funduszu. dzielnlcowł," odtQd się rozpoczyna; 
ł I pół miljona wpłynęło z metratu za jednakże na \Viśle pomorskiej zachowa 
miejsca od wystawców. pozostala kwota no dawnę. numeracje na t
blicach 
musi byt lebrana ze wstępów I pnedslę- orjentacyjnycb ze względu na zeglarzy 
blontw. Budłet ten jest w tej chwili po- do niej przyzwyczajonych. dodajec jed- 
kryty kwot.ą t5 miljonów w przycbodzie I nak nowę. numerację polskł. 
rozchodzie. . Do systemu dr6g wodnych pomor- 
_ Z jaką kwotą uczestniczy rząd Jako skicb należy także kana.ł Bydgoski 
wystawca' I skanalizowana Noteć. 
- RZl\d I tytulu tego. le jest wystawcą. Te drogi wodne stanowił komunI- 
ma z
płaclt do kollca wystawy około 2 I kację wodnł ściśle zwię.zanę. II Wlslł 
pól mlIJ. . taw i icb administracja powil11.&a właściwie 
- Co wogóle zrobił rząd dla wys. Y l: 'd ć ",' ręku wladzy. któ' a 
w kierunku lInaneowym. organizacyjnym 
aJ . o.w t a .- lę W 
 la' W t ym W yp adku 
I propogondowym? a mlms rUJe s..., . . 
_ Wszystkie ośwladczenls szefa rządu jednak. z
chowano 
rzyd.zlal d
tUJ
.CY 
ł poszczególnycb ministrów szly zawsze l: daWnle)SlJ d. c.zas
w. tj. pOZl.,.tn\\ 10- 
po IInjl Iyczllwoścl. B. premjer Bartel no kana.ł Bydgoskl..1 skanall
c
8nł 
obiecał nawet, le gdyby P. W. K. zakoli- Koteć w administracJI DyrekcJi Po- 
ayla 81, derlcytem. mote liczy t na to, te znańsklej. 


.. 


ił 11- 4' 


,,,,L _ 


;fa ill 


(.. 
l, ., 


-- 


-... 
.. 
I 


-
;; 
..--Ił 


L ". 
. . . 



 


. ..." 


Fragment terenu tA" II lotu ptaka. Budynek administracji i potęi'ąa hala ciężkiego przemywłol. 


nąd do ł mIljonów da na ten cel Takte 
obecny premjer dr. Awitaiski pnynekł, 
łe na wypadek deficytu nąd go pokryje. 
Ze .wiadczenlami jednak lInansowemi by- 
lo do tej pory nteszczeg6lnle. Np. Da po- 


. ) 


, 
,
 


. ,..... 
." 


.;, . 


.I /'" co.» ........ ,- fis'" 
 " 
.. . NA- ""1$; '- ,
_ 

;;
&
t..i\:11!... 
. 
 '
!;
'

.q
 ;;'II
t'.gQlnu
I

 _:1, 
 
' r ' , 
.\ , il ....1 ;.
 .' .. 
.!l '1 
'. ,'- 
:I ., '., :..J:......' 
4--: .... 


" 
-iJ; 


; i' ': . 

.
 
''t, .t. .' 


'( y
 


., 
. ?« )-
 """* 


-' 


-, 
I ' 


.; 
 ... 


, i .... 


, . 
. 


-1 
 {" 


:.ł!i 


,) - - , 


... J 
'" ' 
.,' 



.. 1Jf" 
"1.. 


'. 




. 


. ..;. 
ł" ...... 


; ." 
,
; .: 


".-"": 


. " ,. 


:..: 


. , 


. 
" ł: 



 


, 
; 



 '. 
-.... 


.'¥ 


. [ 


C ., . 
. lt ,', . ' 
. ".;- 


," :.
 .;}............ 

-.O ::-..,
 ... 

 



 t
. .I
. 


..... " 


"'II;, 


... " 
."':
. ..ł. 
'I. 



 


łt ':. ' 
, ., . " 


;. 


''t:
 


o' 


;-ł....'... 


. 
. 


:.-."j 
., 


. 'f'" 


:-i- 


., 


1--. ,'$:,.,. 


0,.., ..
;t:
 


. -':..i.l.:" Pt.- 


wkrótce pTZY'ttPi Dyrekcja do wyko- 
nania projektu nowej regulacji Wisły 
dolnej. Zal'Złd pruski wykonał swego 
czasu regulację na średnię. wodę (tj. 
+ 1.50 m na wodowskazie w Toruniu). 
co jest pierwszym etapem regulacji 
rzek. Obecnje op!"a"Cowała Dyrekcja 
projekt regulacji Wisly na małł wodę 
(O na wodowskazie w Toruniu), ażeby 
Utrudnienia gospodarki grantowej. wytworzyć głębokości umożliwiające 
R t' ., W' I I żeglugę nawet przy niskich s-tanacb 
o.zl?a. ł:łJ
c organuacJę . '
 y 
 wody. Opracowuje się już podobno 

orskl
J I Je] .obecnł admlDlstracJę: I w Ministerstwie Robót Publicznych 
me 
o
na pomJn

 pewnycb trudno
'-:1 ustawę, która otworzy kredyty potrzeb 
wY!llkaJ
c)-ch z mesz
zęsnego wydzie- ne na ten cel (ok. pół miljona złotych 
lema G
ańska 
 
amc Pomorza. Jak na 1 km dOlnej Wisły). 
wsp
mDJano wyz ,eJ, dawna pruska Dy- Projekt regulacji na małł wod
 je!lt 
rekcja Dróg. \\1 odnJ:ch .urzędowa!a naturalnem uzupełnieniem dokonanej 
w Gdań
ku I tam tez znaJd

8.y sIę przedtem regulacji na średnił wodę. 
wuys
k!e akla: dot.ycZQce "I
ły po- W b. Kongres6wce. gdzie istniejł tył- 
mo
kleJ. Pomew
 Gdańsk me został ko lokalne budowy.wodne. trzeba naj- 
wCle!ony do P
U;
I. pozostała ta Dy- pierw dokonać budowy regulacyjnej na 
r
kcJa po P
eJecIU Pom
rza na tere- średnię. wodę. podczas gdy w }Iało- 
me gdań!\klm. ł:zeJęcJe. ak" było polsce istnieje częściowo podobny sta.n 
w ,,:rodze nor
alneJ 
trud!1lone w .wy- jak na Pomorzu. 
soklm stopnIU. 'POmewaz urzęduJłCY 
tam funkcjonarjusze pruscy akt tych Blełłce prace regulacyjJł.. 
wydać nie cbcieli, zaś Rada Portu. kt6- 
ra przejela administrację Wisły gdań- Niezaletnie od projektowanej re- 
!Oki ej z rę.k administracji pruskiej. gulacji na niskł wodę prowadzi si
 
ukonstytuowała się dopiero w r. 1921; cOl'ocznie prace regulacyjne celem 
w międzyczasie jednak wstały akta utrzymania w porzQdku istniej
cych 
pruskie. dotycz
ce Wisły pomorskiej, bud6w. Budowy zniszczone wskutek 
usunięte i oddane niemieckiemu komi- przeszkód wojennych doprowadziła ad- 
sarzowi dla przejęcia (Ueberleitungs- ministracja polska do porzt.dku, o ile 
kommissar). kt6ry miał je oddać do sprzyjały wodostany; pl'zedewar:yst- 
przechowania senatowi gdańskiemu po kiem w r. ub. pOświęcono się tym pra- 
k ń . h Ś com. ponieważ warunki były korzyst- 
za oczenIU swyc czynno ci w (dł trw I . k . ) O . 
Gdańsku. ne ugo a y ros l stan wody. 10 
Pomimo ciQglych usiłowań ze stl'
 tensywno
i. &;kc
i budowlanej ś
iad- 
ny Dyrekcji w kierunku odzyskania CZł_ cyf
 Ilos
1 uZ
y'ch d
 budowli ma 
tych akt dot)-chczas nie było to możli- I terJa.ł6w, mIanOWICIe .uzyto w r.. ub. 
we. Wskutek braku tycb akt jest Dy- 263 500 m sześ.c. faszyn I o
. 1.0 tyslęCJ" 
rekcja w ciężkiem położeniu, przede- metrów sześcIennych kamIema. Poza 
wSl:ystklem o ile chodzi o ustalenie t,:m wykonano ro
ty około l'O"LSZen.e- 
praw własności swojej. nie posiada bo- ma portu. w TczeWIe.. 
wiem oryginalnycb protok61ów na Budo,," le regulacYJne, które uległy 
podstawie których nast.ą.piła w s
oim znacznym usz
odzeniom przez powódt 
("Zasie l:miana wlasności grunt6w pry_ w r. 1924 a me mogły b}-t na.prawlo- 
watnych na rzecz pruskiego fiskusu ne w latach nas
ępnych wskutek. długo 
wodnego. Te zmiany ni& se po więk- I trwalyc
 pod.wyzszonych stanó
 wody, 
suj części wpisane do ksi.ę.g bipotecz- udał. SIę w r.. ub. doprowadzIć osta- 
nych. wobec: ,:,zeHo dziaiejsi właściciele :::!I 1 :' ":0 t n:łe
yteg
 porzę.dku; z .ma- 
grunt6w ni" u:r;naja stanu, stworzone- I YJł k mI ro",ta
y na
w!one 
go przez icb poprzednik6w i biorQ. w po przerwy w ostrogach I. zamkm
lacb 
siadanie grunt&, lrt6re faktycz.nle SIł oru zerwane skarpy I głowice pr%)" 
własnościę. Skarbu Państwa. lecz for- 
malnie nie figuruj Q. jako takie w księ- 
gach wleczystycb. 
Nowa regulacja WIsły. 
Uregulowanie tych zawiłych Sp1'&W 
gruntowych jest tern. ważniejsze. se 


czet współudziału z tytułu wystawcy nie 
otrz)'IIlaliśmy dotąd pieni4:dzy, mimo kil- 
ku uchwał rady ministrów. 
Subwencji od rządu nie otrzymaliAmy 
ładnej." - 


Drogi wodne na Pomorzu. 


I 


l 


Dodatek nadzwyczajny składa sł, 
z dwóch części. Cz
 plerwaa 
omaczona została Dczbaml rzym- 
sJdemł od l-x.. część druga Uw.- 
mi arabskJem1 od 1-11.
>>>
Str. II. 


SLOWO POMOBSIUE 


dz:iet te obecnie st&! daleko wylej anl- SÓW b. admInistracji pruskl"J, CI
b«?" 
Odnośne projektr 86 n
ściowo jut żeli dawna niemiecka na dolnej Wlśłe. kość ieRlowna (tak zw. tranzytowa) N \\ 1 
tych budowlach. pozostalr jeszcle do wykonywane. czę
ciowo p6 w opraco- j I na oddnku aoi do od
al
zlen.la o- 
w\kona.nia jedynie naprawy drugr waniu, Nowe maszyn: o n
wocze.
n:. Sp.wa oAwl.UenI. Duta Wlllly, 6:łu wynosi przy średnim najnlł..zym 
rl
dne (np. n8pr8 W Y tak zw. 
muln - k n-trukcji sę. 
prowa zone po \\I\: NI -A a " n o t emu Towarz"stwo Z J 'e- g st anie wody (O na wodowskule torub- 
kó "' ) ora z ll Zu p Mnifnie n , arzutu\\' przy o II . . " b udowane. \\'arszta- .,.. .. 
 r Ó lnoścI wedłu g 
.. t szej CZ
ŚCI ju z " dno rzone J ' 2eglugl wystłpiło do Dy- Iklm) 0.8 lU. W tlZczes . 
J II '''' ac h ostróg i wzdlu.z . sto . P . Y , am t J '..
 dot "d mało ekonomicznie, ... t wy "'n n -n y ch I kotl- 
e n k y pracu ....'" 
.... _ rekc j i z propozycjł. by dla celów ie- londowau nur u. .....-- 
rownolŁ":'lych. wreszcIe \\) onanIe po "' I '"l'''91 
''L'da,nosl. gdy zaczn. pra . kt Ś I tl I II r ub przy Itanle - 0.01 m 
brukó w - na odbudowanych glo"ach n 
.........., becnle maszyny glUlfI opracowano proJe, o we en a celO ('ca.. ... kI b I 
h 6 cować instalo,,'ane o nurtu ' ''' I sl y . Ponlewał J ednak ta Ino- na wodowskazie toruuS m. Y O na 
i uzu p fłnienie icb na tamac r WDU- I ....tr y rznych ... j pr e mlal6w 
O motorach e b' wa.cja bylaby bardzo kosztowna I po- przestrzeni nler.wc
one z 
leglych. Walka I wlerzWwk.. nlekł d luklusowa. I uwagi na maly o Klebokośel na progu 0.8 m dwa. 
Xaszto rob6t kOlUlerWacyJnOo S . hodowli \\ ikliny f&.szynowej. rurh nocny na Wiśle. Dyrekcja &&pro- o gł
bokoŚC'1 0.9 m oelem. zu O gl
bo- 
regulacyjnych. pra" a ulacYJ ' nyc h na pon owal a. b y S tatki kursu j, ce noc"- ko ś ci 1 m dwanaście. Z wyJ,tkl(lm 
nifwędnej do pr
c reg. . - V' pod PI ki k c 

a (lkrfs budowlany 1925 przeznaczo- r na trudnoscl mImo starań po- byly zaopatrzone w silne reflektory. po jednego miejsca e em on en- 
nf b) Iy dla D)-ł-ekcji nast
puJlłce fun- tra z
óln\'ch nalfiłcych do Dyrekcji dobnie jak lodołamacze. coby w da- trujł lię te male p:ICbokoścl na prze- 
dusze: 
zc 
ki;j Żanę.dów DróK Wodnych. n)'ch warunkach zup(llnie wystarcuło. mIalach (czyU mlellznal'h w!d04'znycb 
Xa konserwację bud)-nk6w ?
. 
\\ojl' plantacje utrlymywał! To rozwilłzanie kwestji byłoby o t y- t)'lko puy bardlo niskich stftnach wo- 
16000 zł :
e )rz(lJKu I \Q"dajnosć Ich powi\:k. le racjonalne. że oświetlenie nurtu mu dy) na przestrzeni od km 718 do 808, 
:'\a utrzymanie szlaku wodnego szar Z dużym nakladem. 
osztów. slaloby obj.ć nie tylko, w:u&Za.nle kle- ponitej zd 
')'nolz, naJmnlejne głt" 
I person f lu niżsugo slużby rzecznej . r cv bywajs plantaCje wIklIny po- runk6w prr.y pomocy oswletlenta bake- bokości wedlug sondowania przy Ita- 
1010000 zł 
z
l:
ÓlnHh Zarzed6w corocznie czy- nów (znakó\\) brzego\\ych. l(lcz rów- nie średnim najn1ł,sz)'m 1.1 m i wl
 
Xa robot)- regulacyjne nowe i za- - czo'n.. ; wifrzbówkl I odmładzane; niei musial) by być oznaczone końce cej. 
chowawcze 18"20 000 zł j
nak usiłowania te idł cz\:ściowo na ostróg zapomoc. specjalnych .wiatel Ponliej l'iogatu najmnlejlł& gleb()o 
2846000 xl. marne wobt"C małego zalnte!"6Sowanla plywaj,cych na wypadek wodostan6w kość wynosi 1.20 m. Poczłwuy 04 
W stosunku do rzt"Cz}'wist}'ch po- wla"cirleli ,;(!siednich. prywatnycb wyższych. nie dozwalajłcych jednak Tczewa wdól rlekl do JtTanIcy poltko- 
trzeb tak ważne-j drofri wodnej, jakł plantacyj wikliny w Cz)'szczeniu I do- na jazde statk6w ponad Ilo\\am l gdańskiej utrZ) mui. siO wlekue KIt- 
fila Polski stanowi Wisla. kredyty bre-m utrz)myw&niu swoich plan- oltróg. Projekt oświetlenia nocnego bok ości i..lowne. w)'noazłce minimał- 
przyznane Dyrekcji Toruńskiej były tacyj. jest opracowany dla celów wojlkow)'ch nie 1.90 m, a to dr.10kl praeom pOft'It- 
niewfstarczaj(lce. (rwzględniaj
 ten Doniesienia do starostw majł ten w obecnych warunkach byloby jednak I blarskim, wykonan) m w latacb 192G;8 
stan rzeczy. na rok budżetowy 19'29 30 skutek. że wspomniani właściciele za- wykonanie takiego projektu dla celów w r.wl.zku I zamiarem stworzenia por- 
prze"idziano kredyty o 50 proc_ W)'ż- cz\'najo pod groŻbą kar myśleć o racjo- żeglugi pr)watnej nie-proporcjonalnie tu morskleKo w Tczewie. w IzczeKÓl- 
sz..). Wobec niedostatecl11ycb kredy- nalnej gospodart'e na swoich kępach. kosztowne. DOścI wtikutek zniesienia dwócb pro- 
tów nie była D.rrekcja w stanie wy- jednak w d
siejszym stanie goepooar- Jedynie na przestrzenI Wlsly powy- gów glin lutych w korycie \\'111)' pod 
k0!1ać nowe. przez Mini
t
rst".o z
- ka ta j
szcze nie może być uważana żej b. JtTanicy pod SlInem stosuje ste Cutkowaml. 
tI\
le
zone budowle r
ulacYJne.na nIt' za dobrl). gd)'ż pr)"Watnl wlaściciele ośwle
lenie nocne nurtu wedl
g Ipt l e- Mechanlt'zn
 pogl
blanla nurtu 
głowDle do da!szego ,
abudowama 3-ch nie dość energicznie tępl
 wi(lrzb6wk
. mu uzywanego na A
odko\\eJ \, Is e. celem z
lfk!lłenia słcbok()jri teslow- 
b3cznfch rarD10n \\ Isł)'. c
le k m skon: I ,Wierzbówka - po niemiecku Weldt'n- tj. latarniami pływaJłc(lmi (latarnie nej d okon ano w r ub j (ld y nl e pon l*e j 
cfntrowania rzeki w proJe towaneJ . pod b d ikr h' I -'ak b ak t i ) . . 
odcinku Wisły. gdzie się ograniczono I tod - Jest o nym o w my 
 
a- na p JW ac, z o w one. Q1()stu w Tczewie. zre81t. ogranlt"rono 
mai nieuresrulowanfm nie-sza\\'uim 
te
 kt6ry sz

kO przerasta wiklIno StaD haloW1łołcł Wł..ły dolneJ, 110 tylko do usuwania kamieni. Itano- 
trasie regulacyjnej. l me pozwal
 Jel ros

ć). . , . 
iłcych przeluodo dla it'glugl na pro- 
Co do panstwoweJ gospodarki wi- I Naog61 Itan zeglowności "Isly po- gacb morenowych pod BobrowntkamJ 
klinowej można jednak śmialo powie- morskiej por.oltal taki sam. jak 7.a c
a- I pod Piekłem. 


Pogltbłanie nurtu dla ce16w ieglugL 
Dotychczas zrobioIKI stosunkowo 
niewiele w kierunku pogłębiania nur- D . . I I t d I ł I " ' I T t 
tu dolnej Wisły dla celów żeglugi. I to ZIeWla" a z a a no
c owarzys wa 
w
kutek braku taboru. Poftlęblarkl .. 
poniemieckie znajdujł si
 w posiada- j Naukowe g o w Toruniu 
niu Rady Portu. która je od czasu do 
czasu Dyrekcji wypożycza; w ku- ( liII 1121 ) 
dym razJe ta procedura jest macmem - . 
utnmnieniem. Towanystwo Nawtowe w Toruniu, rz.dowej. ud&łeloneJ Towarzyltwu w 
Energiczna akcja pogl
ianka b,ła naj starsza polska organizacja nauko- r. 1920 przez Ministerstwo W. R. I O. 
p

wadzona jelynie na prz.estrzeonl po- wa na Pomorzu. nie .naleły do rqdu p. (50000 mk.). Odltd pamletajł wla- 
mzei Tczewa do Czatk6w w zwiezku zrzeszeń. które. czcIgodne wiekiem. dae stale o naszej organizacji. zasila- 
z zamiarem stworzenia w Tczewie spoczywaJQ. na wawTZ)'nach I żyjł je- J
c perjodycznle fundusz wydawnlclJ. 
portu morskiego. 1"0 było bardzo aktu- dynie wspomnieniami świetnej prze- Zasilkl b)'I, tern konlecznlt'Jine. te na- 
alne w epoce wzmożonego wywozu wę- azlości. Obchód. dotego jubileuszu To- stępne lata ..inflacyjne" dały IIlę flnan- 
gla. Zresztą sprawa Tczewa nie je@t warzys
wa (
dzień 1925 r.) zasta
 je som Tow, dotkliwie we znaki I wply- 
bynajmniej poniechana; w r. ubieglym w, I?ełm r07.kwltu w nowych. przYJ at- nęly na rh\\ilowe przerwanie wyda w - 
w :zwilłzkU I projektami tczewskleml me)szych warunkach, Jak wygl,da nictwa ..Roczników" I .,Fontes" (od r. 
zakupiło !linisterstwo Robót Publicz- dorobek organizacji naukowej Pomo- 1922 - 24' 
 
n}-ch 2 wielkie pogłębiarki (kubłowł na 
 ostatni;m dliesięc
oJeciu. bę
r.le W r. 1923. na 45O-lecie urodzin Ko- 
i s;;l)ro-tłoc

) specjalrue dJa tego od- my SIę st,rah na tern mIeJscu w klik u pernika. dochodzi do skutku ut
orze- 
cinka. zdaniach streścił!. ni(l I{$lpnley Mie!sklej im. Kopernika. 
W najbliższym czasie ma Dyrekcja Rok 1919 zastał Tow. Sauko
e pod instytucjL w kt6rej skład wchod7.1 
otrzymać 3 pogł
biarkl od Rady Portu. preze.sur
 b. prob. Czaplewskiego II ksiegor,bi6r Tow, Naukowego, licqt" 
należece do administracji polskiej Szynychu. Obj,wszy w r. 1915 god- 5000 tom6w. Ze razem oddaje Tow. Na 
I tytułu podziału mienia po b. niemiec ność Prezesa po Ś. p, ks. Kujocie, któ- ukowe s
 6j gmach (..
fuzeum") na u- 
kim zarządzie Wisi, w Gdańsku, I rego ZMługi se niezapomniane. ks. Cza żytkowanie Ksietnlry. przyczem Tow. ZBacza" poUtyonaa AOlpClwkJ. 
i przy pomocy tych pogłębiarek będ
 plews
i przewodniClyl pracom Tow. zastrzega sobie prawo urz,dzanla ze- Da dollJ.. WW.. 
n!U:azie na Pl'Óbę wykonywane w roku I v.: naJcf,=ł!lzych latat'h wojennych I brań w jednej z ubikacYJ gmachu I Powytsze dane, kt6re daj. pobltłnr 
blezlłcym prace poglębiarskle na płyt- pIerwszym 
ku Powojennym. Uczynił pozostawia tamże swoje zbiory mu- przekrój JlTae. dokonanycb przez adml- 
szycb przejściach Wisły pomorskiej C(l- wszystko. aze
, Towanystwu pomóc ualne. nlstr&{:je pOlskł na dolnej Wljle '. 
lem zaPewnienia żegludze g łbokojcł do przetrwam a tycb lat przesilenia. I \Vznowi'"' n l e d awny rb trad 'L cyJ I _. 
tr "I i d I '" 
 zarar.em waiklm argumentem w w_- 
anzytowej 1 m przy niskich stanacb 8pe n wszy to za an e. zlożYł pr
esu- P ierwsz\."ch lat Is t nieni a T O W. o." a cza I N 
d .... n k 1920 
 ...., c. po llycznej o Pomoru, któr. . iem- 
wo y. ." a poczłt u r. . dokonane W r. l!.ł2ł W " kr . e .. e n le do 
., .. ".. cy 
 y taczaj. Polsce na arenie mledz,- 
W tym ostatnim roku niewoli Po- nowej d7.lalalDo
rl wydziału historycz- Darodowej. Wiemy przecież.. łe w la- 
morza doszła do skutku transakcja no - archeologicln(lgo; w tymże roku tach. gdy wruze l11y przeszkaduly 
kt6rej donloelość dla spraw Tow, b,: zacql ttoż dzialać energtcmiej w,dzlał w NIprawie rob6t regulacyjnych na 
la ogromna: nabyto dom ..Muzeum" w przyrodniczo - lekarskI. WIśle pomorskiej. praaa niemiecka & lu 
kt6rym przechow)"wano od kilkudzie- Rok jubileuszowy (1925) zaznacza boście zajmowała 110 rzekomem zanieci 
sięriu 
at zbiory Tow. Naukowego. Na się w dzjejarh Tow. Naukowelfo du- I baniem dolnej Wisi Y pod rz,daml pol- 
szt'rszeJ arenie, przed "areopagiem żem oływleniem. 2lj..go lutego wzno- skJernl. 
świata". spotkal Tow. Naukowe zasz- wlono dzialalnośc! wyddału teologlcz- Vizorowa gOIpodarka na tym od- 
czyt nielada: Roman Dmowski pod- nego. na kt6reRO Iledzib
 obrano pót- dnku wainym tak ze względów gospo- 
czas .pertraktacyJ. pOprzedzajłC1ch za- niej Pelplin, W)'dano nowe ..Rocznl- da.rt'zych jak I polltycznycb jest wiec 

arcle traktatu wenaIskiego. przedło- ki" (t. 32-33) I ,.Fontes N (t. 21); zwitk silnym atutem w naszem ręku w wal. 
zyl dla poparcia żedań Pol!lkl w spra- 8r.ono także rozmIar, ..ZapIsków". cen- c. o Pomorr.e. Natomiast zaniedbani. 
wie rewindykacji Pomorza m. in, tak- nego wydawnirtwa. pow!!taleKo w r. I te j drnDi wodne j umożliwIłob , Nlem- 
że w)dawnirtwa Tow. Nauko"ego. 1908 I I t k K j t I 
 
które byly Jednym z najdobltnle J 'szycb z n C
a )'wJ' s_ u o a. com Itwierd7.enie. te troska Pol!lki 
d d6 Obl'hM jubileuszowy (17 grudnia I o utrzymanie te) wa1nej arterjl. wfo. 
owo w połskołicl ziem pomor!lkh-h r. 19"25) spo p ula ry zował na nowo Iml- d . ce j ku mOrlU nie Id7.ie w pa rze z In- 
Tak oto cicba praca naukowa Intell- " 
gencji pomonlkiej. a s7.czeg61nle nuze- Tow. Naukowego I dał asumpt do wy- I teresem. jaki ma Polska w zachowaniu 
go duchowieństwa. spotkała siC z naJ- mownych mani'esta('yj lympatJj z.. dOltęPu do morza. 
wyiszem uznaniem j ako P raca Ideowa strony wladz I spoleczeństWa. Jednym 
dl C z takich dowodów sympatji byl dar O .,.-,o...two Pol.1rJ . ,.aloe o Wł."
 
i'y"
 leble. Pollko. I dla Twej ehwa- jubileuszowy w kwocie 5601 zł.. zebra- 
n, na cele Tow. przez KomItet Pań Po EnerKlclne poprowadzenIe robót na- 
Rok 1920. rok wolności l ksztalt.- morskich & InicJatyw, p. derowej Sleln PT'awcz)'cb I regulacyjnych w my
1 
wania sl
 nowego porzedku rzeczy na bornowej ustalonych projekt6w będzie latem 
Pomorzu, zastal Tow. Naukowe w To-' dobr. odpowledzie na zakusy nlemiec- 
runiu przygotowane do dalszej owoc- Odqd. dZlałal
ośt Tow. Nau
owego I kle. "Der Kampf um dle Weich1fel" - 
nej pracy. SwladclY o tem liczba w ToruDlu rozwIja się w tempIe nor- wal k a o W I s I e hasło dziś bardzo 
członków (wedłuR' stanu II 31-go grud- 
:Inem. Po!t!
rr.eg6In.e wydziały I ple- popularne w Nlem'r7.ech. a zwlaszcza 
nla 1919 r. _ 708). śwlackzy tez nle- m Tow. zbleraję. SIę regularnie; wy- w nacjonalistycznych Pruucb \\',cbod 
zmniejszna ruchliwość w dziedzinie gawnictwa ukuuj, się bez przerw,. nIch, powinna 8kończyć 110 bezwr.g1e d - 
Publikacyj I zebrań naukowych. ś
tec zew!l,trznym objawem tywotno- nie Mlzem zWYcięstwem. które b
dzle 
Po ullł-łpieniu b. Claplewskleso z 5ł or!!,amzat"jl,. kt6ra podczas blisko zarazem trlwnfem inteligenrjl Intynl.. 
prez.esury. objlłł godność prezesa prof. -letnieRo Istnienia nie zapomniała ra I pracowitości robotnika polskIego 
dr. ł-ł
owskl, a po wyjetdzJe pro'. 
 

o

:;IJ:oł
k:r

c
re:'
hnl
 nad pot\'tnym a niesfomym t,wlolem. 
gowsklego z Pomorza, ke. prob. Mail- monkich Gd, WIsla. ujęta w karby noweJ re- 
kowlkl. W okresie przejściowym po-' gulaejl. zaroi sle eetkaml statków J sta 
łożYł du!e zaslugi dr. Steinborn. kt6ry Dzlekl Tow. Naukowemu w Torontu nie si, f:YWe o.i, komunlkacyJl1ł Pof. 
zabiegał usilnIe około utworzen1 obecna .toJlca Pomorza ItanO,...1 w dzłe skt. wszelkie ataki niemieckie bedt 
KsleŻDlcy Miejskiej im Kopernika 
 dzInle naukowej pewn.. przeciwwagę uden:enlaml "tV pUllkQ. Dlatego ł- 
nieustannie staral Ile 
 fundusze na znlemczo

o Gdailska. DI
tego teł wykonanie projektów regulacyjnych na 
wydawnictwa TowarzyetwL I 'WInna clesz,ć sle organizacja nauko- Wiśle naldy uwaiac! za jedne z D a I- 
Zml 1 . wa POQlorza lIerdeeznem poparciem P ll n I e fi . " .. h ktO 
-"-ł_ e l n one .
arunkl J)Oht,czne wy- wIzYlItkIch, kt6rym leży na Se!"CU roz.. ..
 
 Ipraw. re nu Cd 
"-.. · , m. .ul w pierwszej euhwencJI wllJ kultura1D7 tej 4zlelnlq. ::Jr ..i

 lem d.&1eal Q c:1ot:C 1U w.- 


lOelizDy - zjawiskJem praJłciowem. 
.Występuj
ce na Wiśle mielizny nie 
daję. IIlę us
 wylecznie prz, pomo- 
cy. p?@'łębiarek. jak naog6ł się mniema. 

hehzny na Wiśle 1Ię. ruchome (wędru- 
J
 p6ł km 
a !ok) f s
 widoczne jedy- 
IlIe przy nlsklch wodostanach. jakie 
np. w z
z.łym roku trwały przez całf' 
lato. Wędrowanie mielizn jest w ści- 
ałym zwiłzIm z wielkiemi wodami 
przy dzisiejslym S) stemje regulacyj- 
nym .na śre?
i
 wodę. Osypiska wy- 
stępuJS silmej prz, niskiej wodzie' 
n
 d
ieki temu przybiera Itutałt 
IinJI węzowatej, kt6ra I roku na rok 
razem II mieliznami przesuwa się. 
R
acja rzeki na nl8ke wodę wy- 
prostuJe I pogłębi linję nurtu t zara- 
zem 

czyni sle do usunlęc!a więk- 
.

 
Ielizn. kt6re tak bardzo utrud- 
DłaJ b 
 leglug
 prz, niskich wodosta- 
a&c . 


PowItUzeaJ. taboru I modernizacja 
warsztatów. 
Do tej p
yszłej pracy regulat'1jnej 
rygotoWUJe alę teraz. pr7edewszyst- 
lem tabor przez znaczne powl k 
liC2lby jednostek ta bo ę sz.enle 
i' et ' ru budowlanego 
mep cYJnego. W r.wiez.ku z tern 
pnep
ow&dza Dyrelu::ja obecnIe moder- 
nizacJO I rozszerzenie własnycb war- 
sztatów remontowych w T O ""
: u I T 
wie . ...... cze 
?ł'&z Przebudowę I rOUlzerzenie 
-.oc:.u celem zwięks

ia wydajnoścł 
tych układów I umozhwienia w przy- 
adokI wykonywania PO
ebnych re- 
montów wlamego ta.bon1 o Ile moino-- 
6c:1 wł..n.ui siłami, z drugiej stron, 
celem obniienia kosztów rObocizny 
=,rwiekazenie .-aWDOści wu- 


o polepuuJe nalowu" WWy. 
Prly dzisiejSlym llanie regulacji 
Wisły jest tesluga wYloce utrudniona 
a nawet umemoiJlwłona przy nilkich 
\\odostanacb. jak to moina bylo oblar- 
wować np. w r. ub. T r wal e polep- 
szenie ił'słownoścł Wili, dałob, liO 
oliwn.ć t,lko zapomoq pneprowadr. 
nla dodatkowycb regularyj Wili, na 
mai. wodO (o danym projekcie wspo- 
mnieliśmy wyłej)_ Równol-ł{le I do- 
dalkow. regulacje dOlnej Wisły 
'Inno 
I
 oCl.,wlście ure-gulowanie Wlslr 
środkowej. naraIle na średni. wod
. 
Dokonana jut rq6clowa regulada na 
odcinku nle!lzawsklm wplynęla bardzo 
dodatnIo na etan teglown
cI nekl. 
Jak wynika bowit'm z pneprowad7o- 
nych s)'stemat)'unie sondowail tego od 
dnka. wynosiły naj mniejsze IflebokokJ 
na przejśclacb ponltej Xleszawy pr,y 
stanach średnich najniźuycb 0.7 Dl, 
latem nie o wieI. mnI.j. na na WjjJe 
pomorskiej.
>>>
BLOWO ru.ORBJ[1E 


Szkolnictwo Pomorskie w latach 
1920 -1929. 


Z ehwllĄ P"'ylllcunia 
em byłeRo za. 
boru pru.klego do Macierzy jednem z naj. 
wunlej8!ych zadań wladz nuzych na tym 
obezarze l\zeczypollpoJitej było powołam. 
do tycia i ZOI1!'anlllOW&llie IIzltolnictws 
poIakielfo. 
Stworzenie Kkol)' pol.klej na Pom()f"zu 
podobo e l 'ak I w Poznańskiem, R'dr.ie od 
lat dzIeł! "tk6w Istnialy jedynie tylko 
-.koły prusko. memieckle. a Olbrzymią 
wlększoAć nauczyciellItwa stanowili Niem 
ey. DUyla.n1 zarówno do I17.kól powezech 
Dych. Jak I do I'lmna.zjów, oraz do wszyst- 
kich !nnych typów azkoly średniej w ce 
I
h germanizacyjnych. krótko mówiąc - 
wzniesienie R'machu IIzkolnictwa polskiego 
na ruInach ezkoly prulIk ej. porost&wio 
Dych pnez ulltepuJące
o zaborcę. było 
l'ZecZ4 nlNlychanie cif:tk", 
Podjl\ł ten trud najpIerw Komlsarjat 
ł"1IC)eIDeJ nady Ludo\\ej w Poznaniu. a 
po nim Departament &kolny w M ni. 
1It.el'ltwle byłej mielnicy IWllkiej. Te 
je8uze w ciągu roku 1911:1 a wlec przed 
przylączeniem Pomorza do Pol4lki doko- 
ndy szeregu przedwstepnych prae orga- 
nlucyjnych I w J)Ol'O'lumienlu r. władzami 
-.kolneml z Jn,nych dzielnic _b ega.y o 
pozYJłkaDle sU nauc7:\"cielskich_ puygoto- 
"uJl\c I{l'unt pod d'ZialalnoAć pierWlłZej poI- 
.)(jej "ładzy szkolnej na I'omorzu. to jest 
powolanej do łycia przez Depe.rta- 
Dlelll Sl-kolny Min. b. Dzielnicy Pr. Komisji 
dla Spraw Wyznaniowych i Szkolnych 
prr.y Województwie PomOf1'Sk em. na czele 
której staną.! jako prezes prof. dr. Lę- 
gowskl U\rlOI. 
Departament &kolny Min. b. Dz. Pr. 0- 
prac-CI\\ał lakte ..TymcZ&lowe plany nau. 
ki" kt6re poIIlutyly r.a podstawę nau- 
Clanla w ukołach polskich na Pomorzu 
I obowiąZY¥lały at do chwili unifikacji 
IIZkolnictv,a. to jest do wprowadzenia na 
calym obsu.rze Rr.eczYP08politeJ jedno- 
litej organizacl szkolnictwa., arar. jedno- 
Iit)'ch programów naukowych dla. JI08Zcr.e- 
80In)'ch t} p6w I stopni SZkól 
Po pnejęciu Pomorza przez władze 
pol&l..ie dalszą pracę nad 01Jl'8l.I.iz.acją 
&bolnictwa podjela na p!"UdWIOŚD1U r0- 
ku 19'-'0 Pomonka Wojewódzka 
Komlsl. dl. Spr.... Wym-łowycb 
I Szkolnych 
r. siedzibą w Toruniu. 
Zorganizow&na. na wzór dawnych władz 
prusk ch. mianowicie t. zw. hProvinzial- 
Schul-Col1('gium" I ..Re
erunlf
 r. .,Abtel- 
lung fur Kirchen- u.nd Schul-Wesen'" Ko- 
ml8ja SzJwlna - jak ją w skróceniu nazy- 
_118 - dzielHa lIIi
 na dwa oddziały: 
I. Oddział dla spraw og6:nych (prezy- 
djalnych,. dla spraw Kk61 średDkh z de- 
cementami drem J. Riemerem I FeL Pny- 
jemskim. oraz dla spraw BemlnarJ6w nau- 
«:zyc eIskich 2: decemeotem Wiad. Jankow- 
skim. 
IL Oddział dla IIJ!r&W szk6ł powazech- 
nych. oświ&ty pozaszkolnel I dok8zta.lcani
 
nauczycieli Slkól pOW9Z. 1 decernentaun 
ks. Marcelim Stl'Olfulskim. drem Teof. Ze- 
garakim, Teof. Bleńskim i Leonem Kozi 
ko",,'&kim (szkoly powszechne) OTar. panną 
Wand" Szumanówną (oświata poza.IIzkolna 
I dok.sztalcan:e nauczycieli pomocniczych). 
POlladto w skład Kom1sji wchodził oeo- 
bny Oddl.iał RachunkOWY z rad
 Józefem 
Sze.do""sklm na czele. 
DzJelem Komisji było zorganlrowanle 
w ciągu roku 1920 Inspektorat6w Sr.kol- 
nych jako administracyjnych wła.d& 
szkolnych (pierwszej instancji) dla szkc:'l- 
n dwa powsU(:hncgo. jakotd uruchomle- 
n:e szkolnictwa n'tszego. średniego I 
seminarjów nauczycielskich na calem 
Pomorzu. 
!'Ioa mocy rozporzl\dzenia Rady Mini- 
strów 1 dnia 10 Illtycznia 1921 roku. prze- 
kuującego administracjI: szkolną na ob- 
1IZar'Le b. Dzielnicy Prusk:ej Minis
erstwu 
Wyr.nań Relig. I Oświecenia Pubhcznet!V 
w Warszawie, Komisja Szkolna lostala raz 
porr.ąd%eniem Mini&Lra W. R. I O. P. 1 


dnia 2AJ stycznIa 1921 roku pl'Zekut.&łcona 
na 


J[ualorjum Okr,.u BzkolD... 
Pomorskl.DO 
na czele którelfo od chwili utworze0i4 1(0 
l, W 8tyczniu 1921) lltall kolejno jelko 
II. uratorowie : 
Zygmunt Gąsiorowaki - b. szef Sekcji 
Szkolniet""a powszechnel(o w MinIster- 
stwie W. R. i O. P. - od styczn1& 1921 do 
10 maj a 1922. 
Dr. Jan Riemer - b. decernent KomisjI 
Szkolnej I wJZytator. oraz naczelnik Wy- 
dzialu Szkół Srednich Kuratorjum Okr. 
Szk. Pom. - od 16 maja 1922 do 1 WJ'Ze- 
śnla 1925 - I 
Jan Szwernln - b. naczelnIk Wy- 
dzieJu Szk. Powsz. Kurat;ł"jum Okr. Szli.. 
Pom od l września 19"..5 do chwili obecnej. 
Z dniem 1 lipca 1923 Kuratorjum Okr. 
Szk. Pom. objęlo na mocy rozporzą- 
dzenia Min:91ra W. R. i O. P. admin &tra- 
cje doksztalcających szkół zav,odowych. 
zu na mocy r01:poMądunia Ministra W. 
R. I U. P. z dnia 5 sierpnia 1925 roku ad- 
mln bn racje szkół zawodowych i kursów 
zawodowych na obs7Arze Okręgu Szk. 
Porn., którą przedtem spełllliado Kurator- 
jum O. S. Poznańsk;el(O. 
Po przeprowadzeniu szeregu drobn;ej- 
&zych zmian organizacyjnych. zwi"Z8lIych 
r. O8'Iatecznem ustaleniem jegO kompeten- 
cYJ- Kuratorjum O. S. Pom. obejmuje obe- 
cnie nastepujące wydziały: 
a) Wydział Ogólny (prer.ydjalny) dla 
spraw ogólnych szkolnictwa I spraw per- 
eooalnych urzędników Kuratorjum. r. 
Oddz:alem Rachuby, oraz r. referatami: 
prawnym. higjeny I wychowania fizycz- 
n
o. 
b) W-yddal I Szkoln:ctwa PQwszech- 
nego - z O!!ołmeml oddziałami: 
I K. N. - dla spraw kształcenia I do 
k8z&alcama nauczycieli (seminarja I kUNlY 
nauczyciełskie) - i 
I O. P. - Oświaty Pozaszkolnej - 
pozostający pod kierown:ctwem naczelni- 
ka Wydzialu I-go. 
c) Wyd2iał II Szkolni.ct.wa Sredniego- 
dla spraw &kól średnich ogólnokształcą- 
cych (gi
ne.zjówi - I 
d) Wydział 111 Szkolnictwa Zawodo- 
wego -. dla spraw sz.kół i kursów zawodo 
wy ch oraz dla dokszt.alcająeych 9zkół za- 
wodowych. utwonony jako samodzielny 
wydział l: dniem l. maja b. roku z daw- 
niejezego referatu ezkół zawodowych. 
Inspektoraty szkolne. 
'Wiedzę administracyjną (pierwszej in- 
atallcjl) nad szkołami powszechnemi w 
okręgu pomorskim wykonywa 21 Il18pek- 
torat6w Szkolnych. podległych bezpośre- 
dnio \\ yd.zialowi I Kuratorjum O. S. Pom. 
a mianowicie: w Toruniu (Toruil Miastoi. 
Chełm ty (Toruń Wieś), Brodnicy. Bru- 
each. Chełmnie. Cho,ju
cach. Dzi
łdowle. 
Gniewie Grudziądzu. KoAcienYD16, No- 
wsm. Nowemmieście, Sl:Pólnie. Starogar- 
dzie, Swieciu, Pucku. T«
ewie Tucholi 
W
etnie i Wejherowie. 
Rada SzkolDa OUęaowa. 
W roku 1926 powoła.na została d ty- 
cia Pomorska Ra.d& Szkolna Okręgowa. 
Utworzona na mocy rozporządzen a Min. 
W RiO. P. Z dnia 5 maja 1922 roku, 
skiada liiI: ona: 
a) z ośmiu (8) pnedstawicieli nauczy- 
cielstwa szkół średnich. semln8lJ'jów nau- 
CIIycielskich I szk6ł p?wsz.. . .. 
b) 2 pl"!edstawideh wYl:nad rellgJJnych 
(mym.-ka.t. i eW8l.lgelickiego!. 
c) 7 delegat6w Sejmiku Wojewódzkiego, 
d) 5 prvdstawjci
li. spo:ecze.i1stwa. 
mi8lMJwanych przeJ: MIDlstra W. R. l O. P. 
Na czele Rady Szk. Ok.r. stoi jako jej 
przewodni(2ący k
tol" Okr. 
_ ł.'omor: 
skiego. Jej najwatmeJsze upra\"D1e
lIa o
eJ 
mują: badanie potne
 
zkolnych l OŚ""I
- 
(Owo-kulturalnych. IDlcJatywę w sprawIe 


reform ezkolnych. przedstawianie Mini- 
sterstwu opinii o administracji i sta.l1le 
ftko'nictwa w Okr
 Pom.. rozporzą- 
dunl.e fundulZ&lDi aa.morzadowemi na 
cele szkolne i 
wiatowe a wreszcie (II)D- 
jowanie projektu budt&tu O
gu S7.koln. 
Pomonkiego. 


Bz.kolnJctwo I lego rozw6J .. latach 
1920-1121. 
WZnle6ienie gmachu szkolnictwA nar0- 
dowego w nas7ym okręRu oa rozwalinach 
b&katy8t\'czfJej szkoły pruskiej było - ja.k 
to Jut zaznaezono na w6tępie - %&da- 
niem bynajmniej niełAtwem zwlaszcza 
wobec braku odpowiedn ego kontyngentu 
naletycie prz)'gotowanych sił oauczyciel- 
skich. potrzebnych do obsadze'Dia s
- 
\\isk., opr6tnionych po Niemcach w ez.ko- 
lach wMelkich typów I 8Iopni. 
Pierwszym tedy krokiem w dz1ele bu- 
dowy SZkoły polskiej na Pomonu było 
stworzenie przez nasze władze' szkolne 
korpusu nauczycieIsk ego. nieodzownego 
do uruchomienia szkół po-nIemieckich. 
Dzieki wytęton)'m staraniom Komisji 
Szkolnej, 0ł"8Il: dzieki pomocy władz szkol- 
nych z innych ziem Rzeczyp06politej. 
które odstąpiły PomorZu częśł własneRo 
kootyngentu sił nauczyc'elBkich_ mimO te 
jego stan liC2:ebny nie pruwytszał bynaj- 
mniej istotnego zapotrJ:ellOwania szkół w 
bylej Ga'icji czy w Kon«r86Ówoe. udało 
sle jeszcze w roku szkolnym 19"20fl1 ze 
stosunkowo bardzo nielkznego naucr.y- 
cielstwa miejscowego i r. m6tl:PU nauczy- 
cieli zamiejscowych po za.a.ngatowaniJu ca- 
łego "reregu n'ekwalifikowanych sił po- 
mocniczych stworzyć korpus nauczycielski 
I uruchomił szkolnictwo poW6ZeChne I 
średnie. ilościowo odpowiadające w przy- 
bliuniu potrzebom Pomorza. 


L Szkolnictwo po"aachu... 
lut w pierwszym roku i8tnieniA szkoły 
polsk'ej na Pomol'J:U na ogólną liczbę 
939;:,00 miesz.k8.ńców. mieliśmy og6łem 
czynnych szkół powszechnych U07 ze 
153 363 dzieci, a z 2163 siłami nauczyciel- 
wemi. 
Na og61ną liczbę lł07 szkół było: 
szkół publicznych 1393 
szkół prywatnych l' 
W tem szkól: 
miejskich 
wiejskich 


Razem: lł07 
koedukacyjnych 1397 
mt:6kich ł 
teńskich 6 
Ze względu na ilość Klas w roku 1920 
Pomone posiada.lo szkol: 
l-klB8Qwych 
2- 
3- 
ł- 
5- 
6- ot 
7- . 


.. 


Razem: lł07 
Na ogólną liczbę dried 153363 było we- 
dług narodowości: 
Polaków 
Niemców 


116593 
3ł 681 


Razem: 151 27ł 
ReSZtę, to jest 2(Wj dzieci st.anowiły 
driaci innej narocrowości. względnie t.e.lde, 
które nie podały języka ojczystego. 
(;czeszc.zało do sz.kół: 
publicznych 
prywatnych 
Na og61ną liczbę 
boylo: 

 ml:tczyz.n tj.: 
JA kobiet tj.: 


152 335 dziec:'Ji 
l 028 .. 
sił nauczycielskich 


Ruem: 2163 
Swiadectwem ewolucji. jaka się doko- 
nała w szkolnictwie powszechnem na Po- 
morzu od ..oku 1920 do chwili obecnej. są 
Jj(2by z lat 19"1ł-25 I 1928-29. 
W roku 19"24-25 byłO ogółem czynnych 
szkół powszechnych 1«6 ze 135611 dzieć- 
mi i 2828 silami nau(2ycielskiemi. 


90 
1317 


1
 
7Z1 



tJo. III. 


W tem było: 
8Zkół polskich 1329 
szkól n
 wzgł. z ltJuamI DIem. 117 


Ra.r.em 1146 
Na ogólną 1k:Zbę 135,G11 ckJeci b}'I'" . 
Polaków 119 m 
N
eIDców 1!i 633 
Na ogólną liczbę 2828 nauczycieli było: 
Polaków 2fW6 
Ni€IDc6w 182 
W Lem ptiłne kwalifikacje (II-gi egza 
mlD kwaIU.) posiadalo: 686 sił. Z egzamł.. 
n
IU dojrzal()ŚCI byle alł 1111. Sił pOmocni- 
C1.)"cb z ukończOOĄ szóstą kluą gimD8o' 
ZJa!ną b) lo: 115. zaś z wykBl:t&łceniem ni£.; 
8ZeID 916. 
Obecnie posiadamy na Pomonu 1
 
pai1bh..owych szkół powezechnycb. a lOt.. 
n
ic;e: 
87.kól pols.kich 
wól polskich z oddz. niem. 
szkół niemieckich 
Zł: względu na i18ć k1u 
szkół : 
l-klasowych 
2-klasowych 
S-klasowych 
4-k1aso w yeh 
5,kła8.wych 
6-klasowych 
7-k'880WYch 


ta)7 
53 
18 
poNdamJl' 


61" 
m 
150 
41 " 
13' 
8 ' 
85" 


683 
i23 
ue 
M 
21 
25 
55 


Razem: 1828 
W roku bietąqm U:zęsZCZ& do trtkoł)" 
c,cółem 121 351 dzieci ; w tern 
Polaków 
NiE:łliców 
IlIn€j narodowości 
Ogólna liczba n&UCQcieli 
a manowicie: 
Polaków 
Niemców 100 
a '" tern 18!U ml:tczyz,n i 1001 kobiet. 
Według kwadifik.acyj jeM Bił naucQW 
cie:skich: 
z pełnemi kwaIifik. 1093 
r. maturą aemiDarj. 18ł6 
2: ukończoną VI Id Jriuw- ł 
z nitszem wyk&ta1ceniem n 
PODadt.o istnieje na Pomorzu 7 ..-ywa.ł.. 
nych szkól niem:eckich 2: 12-tu klasami I 
tflut nauczycielami. oraz z 4.30 dziećmi 
n&Nodowości niemieckiej. 
Jeuli porównamy watniejsze dane lita.- 
tyst)czne. które przytOCZODO powytej. zao- 
wat)"IDY co następuje: 
W ciągu pierwszego czterolecia 8&k0ł7 
polskiej na Pomonu wzrasta ogólna licz- 
ba 8l.kół powszecbnych z lł07 ... 1920) do 
1«0 (r 19'M). a wiA:e o 39. W latach na- 
stępn)-ch (1
1929) maleje ona natomiasll 
do łlCZby 1328 szkól paŹ1Bt w owych. 
Ró
-nocześnie jednak. w związku /I. kW. 
kom8f8.Cją 87kół j91kotet ze zwijaniem 
szkół o nitsr;ym stopniu organiI1.acyjnym 
wuasta procentowo i!ość szkól o wytszycla 
stopniach organi
yjnych (dwu i ""ięcej- 
.klaso"" ych). 
O ile u.tem w pierwszym okresie rJjI. 
w6j szkolnictwa powszechnego był poni.. 
kad rownoznac;nym ze awiekslaniem iJo- 
ści !!uół, o tyle w drugim wynUa OlI się · 
Bt&łem dąteniu do twon:enia -.kot wył-&- 
go stopnia orga.nizacyjnego. 
W parze 2: tego rodzaju ewolucM azkoI. 
nictwa powszechnego idlr:ie stały 
 
stanu nauczycielskiego. którego iiość WD'O- 
sła w ciągu pierwszego okresu o M). zai 
w drugim o dalszych 1Z1 sił DIUl
ycjel- 

kich. Pooadto - zwłaszcza. w drugim akra 
sw- r;auważyć sil: daje olbrzymi przyrost 
nauczycielstwa kwalifikowanego i rapto- 
wne zmniejszenie 6il: liczby D&lIczycieli nie 
kwaJ.ifikow8l.lych (6i.ł pomocniczych) 2: 1031 
(w roku 19U) do 16 (w roku b:etącym) w 
stosunku do kwalifikowanych (z pierw- 
szym i drogim egzaminem kwalifikacyj- 
nym), kt6rych liczba wyD08i obecnie 2939- 
Do wytworzenia takiego &tanu rzecz7 
przycz)"Iliła sil: OC7iywiście org8l.l
ja pra.- 
c)' nad dokształcaniem nauczycieli niekwa.. 
lifU.oW'anych. dla których rok rocznie two- 
rZono kur:a dckszta1cające. aUby im urno- 
tliwić zdobycie wymaganych kwalifikacyj. 
Stały naplyw sił kwalifi.kowa.nych z ukoń- 

ZOl1em seminarjum tlAuczycielskiem był 
bowiem Ebyt nikły, &.teby mógł wystarczy t 


111 280 
10067 
ł 
wynosi: 
 
28łS 


Gimnazjum 1m. .. Kopernlka w 'lorUDiu. 


r 


ł 


., 


-#4 


"t 


t 


" {. 


. 

 
. 


'l. 
,. 


1,1 r-- 


."" l' .: 
. . 


. 


" 


-' 


,
 


" 

 


..
 


-\ 


.. "0)1 


+;.:" 


,,' :,
..,,,.:, 


" 


': . 

 


. 


1 n'.f " 
"'jfi., 


, :: 
.. 


,.f 


ttf, * ' 


, 


,,' 


'" 


J 
 
" 

 .. 
'" ::
, 
.' 


,.. .' 


 

? 


... 
 



 


.--, 


.,:'. 


ł 

' 


/ 


'. 

': 


. 
 
.- 


'., 

,.:, ,-., ;' 


'
. 


,', 


,
, 


.', 


.. 


Lekcja fizyki w pracowni 


Gim.nazjum 1m. ltL Kopernika w T
u. 


" 


f 


,' .; . . 

 .;
 - .' 
'. 
'\; {i
 '* ; 
.J: .t J';';=::
-!."': ,.:..."'.:.... . 


, .. 
"
,,, .. 
",I} 
.,' 
, 
i' I . 
ł,: 
l , :' 
'
 -;r 
. 
.., 
! , . 

 


i, ' 


,t' ''-I 
"f:
 I . 
 .,ft ' 
. ,l,
; I..,
:. : .' 

. ! 'k 
'
 łr-: '" .. !t- 
,
 
 1 ," '" :.."::....." 
" '.:', "(., '1
" 
: .
:. L" 
,., , 
ł .,,' -
 ::-t1J ,
 
:1" _ J 


.,. ,. 
i' X "" 
t- , 
",- , -.. 
, :" -1.. .,. , .
J.',' 


, . 

 " 


-i' 
, 


... " 



 ., 


..' 
 ' . 



 .(.
.'- 
'

 


w." .ii 


.
 
) 


J" ' 
], 
....; 



. 


.L" 


r:
':, :. 


" , 
.:
 
. ...............1 .....:t- 



 
 . '-, 
.
' '
 ,. 


. ; '1..- 

-i/; 
, " 
;;łi.-,':'''''::'ri
, 
'. ¥' aft .... 
. . x _. .. . 
...,. 


: 

 


:: ;;
:
 
'iI" 1. 
iJ 
 


;1 
I 
i 
I., I; .,':" 
" 
'. : 1 1 .j:' ;''0 - 
"'&1"'. ,." 
, . '. - . 
",- ,,
l ' 
 
''''', 
i. 


 :.
 
.
..
 ..:- f 'Ił 
..i ' . 


. .' 


4' 


r-" 
,:'1' 


". 


-- 

1 
 



. ,........ 



. 
... 


-.'c'...........,
":. 
j .--i. 
'Ć " 


-- 


,/1-... . 
.: -
f..'I'" 


ł- .,,, 


Wystawa przyr
dów firyka1nych wykonanych przez ucznIÓw..
>>>
... I'f'_ 


Belllfurta IIa1IC%YcIIa1IkJe. 
Wobec: . konieczności Jak najob1itszego 
JJ:Omnoten'11 zaJń(pu wykv.alifikowanych 
sIł nauczycie]skich dla J)Owsta.lącego szkol 
nktwa powszechnego Wojew6chk.a Kom!- 
8J& 
kolna . r.e.ru. pO objęciu adm'ni- 
-łracJ! Azkoł
lct_ zajt:ła sie enemcznJe 
orF81]Jzo
amem poJskkh seminarjów na- 
QCzycif:-Iskich. 
JakC?ł w krótkim przecjuu czaau. bo 
saledW1e do kw etnia 1920 roku zdołala 
ona w:uchomlć 7 zakladów kaztake 1& 
Dauczyc
li. a mla.nowlcie: 
.:f lleml
 leil8k1e - w TCIII'UDłI1 I 
neJheruwle 
I :I wmina.rjów męlkłeh 
a 1X!l&nowlc'e: w GrudzJł"dZ'\J. Itołderzy. 
ale. Lubawte. Toruniu i w Tucholi 
It/:rwnoczośnie z eemlnujaml poillkńml 
uruchomiła Kombja Szkołna takJe l ... 
m Gr ln d &rJuID nIemieckie Otoeduka.cyjne)_ 
u z.
zu. 
WreKcje 00 l wrzełnła 1921 roku Ku- 
ratorjum O
gu Szkolnego Pomonklego 
otworzyło 
kle IeD1lnarjum koeduka- 
cyjne w DZlał4owie, zwtokAlz&l-.c w &en 
apo
b Ofrólną Uu.b4: sem1narjÓw polllddi 
ns p(omonu do 8-\\1. 
Przy katd
-m z t)'cb u.kladów - s wy. 
J"ulem semmarjum w Dzia.1dow14! - wła- 
dze azkoln.e utworzYły ł-1t1uowll. WJ:0I"0ViI!. 
az.kołe twiczei1. 
ladająCII. charakter ł- 
kJalOwej ukol)' POWszecboeJ. 
Oprócz lemloujów ł-t.nf&ł, poDedto 
J
ze w roku 1Q25 dwie dwuletnie pre- 
pan.n
)' oauczydelalde w Lublc:.zu I Wej- 
b...-ow
e z czterema alłaml nauC"l1c1el- 
.kleml..a z 132 uczoiaml (uczenlca.ml) któ 

y 
 Ich u.kfIczeDfU mieli 1)rzed WSZ)'At- 
k.ml IDnyml kand)'dafami pierwllZeńBtwo 

YJęciU do aemlnarjów na.uczyclal- 


8I.OWO 
a-nl 


Do dnia 1 _, ole 
..... 19iU roku wre- 
Mele :istniało seminarJum OCbroIIla.rekle 
w Toruniu. które pIS)g'OłOW7 w alo w:rltwa- 
IIflkowane wychl)"a1ft'Syn!e dJa ochl'ooek 
(pr-ł-koH). 
Obecn
 podad&mY na Pomonu 8 .... 
ścJokla.oov.)",b (1 kl. Wl!ltępna 4- 
 kurac)W) 
polskich IIPm!mujÓw Il&Uczycielakicb a 
mi&n\)wlde: . 
la ml:skłch - w Gruds14hu. Kościeny- 
Jrle. Lubawi, w TOJ'UlIiu i w Tucbołi 
l le.ćakie - w Toruniu - i 
2 koedukacyjne - w DUałdowle i w 
Wt'Jbero\\ie - 
to CIiIlatllit' zruu (do kotlca roku akoln.1'O 
1m 2.£) jeńslt:e sU od 1 wruAola 11112-ł do 
ko
ca roku wolo&gO 1912ifl8) moekle - 
F") kt6r)'dl (a wy j"tk'&Dl D&łaldowal 
istnieje 7 ateroklasowycb wół twicceó 
z 0@610ą :labII. 861 dńecl ukoJnych 
\W chłopc6w I ..2 d.liewe&ą
 
a J'OCl&dIO: 
1 li.oeaukacyjne 841minarjum niemie- 
ckie w Groouądzu, kton \\-obec 
plIio- 
wegu zmnie
!lania li
 "ości dzieci 
szkolnych narodcwości niemieckiej a 00 
1& tem lohie - lakte iklkł szkół I lt1u . 
oieDl
kim ję1yklem wYklado\\)"m &naj' 
duje si
 od lat k:lku w stadjum likwidacji 
I ". roku bietą,cym po.siad& jul b'lko kura 
p:ąl)' ,naj\\ytszy) I 2-ma etatoweml kwa- 
lifikowan.mi s.:lami DaUC&,) cielsklemJ I 
z ;-ioma docbodzlłCymi nauczycielami ni.. 
kwahf;ko"anyml. a I 1'2 ucznla.mi (ucu- 
oicami'. 0.1'&1 d
-ukIIW!OWI!, szkołę twicu6 
I -ł-ma niek
-a]if
ko
'&.Dyml nauczyciela- 
mi kontraktowymi i z 3O-0fK1em dziecI 
Pe
oe śv.iatłu na rozwój MDliD&rjów 
nauca) ciel5kicb nucić m08ł\ aeet&wienia 
cyfrowe v.edlug sta.nu z dnia l arud.nia 
1\12.ł I I dn'a I grudnia 1928 roku. 
SemiDarJa: UcaIIa acml6w: 


Roll Ott6łem I Polall ó':. Ni
mc4w 
;:;= ::

 I;
 I ': 
Z po.l'Ól';'nanła powybzycb danych wł- 
d1imy. je jakkolwiek w c II.KU O8I.atnle,o 
czterolecia 0@:61na firekwencja mIodzieI)' 
utrzymuje si
 niemal Da tym Mmvm 
pol.omie_ skoro jej pnyr08t jut mini- 
malny I
 12 a 
itc pc-nitej 1 procent). \O 
Jednak frekweocja mlod.liety polskiej 
wuo!':a o 110 uczniów. podclU gdy frek- 
w
ocja N:emc6w zmniejsEyla Się o 98 
uezn.ów !unenic} a wiec spad la de 1908 
p
nt bekwencji z roku 192-ł
. Cha.r&k- 
tMYS\) CUlem zje.wiskiem \(!tJo okr.u je8t 
t
kte V.U06t L'8ó
oei tic1by ucznl6w IIrzy 
rownoczMDe
 _'Ybitnem unniej8lenlu lit: 
liczby U('Zf'D1C 
 eeminar)acb pomorskich. 
Podczas gdy bo_ iem w dniu 1 grudnia 
19"
ł roku _ na (-gólną Ijczbe młodZIe!)' 
1ł'!SJ ;em'onaria I i czy I)' 963 uCU1iów a ł62 
u.:zenice, to w dniu 1 gorudn:a 1!r';?8 na lł37 
mlOtlziety b) lo uc:mi6w 1200. zaA uczenic 
E&led"-ie 2..'7_ - 
LJczlla __c:zycle1J: 



 
19 
l 
org&DIł..c)'jny 


Ze WllJlłdu Da łYPY (w)'dJliMy) poUa- 
damy: 
gimnujów kluyCUl:rch 7 
gimnazjum ItWYCfoD(! U'&form. 1 
¥imn&ZJum matemat.-J!"yrołD:CII8 1 
,imD&lJów bumanllłL 8 
GimnuJOw moalr.lcb l-ł Da Pomonu: 
1
; zeWitlch: 3 i koedukacYJnycb 2. 
GlmnuJ& kluyCSlle mamy w naatępu- 
jl\Cych mlejecow06c1acb: w Cbełmnle, CboJ 
nicach. Grudził.dzu, Toruniu la oddEia- 
łAml buman Alyczneml), KoAeien,rnle, St&- 
rogłlt'dzte t Wejb&TOWle - 
humanlatyc:zne: w Chełmnie (lei1ak1e). 
Chełmty. Grudllądlu (Ieńlkie)_ Swleclu 
l1:oedultac) Jne), Tcrewl. (m05kle I le6- 
ski.), Toruniu (niemieck'. kC*luka.cy)ne) 
i w W"brzetDle - 
matemMyCZDo - przyrodniae: 11' Gru- 
dslll.dzu - 
kluyeule sreformowane: w Brodniey. 
\\ resu1e progimnazJa: kIureme &re- 
formowane posiada Lukw. 16 kluow.) I 
Xo\\emiuto 17-k1aa.). reJ humanlstycr.oe 
l8-klu. koedukacyjne) Gniew. 
ObOk g mnazjów I llTO,lmnasj6w paA- 
st"owych lS1.Dleje na obuarH KuratorJum 
OU. Szk. Pom. 7 prywatnyc:b BlkÓI łnd. 
nlcb OtrólnokSlUłcł\c
b polskich l 
 pry- 
wam,. ukoły AJ"EIdnl. Dłeml
kie a mia- 
nowide: 
2-klas. koedukacyjna w Gdyni 

k!M. moska w Górnej GJ'Ułlle :'Zakład 
MisYjny św. 161efa l , ' 
3-klas. koedulL w K....u&&.eb (sim na- 
zjum roIv.-ojowe). 
7-klaa. ledlka w K
!enyni, (Zakład 
N. Y. P. AnielskieJ) 
(I-klas. gimnazJum k..'uJ'C'Zlłe w 1ł.1. 
pilnie (biskupie), 
"1&& giID.II&Zium kJuycsne (rorwoJo. 
"eJ 00. Redemptoryatów na Blelanacb 
8-kJu. gimnazjum buman. 'etukie 1r 
Toruniu (mlejAAłe) 
oru 3 k
ukaqjoe )JrOIłmnazla al.. 
micc.kłe: 
(; klu. malemaL-przyrodn. w CboJnleacb 
7-klas. mat.-pn:rf':)dn. w 
dzlącUu 
6-11186_ burnan:styczne w Tczewi.. 
I'onadto !.slnialy jUlcze w roku 19'24
 
dzlł Jut zHkwldcwan@ niemieckie prog!m. 
n&1JWD bU
D;SlycZl1a ., StarG«ardl:e, 
c.nz 3-klaa. arkola średnia poJaka (m.I.J- 
skai w 
owMl1 nad "'liii", 
Dla Z1lustJ'o\\ania alana szJtołnlct.... 
Arcdl.le,o poelua.my at, następuJ-.cem1 
&e!ltawienlaml: 
I 
L Nauczyciele: 


- 


-- --. - 


Da pobT
 k(lnłecsnego r:apotIabo1V&Dia 
sil oauczycielsldc.h. Redukcję tymC&MC- 
W) eb &ił poJD('CllicsY cb zat&m 
 .uoI 
ne 81080wać IIIOgly t)"lko w mlt!'l"U nade.- 
cgT&I1ic.zoneJ. Jakkolwiek pruto o rad)" 
kaJnych 'mJ&Dach . 
ODt)"Dlrencie nlłuczy 
ciel(lkiID m
-Y b)"t Dle mogło, to jednak 
łl\ dro8'ą udało się ł\Ur'l\.torjUID · cJągu 
t,reb J&& kll.ku podnłe6ć macm:e poIiom 
lIa
z)"cielstwa. co ocz)'"\\iśCie w porówna- 
niu le sUlonem piarwOtn
-m Pn)'CJ)"nlt sI.e 
mus'alo do podnJeeJenła naszeJ(o .z.J..ołDl- 
eI,,'a powsz
 pod ws«1
em jeJu
 
6ci(l
") m. 
Z les:a\\1911ia 
i dzieci sdtoln)'c:b 
"id1imy BtCpOiOwe zmnłejsean ie sił ft"&k- 
weDcL która pO maximum w roku 111.:0 
(153 3ro dzi«i) doszla w BMJdWu roku 1!£fi 
da miDimum. Spadając pooad 1
 \JW. By- 
ło &.1 oc.z
'wi
cie ropelnie DAtura'nem na- 
(I!erstwt'm zmoiejszen:a się przyroe1u 
o7im oru wxrostu ieb śmlerteJn
i \\ 
p eł"'-szych latach powojenn)'ch. ZmianI: 
przynosi dopiero rok 19"..'7. od którego da- 
tuje się jut stał)" pr%r
 freli.uencjl. 
która w roku bieżącrm podnioeła się jut 
do 121 351 dziKi 
" ielce CIUUS.kteryst}-cznem św'&dec- 
twem 1I3szycb srosufJków na.rooowoklo 
"-reh j6/: sl
ul)ek liczebny dzil'C1 D&J'O 
d0woŚt:i pul
k;eJ i oiemieck
j_ Ze wzro. 
stem i1
i dzieci polskich ze 116.500 do 
1I9.9.S w cil\llU ła.t 19'..'0 - 19:?-i id" e w 
p!I.l'Ze gwałt(lwny spadek UCWy d1ieci nie 
m:eckich I 31.&1 do 15.633 (s gOrą 50%). 
Xie zuienil go leł w Dii:zem powrót 00 
oorn.aID)cb uu..niww w :alach oet.aE- 
nich. skoro w roku bie
cym liczba dzieci 
szkolD)"ch oll.rWo\\ści niemieckiej W)'no- 
81 &8IOO"ie ]01_067_ a \\1tc w p.:.-o\\naniu 
z rokiem !OC4 ,,)kazuje spadek o dalsse 
33 proc. ,z gorą) i '5laoo"i obecnie nlf'- 
spełDa jE'dną d\\ UDa.'tą ('f..) olfoloej ilo- 
ści d7iecł szkolnych. pOOCl4S gdy jesJ:cze - 
'W r
.ku 192-1 '25 s:.a.no\\iła bezma1a 1/.-tĄ. 
.\lC pl'.et.o dzi"'De
o. te w ciągu lat 
]92' - 1!r
 I:czba szkół niemieckicb oraz 
poIsk;cb z klasami niemiec.kiemi zmalała 
%
 117 do 71, zu koot) ogeot nauczycieli 
I'Iemc6w obnij)'1 aię ze 182 do l09-ciu. 
Szkoły wyd.liało..... 
O
1t azkół powszecbnycb naJwy1szego 
8I:o,.nl:1. crgan-z.acYjnego pomorskU! władLe 
azkolne otworz)"1)' szereg pOlskicb szk6ł 
v.)'
 .af(]W)-ch_ którycb 1i-cZb& w)'oosl 0- 
IM'cole 19: - 
am)' wiec d%isi.aj dwie 
państwowe sm:oły wydziałowe w Toruniu 
(męską I tensk4). oraz po Jednej w: Brod- 
nicy. Chełmty, Chojnlcacb, Czersku 
Dzial
wie Grudlil!,dzu. Lidzbuku. Luba: 
wie . 
owemmieście, Pelp:m-e. Pucku, 
- 

Jme, SlarOf!ardz.ie, Swieciu. TuchoU. 
\\.brzefnie 1 Wejherowie. 
\\' szkołach tych_ liczących a«ółem 136 
klas, pracuje lSI nauczycieli. z 
ród 
kt
ryCb p

e k
alifikacje. tj. d
 e
- 
m n_ kw
l!rJJ[acYJny pOSiada 119. mat
 
IK'mm&.ł"Ja!ną 61_ zaś niek
'8lifikow
 
Jest tylko jedna sUa polJ]()Cnkza. 
. 
auk.e . ogOlem pobiera 3639 uc:nłlów, a 
IDlanOW1Cle: 
eh!opców 1121 ' I 
dziev.eząt 2518 Roll Oa 6łem baliI., niekwal 
W
:ug nar0d0w06d jeeI& w -ł:ołacb , , , 
).
ra

:rcb: :r& ;::: ;: ,: :: 
Niemców 
2ydów ł8 . Zestawienie liczbowe etatu nauezvclel- 
7 u:ego na.uyeb eeminarjów dowodzi II 
Ruem: 3639 w)'.i1kJ władz az.kolnycb w kierunku pod- 

nadlo jest na Pomonu 8 prywat- n esieoia poziomu zakladów bztalceDia 
aycb szlt61 wydziałowych. a mianowic'e: 
UCZ)c elj szkół powazecbnych z.m:erzały 
l szkoła polska w Grudzi4dzu I tnema mu:dzy innemi do pov.iękl!lZ6Dia kontyn- 
k
i 
 z 5-c
ma Bilami nauczyciel- gpntu 
"alifik
waJlych aU nauczyclel- 
alnem.i f 156 ucmlami (uczenlc.amJ) alu
h. I )&kkolwlek sporej rabie nauczy- 
oraz cle I przy 1 nano kwali1ikacje na pod.st&wie 
5 ukOI nłemJeek'.ch _ ... Rad%YIrle SI t
w ._tJypI01Jl6W
 arL 5 I 6 l"atav.y o kwall 

rdzie. 8wieciu Tnew1e I W@Jhef.ow1e I flkacjacb) a więc olezaletnie od IlIłotnego 
_ z U
-stoma kl&M.Illi 
emi i 2ł m Cf:-
U8U naukowego - co zl'e8r-ł. IJ(:zYOJllo 
?o-ydritłowemi. a z 31 na c'@1 . (- a M1DllltenltWO W: RIO. P. taUe ... R0- 
CZ) clelkami) f 398
 
:I (u
 .unku do CZęŚCI nauczyciellltwa waulkkb 
nicami). . J c tJPÓ"Y Slkół A.rednicb., - to jednak pod 


hć w
 z oaciakiem. 18 do podnie- 
81ema 1I0SCl nauczycieli kwalirlkowanycb 
z 42.ł procent ogólnej liczby nauczyciel- 

wa w roku 19U!5 na 79.cn proc_ ORólnej 
!u:WY w roku b'etącym przyczyniła się 
Intensywna akcja nad doksltalca.nle'D1 
nau
ycie11 (dwuJetu'a W}"ł..ze kuny nau- 
czycielskieJ. Jakote! częściowe ustępowa- 
Dle lił ntekwaJUlkowtUl)'cb przez nowo- 

yska.n.ycb nauczycieli z pe.n&ID1 kwali- 
flkacjamL 
łharlł rai naj eptZ4 poetępu Da polu 
841mlD&rJÓw nauc:t.yciellkicb w nasEym 
okrę«'J Izk()lnym j-ł al.&n z roku U/21 
22. w którym na 110 IH nauczycleł..klch 
b,lo 88 nlekwallfUtoW&llYch. zd tylko 22 
kwalil!Jr:owaDe, a wlec zaledwie 20 proc. 
ogólnej liczby nauczyc1elL 
lUoły indJaIe og6 h'01rptaJ"_ 
(I"Duj.). 
Po pnyllłCZenlu Pomorza Kcmleja 
Szkołna przejęła po N emcacb 19 pań 
"\\-owycb azkół łrednlcb ogOlnokHtalCł\- 
cycb 'gimnazjów) a m1a.now:c14! 16 06mio- 
klaaowycb gimnazjów J"ÓłDycb typów 
oraz 3 progimoa1j.a. Z cbwfł- WYOOł'l)b: 
;Jenia l kI.. niemieckIch z «lmnuJum w 
f

 U. z Itt6rych pow-łala earnodzielna 
.. I Ja. Pl'Zebzta.lcona. wko1'l.cu w OIohne 
g.mna%Jum z niemieckim Językiem WYkła- 
dowym, jakotet 110 dokcna,nlu OItateaneJ 
Ol'gani.ze(:j1 t)']Ów wytworzyl lię naatou- 
jĄcY,tłtan w azkolnktW1e 'rednl.m: 
G mnazja pa1'wtwowe: 
ogółem 
polakld! 
ol.mlecklcb 
Ze wzgl
,
 na atopłe6 
mamy obecnie: 
g'mn8.7jów 8-klallOWYch 
prog!moazjOw 6-kluowycb 
JN')8lmlł&Zjów 7- klaaowycb 


Rok Szkoły państwo.e Sak
, pl'Jwałae 
nIL 
19'20 ł1 \ 7: \ ,nl;::", \ = , kwaL 
 1e1l "'J ł et61. 
1924/25 li9 161 2110 32 78 110 
1928.'29 187 '08 293 118' 23 139 
IIL Uczba uCUJlów: 


Roll 
ezllolny 


O,6łeml 


, pe.ulw. 
I 


17 
2 
ł 


'281 4057 
'965 795
 
2077 8400 
211' 7041 
wedlUR n&rOdowołd: 
Polaków Niemców 
I.; o Q 6łem I . . 


: I := 'mi I :
: I :

 
. hlli Yo,:
nlem7 uwalnM w POWJ'W. 
hOby, a w azcze,Ólno6c:i porównamy 
dane z r. 1919'20 (względnie z r. IQ20flll z 
odD06nem' liczbami z roku bielĄcelo. \O 
zauwat)"mY wyNiny roz
 ckoln!ctwa 
'rl'dolqo OS6InoMZ\.alcł.eełE0 I to ar
 
wno .paóatwcwego. J&k J pr)'watnel'O. 
\\ prawdzie warunki lokalne n _. pozwo- 
Iił
 na otwSerani. nowych aimł-&Jów 

1"lwow)'C:b (sU\d -łan liczebny almna- 
IJÓW 
 latacb 1!r.łU-l929 de facto nie uJe,1 
zn.lanle); leci w&kulek wWloioneco na 
plyYo u mliJdzletJ' do !.e,o włuni. typu 
ar.ł.oly 'rlK1lliej ulec mu..łala zWlekaewu 
) czba klas ,oddz;alów r6wnoleaiycb) w 
poszczł-',Ólnycb u.kl.adach. Tem I.eł tłu- 

acz)' II
 IIt.aly pnyroet nauczycielstwa w 
glmnaz:ach państwow)'cb. które obecnie 
.Ic,"" 00 Biły hauczycielskle. podczai ,dy 
w roku 1920,'21 w tej .meJ łło6cl Klmna- 
ZjÓw bylo na etacie tYlko 238 nauczycieli. 
Podczu Sdy miarą rouoetu a-i m na- 
zlów pa.ił-t
owYcb j..t zWlełt..zen. al, 

ólDej liczby uClnl6w oru et&C.u nauczy. 
clel5kl8!o, 10 wykladolkiem roebudoWY 
pl')watnego ukoinictwa 'rednlelo olóloo- 
klztalCll,ce,o jelit obok tyeb I&mycb zj.... 
wilk powstanie dwu Dowycb gimnazjÓw 
prywatn)'cb - w Gdyni ł w K8II'tuzaih. 
Dokladnlejazy obraz 1'OZWoju Ilmna. 
Zjów Da Pomonu dat nam mote 1IZOZoI- 
,ólowe porównanie liCzby ucz.n1ów (p 
I.&b. lIa). . 
Z .porównania \e8IO widzimy. te frek- 
wencja uczniów wzruta IIt.ale w I
b 
1919/20 do 1925/26. poczem oeluoąWMY 
punkI kulminaCYjny (w roku 1
/26) d0- 
chodzi w bletącym roku azko1nym o,Mem 
do 76U uczniów (uczenie), s czeRo na 
S7kOoJ) p&fJetwowe lInypada łió22. zU na 
prywatne 2119 uczol6w. Pomijając tedy 
moment zwrotny. -łwlerd%lć m\Wlmy. ł. 
w J;orówna.n.u ze atanem a roku 1919/20 
lI06ć uczniów wuosla: 
ogólem o 3554 UCZDlÓW tj. do 188,3& proc. 
w glmnuJacb państw. o 2732 uczn. t J 
do 197,92 procent. . . 
w gimna.z.1ach prywatnycb o &:.2 ucz.ni6w 
tj. do 167 procent. 
Stwlerd
it! przytem naJety, te ze etałą 
znl
 frekwencji w slmnuJacl1 pa4. 


1919'20 
1924 2.S 
'9'25 ' 21 
1P2a"29 


!7!/O 
5987 
6JZ3 
5
22 


II) LIczba 


Roll 
anoin, 


at
b w OIII.&tnlch ł.ł..Cb łatACh k1&I. 
w p&rM 
 f,,","oelt w ZAkladacb 
prywaUlycb. zupełnie aaturalny wobec 
...iew en :" II' ilakl 8&JUych 
k6ł je.ko- 
td ..obee otwieraniA DOwycb k168 w u.ko- 
lach rucwojowych. 
CharaltLer1.tycJ n ł '1111111(10 DA rozw6J 
II1koJnlctwa 6redu!{'fI'O qr()lDOłulZtaJr
lo 
na PomOl'lU I punktu widzeala naazyr.h 
atosunków n&J'OdowoAclowych rzucają U- 
czby podane w t&b. II b. PodCJlU, Idy bo- 
wlew M&n I I'Oku 191UriO Da ocóln_ I
 
-1001 uunlów w wołacb pańatwowych I 
prywatnych wykuuje: 
PolakÓw 
 a wite 58.22
 - ... 
NiemcÓw 1005 to JNt łl,71 procent, 
to w bletll,cym roku IrJiD I Dy1D QA 0I61
 
I czbę 7641 uOlllIÓw Jest: 
1Olaków &88 to J. 8ł.J1 procea' 
NiemcÓW 11"6 \.I. U.IXJ prOCelJ& 
Innych DAI'OdowołcJ 8 tj. 0.1 procect 
Uc:zby &e mówi" chyb& Mm. za Ileble 
I Dl, potrzebuJ_ ładnych kmlentan)' ani 
lei ł"eeja.ln
o auwl.UeD1a łeb Pl'ltl 
pod pł....netro. 
Om6włooemu codopIero rozroMowt 
SiD1LUjÓW na Pomol"SlU \owa
yezy - Jak 
o tem .wł.dClY cbotby t) Iko wllądnh:cI. 
w tab l" - podnleaJenle li, łcb pod 
wZ¥IQt.lem Jatokiowym I to sa.równo w ZA- 
klatJach pal'at
owycb. Jak J w pryw&t.nycb. 
I w Jednych I w dru«td1 bowiem WZJ"Mt& 
-łale lI06ć Dauczyc!eli kwalifikowanych, 
w UDU nauczycieli nlekwa.1flk o wanycb 
uaaleJe tAlt dalec.. Ie podau Idy np. 11' 
ro
u UY..'Or.1 w 
nazjacb paAtrtwoW)'ch 
na 239 nauczycł..łł aU.Ułmy: 
kwalifikowanych 100. 
J. ".5' 
 - a 
nlek
..linko
1LDYcb I
. tj. S;,ł6łx,. - 
to " roku bie
ym Da 0861n. loC'lbl2 m 
nauezyciell mamy jul 
baUIlk.- 197. tj. 83.
"'. al 
nltkw...łlf. 100. tj. 36.18%. 
W zakładach prJ'W6I.nycb natomlut_ 
roku b,elł.CYID 1I0lć aauc&ycleU kwal.flko. 
Yo.liycb wynoel 
 proc:. (t Uli zał nie- 
kwaliflkO"tloanJ'cb I&,'edw.e 16,56 proc. ('..'3) 
qr61nej liczby (13111 nauczycieli. Id, 1)'111- 
cauem w roku 19U 
 .toIunM ten wy- 
ratallię Jee1C1e w 29.00 proc.. kwaJlrikowa- 
D.)'cb (32) t 70.91 proc. 1781 nlekwalUlko- 
'VII..nych na OIÓln_ Uc&bo 110 
 DaUC1Y- 
cielak ICh. 
Ze "t,ltt1u Da censuI OBoUkow, t ł... 
wodowe kwalif kacJe nauczycIelitwa wldo 
cwy Jelit w IUonazjacb p.a.iJatwowycb ma- 
clny poetłP. J&kkoł\\lek atoli pod tym 
wuł
em pomorUie ezkolDictYoo 6rednie 
0II6Inok.fitak
 &&jmuje po Malopola« 
p:"
" mlejKe w RzlCly-poepoJlł..a. to 
jNnak pn,'pa ODO Jeazcz. cł-... okr.. 
pnej6ełowy. A pnelY1o\o-at ao błUłe d
 
p6ty, dopókI wyl.. ucz@lnie nie dOlił&rC14 
d06:atecln..o kont)"lUreotu wYkwaliriko. 
w&J,ycb k&odydatllw. akJQnnych do uJmo- 
wan a "anow
k w u.1tładacb pań.1WO- 
wycb. mniej pooetnycb od pasad nauclY- 
clelaklcb w ukołacb pr)'1o\atnYc:b a &o 
wakutek zbyt 
Ielldch rótnic pomiodlJ' 
upolo&lenlem D&uo&yclell gimD&lJów 
 
a\WlYoycb J pr, watnycb. O ile latem czyn- 
mkl miarodajne nie ujm" II, rew'zJ. u- 
..awy upoeatenłoweJ. or&I naucz)'cielom 
tymcu80wyID nie dadł- molnolc1 ulflU 
nla Yoymagan,ch kwalUikacYJ. lo nlepo. 
..danI .ł...D .,pruJIcIOwJ" &&mieni ait 
11., faktu w lIta.D chroniczny, kt6ry-łat 
li, mole wproel aNtnym lJa ł..t.otAej w.... 
to6oi ukolnictw.. 


. 


.. 


Dotycbc8aaowy obras at.alyatyczny .kol 
nlełwa pomonld
o ... łatacb 1K'6-19Z11 
nIe da
 nam jNl('ze naJel)"tfllrO wyob.... 

DI& o -ło1nym ....nle polikieIQ dorobku 
na pc.Iu (Iłwlecenia publlCU'lelf'O. kt6re po- 
mimo alermlern e trUdnycb ...arunk6w. w 
JakiclI alę dokonywa buoo... łnlodeao paił 
et.... polsklf'lO, mote Ile JrHcle& pocblU- 
bit nil'malemJ .cłobYOlaml 
Jł'dn. z nich - I to, bod&l te Dajwa!- 
nloej.... - to atworzenie zupelnle DO w lcb 
..wanzlatllw pracr' u.kolneJ. OIyll lrIaczej 
m6wI.4C wypoeatellle. naruł- wprawdzie 
JeazCH nla wyatArCujl\Ce, &Je w katdym 
raslł-' dołt pok....n.. całego..J'eRU _kól 
wllłl:lklcb atopo I typów w odpowtedni. 
J'c;.moc@ naukowe I 
dzenla nieodzowne 
do BtollOwanla nowycb metod nauczania 
Zalołen1e calego aerl«u P1'OOWDi bio- 
ioglczn)'cb. C&y [izyko - chemicznycb. 11". 
r.będnych prS)' d06w1adczalnym systemie 
prowad,enla nauki bolanikL soolqrJI. fl- 
Eykl 1 chemJI na wazy_kich ltopn'acb; 
Itwo,..nla noW)'cb. wz«lednie udoekona- 
leni.. I uzupełnienie po-niemieckich rabi- 
nfIłów przyrodniczych, fioZycznycb. '80- 
l!"afK:znycb., blatorycznych I arcbeolOJicz' 
nyrbi zalolenl. do
 IicZllfcb qc1"Odów 
ar..kolnych do nauki botaniki I uporu,dk
 
w.ul. CI4floltroć l&D:edb&nycb., lub nie 
odpo,,1ad.jącycb wluciwemu Ich prSnna 
czenlu ogrodów. poI(»talycb PO ukole 
obcej; lItwoneni, IIcznycb WVNt&tów 
pracy "CZlleJ, wytwórni pomocy nauko- 
\\-"fcla. w którycb młodzilI! wykonywa pod 
klet unkiem nauczycieli w apoa6b nleru 
wprolt pracy..y jny &Zereg pn
ów, 
modeli Cll'U wazeIJIle«o rodaju pomoc:J 
nauko1rYcb, Dla&bl)dllych pn, nauce J'OII- 
małtycb przedmiotów; -łwonanl, p
 
wnl paycbolOSlcUJycb dla nauki peych
 
100ja i ped&lOSjl d06wiadC%aJnel w ..mi- 
Ił&l'jacb D&Ucsycielak.lch -łworlenl. - Idzie 
nlegdzie łul nawet dość zuoooych - b'bl- 
jou-k naukowycb pol.lcb dla ucznl6w I 
Ilauczycleli - oto chlela wyelIku wladS 
azkolnycb f nauczyclel-łwa, Iwladc
e o 
roUludowł.. mlodego _kolnlct-. pomor- 
.klego pod WEl'lędem j&ko6cl.oWJ'm. 
NI, upominajmy lotem. .. WYliłkom 
nad rMbudową II1kolnlc1.-. na poLu wY- 
cho
'anla umysłow..ło towanyalył& I » 
wa.nYU)' uczera troska wladz azkolnyda 
o d(tbro ł wychowanie t;.zyczne młodzldY. 
DzI.łem R-koły polBklej dopiero JeM OB 
I"amorzu Otoc&elUe 17"''' &roaQ sdroWia
>>>
wychowanków, nad któnm muwaJ. w CIa- 
Iym nuegu r.akład6w lekane l dentyAc1 
ukoIni. a wrMz'le stwa.rr.aale celowyeh 
untłd.uń dla wyehOlWanla flzyczne
. j&ko 
tło bol.k JPortowycb I glmnutycr.nycb dla 
tw.cleó cielMllY4:h I 
er ruchowycb, albo 
&.et -.kolnych kortów łłnnl80wJch I torów 
61i.7gawkOW)'ch. 
W 06w1eUenw powył..zych faktów do- 
piero stAje przed na.szem.1 OCZyma ckoła 
polaka w swej Istotnej P*aCI, kt6ra 
Iwla.dczT niewątpliwie o tem. te choci&! 
na polu 06wle.ty I wychowania publ'cr.ne- 
1'\1 daleko nam jetll'lC!e do doHonałołcl to 
jednak to. co zdobyla -.kola naeza w c14- 
łfll lat dz1es1łclu _'edwie. at&nowt doro- 
bek, Da ktOrym władze nkolne bel obaw 
opne/! b
dą mogły budow' trwałeao pa- 
chu edukacji na!'Od()ll\leJ. 
Suolnlotwo ..WOdo... 
P
atny drJtłł Mkołn
wa na pomorzu 
etanowlą _koły r.awodowe rótnyeb typów 
d"&S rótaeio -ł.opnla wgank&cyjne£'o, jako 
&4) przemysłowo-nemlełlnlcze, handlowe, 
roI n 'Cle. g06podarcze I Inne. 
W pl.-wszych łatach niepodleR'lołcl tAk 
nlellCUlfł, lit nIe IDOfI'ły IJMpokol
 potrzeb 
mlej8t'ow8l0 
eczeństwa, zwlą.za.nyeh z 
naturalnym J'QZwolem pomoraklefrO tycie 
BOePodarose«o, mnoł- się one głównie 
ddękl In'cjatyw!e I ofJ&rDokl Instytucyj I 
orpanlr.acyj społeaznyeh. zwłuzcza w o- 
etI1tnlem p'
cWIeck1. Stanowią t.eł obecnie 
Jut dał/! obfite tródło przygotowania po- 
watnego Z&8t
pu młodzleły. który jeacz.e 
dofllrdawna pomimo specjn.lnycb w.dol- 
nleń do zawodów pra1rt)'cznych ze a7.kodą 
'WilIIt
 I ogółu eku&ny był rr'..emal wy- 
I"crole na na.uko w _kołach lrednleh o- 
lólnr4u!Etałcącycb. 
Ne c2!01o pomorskiego IIIZkolnlctwa za. 
wodowego wysuwają -łę przedewszyllt- 
kirm: P
atwowa Sz.koła Budowy MIIMyn 
w Gl udziądeu I Szkoł& Morska w T
ie. 
a, SzkoIa Bdowy II-ąa. 
Za1atona w roku 1920, obejmuje ona 
dwa d7laly: 
1: 
Iet.nlą (ł-okłuow_ azkołl) dla 
ł.e.-hnlk6w - mechanUtów. do której przyj- 
muj. .1ę młodzieł po ukoń
eniu , kluy 
ukoły AN'dn ej ogólnoks:talcąc.j. 
2) 2-!etnią Szkołę Przemysłowych MI- 
.rz6w Mechaników - dla ka.odydat6w s 
ukończoną szkol. powe'UCbną I 
ynaJ- 
molej t.rzyłetni4 praktykĄ &awodow" prze- 
myc;lowo- rzemle.;ln :c:zą. 
\\ skatn
kiem potrzeby Jej Istn
nła. Ja- 
kotet mlwą Jej I'OIEWOju jest f&.kt. te pod- 
CZAS gdy w chwili &alołen1a ł:ayła ona 
oprÓOl dyrektora xiu D&uczycleli docho- 
dzących a 37 uczniów. to w roku 1925 za- 
trUdnialI. jut Ił nauczyciel.! I 5-cju Instruk 
torów na 151 uczniów. O
.cnle su pracuje 
... niej wras dyrektorem 23 nauczycieli 
16-clu stalych -ł- 17 dochodzących). xru 
InstruktT6W !3 stałych + 2 dochodZIKych) 
i 2-u 8!lylltent6w; Uczb& uczniów ne.t.omlut 
wyno.l : 
w ezkole bud. maMY D 146 
w szkole miatn.6w mech. 51 


198 


tj. ruem: 
II) Suoła .onka w '1'aewte 
test jf'dynym w Polsce r..ekladcm nMlko- 

1.m. przygotowującym młodzlet na ofiee- 
rów polsk.iej mlU'ynarkl handlowej. 
Jako szkolI. państwowa nalety ona do 
rE'
clf'tu Min. Przem. I Huadlu a poco&taje 
pod nadzorem (pedaeogicznym) Kurator'- 
Jum O. S. Pom. 
Zalot0D8 w patdzlernlku roku 19ro. 0- 
bejmuJe ona. dwa "ydzlaly: a) nawigacyj- 
ny _ dla oricer6w pokladowych - i b) 
mecbaniczny - dla oUcer6w mechaników. 

p-rarn nauki. trwającej przeszJo S lat&, 
W'fA)rowany na prOfJraDJach mół!ag1'&- 
nlcznych (ang. ..NautlcaJ College" I fra.nc. 


Geografja gospodarcza 
Polski Zachodniej 


lbI.ło proL dr. SlaaWawa l'Io.ako...ltlqo. 
W związku z dzieslecloleciem Pol!!kl 
Odrodzonej na rynku kalęgarsklm ukazał 
ell) cały azereg powlotnych rozpraw g08po- 
darczych, nad kt6remi nie łatwo przejA/! 
do porzqdku dziennego. I tak przed nie- 
dawnym czasem redakcja tygodnika rzą- 
dowego _Przemysi I Handel" wydala ob- 
szerny zbiór artykułÓw, ujętych w gru- 
bym roliale p. L: "Przemysł I lIandei - 
t918-t928
. talować tylko nalety, te pra- 
ce w tym zbiorze nie poszły po IInjl kisle 
go objektywlzmu, a :'IICZt'J nIlstawion'! zo- 
stały pod kątem modnego dzlA t. zw. .,fron- 
tu gospodarczego", będąc temsamem nie- 
jako odpowiednikiem wydawnictwa czaso- 
pisma "Drogi", które wydalo równlet ob- 
szerny zbiór prac gospodarczych ..pod ty- 
ułem: ..Na froncie gospodarczym. 
Nie wolno pominąć milczeniem zbioro- 
wej pracy, wydanej przez komitet Po- 
wszechnej Wystawy Krajowej p. 1.: ..BI- 
liona dzle.i4:ciolecla Polski odrodzonej". 
Praca ta ukazała się pod redakcją prof. 
dr. Stefana L. Zal88klego, a do r"k czyteł- 
nika dostał się dopiero tom I-szy. Tom 
drugł, jak nam wiadomo, opuśclł przed 
kilku dniami prasę. a całol/! czeka obszer- 
niej.zego om6wlenia. 
Mniej więcej w tym samym okreele u- 
kazalI. się w Poznanlu, nakładem magio 
.tratu stołecznego miasta Poznania praca 
profesora Uniwersytetu Poznaflsklcgo dra 
Stanisława Nowakowskiego p. t.: NGeos r a- 
t ja gospodarcza Polski Zftchodniej". Na 
1'8.&1, ukuał al, &om plerway - &om c1ru. 


Str. "". 


lILOWO POKOUIIB 


NEcołe de D&Ylga.t:Iooa m&ńtime") a p
 
dewI!7Ylltklem na programie włoeldego 
..Król. Instytutu Nautycznego". obok fllr 
chov.ycb przedmiotów teoI'etyCZDYch, j&ko- 
te& wyar.kołeoia pru.tycznelO w pracow. 
n ach 1 wamtatach moly, na -Ł&Lltacb 
1nkl'loycb i SImych. oraz w 
I. obej- 
mUJ" ponadto pNedmioty og6InokHałC4- 
ce v. r.&kresle 7 I 8 1tlu1 
jalnej, 
dE2,kl czemu ab8Ołweod 8Hoły Da podtt&- 
Wje egzaminu rÓWl1CW1&OZDeg-O 2. maLw1\ 
zyekują n
 tylko dyplom ollcenk!, lecz 
t&kze 
p do wyt.ezycb UCf.elnL 
e) SzkołT BudJow.. 
Naae młode, bo zaledVo'M 6 Jat 
oe 
azkc,lnictwo hAndlowe za
'dzlęcza ewoJe 
I&tnienie Zwil\z.kowl Towarzystw Kupiec- 
kIch, kt6ry otwlerajł\C w roku 1923 plerw- 
mą na Porn()!OZu Koedukacyjną śre4ni4 
Szkolt Ha.ndlową w GM1(bl

. dał 1n1- 
cjatyw, do ukladanla prywatnycb eek6ł 
handlowych. W61e.d za nim poszło teł 
wkrótce Towarzystwo Kupc6w Samodziel- 
nych w Tczewie I Wejherow:e I załotyło 
Srcdnl4 S.k!aa. Szkołl) HandloWI!. w Tcze- 
wie, orac 2-k!as. Szkołę lIandlow, W Wej- 
h8l'twie. Z dniem l wrze60la 192ł powste.- 
je !u& czwarta znedu pry_tna Szkoła 
Handlowa 
, Toruniu, załotona przez Izbę 
Har,dlowo-Przemy8łową, aU w tym samym 
roku pierwua I dotycboz&a jedyna PaA- 
It,,
wa KoedukacyjJ)a Szkoła Handlowa 
w Chojnk:4ch. Wreflzcie w roku 1925 po- 
_tałR Szkoła Handlowa T-wa Szeneola 
W'f'dzy Handlowe! w Brodnlcr. 
W roku bietącym otwarta Z08ł&ła w 
Gd)'nl specjalna Szkoła Handlu Morskiego 
I Techniki Ponowej, która d«Ychc
 
F..1lajduje się w stadjum orga.nlzacjl. F8Ik- 
tycznie przeto mamy obecnIe na Pomorzu 
6 koedukacyjnych średnJch szkół handlo- 
wyt'h (l państwowe + 5 prywatnych) z 
23-ema k'8.sami (oddzlalami). z ł5 si'ami 
naucz
-c:el!!kleml kwalifikowa.neml a 6-0- 
ma Dlakwałlfiko
'aneml I z ł-ema In_rok- 
tor&ml, oraz z 665 uc.zniamt (3J2 ch1opc6w 
+ 36S chlewcqt). 
d) B6ła.. 
W ciągu oetatnlego trzyleck powstało 
p!,ć nowych szk6ł zawodowych: 
a: 3 Szkoły Goepodal'8łwa Domowego dla 
dziewcząt a mle..nowioje: t. pamtw. w To- 
I"'J!lIU (Państw. S7.kO!a Zawod.) i 2 prywatne 
w Chcjn:cach I Grodzlądzu (ta os\&tnla za- 
łołma przez Izbę RzemleAlnkzą) z 8-ioma 
kluamt, z Ił nauczyclel.k&ml kwalUikowa- 
nAroi I s 5 niekw&liflkowaoeml 0I'aJ z 
192 uC2enicami - i 
b\ 2 Szkoły R7.emleflnlC1:0 - Przemy"łowe 
w Dz!ełdowie I Tczewie z G-Ioma klua.mi. 
17.tu nauC7.yc1elam1 (w tem 1 Diekwalifl- 
kowany) I ze 1ł5-c'iu ucmiamL 


. 


a) Latowa Szkoł,. Bolafcze, 
Jeszcze wlatech 1920 - 1923 zalotvła 
Pum. Izba Rolnicza przy popa.rclu r.illl. 
Rolnictwa 11 _rn
do"''Ych I!IZkół ro'nl- 
C7.)-t'h nitl!lZe@O typU (ludowych) a miano- 
wieJe 10 męskich: w Brodnlcy. Byszwał- 
dzle. K06cierzynle, KoweJewie. Sk6rczu. 
Św!ec:u (polska I niemIecka) Toruniu I 
WejhoJ"('JWie. ora.z 1 teilską (g06pOO. do- 
mow.) w KowalewIe z jednorocznym kur- 
eero nauki (z wyj. Brodnlcy I WejherowL 
gdzlc kurs nauki trwa przez dwie zimy), 
kt6rej ud:ziela dwudziestu kilku nauczy- 
cieli słal)'ch (przedmioty fachowe) oraz 
sun!C eU z pośród miejscowego MUCZY- 
c;c:Etwa szk61 paWitwowyeh (przedmioty 
Oft6InoksZł.a.łcące), W szkoła.ch tych kształ- 
ci się około 500 ucz.niów (uczeni c), prag- 
nących poświecić sił pracy w goepod&r- 
slwie rolnem. 
I) Szkol,. Zawocl. DokształcaJące. 
Ostatnią, oajliczniejszą kategorjl) szkół 
zav..odowych stanowią Sz.kołY Dokształca- 


gl, jak nas informują. snajduje się pod 
pra
 
Jut pierwsze wratenle, jakle na nas 
wywiera ta praca, jest nader dodatnie, a 
zawdzięcza/! to nałety Pomorskiej Drukor- 
ni Rolniczej, która nie szczędziła trudu, 
by dziełu prof. Nowakowskiego nadat 
piękną, ba, nawet erektowną ezate. Zarów- 
no okładka, jak papier, druk, wykresy I 
odbitki fotograficzne zostały wykonane 
tak starannie, te o lep!!zem '" ydaniu na 
\\ arsztatech krajowych IInl morzy/! nie na 
lety. Podnosimy to tern milej, te elę to 
stalo w Toruniu, a WięC w mieścfe, którego 
sztuka drukarske coraz tywiej I owocniej 
wybija sil) w pierwsze szeregi. 
Przejdżmy obecnie do dzielI. pror. No- 
wakowskiego, który pracę swą poświęcił 
matce, z czego wno!!l/! nalety, te do tru. 
du przyłotył się s pelną szczerością. 
Tom pierwszy składa się z trzech czę- 
jci zasadniczych. 'V części pierwszej, 
ujętej pod tytułem - środowisko geogra- 
ficzne _ autor omawia obszar Polski (za- 
chodniej), podział administracyjny, koiztaU 
powierzchni, Jeziora, rzeki, glebę t kli- 
mat. Ten ostatni rozdział rozbija autor 
na trzy poddziały a mIanowicie: tempera- 
turę, opady I wiatr. 
Czytając pierwszą częś
 odnosimy wra- 
tenle, te łety przed nami n1e dzieło nau- 
kowe ale jaka! księga miłości ddeolnic za- 
chodnich I mimo it aulor prz88uwa III'zed 
naszemJ oczyma tak często nielubianą ge- 
ografję opisową. mimo Ił przepla
 ją 
szeregiem cyfr, wykresów, map. -r rozdzial 
ten I t u d j u j e m y z glęboklem zacieka- 
wieniem, nie tdając lIobie niemal sprawy 
1 tego, te połyklLIDY umiejetDle podsunlę 
l4 wiedzę naukową. w tej chwili ściśle ,e-, 
Oiraflczn-. 


SZkoły ua,..IYOZ.... h 
NaJubotszy na POIDOI'Z11 dział 8Zkolrne- 
twa artyst.ycznego reprezentUją dwie szko- 
ły muzyczne: a) Instytut Mu%y
n1 T -wa 
Muz. Im. Monlu!!zkj w Grudz.4dmt I Kon- 
serwa10rjum Pum. T-wio MuzyCUlfJ8l& ." 
Ton.niu (obie na po1:lomie średnim), oraz 
POClłonka SKoła Sztuk PięJmych w (Ku- 
d%iądzu. 


Jeree. rozll1e.ne w UCIbłe:sr pił -ł-D Pb- 
m(Jł"ZU (w SI ml
",olIcfaeb). 
l ten dzIał ezkoW:ctwa. zawodowfl@O 
wykazuje w porównaniu ze lILaI1em daw- 
nlejsrz.ym znaczny poetęp. PocI.e1.M gdy bo- 
wteUl np. w roku 192' na og6
 U«bę 27 
erJcół dokazt&lc&JI\Cycb przypadsJo t60 klu 
s 230 nauczycl&'amL to w JOku blell\eym 
lIezba tJas (oddz.l6!ów) na 31 azkół wwo- 
tła do 232, uś IIc&ba na1JaYc1e1i do 3U-cb 
I 5ł futrokt0r6w a więc do 30G d D&U- 
csyciellk;cb. W tym samJ'In czeale liczba 
uczniów z 5228 (ł287 chłOPCÓW I 939 dziew- Tak w o«ólDym zarysie przefataw1a 

t) wzroeła do 6158 (5115 chłopców ItOO sI, etan IIZkoln
ctwa pomorekiego l 
 
d.zfp,\\.cząt w wieku tł _ 18 lat, zaJetT ch I rozwój w latach 19W - 211.. Wynika 2. n e- 
w hll.ndlu memioel&cb I w pnemT61e). go be78Przecznle, te drlewJl:c1oletnl wyel.. 
. łek wl&dz szkolnych, jak niemniej 
 
SzkołY speof.IM. r'Z¥ów i zrzeazeó społecznych wydal wca..- 

pr6cz _kół. omówSon
b P01V7ł e J. le obfite plony. Nie tylko bow:em wzroeł& 
"n,eją na Pomonu nutępUjl,ee ..011_ znacznie iIoit _kół. nIe tylko podniosła 
spe;JeJne: si., ich wart.ość dozięki COf'aZ 10 lepszej Ich 
l/ Szkoła pomocnic'ZB d1& dzieci umT. Orgfinlzacjl. Je.kotd tro&Ce o podniesieni. 
słow
 upo
l
d7JO!lych w TOI'Unlu s 6-1oma tnt
Jektualnego poziomu sił n
yc:ieł- 
oddz.ełarm I 5-lom& nau
clelamf akkh t o wydatne pomnoUDie wypo88.1eoi& 
21 
zkoła przy Krajowym Za.kładz1e akół w DQwoczesne urządzenia i odpo- 
Pa)"chJatrycznym w 
wIe:lu (od roku t9'13) włełnle pomoce naukowe. lecz t&kt
 
 
s .3-ma oddzłe.lamf I dwwna I16UCZYcleł&- wsta!o t.a.k w naszych warunkach n'ezbę- 
nu. . dne I to Jut dość pok&tne. acz mołe jeezcze 
S' Szkoła dla dZle
 gluch0!11.emych nle\\ y8l8rczające szko:nictw{) I&
odow:e. 
pl"'Zl Kraj. Zakł. Glucbon. w WeJ
owie lego wazecłatronna rozbudowa. -łanOWI!! 
(od r 1921) z ll-8Wma oddziałami l 1:H1tO- teł pow1nna obook ulepszania szkół aitszych 
ma nauczyctelaml - i i og61noksztalcącycb gł6wne pole pl'SCy 
ł, Szkoła d'
 dzIeci moralnie Z&IltedlJe- na. oajbUt
 JrZyszłoAf. 
ny(.b przy KraJ- Zakl Wychowawczym w Adam KdnnfcJi. I. 
Chojnl
ach - a dwoma oddziałAmi i trze- 
ma nauczyclele.mi. 


&ak0601e. 


o życie na WiSie. 


Najwatnfejszą podstawą dla osiągnl,- wekutek szeregu przyczyn, letąeych J:'OIIII 
cia wysokiego stopnJa dobrobytu społe- srerą eksploatacji, ZOIItało zac:bwtane fi- 
czeńatwa w Niemczech, FrancjI, Belgjl I D&D80WO. 
wielu innych byl rozwój komuo1ka.cJi Da Rząd, jako posiadacz 30 proc:. kapitału 
drogach lądowych i wodnych. akcyjnego T-wio ł najwiękaay wierzyciel 
Koleje telar.ne j tegluga na 6r6dlądo- z tytułu udziełonych T-wu potyczek, nU 
wych drogach wodnych wywierały dec1- zdecydował sil) dotąd w ciągu 7-miu mie- 
dujący wpływ na uprzemysłowienie kraju, slęcy trwania stanu likwlduyjnego na 
na łatwość przewozu płodów rolnych, Da przejęcie T.WL Powdny kapitał prywatny 
tanloA/! dostawy wytworów rodzimego nie zainteresował się dotąd ewentualnem 
przemysłu do najbUtszych portów mor- przejęciem T-wio i uruchomienia teglugi 
skJch. na WiAłe. 
Szczególnis doniosłą roll) pod względem Rezultatem takiego slanu rzeczy Jest. 
taniości przewozu odgrywają wszQłsie 18 jedyne, wyłącznie polskie towany.two 
drogi wodne. Dzięki temu wszystkie taA- teglugowe. to"arzystwo o szerokim ukr.. 
Itwa otaczają jak największą pieczą roi- me dzidania, towarzystwo, które prz
wo- 
wój telugi na śródlądowych drogo wadn. ziło rocznie ok. 1h mllj. pasater6w i około 
przez naletyte pogłębian1e rzek i bUdow, 200 000 tonD ładunk\! tj. .w proc. te;gO 
kanałów, oraz przez subeydjowaD1s przed- wSlystkiego, co wogóle Wisłą Jest prze- 
slębiorstw teglugowych, rozwijających wotone, towarzystwo zatrudniające około 
działalność na linjach, które ze względu 700 łudzi, zostało doprowadzone do slaDa 
na cele państwowe, - rozwój przemysłu, grotącego upadło
cil\- 
handlu I rolnictwa mają znaczenie. Nie motemy się dzi
i/!, te nasi sąsiedzi 
Inaczej się dzieje, nie!!tey, u nas. Po- z Zachodu, którzy jut jako chwUowi oku- 
siadamy jedyną dostępną dla teglugi dra- pancl od czasu wojny europejllklej, przy. 
gę wodną - 'Visłę; tę Wisłę właśnie, o stąpili przedewszystkiem do zorganWJw..... 
której Niemcy mó\\i, te z chwilą przyłą- , nil. teglugi na Wiśle i &aczęli pnygoto- 
czen1a dolnego jej biegu do Polski (od grIł- wywa/! plany jej regula.cji, wykorzystują 
nicy Kongresówki wdół), stała Bię ..mar to w celach propagandowych przeCIwko 
twą". Istotnie, jeteU badawczo przYJrzeć nam. Będą mogli tym ra&em istotnia o- 
lIię sprawie rozwoju teglugi na \\'iśle, &o prze/! się na dowodach naszego marazmu, 
uzeba skonstatowa/!, te nie posuwa się na braku konsekwentnej, zdecydo
-:illl'.i 
ona naprzód. Drobne przedsiębiorstwa te- woli z naszej etrany do utrzymania przy- 
glugowe o charakterze łokalnym (ruch najmniej tego co posiadamy. 
towarowo-pawerskl) pomiędzy Warsza"" Czytby rzeczywiście tam gd%le chodzi 
I Wlocławkiem z jednej strony. a Wama- o najtywotniejsr.e interesy społeczne, o 
wą i Sandomierzem s drugiej, prowadzą rozwój naszej teglugi, nie znalazło się 
tywot wegetacyjny. tadne "'rjście dla uratowania wBłnej pla- 
Największe z towarzystw teglugowych cówki, egzystencja której świadczy o Um. 
na Wiśle (25 parostatków t 11 000 tonn te Wisła nie jest ..martwą'" 
pojemn. bark) T-wo Transportu I :teglu- Czy naprawdę teoretyczne rozprawy na 
gl, utrzymujące szereg waJnych połl!\czeń temat: ..etatyzacja" czy ..nieetatyzacja" ma 
komunikacyjnych, a przedewszystklem r. j" doprowadzić do zupełnego zniszczenia 
gulame Unje teglugowe, łączące Warsza- najpowatntejszej organizacji .eglogowej 
wę z Toroniem. Grudziądzem i GdańlJkienl na \Viśle. 
- 


Ten moment podkreśU/! musimy jako zajął Bię autor wytwórczości" Ziem Za.- 
zalelę pracy I metody p. proł. Nowakow- chodnicb. Część ta obejmuje: Stroktul'Q 
skiego i przekonani j88teAmy, te ta droga a
arną. skład ludności roln1czeJ, utyt- 
"'prowadzi ..Geografję gospodarczą Polski kowanie ziemi, ogólny stan produkcji 
Zachodniej" nie tylko na półki uczonych rolnej. W dziale - Produkcja roślin u- 
ale I do gablotek dyletantów. prawnych - znajdujemy poddzlaly: roz- 
Nie chcemy b)'najmnlej twierdzi/!, te miar uprawy roAłł.n. tyto, p!!zenica, jęcz- 
dzieło to nie posiada cech głęboko nau- mleiJ, owie!!, inne rośliny zbotowe, ziem- 
kowych _ przeciwnie. Autor oparl się niaki, buraki cukrowe i pastewne, rośU- 
na fundamencie o!!tatnłch zdobyczy geo- ny strączkowe, rośUny przemysłowe, ro- 
graficznych jak I statystycznych _ I dał AUny pastewne. Drobno omawia autor: 
wBz}-atko co b)-ło motliwe, nie pomijając łąki t pastwiskL W dziale olO"Odnlctwa 
w tym zakresie j pra.c obcych ,niemiec- daje nam prof. !\owakowski poddział o: 
kich). wiadomościach historycznych, po których 
W drogiej części dzieła pl: Ludność _ idzie warzywnictwo, sadownictwo, szkół- 
opracował prof. Nowoko
!!kl: ROlwój za- karstwo, parki, kwiaclarstwo, a wresz- 
ludnienil. Pol!!kl Zachodniej, rozmleszcze- cle nasiennictwo. 
nie łudnoścl, gęstoś/! zaludnie;tla, .kład Praca w tej części tmudnll. niemal be- 
narodowośclowy, rozmieszczenie NlemCOw, nedyktyń!!kL Zda alt:, te tym dzIalem 
stosunki zawodowe, miasta i ludn066 micj załnter88ują się epecjalnle nasi rolnicr t 
ską. skl8d ludności według wieku l wy- odkryją niejedno eenne praktyczne spo- 
kształcenia, gęstoś/! osiedlenia t rueh na- I strzeżenie, . niejedną łydow" uwagę, nł.ł 
turałny ludności jeden wdkl wniosek. · 
I tę część czyta się lekko, podziwiając Całość l-go tomu Idobi 83 doskonałe, 
bogactwo starannych a pięknych map, wy staranne mapy, ł2 wykresy i 158 d
ko- 
kres6w l lłustracyJ. Zadzl,,1a nas wprost, nałych ilustracyj. A 
sz).!!tko aa ł3ł lItro- 
te prof. Nowakowski umiał zdobyt \)'le nach, które w czytantu lecą mile i gład- 
danych, zwła8lcz& statystycznych a trud ko, budząc ciekawość dla tomu dragiego. 
gOdzien jest tem silniejszego podkre6le- Zda nam się, te trud prof. NowakOw. 
nil., te autor nie pominął szczególów, co sklego I ofiaraość m. Poznania nte p6Jdą 
do których potrzebną była pomoc małych na marne. Z dzieła tego ozerpa/! będ_ ci 
ośrodków, które nieprzygotowane, swłasz- wszyscy, co pracując na slemia.ch u.chod. 
cu do dat stat)stycznycb, jednak coś le nich, pracowa/! zamierzaj" s oparciem e 
IIleble wykrzesały. dane l prz88łank1 realne. 
By/!. mote, te nl
jedno da się jeszcze u- Nie zdzłwimy ale przeto, idY dshIo '- 
zupełn
ć, faktem Jednak 
eost, te w tym majdzie swe godne mJejsce w kudej !Ił- 
okresie nie posiadamy mc nowPozego I bljotece naukowej nie zdziwimy się gdY' 
kaMy następca, będzie 5ię musiał opnet otworzy je nawet' rolnik mnlejsr:y' 
I lic.-zy/! z pracą prot. Nowakowskiego. WazYIIUdm odda ..
 
alu.a.. . 
W łraac:ł.j ..łGi. D&Jo....1'Di ejaMj, .1... _
>>>
\ 
t5LOWO POIIORSKIB 


. k 1920 T - nt1 na oalablenle łycia polskiego w To- "'omo
oymi obywatelami. a wcil\& jeszcze 
Rok 1793 I ro W orunl . u. runiu'). gne bił i prześladował zaborca, szykanuJąG 
I b' I oa katd}'m kroku:' 
Rok 1793 I rok 1920. to daty zamyka- 
ownictwo bezapelacyjne. 
wo men- CbwUa ogłosze n a mo II zacjl l wy- Wiadomość Acisła o terminie obj,cla 
' w sobie okr
S p&I1owania pI"U$Aków mus. prawo gl.OSU przy elekcJI królów buch wojny swiatowej przyniosły pewne pO
1orza przel wojska pollkie wywołała 
ec; . polskich, zwolmenie od cia na granicy, rozlutnlenle wiQIÓW krępujl)cych lu- entuzjaW1, radoAć l podnieciła Inuiony 
w Dor:uDl
 I. 1798 wojsko pru:'kie pod '\\')'posażyła miasto bogato w obszerne dnIść polskt.. Niemcy 
łas
jłc mobi- Jut dlul{iem oczekiwaniem zapał do prae 
. nla. hr S h .erina zajeło To- posiadłości itd. Prawa I przywileje te li.r.acJQ przypomnieli 8obłt', ze w TOl'U- przygoto"awczycb dla Rodnego pnyJ,cia 
::'Ć:-C:ie:'iS. i. 1
'Yipierwilze oddział)' pod rąd&Illi pruskiemi mIały ustać. nlu mlesu.aJ. takie Pola
y I wywiesili n&!zycb wybawców." 
toruńskfe pod pułkownikil'm Skn.Jń- Lindau pi!;ze: afisze mobIlizacyjne tak
e w jezl"ku Torunia odniemczać nie było potneba, 
. kroC -ł do T nia. bv zapo- ..S
bwl'r gMlug muSI! as den ein- polskim. co prawda fa..talme redagowane. bo "po usunieciu si, wyiszycb urzl)dnik6w 
skun. w. ć Z): or;:. torj" Torunia. g
fleischtt'o Repu
ikan
rn gt'worden. sein, Mimo 8%alejlj.{"ej wojny życIe polskie niemil'ckich. naslanycb dla germanizacJi, 
ClitKO\\a OO\\ę. erQ w 15 1 ., elDe wlche frnsLaathche SouveremitD.t w Toruniu zaczQło siO t o
 ć G' pozostajo niewiele zasiedztaJych rodzin 
Tak jak Niemcy solennie obC'hodnh und die Hotrnung au' Wiederherstellung ń I . T po 
g a - J ?no niemieckich, nawet w cechach pnewatał 
. rocznicQ obsadzenia Torunia. de!! weil t1bl'r die Greozf'n ihres Gebietes- pa palUen a ortJma !.orgaOlzo- element polskL Ze &durnieniem spoAtnegli 
sa\\;jUI . ka k' Lak też i m)' Po- hiosus strabll'oden Glanz68 der Stadt unter v.aw9IiY slO w t. zw. ,,\Vełniance" urrę.- to Niemcy:' 
przez WO)s prus I
,. '." :. b 
. dl'r Hl'rrschsft dl'S Ortlena und dE'r Konlge dzało ob:hody narodowe ;.ywe obra7 Y l -A I h tal 
J&cy w r. 1930 uroczyscIe .S\\Iec.C 
,
e- Ca!limir III bis Stl'pbao Batory (lł3+-t58G) Up. Wzroalo teł tajne na
Cf.anl j k Na r6inych p05 ",zen ac UB ono 
my IO-lecie rzQ.dów polsklCb w TorunIU. lU bl'
r&bl'o". I k . e QZY a program przyjęcia woj...k połsklcb, I to 
..' Pod płv . e repr . Fr d ka po s lego, . . tr kt6 b I nl 
Z okazji otwarcia tl'atro mlE')sklt'gO w . \\ m esY) Y ery , . bez udr.ialu magls atu, ry Y .. 
w Toruniu !\il"mil'C Otton Ilndau na- WielkiE'go Toruń podupadł; w r. 1793 W chWI
I, gdy zak&1A1I Niemcy wy- mieckl. 
pisał ,,Fl'st.spiel" z prologiem p. Ł .,Als I miasto Iil-zyło zaledwie 5.500 mleszkań- syłat 
lIez do KrÓlestwa. po,
stalo pl- Z ..\VrdeiJ." A. W. Aleksandrowicza 
die Preussen kamen., (dramatycUle c6w. Niemcy cbcłC pnOOstawić stosu- smo .
ebracu
 bezdomn}ch , redag
 dowiadujemy się. te 10 dni prud wkro- 
_ .. d . QJ I 1 ..... 3 ' ) _ kW- nek F""'-den-ka Wielkie g o do Torunia wane przez p. eleno Plskorskt (od r. C .a n l em wOJ . sk po l!lkich do Torunia 
'\\spommeme ma 
 . '" . v. . 'J .. . . 1916-1919) UO 
rym stara się apoteozować uczucia nie- w Jak ?aJkorzystmeJllz&m jwletle, po- .' . . komisja odbiorcza dJa twierdzy Toru6 
mieckie Torunia w r. 1793. 
ie udaje daję.°). ze dobrobyt m. Torunia jut pned Z 
h'WIIIJ. wybuchu rewolueJI lIstopa- przyb}'la do naszego miasta, dowództwo 
mu sit;! to jedMk. gdyż główny bohater r. 1..2 podupadł, . to przez róine wojny, doweJ r. 1918 ddll.lalnoś
 lipołeczeństwa nleml
ckie radziło oficerom polskim. by 

ż szkicu dramatycznego, bUi"mistn przez nadzw)'czaj wysokie daniny i po- polskiego wesz.ła na Inne tory. przebrali 
IO w cywilne ubrania, gdy*, 
l prezrdent miasta. dr. Samuel Luthe r datki, prześladowania '\\y.maniowe (das Dn
a
. 11. 1918 za
z
ła urzędować jak mówIłI, nie 81) panami sytuacji I za 
von Geret, polonofil, wiernie oddany Toorner Blutgericht lm e ) I te mle- rada zołmen:y s wydl.1ałem wykonaw- bezpieczflństwo oficerów polsldcb w 
Polsce, nie do.straja siQ do re.szty wystę- 5ZCz.ań!!two Torunia musiało zaj
cie cz
, w skład kt6re
o. we!9l11 dr. Ott
n mundurach ręczyć nie mog.. Oficerowie 
pujłcych w utworze osób o m:posobie- miasta przez Prusak6w uwaiać za. d
 Stembom, Igna(",1 Clę.zyńskl I LudwIk jednak nie zdjęli munduru. 
niu pru.sofi1skiem, Lindau trz)'maj
c brodz.iejstwo. Makowski. "Jakie kochanie ulica toruńAka wygI.. 
się J.rawdy historf
ej musi przyznać, A jednak torunianie nie cheleJl tego. . Dnia 1
. 1
: 191
 odbył aJ, wlec pol- dała, pisze AlekaaodrowicL Karna Jud- 
że Toruń",,: r. 1
3 .mechętni
 myślał o uznać I jesz
 długo po wkroczeni,u ! Skl.W.sah \\Ikt?rJI. gdzie red. Antoni nc,jC! pomorska nie Knolli samorzułnyeb 
Prus
_
b I o objęcIU przez Olch 
d6w I wojsk pruskich do Torunia tliło w nich Br:e)skl pn:emó.\\Ił d? ze
ranyeh naw
 manifestacyj; - tem miluem było obrzu- 
w m;e!Cl8. stare pnywiłzanie do nP7"szło trz y wie- I łUJQ.C do spokoju I nlem . leszania slO do canie przez przechodniów cieplem spojrH- 
Y' 
 r w I j b i ki h niem c:zapki rogatej, .nucani. wAiad lł6w: 
C1;y nie piekne !II) takie v.'"Pyo
iedze- kowej zwierzchności polskiej, chot ta e o ucy nyc spraw Olem ec c . "tolnierz poliki". "wojako polski.... "ki. 
fila 
iemca Gereta, jak np. w ostatnich latach nic dJa miasta uczy- Niebawem na wiecu ludności Toru- dyA przyjdą" - I kroki, tajny znak młod
 
,.Doch Treu auch haUen aIs ein deu- nić nie mogła. nia obu narodowości wybrano pned.sta- danych barcerzy. wraz z przyclaKonym: 
. tscber }Iann Gdy wojsko pruskie pod dowódz- . wlciełi .do r:ady robotnicuj. kt6ra ruem "cluwaj"_. co krok nam dawany. i pn,." 
Wer Krone Polen, der W1r alles danken. tWl'm hr. Sch werina zbliiało się do mia- z radę. iołmen:y była wówczas fakt) cwę. mowany uklonem wojskowym." 
lahrhunderte &II Wohlstand und. an sta (2ł. I. 1793). by je obsadzić, rada ka- wła
 w mieście, Ostatecmie ustaJono. ze oet&1nl 00- 
Ruhro " zała za.mknę.ć bramy i nie wydała klu- DOla 
!. U,. 191
 odbyły sl
 w dwó
h dział zalogl toruńskIej opuM1 miasto .. 
albo c:zy. Nie moi.na było jednak mysl
 o 
Iach W Ik
rJI wIece celem ustanoWI8- nledz.ielo 18. I. 20 o godL 8 rano. a wo" 
"KJl'inm1itig &bElI' heut zurU('kz.u- jaklemś czynnem p-%eclwstawieniu siO I nIa Polskiej Rady Ludowej: W sklad jej !liko polskie wkroczy do Torunia o godl. 
v.eichen Prusakom. gdyż garnizon toruński U- weszło oko
o 70 członków. Nowowj'brana 12.30 po południu. 
Vom PJatz, auf den daa "aterland ł) czył w r. 1793 załedwle 60 żołnierzy pod I Rada zalezała bezpośrednio od Podk
 Zbliia slQ wre&!cte d
eń tak upra- 
" - a - r uns stelIł, dowództwem poruCUlika Malłckiego a misarjatu Nac%. Rady Ludov.ej w Gdań- gniony, Cały Toruf1. przybiera a10 w 
feig und schmachvoJJ und der brakło przedewszystkiem armat I 
u- isku. Prz.ewodnicqcymi R. L w Toruniu MAty godowe. 
weiten \Velt nicji. Szwedzi już w r 1703 zabrali co I byli: adw. Władyslaw Szuman, adw. Dnia 18. I. 20. rano o 8-mej ostatnł 
Von unserer Ohnmacbt nur si
hel'Stes było można zabrać. ałot Prus&c
 w Stanisław Tempskl Ilekan dr. O. Steln- "Grenzschuu" 0Jluszcza miasto. ani j
 
Zelchen. kr6tkim czasie opanowali miasto to je- \ born, którym udało BlO ueaUzowat dnego Niemca nie widać na ulicach T
 
. Lecz 
t
my si
 bliżej praw
e dnak za.pisa.ć należy na cześć to:unian. has
o: ..
tn.y
 s?D kÓj !". aż do końca runla. 
h1Storycr.ne) Z¥ilQ.Z&neJ s prz.ejśClem że nie dobrowolnie oddali miasto Pru- re'\\ OIUCJI, mimo, IZ na kilka tygodpi hilku po'lostałych 
dnlków po.. 
Torunia pod panov.anie pru!lkie. Pr Z I sakom. przed ratYfikację. pokoju umysły lu- IIcji w rogatywkach na głowie czuwa 
I. rozb
orze Połski (1m r:) Pom
rze. do- Tak Toruf1 stał się miastem pru_ dnoścl polskiej były bardzo podniecone. nad bezpieczeństwem w ml
ścle. 
stało SIQ pod rzl;j.dy pruskIe z WYJę.t]uem skiem i niemiecklem. Rada przeprowadziła także zasadę nie- Nare9ZCie po długiem czekaniu oko- 
miast Torunia i Gdańska, które miały uczestnicunia Polaków w wybocacb do. ło 3--ej godL po pot. słychać okrzyki .... 
zachowat samodzieJność, pod opiekł II. pa.rlamentu niemieckiego. dosne:, ..Idę., zaraz tu będę.... 
Polski. To wyję.tkowe stanowisko To- RzQ.dy pruskie w Toruniu tnrały z 29. .XI. 1918 .wybrano 
 dełegat6w na Ostatnia proba bezplecze
twa ze 
nmia zawdzięczać należy ówczesoemu malę. przerwIJ. w dobie napoleońskiej at grud
lowy Sejm dz.ielD1cowy w P
 strony Polaków. Parowóz Wilk" 
rezydentowi m. Torunia na dworze do roku 1926, gd%ie to dnia 18_ I. 1920, znaOlu. ostrożnie przejeżdża przez m
 to- 
króla Stanisława Augusta. który 1Irpty- około god.z. 3--dej po południu wkro- . Przechodu)cym przez Toruń tłumom ruflskl. 
lU)ł w tym kierunku na amba,"adOl'a ro- cz,yły do miasta wojska polskie rad
 Jeńców I Intemowanycb wracajłcym z Jako pierwsi jad4c od Podgórza jawł. 
S) jskiego von Saldem. śnie 
itane przez obywatełst
o to- nlewoJi niosła po.moc Polaka Opieka' si, ułani krecho'\\ ieccy. na koniach j&- 
Cała okolica Torunia jednak zna- ruńskle. Czerwo?eg
 Kn
za.. . dnej maści, a wlejf.Ceml na ła.ncach ch
 
lazła siQ pod rządami Fryreryb II. Jakie były ostatnie chwile nlewoU . Z:&wlQ.Z
lem KomISJI 
olnej na re- rwIewkaml. 
Aby Toruń I Gdańsk zmusić do przy- Torunia jak mleMCZ&tIStwo toruf1skle JencJQ kWldzyńskę. stalli. SlQ utworzona Za 1m1 t k I t . .. 
ł ., d 0-._ ' ' w Toruni , il j ń ... P n pos ępuJe apela gn e Oleu- 
')czema SIę ° ej u.:. u6J pruski. któ- poW1tało pierwaze brzaski wolnołciT u!" pozna SalegO OWSL ski ch ŻÓłtych ułan6w na białych k
 
rego oba miasta wolne najwięcej ob- Zastanówmy s1
 nad tem1 pytaniami. TOW Ó Ped ) BBog1cznego. \\and& Szu- niacb, a puzonami' wz.nles1oneml ku 
chodziły, wydał rOlpol'ZQodzenie wedJug Niemcy twierdzt. że Toruń przed wojn. man wna. I nlebtL 
którego pod terytorjum Tonmia roZU- światowł był zupełnie niemieckI. te nie Utworzono te! kuny dla nauczycleU Triumfalna fanfara. Butuzjazm 0- 
mieć siO mialo tylko wyposażenie 8&- bIło w nim ani śladu życia pol
lego, i k ochroniarek, podJtto nauc
nle w garnia torunian nadjeżdia samochód 
mego mia.sta przez knyiak6w, czyli J' 11 Bf ęgnI . sz ołach powl!IIUchnycb pn:e-z sIły POI- , . . 
:razem 335 wł6k chełmińskich ł ). Wszyst- sów eze ęd emy do 
lemleckIch 
I' skle. organizowano wykłady popu]arn
 W10QCY pułkownika Sknyńsklego. do- 
]de inne posiadłości T,-.nła 
a1r dar . orz owycb. ł? 
wlemy lIi
 s DJch, naukowe dJa azerokłch warstw z zakre- wódcę wojsk w.kraczaJ,cych do To- 
. ,
u.u,,:, 
 
 ze ludności polskIej w r. 1910 było " . . I runla. 
W1mY I nabytkI nałezaJy Juz do pr
 Toruniu 15722 na łO,525 I k ń ó BU hlstorJI I literatury połskleJ. K dan T d J 
wincji zachod.nio-pruskiej i na Jej rzecz. W rzec . m esz a c w, Oczekiwanie ludności polskiej na omen t p
acu. kpt.. a eu.sz a- 
opłaały wszystkie ci*:żary i podatki. riB 7.ywiMości cyfr
 ta była o wieje przejście mIasta w r
ce polskie zakłÓ- \ now
kl prezentuje pułk. Skrzyttsklemu 
Fryderyk Wielki był tak zawzi t na W} za, na co wskazuje choćby rezultat ca.ły cilłf
łe prześladowania i ItZ,)'kan ze st.raz ludowę. I weteran6w .staruszkó W . 
Toruń, że gospodarzom ze wsi dO*: 
iasta spisu liZkoJnego z r. 1911, we1ług któ- Btrony niemieckiej i napady G1-
nrr. Pny bramie trlumf
lneJ komlsary- 
naJeŻQ.Cych nawet zabronił sprzedawat r
 na ',697 
zJecł sr.kołnych było poł- Bchutzu. omy prezr,dent M. Stembom wl
 do- 
memiopłody i wełno w mieście, Oba &
lch 2,883. mepolskich zaś 1.81ł, Zda- DoekonaJy mawjał In'onnac'n I wódcQ wOjsk polskich, a ks. mukan 
rozporzQ.dzenia znacznie uszczupJłły do- ol
 prof. E. Romera To
 wó
cza.a odnosqcy &lO do wypadków histo
c

 I Pełka w otoczeniu duchowleńst
. u- 
cbody miaMa, bo pozy wielkiCh cfeia- 
:= nie 89%, lecz co najmniej 58" nych w Toruniu w pamletnych miesi.. dd
la błogoBlawień..łtwa wkracuJ'cJUI 
rach na rzecz kasy pl"WlJUej, czyn9Ze o- .' ca.cb na ech.)-łkU r. 1919 I na poCZłtku wOJskom. 
sadników wpływały do mia!!ta Mimo tak wiełkiego procentu Pol...- r. 1920 stanowi. dwie prace a mianov.l- Trzy w narodowe stroje ułn'&l1e 
mniejsze. Przemysł sukiennlCl; cor
 k6w życie gospodarcze ludności polskiej cle arL p. Heleny Steln
mOwej p. t. duewczynkl wl
ją pułkownflta chle- 
mieście upadł znacznie, gdyż 8U
owce Torunia było stos
mkowo słabe.. Skł
dy ..Garść wspomnień z dni wkroczenia. bem I &Olę.. a dZiatwa wolna. tworząca 
dla fabryk wełnianych Torunia musiał i magB:zyny polskIe w Toruniu mozna wojsk polskich do Torunia w r. 1920" szpaler. wznosI radosne okrzyki na cze
 
przechodzić pruskie aJbo polskie kOm:. było 
hczyć na palcach. oraz artykuł pułk. Aleksandra Witolda woJ
k polskllh. . 
ry. celne i opła.c:ać wysoki podatek, 
ie Polacy poza. małę. ilośctę. In
lIllencji Ałeksandrowicza p. t. "Wrażenia z od- JIoiastt'
uJe defilada. :l.ołmerz pol8
1 
chiw tedy, że biedne, od05Obnione mia- s
nowlli właśnie kłasę Śl"edmę. i naj- bioru od 
iemc6w twie
dz1 Torunia od mimo 
uloc1nych Aladow zmęczerua 
sto, przez Fryderyka II. tak zr*:clnie 
 niZ8ZQ.. JearŁcze w pierwszych łatach 1 1 0-18. L 1920 r." l). ma posta\\ę I1ziars k ł. 
kro
ne, udawało sle z prośbami i skar- wojny światowej przejawy życ
 pol- P. Steinbomowa odtwarza nam naj- 24000 
.ołnlerzy wkra.cza do Torunia. 
gaml do dworu pruskiego I rosyjskiego. sk
ego w Toruniu ograniczały Ile do lepiej nastroje polskiego Torunia w Po dehlao1.le pułk. Rkrz)ńl!kl z pre- 
. A jednak. nie chciało opuAeić Polski. dZIałalności w obrę
ie 
tniejQ.C1cb to- przeddzień wkroczenia wojsk pol!!kich zydentem mlSBta i komf'
dantem placu 
me trzeba tnę dziwić temu _ tłumaczą. warzystw I orgamzaCYJ zawodowych. do ll&87.ego miasta, gnębionego pruz udaj. Aię do ratu"7A. gdzIe od kilku go- 
Niemcy') na 1IW6j sposób _ gdyż Polska 
)"chodZ4C& pod redakcję. Jana I Anto- Grenzschutz. d7ln czoka OIemiecki magistrat z nad- 
nadała Toruniowi po jego odpadnieciu mego 
rejsklcb z
sł
żon& "Gazeta .To- Stwierdza ona m. in. co'nastepuje: b
i.5trzem dr. 

'Isem na czele. . 
w. r.. U
 Od Jr.rzyi.a.k6w obszerne przy_ 
ska I Jej. 
bl
.kl ..Gazeta 
dz'en- . "JuI od cze
ca er. 1019) czekalilImy z JIoial'lteJluJe ofIcJalny akt oddama 
wIłeJe, jak prawo wolnego rLQA1Lenia aie na I ,.PrzYJACleł przynosiły Jedynie mleaiąca na miesiąc. z tygodnia oa t y- miasta w rece poiskit'. 
, skę.pe wieści o postępe.ch sprawy pol_ dzień, z dnia na dzieil wyzwoleniL Czuli- Nadburmistrz w kilku flłowacb 
 
') Otto Lindau: "Ali dle Preuaseo ka- skiej. Wszelkie żywsze objawy ducha (smy al
 jul ni. t) Iko Poiakami, ale pra. jęz,yku niemle-klm wypowled71anych 
mend. Dramatiache Erinoerung an den 2ł. polskif'go 
iemcy UumiJI przez r67ue oddaje miasto Torun wład7.om polskim. 
lanuar 1;93 In ThOrD. Thorn. KomiaaioDIJ- apecjałne mławy I rozporZf(lzenia. 1) Powyl.aze dane czerp!, cz,ściowo z PUlkownik Skrzyński obejmujOC i- 
nrlsi von Emsł Lambeck. 19Oł. Z\\łall'Zcz.a zakaz przemawiania po pol_ doł4d nleopubJikowanego opracowania. mieniem Rzę.du POl8klf'go miasto Torui1 
") T. j. PolAkL sku 
a zebraniach publicznycn (ustawa Zygm. łlocankieso, dyr. Kllątnłcy MieJ- w posiadanie odpowiada w języku pol- 
e) clr.: Toruń, praca uwie6czona na kagancowa z r. 19(8) nie&1ychanle wy.1 y - a jU kle T j o :' n T ia °ruD z r i . U t9 P 28 L . Materjaly do rozwo. skim I odda ) 'e P iecz" nad m "A"'-- wre- 
1umkursie rozpillanym przez Tow. Nauko- ł" . u " ......--... r- 
we Toruń. 188ł. ---- e) Oba . artykuły snajdu J em v w "KsI -' zydentowi polskiemu. 
I) dr.: Llndau. " 'V 
") dr.: Otto Lmdau _ w dopi!!ka.c:b do e) Szczegółowo d
e PaDll_tkowej Bractwa Strzeleckiego w Na tem kończy II, akt hi.ł.orYcznY. 
1I1woru: ..Ala die Preuuen kamen". (Hane 1880). piaze o tern 1'. lacabL Toruniu", wydanej w r. 1927 s okazji 575 Toruń z każdym dniem staje 110 co- 
rOC&J11ey bractwa. raz wiocej polakim. 20. L 20. T0ru6 


Str. VI.
>>>
.LOWO POMORSKIE 


Str. m. 


PelplJD. 
PodstawQ. zbiorów Bibljotek.J Semi- 
narjum Teologlcz.nego w Pelplinie. in- 
stytucji o powa.inym zakroju nauko- 
wym. jest księgozbiór miejscowego 
klasztoru cystersów. zniesionego w r. 
1823. chot znacznł czI;Śt blbljoteki 
przewieziono w6wczas do Kr6lewca. 
Późn.iej. zwlaszcza po r. 1830, zaczęto 
przesyłał do -Pelplina res-zt.ki bibljotek 
z klasztorów. kasowanych przez rq.d 
pruski przewatnie mIędzy r. 1820 a 
1830, a mianowicie z Oliwy, Grudzłę.- 
dza. Starego Szollandu j Sw. Wojcie- 
!'oruA. cha (pod Gdańskiem), Chełmna, Pod- 
Tradycja błbljotek torui1sklch 110- górza, Brodnicy. Ltk. Kiazporka, To- 
ga w. XVI. wieku, w którym Torui1 ja- runia, Lubawy. Zamartego. Wejhero- 
ko watnT ośrodek ruchu dysydenckiego wa, Rywałdu, Kartuz, Gdai1aka I 
- 
odegrał nlepośledn1t rolo kulturain.. nówca. 
Wtedy to przy g1mn.azjum zreorganl- Dzięki regularnym zakupom I Ucz- 
zow&nem przez burmistrza Strobanda nym darom duchowlei1stwa B1bljote- 
powitała blbljoteka (r. 159ł). która, ka powięksZAła slę I nadal, ta.k, że dzJ- 
starannie kompletowana, !'III.ała się slaj posiada 22000 tom6w. w tem ok. 
ICZ&Hm najcenniejszym kdęgozblorem 300 Inkunabuł6w I 650 
kopl8ÓW. 
toruńskim. Z tejte epoki pochodzi bi- wśród których et rękopisy przywiezio- 
lIłjoteka radziecka. poczQ.tkowo zwana ue przez cystersów z klasztoru mad
 
bibljotekł kancela.rjl torui1sk1ejó spe- tzystego w Doberan (w Meklemburgji) 
cjalnościt tego zbioru były rzeczy do- a pochodzQ.Ce z w. XII. SzczycI liO też 
tycZłce Pomorza j Torunia. Bibljoteka pelpli1ska 
iadanlem 4-2- 
W w. XIX otrzymał Torui1 dwie dal- wierszowej Biblj1 Gutenberga, druko- 
su bibljotekl: Coppern1cw-Verein'u wanej w Jatach 1ł53---:i; jedyny to Jeziora te nadają Pomorzu osobliwy 
fuw W1ssenschaft und Kunst, na kt6- egzemplarz, znajdujQ.cy slO w Polace. urok. Liczba jezior o powierzcbni l ba wy- 
rł się złożyłY przewa!n1e publikacje o wartości bardzo znacznej. nosi 1.338. Rozmieszczenie ich w poezczeg6ł- 
lIaukowe uzyskane drogQ. wymiany. I Zbiory Bibljotek.1 składajł Ii
 na- nych powiatach jest dośI! nier6wDomierne. 
Tow. Nuakowego. gromadZłcego gł6w- og6ł z dzieł teolo

;cznycb (prawo ka.- najwięcej icb jednak jest w L zw. .Szwaj- 
nie polskie publikacje naukowe. noniczne. patrystyka. egzegeza, dog- carji Kaszubskiej"; na prawej stronie WI- 
Z połQ.Czenla tych ł bibljotek pow- matyka., homiletyka, itd.) obok znacz- !Iły najUcmieJsZ8 Jeziora 84 1J&1'Upowane w 
stała w r. 1923 _ roku ł50-łec1a 
 nej ilości dzi.ł z !lzJedziny filozofji. 'i- powiecie brodnickim. 
dzJn KopernIka _ Kaitżnica Miejska lologji. pedagogji i historji. Ze zbio- Powiat kartuski jest najboptazym w je- 
I'ÓW korzystaj/ł gł6wnie profesorowie i uora &41 wszystkich powiatów Pomorza. 
im. Kopernika, najpowa.inIejsza insty- lI.lumnl seminarjum duchownego; pra- ' Liczba jezior wynOlI tam 1
 o powierzcb- 
tucja naukowa na Pomorzu. mieszczę.- cownicy naukowi z
ej8CoWi korzy- ni ogółem 6,666 ba, co stADOwi ł.B" c:a!ego 
ca &lO w gmachu Muzeum. przy uł.. k 
Wysokiej. lJczQ.c obecnie przeszlo !ltaJt ze wszyst ich ułatwief1. obszaru powiatu. Z tych jezior lOS maJ" 
100.000 tom6w. w czero 6ł Inkunabuły. ChełmD'1. obszar od 1-10 ba, 78 od 10-120. 13 od 121 
przeazlo 8000 druk6w z XVI-XVIII w. Akademjl, a właściwie gimnazjum -1.000. a jedno więcej nlł 1000 ba. Pod 
I 200 rękopisów. specja
je sl
 w Ide- akademickiemu, założonemu w r. 1ł75. względem og61
ej powlenclm1 jwor prze- 
runku pubJJkacyj dotycqcych Toru- zawdzięcza Chełmno pocq.tek swej naj- wytsza go poWIat cbojnlckl. poelad& b0- 
nia I Pomorza, pnyczem uwzględnia cenniejszej bibljotekl. mleszcz/łcej się w wiem 1
 jezi
 o powianchni 6,791 ba. Ma- 
takie Copemlcana. Druki torui1skje pai1stwowem glmn&%jum tei1skiem. Ten nowlącycll ł,8 OSÓ1nego ohnaro powiatu. 
posiada K51Q.Ż.nica niemal w kompl&- ksIęgowiór. którego tradycja sięga XV Pod 
Iędem i
 Jezior wyrótnia st, 
cle. Dla badaczy Ipraw pomorskich stulecia, zawiera 6 Inkunabuł6w, 158 tet I powiał kokłenlu, posład&Jł.CY 193 je- Innowacje w wozach potamI- 

ta.now1 KsiQ.Żnlca nleocenlonQ. pomoc, druków z w. XVI. 206 z XVII l 170 z zior o powlerzcbni 5.030 ba. le&Jora pomor- czych. 
w wielu wypadkach nie do za.stę.pie- XVIII. Dzieli slę na blbljotek
 nauczy- skie. I'ÓWnld j&k I pomailakle. Jako będ,- Do Wanzawy nadeszły 3 wielkie pod- 
nla. PowiększajQ. si
 zasoby Ksl/łtnlcy cielskQ. (5000 tom6w) I uczniowskt (ł300 c. wytworem lodowca poeiadaJ" It.utałt wozia samochodowe dla Straty Ogniowej. 
corocznie o 2000-3000 tomów , z za.ku- tomów). a więc razem 93000 tomów. z wydlutony i to naJwhłcej w kierunku po- Podwozia te odznaczają się niektóremi I- 
I dni P '- jbard . J nowacjami. Tak więc pnedewsz y stJdelIt 
pów I darów , ' tem po kom p letowania starych druków J . e9t sporo druków cheł- u owym. na... na tie roepo- 
b . zaopatrzone .,. one w gumowe zderzaki 
liO zbiorów byłoby jednak szybsze. mii1sklch. W bibljotece uczniowskiej wsz
 nionym typem są jer.lora rynnowe, zamiast telunycb. Próby dokonane z te- 
gdyby ofiarność społeczei1stwa pamJ
 przeważajQ. utwory beletrystyczne. do których zalicze.ją się takte jeziora: 2a.r mi zderzakami wykazały. te samocbód 
taJa częściej o KsIQ.Żnicy. Oby znalazło W bibljotece nauczycielskiej znajdu- nowieckie. Raduńskie, Wieczno I inne. Swo puszczony s szybkości" 30 klm. na 
dd- 
mę jak najwięcej mecenasów-miłośnI- jQ. się wyłę.cznie dzieła naukowe; wśród ją wielkością odznaca.Ją sil) z pomoreltich n, na dnewo odbija si, od niego. j!Lk 
ków ksltżk.J. którzyby zasilali darami starych druków. W bibljotece uczniow- jezior n&8tępuj
e: plłkL Poza tem podwozia te zaopatnon. 
tę placówk
. t&k Wam. na kresach skiej przewaiajt utwory beletrystycz- 2:al'Oowieckie (p. pucki) - l.ł70 ba. .,. w szy
y przed 8ZO'erem, skompono- 
pomorskich l ne. Wdzydze (p. koścłersko-cbojnicki) - lł20 ł wane specJ
lnie w ten sP. osób, te ni_e ros- 
W GrudziQ.dzu pows1.ała Blbljoteka ' Liczbowo większa (przeszło 13000 to- ha. Charzykowskle (p. Cbojnicki) - 1375 :



"ntę:at u:erzeDl
 a najwytej 
Wojskowa D. O. K. VIII. przeniesiona mów) jest bibljoteka nauczycielska pai1 ba. Radumkie Dolne (p. KartU!ki) _ 871 czeniL e n a ąc sza w na okal. 


-- 
przyjmuje uroczyście ministra b. dz.1eJ- 
nicy pruskiej Wladysława Seydę. wo- 
jewodę pomorskiego Stefana Laszew- 
sklego i ataroltł krajowego Józefa Wy- 
bickiego. 
W środQ 21. I. 20. prr.ybywa do To- 
runIa generał UalJe.- z dowództwem 
Frontu Pomorskiego. 


W hiatorycznych dniach .tyculla 
1920 r. Toruń uprzytomnił sobie w ra- 
doenem upojeniu. że Ikończyła Bi
 nie- 
wola pruska zaPocZłtkowana w r. 1793 
i te Orzeł Biały mów rozpostarł Iwe 
skrzydła opiekuńcze nad miastem. 
.A. M. P. 


Bibljotekl publiczne na Pomorzu. 


NIgdzie nie wystwuJe pOkrzYWdZ&- / dO Torunia w r. 1922 I dziś wraz z Bi- 
nie Pomorza przez odclocle W. M. bljotekQ. Tow. Wiedzy Wojskowej umie 
ole kulturalnej. Najpowa:inle1sZ8 In- 8Zcrona w gmachu przy ul. 2eglar- 
ItytucJe naukowe, najzalobnlejeze mu ski ej 10. Bibljoteka (WzlłwlI'ZY oba 
Ie&, arcbiwa l blblJotekl pomorskie dda.ły razem) zawiera przewa.żnie 
pozostaly na terytorjum gdańskiem, l dziela naukowe, ze szczeg61nem u- 
w wielu wypadkacb, chCf.c zapoznał względnleniem fachowej. literatury 
'10 z pewneml zagadnienIlLD1i zwła.az- wo
kowej. oraz literaturo p l OkD4, łł-- 
('za pn:emOl\ci Pomorza, trzeba uda- cwie blisko 13000 tomów. Z Bibljoteki 
wać siO do Gdańska. korzystajQ. także osoby cywilne. 
Mimo to Jednak nie DlOma Porno- W Kuratorjum Okręgu Szkolnego 
rza uważał za kopciuszka, o Ile cho- Pomorskiego tstmeje księgozbiór, za- 
dzl o zbiory blbljotecme. btnJeje bo- łotony w r. 1921 a zawlera.jłCY obok 
wiem w nanem województwie kilka licznych dzieł pedagogicznych f pod- 
poważnych bibljotek. które 8łufł ba,. ręczników szkolnych t&kże dzieła nau- 
daczom rzeczy pomorsklch nieodzow- kowe różnej treści; beletrystyki nie- 
nym ryns
unkieD1 naukowym; Istnie- ma wcale. Bibljoteka liczy obecnie 
jł tei takle.. które majł na cełu nle- 3(',00 tom6w. 
nlal w
.ł
cznie popułaryzacJO wiedzy. 
l pIerwszym l drugim poświęcImy nie- 
co uwagi. cbocby ze względu na to, że 
nie tylko szerszy og6ł. lecz nawet wie- 
lu badaczy naukon-ycb nie "le o ist- 
nieniu tych inst:rtucyj. 
Najbogatsze ks1ęgotblory znajduj
 
ale w stolicy administracyjnej I w sto- 
licy kościelnej Pomorza, - w Toruniu 
I Pelplinie. Inne ośrodk! kulturalne. 
Jak Chełmno i Cbojnlce, Pf'''ladaj, 
również blbljoteki. których w tym 
kr6t.kJm przeglQ.dz1e nie b
zjemy mo. 
gli pominę.t. 


Itwowego g1mnazjum m
Jdego (zało- W r. 1905 (jubileuszowym) nasł4piJa 
żona wraz z zakładem w r. 1837). Jed- reorganizacja T. C. L., dzięki czemu 
n&kte nie moie !ię UozbQ. I wartością wzrolła Hczba bibljotek na Pomorzu 
starych druków por6w
 z biblJotekQ. przy koi1cu r. 1913 do m. Wojna I 
glmn. żeńskiego. ::';J. tu mlanon-icle 4 pierwsze lata powojenne przerwaJy ten 
inkunabuły, 69 dzieł z w. XVI i 1'5 z w. pomyślny roz"ój; znaczna 
ć bibljo- 
XVII; przewar;n1e 8Q. to dubJety pacho- tek się rozproszyła; trzeba. było rozpo- 
dZQ.Ce z bibljotekl pelp!itakiej. czQ.t pracę na nowo. Normalny r
w6J 
ChoJnłce. bibljotekarstwa po "ojnie 
 
Pai1stwowe gimnazjum klasyczne w eiO od r. 1925, kiedy na Pomonu Uczo- 
Chojnicach, zorganizowane w r. 1815, no 229 bibljotek T. C. L. Obecnie Ich Jj. 
poauzycić się może zasobllQ. b.ibJjotekę. czba wynosi 352. (z czego 6 przypada na 
(16600 dzieł). w której przewau Woło- W. M. Gdańsk) t. j. przekroczyła ltan 
gja klasyczna. Jlteratura i historja. 0- przedwojenny. 
zdobQ. biblioteki jest 11 Inkunabułów i W niektórych mlasla.ch rozw1.nęły 
kilka rękopisów z w. XV oraz nieco sł. 110 bibljotekl T. C. L. do poważnych roz.. 
rych druków polskich. Najcenn1ejeze miarów; w 5-u (w Grudzitdzu. Toruniu. 
Inkunabuły pochOhQ. z bibljoteJd kJa- Gdai1sku,. Wejherowie l Tczewie) Hczl) 
IztOru bernardyi1skiego w Lube.w1e. kt.ó- ponad 2000 tomów, w daJHych 8-u (w 
rego zakonnicy stali widocznje na wy- Kościerzynie. Chełmnie, Starogardzie, 
IOkim poziomie kultury, gdyż ta1dcb Lidzbarku, Chojnica.ch. Brusach, Dział- 
białych kruków było więcej w blblfote- dowie l BrodnIcI') ponad 1()()() tom6w. 
ce lubawakiej. lest razem 30 bibljotek ponad. 500 to- 
Jeszcze temu lat łO posiadała blbljo- j mów, nJekt6re z nich nawet po wsiach, 
teka chojnlcka 8 rękopIsów j 26 in.ku- co jest najlepszym dowodem, że słowo 
nabułów; jednakie więkSZQ. części "prze- drukowane dotarło na Pomorzu napra- 
kazał" rZQ.d pruski archiwum gdai1skf&- wdę "pod Itrzechy". 
mu względnie Bibljotece Pai18twowej w Troskę. społeczei1stwa, l to je4nQ. · 
Berlinie. WymownI' to dowód rabun- najpUnlejszycb, winna być ltała. nie 
kowej gospodarki, uprawianej przez platoniczna opIeka nad temI placówka- 
Prusak6w na zlemJach pn1skich. mi oświaty, jak I nad poważnemI 1nsty- 
Wspomniawszy O blbljotece mlej- łucjami naukowemJ. które z KsiQŻniCQ. 
sklej w GrudziQ.dru, JiC74cej 12.000 to- MlejskQ. Im. Kopernika na czele pr;ecq 
m6w dzieł przeważnie n4lwuej daty, za- wymownie pokutujtcemu w reszcie 
koi1czymy ten zarys krótkim NUtem o- Polski mniemaniu, jakoby Pomorze, 
ka na bibljotekl oświatowe. zakłada!1c rzekomo nie posiadajęc inteJfgencji i 
przez i.stniej
ce od r. 1880 Tow&rzyetwo nie odczuwajQ.C potrzeby rozczytywania 
Czytelni Ludowych czyU w skróde się w płodach ducha polskiego. było 
T. C. L. Organizacja ta. jak wiadomo. przyałowlow;J. BeocjQ. 1 Abderlł- Na to 
położyła ogromne zasługi około popu- miano nasza drLiełnica nie zasługiwała 
laryzacji ksipki polskiej na kresach nigdy I nie zasługuje dziś, kiedy po dłu- 
zacbodnIch; na samem Pomorzu zało- gim, okrutnym ucisku jej siły iywołne 
żyła od r. 1880-19ffi razem 385 bibljo- poczynajQ. narasta t, ażeby w niedale- 
tek. z których do r. 1905 ostało slę 267. k.iej przyszłości zadziwić POlskę buj- 
Naogół byly to blbljotekl małe, liczt,ce nym, młodz.iei1czym rozkwitem. W. N. 
od 50-150 ksiQ.żek. 


Jeziora Pomorza. 


Powterzchnla Pomo1'18 kszt.ałt.owala się 
w za.le1no
d od potętnego lodowe&, jego 
posuwania się ku południowi I cofania sili 
ku p6łnocy. W rezultacie powstały fałdy 
wzgórz I r6tnorodne doliny, rozbiegające 
sil) w rótne strony od Baltyku. W dolinacb 
tycb rozsladly się bogato jeziora. zajmuJą- 
ce (
'edług pro'. Nowakowskiego) 39,663 ba 
L j. prawie 2
 wej powierzchni ",-oje- 
wództwa. 


ba, Kanzyn (p. Chojnicki) - 583 ba, Go- 
wld1i1'lskie (p. KartU!ki) - 508 ha, Kłodno 
(p. ChoJnlcki) - ł92 ha. Me.1łSZ (p. Kartu- 
ski) - ł82 ha, Kalęba (p. Staroga.rd%ki) - 
152 ba, Wiecmo (p. Wąbrzeski) - łłO ha. 
Sumiemkie (p. Chojnicki) - ł03 ha" 
Chelmtyńskie (p. toruński) - łOI ha. Ra- 
duńskie '7órn. (p. Kartuski) - 370 ba. 
Kruszynowskle (p. Chojnicki) 355 ba, Pu 
lociilakie (p. Lubawski) - 3łO ba, SIowia 4 
nowo (p. sępolemkf) - 32ł ba, Sk&1"lińskie 
'p. Lubawski) - 300 ba, Grądy (p. Lubaw- 
ski) - 289 ba, Ostrowite (p. Cbojnicki) -- 
288 ba, Rad (pow. Swiecki) 280 ha, Borze- 
cbowskie (p. Starogardzki - 253 ba, Ost- 
rzydzkie (p. Kartuski) - 253 ba, Trupce 
(p. Wąbrzeski) - 222 ba, BachockJe (p. 
Brodnkki) 221 ba, Debnk (p. Cboj-nkk.i) 
- 2111 ba. 
Podaliśmy najwfl)uzycb 25 jezior. Pod 
względem komuniJtaqjnym jniora po- 
monki. nie pnedstawiają większego zna- 
csenfa gospodarczego. gd)"ł ni. leq hlfako 
siebłe, utrudniają połączenie ka.D-łcnn, 
jak równlet nfe leł.. w strefie włl)bąch 
spławnych rzek. 
Wody Jedor Pomona słut" pr'Z8de. 
wszystkiem do porunanla młynów tana.- 
ków I zakładów e1ektrycmycb. 


W.cieczki przYby\Vaiace do Torunia 


powinny posiadać bogato ł1ustrowan7 nałDowsz7 pr..wodnik p. t. 
DD Toruń, Jego dI
nejce n 
abytknDD 
Str. 125 R7el.a62 
Do aabJ"ela. w Drukami Toru1\skleJ, S. A, Iw. Katanyny 4, w kslęaamlacłt "'toruńsklch I w bt".mlach dwol'OOWYch "Ruchu" 


. "i'':' . 
,J,. \ ... 
j .
>>>
-- 


Str. VITT. 


IJŁOWO POJIORHIB 
- 


= 


Browar pomorski Toruń-PodgOrz. 


r. 


.-
....- 


ł 


"'0__ c..... 
- . - -
 *L- 

11 :tł 
,- 1j' l1t . 


.... :,---" 


......;.., Po 


'ł.1-
 
.....-
... 
-. t.- - 

 '-:
 
.... ..
 L 
 


'"'"' 


'1 


.....t - J.
 
).... 
 t fi Ji1if 
 
'11 l' 1J 


". 
't" 
"'-ł .... 



" 
 


-. I-"
'" 
..... 11 . 
,I 
; 


. . 


..... 


ł f 



 ,.. . 
.. ..;. \ ..
 
:t- 
...-- 
'ł-.. '. 
. 
'"ł .. 
.., 
- , 
-
 

 


hi' 


. 

- 


....
--- 


",. . 
'-ll ' 
. ol- 


, - 


l 

 . 


- 
 I 


'I - 
..". - 
'.- 


'" 


;.. 


'" 
..... -
.. 
lit' . t.: 


.. 
-'t 


.... 


::



,. 
:


-; 


,'ł" 


tniJ 


W1aAc:lc:le1em browaru Jest ł.d roku 1022 
Józef CbronowskL przedsiębiorstwo czy- 
:.o polekie, które. .. wzgledu na og61ne 
trudne warunki gOllpoda.rcz., walclY, Jak 
kaMa Inna plac6wka pol8klego przemY8łu, 
11 Jednakowo& I roku na rok Ile podnoal
 
Un:ądz.nla browaru nowocleane, po 
!T'lnlownym remoncie. WlaAclclel dokłada 
w8zelklch Błaral'1. by Ital. wprowad&ać u- 
lepsnnia natury CZysto technicznej. - Bam 
jako fachowiec wszędzl. słuł-c rad, I 
wskazówkami. MotnoAć wytwÓI'Cu. okolo 
100.000 hl. piwa roc:mle. DziękI pomysloweJ 
nazwie. Jak" znalazł dla sw.go plwa (lory- 
""aj
 l. utartym .u.blonem), uprowadził 
81ę względnie 8zybko na calym prawie ob- 
azarze Pomorza (prawpJ części). północnej 
czf,Jścl PoznaóakielO I b. KongrellÓwkl, 
gdzie piwo pod nazw" ..Śmtu1anka PO!DOl'- 
lika" wBzęd&le je at &Dane I wala &.lo ebt:t. 
n)'l"h nabywców. 
lthmo konkuN'ncJl ze strony browarów 
obcych (niemieckich). przedsleblorl'tW''J 
roZ\\ Ija się pomyAlnle I rokuje Jak najll'p- 
8Zą pn)'słlośt. 
Oprócz 811 [achowych I biurowych 1&' 
trudnla pneszlo łO pracowDlkÓw. 


f 
" . 


1 


'",'" 

. 
ołi 
,4- 


; 


- 


". 


-. .-.-.. 


-ł: -i"'" 


-.4; 



. .i 
.' -.. "".:'...., 
:' ).Jr 


';:lo 
__. ........ ,;l': ł " 
" .. 


 


,.,. -,- 



 


re 


I. DRECKI, Przedsit:biorsłwo 
Inżynieryjno-Budowlane w Toruniu. 


)1'5t jl'dnem z tych, kt6re przez s,..oją I niczną organizacje i kalkulację uwzgled. 
technike i organizacje uzyskaIo od władz nione i prace przedsiebiorstwu zostaly po 
komunalnych i państwo\\}"ch tak powatne wierzone. Gmach urzędu \\ćjewództ\\,a 
do uealizowania prace, jak. wybudowa- pom. wykonan)' jest z konsh ukcji tl'lbe- 
nil' hali Pomorskiej W}'stawy Ogrodniczo- towej ramowej a obejmującej ł5.000 mtr. 
Przemysłowej w Toruniu. na pouątku sześcienn}'ch. Skompliko\o\"anl' fundarnen- 
roku 19".28, obejmującej około Z"l.OOO mtr. ty i mury piwniczne wykonano w ciągu 
sześciennych, a praca ta odbywała sie w jednego miesiąca, konstrukcje zaś telbeo- 
bardzo trudn)-ch warunkach, gdy! czas tow" w ciągu trzech mie8i
y. 

aglil ( w ok
ie 3 miesiecy) a wykv.:ali- Kompletnego ukoilczenia odnośnego 
f
kOwanych s1l było tak skąpo, 
e z.:law
ć gmachu 8podziewać się nalety je8zcze "- 
Się 
ogło, te praca na czas. me 
dZ1e roku bietącym, a w roku przyszłym ,mach 
ukon

, lecz sJ;rętyste l energiczne zajęty będzie przez ur
dy wojewCMhkie, 
prz
s1f:blOrst
o. zdolalo pokonać te wszy- co obywatelstwo toruńskie przyjmia z ra- 
f;tkie trudnOŚCI l hala stanęla na czas gc- doŚ'ią do 
.iadomości. Obecnie zajęły 
tow.. przez urząd wojew6dzki gmach szkoły 
R
I
tem tego wycz . yn
 .. b}-ł
 to, te j przemysłowej oddany b4:dzfe nAtycbmiast 
przed.;nęblOrstwo przy: rozpiSyw awu_ pr:z:e po opr6tnieniu do celów swego przezna- 
targu n8 
"ybudowaIlle gmachu wOjev..ooz czenia. 
twa Pomorskiego zostało przez swą tech- 


r ' 
 
- . ,.. 
 - F - 
, 

 . , -\
 


 
,,"I. 
r . 
." 
f -',,- 
f 
 
r ""- 
II ,,- 
 'fi uD 
.
"- f 
ł...-- ... ","----= .-... 
_'o - 
-, - . 

 
...,- 
.. .... , 
.. '-' '. 
.
 '' 


HaJD PomorskIej Wysta
y O
odnirzo PrzpmY!llowel proJpktowana pn:ez p. 'nt. 
K.. U1atow!lkiego z ramienia magistra m miasta Torunia a wykonana przez przed- 
iit:biol"rtwo Int. bud. J. Drerkiego w Toruniu. 


ZAKŁADY CHEMICZNE 
J.MeWENDISCH SUKO. S.A. 
TORUŃ, ST. RYNEK 33. 


Firma powstała w roku 1921 przez wykupienie z fęk niemieckich istniej'tceJ 
od roku 1810 fabryki mydła p. f-fi J. M. Wendisch Sukc. 
Do zakresu produkcji firmy należę znane ze swej JakoAci mydła do prania 
marki .KOPERNIK.I .KRÓLOWA WISŁY" oraz mydła toa!etowe i techniczne. 
Poza tern firma uruchomiła w 1927 r. na terenie fabrycznym Toruń-Mokre, 
Chrobrego 41, fabrykę farb I pokostów graficznych oraz farb malarskich 
i przemysłowych. Przedsiębiorstwo utrudnia obecnie 90 pracowników. 



 


::::'I 


,Ii .... 


.ji 
' 


'\ 


.. 


'-ł 


. 


Ił 


'4 


..: .- ."
 

,;łh., .. ... - . 



'" ''to,. 
"ft.#
.:ł,.. 
,'ł,... lłł 
T ... . , :1 

" 
:,,-. # 


. 
..... . 
"II ""!. 



 


. 
.. 


........l 
apI t" J ""I"a1. J 
- 
lU , t ' J''''. ,t;IiJł". 'u ". 
il ł . t ." It'ł", i -J J "ł
łłU'łł"', 
I)
.'f ł I 1'" I' 'I ,... 'ł 

 ł t' i't i. .. · , '.H" . 

 ...1..... 
... -- 
---
. 


Nowy gmach wojew6dztwa porpor'!kle go projektowany ze strony magfstratu 
miasta Torunia pn:ea p. prof. archlt Fr_ Kny"d4: Polko\\sklego areali;r;owany &O- 
AtaJ przez przedslf,Jblorshv", 10.1. bud l. Dreckl@go w Toruniu. 


--¥-- 



 


,.Zbotowlec" Spółka rolniczo-handlowa 
wlałC. Kolenda I Radomski, Chełmża 


. 


... 
, . 
\ 


'. 
.4 t . 
.... 
 
;........ 


J- 


li ....
 
:I' 
, , .... 
(-
. . 
. .
"; 


iI,t 
,. 
..' 


. 


.. 


.' 


.. 
. 


ł 


. 

; -Q 



 


, 


,.- 
.. 

 . 
,.4. 


t 


ZbOŹC
!
p o
 
.a
 ,'.

., 


" 


" " 



\ 
I .
' 
-4..w.. 


( 


.. 
oł1 



- 


.. 


'.... 


". 



 


" 


, r' j 


f 


.' 



" . 
:r'

 
 


... 


,. 


... »_ f ;''9- 


,,
 


JeI't to prudllebloT!ltwo prowa«'l'zon. bar- 
dzo przykladnle to teł firma otrzymala od 
'uerep;u powatnych fabryk rejonow" re- 
prezentację miedzy Innemi: Inowrocław- 
Iklej Fabryki Mu:r;yn T. A. Inowrocław, 
ZJednoczonla PolAkich Fabryk Maszyn S. 
A. WarBzawa. Fa.brykl bmłej papy .,Din;). 
Iit H I ..AIIIaU" Przemyśl. \V zakrel dzlalaJ 
noki przedsiębiorstw. wchodzą.: ziemio- 


pło",. p8UII., milka, nulona nawoZY 1IttI- 
r:r;ne. wegiel, drzewo opalowe I budo'" 
lame, mQtory, traktory, łokomobile mło- 
carnie. tnlwiarkl Izwedzkle ora& wI&81111. 
mal!zyny I narzędzia rolnicze. 
Firma pO!llada włune składy I Apfeb' 
lerze w których przeprowadza się mech" 
nieme czyu.cunl. zbota lnulon.
>>>
BLOWO POMORSKIE 
If:-:- 


l 


STAROSTWO KRAJOWE POtw ORS IE 


Dllała)nol6. 
Utrzymywani' i wybudowanie dróg I 
Bloa oru wSłJleranle budo" njetwa .1 r ollo 
",ego w po"itlUłCh J gminuch Popieranie 
melJoraCJi rolnej oral poplerame rolnic. 
t"a. !IiacIelny zanąd l kontrolu dróg wo- 
jt"Odlklch i pallHt"O")cb, pl7ekazanych 
Pomorskiemu L." lązkowi Krajo\\ emu: bu 
dowa no" ycb drog i mostO"; rozdzial duo 
tac)'J na drogi pańBIWO\\1 I wOJł!\\CII1Lkie 
w zarządiiI' PO" ;.łlO\o\ i zasiłków DA dro:{i 
powiatowe 1 gminne; opraco\o\y\\ar\ie 1'18- 
4Ó\\ i projel.tó\\ technicznych; wapółdzia 
lanie I \0\ )"dliałem robót pubhczr1fch Po- 
mor!!lklt!go Lrzęt.lu WOJewodlkiega w spn 
wacb ogólnego zarządu drogowe
 Ikon 
troli technicznej. 
Opieka nod krajowo ubo
hni I kory£ren- 
darni \\ e włosnych zakłndal"h 01'11.11: udzie- 
lune pomocy IJnsn..o\\ych związkom. wy- 
konuJl\c) m opl
kę. Opieka nad um)"'iłowc 
eboryml. epllepl) CZIł) mi, Idjotumi we \\ hs 
Dych zakładach oraz opIeka i szkol.mie 
ociemnjał)'ch 1 gluchoniemych. Popieranie 
Z/lkładóy, i 'unrla('yj, slutqc
,fh opiece nad 
fbycznie lub mOI'alnle upośl£tf701l)'rl1. Po. 
pieranie kultury i sztuki orAZ finanso\\ e 
popArcie 'ItowArzysz£.'ń i toy, arzy:;tw pOI,ie 
rajs.c) ch sztukę i \\ iedze. !\nrll6r riad Po, 
mor
kieln .';tO\\ arz) szen jem L bl'zpieczeń. 
PopierlInie towarz) stw ornz pomoc finan 
eoy,8 \\ sJ.r8\\If('h ulrzymania i rozszerze- 
nia biblJotek krajo\\)'cb oraz utrzymania 
pomniko\\. 
Opieka nad młodzietą moralnie zanie. 
dbaną ,,,,)'choy,anie zapobiegawczej. \Vy 
IIzkolenil' akuszerek. 
t:hezpierzenie koni i b
'dla. Lik \0\ idacja 
majątku b. pro\\. zachodnio-pruskiej. O 
pieka nad umyslowo dIOr)'mi. 
Iuchonie- 
mYIIll. umy!łowo upośledzonymi oraz mo- 
ralnie zAniedbanym (\\"ychowanit:o zapobie- 
gawcze) \\ykonuje Starol!h\o Krajowe w 
I4kładach w Kocborowie. Swieciu. Wejhe 
ro" ie l Chojnicach. ),.t6re zasługują na 
8pOCj81ne \\'yr6tni
me. 
GOI!I,odar),.a t)ch zakladow przy obję 
du ich przez y, ledze polski"! \\ skaz)'" ala 
wiele brako\\ z powodu dzialali wojen- 
n)cb i clężkil'j k.
nJunktur)' It{)SpOdaTczej 
Nil'miec po lIrzegranej wojnie. Władze 
polskie czekało wielki. I'adauie do 
peł- 
D1enla. Totd dzięki Intensywnej t umle- 
jetnej praC)' plery, szeflO Starosty Kral0\\ l' 
IrO śp. dr. J6zera Wybickiego, który umial 
dobrać !lObie odpowiednich współpracow- 
ników na 8tal10\\i8ka kierownicze. zawdzię 
czał motna tak ś" letny roZWÓj I po'itęp 
tycb układów wplerwszem dzi88ięciołe- 
ciu prz)"naldności do Polski. 
. Ponitej porlajemy w krotklch zarysach 
dziołalność I gospodarkę y, y tej wymienia 
Dych zaklarlo\\ za rok 1927/28 
.. 
Zakład PSYChjałryczny Kocbo- 
rowo pod staro
ardem. 
Dyrektor zakładu p. dr. ł\r)zan. 
Stan oblotnie chor)ch wynosił w roku 
1920 
 osObo wyzdrowialo 9'. zmarlo -ł5, 
w roku 1928 lł10 osób, wyzdrowlolo 193. 
zmarło ł5 (II), w 8tosunku do warstw 
.połecznych między chorymi w)'n08ił stan 
w procentach: 
bez określonego zajęcia 
robotników 
rzemieAlników 
inteligencji 
rolnikÓw 
przecietny koszt utrzymania chore,:ro 
w)'nOBił dziennie zł 3,02. Zaklad podziel o 
n)' j88t na 3 klasy. Zdolnych do pracy jest 
uledwie 33% chorych. Zaklad latrudnial 
7 lekarzy. 2 asystentów lekarskich. 7 kie- 
rowników biur i aeystentów, l kapelana. 1 
kierownika maszyn, 6 !{Iownych dozorc6\\- 
i dozorczy
. 9 pomocników biurowych. 3 
strótów i oddfwiernych. 2 uczni biuro- 
wych. 2 tełefonistów i 2M os6h dozo!cl'Jw, 
rzemieślnikow. palaczy i maszynlstó\\. 
slutby kuchennej, praczek itd. Zajda.1 po. 
.iada własną t'lektrownię. nowoczesllie u 
ł'ZI\dzoną chłodnię, aparat ..Rlintp.l'n-'. za- 
klarl rlentystyczny. laboratorjuJ'Il bakt
rjo_ 
logiczne. Do zakładu naldy ol:lszar ziemI 
uprawnej wraz z dziertawiol1' plebankl\ 
łak zw. św. Jan 250 ha 5 ar i 28 
Inwentarz tywy wynosił przedętnfe ł8 
krów dojnych. kt6re dały mleka Tazem 
145079 litrów. czyli na dziel
 1 s
tuka 8!39 
litrów. 33 koni 2 trebiąt, 1 8tadnlka. 20 ja- 
lowlc. 85 ciel
t. ł48 trzody chle\\nej. 251 
sztuk drobiu. Z wla8nych plantacyj wa- 
rzywnych I OWOCO\\ ych zut).to dla zakla. 
du produktów za zł 1546..1,«. Dochod z rol- 
nictwa wyno!!ił zł 158100,04. rozch6d 
Ił 127 326,96. Czy8ty zY8k wynosi zł 
30 863,08. 
Zakład Psychjałryczny świecie. 
Dyrektor zaklodu dr. Dl'kowskl. 
Zaklad liczył w roku 19'..?1/:?8: 6 Il'karzy. 
! nauczycieli, 8 urzędnik6w administracYJ- 
nych, 1
.3 pielęgniarzy l pielegnIarek, 13 sil 
pomocniczych, 9 słutby. Stan cborych \\y- 
nosił w roku 1920 - 393 oaób. w roku t!)-?!\ 
- 803 os6b. Szkola specjalna przy ukła- 


35% 
%5% 
12% 
1 
'"' 
,10 
10% 


Instytucja samorządowa. 


... "\' 


. 


,. 
. 


, 



z 


i -A 
. ,f z " 

"f::' 
 
... 
, 
. 
:
' -/ 


" 
,. 


.... 


..,. 


'.? ;;.. 
'. 


-/:- 


., 
 
.
. , 
... 
,', 
-' 

I . 
+.. 
:f '. 
J ' , 
fil' 
I "'" 
." 
. 
, 
-.- 
'.. ,. 
_ 
.' .. 
I; 
- 


'"1; 



 _ .': .:
;; t 


/
J. ,. 
.'J .' 


- 
 0"0 
... 


O,. 


1 1 
,. f 


, w-,.-! 


.t 


z/ 

... , 


. 
 . 
.. 


'j 
'!" 




 J' 
zf 
li 
.
",. 


,
,? 



. 


, s{''/ . 


ł' 
r. 


. 
.. 



. 
 


," 


" .. 


-"I 
:. 


..,.
.. 




:

 
.łł.l
 
 "" 


. 
 "%;
)!:. 


"?':. . 


. ..;o. 


, . 



.; 


.,,
 



 "i. 


.;r" !",.--
 


.,.' 



 


".-;- 


,. 
.
 


.[ 


Zakład psychiatryczny Kocborowo 
(Dom administracyjny) 




 


,. '-'-.ł' 


.... 



, 


" 



 


, , 
'"" 
.... 


)II" 


'
r' 
. /F' "
O . 


......
 
. 
.łV."('" 
'.'
 .. 


,,':: '. _
::f)t .' 


". 


-:- fol 


l. 
i 
, 

 
l, 
f:
 " : :f-' 
L;
, 


: ;.- 


, . 
;k 


.',":=--" 
;
." .'i:j.. 



. 


, . 


,-.' .... -- ,,:'....


........ 


,. 

. . 


": .
::

/::.
...
.:

:\ 
 .' 
.:: -';."' .- 
....:); 

' , '-' , ' . 
{
 

' .,. 
,.::.
 .- 


.... ": 
s: 


.
:-.:- ::..1.
' 


'.,;', 
:0.... ..... 



 C' 


4- 


." 



'. .... 


.J
'.:
_
 


We;herowo 
widok na pole podczas żniw oraz z głębi dem y 
mieszkalne dla lekarzy, dom emigrac. dom dzieci 
sybcry ski ch. 
, 


; " , 11\\ 
" ,."x",.. ,\
.
:.:_ ., 
?

.
..
; 
"
'o .,
. '."" '\f:- .........1:; ".., '. 
 $?-' 

: ...' x . .. . '
.::.:
? '".." \ ,
;:" · '.r, .:
 
'1, ., \ ..,. . . .-_.
_. ,
:.

 :,;"': 
;
/
 " 
. 
 ,J Ą 
.f' "f' , ' I .. , 
. ',łr
 ;'

1' :.:Tt
,ft'
'; n , 
'I .
. .,
 .,. .
 ,. :'
 

 " 


 St.',' -;.',
:- 
 :,
;;i
:," 
._ _ ...,..
' 

. I' "..
 ,.. " -- . , . ... " 
---...ł l -..
...-....,,
 """
 . ". ,,,
 . .
... ł......." . 
. _.,...,..

 
 ,.:...:t
...,.
ł1 WĄ .. :,. . ,.. .. 
 ",.-
:-:
r'! 
.. .

 . ,ol :t.t"-:' -,.'.'f i '..' . .
 :

ł'
 
:'i!! __ iI/....:- .j,-. 1 ., 
u..t
,
 "". . . 
KocborowO Sala zabaw. 


dzie wyklada na:iltępują,ce przedmioty: re- 
ligję. pogadanki, wyratenie przedmiotowe, 
roboty n:czne, ćwiczenia zmysłó\\. rachun- 
ki. pisanie i czytan!e, gimnastyka, 
pi
w. 
gry freblowskie. Nobo:teństw jtatohcklCn 
odbyłp sie 26, ev,angelickich 32. Corocznie 
odbywają się dla chorych laba""y w kat- 
de dni \\ ielkich świąt i jedna zabawa po- 
fniwna. \V roku ubiegłym urządzono war- 
8ttat masarski I elektrycznym zapędem. 
Wszelkie zapotrzebowania wędlin pokry\\-a 
zaklarl z własnych wyrobów. Uruchomio. 
no W8l"!!ztat pończ08zarskl. W drogiem 
p61rorzu &robiono 9"..3 par pończocb i skar- 
petek, czem całkowicie pokryto zapotrzebo 


r 
, 
. 



 


.., 
t 


.
,+ 
f'(fJ 


I 
ł 
f i 


.. 
l.
 


. " 


,.. 


I 


.' 



- 
 


; 


. "':." 



)-,

. 


,.
 v;: 
.; 'r. 



 
",0 


..-:."s
; 


/

', 


'ii. 
. .
 
? 


/ 


... 


:6 ..'!fi' 


'"0 ';_/ 


A .;;-:" 


".,' A 
 


. . , 


.;
 
J' 



 


":"-;.; ,łc 
1... - o" 
.. 
 -_;
 h::. :-' 
.,J,.;f" .,' .,..... 
.,.. . 
-'"ł" ' 
.Atł";(, .(, ::
 ....,.... ::'..1 
. 
 l
 4 
. . 1. 
.. 
 Iił' d'1!,';' -_. 
0"0 
 
., 

 
 
;"'" 


I 
I 


,,:,z'?i 


"! 
 
.  


_" 
'" ,. 
, :..,.. 
....."- 
t
 ....:;.. 

 . 


I 


...... s.;JJ' 


.,....
.
 


,;.: .


 /
 



-.c 
 


': 


.jI"':J. : 


.,- 


.!# 


[; 
, ', ;,,
,...., 
.....,. J" 

. : .,
 , :.o' 
F ,


t. ..,... 
v' 
h' 

..
 


'-r.i;... 

;-
. 


::::.' 


:"" ,.,.. . 


\-. ...-':Ie .' 


ł 


W...w4 


:ji 


.. '1 
;.",...-. 


", .4:.:'.. 


l. 

 
i 


, .
t

y 


,
 


;
; 


,t.' 
i:; 


-V'. "; 


Krajowe zakłady Opreki SpołeczneJ 
\II Wejherowie (Dom administracyjny) 


-' 
, , 



"'- 


. .
 


'6 
_"a., 1 

 4} 


.; 


:'.c 



 " ..;; 
.. 
 
.. '-:;. 
' J.: 


.pt..". 
,'!;'....
 .' 


, ,;i 


\,
 ,. 
. t: 


'" 


. 
 ł,". 


;1' :. 
..

..; .... 


.' 



"'O 
..... 


. 
'.' 



 
:'''' 



. . 
. . . \:'fi.:: ' .;"".;.
 
..
 ":Y ....., - 

ł- . 


r 
f;. 


'
 

 .'
:;
J:" 



- ,,' 



. 




'

. 


.....'. 


u 

i;.};'''';J:.- 
'..'( " I 
......"'... .,. 
. -....:; 
, 
.... 
. ".
. 
:;
:/ 
..
 ... 


,
 


'1 
....
j 

.:
, 
. 7'
" "'.{...::.L.' '. 


-. 
. . .. , ' . ...1. . :.. 
 . . ' . '" 
.....
 '.,"' .' - 
. ":
....., 


,. 


.'::..:.....{:'. . 


...I" 
" ... :.' 
.
 . 
....;..t:.. ...... 



(. 


.:..
: 


-", ." 
., 
.,,}'.


; ':.' 


..;(\, . 



. 



:f
'" 
'" 


".1 .', '1 ..' '.. 


.,

 
' \. 


',,, . . 
!t.:. .. 
 ::r
"'
""'" 
,'I.:
 



. 




.' -: 


"'" 
:!
 


, .

 


:'.
, 


.' .;,';,. 

:...... 
it' 


. \'.. 


...
. 


.,"r- 
;'Yf 


.-
 
''''''"i;' 


" '. (I;;.'
... 
 



.:'",. 


"2' 


i 


, ,} :? , '
 . 
 . t-?
,
-;
t.. 
#.

 ." 


:....., 



 



 

. 


,- ".,,,,,. 
. . ... .... 



_. } _
1 


...;:. 


.,....:..
';-.
 


.. 


.:"';'. 
,.. 


:-:;,:" . 
-$.. 
,. 


:
 


ft, 


.; 




 


-..
:._; . 


" 
.
 

 


t 


:
 
\l 


';;;-}-::O',,:.
';":-"':':
' 


: :
 


'-
 

 

f :-
 .:
. 
 


:,
 


:sj.
 


Dom 


Zakład Poprawczy Chojnlce 
administracyjny w głębi dom poprawy. 


I ' ,. " '. ' 
y "

':' . ' 
,.:
,... ... . A 
......:
.
,,: 
-." .;......
 "! 
, ,... 
..... ',F"'
" 

- . "':".:-''': 
: t .
.

 
:'
": "'
'
.' .,;:'
" 
"". ....", '...
t- .
' ,; .":"'. .." '. 
T"
 ......., 
'" '*",.-.... 

 :
r,-
.(

'- 
. ':-'.t" ..0; '. . 
. 
\
';A:
:..
.,
 .....
 
&.'. 


" 
.
 ',.' 

-,

 
..
 '":


\ ." 
. ..no
'\: "', 
,

 
. ,
" . ,,:
""

'



,:{;
 .;
 


". 

 
 


'1 
\
 
.' 


.,i'-. ,..l "" 


;:
 


f. 


., 
.:
., 
 :. 
 . 
.
.: 


:j; ',' 
':',," .-. 


., 
 . '-'$ 


. .,."t 


,,:. 


 


'" .,........ 


.' ..-,"i';; 



 'J£l

 
:'
 


111:' , 


t 


..'

.
' 

L
 


%,::
, 
. y ft
tt.:
' 
.'-
: 
'y
):;;. 


...
 ' 
....:;0";;... 


i
 


Zakład Psychjatryczny $wlecle 
jeden z pawilonów dlG chorych.
>>>
r 


I 


BLOWO POIIORSKIE 


'" 


emi ej 'y bywa się co l' dnL Co kwańał odbywa 
.anie sakladu. Ob6J&l' zi u,!lr&wn' w. Sl ' , pn _IaA (lCSU, SlCJ8gólnie na Jaglicę. 
DOBił w d" óch kOlIlpleksach ,(),50 ha, t
. - .... 

runtów zakładowych, połołon)-ch w nllJ- O p I e lo. a d u II liP s a t e r s k L Nabo- 
blitszem sąs.iedzh\ie IlIkladu. oraz na te- teństwa kawIiclde odpr&\\laJą się co me- 
rywrjum \\si Głogowka. dzielę i święta tj. msza św. I kuanIe, 
2:. v inwenlarJ lak ładu popra
'ił się \\spółnie dla \\SI)'st1dch do!D0wników ka- 
pod ) ;zglf:dem liczebności i jakOŚCI. Ilość tolickich. Poza tem odprawia 81'1 coazlen- 
d08la
zonego dla zakład.u r:n leka byla o nie ms&& św.. na 10.10", uczęuClat mogą 
10000 litrów większą, &nIteli w ro
u po- dowolnie domownicy wolni od sajęt pra- 
nednim. LDój nierogacizny po
'lększył cownicy oddziału ubogich.. Tny ruy do 

ę o 100 proc. produkcja jaj IWlększ)'la roku przYSlępują \\uyacy domownicy 
się zgórą o ::000 Sltuk. Ogólny. dochód s wspólnie do sakramentów iw., pokuty . 
rolnictwa sa rok budtetowy 19:?j:?8 wynosi Oltana, bea przymusu I wywierania na- 
zł ;9,658.00, rozchód zł 61 ł.U.so. CS)'sty cisku na nich. Poza tem daje si, okuje 
Z).sło. 18 
.20 zl Ogólny dochód za
ladu pn:yjmowania sakramentów śy,. katdego 
wynosił 999 :?S9,ł5 zł, rozchód 1031198,.0 zł, CZ88U na tyczenie. Dla chorych w upl&a1u 
niedobór 31909.25 zł przeniesiono na rok odbywają się naboteństwa osobno. Dla e- 
budteto\\y lm
. wangelików odpray,ia si, naboteAatwa 
KrajowY Zakład Poprawczy przez miejscowego paatorL Nabotei1stwa 
I Zakład dla KraJ . o UAl ch Ubolllcll prawosławne odpra\\ iane aoataj" okollcz- 
"':1 - nościowo pn:ez duszpasterza pn:y wisy ta- 
w Chojnic:aCh. eji garnizonu tamtejszego. 
Kierownikiem: Dyr. ks. Feliks Nik1ew- N a u k a. Wychowankowie odddału 
ski, inspektorem administracyjnym. P. ;Si- wychowawczego dzielą si, Da posaszkol- 
kodem Jogła. Zakład przeznaczony Jest: nych I 8Zkołnych. 
a) na Dom pracy z oddziałem m
skim i Wychowanko\\ie. bf:dący w wieku Slkol 
teńskim; umieszcza się tu pn)muso wo nym, pobierają regularnł. oaukę w czasie 
na podstawie 5 362 u. k. pod nazwą.to- przedpołudniowym y,edług program6w Mi- 
l')-gendzi", ..korygendki" osobnik6w, od- nisterst"a W. R I O, P. Szkola ma 3 ltIa- 
ciągających sie od pracy. włóaegów etc.; . 
b) na zakład uboiPch z oddziałem me- sy z 6-clu działami Ponlewał wychowan- 
sło.im i teńskiJn; umieszcza się tu osoby, kowie rekrutują sie pn:ewabie s chłop- 
pozostające bes środków i opieki I to nie (Ów, którzy uchylall llie dawniej od uaę- 
mających stalej siedziby jako krajo"o u- szczania do Slkoly. przeto lit oni u.n1edba- 
bogich z ramienia Starostwa Krajo\\ ego, ni w naukach, wobec czego obowllpek 
saś ze stałą siedzibą jako gminno ubogich szkolny w zakłachle 
a naog6ł do 1
 ro- 
przez poszczególne gminy: ku tycia. Wychowank6w pozaukolnych 
c) na oddział wychowawczy (tylko od- zatrudnia się według checi i &ciolnoścl 
dział męski); umieszcza sie tu na podsta- przy pracach rozmaitych: mianowicie po- 
wie orzeczeń S&d6w Opiekuńczych wzgł. siada zaklad warsztaty, w których wy- 
na podstawie A 56 u. k. chłopców malolet- chowanko1'tie mogą zaJlOCSl'tkowat i uk06- 
nich na wychowanie zapobiega" cze wzgL czy t naukę, a mianowicie: krawiecki 
wychowanie przymuso1'te pod nazwą ."y_ szewcki, rymarski, stolara1U. kołodziejski, 
chowankowie". koszykarski, wyrobów sieci, malarski, dnI- 
Ogólny stan liczebny wynosił w marcu karnię i introligatornię, ślusarnio, bla- 
1928 _ łZ1 osób. Stan liczebny penonelu I charnio, kutni.. rzeinio, m1 eczarnł e. 
pracownik6w wynosił: 11 urzędnik6w biu- piekarnię I kotłownię; wychowankowie. 
rowych, 1 lekana. 2 nauC%ycieli. 6 wycho- niemający chęci do ładnego rzemiosła 
wawców, 19 dozorców i dOJOrczyń, 23 rze- pracują w ogrodnictwie lub przy koniach 
mi
lnik6w, w rolnictwie zatrudniało się y, rolnictwie. W godzinach wieczornych 
32 osób. P o d w z g ł e d e m I a n i t a r- uczęszczają 1'tBr8ztatowcy I ogrodnicy do 
n y m swi zakład na wysokości swego za- szkoły doksztaJcającej. Wychowankom da- 
dania. Zamach6w samobójczych, samo- je llię dost.a1eC&n1e czasu ł spo&Obnoki dO) 
uszkodzeń i nleBlczęśliwych wypadk6w w upra1ll{iania gier pokojowych i ruchowych. 
reku sprawo.dawc:zym nie DOtoWano. Z do tv.iczenia Ipiewu, muzyki I gimnaaty- 
chorob wenerycznych wszystkie wypadki Id Od aaau do ezuu robi m, wiek... 
nabyte przed przybydem do zakładu. No- marue wycieczkowe pn:y diwi,kach wlu- 
towano 9 wypadków odry, które wuyst- nei oTkieatry. 
kie pomyślnie się ukoiu:zyły. Po
 wy- Zakład czerpie dochody s nutępuJ,,- 
chowank6w zakl przeprowadzono IIzezepie cych przedsiębiorstw: ogrodnictwo, młyn. 
Rie krowianką. Pomieszczenie domownik6w plekarnJa. rzewa" mleczarnia I Inne pra- 
odpowiada wymogom hjgjeny. Woda wo- ce. 
doci¥Owa badana Jest perjodyczni!) Ogółem dochod6w s łycb pn:edalę- 
przez mJejski urząd policyjny. Kąpiel od- I biontw byJo KI 2891118.00. rozchodu KI 


:!6S 238,
 Czyety zY8k, al 26 go9,M. pnl- 
maczono na admlnistracJ' zulaao. 
Dochody I prac domownlkOw wynoaily: 
w golpodantwie zakladowem si 12 S26,
 
w golpodarstwie rolnem zl 19 MO.50. Ob- 
SIar sIam! uprawnej wynoa1 378 ha łO a. 
Na pn:eciętną lloA6 kr6w 1!8 przypada 
In502 Itr. mleka. Dochód z gospodarki 
rolnej wynoan .. 2!12 I
 roschód .. 
2Ol'i 139$7. Czysty syak ł8 735,38 aL 
Krajowe Zakłady Opieki Spo- 
łeczne. w Wejherowie. 
Dyrektor dr. Stanislaw G
waJd 
W Krajowych Z&kJadach Opllki Spo- 
leczneJ mieuCS4 li,: 
a) Etap P&J1atwowe80 Un,du Emigra- 
cYJnego, 
b} pomonlti KraJoWJ' Zaklad dla Głu- 
choniemych, 
c} Oddział dla dsiecf syberyjskich, 
d} Odchfal dla umysłowo chorych od 
l listopada 19%7 r.. 
e} Kolonje wakacyjne chfed polskich s 
Niemiec w lipcu j alerpnJu. 
Pracownlk6w, stale utrudnlon,ch, U- 
csy saklad 83 oe6b. 
Btap Unt4a BalanoJI..... 
Etap Urzędu Emigraeyjnl!8o, aamo- 
dzielna instytucja państwowa. dsiertawl 
na mocy umowy, sawartej z Unędem E- 
migraCYJnym lIn:y Minllterstwie Pracy I 
Opieki Społecmej s dnJa 2
 wn:dola 18U 
roku pawilony nr. 1, a. 5, 7, 8. U, 13 I 1: 
wru s wuelkleml unądzenlaml I 1nataJa- 
cJ&m1 na podstawie akt Idawno-odblor- 
aych s dnia 2 alerpn1a 1923 I I listopada 
1923 r. 
TermlD umowy upłyDąl s dniem 31 
grudnia 1927. 
Na skutek wnJoeku Urzedu Emigra- 
cyJnego o przedlutenle Istniejącej umowy. 
uchwałlł Sejmik Wojewódzki dnia 13 gru- 
dnia 11127 przedłutyt umowo na nowych 
warunkach narade do 1 lipca 1928 r. 
Wnioeek sw6J Urqd Emigracyjny 11- 
u..aadnił tem, te niebawem pnystąpi do 
budowy własnego obozu emigracyjnego w 
Gdyni, która jednaUe potrwa okolo 2 lat 
I te do tego n&BU nie będzie mial motno- 
ki przenie&ienla Etapu EmIgracyjnego z 
Vi ejherowa. 
PoaenkI KraIMr7 Zakłał łIa 
 
-ł-J. 
Zakład m1ełd li, w tnacb pawUODa
 
Jeden & pawilonów j.t 1nł.ernatem dla 
chłopców. Drugi dla dzlewCS4t, w którym 
mieAcl alę aula I pokoje dla chorych. Trze- 
d p&1'tilon zajmują lale ukolne, bIbIJoteka 
I biuro dyrektora. Stan wychowanków Ił 
czebny w roku sprawozdawczym lm/28 
był n
pujł.CY: chłopców 73, dnewmt 


58. ralem 131. Zwolniono chłopców lO, 
dzIewcząt S. ralem 18. WedJUg wyznania 
b I 106 katolików I 8 ewangelIków. Na- 
ui: w lakllldsie dzIelIlię na naitf:puJące 
Jlrzedmloty: hlstorja Aw. i kat
chllm, arty. 
kulacja oral podstawowe ĆWiczenie I od- 
Clytywanle mowy z ust. nauka poglądo- 
wo-potoczna. polączona s nauką formaln" 
Clytanie. pol"clODe z gramatyk" na etop- 
nlu W)tszym. konweraacJa, styl11tyka. ra- 
chunki s r8Ometrj" geograf ja. polllka 
\\- IpólclesQa, blstorja powazechna, pny- 
roda, pisanie, rysunki, g1mnastyka. ro.boty 

nne dła chlopc6w I dzlewUltt, laJtc la 
wolne w czasie pozaSzkolnym. 
CHlhial dla ddeoł IJbe..,Jakiu. 
Stroną pedagogiczną wychowa
a. Ide- 
ruje Pol!lkl Komitet Ratunkowy [)zlecI Da- 
łl!klego Wlchodu w Wal'8l8wlL 
StaD' dzlecł w dniu SI marca 1928 wy- 
ncall 71 chlopców I 86 dllewcl"t. W ukole 
powszechnej korzystają dzIecl 
 .nast,pu- 
jącycb przedmiotów nauki: relJgJa. język 
poliki, język francuski, rachunki, B8Om.. 
trja, przyroda, geograf ja. hlstorja, rysun- 
ki, roboty, Iplew, gry I glmnaatyka, kali. 
gralJa; szkoła J.t 7,klUOWL 
Odlbł-l dla __,słe.. cito..," 
Na mocy uchwaly Sejmiku WOJew6dl. 
kll!8o w dniu 2 grudnia 1926 Starostwo 
Krajowe pomonkle przystĄpiło do utwo- 
rzania oddz.. dla umysłowo cnorych w Kra- 
jo"'ych Zakładach Opieki Spolecznej pod 
fecho\\ em kierownictwIID dyrektora kraj. 
lakładu paycbj. w Kocboro\\le. Chorych 
umlulczono w jednym s pa\\' 1I0nych. Stan 
IIcaebny w dniu 21 marca 192& ""ynosll 55 
0IIÓb. Poniewaa wazYlcy umyslowo cborzy 
byli epokoJnymi pacjentami i pnwle 
wszyscy zdatnymi do pracy, StaroetWO 
Krajo. e Pomorskie nie angatowaJo do tu- 
tejszego oddzlalu dła um)slowo ehorych 
lekana-p8ychj at re. I
z powierzylo nadz6r 
facho"y dyrekwrowi KraJowqo Zakładu 
PlychJatrYCZlletl o "" Kocboro",le P. dr. 
Kryz8DowL 
łieJacowy Jekarz p. dr. 
ko- 
Jowek! obj"ł leczenh
 chorob cleJ..nych. 
Ioło_le wakuJI... 
Corocznie pn:ebywa w zakładzie w mle- 
m
ch letnich pewna ilo66 chłop06- 
górnołląsklch. Oplekuna-wychoway,Cł na 
tM czaa mianuje Zw. ObroDy KrMÓYII Za- 
chodnich. DzIeci __ eod%i.nnie pad op'ek_ 
lekarak-. W) kony" an_ prIM lekana u..- 
kladowego. Rozwój fuyczny chłopców był 
zadowalająC)". 
Obszar głeby uprawnej całego zaklad. 
wynosi fJ8,75 ba, w tem pole 5 ha. prsnna- 
czone na laJealenle: dochód z rolnictwa wy- 
nosi 107 952,?:l zł. roschód 100 OIiI9,ł.3 si, 
esYlty sysk 7852.Sł si. 


" 


Zawarłośt soli W wodach Polskiego 
Banyku. 


ZawartMć 8011 w wodach Bałtyku na. bowiem zasolenie decyduJe M. In 
była niejednokrotnie przedmiotem ba- o ronn.leszczenlu ugrupowab rośłln- 
dań. Najdłuż.sq. serjo spostrzeżeń po- nycb j zwienęcych. W r. Ur2'7 pona- 
siada literatura morza Bałtyckiego w wIa badania nad tI) spraw. p. Vlewe- 
wydawnictwach stacji Kilońskiej, JOO- ger z Warszawy, który zajeł się usta- 
na.tie nie jest ona ani dostateczna, ani leniem ilościowej zawartości soli w 
F«Odna w wynikach. wodzie monkiej. a ponadto czynil pro- 
Z&w
 eoli w wodach oceanów by oznaczenia substancji organicznej, 
WJ1lOIi 6rednio 31.])-/., w morzach tlenu, oraz koncentracji jonów wodo- 
zamkniotych jest ona, zależnie od kIl- rowych. Podajemy poniżej wyniki ba- 
dań nad procentem soli. Wobec du- 
. matu i iJości dopływu wód słodklcb żej rozpiętości zawartość soli w Wo- 
E rzek, mniejsze lub wIeksZ4- Wyższe dacb dennycb (11.5-13.0-/.) I po- 
niż przeciętne steżenie spotykamy np. wierzchnlowycb f'I-!i8ł-/. ) wedle da- 
w morzu Śródziemnem, w kt6rem, Im 
dalej ku wschodowi. tein procent soli nycb niemieckich, autor uwzględnił w 
wzruta tak, że w mont! Lewancklem swych pomiarach poziome rozmleszcze- 
wynosi 39-/.. Gra tu w&Żn1ł rol
 brak nie procentu eoli, dokonujec pomlar6w 
opadów. wysoka ciepłota wód j atmo- w glębokoścl 1 m. I uwzglednlajlłC nie- 
etery ID. Śródziemnego. a z tem zwja_ kiedy wody dna. Pracę mierzenia wy- 
". konał autor w czule od 17 do 27. VIII. 
zane szybkie parowanie. R6wniei przy 
czynla się tu mala ilość wód rzek wpa 
d.ają.cYCh do tego morza. któreby' obnl- 
iaty procent soli Natomiast w morzu 
Bałtycklem procent soli je!lt o wiele 
niższy, nli w oceanie. Klimat chl
- 
ny, nisk!-. clepklta wód I atmosfery, 
atłd obnlZOne parowanie, wiełka iloŚĆ 
Opadów I wód słodkich, doprowadza- 
nych przez nekl do Bałtyku, powodu- 
i... że jest on morzem najmniej slo- 
nem I to tem mniej. 1m dalej na 
....sch6d, at do 2"/. w zatoce Botnlcklej. 
Nas specjalnie zainteresuje stan zaso- 
lenia wód Baltyku przy wybrzeżu poJ- 
skiem. 
Publikae}e niemleekie nie II). zgo!- I. 
ne w wynikacb pomiarów na powy!- 
szym terenie. Ruppln w r. 1905 mle- 7. 
rzyl w zatoce Gdańskiej zasolenie ł .. 
otrzymał dla wody dennej (mle)sce I 
glębokoU nie podane) 11.56 - 18.0-/. 
zuolenia. Knudsen I Gehrke w r. 1913 ,. 
dla środkowej I wschodniej części Bał- 
tyku podają okolo 
/. na pOwierzchni 
morza. zał Katz w r. 191ł dla wód w 
okoUcy Sopotu 5MI/.. 10. 
Zebranie ścisłych danych. tyCUj.cycb 
ałonośei, posiada pierwszorzędne zna- 11. 
c:z.en 
 dl a hydrogTafłt, a takie dla bio- 
lotUi_ tl _ 
 a wite l BaUycldeso mo 


Mlel.ce 


.."' 
= "ii 
.- .. 
s- 
00 
.... 
0. 01 
.. 


Uwe,l 


I. Hel...,... 
2. W.Hel. ,.. 
20. ..... 
i. lCułnlu.... 
'" Chałupy.... 
w. W. Chałup. . . 
5. Miechy Sw.- 
newea .Wq 
W.I". . . . . . 
u. M)kIs Pł..t. 
aICiJ..... 


POrt. pr6bka II ,ł. 3. 
pr6blla s al. I . 
"_ ..30.. 
.. .. t.. 
., . I. 
.. .. 1. 


7'06 
711 
7'10 
702 
6.80 
1'g3 


PIICk. , , . . . 
Mi,chy Rew. 
a Rzucewem . 
Wielkie Mo- 
ue £. Hel. . 


183 . . t .. 

 .. . 2 o. 
6'151 .. .. 1 o. 
11IG .. .. I .. 
ł'U .. .. t . 
7'40 - .. .. 30.. 
'MO .. .. 50. 
8"11 . .. l'. .. 
7"22 .. .. I/I . 


.. .... 


. "... 


Jasłarnł. Ma- 
łe Morze . . . 
Jaatlll'nIa Wiel- 
kie Morze. . . 


Z powytlZJ'ch danycl1 WJ'D1ka. te I wodzie. Sajmnlej!lq 1I0U soli w 
 
b'ednia zawartoj(! 1011 w wo!acb pol- danych próbkacb wykryto w okolicy 
sklego Bałtyku waha tlO okolo 'rl... a Jastarni na Ma1em Monu (6.tse/_}; 
zatem wynosi około 20" normalnej próbki były tam brane po calodzIen- 
zawartokl solf w wodzie oceanicznej. nym deszczu. kt6a znacznie obniżył 
Po drugie, pomiary wykazały Ist- z.aaolenle. Natomla8t najwyższy pro- 
nlenle dwu wantw n1er6wneJ Ilono- cent w pomlaracb powlerzchniowycb 
ki: g6rnO mniej I dolno wiocej lłoą znaleziono w Jastarni na Wielklem 
Zróżnicowanie &o zwto.zane jest z łat- Monu (7.22-1.); autor przypisuje to 
n1eniem dwu pr.dów, głębinowego. o zwiększenie l10śct Boli mimo opadu de- 
większej i zwierzchniego o mniejszej IIzcZDwego, silnemu wiatrowi ł1ó łnocn e- 
zawartości soll Jednakie różnice po- lDłł. ktÓl"Y wtedy panowal. 
wyłaze mogił 110 zacierać w czule sil- 1 ednorazowe pomiary nie daj. jeci- 
nych wiatr6w I towanyszf('ego Im nak pełnego obrazu stosunków za,Aol&- 
wzburzenia morza. Do
odem na to nla zatoki I morza, co autor podnosi 
mogO byt pomiary p. DemJa w punk- przy końcu swego komunikatu. Szrze- 
cle l. dokonane po IlInej burzy; w głe- / g61nlej w okolicy Pucka u ujścia Płut- 
boko'cl I m. wykazaly 7.10-/. solI, zaA nicy procent 8011 zależec! bfdzIl od Ił&- 
w 30 m. 7.11-/. zasolenia. nu wód tej rzecr.kl; w okresie jej wy. 
Zewnętrzne zaburzenia, jak opad I lewów najprawdoPodobniej ulegat OD 
deszczowy lub kierunek wialn1, może musi znacznemu obniżenl\L 
mlet duży wplyw'na zawartoU IIOIi w A. A. 


Uchwały zjazdu 
buchalterów. 


Trzydniowy wuechpolakl IJud buchal- 
terów I bllanslałów powll-ł DastCPUjł.(:8 
uchwały. 
Wuechpolskl zjazd buchaltel'ÓW uwa- 
ta, te obowl
kowe parafowanie ulU 
handlowych WIDno byt belwqłędnle Ika 
IOwaoe. jako prawo juI pnetyte I utrud- 
nł&j
 atoeowanJa na.jnowszych zdobyczy 
techulkJ bucb&UeJ"YJneJ. Zja&ci Datom.l' 
wyrata oplnJ'. te w 
ku I ewenL Inl... 
aleniem obowł..zku parafowania kalłlo8 win 
0&_ byt przeprowadzona konlecznoAć nbn- 
wI
kowego udokumentowanI.a ZI.l!leów 
buchalteryjnych 
Tylko wprowadZMrle pnymu8OWt!JO P""- 
-.dunla kll
 handlowych IprowadzIe! 
mote nałetytą I&n&cj
 tycia 1000podarciP- 
go Poliki. racbunkowośt winna by6 pro- 
wadzona li trlko na ZU&d&c:h buchalterII 
podwójneJ 
Wyatłult do dał u.s1awod&wcl)'ch ł 

u l: t
aniem wydanł& prawa, chro- 
wąCl!io tytul ..buchaltera - bIlanalaty". Bu- 
chalterzy - bilaniiścI wInni byt z.arejBtro- 
wanl Inleprawne u!yw&nle tytulu bll- 
chaitera. bIlanslity" winno by6 Iąclo;oie 
karane. Przepilly nowego kodeksu bandl,,- 
wego. powinny uwierał wyratne potItant).. 
wienIl, wskazull\U osoby. podplsuj_ce bl 
lanI w c=harakterze bucbaltera. winny po- 
lladat uprawnienia sa.tejeltrowaDllao bu- 
ch<era - bil&De_t.J_ 


lako miDlmum kwalIfikacji dla Ul)'lka- 
nla tytułu .,buchaltera - bilansisty" I&I'
 
Jestrowanes o Ulltala li, ukońcunle ued. 
nl6j ukoly handlowej, równo
dneJ BIDI- 
nazjum wyhzemu. pieć lat praktyki bil. 
chalteryjoej orali dotenle egzaminu s nauk 
buchalteryjnych, przepIsów prawno - po- 
datkowych Itp. działów. okreAlonyc:h w 
rozporządzeniu IZczegółowem. W okresie 
przejściowym pi,c:Oletnłm licząc od datJ 
uchwalenia I wprowadzenia w tycie DI- 
niejelego projektu tytul .,buchaltera - bl- 
lanalsty" zareJatrowaneRo uzylkat błjda 
mogły bel_egzaminów olOby, n!. potia4 
j
e łwladectwa z ukoiIczonej szkOly b&n- 
dlowej wytej wskuanej, lecz udowadnia- 
jące odbycie przynajmnIej lO-letnieJ prak- 
tyki na stanowilku samohIelnego buchał- 
tera I zakwallfikow8De przes organizacji 
zawodowe. zaś ollOby. nie posiadające prak- 
tyki IO-Ietnlej w katdym zaA razie posl.. 
daJ_ce przynajmnleI ri-letniJI praktykę. bt- 

 musiały zlotyć egu.mlu przepiany. 
Zjazd uchwała zwróelt II, do właet. 
rządowycb I U8tawodawczycb o przy6ple. 
Izenie zadecydowania i wprowadl8Ol& w 
tycie Instytucji bucb&1teI'ÓW przysięgłych. 


Wy.okl poziom kulturalny .... 
rodu ...t le.o nalwl9k.z, .Ił.. 
Zapl.z .1. na członka w.pler.. 
J
.o towarzystwa kultu....no- 
OłwlatoW..o T. C. ...
>>>
'- 


Gdynia ojrodklem 
szkolnym. 
('.dyma w tyciu Pomorza I pol- 
..ki wybija się na czołowe miej.s.ce 
jako jedyny port Rzeczypospolitej i 
centrum na.szego eksportu. 
O Ue port w Gdynl ma spro- 
stać swoim r.ada.nlom, mua1 godnie 
'itaneć u jego boku m i a 8 t o Gdy 
!Dia. Mlasw GJvrUa mWJ1 zapewnić 
swoim mieszkAńcom ma.terjaJne 
warunki bytu, w postaci domów I 
ui-ic, wod;ci
gów i kanalizacji, gazu 
l elektrykI, ltd.; miasto Gdynia mu' 
si też stworzyć zarówno dla. swolcb 
mieszkanców. jakotet dla całego wy 
brzeia kultura.lne warunki bytu a 
wi
 w pierwszym nedzle s & k 
 I- 
n i c t w o. 
Samorz
d nowozorgani2:owanego 
mlaErtA Gdyni nie jest w stanie 
wykoDat tych wszystkich zadań, 
W%1'<ajecych ze wzrostem portu. 
Na 8zC'Z
ścifl Gdynia jest przedmio- 
tem dumy i troski całego narodu' 
,.b080 będziemy chodzili, a wybudu: 
jemy 
ynię" - oświadrzył proMeS 
Klubu !';a.rodowcgo w Sejmie, prof. 
Roman Rybarski. \\'sp6łzal
żnot1ć 
pomiędzy rozwojem portu gdyńskie- 
go. a mla9ta Gdyni musi wciągn
ć 
do współpracy dla dobra miasta 
wy naród, oa.łe państwo, w pierw- 
szym zaś rzędzie Pomorze, jak naj- 
bardziej zwię.zane z Gdynie. 
Rozumlejec . ZI1a.c.zenie szkolni- 
ctwa dla Gdyni i Pomorza opraco- 
wały Ministerstwa Oś\\iecenia oraz 
Przemysłu i Handlu plan całego 
kompleksu szkół zawodowych w 
Gdyni, a mianowicie: 1) Szkoly han- 
dlu morskiego, 2) rzemieślniczo' 
przemysłowej, 3) budowlano-drogo- I 
wej, oraz j) Szkoły morskiej, miesz- I 
cq.cej 8ię obecnie w Tczewie i 5) 
Szkoły jungów t. j. . niższej obsługi 
okrętowej. 

a koniecmość założenia tych 
szkół wskazywały potrzeby naszego 
portu. jakoteż wybrzeża.. Jedna myśl 
przewodnia przyświecała. planom 
organi.zacyjn)'IIl szkół zawodowych 
w Gdyni, stąd r:rodził się jeden wieI. 
ki plan budowlany - i powstanie 
na Pomorzu nowe wiel.ki.e środowi- 
sko wolne. 
Te szkoły zawodowe maje 8ie 
wzajemnie uropełniat. mają one ko 
-rzystać ze wspólnych warsztatów. 
pomocy naukowych, nauczycieli i 
instruktorów. Ośrodek szkolny w 
li
yni ma mieć t"harakter wybitnie 
r;
wodowy. Kapitanów i techników 
okt'ętowych będzie kutałcila Szkoła 
morska, Szkoła jungów :MA nii,są 
służbę nawigacyjną jak maszyni- 
-tów, sterników, rybaków, na ku- 
trach itd. Pel"8Onel techniczny po- 
trzebny dla budowy i utrzymania 
d«nów, dróg l
dowych i wodnych 
ma. przygotowat Szkoła budowlano- 
drogowa, a Szkoła rzemieślniczo- 
przemysłowa rzemieślników tak po- 
trzebnych w Gdyni, zwłaszcza ślu- 
gmach Szkoły morskiej 1 2 domy 
sarzy dla obsługi urządzeń porto- 
wych i przeł.adowczych, oraz stola- 
rzy-cieśli dla budowy i naprawy ło- 
dzi rybackich. Szkoła. handlu mor- 


Beczka bez dnae 
Rebusy emerytalne. 
Ostatni numer ..Piasta" (nr. zr z dn. 
7. 7. br.) za.stanawiajQ.C się nad eme1T" 
turami takie oto snuje słusme uwagi: 
- ,,\V budżecie na rok 1929/30 mam,. 
dosyć pow&ŻnQ. pozyCję, bo 150 miljonów 
złotych, wstawionę. na tak zwane em& 
rytury . 
Zobaczmyż, jak sprawa ta przedsf&.. 
wia się na podsta\\ie budżetu. który jest 
doakonałem odzwierciedleniem gospo- 
darki Państwa. Przytoczę tutaj cyfry 
wzięte z wydawnictwa Głównego Uł.ędu 
Statystycznego, prowadzonego pne& 
Państwo, dotYC;Z.Q.Ce sum, wypłaconych 
na emerytury. Biorę każdy mies4c 
kwiecień, jako poczQ.tek roku budŻ&- 
towego: 
kwiecień 1924 r. wydano 2,700.000 zł 
czyli 5110. kwiecień 1925 r. wydano 
w przyszłości przeksztaJcą się one w ł,800000 zł czyli 90%, .kwiecień 1
 r. 
"technicum", które będzie zacq.t- wydano 5,300.000 zł atyli 1009'0, k
ecleń 
kiem szkoły wyższej na Pomorzu. 192'! r. wydano 13,000.000 zł czylI 251%. 
Wybudowania i zorganizowania kWledeń 1928 r. wydano 15,310.000 zł 
tego kompleksu szkół zawodowych czyli 2899'0, kwiecień 1929 r. wydano 
w Gdyni podjęły się: 1) Minister- 20,370.000 zł cz,)-li 3849'0. 
stwo Przemysłu i Handlu (Szkoła Przyjrzyjmy się teraz tym sumom, 
morska i jungów, 2) Ministerstwo wydatkowanym na e
erytW'Y. Wpr08't 
Oświecenia (Szkoła. t:andlu morskie uderza nas zastraszający wzrost sum, 
go, rzemieślniczo-przemysłowa i bu wydatkowanych na em?rytury, poc:l4w- 
dowlano-drogowa), 3} Towarzystwo szy od roku 1926, a.yh od W)})8dkÓw 
Szkoły Handlu Morskiego i Techni- majowych. W roku 1927 wydatki na e- 
ki Portowej, które zamierza wybu- merytury WU"Osły 2 i pół razy - 251 %, 
dowat b u r s ę d l a 8 O O u c z n i ó w w 19"28 zwiększyły się prawie trzYkrotnie 
z całej Polski - 2899'0, a w r. 1929 zwiększyły się jui 
Towarz;rs two Szkoły Handlu prawie ł razy - 384". 
Morskiego powstało celem przyśpie- Cóż toY Czy w Polsce naraz aż tylu 
szenia robót budowlanych. ja.k.oteż ludzi stracilo zdolność do pracyY CQ' 
dla nawiązania jak najścUlejszego nagle tak. \\oszystkich starość ogarnęła! 
kontaktu ze sferami gospoda.rczemi Nie. Po wypadKach majowych zaczę- 
przy uruchamianiu tych szkół za- to specjalnie przenosić ludZI na. emary- 
wodowych. turę. ludzi młodych, ludU w większośd 
Program budowlany ToWW"zy- najlepszych, którzyby jeszcze przez całe 
stwa ustalono, wychodząc z tego za- lata mogli owocnie pracować dla dobra 
łożenia, że be-z rozwiązania kwestji Państwa. ledyne wad4 ich było, że nie 
mieszkaniowej w nowem mieście, byli sanatorami". - 


BLOWO PO_ORUIE 
- 


\ 


. 


Str. 3 


jakiem jeet Gdynia, niepodobna. 
stworzyć środowiska. kulturalnego. 
Rozwią.z.ać sprawę mi 
k;:aiTIi owł 
dla nauczycIeli i uczniów może. To- 
warzystwo tylko przy pomocy ma- 
terjalnej ca.lego społeczeństwa.. 
Pomoc przy budowie szkół gdyń 
sk.ich będzie żywym dowodem zr0- 
zumienia znaczenia Gdyni dla Rze- 
cZY}06politej i Pomorza., dowodem 
troski o młodzież, która w szkołach 
gdyńskich ma się przygotować do 
praktycznego wyzyskania. morza. i 
znaleić przytern swój chleb. 
To\\arzys1wo Szkoły Hamdlu 
Mors.kiego i Techniki Portowej 
UJkonstytuowało się 12 grudnia 
1927 r. przy udziale delegatów Mini- 
sterstwa Oświaty oraz Prremysłu ł 
Handlu, delegatów Izb Przemysło- 
wo-Handlowych z Bydgoszczy. Gm- 
dzil)dza i Poznania., Ligi Morskiej i 
Rzecznej, Zwię.z.ku Obrony Kresów 
Zachodnich oraz miasta Gdyni Pro 
tektorat nad TowarzylJtwem objął 
Pan Prezydent Rzeczyp06politej. 
który w autografie na. planie jasno 
podkreślił cele Towarzystwa: ..Tyl- 
ko liczny zastęp żeglarzy i kupców 
zapewni Polsce należyte wyzyskanie 
dostępu do morza... R. Z. 


t , 
rG": 
rp,41 ' 
\
 ł" 
..' 
, 


Toruńskie makarony 


'" 



...-. - :,- 
 
 
 \ . .._-'-

.
 ' 
 
 ' "..:.-;:-;--:;. \1 

'
 łł \'-
 ł -
!-
4 1 
2 /"\. 

:-._:.
 -   
, ,
;::'

f.., 
 :. :,
.
_.-
-_-:.; 
I '. ,
. . ""' . 
 
.., /liI I ,'- - . -, -' . ....
. 
- . . ':
 ... . .... , . .. 
_ ."... ..:I... 
 . . '..... . . ..... '
.:aa:: .. ., ..( \;, I . 
.. -"
 . 
 r 
. +,f... ..;, . . *"" .-1). - , 


 '...I
. ',." . ' _ . -_ ' , ' ...., I' -..::)\ Ii:
' '.-I' ,
 . , . 
 - .. .... '_ ",
"",'., .,... - - '.' .p: 
, .' 1:" --'!l-o; .... I

 .'ł4!.' "-, 
 - . ...  .".... 
 .,' --.'. / ,'P"' , .  
ł'I';.r/.\
 '1," .....
,-


, :--
,- ' .', ..'.- l . \..y--- . ." ;,
:, .... .O;.
"! q -, 
 ,. 
."
 '-.'
 ',
-\:,-"7- 
"" ,f, .....' --....,.. ..'t. .""" .. 
 ...... 4 ,-
.. .";: --:
 ".; ./.
,.. - '
 '..;' 
.., lł

' '. 1&. '
 . I r.. _.... - .......... Iti::ł) -)._ :!:.... '".! -. _.1 _....,.... ',.,. w_- 
... ;V ł , :': . '
-c. ' i ...... r--
 
 I I II"
 IAWOD01n'CI '" -
 .. ..-..:.. !.
-
 'f"
 ,-"tr 
 

':::ł 
, ::i1t:'

r:
fs.'F' ł :ltb 
 ".
 ' ..,' . 
 _ 
 G D -v N I · - --,,' _:..
: -: 
 .- 
 - - . - : - - J1 
l"ifił¥J.!'H :ił 
/LC' "- ..r J - 
..... J
 
 5 -'" . 

.' . 
"-'
 . t 

 
;.. :aL 'l' 
. - l"Z:. ' 
 -'" 
 
 "-i'"" r
s.:.;t 
, 
f
: : . .......--- . 
 -41 _
 ......... ............ . '. . · .
.
 _ . c:.. .,
 I 
", ......!. 
. ", - _ ", /-'7" ; '' 
 - - n.. ......
..... '-'.. __ _=-:- 

 _'.....::.:-=-".... --. ,'.... ,". :n 
,ił :....

. '- 
 ./ - .. --.0...:0- ............... .' 
;:ł-; ,
. . 
.\I 
.i . .IJ: __' _ '-. . _ ' __ 
 --.-S --=_- '. ,
., ..... ' c-:: , ';. 
i ,"-r, ..., . 
.'" :"." - .."
 . . f " _ 
" -, ,; ". '7"" .,'. . -.,.,1.-: )., -
. , li i 
. 
 ........:r-. . _. ' , . ' t.... ., ........ 
' ., .... , ,__ "',. '.' '
.. " 
,. -- ,:I!-.... '-"', 

).' ", 
.
 ' ,
_ '. =...... . . _. .,,
 .....i.4- L -. 

""'

 \ '. '-"" \ 
":
;.'-;'



 
,,
.,
... ....
, ''' 
 
.łI.,'' ., 
, ,'" 1: ..v.. - ".p ... I
 ... - '
'. 
 -w '\ ..;.
 ";: -
;'-""'

_"::""-
.'''' ..... "'.,:- -. 
"":,,,,\......, .. "'. 
i,. '. ' .kt ,.. UJ1Hi.].!i.:::mJ:j.I, 'T . - .' -,' "", "ł.'" _..-- .
- ..
..',:: .

' '
'
':" .' ' 
"...rr
 .
 
 
.' " .. :." "1 _ '-.,.. \.
 -', '. 'ii"
' ,_.-' ... -, _ I';--
. ,""-.;",,-,,'...
'..). .
. 1 
}
1; "'r" , , ['l"Tm """m'1'T 
 , - Ą -:"
, .. . -. II! 
:..i-8{
 '. 
.. 'I ..: '....It'i,.:- ',;: :-::, .
.
.. ; -q: 

 ł ł.')1,
 
 - ,.-' . . i
 ' 
! , .. .. j. iJJmIHl
1 :- iUnml j . 
 -:
 ',. , :' '
.I
 '( ' 
!r :: 
.

 - - . - '" . 
'

 -: 
- ..; ;

\ 
'
:
J 
 \?';-1"- 
 ,,'
' ,-C .P/4P" ,jT (IIIIfi[ 
,- -- : 
_":- '. ... _ -' "'
 .
. 'I
", 
 ' "0:" -
_ ':'-.. "
A
 " 
 M 
i;'
 'ł::f',;..:' !.._ ..,
",' ;, 
.'1' 
(
. 
-:.,.. ,
':. ,,

. '-. 
 II
 I '
..... .... ':.
.

!: 
lt\ :f:, 
 ...J": tli [liii IR: i 11 p.o .f J J[@ '
'
-
 

..;, 
:
: 
':I..fL J..L
 '. . '.' "
m. " 
l': 
, \ł'" 
.;.. ,1'';'-:'" 'H .",.n 
'" . D' ' '. 

"C Jat.;." . . .... .

"f',,: 
 ,
 ,. 
 . : ' I 
,,,.1
 'r1¥""'" . 'f"\;O , ' - f .' ' ." ." 
,... .
,. "." ',' ,
, -. .... ,.
.., ..,' . 
'"t - ., 
I "
 ". _' . '. .-:.-:. .
' " . , ,,,. .
, .:'.
. . , "",,;,,
 :." 
"" ',":' 
'" 
'..i1'
.. ,':O' .-- , .' 

 '\. 
 . _ ... .0-' .,.U....
I '*&Do"r.;.o. _ _' ....--..--- LEGE"DA
 . .' .. ..,.,.,:
 .D....
.. ..c...... -ot.wc... -...'
 ... "\ .' ... r. 
I f 
 :;." ....... . .....UA'..... ","o.. ..II.....'... ..........łł. :.a..oa.o '''.',;;\1. . ..a'a----. '1-.0.. U1łr '-""O.,... .. I. ".0.. ,,,..0. .. eo.. ..".10... - -- . 
.,"P ".. . "ł .;- 110 ."".. .". ..'o.. ..o.,., . U_I".O." u......-.....,... .... -łłJ'" :.,.,.... ......n;-".:. 4 .. . ... . ..: ł,.J 
:' 

,
,
... ..: \:;;
:E;:i
_
""; 

 __
.".. ...d-- "o': ..'
','..-. . '.
 
::_. _ =.._.. .":_ _o. 
-'
.:'
'
 £..tT 
::::-:.,.:i:.:..
":"

 ...'"., '
.
i 


lUł niedolklQnione CO 


. . 


do jakoki zawartoki 
białka i i6łtka o re z 


W I T A M I 
. 


Podaj toruliski makaron do stoJu, 
. zbierzesz uznanie domowego ze6połu. 


Toruńska Fabr;.. ka M:Jkaronu 
L Sicll'au . Ska 
WI.'c,1 Sp.dkoblercłf W. W..zcze",.kle..o. 


Wy.tawlamy na Pow.zechneJ Wy.tawie Krajowej. 
w Hali Przemysłu Spoiywczego 


ski ego będzie przygotowywa.ł.a sa- 
modzieln)"ch przedsiębiorców, _jako- 
też pracowników dla biur handlo- 
wych, trudniących się importem i 
eksportem. 
Do 3-lptniej Szkoły handlu mor- 
skił'go bCdą przyjmowani uczniowie 
z 6 kla.s'1-n i szkoły średniej, do j-Iet 
niej Szkoły n:emicślniczo-prZl'my- 
słowej chłopcy r; ukońc
 8rJ.oI
 
powszechną. 
W 1928/9 r. wykończono pawilon 
Szkoły handlu morskiego oraz 
mieszkalne dla uczniów i profeso.. 
rów Sz.koły morskiej, kt6ra przeno- 
si się z Tt"zewa do Gdyni 
Z dniem l 
Tześnia b. r. będzie 
uruchomiona Szkoła. rzemieślniczo' 
przemysłowa, wydział ślusarski j 
stolarski. a 1 lutego Hr29 r. ma być 
urut"homiona Szkoła ha.ndlu mor- 
skiego. 
W pierwszym. okresie organiza- 
cji gdyńskie szkoły za. wodowe będ
 
miały charakter szkół typu średnie- 
gOj nie ulega jednak wątpliwości, że 


, 


,
>>>
. ... 


5LOWO roMOR.UJB 


- 


Towarzystwo Przemysłu 'Metalowego 
"K. R U D Z K I I S
 " 
Sp. Akc. Warszawa, Fabryczna 3. 
Wzmocnienie mostu kolejowego przez rzekę W I s ł ę 


Przecbodząc obok lub przejetdtając ska lhTek"jd KDlei PaJ\sh\o\\)'ch. Au'o- 
przez Wisl
 '" Toruniu, pat
)'m
' na p,
a- rem p;'ojeł;!U jesl pan int) mer BłaSJ:ko- 
et: polskiej firm) .,1\. Rudzki l 
ka." f Ir- wiak. kipfO\\ niklelll robot · l"Iullienia U)'' 
ma 18 ZJlana jest z \\)'kODaIlych w osIat. rek,'jl p. int)'nier Plz)'borowski. \\'zmoc- 
nich latach wielkich prac Z zakresU kon. nienie 1ll"S!U koll'jo\\"ego w Toruniu ple. 
Slrukc)'j telaZll)"Ch i budowniclwa most 0- gało DI \\ )'mianit' belek telazn) ch. bieg- 
w ego. te wymieuimy wybudowa O) .\ III.' llący,'b pod Sl) nami wzdłu! caJł..go m03tu. 
lach 1913-1916 gigaDl)"CZD)' most przez t. Z\\, po.Uuznic oraz na \\budowaniu. po' 
I'lek
 .\lUur pod Chabarowskiem na L)a. mio:,lz) torem k"lejo\\"}"1U i Jt'zdnią koło\\"O\, 
'I"kim Wschodzie o dlugo:!-t:i :?5VS m i \\11.' pi(ClD polc::tnych \\Zmacniając)'ch diwi- 
dze przt;oei tela.zDych 1:.- 1Xt 'OlIn. 1" \\ ie! g aro\\", narazIŁ' t)'lko na dutych lOO-mel. 
radjos'acji nada\\at'j \\ Wal"Sz/lwie o W)' row)"Ch prz
slach. 
;;,'K",;t:i po 1
; III, i'lldo\\
 i o,1budo\\C: 1110. Zsrowno \\yn,.,na podlutnic na nowe. 
S;ll im. hS. J. PeIlhIlO\.-sklego \\ \\ ".-sza' l lnaCl.nie silniej:;le na ,'ał)'m. kilometrowej 
wie. III,''''U kolejowegl l n3 ,'let'e Jadry długosci mo:!-citl. jakotet j montat \\zmac- 
pll" mOI"ZU .-\drjaiycklelJJ na linji Split
 niających dż\\igaro\\. w)'konane był)' bel 
hain .\ KfO: . esl"-
e 
HS, \\ykonl'nego I I przI'r\\) luchu koiejo\\e_o i kołowego. 
zmoillvwanp;:,o 19_
 r, 11,1 Itd, Podkrt':!-lić nalety, te podczas roboty 
,y ciagu ubief:"łego i 
:et
cego rtku fo I wykonanej w iśde amer)'kanskiem tern: 
,. 3!"
Y,;I"O "K, Hudz!.l I 
ka . dalo Sl
 po- pi£ (mon'a! 5-ciu wzmacniającycb dł\\.l- 
lUac I na ł'vll1vrz
. w}'kon)"wuj'ł': \\" To- garow rozpocz4: 10 23 sierpnia llr:?8 r.. u- 
rUWU \\ Zrr.vc
H"1Ie illOHU k
lejOwt'g,,: kl'l1t-zono 28 lulego 1{t
 rJ. pn:y bardzo 
przez 
ek
 \\ 151c:, oral budow
 3 i'rzl'g
 I cic::t.ii.lch warunkach a1mosferyczn)'ch. 1'0- 
\\ ych filaru\\" Da. "eo
nach .e:azno:,etono- I ilt) b'h\'it'm lUe przerywano ani na jeden 
'l\ych nowego WIejskiego moslU. Jedn" z dzi6Ji, pomimo mrozÓw, dochodzących Uf) 
naJlmhllE-jSz)"Ch robol'. mOSIO\\ }
h. . \\:)"1..0: 30 stop'li C-. nie było ani jedneg.: pow at- 
nanych przez T-wo, .)\. Hud
ki l 
ka. niejsze
o wypadku z ludŻD11. Ruch kolt'jo. 
", cląg
I
' '5t
tlllC
, b.)'ło me\\!1tph\\le W}'. bardzo. zresztą 01)'\\ iony. bo "yn03Z4' 
\\lIDCClIleme Inootu ko,e]O\\. "T(lrunll.. C) 113 por,ąguw na dob4:, nie dmmal naj' 
Zbu,1owan) \\ s.jedemdzi
iąl)"Ch la. mniejsTej na\\"£t przt'r\\). 
ie b) lo sporz.ą- 
tacn ub. stuleci:!. mosl ten. służao \ra. dlonego a' j j,-dnego prol\lkólu O ch" ilo, 
zem dla ruchu kołowego, c, 'zał oie za \\ eOl choćby zatrzymaniu jaki"l!"oś poci". 
slaby dla kmsuj\c)ch obl'Cn.. ciO;:lkieh pa. l gu, ,pomimo. te robota w):k-:-ny,\ant. była 
. ro\\-OZO\\, bądl wprosI na tone kolt'jo\\ym, bądt ,et 
Projekt \\ZIDvCDienia opra.:o\\ała Gdan- lUŻ ubok toru. 


"' 


JII
 

 " ijr' 
.. 
. '''"'. 4..- 
'\:: " 
, ;" " p- 

 
..... "'- 
" p
.. 
 
 
,.,. 


- 
.; 
:
,,
 
. 


"" 


.p .!
r 
.. .. 

 


" 


... 




 


i 


.... 


-.. ... 


"? ---
 

 '" jt'I' "\ 


-.
 -. _../:-1 


'4./ 


. 
 . f AJ- 
 -:
 
,  , 
lo " 
.
 ' 


-- 


..t.'
 


,- 


 
..- 


... 


" 


-- - 


r 


'. 


"'. 


. u"'. 


'\ 
..... 



 -
.. 
"I
" .c 
,.... . 


.- 

.- .. 


J.'- 



 "" 
'3' 


,. 


-- 


'-'lm! 


« ... 
"'"

 


Figara Dr. I. 
Wymiane podłufnic prowadlono przy 
p?TDocy specjalnych te/aznych belek roz- 
bieralnych, t. ZW, prowizorjÓw, k1óre za. 
kladanr bJoły na poprzeczne belki mostu 
podc
\\)'ty\\ały tor przy pomocy zaklino
 
wawa mosto\lonk lPOdkład6w kolejowych) 


i.w ten spoc;ób o
oba.1lały stare podłut, 
lilce, ktore na:ilępnie motna b) lo usuwae 
po 'I\?'ci
ciu 
nośnych nitowanych po- 


clen I .za
Jlenić na nowe. Wszyst- 
kie \\ ymlenlOne podlutnice wobec 
ro:tnycb \lo) miarow Z\\ ichrowanej jut 


ł 


l 
.... 
t. 
;' 



.- 


-
' 



- 




 
. 



..... 



.
 


ł 


... 


:",
,- 


A. 
..... 


" 


,.;ł; 


r ,". 


.., ..... 

 
;'_. 



 


4-. 


,1!¥; 


":'
 


"0/. 
 


.. 


A 


,"." 



 


",/ . 


..;,/ 


" 


i Jj.I4 



/.'''-9
... 


,:,/
. '.;.v.
 


FłgQra nr. 2. 


po kilkud&.iesjeciu lalach pracy J.on- 
st!"ul..cJi m08towej. musiały by
 do- 
J)łISOW) \\ ane na miejscu montatu. Potl:t. 
n8 wzmacniające diw igary Arodkowe mon- 
[Cwane b)'ly na rUSlto...aniacb. oparl)'ch 
na palacb, w bijanych w dno neki Uli. gle' 
bokość 8-ł m. pn)' pomocy parowego ka- 
fara (b&by). 
Dwa rusztowania od »trony Torunia 

liasta. r.najdujące sle w n\łI'C,ie rzeki \n 
sly. mialy ot\loory po 25 m szerokośct dla 
przepuszc!8nia statków, trale", I berlinek. 
Utwory le przykry le b)ly specjalnie wy. 
konan\ konslrukcją. telazną.. twonĄcą ro- 
d!aj malych mOl:ltow. :\11. f
 nr. I U\H- 
docznio"'l1e sl\ dolne rusztowania monlato, 
we. jut wybudowane w prz4:słach pierw- 
9!em i tneciem i w budo...ie w przt"śle dru- 
giem. 
Ustawianie na miej:ice posuugólnych 
cZ4:
ci wzmacniającycb di\\igar6w. o WR- 
dze docbodzą.cej do MOO kg. uskutecluionłl 
bylo pn:y pomocy specjalnie zapro)ekto- 
wane&.: i IIkonsU"uowanego kroUlU telazne- 


wł Toruniu. 
j 


go o nap
zie elektrycznym. Kran ten o 
ro.pl
loAd n6g, odpow lauaJącej odlill:powl 
dzwlgarow slarego woalu. a w iec II 53ł m 
porus.ał się po Iłzynach. ulołonych nil g6r. 
nych rU9Il0\\aniach, _"',cych DOłio
 
drogę dla kranu. 
a lig. nr. l wldst 
rOwniet W) budo\\ and Jut rUłztQwaula 
podkral1owe na gÓI"II) cb "....ach .Uwi6( a r6w 
pierw c o )11'!,:sla mosłO\\ ego 
Celem Pł"Z)'śples:umia !"t.boty 
 y\sonau" 
narau 8 dolne rUll!lOwaniR monlatowe I 
dwa górne pudkl'OIlU\\e. Kt(,re nał!łC:I'nie 
b)ly przenoszone dalej. :\'ont1lt p....lł,:po. 
\lo ał od pra\"\ego do le\ugo buegu \\ i'ly 
tak. te telalny kran momatow), zmonto- 
wany na l,ierw8!em I,..
ę..le, odbyl drog, 
po IOrD)cb rUIIMwliluach at do piąte..o. 
gdzie został rozebrany_ "'IA., 2 Ilu!ltruj" 
prR
 kranu przy montatu AńmeR o pRU 
w zmatlliającego diwigara w CZW..IUro du 
tem pn4:śle. Ogólny widok mostu po ulwn. 
clonem montatu \\zmacDlajl\cyrh dtwigs 
rów U\\ IdOC%nlony jl!łil na fia. nr. 3. 


II. 
 
 .
 


t,' 


,. 


. rP-: 
 
9" 
.. , , 
 
. " 
.. ' 
.
 
" 
. 
?
 .... 
ł 

 J 


..
." 


::

- ...' 
,.I .

..fi 

 



 


.' . 

 . 
, 
". '...'ł ł \' I 
.. 
..I-.. l' tA.. 1 
 
-- ,- 
-. .... 
-- - 
. 


" 



.. 
. 


- 



 


Figura Dr, 3. 
:'ola !akońC'Zenle kilka C)tr. W czula 
naj\\ ięk!'zego roz
 iniecla robót pracowa- 
ło łOI) robotników. ZmonltMano razem 
30.30 000 kg konstrukcji telazneJ. Na gór- 
nr I dołne rus!towarua, podruAZl6\\.IU itd. 
zutyto 2063 melrów s!eścirnnych materJa- 
łó
 drzewllych. w tem 540 metrów AZe- 
śclenn)'cb desek. Zanitowano na mleJIICU 
budowy 270000 nitów. bądt ręClnle, 
dł 
pnrumalYClnie. 
Podll.reśU
 na1ety. te wzmocnienie mo- 
stu kolejowego w Torowa w takim Eakre- 
sle i tak ctętkich wanmkach wykonano 


góle po raz p je r w 811 w h.Istorji tech. 
nilU mostowej. 
Wllzystkir materjały telazne pochodziły 
a but krajowycb, wykonanie kOD.lltrukcJi 
UI!
ut

nUa moslownia T-wa "K. Rudzki 
I Ska. w 'fIńsku 
Iazowieckim. Montat 
na miejscu przeprowadzono przy pomocy 
stałych majstrów T-wa ..Rurł!ki i Skll.- I 
"'fląC%Ilie rzemlełlnikÓYt i robotnJków 


- 


ols i przemysł 


.... 


".: 
. 



; 
1-., -,--:S. 
... 


t. 


Polaków, Owle trlf'cle pracow IIIk6w rc. 
krutowało !Ile I Pomorza, a jedną lrzecl" 
stano" Iłi stah m08!owl praco\\ nicy T .\\ a 
"K. RudzIU ISkL'" Rzemif'1\lnu:y I rołol- 
nicy pracowali w bardzo cic:tkich warun. 
kach. jAk Jut W1Ipomnlano pny mroEftch 
do 30 stopnJ C. docbodzących, w ri'lldem 
napięciu I niebezpieczea\atwir wobec co 
kUka minu' przf"ehodz4C1ch pocitUJów. 
z 1a.drp)¥ nz J_zcu swą pracĄ znl1 
ne nil całym 'wjecie pIety p o h'k i e g o 
robotnika. , 
Jak slwierdzlł podnu wycteczkl Tech. 
olClnej Rad)' Kolejowej. która odb)ła sl
 
w druu 28 slycznla b. r. (p. fiB. 'nr. ł). 
p. proł. Andrzej PAZenlck\, d
iekan Wy, 
dziaJu Intynlerjl Lątłowej pollłf'Cłlniki 
WarazawskleJ. nie roln..bujemy JetdziĆ 
!8ifJ'ani
. aby uczy t się. Jak nelet)' wy. 
kona
 'rudnlł robotę mostową. 
lDł. błoni Płaczt.owslti. 


..... 


.. 


-..,r' 


_-ł-: 


! 1 4 
. 
... 


.t 


. 


-
 


...,.. 


I 
I. 
 
I ,.

 


1:. 


' ... 



 


... 


.I 


ł 


:!':, 


... 


;(".,.r" 
:---.:-' 
I 
 
I 
. .-.. -! 


, 


ł 


!'---, 


,' l i r '-t 
 

 t!t' . 


F'fl'tra nr ł. 


" 


-. 


, , 


"'& 


Popieraj 


. 


_. 



,,
'\ 
I 
I 
I 
'." t 
I 
:.j 
,] 


.......... . 


... 


"'-ilr.." 


t-'" I. f'/.tł 



 


krajowy I
>>>
BLOWO POMORSKIE 


tl;tr5 


- 


Cukrow i a Ch e'mź, ńs a S. A. 
I [ 


Chełmia. 



 


I 



 
 .l 



II;' i" ił! D 
l.! ,nł 
}.t. f¥_ ,
!! 
lt
, ;
 

.. z
 s
 .i:/ 
-!;.... , 
 
f7, 


....,+..: 
. 
. 


,,' ;
;. :ir '

:'
1; 


:;;:. 


,'". 

, 


"f
 


. ". 
 .
 


f 


" . ił 
'. 


, 
*" 
...
;ł'. 


, ?', 

 -f 
.1'1 ' ' . l 
f!i '. 
- 
, \;.. , . 
.. 
" 
.,-. 
 '" 
... 

/' .-' " 
C7ęściowy \\idok stacji w)-parnikOw. 


,., 


, 


III II '..LL · 
,. . ,I 
f  

 
,.. 
.,. t. . '. ł " 
.:1 
,... ł 
 J 
.. 

 
'" . 
t 
Czę
cJowy widok Cukrowni. 


...., 
;-
 



... 


 . 


.. ' 
(ol 


-1 


-

, .-,... 


/h: 
. . 


... 


2 


... 


ot 
ti 
. I 
:1} r 
II
 I 
: 1,1 
J 


"; 



 
'., ".' . 
.,. :,..,.., 
.,." .
, . 
'''
 


, 1 
.- ł ,;. 
"' 
 , : 'Ij. 



 


-'!.o .., .
 



. 


Aparat ..Ella" do wyładowywan;a bu- 
rak6w zapon'OCI) C':tn;{ n'a zimnej wo- 
dy 5-8 \\agon6'A' na godzinę. 


.', 
- , - '-.... f! 


f" 
,\ ' 
J
 


.ł.. '" 


 !.\- 


, 
I' 


, 


" 


'. - 


'" 


. l \. 
:
j 


'-'ł '!: , 
,; y,. 


, ł 
.' 


. '. t l,t 
Infij '1 I '. Ii 
Jt1! ' l ;." 


/ .
'''' .. 


__t.. 


J 


I 'I" 
l fJ,t.. 
: J
 1_ 
lT' f 

 
l' .. .lt. 
" 


,
 "'- 
f" 


" 
. : 


i"; 


..; i 


f '). t 

.. 
 . . 


.L'-' 


'H;". 


\ 


/. 


" 


,ł 

ł 



 


i 


.w 


 'j 



 


-
 
- ,.:i:' 


.'" 


'-, 


.." 


"",.... 


.".. . 
': 


- ,.: 


v' 


.. 


,.. 
" 01':.' 
i: _,..:t:.; 


ł 


-r- 


i 
f.::r.. 
- .

 

 


", 


- 

 . 


'.. 
..... .... 


"" '-:' :o. 
"
 



 


.. 
 ...-. 
 


Suszarnia w}-Uok6w o ruchomycb ru- 
sztach ogniowych, wysusza ca 1000- 
1300 centnar6v.- w 24 godz. 
To tet t
m więcej czynniki miarodajne f 
s!)QłE'czne powinny zaopiE'
:owat się tym 
produktem z kt.órego tworzyć motemy 
najpiękniejsze artykuły i sprzedawać ta- 
kowe za dobr:& walutę a przet.o motem,. 
poprawić i v. zmocnić nasz bierny bil8Jl8 
handlowy. 
Kierownictwo techniczne Jako dyrektor 
Cukrowni w Chełmty dzieny w swem 
sprętystem reku p. dr. Ernst Lange, 
gdańszczanin z pochodzenia.. Dalsz_ admi- 
nistrację tet"hniczną stanowią pp. wice 
dyrektor int. Gustaw Schramm. asvstent 
int. Adolf Busch, technik Gustaw v. KriH, 
główny mechanik Paweł Strótyna., in- 
spektor plantacji Kazimierz Orlewicz. na- 
czelny kierov.nik biura p. Gawronski, 
główny buchalter p. Kopp. 


'1- 
Czę
dowy wIdok warnIk6w I produk('jł 
Jptell nynimy wzmianki w dzisiejszym 
numerze o tyciu I dorobku gospodarczym 
POl1łQ1"u. to nalełv tę potętną placówkę 
łakll iMt Cukrownia w Chełmty, zaliczyć 
do SSPl'f'gU pierwszorzędnych lnstytucyj 
121 tylko przemYIIJowych - ale gOllpodar- 
ch I finansov.ych. Cukrownia w 
Chf'łmty. Jf'st jedną li największych w ua- 
!IIzcj RzeczYP0t5polftej I nie tylko ... całaj 
Europ:e. ale st" ierd&ono. te ronna jej 
produkcja i przerobka buraków jest naj- 
1'o'iększą na całym kontynencie świata. 
Zwatywszy. te dzienna przeróbka bu- 
raków v.ynosi ra 75-80,000 centnarów, to 
nie trudno zdac! sobie sprawę jaką sumę 
o.iiągnipmy po ukończeniu kampanjl, któ- 
ra trwa ok()ło 3 mif'sięcy bez ładnych 
przerw. 


'-' 


Częściowy widok warnik6w II prQduk"ji 


PlantarJe buraczane zakontraktowane 
powytszej cukro\\ni wynosiły w rokll 
1913 ca 8.000 h, t.o w roku 1928-29 wyno- 
sił)' jut 11.100 hektarów. W ubi
ym ro- 
ku cukrownia niemal gruntownie J:0t5tała 
przebudowana i stale jli FIl: rozszerza i 
ulepsza nowcmi aparatami w celu ekono- 
micznl'go v. yzysL.a.nia buraków przy mi- 
nimum pracy. 
O 'romJlarat"h I wielkości Cukrowni w 
Chełmty świadczy to, te na ogólnli il()
ć 
cukrowni w Polsce (72 czynn)'ch), przera- 
bia i dostarcza ca 10% ogólnej produkcji 
w kraju. 
Dlaczego mówimy te cukrownie są l'8: 
za przedsiębIorstwem przemysłowem I 
gospodarczem takte instytucjami fina.DJlo- 


wemi - rzecz prosta i zrozumiała - rol- 
nictwo bardzo wydatnie jest zasilane płyn 
ną gotówką i korzysta dla swoich celow 
osobistych z ")-datnycb kred)-łów pomi- 
mo, te towar zakontraktowany dostarcza 
... X miesięcy. 
Konsumcja krajowa cukru wzmaga się 
z każdym rokiE'm o ca 1 kilogram na. gło- 
wę. lecz wskutek zwit:kszonej produkcji 
ta konsumcja nie jest wystarczającą I ten 
szlachetny produkt dostarczany krajowi 
nieIIl& naletytej oceny, ani w sferach mia- 
rodajnych ani społecznych, gd)-t dziś wy- 
W6ZąC cukier zagranicę, sprzedawa.t go 
musimy za bezcen. Ostatn'o ceny za cu- 
kier na rynkaeh światowych osiągnęły tak 
niską tendencję, te w Londynie płacą 
36.- zł za 100 kg. loco stacja wysyłająca.. 


SORN i SCHUTlE Torun, fB
ry
B mB
lJD i 
o!łów omewnia tel BIB i 
łBIi. 


Najpowatniejszem przeds
blorstwem biaczy, zmontowany na Wiśle. odjechać większać. W roku 1923 zostały warsztaty ninnie oobrze i wzorowo wykwalifikowa.- 
przemysłowem w Toruniu jest firma Born mógł ł- drogą własną siłą na miejsce ' firmy bardzo powatnie rozszerzone przez nych urzędników oraz dzielnych monterów 
I Schlitze, fabryka maszyn i kotłów, ist- swego przeznaczenia, drugi pogłębiacz zaś. w):budowanie olbrzymiej. 
ali, przeznacro- zatrudniony jest jut od dziesiątków lat w 
niejącą jut bezmala od 7;; lat. która w c
- wagi około 100.000 kg. przetransportowany ne] na budowt: !okomobll I przez ustawie- firmie. przyczem istnieią liczne wypadki 
sie tym I małego przedsit:bi
rstwa r
zWl- został w stanie rozebranym koleją na pole nie całego szeregu ciętkich, dutych i naj- te ojcowie i dziadkowie icb przez tycie ca.- 
n4:ła się do chlsiejszej pott:gl zatrudmaJąC dżiałania swego tj. na granicę litewską.. nowocześn;ejszych maszyn pracujących z łe zatrudnieni byli równiet w firmie Bom 
obecnie kilku
et robotników; wyroby os- gdzie zapomo
ą monterÓw 
irmy zostal pre
):c)-jn()Ścią l/Ino mm.. i przeznaczonych i Schutze. Właśnie temu dziedziczonemu ! 
naczonej firmy rozpowszechnione są !,i
 zmontowany I oddany w utycIe. . C

SCIOWO do wytwa
Dla wałów korbo- długoletnią tradycją związanemu składowi 
tylko w całej Rzeczypospolitej PolskIeJ. I Równ
legle z budową p
głt:bl
czy roz- w)ch ,?ra]; do o
rÓbkl. W)tworzonych we dzieln)'ch monterow i fachowców zawdzię- 
leca równiel zagranicą a uawet innych poczęła SIę w w
rsztatach firmy Jesz.cze w wlasneJ odlł;wnl cylIndrów parowych i aa firma w wysokiej mierze sukcesy i roz- 
częściach kuli ziemskiej, nie wyłączając przeszlem stulecIU budowa 10ko
0
11 pa- ram 10komobllowy
... . woj swego przE'dsiębiorstwa.. 
Afryki l Azji rowy ch, potrzebnych do uruchomleDla wy- .F
bryka Born I Schutze po5],ft.da od 
Początkow
 przedsiębiorstwo trudnił
 twarz
nyc
 przez fi
ę 
głt:biaczy, który 
z
eslątków lat własnli odlewnię telaza, . Bardzo czt:sto się zdana, te monterzy- 
.alę budow_ I v.ytwananiem maszyn rolnl- t.o dz:ał Się coraZ więcej .rozszerzał: Dle która. oprócz zapotrzebowanego we firmy przez przeszlo .pół roku przebywają 
czych; w roku 1886 rozpoczęto budowę ko- zadowalając się potrzeb
ml lokomobil dla własnej fa
ryce ma
zyn_ c;'dlewu - takowy zagranIcą, by ustawIać tam samodzielnie 
Uów parowych, a w roku 1890 budowę po- wytwarzanyc
. przez flr
ę pogłę
la
zy, dostarcza Jeszcze wIelu Inny.m fabr)-kom na 
o'l!.ych. n:eznanych miejscach pracy po- 
głębiaczy pływających l lądowych. W lecz zaspak
]a)ąc 10komobllam,1 z bIegłem masz)-n na .Pomorzu I w \Ylelkopolsce: w gł
blacz
 fIrmy l
 .takowe przebudowyw
 
dziale tym firma w przeci
u prawie łO czasu rówDIet zapotrz.ebowan
a przemy- szczeg61D
ścl zaś do stocznI okret
":e] w stosowDle do zmlenlOn}ch warunków l po- 
Lu coraz więcej się specjalizowała I jest słowców na rynk
 
ra)o
ym I mlęd
yna- Gdańsku I to zwłas
cza dla Gda.ńskle] Bu- trzeb. c:'trzymując przytem drogą eksporta 
obecnie nie tylko jedyną odrębną i ape- rodowym. RozwoJowI 
zlału budo"") l
- dowy 
krętó
 wys).łane b)'
aJą odlewy 
szelkle potrzebne zapasoYo'e i uzupełnia.. 
cjalnli co do budowy pogłębiaczy fabryką k?m?bil. sprz_yjał
 o
ol1

ność te w kra , JU na tysIące. kIlog.ł:amów wagI ka.tdej po- )ąre czt:'ŚcI masz)'n z fabryki Bom i Scho. 
w kraju, l!!ez naleły do nielicznych tych nIe 
tn
la I .Dle IstnIeje 
ruga. fabr) ka szcreg61
e) sztukI.. '" tze z własnych jej 'I!. yrobów. 
fałlryk maszyn w kraju, wyroby których na clętkle staCJonowane lokomobIle prze- Fabryka .od zB:lotl'nla, jej zna.Jdu
e SIę Przy wytej określonycb warunkach I o- 
swle eksportowane bywaj_ zagranicę. mysłowe. By zapobiec dal
zem
 sprowa- st,ale w.posladaDlu ł'c;'dż n}' zalożyclE'la, a kolicznościacb rokować motna firmie Bom 
W bietącym roku 
08tarczyła. f.inna dzanl
 łokomobil -. aagraDlcy fIrm,,: B0ł:n. k
ero.wDl:ctwo f
brykl 
y
onują o.becni!' I i Schut
ł: dalszy: 
otychczasowy pomyli&- 
Bom I SchiHze 2 pogłę.blaczy dla MlDlster- l.schulze w ostatmch la
ch budo"ę S\\ą I \\ Duko\V,.e tako\\ego. brolla Int. dr. Konrad /1Y roz'l!.-'OJ przedsiębIOrstwa i stale powi4:k- 
stwA Robót Publiczn)'ch. Jeden I pogł
. . lokomobil bardzo &nacZUlI' poczęła po- Raapke I ,\lfred Raapke. Cały sztab tech- ;:szający się poP)-ł na wyroby tej firmJ'. 
;. ." I i l ; 
 ' :t
.:;;
 ,,' ;', 'i '
."'r;, ,:; ,}, ."
:' ',
',- ,
:':7 
 ' :..
\" 1\'. 
!, 
.. 
 . ,, ' 
 .." . ł ".;.' !1
 ;'
 J PJ'J . C,
... ;,;1 ',i 
;,'
'lt";,,

,

'''A.,¥} .


. ."". 
" . 
,,\ . . .. .i' .. 
.
 , 
 . '. \. 
 t p
. 'f""
i . ); *J' ". / . ", ,:"t. ..7' :,;
 .,.' 



. ":i! p 
, :;' . o
:; .'. . 1 :tJq.
 ,
'' '..t., ....;;..'1,,;
.,' ".. 't t", "-.,' 
",,--;; ; 

 " , . ':
y;i . .. · :/ :' ;I
 
 
 '\
":,'.." ' 
. 

 t" "'y'o." '" 
,
'..f#:;.
 
;;': 
 
-..... ::..
' ,.
..,. ,.C." 
.... ':ł\"_' f.:....".:.....
 " 
\t 


" 


i 
... 
Q; 
. \ 



,. 


'3 


;. 


.. 


\ 


.
 



- 


'
 



 


, . 


... 



 



 


Wiertarka przewoł.na na !opęd el8k. 
U:¥czoy przy pracy. 


Toczenie dt:'-kirh wa16w karbowych. 


Automal
T7nll. obrllbł:uklJ dla toczenia 
cylindrón i przedm; temu podobnych.
>>>
Str. .. 


&OWO I'OIIOBBIB 


- 


- 


Elektryfikacja Zachodniej DZlelnl
 B POI
: ..Ul"'" tOow._ .- 
lupeJnie DOwe elekUOW'Die, I których naj- I cych elektrowniach w 

 N t:
 p adsat ... 
i. I wielkich el.ktro-- 
powałDiejslemi 
ą elektrownie: Pozna- BlCIY, inowrocławiu I K ł
:::
. .::w:eml ;'ł
bla WUlowe,O pn.. alecl elektrJ.- 
nia I Bydgo8lezy - Da&omiuł mluta Ino- 
,wuysWe S

I po I któnml ai. . o napl,du 220 000 wo1&bw. 
",-rodaw Kalisl roZ8Sersyly _. układy UDJamI ale.ktrycan....... n alułJt 
 do ł...o 

twó
e, montujlłC nowe koU, I &w'- 
:-y
 p':
:cle aJ
J=
uU::o,::: cel:r
;;f:


:'wan. pn.. 
 
trojakt lakładów ..Gródek" pn:ewlduje w pierwSlym okresie 10-le
im mluła o- . Krakowa pnes RadomU do ant 
stopniow, roabudoll\ę alecl elektrycsnych rai wioe.ki. I"'c. lupełnl8 bUako pnIJ CentralnI punkt p,poU'sello w a- 
w łeD sp08ób, je na Pomon:u pnylł.CI one Unjach mlcdlymlastowych, a w p6tnt.J- poma6 lQ8t&łbl poł
nJ I 11nj, HarrI 

d' do istniejącej juj linjl krajowej od 81ym okrea1. po.oetałe mlaatecua I wio- ma.na pnel dwl. Unj. aklerowan. do Ba. 
Gdyni pnes Gródek do Grud&J
 l To- akt. domaka I Lod&J, a pomOrM -ł.&Ioby 
runia _ miasta: Puck, Wejherowo, Ko- W woJ.wódltwle 16dlklem wchOdIUy- pn:ył,esone linj, prowad
 I Ło4JI 
śden:yna, Tcze"" Chojnice, Clerak, Sęp6l- by powiaty Wleluń, 
aUSl, Tur.k, Koło, pn:el Inowrodaw do Byd,oueay. Da.la&y 
no, Bydgoszcz i Bradnl
 W tych mi... KOnm. Słu
ca, a l.woJewOdltwa waruaw- clU t.ej 1iDJ1 pnechoda1łbJ pnaa układJ' 
stach wybuduje sit: stacje transformaloro- aklego powIaty: Nleelawa, Lipno, Rypln -odDe, polołon. u f61'DeJ C8tId 8rd1. 
we, I kt6r)'ch promieniami wychod&Jt bł- I Mław&. Ponl.wAt I.apotn:ebowanl. t.go ", I'OIt do GdynL 
dą dalsze sied, cak np. I Brodnicy pn:ej
 obual'U wynoa1t bt:dlle 
a S5 lat pruuJo"' P wni. wodna powat&łYbJ pna- 
promienie do miast: Lubawa. Now.mias&o ł miljardy 1dlowatopdnn. a aUy wodne Elektra Wdał. (Ca&rD.J Woda1.) BrdIi. 
oraJ Działdo",o I Mła\\a a na południ. do: dadł- tylko 300 miljonów, dlatecO oku. wałnie na ' 
Rypina, Sierpc8, Lipna I NieuawJ'. si, potneba roabudowy kilku watnych. 1 DrwCCY. al kt _ 
W województwie poznaJlsJr.iem powsta- lektrowDł parowych (Pom&i1. Kallu, Ino- Gród.k buduje obecni. DO"
 . e row 
",at 
dlło takie sieci promieniowe le sta- wrocław, Bydgoszn, ToruA, Grodzi!Ldl I nlę wodn, na n:ec. Wdd. ::. :I:JS

 
C)j, mających Bit: budow&e prsy isLnJej,- Tczew),.....tę a&ł lapotrsebowanla. t'. tur, maslyny lał praco 930 w b d ' j 
r6- 
t)'alęcy koni. W roku t po u U e " 

 dek" prawdopodobnie układ trzeci w 
BydlJOUczy na miejscu obecnych mlynów 
paAatwoWJ'ch. 
Wuyatkl. elaktrowo1. wodne 
 po- 
ł"csona aleclaml el.ktrycmem1 nt. łJ'lko 
poautdsl 
 al. takt. I wuyliklem1 
elekU'OwDlaml p&I"OwemL Gł6wnam A4.. 
niam elaktrowni wodn,ch bcd&i. d

 
csanl. .ne,.,JI .1.ktrycm.J w,odałnacb 
wlecsorDYch. w któ..,ch al, sapotnebo- 

 ani. ogromnt. WUD8«a. - w okr-ł. naj- 
...Iękuelo obel,tenla elektrownie wo4De 
cl.rpa
 
 nadmiern. Uołei wodl I o- 
«J"Omnych ablomlków, która pn:H noe. 
pny maesn1. smni.Juanej produkcjI. DA- 
pełnian. 
 normalnJ1D dopJp-ł 
n:ekl 
Pn.. ł4 wap6łpr&C4 el.ktroWDl wot- 
nych I parowamI. umotUwl iii, .lektrow- 
niom p&I"Owym najlepua wYlyuanl. m.. 
szyn p&I"OWJ'ch I mlnlmaln. lutyci. wC,I.. 
poniewał kotły I turblnl parowe pr&COw&e 
będ, dzie:A I noc pn:y Jak naJwlękaem 
obd..łenlu, pny których sutyct. w4l,la I 
wYI)'uanl. inwMtowanelO kapitału . 
aI..,nła Jak najwl4lw. ouezcdDołcł. 
W ten aposób obnitl ai, ceny pl'1l du ... 
pnyułYch chiee11\tkaeh lat tak dalece. Ił 
lO&owani. I osra.wanle pl'1l48m elektryCl- 
nym I'Olpo_echnl si, jeelUe bard&JeJ, 
nU upom
 ,AlU. Ogn:ewanle luem 
Jeet motUwe tylko w miaatacb, posiadaM- 'ł 
cych ,a&Owwe, a rolprowadu.m. ,al1l ., 
pn:eE guoct-łrt międlymlaa&ow. moje n. 
at.IWl
 w pn:ysz!oścl tylko w ngłt: blacb 
v.ęglowych oraz w Małopolsce środkowel 
I WschodnieJ, gdzie pn:y eI'nl.nlu kilku- 
ddeslęclu atmosfer I wierconych ".. tym 
celu otworów wydobywa al, . IIeml tak 
Iwany ..I!'U &iemny" o dwukrotnej &awar- 
tołet clepla ,..u plettneco. 
Elektryfikacja Itr_w aacbodnich w te 
aposób pneprawadlou pl"&Jclynl si, ni. 
.,tpllwle w krótkim aaale do po4DIee1. 
Dla pnamyału. rolnictwa l dobrobytu 
mlaaL Taka elektryfikacja mole byt wy- 
konana uybko I 11stematyemle tylko n
 
woeześnte, JeteU wykOD&Da będlie pfIU 
przedsiębiorstwo ftnan80wo Iiln. i tech- 
nianie doskonałe. tak, sd gwarancję d. 
J. ElektrowoJa Krajowa "Gr6dek", która 
od c&uu powstania wykona1& ....dnieM 
prac. elektryfikacji Pomoru o m
8łlI Q 
otf6tnopa6atwowem. 


0g61nie wany jest jut projekt elektryft- 
kacji 6 woje\\ództw poludniowo-Uchod- 
nich I centralnych. prsel man, firmę Har- 
riman. Jełeli dOlledłby OD do skutkU. 
wówc:aas ob6&8I'Y wojew6dltwa: k
akOW- 
skie, łódzkie, II\arszawwe, kieleckie,. lu- 
belskie j lwowskie byłyby w prz8C1ągu 
pierwszego 100lecia lelektryfikowan
 we 
wszystkich miastach powyjej 3 .tY9Jf/CY 
mieszkailcó w , w drugim aaA okreSIe 5O-clu 
łat resata miast, wiosek I obszarów dwOi'- 
skich. .... 
Poaosta1yby Jeszae do nlektryuAowa- 
nia ueay wechodnie, w których e1ekUy- 
fikscja okręgowa lapomocą sieci wysokie- 
go napiecia prsy obecnem sł
e
 upo- 
trzebowaniu energjl elektrycznej Jelt nie- 
reotowna i nieda sie narazie przeprowa- 
dlif. Jedynie tilka lokalnych uprsemysło- 
..ionych mniej8lYch okręg6w jak: Biały- 
stok i Wilno, motnłLby zasilać I istniej!L- 
eych w owych miastach elektrowni, po- 
1Vi
kszając urządzE'nia zakłado", przez 
....sta", ienie kotłów paro,," ych i masz)-n e- 
lektrycznych, W)-scaraających dla usila- 
nia budow" sit maj4eych sieci obuo- 
WJ'eh. 
W okolicy Wilna np. mołDaby wyko- 
nystat istniejące tam siły wodne, roby u. 
niesalełniło okręg wileński od dostawy 
c:sęściowo drogiego węglL 
Wschodnia aeŚ!! MalopołsJr.1. wch
- 
ea w plan Harrimana, posisda znaczne 
iródła energjl w poetad oJbnymich spad- 
k6w wody ona w ropie I w gazach ziem- 
nych; pnypuszczat wit:c nalety, je istnie- 
Mce tam p"edsit:biorstwa elektryczne I 
miasta wykorsystają te sil, naturalną i 
wybuduJą sleci elektryczne, rozprowadla- 
we Pł"d do wszysckich miast I wiosek. 
POla granicami projektu linjl Harrima- 
na na p6łnocno-zaehodnie części Polski po- 
_taJyby do zelektl'yfikowanla wojewódz- 
twa: pomorskie, pomaruskie, 01'&1 c:ześt 
województwa ł6dzk1ego I wanzawsklego. 
EJektryfikacjlj tej połaci kraju umiena 
prleprowalhit Pomorska Elektrownia Kra- 
jowa ..Gródek", która - jak donoel prasa 
- złotyła jut swe podanie w Miniver- 
etwie Robót Publicznych o ndzielenie jej 
koncesji na zelektryfikowanie tych obua- 
rów, u wyj!Ltkiem atłd jut objętych lat- 
Diejącemi koncesjami na powytuych ob- 
szarach, które są zamieeUałe pnes okole 
:P-2 miljona ludności. 
Elektryfikacja YJD8g0 Pomoru poeł-- 
pllll. jut dosy
 dałeko, przedewslyatklem 
pnez intensywną czynnoAf zakładów 
..Gródek-. lUilaj!LCYch obecnie 12 mlast 
o łącznej ilości 300 000 mieszka6e6w. 
TanJa dostawa energjf elektrycznej 
pnez zakłady "Gródek-. miała ten skutek, 
te poszezet61ne powiaty: np. chełmiński, 
meeki. toroński I grudziQdzki wybudo- 
waly od roku 1920 kilkaeet kilometrów 
sieci. doprawadujących Pntd ełettrycmy 
do miast, wiosek, obszarów n'onkfeh, 
przedsiębiorstw prsem)'8łowyeh I dworeów 
kolejowych. 
Prócz tego "Gródek" zułJs elektryczno- 

 od roku 1928 port handlowy I wojeD- 
ny w Gdyni I wybuduje w roku bletąeym 
le ataeji tran.eformatoroweJ w Gdyni linj, 
ełektryczną do mIuta Wejherawa, a 
 
te takte doprowadzi sw. lIIecł elektryez- 
De do miasta Kościerzyny. 
W Wielkopolsce od roku 1920 n1e wybu- 
dowano ładnej powatnej siea elektryCI- 
nej, natomiast kilka mfaat buduje obecnie 


Cukrownictw 
Zdawałoby się, że Pomorze, posfada- 

 
mat stomnkowo 8'Il1'OW7, nte na- 

)e "t do uprawy bur<ów, które, jak 
wiadomo, wymagają pewnej lIośc1 cle- 
pła, a!eby dosI
 poŻłJda.nej za W&r- 
to&ci cukru. Tymczasem nie tylko u- 
prawia się buraki cukrowe na calem 
Pomonu, z wn,tkiem pow. kośdenkie- 
BO i południowej części pow. wejhe- 
row9kiego, lecz zawartość cukru w bu- 
ra
 ulega mniejszym wa.baniom, za- 
leżnym od miejsca I C'L8JIu, aniżeli mot- 
naby się tego epodziewat wobec dość 
nierównomlernego rozdziału ciepła .. 
poszczególnych latach. 
I tak wynosił pl'ocent eukru w lnJra,. 
Jtacb w latach od 1921-1926, w doata- 
wach do cukrowni pomorskich, na ca- 
łem Pomonu 1 - dla porównania - w 
8fłSled:n1em województwie po ,,-"A łI.
 ie m: 
... 
ProeeDt eukru .. barakaela. 


D2'1/2 1D22/3 1923/4 1!n4/5 '925/6 


a.ełmła .. '9.7 17.a 115.3 17.1 17.7 
Mełfto . . .. 1M 17.0 15.9 16.3 111.2 
PupU" . _. '9.2 17.7 17.ł 17.2 17.a 
$wlea. . .. 17.0 1U "., HI.7 17.1 
Ulliała. . " 20.4 11.1 17.0 17.1 17.3 
!I). P-.tle 18.9 17.4 '..0 16.8 17.2 
"ej.t_fIAIe 1UI 17.8 17.oJ 1U 17.3 
Jak wtdzimy I. powyŹ8zegO zeetawie- 
n1a, najwyż8z.ł r&wart.ośe cukru wyu.. 


LiTHA 


BAŁTYK 


-.. -łłANiCE ...,w.,rM4 - /tIrNIi:J.LINk "'wrl$Z'ł'CH NA

 
_ OIIR.AfIłU c.w.1oI....ł.MM 
. - /IIIIłOJEKT .... . 
_ DII.JZJIVfU 
_N. A
M'M1114 . "C1DSrACk tIO-
1S Kr. 
" 1tfQJ
 . 
 1iIODNO
 . ZAIfC.C
"'" 


Projekt elekt:rJtlbefl .. cJ&OtIRIej tlzJe1.łey Poliki. 


O pum ki 
 I tam 110 koncenłn1Je wiocej n1ł tkwi w 6
wej D6dprodukejl cukrU 
ors e. gdlJe IndQ.eJ uprawa cukrówki 1e!e11 01'&1 .. 081z'ej wake konkurencyjnej cu- 
zuJe ..-.A na eałem Pomorm 1.110 ober.aru po" kru bura.et'Anego s eukrem trz,dnowym. 
w zwivuukcJa kampanj11921I2, CO Jest da planS&eje buraków, to .. niektórych Walka ta Jest be.roz.o trudna, gdrt uJe- 
czas g

 
:łem 
tem r. 

 pod- okoUcach, jak w ziemi chełmlńe.k.1eJ I ty eukru tnclnowego 1 jego tan.i06t za- 
1m 
 y n zy om OD'gea. W r. na tłu.Btych niz1n&ch nadwl'lańak.icb.. grat.a.i' powatnie zbytowi cukru bura- 
la. po ntezwykle zimnem lecie r. odIetek ten podn.osllJlt maemle, wyfto-- czan o na rynkach światowych. 
1926. StarannoU uprawy wyrównuje lI'Z4C np. w pow. toruilakim 5.1%. w... es 
Jed.na.k krzyw, wahań. która mote wy- brzeskim U?ć chełm1ńeklm ł.5% sru- 
nolll
 od 9-2210 a pl7M l t We w7Doll d.zIfłdzJtim 1.9'10, gniewlklm 6.6% l 
lł--18%. łczewKim 3.910 obszaru (cytrr za lata 
Wspomn1eliAmy jut, te uprawa bo- 1922---8). 
raków jest rozpowszechniona na calem W oeta.tnłch latach tak obezar plan- 
niemal Pomorzu. 54 oczywiście powia- t.acyj Jak 1 produkcja wU'&eta ltale, co 
ł", polńada.jQ.U 2.iem1t ba.rdz1ej podat- wynika z naatepuJ4cych danych: 


PrzemYlł mineralny Pomoru osra- 
nicuJ alt tylko do cementowni (w Or- 
lu pod Wejherowem). kilku drobnych 
fabryk z kamieni 1 gliny l ceglel6. 
Prodwkcia cukru b

o Ogółem przemyał mineralny tej dzlel- 
. lIwintalada nicy atrudnlał .. r. 1928 - 235G rob. 
Na ogólo, 1I06t 111 ceglel6 1 fahr')'k 
1mlS 1m" 1127/8 112811 192'7/8 '928" dachówek było czynnych 92. prą o- 
11.431 '0.101ł 2.187.280 1.501'- 302.1191 JeD.I5a gólnym ltani. atrudnlenla 2103 
 
2
 UM 5'4.1&1 555.5N 75113 79.8'75 ników. 
4.'25 17M 138.530 875.000 117.129 t32.4CII ----- 
,.381 1.183 183930 ".68t aUlil 57.'50 do 
3.3'3 2MII 5'1.150 7OU11 ".10'.1 1U77 P.-.,w6 z nafty roay)ekIeJ 
'11,8'75 1O.ł3ł 4.34t.eeO 5.034.789 6Of.wr 7Il.03l Pol8kl. 
PrawdJllwa c:urlonm ltan.OWi poJawł.. 
Temu pomyj1nemu objawowi 8ta.łago mlemle ko.zty vaneport.u a -ł'UeID, Dl. ał. u rTPkaeh polKlcb tra
 
wzroetu obsZ8I'U plat:\tacyjnego 1 pro.. ł---16cl" I prod ukcji. ulty I ropy rosyJ.kleJ, I sl:Ybów kauka- 
A' uk jl 

 -, ..., ski ch. PoDlewaI brak dla tf'go rodIaju !m- 
u e łowarzyllZY jednak mniej po- Połotenle nuzego JJn8mysłu cukrow porl8 ......łklcb racjona.lnych podała'W 

yślne zjawisko postfP\1jłoc8l0 rozdrob- niczego jest tam 
ze, te w r. bo był kalkulacyjnych, ulet, ,. 
uDl4elu tem 
merua planta.cyj b\U"&czaDyeh. Skutek zmuar.ony wyw1
 Z8«J'aniq d&leko wldzle
 krok IIOwłełów o ....ąUc:mem .... 
jeet ten, :ł.e cukrownie pomorskie .. l więk.8:r4 Ilojt cukru anltell w r. ub. Do cunhL 
UDuszone zaopatrywał sit: w 1IW'OWf.ec tn1dnośe1 połoł.enla pnyczyn1a się wiel- - - - -- - 
 
w okollca.ch coraz bardziej odległych od ce mac?ny Lql8.dek cen za cukJ.er na ryD- Nie zaniedba. zapl
 si, na 
ośrodków produkcji, co zwiększa n1epo- ku I8wiatowym. tród/o kryzysu 
 członka Cz erwor.. KrQ2:&e 


Obu... plantac:J1 
. bektaracb 


Pn:er6b bvrllll6w 
. łnrintalada 


Chelmła. _ . . . 
Hełno .... 

elplin. , , _ : : 
.,wtecle . . . lo . 
UnbI_ . . . . . 


raaem 


Przemysł mineralny 
Pomorza.
>>>
Bogactwo naturalne 
Pomorza. 


Polityka nlemlecklcb zabore6w na- 
Itawiła Pomorze na rolę wyłłCznle rol- 
nlez., lekcewaq,c I przekretHaJłc bez- 
krytycznie Jego zdolno'cI przemysłowo 
bandiowe. Kraj ten z góry przeznaczo- 
no do czynoo'cI "bInterlandu" 1 w tym 
kierunku eksploatowano Jego siły t y- 
dowo-twórcze. A jednak kraj ten ma 
w .wycb zasobach wiele. co pozwa- 
laloby .kierować jego energję na tory 
przemysłowe. 
Pierwszym watnym czynnikiem 
Jlr
no'd przem
łoweJ Pomorza to Je-- 
!O bOgactwa kopalniane, na które w 
okresie ostatnim zwrócili uwagę: prof. 
dr. St. Nowakowski. w dziele p. t.: 
"Geograf Ja gOEpodarcza Polski za- 
rbodnieJ" t. I.. I Inż. St. Celichow8kl 
w dłuższym artykule P. t.: "Przemysł 
l bandeI Pomorza". 
Na pierwsze miejsce w dziale Ikar- 
bów kopalnianych wysuwa się w ę- 
II e l b r u n a t n y, który na Pomorzu 
jest nadE'r rozpowszechniony. 
Pod względem geologicznym Pomo- 
rre należy do dwóch obwodów węgla 
brunatnego. 
Obwód pomerat!skl - co notuJt! Inż. 
Celichowskl - clQ.gnie 81ę pasem 
mniej więcej równoległym do wybrze- 
ża morskiego I obejmuje powlatv puc- 
ki l część wejherowskiego 1 kart'uskle- 
go. Szerokość t
o pasa w kIerunku 
prostopadłym do wybrzeża wynosi 0- 
koło .20 klm. i południowo - zach. jego 
granace przechodq przez miejscowo- 

cl l.uzłno, Przetoczno, Przodkowo, No 
wy Kllt!cr., dalej pa!! ten idzie przez te- 
r:rtorJum W. M Gdat!ska. łITanlca je- 
go przechodu przez Ciepl ewo. K..z- 
mark I wpada do morza na wschód 
od Puwarka_ W granicach Pomorza 
obwód ten obejmuje obszar ca 800 
klm!. 
Poznailskl obwód brunatno - węglo- 
wy dosięga na półnory miejscowości 
Chojnlce, Tuchola, Laskowice, Gru- 
dr.łQ.dr., Biskupice. sk,d zawraca na 
południe do Brodnlcy I idzie dalej 
w
dłui granicy województwa pomor- 
skiego. Obwód ten obejmuje poza tem 
prawie całe województwo poznańskie 
l 08'ólne bogactwo węgla tego obwodu 
obHcza -łę na 2.000.000.000 mtr.-. 
W" lata('h ostatnich pracowały dwie 
kopalnie węgla brunatnego: kopalnia 
,.Olga" pod Gostycrynem (pow. tuchol- 
ski) .1 kopalnia ..Aleksandra". położo- 
na niedaleko pOPrzedniej, własność fir- 
my Radomskich. 
Komisje niemieckie. badajQ.ce po- 
kłady węgla stwierdziły Już w r. 1892 
(prof. Jentsch) Istnienie pomiędzy PI- 
IQ. a Prasowem bogatych i wartOl1c1ow. 
pokładów kwarcu I glin szlachetnych, 
nadaJQ.cych się doskonale do fabryka- 
cji szkła, porcelany. naczyń kamion- 
kowych I t. d. 
&gatem jest równIeż Pomorze pod 
względem specjalnych kopalni piasku 
cenionego przed "olnQ. w nlemiecklcb 
butach Slklanych. 
Pomorze posiada równleł znaczne 
E.'pasy e-nerFjj cieplnej w postaci bo- 
gatycb pokładów torfu. Ta galii ko- 
palniana nie została należycie wyzy- 
skana l to dr.łękl pneważnle niedogod- 
nym warunkom komunika('yjnym. o- 
gólny obszar torfowisk na Pomorzu, 
przy zast080wanlu ostrożności, ocenia- 
jQ. na łO-OO tysięcy ba. W skład b0- 
gactw kopalnianych Pomorza wcho- 
dzi również margIel waplennyosado- 
wy (Wejherowo, Lubawa I północna 
C7tŚĆ Chojnlc). zasllaJęcy częściowo 
mipj!'cowe cementownie (We1hero\\ot 
I\amleń budowlany, pochod7.enia 
lodowcowego używany bywa częścio- 
wo do budowy domów mieszkalnych 
(o:{ollce jeziora 2arno w lckiego) czę- 
!cłowo jako kamień tłuczony llokr
"wa 
7lłpotrzebowanle pomorskich SZOs I 
kolei. 
Bogate pokłady wapna znajdujl) sIę 
w powiede rhojnickIm a poddany ana- 
li. ie wykazal ten surowiec duą war- 
to"-ć technlcznQ.. Z plat;ków na uwagę 
zaslugujl): piasek wejherowski. piasek 
nad Brd., (pow. tucholski). Ten 0- 
statni nadaje się według oceny do wy- 
robu białej porcelany, glazur, naczyń 
kamiennych i fajansowych. Podobnł 
wartość posiada równlei piasek w po- 
wil'cłe 'wiecklm na brzegach CzarneJ 
" ody. 


UbezpleczeaJe od bezraboeI&. 
Min. Pracy I Opieki Społecznej w po- 
rotumieniu z Min. Skarbu wydał rozro- 
r
l\dzł'l1iP, DlOCą które
o wkładki ubez- 
p
el'7ełłiowe Ila W) padek bezrobocia ob- 
DJtone zostały o _lO pro«:. prsy równoczN!- 
nem podwytueniu o 10 proc. DOnD7 1&- 
aUkow dla 
b17ch. 


lILOWO PO.OBSKI. 


Str. T 


Pomorskie Towarzystwo Rolnicze 
w r. 1928. 


(Na podaławłe ł'PrawMA.an1a dyrektora Centrali. Wyjazdów łustrae)'Jnycb doko- 
Int. Dybowsklego). naoo w dągu roku sprawozdawczego U8 
Pomol'llkie Towarzystwo Rołnł.cze w przy pomocy' luatraior6w. PM.a tem 
roku sprawozdawczym 1928 rozwinęło dokonali 589 wyjazdów l
tr&Cyjnycb in- 
Iwoją działalnołć, obejmuj
 trzy nowe struktorzy powiatowi. Na zebra.ni&.ch lu- 
działy, a mianowicie: Opieki I organi%uji Itracyjnych omawiane __ sprawy dotyczą.- 
goapoda.rstw oladniczych. powstałych z re uprawy, nawounia, hodowli. zbytu, 
przebudowy uatroju rolnego, oświatowo- apół
lelczośc.. pomocy prawno - pod&t- 
org8JIieacyjny wśród goepodyń wiejskich, koweJ. ubezpi.eczenia ogwowej'O i grado- 
oraz przy8p08obleDia rolniczego młodzie- wego. 
t.y.. Wzmocniono dzlałalneAł placówek po- Prz
wJadczenia rolników o korzr6cia.ch 
wlatowycb przez utworzenie w 10 powia- naletenla do Kółek Rolniczych dowodzi 
tach Instruktorjat6w Oaadlllczych, wreezcle 
kt, te ponad 00 proc. Kółek odbyło w 
przystąpiono do zorganizow8JIla Instruk- CIągu roku przeciętnie po 11 zebrań, z k
 
torjatów Rolnych przy wydatnej pomocy ryc
 sprawozdania W)'Blane byly do Cen- 
Sejmików Powiatowych. trab P'I'R w Toruniu w liczbie '.268. W 
W roku 8prawozdawczym przybyło 63 katdym powiecie pou tem odbyło się po 
nowych KÓlek Rolniczych 12M3 nowych 3 zebrania powiatowe I zarządów Kółek 
czlonków. tak, te obecnie TowarzYltwo po_ dla omawiania spraw organi%acyjnych 
siada 15.u9 czlonków zrze8zonych w '12 i zawodowych. Na zełrania powiat we. jak 
Kółkach Rolniczych. I KÓłek Rolniczych dostarczył Wydział 0- 
Praca Towarz
twa odbywa Się za po- światowy 341 prelegentów z wykładami na 
średnlctwem n
pujących Wyd%1ałów: tematy z zakresu produkcji roślinnej i 
Pra
no. _ Podatkowego I Osadniczego, Or- zwIerzecej oraz spółdzielczoki I zagadnień 
ganu&cJI. 
ospod
w Oodniczych, Pn- prawno - podatkowych. 
cy, Admlnlstr
cy
nego, Oświatowego, Kół W celu ulatwienia członkom K R. 
G
spodyń WleJ8klch. Przysposobienia Rol- przygotowywania 
Ię samym do prelekcji 
niczego I Urzędników Gospodarczych. (co 
 
y!)i
ne. znaczenie ze względu na 
W zakresie zagadnień prawno _ ekono- wyrabianie sle. mtelektualne kÓłkowiczów) 
mlcznyw starania PTR. sZly w kierunku dustarczono blbljoteczek rolniczych 192 
u8prawnlenia udzielania przez Państwo- Kólkom, w tej liczbie w roku sprawozd. 
wy Bank Rolny potyczek dlugotermin
 21 K. R. Jl;'i
zaletnie od tego zaopatrywano 
wych. jak równiet kr"d)'tów specjalnych. Kółka w bezvlatne wyd8wn
ctwa i broszu- 
W lutym 1928 roku utworwna została A- ry rolnicze w ikści 3.250 egzampla.rzy. 
gentu
a PaOstwowego Banku ROlnego w 
alety. pod"reślić znar.ze'lle wspólnego 
G":ynl, która zaos;3truje rolników kuzub- zWiedzania gOEpodarstw kółkowiczów ja- 
sklch w kredyty długoterminowe i krót- ko jedne
o z 
YJlróbow&.IJych sposobów 
koterminowe o nitszem oprocentowaniu. pobudzana3 rolnIkR dr) epszej g08podaxkl. 
W roku sprawozdawczym zalo
ono przy Specjalne prelekcje na ter.. temat spowo- 
Kólkach Rolniczych 28 Związków Ceb. dowal y, te odbylo sie w roku sprawozdaw- 
wych Zakupu Muzyn, które uzyskały kre- czym 207 wspólnych zwiedzań pod kie- 
dyt w Pa
stw. Banku ROlnym na sum.. runkiem nauc%Y.'ciełi szkół rolniczych, In- 
18ł.OOO zl. Obe
ie takich Związków jest struktorow po'-"lawwych lub wykwaltfiko- 
łO, a suma udz;elvnych kredytów przekra- wanych rolników - praktyków. Zorganiz
 
cza 300.000 d. wano w celu propagowania ogrodnictwa 
Co sie ty"'q zagadnieó osadnlczvch za- I wa':2:ywni
wa handlowego 25 kUI'llów 
bł
gi 
owarz}'stwa szly w kierunku roz- ':grodnlczych I warzywniczych. Propagan- 
wlą
anla 2 fundamentalnych zagadnień u- da .za zakładaniem Spólek Wodnych na- 
stroJu rolnego na ziemiach zachodnich tj trafJ!iła na trudności związane z otrzymy- 
szacunków osad i przewłaszczeń. . wamem kredytów meljoracyjnych. 
Na skutek starań Pom. Tow. Rolnicze- Uświadomienie rolników o korzyściach 
go wydane zostały szczegółowe przepisy płynących z racjonalnej hodowli bydła 
sucunkowe, rozrachunkowe I prze\\łasJ:- I .trzody zaz
acza ele we wzrastającem 
cFoAn1owe. drlęki czemu Ok
gowy Urząd zamteresowanlU p;kazami hodowlanemi 
Ziemski w GrudzWl,dzu przystąpił do m- zwiększoną liczbą stacyj rozpłodników i 
tensywnej pracy. Kółek Hodowlanych. 
Akcja przewluzczenlowa wymaga Zachęcając kÓłkowiczów do czynienia 
J:wlęksunla etatów -mlernlczycb w Wy- wI'opólnych zakupów celem zaopatrywania 
dziale Mi
rn1czym WlłqI. Izby Skarbowej, Ble w towary odpowiedniej jakości i po 
p co. Zfiblegan
 z !ł'myśłnym rezultatem cena.c
 hurtowych uJ:yskaliśmy powatne 
-w M;nlSterstwle Skarbu. wymkj z prołl
ndy w tym kierunku. \V 
Doda_ć nalet
 te IN zakres Wydziału Paku.. sprawvzdawcz
"IIl Kółka wspólnie 
Prawno _ PodAtkowego onu: Osadniczego zakuplly: węgla 1396 toon, nawozów 
wchodzi udzjelanie porad, których w ro- aztuClDych 1';'460 tono. nasion 235 rtr 
ku 1928 udzielono 2.500. pasz lreściw)'ch 20')5 tonn, drzewek i krze
 
W zakresie opieki organizacji go9pO- wów owocowycłJ :ł76 sztuk, slomy 38 tonn 
darstw oaadnicJ:ych dzialalnośł Pom. To- zoli bydlect'j 750 tonn. ' 
warz. Roln. rouJ:erzono poza Kółka Rol- W związku z tą akcją propagowano 
nicze bezpośrednio jul na tereo po6Zczt'. J:akładanie Spółdzielni Kredytowych - 
gÓln
ch gospoda.J'lltw osadniczycb. Naj- Kas Stefczyka. których zawiązało się w 
watmejszem zadaniem było objęcie opie- roku sprawozdawczym 31. 
kIt mot liwie najwi4:kazej Uości gospo_ \V trosCA o za;ewn:enie rolnictwu mło- 
darstw osadniczych s ostatnich lat pol_ rlych i wykwalifikowanych sił propago. 
skiej parcelacji. Z ogólnej Ucwy utwo- wano konieczno
ć ksz!ałcenia młodziety 
rzonych aamodrlelnych osad około polowy w szkołach rolmczych I w Sekcjach Kon- 
bo 1272 gospodarstw 08adniczych. było kurso-,':y ch Przysposobienia Rolniczego. 
pod koniec roku 8urawozdawcugo pod 0- Akcja Przysposobienia Rolnkzf'go ros- 
pieką Pom Tow. Rolnkzt'go. pocJ:eta w roku ubiegłym na tereni
 Po- 
Dpieka nad osatfniclwem polegała na morza, ma na celu przez dawanie młodzie- 
pomocy nowoosiadłym osadnikom w p
 ty rolniczej do wykonywania praktycz. 
czątkach zago!lpodarowanla się na o- nych prac :II zakresu produkcji roślinDl.j I 
trzY1;Danych dzialkach oraz na organlzo- hod
wll in
entarza domowego - wdra- 

amu gospodarstw . w celu podnit'a:enla ta.D16. młoj
lety rolniczej do stara.nnej I 
Ich produkcji rolnl'lJ. PoniewU praca w prawldlowt'J pracy oraz PI'Z}p:otowanit' jej 
środow1eku lutnem, niezorganizowanem do przyszłeF? zawodu. Akcja powytsza p
 
była niewykonalna, zadl\nh.m Pomol'!'kie: budza r(,wmet mlodz;et rolniną do szla- 
go Towarzystwa Roln:.czego bylo ob'ąC chetnt'ga. wSl!ółza
odniczenia, poniewat za 
natychmiast pod opieke no
owprowad7.o- wykazanie !!lę naJlepszemi wy 'likami pra- 
nych osadników i J:rzeszenie ich w Kółkach cy przyznawane są nagrody. 
Rolniczych. Ogólna liczba zrzeszonyc't w \V roku Ilbit'głym przeprowadzono t. 
PTR. osadników przekracza 1650 oeób. zw. 50nkursy Przysposobienia Rolniczego 
Znaczną pomoc odnieśli osadnicy J: ku- z zakresu uprawy jeczmienia, owsa łubi- 
rzy
1 zbiorowego tycia g08podarczego jak: nu, ku
urydzy. ziemniaków i cebuli I tu. 
ZWiązków Celowych zakupu Muzyn, Kas czu śWiń oraz rozpoczęto Konkursy Przy- 
Stefczyka, Mleczami Spółdzielczych. sta- sp(lso
len1a Rolniczego J: zakresu uprawy 
cyj hodowlanych itp. oraz wspólnycb za- pszemcy I 
}.ta I wychowu kur_ W POW\'
- 
kupó": puz, nuion, nawoz0w sztucznych. sJ:ych konkursach wz'.ęło udział około 600 
mat"l"Jałów budowlanych itp. młodzlp
y 
Iniczej płci nboj"!'a upisanpJ 
Wynikiem akcji opieki nad .)s
dnic do 75 sek"YJ Przysno!łobipnia Rolniczel!'O. 
twem jest m_ In. pocil'lszający objaw. tł. ZIł'\'lązal'lych przy Kółkach Rohiczych 'P. 
na wiosne r_ b WIIzystkie parcele zostnly T. R. (W konkursach zako
aonych w roku 
uprawione d7 i elti uzyskaniu przez osad- uhit'!I'łym 8.'1 proc. młodJ:'t'ty rolnlczt'J do- 
nlkl.w przy pomocy PTR. Inwentarzy i prowadziło rozpoczętą pracę do ko
ca). 
zb!'t s'ewnych. Wyniki prac mlodziety rolniczPj biorą- 
\V J:willZku z zabudo\\"anl
m osad Pom cPj udzial w roku ubiep:łym w Konkursacb 
Tow. Roln_ poczyniło jak naj dalej . idąe
 przysposnb:enla Rolniczt'
o były bardzo po 
zabiegi. by Bprawa ta z08tała konystnie myśłne, np. plony przeciętne w sekcjach 
dla osadnlk6w załatwioną. W ko
cu roku Przysposob'4!nia Rolniczego uprawy jęcz- 
sprawozdawczego pod opieką Indyw'dłlal- mIenia. O
lsa I ziemniaków przewytszyły 
ną było 101 gospodarstw osadniczych. przec
ętne ulony w woj. pomorskiem: .Tęcz- 
W zakres dzialalnoścl Wydzlał11 Pracy mipó o 118 pror., owif's o 67 proc.. ziem- 
wchodziły wszplkle Bprawy związane z u- nlaki o 131 proc. 
stalanlem warunków pracy I płacy w rol- Powytsze rezultaty przyczyniły IIlę do: 
nidwil'l. Wydział Pracy brał udział w ko- l) '-krMnego rozwlmec:& akcji Przyepoao- 
mllljach, międay Inneml w wydaniu przez bienia Rolniczego na Pomorzu, ponlewU 
Nadzwyczajną Komisję Rozjemczą orz'" w roku bietącym zawiązało się przy Kół- 
cJ:enla, które anuluje system mlesleczne- kacb RolnkJ:Ych PTR. 182 sekcje z udda. 
go wynagrodunia na podstawie Cf'n tyta łem 1130 młodzit't.y rolniczej; 2) pobudze- 
i podaje płace na cały rok goepod&rczy nia starsJ:ycb rolników do Intensywniejszej 
dla wuystkich kategoryj nbotDlków rol- gospodarki tak w zakresie uprawy jak I 
nych, biorąe Jako podstaw
 płace z !'Oku bodowll. 
1925 I podwytazalł.C takowe o 60 proc. W roku sprawozdawcJ:yID l'OZpOCJ:ęto 
ZAdaniem WydEiału Urzędników Go- akcję systematycznej pracy oświatowo- 
spodarczycb było pośredniczenie w pracy u- rolniczej i kulturalnej wśród kobiet wiej- 
rzędnlkÓ'iV zneszonych w Pom. Tow. Rol- sk1ch na terenie Kółek Rolniczych. Zało- 
nlczem, którym w roku sprawozdawczym tono w 6 powiatach Ił Kół GOEpodyó Wiej 
udzielono ł5 posad Poza tern załatwionI) skich. na zebranlacb których odbywają się 
kUkanaście spraw polubownyclJ. prelekcje o p:ospodarstwie domowcm ho- 
Oświatowa akcja jest prowad
na na dow!1 I ogrod11 ict\\ i... " instruktorki kroju, 
terenie WIli pomoraklej przez PTR P1"1\ 1 3ZYCla I p;o8podarstwa domowego prze pro- 
pomocy luatratorow Kolek Rolniczych, In- wadziły 6-tygodniow
 kursy w 19 mieJsCQ- 
Itruktorow IiIOWlatoW)'ch I pracowników wościacb Przl udziale łD3 uCMllic. 


Pomorska Elektrownia 
Krajowa ..Gródek" 
SP. Akc. w Toruniu. 


Doia 20 Cze!'WC& 1929 r. odbyło aię w 
KUlachu starostwa kujowego pomorskiego 
walne zebranie &kcjonU)UBZÓW ap6łId. 
Pl'zewodoictwo objął na ogólne tyczenie 
p. dr. D&Ddelski wiceprezes Rady Nadzor- 
czej. Na wstepie p. dr. Dand
 _i pr.zed- 
stawił zasługi lip. dr. Józefa Wybickiego, 
który jako prezes Radv Nadzorczej polotył 
dla spółki fundamenta!ne zuługI. Zebra.- 
nie ucuilo pam:et śp. dr. Wybickiego 
 
po_tanie I miejsc. 
Z6r:14d przedstawi! sprawozdanie sWOJ. 
I Rady Nadzcrczej za rok gospodarczy lV4j. 
W roku tym spółka ro
ła budowe II 
zakładu wodno - elektryc.znego połotooym 
na rzece Czarnej Wodzie o 7 i pół klm. po- 
wytej zakladu w Gródku. Za.klad ten o sile 
12000 Iwni mechanicznych będz.ie miał 15':; 
m. spadku. Obszar zbiornika wyniesie ł50 
ha. Do końca rOoku 19'28 wykonano powatnł. 
cześt robót ziemnych. reszta prac ziemnych 
oraz wykonanie budowli nadz.i.emnych 
 
dzie wykoócroDa w bietł\cym roku. a un;. 
cbom;enie zakładu projektuje się na j.. 
si
ń 1!f28 r. W roku spra.wozda'\Jo-czym po.. 
wlększ: 1& .się powe.tnie spneda.t energji 
elektrycznej. w szczególności W1Z08ła d0- 
stawa dla portów w Gdyni 
Sprawozdanie tecbniCZDe jako tet f1Daa.. 
sowe, łączl'ie z bilansem i rachunkiem Z}"S- 
ków i strat za rok 1928 zostało pJ'2yjęte 
l'rzez walne zgromadzenie jednogłośnie I 
w związku z tem przen:esiono sumę 212ł23 
zł.. 20 gr. na fundu8z odnowienia w res2JI4 
w kwocie 
1OXN d. po"ta.nowiOIlO wypłacił 
z dniem 1 patdziernika 1!f
 r. akcjonarju 
szom w postaci 7 proc. dywidendy. 
Na
pnie dokonano w}-boru 1!Q'Wfcł1 
czrow.ów Rady 
adzorczej i w miejsce u- 
stępujących Z08t8.Ii wybrani ponownie: 
obywatel ziemski i szabelan papieski p. Lu 
cjan ftądzyński ze Skąpy p. SepóIno" 
J08,:ł I!a Sejm p. Walenty Malinowski z To 
TUDla I marszałek eejmiku wojewód.zkiegq, 
adwokat p. dr. Juljan Szychowski z Gru- 
dziądza oraz wicest&roeta. krajowy pomor.. 
ski p. Wincenty Lącki. Miejsca po śp. 
 
J. \VYł?icki
 oraa po p. sena.tol'1Ze dr. Ai 
Szarsklm Ole Z06ta.ly na razie obsadzooe. 


Iem wymiany" kwitów 
 na II emi6k 
akc)1, walne zgromadzenie uchwaliło złą.. 
czenie I emisji z II emisją i wydrulww8Die 
sztuk o nominalnej wa.rtoAci po 100 zł. kat.- 
da OI'IIZ odnośną zmianę atatutu. 
W związku z rozszeneniem dzialalno8e!i 
spółki na nieJ:&lektryz.owane jeszcze teren:!, 
P
orza., PoznaIiskiego i 10 przyległych pó 
w:atów b. KO.ngre6ÓWki wa.'ne zgromadZ&- 
me upowatn1ło zarząd i Radę Nadm
 
do poczynienia odpowiednich kroków ce- 
lem uzyskania uprawnienia rządowego t 
środków finansowych na urzeczywi8tnieme 
tego przedsięW7:ięcie.. 


Konkurs Związku 
Ziemian. 


Wśród wstrzQŚnień dnia dzisiejsze-- 
go, towarzysqc:rch budowie odrodzo- 
nego pa.ń;;.t,!a 
I
kiego, na pierwsZY' 
plan wybiJaJ I) SIę IlościQ. i natężeniem 
te ruchy. które skierowane SQ. prze- 
ciwko Kościołowi katolickie- 
m u w Polsce. Będl)c przekonani że 
jak do
d, tak i nadal, ł
czność kato- 
licYElDU z polskości!) powstanie naji- 
stotniejszym rysem narodowego du- 
cha, a zarazem fundamentem naszego 
Istnienia, pragnęlibyśmy, by równowa- 
ga opinji publicznej, wstrzl)Śnieniaml 
temi zakłócona. jak najrychlej powró- 
ciła do normaln
o stanu. 
W tym celu Zwię.zek Ziemian po- 
stanowił ogłosić k o n kur s na bro- 
szurę, stawiaj
cQ. w należytem świetle 
dzisiejsze ataki na Kościół katolicki w 
Polsce, pochodzl)ce bę.d.ź od jednostek 
będź od grup czy stronnictw. a pr
 
prowadzane z myślQ. ElDiany ustawo- 
dawstwa. określaj,('ego uprawnienia f 
rolę Kościoła katolickiego, oraz insty- 
tuc
j k
toJłckich w pailstww i społe- 
czenstwle. 
Zaatakowane dziś Jest i katolickie 
małżeństwo I katolicka rodzina i ka- 
tolicyzm w szkole i konkOł"dat l wew- 
n
trz."a organizacja Kościoła l święce- 
D1e swił)t i grzebanie ElDarł:rch. Cói 
mówić o niezliczonych atakach na du- 
chowieilstwo. zwłaszcza na pa.piestwo! 
Chodu o to. by je wszystkie o'wie-- 
tlić naleiycie. określić jasno l za.sadQ 
w nich atakowan., i błQ.d, jaki tkwi w 
ataku. Apologetyczna ta broszura win- 
na być napisana ze ścisłości., a zara- 
zem ma być dostępna dla najsJ:eI' 
sz)'ch warstw. Rozmiary broszury wtD- 
ny byĆ obliczone na ł do 6 arkuezl 
druku w szesnastce. Nagroda za na
 
lepsZl) pracę wynosi 2000 złoh.ch T
 
min nadsyłania prac pod &dresem: 
ZWiQ.zek Ziemian. Warszawa., ul. KO:- 
pernika 30, upływa z końcem patdzier- 
nika rb. Nagrodzona praca wstaje 
własnościQ. ZwiQ.zku Ziemian. 
Nazwisko i adres autora majł byt 
lałęcrone w zamkniętej kopercie, na 
któl'ej umieszcza się godło pracy. 
Skład sQ.du konkursowego będzie 
wkrótce u::;talo.ny i podany do wiado- 
mo8ci. QUP.)
>>>
tr- 8 


..,..... , 
:
. 


-
  


---- 
- - - - ...............

 $

 
- h-- 
-:
'ł#'lł ' 


:.
 


.. 
"It.
 owa...!! 


-,
 


. 
. 
I C 

- 


. . 
. _-ł.." 


1 
.
 -. ,.--.
:. -
 ... 
, 7_ Nc/OIIIS f Xl 
!f r 
.... . 


p 



-" 


-. _\" 


, ,", 


--- 
-----ł'" ...
 


:?:t"-- 
-- 


...... 
.. 

- ': ..- 
I 


; 


- 
-"- 


.. 


N 


!5LOWO POlllOR SKIE 
Przemysł wikliniarski Bracia Fltzermann 
Chełmno. 



 


Ił" 
1
.,..1" I 
" 
'ł
...: l..... .,.. 


.. 



 
 
.. 


. 



, 


'. 


..,j 



 


.i' 
:' 


- -...- 
f" _ 


-- 


, 4'...... 
. '.Ił" . 
 s -- 
I I , .' '" 
'_. #" . 
..
 ,. r .!\ 
A
-. 


-... ....- 


" . 


. y- 
. 
' 



- 


... 


? BRACiA piCHE
T i. Z 9. P. 
FABRYKA PAPY -DACtiOWE:,J. DESTYLACJA SMOt.V 
I1URTC.WNfA Mp-TERJAlÓ-W BUoOWi..ANYCH I OPAŁOWYCH 


. 
_ . . _' f Jako naj5!arsla {irma w tE'j ł-ranty, na 
FIrm'!. ta 7a]o2, w r_ 1'.6. 7:!Jrrl
']p "I
 8 1 r Z'I zd(\
,-Ia l1zi;;:ki rzptelnej obsłudZI! 
łr
 :"arja p.1!,
-_ rt:r ("emt"
)(I\\ Y"_" I ,t?5:r]a- - om')
'_"T')rz \Ui' - '3ko
ci towarow dobl1\ 
rją 5moly 01'3Z h'JI'I(\,"ną I dE't3!-CZUą 5 p rZt" j ' -rl
n -" r - \' nej kł-enteli 
datą matt'rjal.,'" budowiam'ch i opala- OPIDJ
 I Z
u aDle trz '., 
,,-ych. Firma p,15:ada nC'\\ocie
nit' urządzo- Z'
-ra"
I:'. u:_
g
 n,a ['Jgło
zenIł!. k"'J'I' 
ną fabryk
 ". Ch p lm2y i odnie-dawua eru- r p,)da!o _\\
7,z
SO,
leme to"&rQW wytej 
gą w C."ojY)ka
h. z oddzialam!. CenU'.l:" I wym:enIO Uf ) fIrm). 
roajdujt' s:
 w Tonm'u. 


..... 


ROlrJik \I, Grudziądzu Spółdzielnia Rolnlczo- 
Handlov. a. 


załotony .osłal w roku 
1909 _ Łasinie celem 
poparcia rolnictwa pol- 
skieao powiatu Iłru- 
cizi,dzkiego. wyzyski- 
wanego przez niemiec- 
kje i tydł'wskje firmy 
zboiow
 
Do roku 1920 był 
..Rolnik" jedyn/l pobk, 
fi rm 4 trudni
 Sl
 1 -: 
ban
l"m ziemiopłoda- _ 
mi nil terenie po..natu 
Crudzi4drkiego.. Jw: , 
.... pierwszych 4 latach 
ublieNa Rolllika, zlik- 
widowały 3 tirmy 
- II 
dow,,!cie _ lasime SWf"-
 
przedsiębiorstwa zbo- '" 
towe. 
W roku 1920 załot..,t 
Rolnik \1/ Lasinie filię 
w Grudzi4dZu. zlIŚ w 
roku 1922 zalNpil w 1 
Gł-h
zu cWl1I 2 pil;- , _ - 
troWy "I'IIZ ze śpicb- 
ler.....'1, dułem pod- 
worzem i ogrodem w r l1 
srUmidciu. III roku 
1925 cenualę Rolnika 
przef\iesiono do Gru- 
dzill.ba, I:.asin za.
 
stał się filj4- W roku 

 in założono dr u l!4 I 
hlię \II Chełmnie, e dzie 1- 
r
. kupiono dwa śptc
- , 
ne, z których jeden. 
z bocznl"ł kolejo..... 
moiepomieścił 100. 
clr. zbeb. od firmY' 
niemLckiej istniejącej 
jut lat 30, która tem 
samem zlikwidowała 
Bwe intere.,. 
W ślli;;hrzach wlas- 
nych -w Grudzilldzu, 
la.inie i ChelmnIe 
ustawiono dla dOłod- 
Dości rolnictwa .pe- 
. . ., cjalne m
5%yn, d" 
czyazczenla zbota. slewnelło ) nanOD. poza tern śrutowni1ri do zboza I lamacze makuchów 
Dr.ęloi ir.:ensywnej dziaJalllości powięks
 się obrót corocznie.. W ostatnich 3 latach ""- 
lIosił obrót t:lwarowy jak następuje: 
W roku 1926 - 1.919_000.- zł 
lO .. 1921 - 4.439.000.- .. 
.. lO 1928 - 6.367000.- .. 
Kapi
ały ",ła
nej Sp:i!dził:lni --mo SZli 300.000.- zł, czlon:'ów liczy sp61dzielllia 290 
udz,.ł...IU. ŁąCZDa odpoWledzialnosc za wuy5łkie udział, ...ynosi dOO.OIl.l.- zł. 


. 
... 


ł .,...., 


_ . : i!" 


...-- 


..
... 


'\',:;- 


;" 


'IIi-... 
-., 


.. 
.. 


, 


'" 


..

.. 


-y 


. ,. 



..- ł- 


-', 


ł 



 . 

 


!t
 


, 
...
 :"4" 





 --", 


... - --.. 
, ..........- 
"'- ._, .
. 
'.
 . 
":'"_ 
 t_- '"', 
'.... "
'-'-t 


 
:;Jl.h 
...... ,..., 


-, 
,-. 
 
I ';" 
ł 


""- 


.J. ,-\i 



 


""r
 


"t 
. 



- 


. 
;. 


,'''...4. . 


-- 


..... ,,"''\ 


.- 


.. 


... 



. 


" 


.. 


-- . 


-:.. 


'" 


/. 
.... 


i 


iI 


""1--.. - 
"," """ 


10-... 
." 


1'- 


... 


.."" 


" 



 


. -" 
," 
 ,.-
 
ł .. :-? .". )" 
.
 
,t-' } '. 

 \ , 
;\ , 
':, -
 -' f- 

 r. -&.. 
.-.....:..: .:::.... 


f - 
I 


,. _" 
,\ 
\
' 
r 


\ 


I' , 
j 
::
 


.,....
 
'" 

".' 


.. 


!'.. \.-.... 
.- r "" . 


.., 


. 
........._, ""_o 

' 


'... 


'- . 
,..\;

 :-... 
.
 
A 
... 


I ł\. , 
. - 
l .
 :'" 


-, .!iIo'
 :.-- - :
. - 
,--,.:
= 
'''
-:''
.
,p. 
!. .1. 



: 
-y' .. 
.'-"\ 
- 
,.- 
 J 

 

. 
 ' A 
JIWr" .. ILI.
 .............. 
. 
'-:.."- .Jłt\.),
:--.:":t'

 .:-. 

.,
 
. 
 ....:..:'. - 


. . 


: 


-- 

 ....- - 


...

.....
 
,- 



 


. 


PrsP1Dysł wikliniarski odgrywa baNIIn 
\\ielk_ rolę \\' 
darstw:e kraJowt'm. 
j
t powBmym ('zynl\ikiem (').srońu. pod- 
nOS%ą«go gospodarczą !lił
 państwa a tem 
sa.me1\1 walory j8tfO wobec zagranky. 
I'ajpo" atnil'ljMem teIM rodzaju prudBif 
bio"," em 1\0 kraju jegt fabryka wyrobow 
"'ikl1ni
k:ch pod firmą: Bral'ia FJtzer- 
mann w Chpłmnle na Pumorzu. któ""j fa- 
bl') katy wielkim cieszą Bię pol'y1em kra- 
ju i UJminky. dzi
k.i fal'howemu. solidne- 
mu i precyz}jnemu "ykonaniu pouae- 
g6lnych przedmiotlm' w zakres hranty 
wl'bodIąI'Yl'b jak: oortCzy. koszów. mebli 


koszykowych Itp. 
Główn. liedzlbą firmy fłracia FItu1' 
mann j
 Ch..lmno. filje jł!J znajdul"- lię · 
Solcu hUJa-klm - wyrob obręuy. flII- 
plBmia I pA.M:plnia. W 
owem nad Wir!ł_ 
Pomorzł' - ") rób koezow i m"bH kOllzyko. 
\\')"fh. Trzdel Włelkopoł8k.a - huńO\\lIia. 
Pud apręt)"lllem I f..chowem kIerownic- 
twem właicideU. fahryka braci Fltuorma.nn 
rozwija B\1t ł..ardzo pomy
lnle 1 stoi n& 
wysokości aWejło udania. FI'lbt'y1ta zatrud- 
nia wlelk
 llośł pracowDIkÓW pld obojga, 
przea co rnyczynła Bię w wlplkieJ mieł- 
do rnIuni
!a oorobocia w kralu 


. 


Ci1emiczna Fabryka ..Donatol" Wąbrzetno. 


. 
--- .... 

 . 
oJ 
- . .--. 



 

 I.. 
-.,. 
 1.. ... 
.
 



 . . .... -;;-.... 
 - .... 
"i'. .' ..-""4 ........ ...- 
'. ... - - 
, . . """o:! --..it- 
I- ....' 
 
r' ..) 
-
 I I 
1 --. 
})\ 
"" I u!ł' 
 

 


-- 


... 


.
 


. 



 


ił 


f 


t.. 
\ 1 
lt 
,lO 
t 


. 


, 


f 


. . 
- 


Zalotona zostala w roku 1
. Obecny 
włahcicie1 p. K. Wietrz) ń8kl jest VI poJla- 
d&lliu 'abrykl - od rok.u 1918. I'od nowym 
wła.ecicielem ro
inęla Btę fabryka I nad- 
zwyczaJną szybkoui,. w)'TabiaJ
 pnenn- 
ne aa.t.uoki wyrobJW ,armaceut.ycUlych i 
kotlmetYC%Ilych. l'ia rynku wewnętrznym 


wyroby ffnnyDonatol !y!lkBly' solili do!C 
wiplk. I,opulamość. i cl
ą 1'1ł: \\lł'lklm 
popytem. ,.
mł'k jelit ten. te w I}andlach 
det&I:l'Znycb II-potyk4 Blę cora, mnl..) wy- 
robów zagranlczn)ch. a plIblicro
Ć. 
a 
pnewatnle wyroł..ów krajow)['h. 
tI 



 


v! 


. 40 1 I ..... 

... 
1; . """, 

 f 
, 
" 


,;
 


l 


r 


r J 



 ..
 


, . 


(I" 


.... 
f 


ro 


;,f 


... 

 


-, 


.. 


;::. 


, 
 


'., 


, 
. ""'.;- 


. ,,
. 


:t.-,.... 


8płc:hlen Rolnika w Chełmnie. 


ł 


ł 


i 


II 
II 


" 


H 



 


. 


J ,_ 


'\ 


, A 


.... l' 
4:..;. 


,; 
.. ..' 


ł 


"'ł' 


- . 


Gmach firmy JAN Pf:ZYBYŁOWSKI TCZtW 
fabryka w6d mineralnych I hurtowna sprzeda! piwO. 
,
>>>
BL01r'O POKORBKIB 


Btr, , 


Hotel ..Pod Orłem.
 w Toruniu, 
(--:. I.. 


-ł"I 
 
.' 
rp j l '- 

 : 'tf'. 5 
li ,: '!ł,,ł 1 
, 
,- : . l i..ł 
;1 
f: 
.. ' Ił. 
HOJEL 11(".1 
p
 
Irn(
. - 
IM 


". 


* .!J t'ttil 
--łt 
 
1\' 
.v- 
 


p 
 
patolony w centrum mIasta )'rzy ul. Mo- 
sto
'j nr. 19, Jeet to najwil;l.łIZ)' i najle- 
piej urzĄdzony hotel w Toruniu, z włuną 
ceDtral_ telefoniczną, centraln8D1 ogrze- 
waniem, łazienkami, gardem dla llamo- 
chodów. Pod wzgledem wygód mote zado- 
wolić gołcia, który przyzwyczajony jest do 
pob) tu w wielkich europejskich hotelach. 
Obean1 właściciel hotelu "Pod orłemM, 
p. Stanilław Zackiewicz, kupił ten objek
 
. rąk niemieckich 
 r. 19'12, przebudował 
go kompletme, zast080n ując nowoczesne 
wymogi i urządzellia. ubecnie, w r. 1929, 
zak('\ńcżona została nowa stylowa eala re- 
staursc)jna, bezkonkurencYjna w mieście. 
Znakomita kuchnia, pierwBzorzędna ob- 


ZJeanoczone Zakłady Przemys- 
łowo-Handlowe 


" 
, 


Anteni Feeser. Chełm!a. 


Bardzo ruchli" a placoy, ka przem)-sło. 
wo.bandlo\\a pod energiczne m osobistem 
kle
wnictwem właściciela p. Feesera roz.- 
wija Bit nader pom)'ślnie i z nadZW)"CZR)- 
ną szybkości". f irma trudni eię fabryl.a- 
cją cegieł. Pro.:l1lkuje rocznie około 5 miljo- 
: muk, Pron: legO W) rabia się rury 
-or. wszelkie w)rom cementowe'. Zakla" 
d. fabr,) c;;r;ne mleuczą się w no'" ocze.sllie 
. 
",.ch budynkarh. 
Po;;r;a i'\,\'f
WOrnlą v. y tej v. yrniE'nionych 
artykułowo firma zajmuJe sie handlem 
zbotowym. \\szelkich innych ziemiopło- 
dów, nIL.ion, nawoaów sztucznych, artyku- 
lów budoy, lanych_ Olbrz) ml
 aplcblen.e, 
b(d!\C9 właslJOIIclą firmy, umotli
iają pro- 
v.8d:zenł
 tł'lto dzialu przed",i
biorsLwa na 
wielką 11kalę. 
Firma posiada bogato zaop"lrzony 
sklad maszyn rolni
z) ch w)'robó" firmy 
..Vni.' . ":zczegoły wajdą czytelnic) 
 o- 
głoszeniu. 


:. 

...,.
 - . 
l. I 
 
j
 


'/ 


-
 


- " 


, f." 
n 


. 1 


.( 


, 
-f tU 
- 
 


ł 


., 
t- 
1
" 


.
( 


...... 
.. 


ł 
l 


.. 


'r'" 


-\ 


sługa, EII.p8Sy starych win E własnych piw- 
nic, doboro\\ a orkiestra, dancing, ")o stępy I 
znanych sił al.t)st)czn)'ch, CZ)nl z tego lo- 
kalu napraw de przyjemne miejsce pobytu I 
naJlepsz) tJ1 sferom spoleczeilstwa. Auto. I 
mat benz)"nowy przy botelu ob.,;ługuje au- 
ta na miejscu, jak ró\\niet \\szelkie czę- I 
ści zapasowe i remont opon salnochodo. 
wych mptna mieć obok l)rZ)' ul. \loltowe). 
Ceny z8j pokoje i 'y, restaul'acJi umiarko. 
wane. _ ..ł. 
Pomimo, it hotel połotony jest w cen- 
trum miasta, goścIe nie są narateni na 
zgiełk i' hału uliczn). Do pokoi gościn- 
nych nie dochodzi gwar uliczny miasta ani 
koncert z restauracji hotelowej. 


.a 


"J 


.'.. 
-; ... 
.f 
,4-1,-, 
i.::' iio !r-
 


" 


f,' . 
. . 


\
- 


- 


, , 


Właściciel Antoni Feeser 


".;. 


. '. 


-o 


,. 
"':-

". 
"'
-ł --- 
L.'",,' 


-,,- 


" 't 
-i . ł' 
. 
ł-:.'- 
i:
 ) f -i 
. & 
J V ..., . . -- 
-,' , 
: w.... / . 


'"t 


. . . 
fl.)II'

 

I ! 
 . -
"': ł 
-r- __
 '...., 
 '. 
.... 
ł-
 -
. 
 . 
:..
- ..r 
.- ! . 


"J 
-' V 


....,....:. 


t'ł. 


f
 '" '\... . 
t . i' '\: 


-.. 


-- 
- 
 _i. 
r
 
......L 
-'" ...,... 

, I 


fi 



 



 


.",.-. 
. 


- . 



1 4.: 


 
, -- 


Unamel Fabryka Wyrobów Cu- 
krowych Unisław. 
Fir
ltł ;;r;alot.ona zostala w roku 1922 ja- 
ko fahrykn mIodu sztucznep;o. W polIudo- 
wanym w jesieni 192'l r, na.prl;dce budynku 
fał-łr)cznym produko
ano dziennie okolo 
]()O ctr. miodu sztucznego. Popyt na um ar- 
t) !"II wi:.wczas hvł bardz.) wielki. W roku 
]!rl.'ł I)OW"taly w' Inn&D1 miejscu obszerne 
zaJ..lad). 'fabr)',zne narazie takte do fabry" 
karji miodu !lztucznego. Popyt na ml
d 
!\ztU('złlY stopniowo z blł'giem nMII Się 
unnł..'js:&lI.ł. Z powodu tej:;o przystą,plono do 
fabryka("ji cukił'rkOw "dratetek" I syropu 
jll.()lllnego. Pomhno Of!'romnych trudności 

daru7ch tłdalo si, labrykę wyposa- 


.ł
' . 


. ,
L 

. 
. -"'. '. 
_"",,' 
. , -,. 
#'. 'J 

 ' 
II 
 1: 

 
$,'_." - - ' 1 
- : ,,-;J -' , 
\', .'\ 
'- . 


:'\ ..i 


-!fe 


...:. ':t,.. 
'-- 


.. 
 \.: 


" 
':t. 


'- 


. f -.. 


 


. ." .\.... -,".; 
.
"'
 


....... 
':f-. 


'. / 


- 
tyć w mMzynv o najnowsz!'j konstrukcji. 
W roku 19:?7 przyłączono do fa
ry
i no- 
wOlItworzony oddział do wyra.łn8ma po- 
trzebnf!g'O dla fabrykacji cukierków. syropu 
Capilair. Wyt\\oórczoM tego syr.opu połł!c
- 
na była z początku z wi
kszeml tru
J?oscla- 
mi. z powodu braku osob wykwalifIkowa- 
nych lut, ;;r;aznajomionych z tą wytwór- 
czośri/\, gdy t poza fabryką ..Una
eł". któ- 
ra w)'rnbia syrop Capiłair do cuklł'rków. we 
wlasnym zakładzie podobnej fabryki w 
Polsce niema. 
nozwo) fabr)'ki postc:orujt' -. w ostatnim 
r7,Ssie naprzod z powodu naJ n 0\\ szych u- 
rzą!1zeń technicznyrh. ZlUna
zrć wypada, 
te fabryka mieści aię cał"owlcle w nowo- 
cześnie budowanych haJach i budynkach 
fa b rYC&D.1ch. 


'''",,' 
..., ,. "t'....r... "4. 
:
" 
 _ 
 t , ' __ 
 , (..t -;- : ': !.«,

" : 
" . , " t', t f , -ł ,
 
.( 
t b- :
:;i ., ,

 fJ ,,' . 


I 

 

 


Wł. Maciejewski - 


" .1' 


\. "".00:. f
 
" 
 


---t 


, 


/ 



' 


:-" 


-. 



 ""1'/ 
f.( h 


/. , 
"./) 


....., '- 


{' ( " 


t 


f 


" 


, -,j; 


'.- }, 


_' I,; 


,;;", 


..,,',,_.- -5 


--.... 


,: I ' , 
" 
, f 


';, Z;;:.""11';.,N 
".," " 
 1. 


1'-'. h 
,'. f 
" ,t;, 


.,.,"," . 
. . 
 


f 


,
 


Yi _ 
 ąc,
k 'ł!słj 
., Il,ł.. I, ;'iC 
.:1J..
.
" ;' ';: ...., 
 


":;..k';- 
.j 


'" 



_::. 
-
.::-. , 
"" 


,. 
.,; ) 
:-s 
 ,;. 
ił 



,. 


't . 

l, 


.# 


-,- 
,; 


. ., 


Tczew - Pomorze. 


-. 


--f 


Do lajwięk6Zyc1 przed. 
siębiontw la Pomorzu 
zaliczaiłł się składy p. 
WI. Maciejewskiełjo w 
1 czewie, sklad bławatów 
przy Rynku nr. 16 i D(Jm 
T (Jwarowy pud firm" 
..Bazar'- przy Rynku Dr. 6. 
Oba ski ady wykupione 
zostały z rąk fyd(Jw5kicn. 
skład bławatny od SaU, 
lrennera w roku 1920. . 
B'zór od Jonłofsohna w 
reku 192]. Skład bławlh_ 
IJY przy Rynku nr. 16. 
nabył p. Maciejewsla w 
najtrudniejszycb dla ku- 
piect..... czasach, II w 
pierwszycb latacb po 
wkroczenIu woj!k por.kicb 
na Pomorze, byl to jedy- 
ny czynny pclski handel 
bławaumi w r cnwie. 
P;lDością i zabiegliu,(Jści" 
",łaściciela urosi y oba 
sklady do naipoważnJej- 
szych przedsiębiorstw 
bandlowycb na Pomorzu 
i zjednaly sobie zaufanie 
klientełi nie tylko Tczewa 
i okolicy najbliższej. .Ie 
całe
o północnego Porno- 
rZłł. 
WIeściciel p. \\'łaa,.. 
sław Maciejewski jestzn,a- 
IJY w szerszycb kołach 
na Pomorzu. Piastuie 
godność prezesa Sekc
 
Blawatników przy Związ- 
ku Towarzystw Kupiec- 
kich na Pomorzu. czlonka 
Zarządu ZwilłZku Towa. 
rzy5łw Kupieckicb la Po- 
morzu, jest radcą Izby 
Przem).łowo-Handlowej 
w Grudziildzu, Sejmiku 
Wojewódzkiego w Toru- 
niu. członkiem Sejmiku 
powiatowego w Tczewie. 
preznem Rady Nadzor- 
czej Banku LudowPj!o 
i prezesem Towarz¥stwB 
Kupców Samodzielllych 
.... Tczewie. 


./ ..: 


..
 


---.. 


p/' 

 


1ł,
 
łi
 



 


...,..(. ;' a.;. 
/ ' 
/'-+.., " 


'" 


 
':;- -' 
., 



4 


/ 


A 


,'" 


.
.", 
, 


..u 


."'.-/. 


.,
...

 .' 
, -- 


, 
( 4 
:Ił:,v; fi' !
 


.,' 


_nH
 


i 


'\.. 


l' 


..,: .' 
:o:;; 
.}- :-; 

 t 





 '.";' ""-:,,
 / ..... 
!o 


.. 
. 1'; 


, -t 


.
 -:-, 


.
.. ';'
.., 


- 


JJPEPEGE" Polski Przemysł Gumowy 
Tow. Akc. w Grudziądzu. 



 '
.'\':- 


1.. 
,
 


;. 
Ił; __ -. j--'L-- 


1- .... 


-
:
. 


':) 
""-- 


-. 


...........---!-... 
-
 .' 


-rw- ,-. 


-"' 



 
... - - 
- 
..... 
- ....- .4,:.. ., 
.. "t" ...,........ .;.... 
 _ .. 

 - 


.... . ?
J"': 


_..ł .... 
 :-.-:;...-- .-; 

 ...-:-...-..
 
 

- . 


.." 


} 


. ::....
 --ł-. 
.. -
 ... 
- ---
-

;:e---;- .'
....------ 
, . _ r '%---__

 
 (, '_ __ __ ___ 
.... .';
..) ...., \.. ;;'tt' "'...., -ł..._""""" ...--.:.... 
\ 
 - al.:'" . lOn.. , -, .1- . 

 
'
.. -;.._ _....."" 
. . Ił/III" ;'Ih.... 
. 
 "/-:/I;/ -;:::
. . .. . 

 - .-' I II" . ...
=-- 
'--. 
 .J" _ ,_ ___ " _ _ " _ ' . --
 _-.' . 
'\t-. 
.:.;:-.....
.ł ."..

 _ .
 
II ... .. ._ - "1. -I J .V! . 
- ł _ ... .- '--' ft......l ,J..J. - - 
 - 
....... ',_;'U '.......J ' 
 ,,- 
. '" -,;,.-- .. 
-.... - 
lo- ....- "'o 



. 


.. : 
 


!" 




 



 I 


Tow. Akc. "Pepege" w kr6tklm okre- 
sie _swego istnienia zdołało caiko
 icie o- 
władnąć rynkiem krajowyn. i dynamiką 
swego szalonego rozwoju wedrzeć sie na 
rynki zagraniczne, bijąc tam konkurencyj- 
nemi cenami i jakością gatunkową wszel. 
kie inne wyroby z branfy ,gumowej. 
Ten koiosalny rozmach, właściwy wzo- 
rom amerykańskim, sprawił to, te w prze- 
ciągu sześciu lat swego istnienia "Pepe- 
gen \\ )'biło się pod wzgledem produkcji 
obuwia gumowego na czoło przemysłu gu- 
mowego Europ) zachodniej. 
Do czasu powstania tego kolosu prze- 
mysłowego przemysł gumowy w Polsce 
prawie nie istniał. Z natury rzeczy zni
- 
wołeni byliśmy konsumować towar zagra- 
nicUlY. Jeśli się zwaty, te POlska jest do- 
skonałym odbiorcą obuwia gumowego, to 
la zale!ność od zagranicy silnie ciętyła 
na naszym bilansie handlowym. Dzięki po- 
wstaniu firmy "Pepege" import wyrobów 
gumo" yrh II: zagranicy zmniejs
a sie ci". 
gl e, tak, te obecnie calkowite prawie za- 
potrzebowanie wewnetrzne pokrywane jest 
przez wyroby krajowe. 
Zwr6cif nalety U" agę na szczególny 
moment zjawiska, te przecie! Polska ni- 
gdy nie była producentem w)orobów gu- 
mowych, te przemysł ten o ustałonej i wy. 
robionej od dziesiątków lat renomie, był 
niejako zmonopolizowany w 
kach Rosji, 
a tymczasem na konkurencyjną arenę 
wchodzi młody przemysł polski i odraz u, 
li ba;;r;przykładną y, prost furją rozmachu, 
zdobywa czołowe miejsce w Europie za- 
chodniej. 
Zakłady "Pepege" siecią swojej produk- 
cji obejmują fabryki w Grudziądzu, "'ar- 
szawie i Wąbrzetnie, stwarzając trzy pla- 
cówki pnem)-slowe o lącznej po\\ierschni 
150 000 m kw., v. których zatrudniajlf 
przeszło 7000 robotników. Fabryki te wy- 
twatzają: kalosze. śniegowce i buty gumo- 
we. obuwie kulowe. sportowe. tennisowe, 



 


, 


--- 



 


!i 


spacerowe. opony I detkl, płaszcze nłeprze- 
makalne męskie i damskie, specjalne ma- 
terjały gumowe oraz techniczne artykuły 
i wete gumowe na potrzeby Ministerstwa 
Spraw Wojskowych, kołejnictwa i przemy- 
słu maszynowego. Uruchomiony zosta1 
ró\\oniet dzial fabrykacji opon s&IDochodo- 
\\ yCh, dotąd w kraju zupł!łnie niewyra- 
bianych. 
Produkcja obuwia gumowego w zakła- 
dach "Pepege" stale wzrasta i osiągnęła 
cyfrę 50 000 par dziennie. Dzienna pro- 
dukcja płaszczy nieprzemakalnych wyno- 
si lQOO !'ztuk. opon rowerowych 2000, dtr 
tek 
. nie licząc opon samochodowych 
oraz najrozmaitsz)"ch art).kułów technicz- 
nych i tkanin gumowych. 
Zakłady ..Pepege" oparte są na nowo- 
czesnych metodach produkcji i dątą do 
kompletnej wewnętrznej samowystarczal- 
ności. W tym cełu firma wybudowala im- 
ponujący kompleks, do którego nałetą: 
tartak o trzech gatrach, fabryka pudelek. 
fabryka trykotaty, warszWy śluSłlrskie i 
stolarskie, fabryka skrzyń i odlewnia ko- 
pyt aluminjowych. 
Reasumując "szystko, co wytej po\\"ie- 
dziano o Tow. Akr. ..Pepege" i o jego war- 
tościach dla naszego tycia społeczno-go- 
spodarn:ego. dOjdziemy do wniosku. te dy. 
namika rozwojowa tego kolosu przemysłu 
gumo\\ego. opartego na amervkańskiem 
tempie prac)', siega śmiało do naJwyt- 
szych szczytów produkcji i tem znarz
ie 
gospodarcse kraju podnosi I u
...-alA.. 


Czy zapisałeś sił na 
złonka 
wspierającego Komitetu Floty 
Narodowej? Wkładka l złoty 
rocznie. Konto P. K. O. 30. 
Zapisz sił, a spełnisz awóJ 

bywatel.ki obowiu:ek.
>>>
Str-. 10 


Elektrownia - GazOtynla - 
Tramw-Je Torun. 
W8Iystkie trlv pnedsiębiorstwa pne- 
jęte sossaty pn;1 zan:ąd. m!ej
1 dro
 
likwidacji Mies.zanego Nlemteckiego T 
",anystwa .-\kc)"jDego. " 
Po okreSie wojennym b.rak mBSerJałów 
I śrOdkow pienięinych umemotll"'"tł _ To,,:,"" 
Ake. utn:ymanie układów na pollomle 
techniUll)"m, pol\\alającym na dokładną 
p
 pnedsiębiorstwa i 
 Y!ltarclaJącym 
Da obslugiwanie obywateli mlasCB. 
Zanąd miejski zmuszony był włojyf 
znaczną ilość kapitału i pracy. bY" zalda- 
d)- mogły byc utn:ymane w rueh
 I 
o- 
łać zwiększonemu zapOU"l:eoo\\anl u mIa- 

 
Ełektrowula. 
Prąd W)-twarza cz
ściowo "e własnej 
centrali. częściowo Jaś _ zakup
jł! , od P
 
morskiej Elektrowni Krajowej "lil'Ódek. 
Elektro\\ Dia toruńska dostarCZB prądu na 
potrzeby ID. Torunia, jak ró\\ nił!t dl
 Pań- 
stwowe
o Zakładu Zdrojowego w CIecho- 
cinku, dIa miasta .-\Iek:andro\\a Kujaw' 
skit'go i okoliczD)-ch wsi. 
Wobec zupełnego zutycia kabli pndu 
atałego i całko"itego w)'czerpania prz!,," 
hr.,orniC, naletało beuwłocznie przySU\plĆ 
do uloit'nia kabla prądu zmiennego I wf- 
budowania kilku stacyj transformatoro- 
..ych. celem zape\\nienia stałej dostawy 
prądu konsumentom śródmieśCJa i unik- 
nięcia przen'i'. które powodo",-ało atałe 
przepalanie sit; stai-ego kablL Praca ta 
jest na ukończeuia i wykonaną sostała w 
1"Oku 19"28 i 19"29, \Mltem macmego nakła- 
du pienietnego. 
Oddanie prądu w ro
;u przejęcia. Elek- 
tro",-ni pod zarząd miejsc '\\;ynioslo 
S 163 000 k\\g. Oddanie prądu .. roku 1928 
wyniosło ł 266 000 k.g. 
GIIZOWD1& 
Po usprawnieniu i &nkonsU"l1owaniu 
pieców gazowych i aparatów czyacsąc:YCA. 
przystąpiono do wymiany lepsu\ych I wa- 
dliwie wskuujących gazomierzy i uszczel- 
nienia sieci rur gazowych. Większą część 
prat:y tej y,.ykonano do rolm 1928 włącz- 
nie, dIieki czemu jut obecnie uzyskano 
BDsaDe ossaędności na Btratach gazu i 
&'\\ił;:DZOno równiei ilość otnymYVI!a- 
nych produktów ubocmYch. głównie zaś 
smoły i amoniaku. 
W roku 1927 wbudowano automatyez- 
IM zapalacze i nOVooOCS86Ile palniki do la- 
tarń gazowych. Dało io miuP1 około 50
 
_csędności na oświetlaniu publicznem t 
pocwohło wskutek 
 m-ł- zwtęk- 
azyt i106t punktbw lswieUnych (bliako 
d
bU
. - 
OddU1le gazu B roku na rok powiększa 
lIi'e i w roku 1928 wyniosło 2729000 m. w 
odniesieniu do 2 (W 000 m. w roku 1925- 
'rraIII..J.. 

 po przejęciu, poddano Bta- 
re wozy lasadniczej przeróbce, doprowa- 
dzając Btan taboru do s&anu nadającego 
lRę do ułyt.ku. 
Obecnie przeprowadsa 
 w daluym 
ciągu wymieniani. zoty1ych UJ'D i dru- 
tów jezdnych napowietrznych. 
Przedłuiono llnję III i aapl'Ollt.owano 
linję I na odcinku ul Szopena I Ullt080- 
waniem aJuminotermicmego 8p8wama 
8Q'D. 
Projektowane są nowe połączenia tram- 
wajowe, które wykonan. _tan, po uzy- 
akaniu potrzebnych na to 6rodków pie- 
niętnych. 
W roku 1927 wprowadzono ruch tram- 
waju n€A:nego. którego frekwencja iwiad- 
ay o wygodzie publicm06ci Przewóz pa- 
ea.ter6w w roku 1925 wyniósł % 996 000 o- 
-ćb. w roku 1928 ł 2ł9 000 osób. 
Pomimo znacznego, a w niektórych wy- 
padkach nawet parokrotnego WJ:J'OStu cen 


Inych materjałów i aurowców 
ceny prądu, gazu i przejazdu tramwa.ł; 
wego utnymane _taly te same. 


Bank Ludowy W Chełmży. 
W. ciętkiem i nadJ:n yczaj trudnem po- 
Ioten'u znajdowało się miejacowe mie- 
szczaństwo przy końcu zeszłego wieku W 
ówcuenym czule pracowały na terenie 
Chełmty cztery banki niemieckie, jak: 
V onchuaa-- V erein, Thom81" Kreiakasse. 
Bank Scharwenka i Culmaee'er Stadtku- 
Be. Ru
 zrmumlałą, te działały one 110- 
lIdamIe jedJ'Die tylko na korzyśt Niem- 
ców, a utrudmały we wuelkl motllwy Bpo 
BÓb korzystanie I kredy\u obywatelom-Po- 
lakom. 
Nie lepsze było tat poło!enl' włołclan. 
którzy. nie mogąc równle1 znalett odJlO. 
w.łedniei pomocy kredytowej. byli ZIDu.u:e- 
Dl korzY8tać z licbwia"kicb potyczek t y- 
dowsklch, co się bardzo niekorzystni. od- 
bijało na ogÓI
ym Btanle Ich 
iadania i 
przyczJ'Dlal
 Sll: do dalaugo zubotenia i 
przechodzenIa rea.lnołcl miejskich I go- 
epodarstw wlejskicb w ręce 2ydó"" i Niem- 
CÓw. 
W mllll'f: coraz wlęeeJ wzrutala za. 
cłIłannośt niemiecka, oraz I chwilI\, od 
Itąd rząd zaborczy Bt.oeowat zaczął coraz 
b
wzgledniejBH spoaoby w)'Zuaa apołł- 
czeństwa 
morakjego z naturalnej polista. 

 jego Istnienia: J::Iemi, zaA w mie- 
lcie z realnośd., powatal w gronie 
patrJotycznie my'lącego obywatel8twa sa-- 
-- ratowani. tego, co jeszcze uratowat 


8LOWO ro_ou&JII 
dUD po odaaDlu .ł. w DAUJ'Dlu u.mJnaJ... 
tew wydzl
la nieu
J' oead rd8&wotUa. 
ław1. Oead ten pny badaniu mlkroakopo- 
talelD ni. .,kazuj. twol'6W &1j_ c 1 c b, woda 
Ulajdująca aJę pooad oucł.D J-ł w uJej 
maale prae8'OCl1S
 I DIe ul... pI'CICIl-ł1 
Snlei&. 
Ora.ca.Dle. 
Wodę mlDeral
 - łródł& .,PranciaUJ" 
w dobracb pp. Nodneje....klch w Cael"Dle- 
wicach pod Toruniem aaiiezy6 nal.ay do 
aol&Dł!k bromojodowycb I aawano6cl, 0- 
koło O':) proc. chlorku IOdowefO, obok m.- 
ł)'ch ilołci bromków I jodków. T. wiunie 
niezbyt wielka UoAt cblorku BOdoweso (BO- 
Ił kuchenn.jl, tud&18ł brak Iltlonno6ci wo- 
dy do rozkladu sprawi.. .. woda .Fran- 
dllJki
 jest wul. przyjemn, w Imaku i 
plt j, mołn& bel jakiegokolwiek rosc1.6- 
Clenia wad, slodk,. co bywa n)eunlkDiD- 
nem przy ut)"Waniu wielu aolan.k wpo- 
kopnxmto....ycb. 
Solank. ,.F'ranc1uJtl". uaywan. jua od 
dawna dl. Cł'low lecllllcsJ'clI anajdsie bea 
wątpienia aaatoao....ani. w rosmaltJ'ch 
wskazaniach lekal'Bklch oru Jato woda 
dietł!tycm.. tem witef!j. ł. po pnepuazcu 
niu pnez ....cni. . awł&IIC1a po na.poJ.nlu 
bezwodnikiem kwasu wUlowego n.daje BI. 
w ropełnoścl do transportu I do pnechowy 
'a'ania, nie tra
 prz)"j.mn88'Q I onei....ia- 
j,ct'go smaku. 
W BydgOllzar. dnia 18 maj. 1921 r. 
Z pracowni chemjl og6lnej I an.Uzy chem. 
Akademji Rolniczej 
(_) P
ia: Prof. Br. Duchowłc& 
kierownik pra
l 


było moaljwem i to sapom,*, załoaenia 
Banku. Grono tych prawdaiwie aaaluao- 
nych dla sprawy narodOweJ. a ÓwCaUDym 
kupcem p. WacławeJD G
Wllkim 
 cae- 
Je, mętów. przystępuje do dsialamL Za- 
praaza do Chełm'y ka. patrona W.W")' 
wska, który po zbadaniu aC08unkó.... I od- 
byłych konlerenejach umai teren chełm- 
ayl\ski aa korzyaUlY i nie uczędaił rozma- 
Uy('h wsk
wek, a p
.w..ya&klem 
gorącej zachęty do l'Olpoaęcla Pr&Cy na(l 
urzlCllY" iBtnieniem zboSnego chi"&. 
W dniu 2
 czerwt.& 1896 &dbyło się u- 
branie organizacyjne. 
Z lałoi)'clel1 banku. I wyJ,Wem p. 
Wadawa Gą.sowskiego. który w ówczes- 
nyw zespole był najmłoduym. dlił Jut 
nikt nie Iyje. 
Pierwszym prezesem rady nadzorezej 
był \\ ielki pracownik na polu narodo
em 
i społecznem. senjor obywa
elst
\'a Ile
- 
skiego i poseł p. Ewil Czarhń!lkl. drugim 
syn jt'go, były właSciciel BrącbnO
 ka, p. 
Wincenty Czarlłdski. . od roku 1915 a 
wielką korzyścią dla instytucji i poświęca- 
jący jł!i całe swe bolate doświadczenia 
na polu bankowem. ta. proh. PoUkarp 
Gulgowski z Kielba.s1nL 
Miejscowe społeezwtwo polui. a ra- 
dością po
itało po""stałą placó w k4: ratun- 
kow,," danl\C ją od !l&lDego zarania uufa- 
niem przea składanie w niej Bwych o- 
szczedności i zapisywanie &i. n. list. 
członk6w, Z biegiem lat d&iałalnoAt I J1)S- 
,,'Oj banku stale się &wIekU&, napływ d.- 
polYtów był czesio prawie nadmiemy; u- 
molli""iało ło poza polyczkaml bipotea:- 
nemi, bardzo liczne udzielanie potyezek 
doratnych drobnemu wło6c.Iadatwu i ra&o- 
\\anie w kl')tycznych mom.ntach więk- 
szych własnoki ziemskich pnez natych- 
miaaio"" e, ezęsto bardzo pow&tne połyez- 
kow. zaailki. 
Rozwój banku roa&enał &ię atale U)'b- 
kiem tempem at do wybuchu WOjny lwia 
łowej, Z jej początkiem nastąpiła niepew- 
noś
 i stagnacja, a ucugólnie pałtow- 
ne powstn)mywanie się od lokowania o- 
szczedności w banku, a naw.' pewien od- 
pływ tychle. Powodem teco był ogólny 
brak gotówki. powtóre coraz wie('ej W:&ra- 
stające ceny na najpierwsze potrzeby ty- 
cio""e, wreslcie ""skułek braku nawoZÓw 
sztucznych i pociągowego inwentarza 
zmniejszona urodzajność gleby. . co naJ- 
wa1niejsaa - niebywałe ceny na wszelkie 
%apotrzebowania rolnicze. które pochłania- 
ły całą I&08Zcz4:dzo
 gotówkę. 
Naikrytycmiej
 jednak chwil4: w 
w czuie !!Wego istnienia pn.essedł bank. 
ch"1ilę waloryneji. 
- Ogromnie wiele mozołu I a&arania ko- 
Ntowała niejako od nowa podj4:ta praea 
bankOWL Powoli, Jecz ataJe zanika ba- 
podstawna nlechę
 do banku I wśład bu- 
dzącego aj. zaufania wpływają na nowo 
wkłady 08J:czędnoAdowe, które I roku na 
rok bardzo znaczni. się zwjętazają. 
S%}'bkj roswój banku j_t w niemalej 
teł csęści zasługą doskonale zharmonizo' 
wanego obecnego &an4du, który .w. do- 
świadczenia tyclow. I wszechstronn. ata- 
rania połwięca intel'MOm inaty1ucjl, jak 
równin inureaom swych członków. 
Bank Ludowy w Chełmty 1IWJ'1D nad- 
zwyczajnym rozwojem ł wzorow" pracą 
uakarbil eobl. w bantach paf1Btwowych 
ogółu. nmanI.. któftł!'O w:JTUem jest u- 
dzielanie mu wysokich kredytów i ustęp- 
stwa Bantu Polskiego. 


Norbert Komowskl J,Sanltas" 
Chełmia.L. ul. Tonmska 37. 
filJa \;hełmlńska 9. 
łablieje od roku lS89i w roku 1919 .oBta- 
ła wykupiona I 
k niemieckich I prow.- 
dzona Jest pnel właściciela p. Norberta 
Komowakielo. jako przedslębloratwo jedy. 
n. tego rpdzajU .... Chełmly. 
Poza artykułami drogeryjnemi prow.- 
d&! akład tapet, farb. w..elkie artykuły 
malarskie. posi.da wyłącsne UIItępatwO 
na Chełml42 i okoli
 na beoIynf: i oJ.je 
..Standard Nobeł". I wła
 atacją benzy- 
now, ona hunowaą spnedał nafty. Pan 
KomoW8k1 bierze n. tereni. Chełmty po- 

 &tny udział w łyciu społecmem I I08po- 
darczem. j_ł aałoaycielem &amt.jueso 
Bractwa Kurkowelo, a firma j.,go j_t bar 
dzo popularną. Firma truda1 8i4:I równie! 
eksportem i imporu-m kwiatu rumianko- 
wego i lipow.,o, przel co daje doratny 
urobek BItkom dz.1eci I n)ewiu\. 
Firma posiad. nutępuj
 konta baD- 
kowe: Bank przemysłowców w Toruniu. 
Bank Ludowy w Chełmi)' I Komunalna 
Kasa. Ouc..ędnołd .... Cbełmły_ 


Jan M.czyńsld, Ziemiopłody 
w Chełmiy. 
Pnedaieblorstwo, załotane _ roku 1921 
w. włua)'ID pachu I we v.-Iunych 
'pichIerzach. mieszczących CL 5000 cent- 
narów. przeprowadza tranaakcJe zlemio- 
płodami, naaionaml i p
 Firma mana 
jest na \arenie Chełmty jako rzetełna I 
eolidna pod kaidym wllledelL Dysponu- 
je do przeprowadzania nrych intereaó_ 
doetaUc
 got6wką. 
Firma uruchomiła takte w 81'-ej posia- 
dłości garbami. I blałoakómlę. Warsztat)' 
I garate oraz stacja benzynowa mi
 
Bif: przy uL Kolejo....ej nr. 2. BUi8Ie ucze- 
sóły w ogłouen1u 


Durcz.wsld I Ska 
Fabryka Grzebieni Chełnda. 
Po przył
n)u ziem b. &&.boro pruskie- 
go do Polski. -naał4P:Jo wśród apołecuń- 
Pned p
u mDlej więcej laty odlu.,.. Rwa tu&eju&gO d
enie, uniezaielDillnia Bię 
io w Czerniew'.cach trocHo zawierające na- goepodarew od r-Iemiec. &al'an1a wy w 
taralną wodę zdrojową o znakomitym sma- tym ki.runku. ateby uł.worzyt eobie wl»- 
ku i oddziałującą dodatnio na narządy ny przemysł rodzimy. który b 1 aaopatry. 
trawienia. wał tute
 ludnołt w wyroby krajowI! 
W pol'Ówn&n1U z innf)lD1 mlneralneml Jednem I nowopowstałych prudaięblorstw 
wodami etołowemi uwierająceml przewał- przemyałowych jm fabryka grzebieni i gu- 
nie domieukę aztoczną daj. ..Mineralna z1kbw I wyrobóow galanuryjnycb włak. p. 
Woda Czernie""icka
 natura1Dł\. CZYBł- I z J. Durcuwllti w C!:1'!mty załotona w raku 
powodu tego prawdziwi. przyjem
 w uty. 1921. D&ięki facbowej I uzloln:onej orjł!n- 
clu wodę stołową. któ
 rzeczoz' . wcy lal. tacjl wluc1ciela fabryki. pnedlięblorstwl) 
caj" jak najgorąe.j jako najlepuy napój &CI powoli. lecz atale się rozruta iwyroba. 
codzienny. mi awojeml mogło l&imponowat na PWK 
Z pracowni Chemji O
ółnej I Ana.lizy Cbe w Poznaniu. JekU częaio apotykamy ludzI. 
mlcznej Akademji Rolniczej w Byd
08ICZY. któny przel niełwladomoAt chwal. wyro 
Wyn10k rozbiru chemicmego wody minł- by zagraniczne. to dowodl: to. te uie znaj" 
ralnej z dóbr pp. Modrzeje_kich teso. co w własnym kraju się wyrabia. Fa- 
w Cumiewicacb pod Toruniem. bl"J'ka J_ Durt"ZewBklego wyrabia przl!łllcz- 
t. PoloteD1. ZIboI_ 1 wlaicł_o6c1 fizycz. 
 salanterJ4: stołow,," rogow. itd najrOtno 
De woli,. DłinersluJ. I l"Odnlejsu grubienie ORZ l'Ótne llU%iki fa- 
1ródło aamoblj"ce z głębokoAcl 126;'1 pod BOnowe. Firmie rokowat matna n. przy. 
powlł!nchnl, J::Ieml. połotone zdala od ag. szloł
 najlep8ZJ rozwój. 
nlsk zanleczYBzczenia I z,wn-łrz. ujew w 
Wfci8k z klaznej rury. ocembrowanl. Bonas I Cz.rwlńskl W Chełmży. 
Wedlug orzeczenia Za.cb. Pruskiego To- 
warz. Wiertniczego I O. p. w Gdańflku Przedaieblontwo zalotone "" roku 19lO. 
(Neugarten 20-21) z 4Dla 15 aierpnla 1906 _ poprzednio wykupione zostało I rąk nie- 
tródło wydostaje Bi4: z warstw piuku kwar- mlecklch. prowadzi obecnie fabrykację 
cowego, glaukonitowego. nad którym I
t" I1kierów oral wuelklch wódek i Boków 
warstwy pnewatnie mi4:kklego wapniaka owocowycb. huriownlę kolonjalno-Bpotyw- 
(
między 126-ł8 m) nadto piuek. margiel. cz,," hurtownię tapet, farb. olejów i przy. 
ruekledy z lUn,. wreszcie warstwa plasko- borOw maiankich, artlkuły budowlane 
wa (2-0 m) u Bamej powierzchnI. jak: papę, Bmołe. cement, gwotdz1e i 
WY
jnoić tródla przy obecnem ujęciu trzcinę Bufltową. WłaAc1c1ele przcdalęblor 
wyt\1)11 'rednlo 2,5 lekundolrtra. 
Temperatura wody (z marea 1921) 1150 C. litwa, pp. M. Borua I I. Caerwiński. 8ą zna 
Smak wody u tródła: slo nawy. nie- ni ogólnie jako dzielni fachowcy I kupc) 
zoa.CZlUe alkaliczny z poBmaklem nieco te. P. CIerwiński pULatuje godnoić preze.. 
laziatym I tak_t WOEIlą. TowarzYBtwa l\uJ,lCów Samotl&hllnych w 
Clętar \\łaśc;wy. badany przy temp. 150 Chełmty I bien. powatny udział w tyciu 
Co L. 00"21. Bpolec:znem na terenie Chełmty. Totet III' 
Pnezroczy.tołł I barwa. Woda. bijąca ma cleuy Blę wielklem zaufAniem do- 
bezpoirednlo ze tródla. okazuje zllpełną l atawców oroz wBlystkich Bwolch odbloł" 
przezroCJ:)"stołć I bezbarwno_t, _ kilka go-- ców. 


Mineralna Woda Czemlewlcka 
Solanka - brOm -jodowa. - Wybona 
woda _40... 


-- 
F&bl'Jka UkleŃw lOatał. n..ł-oo zona 
.. awoj. wyroby wielkim alotym meda- 
lem .... roku 1m w Raymie, ałotym meda 
łem. kray&em I dypłomem w roku urn .... 
Pary&u. Firm. poa1ada konto P. .. O 
202 391. 
PI....sza Pomorska Fabryka 
Obuwia Dr.wn......o 
(Iudow.a o ) . 
wł&łcłciel 01&0 Wetl w Chełmn).. lalołGn, 
aoetała 1889 roku J wielokl-otDI. premjo- 
wana na w)'St&wi. w Grudał_dau I Kr6 
I.wcu &&równo la dobry towar Jak .'10- 
dne w nouenlu wyroby. F'trma dOItarcza 
towaru łylko dł. odpned. w 06w. BU..... 
uez8lÓ l y . ogłouenłu. 
Fabryka w6d mineralnych Jan 
Przybyłowskl w Tczewl. 
ona hunowaa apruda.t pl...... w6dek I 
win kraJowycb I ugI'&DICIl1J'eh, aałołOD. 
w roku 1870. nqrodzon. la BwOj. WJ'robJ 
alot.mi med.l.ml WłUelci.lem pl'lld8lę- 
bloratw. jut p. JaD Pn:ybyłowskl. manJ' 
n. terenie Tczewa i okolicy j.ko nieamor- 
dowany tkialaea 1000podarCl]' I lpOIeeuJ' 
I plutuj. IOdno6t preuaa ,.5okola u piu- 
da tCIIW!klel!"). 
Bllbze wiadomołc:1 . owtoueDIn. 
Tartak ParowyW. Obst. 
W. Obllt t.art.ak paro....y I bandei dne- 
wa w W.łrzełnl. IstnI.je od roku 1881 . 
w roku 1922 wykupion,. SOIta! prul obec- 
nego ....łaściciela p. W. Obiła a I'\k nie- 
mlec.klch. Przed.ieblorat....o doetarCl& kom- 
pletnych podłÓl'. ubudowaA goepodaraycb 
posiada akład maurjałów .t.olarakich. bu- 
dowlanych i dla kołodziejów; pnedsi9" 
biorstwo przyjmuj. zamówien). na ułko- 
wite zabudowania goepodarcse a specjal- 
nie stodoły. przecier. kałd4 U* otruła- 
ków podług rozmiarów. 


Hotel pod Białym Orłem - W.. 
brzeżno 
j_t przyllioeowany do 'IĄ ..ystklch wymo- 
g6w nowoer.eanych, oddaj
 pierw.. 
miejsce hilJWe. Niemniej czule czuwa 
l&rząd botelu nad kUchni" r_tauracYJną. 
i buf.t.m" aaopatnonym w naJlepa. na- 
POJe. 
Przy hotelu znajduje aJe ataranni. u- 
rzl\dzon. kino ..Słod
M, ktore WJ'łwletla 
najlepsze ..1as1erl I tllmy łwlatowej ala- 
Wl. W smachu hoteło....ym mieści alę rów- 
nlel sklad del1kaU8ów. \Vłdciciel powyZ- 
...go przedaicbiorat\\ a. p, Fr. SI:} madakl. 
trudni .ię równutt rybołówstwem a wlel- 
klem lamiłowan.lenl. poalada bode",,_ 1")41 
w. v.łaenych jezlorach, toteł apecJalookt.. 
w jego hotelu __ lUpy rakowe I pOtraw)" 
rybne. 


F. BaIcerski W.b"-6 eino . 
Fuma istniej. około pi.ĆCWeaJtciu lu. 
P. Fran('isIek BalceJ'1lkl jul w Z&l'anlu ewo 
Jej młodoAci był bardlo WKorowym dzia- 
łaca:em narodowo-apołeczn) m i uruem 
bardzo pracowitym I OIIczędnym obywa- 
tolem. "-Irma F. Balcerskl J-t najlItarazem 
I naJłepiej zaprowahonem przedaletlior- 
at""em na tereni. W-łlne&na Dostarcza 
materjały budowlane, telazo sstAbawe 0- 
raz ""szełkl. narzedzia 100podareze, sprzf:- 
ty domowe. kuchenne. artykuły technicz- 
ne, inBtalacyjne, kanalizacyjne, broń i a- 
municję. 
Pan F. Balcerski piutuje ,o4nołć pre- 
leN Koł. telałnleków na Pomonu, jea& 
członkiem \ł. yhiału Powlatowelo i mon- 
klem magistratu m. W,braełaa. 
Hot.1 ...,.fłw6r W.brzesld" 
wębrz.źno 
włuciciel p. Jan k.auyński j..t pl......-'O. 
l'IZędnym botelem posiada naj wieka" aalę 
teatraln" i największe kino na miejecU. 
.JrJad towarów kołonjalnycb i reataurację. 
Pan Jan Kaca:yński niezaletni. od tego. 
t. ma wieł. pracy w aw.m pnedaięblor- 
atwle. ..jmuJ
 si. - nawet z wielk em 
potwięcenlem dziedzin" wynalazków 
iotet Il'«ro praca I cierpllwnlt zOIla.!, u. 
wlednone. Do tej pory znane są jego apa- 
raty dla zabaw rozrywkowych .IJI'ardon k 
aparat tak zwany ..towan: akl' .zręczn- 
klowy) oraz oetatnio WYPU8 CZa - obił! 
aparat dla .Iektryzo
an'a J wytrzymałoś('1 
nMlięcia prądu elek&ryczner o . 


Podwyżka ceł kolejowych. 
Agencja W.chbdnia dowiaduje ale. ae 
na jednem a poprzednich poaledzeiJ rady 
minis'r,.w zapadla uaadmr.za uchwala \Ol 
aprawle wprowaozen,a w tyci. podw)'tlu 
taryf kolejowych wedlug propoz)"{'jl blu
a 
taryfowo - kolejowego pnl Ministel1ltwle 
KomunikacjI. W zWiĄZku z tem na ostat. 
niem po!lh'dz.nhJ rady mlnl8trOw porusz o , 
na miała byt lIprawa podwytazenia c&ryf 
dla POllz(,zl'gOlnych towarów. a więc jak 
słychać. propnnowa.na przpz hluro taryf ko 
h!Jowycb pod wytka dla węgla miała ZOlta t 
zredukowana do 50 procent, dla dn:ewa 
prz,. ek.Bporele lądowym okolo 60 .proc ent 
w at08l1nku do propozycji biura tBryf kO. 
lejowy..h. Na pozostałe artykuły z bardZO 
nieUczneml wyjątkami taryfy miały IOIta Ć 
Ilrzyjęte w brzmieniu propo%y('jI biura ta- 
ryf kol.jowych. Ogólnie nall'ty przypllI'- 
ClSt. te nowe taryfy kolejowe podwytsa" 
Btawkl o około 20 procent, 
lobalaJ. O tłO 
do 150 mUjonów rJOł.ych. 


j
>>>
Lasy Pomorza. 
8ta __a-.. - Pa-rwI ..Wu, 
I lego ....6j. - ...tJ. elauakllly- 
-łł-M lila .,....011 - l'JDb dnew- 
DJ1L 
PnemJ'lll dneWD:r'" Jedn:rm . 
naJbardziej !IOlwlnlotych na Pomorzu. 
bardzo bosatem w I&lY, jeśli siO zwa- 
ły. ii powierzchnia Ich wynOBi około 
S62.077 ha, 00 Itanowi około %1" ea1eJ 
powierzchni ziemi pomorskieJ. 
Do naJb&fdl1eJ zalMlonych nałeł. 
powiaty: tucbols1d. chojnlckl, gru- 
dzł,dzkl l .tarogarcbkJ. OI'az pow1&t:r 
kaszubski
 ' 
O rozwoju pnemYlłu drzewnego 
lwiadcZ4 najlepiej 4&ne c:rfrowe, czer- 
pane z najświf'
r7('h matfJrjałów sta- 
tystycznych. Na podstawie tych OIItat- 
nich stwierdzit naleiy, ł.. w przemyśle 
wspomnianym czynne B& łU zakłady, 
latrudnlaj,ce 08ółem MI robotników. 
Powył.sm branta pr
ysłu skł&da 
110 z: 
200 tartak6w, IatrudnlaJocych 387ł 
robotnik., 192 waraztatów sprzetów do- 
mowych, zatrodniaJ,cych 1917 robot- 
ników, t 62 warsztatów. dost&.rcuj... 
cych wyrobów wiklinowych. listw l 
ram. a latrudniajfCych 1180 !IObotnł- 
ków. 
Lasy Pomorza d08tart"zajo rynkowi 
drzewnemu w!e]klch nOtki drzewa BU- 
rawego. Tak np. w r. 1927 Toruńska 
Dyrekcja Luów Państwowych dostar- 
czyła 70_000 m. a "IlU!
O drzewa użyt- 
kowego. a Dyrekcja Bydgoska L. P. - 
1.125.000 m" grubizny, w czem ł80.000 
m" dłużyc. ca 200.000 m" drewna ko- 
pa]nianego. ponadto zd wle]e drewna 
opalow880 I wywledonco w Ipned&- 
iy ]okalnej. 
(NadmienW jednak.ie nalety, ile w 
okresach Iprawozdawczych z Innych 
lat cyfry z tej dziedziny przed.tawiaj, 
lit skromniej, bowiem rok 1927 za.- 
znaczył siO ponadeł.atowemi wyrObami 
dnewostanu. milłzczonejllO praM .ow- 
kO - chojnówko). 
:Mocna konjunktura .. dnewo, da- 
bljf.Ca alt od końca r. 1925, wzrasta 
stale. Sortymenty maj, tendencjo 
zwytkOWf. Cen:r pnec:lotoe drewna 
budulcowego (loco wagon ltacje &ała- 
dowania) w grudniu np. r. 1927 doeho- 
dzll7 do 80 d. I wipj .. ID. a buduJ.. 
... Drusim momentem, charak
 
at:rcznym dla sytuacji na rynku dnew 
nym. je8ł Inacm:r wyw61 drzewa !IQ- 
J'OWIWC) (otrNł..o) do Ru.&J'. . 
Odbija ale to niekorą.mle Da tar-- 
wznict",le. ponadto ad odbywa 810 
kosztem województw zachodnich. Jako 
Dajbliiej granią Raeezy położonych. 
Lata n1epomy
1Dej konjunktwT o- 
Iłabiły te-hnlcznle "finansowo pne- 
mysł drzewny na Pomorzu, toteł ko- 
nieczna jeet d]ań pomoc .. poet&cl dłn- 
Botermlnowych I dogodnych kredytów 
Inwestycyjnych na racjonalizacjo tech- 
niki obróbki I kredytóweklportowych. 
Na-łewoby równlei wprow&drl
 ul.. 
twienla w nabywaniu surowca &akła- 
dom przeII17I!Iłowym. wyrabiajlłCym me 
»Ie. 
Wyk.luez)"t tu ne.leiy me6od1 subo- 
misyjne przy zakupie I\JI'Owe& r; Ia- 
8ÓW państwowych, jeśli lit pragnie 
d
 trwale pod8ta"1 WYWOlOwt tego 
artykułu zagran1Cf, ułatwlt zbyt jego 
wewn,tn kraju przy oełablonej sile 
nabywcRlJ kUentell I umotU1lńt pn. 
wóz do na!pojemnlejazych, lecz od]e- 
8'tJch rynków wojew6dstw wechodn1cb 
i ŚI,ska Górnego. 


:Zb 


........,..... 


aowo POl101łRIZ 


I!cr.. 


:1111Ii1","llRmllllllllltllU"IIIIIIIIIIIIIHIIIIIHlIII!UlljIIIIHI"IIIn
IIIIIIIIi"'''mUlI,"IIII!IIHHIIIIUalllllll",""',"lllIlIIIlllIllIIlIflllllllllllllllllllll
IIII"III"I"111II"IIII"I"II"IIII"'III""""
, 



 


Uwiadomienie' 


W tych dniach nadszedł bezpośrednio z Wo- 
gier dla nas na stację GRUDZIĄDZ 



 

- 


, 
3 1 wagon 147685 law. " beczek 
oryginalnego wina wegierskiego 
w najwyższych gatunkach: - 
WINA MSZALNE. WYTRAWNE i SŁODKIE TOKAJE. POŁSŁODKIE MASLACZE 
od z-ł. 4.50 za gąsiorek - prócz tego polecamy dobrze. pielęgnowane i odleiałe 
WINA BORDOSKIE CZERWONE i BIAŁE od z-ł. 4.75 za btJ.. WINA BURGUNDZKIE. 
WŁOSKIE. HISZPAŃSKIE, GRECKIE I ALGIERSKIE. 
Doskonale wl - na kr .:li owe . fi6rH. ...... owoc.. Salltenu owoc., M..... 
... . . owoc., '.... O\ł'Oc.. ,.cAW. H" z.H za l/l ....... 
DoataW4 w butelkach. antałkAch i beczkach ory,m. - Dla pp. Kupców specjalny cennik hurtowy. 
: 

 


Gr. " 


= 
E: 


Marchle\Vski i Zawacki 


Hurlowni. Win od roi u 1879 
Przysięgli d08ławcy win mszalnych. 
Własny skład wolnocłowy. 


IIIHIIWUIIWUIllIUIIUIIIUJUIjjllillilffimrumU!llilUiUWiilllllUł!m/UII/uI"""HtlIIIIIIIlHIIIUlIIUlllllIflU
rnllłHlillliilllllłUlUłHmHIUII!\JIU!UłI,"IIHU
lUllllllllllllllllllUlUulIIlI",mj 


, .. 


, . 
 
. 


. .......-: '.... -.i . ł. 


. . -; 1- 



 


'-.ł-. 


, 


'-L 


.' (,. - .'-... ,'" ,łł-,L' .ł."O 
, , 


. - 'V"t . 



 


BANK SPÓI.DZIELCZY 
ZWIĄZKU TOWARZYSTW KUPIECKICH HA POMORZU. 
TEL 162 GRUDZIADZ RYNEK 13. 


I załatwia 
wszelkie 
czynności 
bankowe 
szybko 
i korzystnie. 


...... 
.. 


;,. 


\ 


ar. 807 


" 


4. 


WKŁADY osz[zednośdowe W złoty[b i dolara[b. 
INKASO DOKUf1ENTOW I WEKSLI. 


I 


'\' 


-)..- 


,- 


lIo..aeowo 


RłUOftOWA .........łTACJAI 
...owrocl.w..... ..bnrltl M..... T.A. hIowrocł-w. ZIe
C
 P-łł'c
 
......łI M...I'" .... "'-r ...... ........ w.... .... .......... ---:
 
"'Wf .LI II 


. . 
· zowie c; 
. , 
Sp6łka rolnlao-handlowa 
_We.. 1toIea6I. I .......
L-ł ___ 
T.... M& . ..... ..-.-..WlEC" 
Zle..lopłody . P--. -ąlul, ... .aoR-ł ..wozy -ł-cawe. 
-'9 1e l, drzewo opałowe I bllClowlelłe. 
Maaru I n_zed da rolnIa.. 
Motory. "..ktOIy, lokOMOb.... młocarnie. szwedZkie !nIwIerkI. 
.........ł II 


. 


. 


,- ,.-'--''''
. 


.":: 


Plerwazorzędn, IIotel na miejscu 
Hotel DOd Bialrm Orlem 
właK. Fr. Sz,malaaki, Wąbrzeino. Tel. Ii. 


Skleci delilcates6w. 
SaIIIOCh6d do dJspozrcjł gołd kałdego aBSU. 
Kino Słofic.e Kftno Słońce 


--Ja betwyft owa , 
.'JIIS 
 


R yba.ł6JłwG 


" 


..-:.
 


:- PoDleraide DłZemJSł Doiski I · 


"-,-- .
>>>
!LOWO POMORSKIE - - - -= :i 
" 
!JW. re '. 
....... , 
 
7. T . .:.
. lEJSKA 
£lEKTRO '- Jj iCA o I l 
. 
W TORUNIU 


k a.de i ilości ł na dogodn7ch warunKach. 
dostarcza w .. 


KOKS S. OŁĘ E OL 
technicznie czystr, idealnr podpał 
dla celótlt kowalskiCh, do Ituchen DreD
rOWana. do motorów. 
i cenłrl.n,ch ogrzewano 
. . 


\ 


, I 


Biuro główne: ul. Kopernika 45, tel. 11, 33 I 90. k.S2 
d t I - n a lamp kuchell, oraz w.zelklego rodzalu apar.16w elektryszlIl/ch I g.zo wl/ch w lIowl/m lok.lu. 
Składnica e a IC.Z ' .lIlc. Pro.'. lir. a (obok kin. ..Swla'owłd ll ) 


--- ', ,. :- 


'- 
I ..........................11.............-........................, I 
_ 


 .
""*'_¥.:.t:::.""*'
\""_

 .........................-.. 


 
 - 
:.::;
- - -, 
 ,: ......;
ł

;,rn...-:..!:-..
-:...

ł , _ 1 -łłj.
 li. LT"DO"'¥ ł 
12!1'"
 
 Sp6łdlleloła I ..,..łeUlala. aleo.rulcae., 
Hotel - Dwór ąbr es ki 
I ..I...... w..;


,:
:
'bonk
 
P O;:; Przyjmuje wkłady 
Wąbrzeźno- omarze. ul. Grudzhldzka1. 
 ouczędnoAc:lowe 
JAN " ACZYN " S U I 
 za korzystnym oprocentowani.

 
wlak Pierwszor:ę
ny Hotel w mi
:CU. 
 .,:,:',:'-=-,,,n,,,,,,,,,,,:::-:=
 
Skład towarów kolonj
lnych i Restaur
cja. 
 I tlechaniana fabryka [zapek 
 
- W"borowa kuchni.a. dobrze pIelęgnowane napoJe, k
p.el 
 
 ALFONS CIECIERSKI i 
. . i wszelkIe w"god". dla .p
drótui

"cb. 
 
 dawaleI 
N k al t t In k kIno w mie J .seu - BRACIA CIECIERSCY 
a]Wlę sza s a ea ra a l na]W1ę sze . i BRODNICA Dad Drw. ::I 
Ił 7\ł87 . , 
 Elektryczna szwalnia czapek 
 
I
 w największym stylu. I 

 ;llllllllllllllumllłlllllllllilllllll!l"nl!lIlilln"lIImm"III!IIIIJIIIIII""""
111I1/ 


Tel. ar. 'L 


- 

 



 


= 
== 


= 



 


.. 


-II 


. . ..' I 
11I111I111, lilII l'! I IIllIIlIItI'H:II'
III,,
lnl!llIl

"I1..IIIIII:I:I' "llIIlIiWi"IIII! IlIlIillol!III
1II 1111'IIIIIIIIIUlIIIIIIIIIIIII
"
II!lIIl11l11l1ł1'
IIIII!i
lill,,
lIi
"liilllillllllli
1IIlIlIIiI
I
I
IIIII
"l1l1lllll1ll1l11l11uł. II II 11111111 lilII" 1111 II I ; 


.... 


ROL ,I W UD ĄD. 
SPOŁDZIELNIA ROLNICZO-HANDLOWA 
Z ODPOWI EDZIALI'łOŚCI'ł OGRAI'łICZOI'ł'ł TELEFOI'łY: 232 I 1&2. 
. t.ASINIE TELEfON 30. ODDZIAŁY: W CHEt.MNIE TkLEfON 33. 


.J. 



, 


'ł' 


== 
e . 


Zakup i sprzedai zboia. nasion. nawozów sztucznych. 
artykułów pastewnych. węgla i drzewa opalowego. cI7988 


== 
== 
= 
== 
c= 


. 
IIII
I 1111I1 
II, 11111 1I1I
11I:1II1I""iIIl
11ł' 11I1111'" m' I "'" lilii 1111111I lilII IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII!I'IIIIIII IlIlIIhll'Hllllllllllhll lIII 1111 III II 1'1 1111. II 11I1111111I11 !!lllilllllll.l..II"II 111'1 l! I 

 II! II! 111I !!" I II 


c " ...
... :: }I
 :: ...
':.. !II 
 I 
.
' Norbert Komov s I 't i 
Chelmża. 
Drogerja! "SANIT AS" ul Tornń5ka 31. .: 
Tel. 63. FIlJa uL Chełm1Ask. 9. Tel. 63. 
Import Eksport 
Uurtowna sprzedaz nafty 
..Stan daM Nobel. . i OliW7 do rnaaZ7R. Stacła benzynowa. 
... Slilad tapet. "arb ł art,.hul6w malarahich. d 7565 
J. :: f 
. 
 :. Konta Bankowe. Bank Ludowy Chelmża, Bank Przemysłowców ::: 
. : Toruii, Komun alDa Ka.. O.zczędno.cl Chełm!; jjj 

 t. ..

"-oiI.H :: 

 :: ...
:..'u 
 
 


,MM Największe w Polsce Fabr
kI Obręay MMM 
Eksport wiklin, wyrob6w koszykarskich 
I materJał6w wod,..o-budowlanych 


rl[il illlrmlnn 


'" 


Chełmno n. Wisłą 
za'ołon. w roku 1882. d 7576 
Oddziały: Grudzhldz - Nowe - Solec - Trzelei 
T.lefoD7' 
Chelmno 85. Grudzi4dz 729. Nowe 38. Solec: !15. 
Ad....7 telegr.. 
FłtsermłIIIJI Cbełmno. Grudzi
dz. Nowe, Sol... 
Trzciel p. Miedzicbowo. 


MMM 


.
>>>
- 


SŁOWO POMORSKIE 

 -
 


Str. 13 


-" 


, . 



 


. , ."",'/" 


0_, .. 



 " 
.r._ , 
, I.' 


".... 


ł. 


'.... 
: ""H-,t.' 


,.: . 


;," '- 


. '
 


HURT 


BRACIA PICHEKT T z o. p. 


DETAL 



 


,
 


FABRYKA PAPY DACHOWEJ, DESTYLACJA SMOŁY. 
HURTOWNIA MA TERJAŁOW BUDOWLANYCH iOP AŁOWYCH 


..,.- 


"- 


CHEŁMZA, uLKoleiowa 19. 
Telefon 14. 


T O R UN. al. Przedzamn! 7. 
Telefon 15 i 32. 


... 


CHOJNICE, fidaf:
ka Szosa 39. 
Telefon 211. 


f Asfaltowa papa dachowa Portland cement Posadzki terrakotowe Piece kafl., W,roJt, szamotowe ;. 
Smoła destylowana Glazurowane płyty , łclenne W ę.,el górDośląs)(i 
Lepnik asfaltowy Wapno budowlane Glazurow. kor,ta aliDiaDe 
Karbolineum Wapno hydrauliczne Glazurow. I'GI'7 kaaaL Koks humu" BI'7)(ietJ 
Asfalt naturalny Rul'7 cemeDto.. 
Smoła dr
ewna Gips BreD, , Węgiel drzewa, huko.,. 


" 


... ",
.J' ." _,..... ,
.''''-. !":' o .' 
, . 


. II) : 
. 



.
-;( 



 -
'
:. 


# 



 

-.
 - 


..
, 



 


- 



------ 
I 
 '7"'""- 'T' 
. , j 
- - 
.... --- - 


. 
'i 
ł 
li 


ł 
i 11 j 


.
 


: 0 
"c7totef eentrafnJjU 
I włok: BRACIA LANGE 
lel.54 GRUD ZIĄDZ Plac 23 stycznia nr. 6 
d 7987 
Pierwszorzqdny hoteJ; restauracja 
CodzIennie Dancing Ogrodowy. 



 
. ł 


. . 
, 


.4... 


t ..:ł', 
 
ta -..v 


-'": ... #- 
... .... .6f.. 
- ,
 , 
., . ,- 
\j 


.. 


f 


Co- 


ł: ' · 
ot 

-
l'l, I'T J , 


B.JGOIo-JO 'Wc
ł6w. 
C.wu:',,' .,. 

 u 
 . . ...-1 ...... 
,,0":;,'''''''\ JC '
" «,.t, '-w- o '" 
Uy:.a leniU h"Q_'1:tPQ
C"'-:
 . 
T,. ';'b.,,:,. 't-.'oJ '!ie ..oiJ' i, 
t\o
azd} h.C\;.IO""C 
lIdlt....")' .łot"ó...... 
K
Wt'dłf " 
A;' ma; \1"0 WOi..:x:.o.q()....
 
Tł')'
ka'zt
tn.'
ł,..Q.  


" 
" 


-ł-. 


l- 


UllllnlllllltnU"nIllI1ll1ll11IlKllllilllllliIIIllU"HlIIIIIIUIIIIIHlIłUIIIIWIUIl1III1IIHIlIIIUIIłIUUIIIIIIIIIIUIIIIII" 
Hłlrto"
nia \\jn ispir)'tual.ji ; 
..JJO

IF 
OIK 
T A
OGA
D 
 
Teleflon 3 Pomorae 
 
Zaprzy.ięzony dostawca wiD IlUza1nych 
 
====
=== = _ 
 _ = 
 _ IN węg!:;



 tokaje wytrawne -pół
a:: ==_ ; == 
 
francuskie czerwone. białe i buriundy 
..4- 
reilskle i mozelskie 
, ,0 = _ - szampańskie ====_ 1 
m'" t: ...o-'-  b
 V ' _'"'1 d
'" :: 
 , 
 



 Ci7 "T
 --.....-- 
 ' 
 .'1 
 C@nft
lkii 1FlraHfiI
lYI$lId@ ii krajowe. 
o-!,o J} n o i e l (Jod O rl" e fI Z JJ -, ""'""""""'''UUHIUJIII____ 
1IIIIIIUUIHllllllnlWIUllllllftlillllllmlUDlnmm 111II11IIr:mIlIIUIIIIIIIIIHIIIIIIIIIIIUUlIlUUnlIIUIIIIIIIIIII 
 .. 
ć[5ekjon20i6200 w'Gorania a£lJ!loslo«1/90 
 6 
R
 IT

n



O

Jn

O
 O
 E 
 

 
 
.c materace patentowe i wszelkie inne C 

 w wielkim wyborze ceny fabryczne. 

 Dogodne -warunki spłaty. 
 
. 


 

o 
N 
:: 
e 



 


. 
.. 
" \, 


ł 


f
 ' 
to ,'. 


'-jf,ł: _ 


6 


.. 
 '." 


. 
ł 


- 
- 

 


,'. 


. ..;:-",,,, 


: :::l 
._
9_ 
· 1. " 


.... 
. 


-- 


d'e,( 


, . 
&4
.
 ,C
. ': . 
. 
 -. TOWAf\
VSTWJ PRI
I'W-Sl.U 
t:.Ał..OW
G

 ;
, 
, '. "I( iUD ',(1'1 
I\
 ," " 
s PQJ-\."4 
ł\,,
.H"
 
-AUÓ."'J3_
.,.,....}'
t_"Ijt "'
)'''- 



 


"''.' 


r_......"'.. 


\\ 



.- ,,--: 


Najwiflkszy nowocześnie urzqdzony. 
garaże, - wlasna ctmtrala telefoniczna, - wanny, 
Nowowybudowana sala
restauracyjna 
PjerwszOrzfldna kuchnia. 


t . 


-... I 
....., 
0l' 


FABRYKA MATERACÓW 
I M E B L I W Y Ś C I E L A ,. Y C H. 


DA NCINO 


KABARET 


lfII4 

 
- 

 
lfII4 
_ 
 
 J. DUNAJSKI. GRUDZIĄDZ 
d7986 , 
: .. Telefon 84. ul. Solna 3. Telefon 84. . 
:: 
 -" I 


. 


Czystoś
 - porzqdek. 


W/alcie/el 
(f;ackiewicz. 
J#
 
-

 

£J (:;
--

 
........ 
pk
 

\q 
 : 
..+I 
1 


- 


- 


D I . t winny - - - Fa
rrka odu Fabryka octu 
 
O Z 
n r "IJ n o eC 2 m oce estragonowy JOZEF MAZUR 
Up U" P U spirytusowy Pańska 24 G R U D Z I A D Z Tel. 177. 
Gr1'r8 


Zwiedzajcie 


P. W. K. 


w 


POZNANIU
>>>
- - --- - -- - I I 
... 
HU
!lu
:.:

;
3 !!.a.!
ę!! 
rk

Z'!.'!! I 

 


!.:) 


trLOWO POIIOJtR'B 


- 
- 


- -. - 


;; 


- - 
 


Ita'R 




!\IU




I
ł



\łMł1J


 I mnwlIIlIIlIIlDlurnnmllllHlIIlHflIllJlłll1lllU8lUIUIUlllllODIIIUIUIIIII1llllIlI 

 ' . 
, 
 Now y ESSE ,- 

 TU ... . I 
 == , 

 . 
 I = II II lIiII1 I I lIDII III I 1111111I11I11I1111II ill1ll1lU1IIII1IIH1IIIII 

 
 J..t Id....... d.I.leJ....o ..lIłOchOd-ł 

 1 _ - - - ,dwa ..Iedwl. .. c... - - - 
i którzy z okazji powszechnej Wystawy 
 _...1.!:!
,"

!
"., 
Krajowej zwiedzają Pomorze zatrzymują się 
 - wW.od.... o pl.kneJ 101'1II1. IIm".Jfn. 

 W Grudzi ą dzu w hotelu 
 - - : w
po..:ł...I.... ..JdrobKJfC" .....ochod6. 

 _ 
 _ .....łlllci. kaWo.6. . pro.dot.wld... 
-:;;;:;jJ . _ 
 
 Da pohuInło.. p-- 
I o , le -' S t
.. I r 
 
 
 H. BAUER, Wabrzezno. 
-:;;;:;jJ 
 teł",. ar. 5 GnubI".ł.'" 

 Rynek 3-4 - Telefon 76 i 323 (;ę: 
 == ..Essex" ..Hudson" "Brockway" 

 wlak. Stamlław Klarows1U. 

 Pokoje komfortowo urządzone z łazienkami 
 IftllmlllllllllllllllllmllllllUll1.I_llIIIIlII l j , - 

 i telefonem międzymiastowym. 
 

 PiU szum IRa mtmaIJl DntBI
l Gr 105 [}Dla łOI 
 I , t t 
 r 
J Kawiarnia . Kawiarnia ! ,..
.
'


J
lJ




L.m.tJ I 
::::;:' Codziennie koncert artystyczny od g odz. 17-te ) .. 
 I wozem ..mochodowym specjalnie meblowem. I 

 
 łclgJe zamkniętym. Upranam o aamawlanle 
i 
. ,!


 i
 !., 
 I Ha:!;;; .m
ibd;
!

O I 
"'" Pokoje zomaWlot moino telefonicznie I teleg.olicznie. 
 S.....06d _d"o .1. w w....o._ .."'" 

 
 




1{ł)1
ffł)}ffł)}'ffł)}II1{ł)11{ł)1rfffł)}ffł)}ffł)}ffł)}

 
r2'-:' -...:-:
 ....:ł-...:-I
; 



 (! 
t ' Jif 
 
 
. ::! Hurtowna .przedai plwa. wódek I win 
Ił T f zagranicznych I krajowych 

 Uname. oraz fabryka w6d mineralnycII 


,
 V 
. j . .
 ł 306rgko Il1gro6oll1 CuftrOll1!1 clz 
, I \" 



 


e 

 


Dr. W. A. HENATSCH 
UNJSł;,A w - POMORZE. 


Kości uszki 13-14. 


TCZEW 



 

 
Telefon nr, 251. 
 

 

 


Złote med.le. 


Jan Prz b lowski 




 


, . 


-l 

 I . 
... 


Adra Ielell'afIcay. 
Uaaaa_l- U..wa.. 


TELEFON. 
UaiaIa. Nr. ISo 


lalołona 1870. 


. 7571 
........... 
 .. 


--- 


FI BillcBrski · Sklad iBlaziI 
Wąbrzeino 


Tel. 2'7. 


. .. UIOIIIII'IIr"'!lIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII!I1II!1!11!11!11II1I'!.!III'" II mmnllnlllnUllmllll!lII" 
_ __,11I11111111I"11I"11I111111111I11I11I11I111I11I11111I. JW ,. .. "u h. ilillUlJl!!lllIl!I1 11I"1111I"1111I11I11"11I111111I11: 
I i Hurtown
e IWA czrue I 
 : 
=31 =- 
=.. :- 

 
 tutetaze I zagraolc:zne. 
 
 
II Rum, arale, koniak. win. I Ilkierr, i 
 

 
 Tylko plerwszorzędn. firm. Ceny umiarkowane. 
 o: 
II ftaileJIl! źródło zakuPI dla J. J. lestaoraterów I = 

 
 ł pl'7WatD7Ch. d.7i114 
 

! Fabrrka w6d mineraln,ch I" 

 
 Jen Przwby'owski 
 
 

 
 II. ilłdlSzt\ II. U l U. TCZEW Tlllflllr. m. 
- 

 E wn..._H........-.....AS.&A.UI.. ........... \ .................n......JM 
 
- - - - 
l"mIIfrIUnmnH"IIII1I11HIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII"1II11I1I11IIIIIIIIIIIIIIUII!IUUlIIII,:= - 
'''IIIIIIIIIIIIIIII''IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII''IIII11IIiIllIUII-wwl:mlUul' 1lIIIII"iliIUII":IIIIIIUIIUlllIIIIIIIIIII 

 


Tel. 27. 


do.tarcza 


ielazo sztabowe I budowlane. materIał 
budD
lany, . narzt:dz
i1 rolnicze, artykuły 
techmune, InstalacYJne I kana
izacyjne, 
sprzety domowe I kuchenne, broń i amunicje 
Najstarsze polskie przedsleblorsłwo na mieJscu.
>>>
- 


BLowa POIIOaa&1B 



tr 15 


- . 
 


-
 
- 


- 


ANTONI fEESER 


,- 
'410 h, f!t
'I1Idł.I"''''''1 ' 


; 


_ "!I. ł." 
...",... 


.. . 
.!!! 
C" 
JZ 
'f N 
".: 
cc 
.. 
0'11 
EO 
a. 
IW 
,,- 
-w 
C..,. 
NO 
- .., e 
- -"'II 

 
ar 
- - .¥::t 
"'N 

'" 
cyO 
J:.. 
o.,. 
wG 
""¥: 
C 
C_ 
..,cy 
ar. 
No 

1:i 
"'.., 
00 
-A. 

 
ae 
CYGI 
... 
ttr_ 
-w 
"'- 
'-C 
.'11 
eCU 
.. 

..,. 
GO 
_Do 
S= 


i 


. 
e) 
t) 


... 
i 
Ya- 
t 
. 
e 


t- 


i 


- 
Zjednoczo
e Zakłady Przemysłowo-Handlowe 
C H E Ł M Z A' ... TELEFON Nr. 7 i 126. 


Hurt liemioDlodów 
nawozów sztucznych węgla drzewa I t. p. ' 
Artykuł. budowlane 
cement, wapno, papa dachowa, dtwigary żelazne, gwotdz1e, bud. I t p. 
Maslrny rolnicze . 
Zastępstwo fabryki "UNJA" dawno VENTZKI w Orudzł,dro. 
Cegielnia 
twirowo-wapienna produkcja rur beto- 
nowych, dachówek cementowych. 


'
IIdII

:111 n
11Jjj1 1


!I
I,
.I
ib 
 . 
I 



iU
'I 
I
 lq


IJJi:
_

IIII, II=/I 


 "UJI
lk !h
DI,g' lIIwJIItu::/JJl q
"III1

1 i 


.. , 


o 


c 


..ŚCI 


., :" 


,. 
't 


-. 


: 


. 
od jednego złotego począwsZY przyjmuje 


Komunalna Kasa Osz
zednoś[i 
po
iatu grudziądzkiego 
w Grudziądzu, ul. Wybickiego nr. 39 
Telefon nr 220, 284 _-= ----.. ..:. __ 
_ -.- __ _ założone w roku 1846 
In.tYtu
J. 
:l:yteczno.cl publicznej o pewności pupilarne! 
i oprO(.entowuje na dogodnych warunkach, zwłasz- 
cza wkłady dla małoletnich, młodzieży szkolnej, 
towarzystw i zwifłzk6w zawodowych. 
Prowadzi rachunki biełące i przelewowe, uskutecznia 
przekazy i inkaso na wszelkie miejscowoŚCi 
w Polsce za minimalną prowizją oraz 
wydzieriawia schowki depozytowe 
w skarbcu za niską opłatfł. 


. 


ar 110 


UWAGA: Wkłady na ksiąłeczkę do sumy zł 5000.- wolne 54 od podatku skarbowego. 
Z. bezpleczeftstwo wkład6w ręczy Zwifłzek Komunalny powiatu grudziądzkie&o całym swym 
majfłtkiem. . 



 
E.. 

 
hl,
.n-."'-'--"..-ł..AI!II1IIInI.I
lna!!lln,
lnUIIIJJII
r.
j, 

ł:i1l"=i"!ti
illiii;IIl'IP;ii
'ijjl
iii
Q:J
:n
iin
711P;1łiiIrij;.'q .r!IIt111ł' 
W
'''I
 lilii! 14rllll
 '.I!!!Ił"' 


NE 
a.., 
"j;' 
a,.;- 
..
 
ma 
a. 

1f(' 
-III 
"- 
-. 
E... 
mm 
a
 
Jr 
"D- 
00 
"M 
NN 
-" 
ON 
EoID 
ma. 
-
 
O 
,.;"" 
Dl!:!. 
MO 
'CE 
Om 
Me 
N.,. 
"Jr 
N e 
oID_ 
a.m 

" 
ON 
"":I 
" - 
-Dl 
"' 
1a 
a.0 
... 


 

Dł 
N" 
If 
..
 
a- 
mm 
. ... 


. 


dl11'ft.!lll1
J\!!lI
I
II
J1IiI1Im1!p1I
" /I II!' II 1,,1 "/I " I ," ',II, I ,II Hll8wlnIUII"!/IJIf!!nn
 
 
,':ł",U
 .IIIIID
 
;11'1!1'" "" -IJnnl!1, m""1 "mili 11111111 r
 .1IW1IIt- ,ni 'lti'lI ; "" "Jt1Ifłłn: 
Jnffnn; _ ,-n: '",i@ 


GRUDZI Ą!!! 


, 
,.. 


FABRYKA WODEK I LIKIERÓW 
" UCHNIEWICZ 


GRUDZI QI 



 . 


Specjalności polskie: 
Nalewka, . Karpatówka, . Nadwiślanka, . Senatorska, . Nastójka, 
Bernadynka, . KartuzjankR, . Śliwowica, . Starosta.: Dereniówka. 


premJowane kilkakrotnie złoteml medalami I 
... BrukseJa 1
, Grudziądz 1896. Kościerzyna 1911, Pleszew 1912, Toruń Ig13, Grudzh,dz 1925. ...
>>>
ROWO PO.ORSKJ]I 


Str. Je. 



. "'j-" .

 " ',\ ę... A 
R I -;: . 
] I 
 -- t;' 
 
O "..'I!.- I -
.} - f - S 
,
..;)!? -t -
f.",--,\{-. ' ł" .' 


 "
l
.
 :
I-" li' 
B :. 
- r
 - .4 ;';,' I l lt - ' N 

 '.

" \.- 
Y ..:..,.. 
 I . E 
'

- . . 
Lokomobile Przemysłowe 
a ",sokiem ciśnieniu 
na przegrzaną parę do 300 K. M. 
najnowszego systemu rozrząd pary z suwakiem 
tłokowym, z kondencją lub bez. 
Przedpaleniska dla mniejwartosciowea o opału. 


d 7982 


Ruszta łańcuchowe ruchome 
oraz wszelkiego rodzaju. 
Przegrzewacze, kondenzacje, wyzyskanie pary odchodowe). 
Wały korbowe. . Cylindry parowe. 


-- 


. 
. 


, 


. 
 
, 


- 
I 
TORUŃ 
FABRYKA MASZY 
ODLEWNI ŻELAZ 


Załotona w roku 1856. 


Załotona w roku 1856. 


i KOTtÓW 
i STALI - 


KOTŁY PAROWE LĄDOWE I PAROSTATKOWE. 
ZBIORNIKI I KONSTRUKCJE ŻELAZNE. 
WSZELKIE ODLEWY MASZYNOWE I BUDOWLANE. 


- 
 


.... ... 

 
, 
.. 
... 
-
 


.' ... . 
'o. 
iI"- 


" ł: 


"'7'
 


ł
 1 


.-... 


'- 
.... 



 


-4 
. . . 


+"- 


---łr.- 


, 


.. 


Pogląb- C e Iy' jące i lądowe 
BAGRY CZERPA. I 


Na żądanie wysyłamy prospekty. 


"BA-NK LUnO \VY" 
Spółdzielnia z nieoeraniczonll odpowledzlalno'cI, 
(hełmła - Rynea Il letelul 46 SkrzyoKa poutowa ID. 
Konto w P. K. O. Po mań 20J 4
 
Konto w bankach. 
Bank Zwlęrku Spółek Zarobkowych poznań, Byd"oazcz, 
Oruddędz, Toruń IOdańsk. 
Z.st
p.two Banku polskiego. 
Biura otwarte codziennie od godz. 8-12 i od 2'1,-5 
z wyjlltkiem niedziel I Awlęt. 
PrzyJmowanie depozytów i wymiana walut z_granicznych. 
Dyskonto i Inkaao weksli. 
Załatwia wuelkie transakCJe bankowe na naidogodnleJuych 
warunkach. II WI 


llfUI' I. fiUI"". SI. IISSak.lskt S. łllIlRltl. 


d1. 


Durczewski i S-ka Chełmża l'" 
I 
FABRiKA.GAZESiENI. GuZiKÓW 1 \ : 
I WYADBOW Gl NIERYJNYCH 
Itoo... -aao... r. 'lit. o. ..... 101.". I 

 ....kowe: ..._ ztri¥b lip. Zar9b1o.ydł T-' I 0-łM. I 
Wystawia na Powszechnej Wystawie KraJowel I 
w Poznaniu - Pawilon 15, Nr. 26. 


t!j





I





rJ 

 Jan ){aczyński 
 

 z .. ł d .. 
 

 -w
 lemlop o y nasiona I pasza
.u- 
 

 Ch el mi a.,. 
 

 ul. Kolejowa 2 ul. Kolejowa 2. 
 

 Tel. 167. " 
, Tel. 167. 
 







I




z:-.t!J 


.;i
dmIlIliIIllIIIlI!WI rllllllllllll l l1llllUlIlIUllIIlIRmllllUlmll:lllil1 1IIIIIIIImllllUIflllllllIDn 
l=-- Jerwsza omorslca Fabryka 
 
I 
 Obuwia Drewnianego Ua
.'rl.) := 
i = wllit Otto Weil I 
3 
-:- === Ch ł -(.L- 
I e mno .'. E 
(PomorK_' te., .63- 
" ".\.. = 
WF'''''' TrzewIlu nauro- = 
' ::3 wan.. łrzewilo podw61ale za 
, ===ł pillaD'l dla dorosły cia i dla = 
. I == ::;
. Z r.tnych ptunkOw skOr nle- i 
filtrowane I z filcową podsIewkIł 
 
= d
 - 
Fabryka załołona 1689 r. I lest :: 
nagrodzona wysoklł premJIł w ..:. . 
 
- Królewcu 1895 w Orudzi,dzu 11:196 \ 
 
=-= Dostarcza t71ko dla odsprzedawc6w. ;; 


"llImllll IIIlIIlIffilllllllllmrnlllllliIDllmnlllUlllllfillllllllllllllllllllllllllllllll II 11I111I11I11 11111I111I1111I111111, 


- 


E ULE kompletne, urz,dzenia mieszkaniowe 
l poleca na korzyatnych warunkach 
I przystępnych cenach w roamaitych 
gatunkach d n e w a krajowego I z8Q1'anlcznqo 
IfABRYKA IIEBLI 


'1\ KarboWtdti W Brodnicy 
Skład Kamionka 11. . Teleron Nr. 135.
>>>