L
"r:
t
1"
I' I-
").
" .
I
I
"
'
, J. "
#
...,"f::-:
'..: , ;,
;: ,
" '
.
, "A -4'.:-...,,;;. "f(
,
..:, ..--',
-
;:
. ';
'. \.'
,:
, ...,
t' '111,,;.
'..!'o. -
.,' ':f)'. :,
\ '1' "
. --
",'
,I. f. 1
, t'. \
(0'
.,,: .
"
'i,
/,
\
,/
-
.,-'r.,
I
-11if-'
. ,
l
.
. \a t _,&
', .,
,1(J' "
1':'" ,-ö;' .
,
'
:' t ' ,;';::-t. ';1,'
.t
.. ""
',.i
'''-'.,t.'''
.;;fI;"
.
..-.
.... ,.
'':;"''",' "'
!
'
' , . 'If.
, ,,;;, f.,'
"
"""
'I
'i
.
'.
.
' ........,
',VI'
, .:, ,
;fc::
.:' .
\" d!6,"f: ',. \ .. '_
" ,_...'1f
,,_'
o..." ,
,\'L ,. '''''...
.. ,. J ....'
.- ""'
' q. '", .'" ;.
.A, ;.;
L.."
':!t.
"
."., 1.':':;
.
", ,
' iI. ' ,'.....-: .. " ,t:
.,.
.I'.... ,
"-;;",:, ;t..;;' "
Afl d. '
",_!,
'
,"
_"'
I
,ji ....
"
:fJ __' ;,
J ' .
'. ,/
li
.,$, ."
\ ',» :::..
:;. . -('t!
, ,'.! ',
' ,{ ,'.' ,
,
., ",
'"-----
...._-'..' " . '-
, 3i1..",
, :',::. ,li ;;"-_
,
,
"'i
7 i
"
'
-...
....1&, ....:"
,-(, '-
'
k ' ,.," ,. ,
. \ 10:.. .
: -." - . , ,..-'
, ...
..,',
;
) , ,'.
(
" .. ,
,
.. \
. ,,' , ,_ .J..... ,-
.- .' i ":,. '.&
"
¥
,
,
" .-)
.",
. o.&'P'
\;
",:, "
,
,
".....,'
,
(
"
.......
"
I,
,
,
:9
..
;",
\
...". ,
.......',
,
'
, ';'
.,
" ,
.' ..
,.
J'
'1..."
'00(
'b,
" '"
( .\ f' ;.;
, .'
'
, I
.,
,t,
, " ,,:
,
'\ -0
"
,'
,
/
"
'i.
...
, t(\;....
,.
.:
.
, ,.;,
,
, ,
I
'"
, ,
.:
.."
..
. .
,Ir
../
,
--
.
)
"
:'
, f
.',
:.
.
?
;
" .-'-"
:", '
"
"i 1'_
' .'
t
''-'iO'
I ' ":'
1-'
r
-;'--, '
"""
{,.
, "i{,r,
, "
1"
I '
" ' \ t, -,
'
".
I ..
". ' ". ,.. .- r
a '.' "i
: i-
.
-
'.
, ,
. ...
',,' '1'.-
):,
.
'. ....Ii
\" .';"
-';
" Y',,,
I
if5"
I
... 'I a
. .t
, " ..'
..
-.,
.".,,-
, 'fr
-"
., :-.
"
,
'.:,
'.
.'
-.\ ,
. \ ' '.
- '\. 't
"'
" .-
, ,
,
, ,\
, .
...' ,
, ., -"- ,
..'-. -..
.".11-
,. - .:
.
"
,
"
" ,(,.
,'''+'
"
I,
.
If,t,
."
,- ,
. .
.$...
-..,- '
t h".
;
.;.
,-"-.t -1""
,\..... .,..
. ' ..
,
;..... .
'
'
...",'";,
..,
,"" " l', 4/J.
-
, .
If!", :..,;....1f
.' -.. ,.--
,
>>>
. ,
, '
, "
,
\
,,.
I,
'i
.. '
"' A b
THORNER RATHSBIBLIOTHEK.
&YIft
Lit...
......,.. .n_ . No. ,#ä.,...
,I \
,
...
,
i
i ,,'
, r '
,', ' -, ..,
>>>
"t'
....
,
T
,\
I
L
\
t
J
; I 1
,
"- I
--
j
>>>
>>>
DAS
.
)
i\IJTE KIILI\IISCHE' RECHT . I
'.... ,
-- .
'- -
mit
einen. "Törterbuche
heraus gegeben
.0.
C. K. L e mall.
I
Be r1 i D, 1 838.
bei ... e t d i D 8 D (I D ij m m I 0 r.
>>>
-
..-
,
...d 'H"
f' ,. . r,
KSI.aaZNWA Nil JSKA
IM. K -I KA
W I, ',' i
IU
.' '1\ W '(
Q.ß
4i,
"
....
....
>>>
An
des König1. Preu88. Wirklichen Geheimen
Staats- und' Justizministers. auch Rittcra
, des gro8scn rothen Adlerordons und
anderer hohen Orden ete..
Herrn v. Kamptz,
Excelleu.
-
j
>>>
roll
. I .BelJ
n (j.l ,..
..
u .,
nn
.. n
"
..I
..-
>>>
Hoch\volgehorner lief)"
Höchstgebietendei' Herr "ril'kli(:her Ge-
...; heimer Staat-.s- wid JUHtiv.ministor, .
j
Jin
"'fr
J'
.,
, 1l"f 1 a.
"i
(I
E",o Excellenz baben meinen Entschluss,
das
Ite Kulmische Recht in 'würdiger
Gestalt herauszugeben, gleich Anfangs
mit HöcbstIbrem Beifalle beehrt und
mich dabei Ihres erleucbteten, R,tthcs
lind Ihrcr Ullterstiitzung gewiirdigt; ich
erfülle nur eine Pflicht" indem ich das
.
j
-
>>>
,
Werk Ewr. Excellenz ehrerbietigst zu
Füssen lege und die Gefühle der Dank-
barkeit und der tiefsten Verehrung öf-
fentlich ausspreche, mit welchen ich
die Ehre habe zu sein
Ewr. Excellenz
.1. ..
i .)
)
iH(
&Iarieuwerdcr.
am
O. Mai 1838.
"It
@anz gehor8am9ter Dicner
Le"laft.
"'-----
--
>>>
'
"
,
I
Vor red e.
J'I et ller gegenwilrtigen Ausgabe des alten Kulmil!!cheD
Recht9 habe ich einen dreifachen Zweck im Auge ge-
habt: ich hoffo nemlich t dieses Rechtsbuch . von weI-
chem der im Jahre J584. ,'om Bürgermeister Heinrich
Stroband in Thorn ,besorgte Abdruck nur noch iu we-
nigen iiffentlichen Bi1chersammlungen anzutreffen ist.
nunmehr 1) dem theoretischen und practischen Rechts-
gelchrten. 2) dem, Geschichtsfreunde, und 3) dem
Sprachforscller; zugänglichet und brauchbarer gemacht
zu hahen. Sie allc filiden darin reichlichen Stoff für
, ihre Forschungen.
Das alte l\lagdeburgische Schöppenrecht
bildet j, gemeiJlschaitlich mit dem Sachsenspiegel, dem
Scbwabcnspiegel
dem sächsichen Wcichbilde und ähn-
lichen Uecbt8sammlungen; die Grundlage der bürgerli-
chen und pcinlichcn Gcsetzgebung, der Gerichtsverfas-
sung und dcs gClichtlichen Verfahrens in Deutschland
im l\Ji ttelaltcr , und in so weit auf sie die 'l5pätercn
dcutschen Rechtseinrichtungen gebauet sind, diencn
sie noch jetzt zur Grundlagc der letztern. Im vorma-
ligen deutschen Ordensstaate in Preussen (Ost- und
Westpreussen) war das l\Jagdeburgische Schöppenrecht
untcr dem Namen des Kulmischen Uechts bis
zum Anfange des siebzehent('n Jahrhuuderts das allge-
meine Gesetzbuch des Landcs. und die darin enthalte-
nen Rechtsgrm.dsätze haben sich im Preuss. Landrecht
,'on 1721 und im Jw Cullllen&c cx ultima rcvi,iont'.
.
j
>>>
t
VI
freilich mannlchfacJa abgf'!lndcrt, IJesc1uällkt und erwci-
tert, in beiden Provinz;cll als Provinzialgc8ctze bis in
elic ß('uestcn Zeitcn in Kraft crhaltell. Die lctztgc-
darMc Bcarbcitung dcs Kulm. Rcchts wurde in dcm
Patent wegcn kiinftigcr :Einrichtullg des Justiz;wcscns
in dC'n
tädten Danzig und Thorn vom 2, Junius 1793
als Statutarl;esctz dei'
tudt Danzig und ihres sogc-
nnnnten alten Gebiets ausdrücklich beibehalten, und es
hot dabei his zum hentigen Tage verblicbcn. Vielo
Stellen dieser Pro\"inzialgcsetzLiichca' wCI'den aber eJ'8t
durch Yerglcichung mit dem nIten Kulm. Rrcht ver-
st1indlich, namentlich kö;nllC'n mehrcrc zweifelhaft gc-
rasst
Vorschriften des Landr('('htR VOll 1721 ltiul des
Jw Culmellse nur aus dem alten K. U. richtig erklärt
werden. neispielswei!'c verwciRC'n wir auf dCII 40. Art.
des 2. Ruchs, IIls Qul'lle der \'o
chrift dcs Ju.s ClIl-
ml't,se ll. 2. 'fit. 10. C:tp. 7.. über die Abtretung
reehtsh
ingiger Fordl'rungC'n, und Ruf den 85. Art. (lcs
4. nllchs, welcher tli"c Vorschrin des Jus Culm. B. 3.
Tit.
. ('a)'. 18. fiher den miimlliehen IJdcr fuetiscbeD
Antritt einC'r ErbRchart, crkl1irt. Ucbl
r den Zwcek ul!d
Sinn IJi"l!Ier und vieler andercn Vorschriften i8t Jahre
lang hin und her gestritten worden, ohnc der Sache
auf ,lell Grund zu kommen, weil auf da!'! alte K. R.
nirht zurilckgl'gailgen wmde.
l'ioeh wichtigf'r ist das altr K. R. .lern G es ch Icb tl'l-
fnr....her, denn ,liN1('s Uecht!!lbueh eröjffnet ihm elno
reichhaltigC', bis jdzt theil" hoch gar nicbt, thcils vir.1
zu wenig he/lutztC' Quell
nir dir Gf'schichtc ,Jer in ganz
DC'utsl:hland hrstf'IH'mJcn, bl'sonder" aber drt "On! drut-
I"rhell Ol'den in Pl'eussen hrgriindC'ten Vcrfassung der
Städte uud Lallllgrmcinen, der Gerichtsverfas8ung und
drs gerichtlichcn Verfahrens in hiil'gerJiehen Ulul flcin-
lil."hf'n f{cchtssarhC'n; ja fat;t allcr Vcrhii1tnisac des Mir-
gerlichen uud gC'8clligen "ebens.
l;;nclHch holle ich. dem S pr a ehr 0 r sc her dnrl'h
meine Renrheitung dif'scr nltcn Urkundc ein neues }'eld
zu Erforschung dr!! Zustandes IInserf'r Sprache im virt-
zehcnten Jalnhulldol't lind im Anfang dCI!I funfllelae/ltclI.
.
, .
>>>
\'11
.zu erljfl'n
n. Das :tltere Gebiet der (teutschen Sprache.
-Von ihrer Quelle' Lis zum Schlut'sc der l\-linoc.
ängerzcit, ist in ulJ&"1'n Tagen von J. Grimm, Graft'.
Fra11z Bopp u,AUllcl'en mit bewun(ternswürdigem Fleisse
durchforscht worclen. aber (I er Uebcrgang der älteren
Sprachforruen in die der .späteren Jaluhunderte bis auf
Lutber ist kaum der Beacbtung wertla gehalten. Je
geringer fler in .der gegenwärtigen Schrill für diest'B
Zweck gelieferte Beitrag ist, weil ich an meinem
hiesigen ',"ohnorte der' literarischen, Hilfsmittel
pur zu oft eutbehrte, um' so belohnender werden die
Bemühungen derjenigen scilI. welche im Bereiche gros.
ser Büchersammlungen diesem intereiJs3rden Gegen-
1ii
i!.Dde Zeit und Eiler zuweIIden wollen.
Uuter den Lehufs dieser Ausgabe von mir zusam-
mengebrachten zwölf bis vierzebcn Handschriftcn. dc-,
,en Zahl sich nocb leicht hätte vermehren 13sscn, a;ind
clie mit A. uud B. bezeichneten' dic wichtigstt'n. denn
sie cnthalten das ur8rrüngIiche, Ji;OgculInllte 1\1 ag d e-
Lurgiscbe Sc1löl'penrecht, welches, nach Abände-
'uog t'ioiger Namen und mit eir.igen Auslassungen.
aber wie es scheint 0111;1{: absichtliche Abänderung des
wcsentlichenlnhalts, unter clemNamen des Kilim iBch e n
, . U. e c bt s seit dem U. JahrhuDd
"t in Preusllen Eingang
uod allgemeinc AnwendUlI!
falld. Die mit A. be
eicb-
lIete, auf Papier geschriebenc und wahrscheinlich
um die Mitte des vieruLentoo Jabrhunderts gefertigto
Uandiichrift ist in Homeyer'e Verzeiclmis Deutscber
Rechtsbücher des l\Iittelaltel'll (Derlin 1830) s. 51. un-
ter !Xr. 388. aufgeführt und jetzt ein Eigenthum der
Stadtbibliotbek in })an
ig, in .deren Vel'zeichnis sic mit
XVIII. C. 12. bezeichnet ist. Das -erste Blatt ist ab.
gerissen. der Inhalt jcdoch von ncuerer Haml ergfinzt.
..t\.uf tlem zweiten matte unten am RaQdo stebt,; Nico-
Iui VOll Bodecl. Dalllisd. .JmIQ 1656
.r H. S. Am
)i:ode des Buchs unter dem !Jcckel steht gescbricben;
E.r hereditatc D/lae Socrrl8. Das Bucb ist in }'oIio,
etwas über III Zoll hoch und bei nabe 8i Zoll breit.
Der hö
re Deckel lIait bruuDcm J4eder ijlf('r
ogcn. über
b
,
>>>
TIII
olme Schrift odcr Dezeiclmnng. Das 19. Blatt Ist her-
ausgcrisscn und es fchlt dahcr Im 3. Buche der Schlus8
des 39. Capitels, welches nur bis zu den Wortcn geht:
denne man '1)11& d,.1I ca1nph ah gew1jnnen mo
e. be-
.cla1jt
Ferner fehlt das 40. bis 43. Capitel und vom
4.t. der Anfang, desl'Ien Fortsetzung mit den Worten
allhcht: habe ich "'!li fn!J1letl wibe besessen in der were.
Diese Hüud!Ochrift muss in einem Gerichte oder von ci-
Dl-'tn Gcschäftsmanne oft gebraucht sein, denn sie ist
an vielcn Stcllen, zum Theil von Oclflecken bcschmutzt,
und die vier schmalen Pcrgamentstrcifcn, welche am
Rande) deljenigen Bliittcr festgeklebt gewesen, auf wei-
chen llIich ein ncucS Buch anfängt, sind zum Thcil ah-
gerissen. Jcde Seitc ist in zwei Spalten getheilt, jcde
dcr Ictzteren hat 31 Zeilcn von' nicht beträchtlicher Län-
ge. nie Zeilcn
Ind durch !Saubere Zwischenlinien ge-
trennt und jed-:' Spalte, an den Seiten mit zwci feinen
senkrechten Striehcn eingefasst. Um alle diese Linicn
anz glcichflirmig zu machen, sind am Rande mit der
NIldeI Löchet cingestoch
n. ])ic Schriftzüge sind stark,
schr regclmä"si
, nicht eckig und von dCJl lat-einischcB
wellig ,unterschiedcn. Abkür2;l2ngen kommen nicht häu-
fig vor und ,sind leicht verständlich. Die Sätze sind
hwistentheils durch einen Pllnkt, der sich dem Komma
nlihcrt,
eschicden, zuwcilen auch durch cin Kolon;
t10ch ist auf die
Iln.l;e Zeichcnsetzung (Intcrpunktion)
wcnig Sorgfalt: gewe
dt't. Am Schlusse der Capitcl
Mcht gewöhnlich ein Schlosszeicben von folgender
ForlJl, .j; . Selten findet' sich einc Correctur. ])('r grosso
Anfangsbuchstab Jedes 'Capitels ist abwcchseln"- nlit
rother und blauer ,}'orbe', ,wenig kÜlIstlich,' au
emalt.
zuweilerl aber hat der Ab
chreiber sie nachzutrAgen
vergessen, und "-ann steM.. am Ra
de der' Buchstab,
welcher mit Farbe, gemalt werden söHte. Am Anfange
chiys nellen Buchl!! ist der
rstc Buchstab nicht affS-
i;ezcichnct.'..: Das Buch ist ohne Seiten- oder Blattzahl ;
auf dcn ersten vier Bliittern sind die Capitcl fle", ersteR
tlnd ZWl"itc'D Bucbs mit fortlaufcnden kleincn römisc:hen
Ziffcrn rnit rotber Tinto bezeichnot J weBe ßezUferung
>>>
IX
Reht atier nur bis XXXVß. o(1er bia zum' 15. Cap. dca
2. Buchs. Von da an hört alle Beaifferung der Capitel
BUf, die Ueberschrifien der letzteren sind aber mit ro-
ther Tinte u iI te r-, ol(er vielmehr dur c b strichen. Diese
Handschrift ist ohne Zweifel in Preussen selbst ent-
weder in einem Kloster oder in einem Ordenshause ver-
fertigt, wenigstens macht die Lesart im 5, Buche, Cap
61.: 80 hat das prtlsche land,.echt solches sehr wahl"
IIchcinlich, statt dal;1. die' iibriJ;en Ha'ndschriften lesen:
.0 hat das tlnse la"drecht
worunter der Sachsenspie-
gel
emeiDt ist. In dem jetzigen Abdrucke ist haupt-
slichlich die Rechtschreibung dieser Handschrift befolgt,
sie zeichnet sich von der Thorner und Berliner Hand-
I!Ichrift auch dadurch aus
das9 alle \Viirtcr ohne Un-
terschied. selbst Personen-. Städte- und Lälldernamen
blos Magdeburg meistens ausgenommen, mit kleinen
Anfangsbuchstaben geschrieben sind. Nur der ersto
Buchstab jedes Capitels ist gross und wio gesagt, in
Farben gemalt.
Die zweite HandsclJrift. mit B. bezeichnet. Ist die-
jenige, welche Hanow in den Preus8. Sammlungen, 'Ih.
2. und 3. umstiindlich beschrieben hat. In lJomever's
Verzeichnis ist sie S. 61. unter Nr. 39... aufgeführt.
Sie enthielt, wie die erste, I\lagdclmrgisches Schlippen-
recht und gehört. gleich ihr, wahrscheilllich der Mitto
des vierzehenten Jahrhunderts an. Aus dem Nachlasso
des Danziger Schöppen Joh. Fr. Sehumann ist sie \'er-
muthlich in neueren Zeiten, gleich vielen anderen, (lic Ver-
fassung der Stadt und des Landes betreffeuden Ge-
IIchichts- und Rechtsbüchern, an Reisende aus England
oder Deutschland verkauft und niemaml weiss in Dan-
aig ihren V crhleib. Glücklicherweise hat Hano", in deo
Preuss. Sammlungen die Lesarten, welche /Sie von der
Tho rner Handschrift unterscheiden. auf
ezählt , und
es ergicbt eich daraus, dass diese Handschrift mit der
Han
schrifl.A. zwar nicht dur
hweg, aber doch im \V c-
lIeothchen iibereinstimmte.
Die Tho rner Handschrift ist ,.on Stroband seiner
Ausgabe VOD 1584 zum Grunde golc&f. Hartknocb be-
>>>
,
,
.
x
:lelcllDet 810 In BelDern A. und
' Preuf!8en s. t)7
.
als Olein uraltcs Exemplar," welchcs nooh tu Thorn vor.
handcn sci.,. "etwa vor d.ittchalbhundcrt Jahren schön
auf PcrgaQaent geschrieben". Die scinem \V crke vorge.
Brtzte ZueignungHchrill ist vom 20. l\'lai 16
4, die
lIandlichriCt mUssto daher VOIR Jahrc lJ34. sein; die
Strobandscbe Ausgabe enthält aber am Schlusse fol.
gende Anzci
:
DÜJ' Cü/,niscl R
c"'t ist aw einem Allen Buc"'
welch. im Jlrar CI,ri8t; 13t14. ge8c1lritJben ist,
e..
d'l',u:1..t ZN TI,unI,. im 15
4. JUTe, durc4 Melchior
Nerin
wor8118 folgt, entwcder dass Hartknoch eine andere
Hnrulschl'iCt als die von Stroband benutzte gcsehen, ode.
d.ass er sich verrerhnct, odcr sein Buch schon im Jahre
164.J, folglich 40 Jahre vor der Hera_gabe gesehriebeu hat.
Gcgenwärtigiilt die gcducbte, im Jahr 1394 auf
Pergament gelicluicbone Haoc.Jt,cbrit\ in dcr Bilchertl8111111.-
lung oder im Archi\'c dcs l\Iagistrats au 1'horn nicht
mchr aufzufinden. ,Schon vor sechs Jahren benachrich-
tigte mich clavon der gedachte l\Iagirttrat, lMJd Hrn Prof.
Dr. J. E. Wernicke il1 1'born, welcher kürzlich noch.
mals Nac;hfragc danach gethan, bat die Gefälligkeit geo-
habt, mir zu melden, dass alle seine Bemiihul1gcn des-
halb fruchtlos gcbliehel1 sind. Ich habc mich elahcr mit
Hartknochs AII
ubc, tluSB- tier Strobandsche Abtlrllck
von Wort zu Wort mit der Uandschrift fibcrcmstimme
begnügen müssen, und bei gegemvädiger Ausgabe den ge-
tlachten Abdruck statt der H:andschrift 8elb
t benutzt. 10
den Anmerkungenunter dem ]'md ishiemit 7'k.hczcichnet.
Die ßerliner Hand.chrift, in deu Anmerkungcn UD
ter dem Text mit Berl. bezeichnet, wurde vor einigen
Jahren von den Erbcn des Predigers v. Duitdmrg "ei
Pr. Holland nebst mehreren anderen HandschriUeo aD die
Kljni
l. BiLliothck in ßcrlin verkauft uncl ist hier unter
eleII, l)reusscD betreffendcu Monu8krillteo als FoIioband Nr.
237. ,'crzeichnet. Der bcriihmte V t'lIfasser der Gf'schiehtc
drr Krellzzi
el Herr Obcrbih!ioth{'kall und (
ch. RCA'.-Rath
\Vilckeu in }jCldiu, bat ll1it Bowilligung dea hohen Miuiste-
>>>
J
XI
namll der geJstlirben AngelegenLeiten dlcGnte
ehabt,. mir
die!!8' wichtige Handschrin zur BenutzlMlg ""
e.
den, doch weiss ich Dicht. wlo der frühero BI'!l'!itzor
v. Duisburg zu dieser, mit .Jet' 'j'horner Handschrift faAt
ganz gleichlautenden und in früheren Zeiton mthrscheih
li-:h einer uffentJichen Behörde JlIIIgehllrig gewelleneR Ur
kunde gelugt ist. Sie ist auf Pe.gament. sehr (leu1I1ch,
ruit schwarzer,
gcn dall Ende etwas nrblcichter Tinte
geschrieben, Il
Zoll hoch, D:!- Zoll breit, jede Sftt-e
In zw-:i Spalten von 35 Zeilen, 3 Zoll breit, 8! Zoll
hoch getheilt, die Zeilen st('hen im
r:&wj-lJchcn .",-eI
mit Tinte sau her gezo
en('n I.inie
und HII1 R:mde 8in4
die Nadel- udrr Zirkel8tricbe zu erl.cMlen. Da8
anze
entllnlt 63 Blätter, von welcben aber .das, letate auf ddr
zweiten Seite ulnleschrieben ist., Die C&J)itel' sind b.
ziffert, die Uebcrschriftrn s«mmt1icb mit rQth-flr Tinto
geschrieben. Der erste B..cbstab der Capitel iat grOf!le
geschriehen, Doch grüS8er uml zierlicher der erste Euch-
8ta1» jC(les Buchs. Jene sind bil'! zum
. Ca(
itel doj
3. Buchs abwechselnd von rotber und hc"grüßer Farbo.
Von da an fast darchweg hIl)s
roth, nur auf der .ors.
letzten Seite wechselt wieder roth mit hrllgriin. .. Die
vier ersten Blätter enthalten aiR I:pgister hinter clnan
der die Cal,iteli1berschriften, auf
DI fiinlten nfatte en-
det das Register, und hier fflllgt unmittelbar da.... erste
Buch an mit der mit rotber Tinte gft8chriebenen Ueber-
schrift: If!J /wb;t If;C/r, tlf' Colm!Jsc/r, rrcht. Die am
8ehlu8se des Werks mit rother 'finte gesc"ri
llene Note
ist S. 198. in der Anmerkung 2. buchstiihlich treu mi
ethrilt. Hiernach IHlt diese Handschrift mit der von
Harfknoch oben bel!:chriehf'lIen Thnmer eine auffallende
Aehnlichkeit und da bride nicht hlns in tlrlusdben
Jahre, sondern soglu an demselben Tage ,"nllrndct sf'iii
!!ollen., was wol kaum 7.11 glauben iflt, so kiinnte IHIt
8f1f dac VcrmuthulIg gerathen, daRs heide' flulldl1rhriftMl
e!ne u
d diesclbe sind. Der Predigrf v. Dllishur
kihmte
sich d,
Thorner hf'hufl! ihrrr Vergleichttn
verf'f'hllfft,
und ,"clDe F.rb('n. 1IIIbelmnnt mit "('m' N'lI'h"crhllltn
könnten sie alll Zubehör li!eines 1S
cb_.ea
htet
J
>>>
XII
haben. Aber mit dieser Vermutlmng steht d(!r Umstand I
In Widerspruch. dass die Berliner Handschrift in ein-
zeln«,n Worten, wie die Anmerkungen unter dp.m Tcxt
beweiscn, von der Strobandschen Ausgabe abweichen,
dies liesse sich aber vielleicht der Ungenauigkeit des-
jenigen zuschreiben, welcher die Handschrift behufs des
Drucks abgeschrieben hat. Die Sache bleibt ungewiss,
und obige Vermuthung muss auf sich beruhcn, bis sich
etwa die Thorner Hschr. wieder vorfindet.
Die mit C. bezeichnete Handschrift befindet sich
Sn der Danziger Stadtbibliothek , wo sie im Verzeiclmis
unter XVIII. C. 23. aufgeführt steht. Sic gcböl'te trU-
her zur Büchel1lammlung des Senators Valclltin Schlieff,
desscn Wappen u. Name, in Kupfer 'gestocheD-, auf din
innere Seite des mit rothem gepre
ster. Leder überzo-
gencn Deckels geklcbt ist. Nach cincm von Hanow
dabei gescbriebenen Vermcrk soll diese Handschrift
mit der Strobandschen Ausgabe übereinstimmen, sie
weicht aber von derselbcn nicht nur hinsichts dcr sehr
verschiedenen Rechtschrcibung, sondern auch in ihrem
Inh
lte bedeutcnd ab, und ist vicl vollständigC'r. Die
Höhe beträgt 8, die Breite 5!- Zoll. Auf Papicr über
die ganze Blattbreite geschrieben, fängt sie ol.ne Titel-
blatt mit sechs sich reimenden Doppelvcrscn ohne dich-
terischen 'Verth an, von welchen der erste also lautet:
1fT er ortrlJl sp,'icht vs scynrm munde
Der darff wol s!Jnrn !Jn laertzcn lf1'undr eie.
Sodann folgen als Register die hinter cinandcr gc-
IIcbriebenen Capitclüberschriften auf 26 Sciten, und
nun fängt der Text selbst an. Dic Schriftzüge "ind
ungemein deutlich, zwar ctwas eckiger als die der Hand-
IIchriftA., abcr doch den lateinischen Buchstaben ähn-
licher als sogenannte Mönchsscbrif't. Die Uchcl'lIIchrif
ten der Capitel sind mit rother Tinte geschrieben und
JIlit römischen Zahlen beziffert, der Anfan
shuchstab
jedes der fUnfBilcher in verhältnismässiger Grö&se und
awei Farben, zwar einfach, aber nicht geschmacklos aus-
gemalt. Unmittclbar hinter dem lebten Capitel Jos ruuf.
ten Buch_, du Ziosgcaetz von 1388 enthaltend, {olgt
......
>>>
XIII
}ft
'I'rc1rr"sclll1jt tlMI dem. lo
,]1'8
e";1I,]e8, "orlq
)erechnet ist, wie viel der Gesindelohn wöchentlich be-
trägt, Wenn er fiirs ganze Jahr auf eine halbe Mark
bis 12 l\Iarle verahre(lt't ist. Zuletzt steht eine Beleh-
rung über das Verhalten, wenn die D ru s.. d. h. die
Pest, im Lande herrscht, nebst Heilmitteln dagegen.
'DieBer Aufsatz flingt mit folgenden Worten an:
. H.'Jr ,roc:1r habe Ich mich .
l'dDC'" In!/," tzu sc"ri
, "rn WlJ ",nn d'l drwe vor tr!Jhrn 2:.01. vnde mal;
wol Bj,rechen das ist ilrsir briff dim da. rumise/,.
" richart:r.t s01lte der edelen vrauwen von plauwl'1f
tlDr dy dru::.e eie.
Dic Heilmittel bestehen. je nachdem die Pestbeu-
len zwiscben den Schultern oder an anderen 1'heilen
ausbrechen. in, Aderlassen am Daumen, zwischen den
l1ingero, zwischen den Zehen, und aIß grossen Zeb, der
Kranke ,.soll aber dabei nicht entscblafen, Bon8t hilft es
nicht. Abends uud
Iorgens -1'011 cr Pestpillen essen,
und wel' d(,s nicht gehalten ).:apn. .,,11 rute (Raute) In
reinem 'Va
"'el' einnohmen, auch w
chentlich dreimal
nlit 'VcrmutJ, ',.riucberu, und sich v
Anl!tedmng hüten.
Am Ende shul noeh einige Rccel,te ilach Goi,.,;' und
HippoC1'ates 'in iat. Sprache beigefügt. Auf dem 'in-
ßern Deckel steht zwar die Jahreszahl' 1560. aber die
Schriftzügc
die Rechtschreibung und 4er obige Aufs
tz
\'feisen auf die l\1itte des funfzchenten Jahrbundel.ts Lin.
Aus delilsclhrn Jahl'hundel.t 'sjud zwei Handschrif.
ten der ki;nigl. Bibliothek iu llerlin. Die eine; im Ver-
t!hnis der PrC'ftsscn botreIfenden ß.aitd
chrifien unter
Nr...238. aufgeführt, Ist auf Papior geschrieben und hat
auf jeder S.it, zwei Spalten von 34 Zeilen. Dlo mitt-
ler !!lind niclJt beziffert, die Schrift letlbar und ohne viele
A.bkijrzungen. Am Sehlu88e steheD 'einigo alberne Kont.
felver!!le, das eigene Machwerk des Schreibers. "DieBe
Ha
d8cJlrift kommt aus dem Nachlal'lJh des oboD gedach
ten Predigers v. DuisburK, ulld Hanow 'bat vorn auf df'r (u.
nerD Seite dl'(II. Hcckel8 ' beJJ1,rkt
,nach' diesem, 1394
ßsthriobeneJlEx..m
ar lIei hcmaoh du K. Recht ,In
'rhom- ""lW, 16W4. uawgedruCJkt werde». t Alter di4tlle
J
>>>
-
,
-
XIV
Ilan
cba1ft. ist w
t 8plUer gefertigt, und wenn 81e gleich
natt dem Strobaodscheo Abdrucke ziemlich übereinstimmt,
Il1O ",ci
t !iic' doch von ihm in der Rechtschreibung
ab. Die andere dieser Hanw;chriften fängt ohne Titel..
bl_tt mit der zweiten Hälfte der von Gaupp (l\la
d. und
pali. U."cht S.- 250.) mitgeitheilten vorläufigen Be!itäti-
gung dQr l\Ia8d. Rcchtsbelehrung VOll 1261 durch Her..
zog Heinricb IV.; und zwar von den 'Vorteil an: i,.
locatio1/-B ,'Olftt't! oivit. lYrat. Sie stimmt mit dem Thor-
IIcr Abdrucke im We!ientlichen flbercin, , heide Hand-
.chriftelJ liefero jedoch keine Ausbeute an Lesartea.
Unter den Handschriften des W. und 17. .lahr-
hunderfs ist, tliejenige am beßlp.rkf"nswerthesten, welche
.ich ia der Wallenrodtschen Bibliotbek in Ki;nigsbeIj
befindet. Sie ist mit anderen, gleich zu envähnenden Hand-
.ehriRen zuummengebnnden, 15! Zoll hoch', 10 Zoll
brt'it, mit deutlicher, sehr sauberer CUr1'elltscluift olUl
Abkflrzan
en gcllcbricbeH. Der gcmeinschaftlbhe Titel
tur den Gesammtinhalt lautet:
1.11. Das f;ol",i'sche LandpriVl7egimn Unncl dn' il,'eier
.1'. 8tCt!t-c Ko
ig"l)CI'g (llte wilkore Smnl'i de". C"z,,,;,.
1.
C"CIl1' ,'ceMe Dobrllebenn so daa /'ochste Rt'c!&t
-I. "öel, abetlcmem. vlIlIIl vortrrbt'lIIl dt'r Sladt Col-
t fIle11ft 1lI1 die 'I'imn 11101'11 gelanget
Derselbenn el::.-
li(:lu
bel)' den S
1Icppcnn ::"1 l'La;;dcblll';; bcJI.(l
te,
.1 t;csc1l;;hlclIe Nu"l' 0IJpelli,.te itrtel, sich (larnach zu
. -,'icMetmj jast f/;Uzl;cl. zu wissen.
_, .: , I . ..' - I
'J'. JJ.a.rtknocb hat dieae Samm1ung ia Hälll1en gebaW
und 'cr",iilmt ihrcr im A. und N. I)rcussen. S. 574. in
der: ,Anmcrkung.
ZUt!rfit stebt die Kulmi
cbe Handfeste in deutsch
r
Ucb...aetaung, welcher die bicr 'abgcdruckte zwar zum
Gruadc .liegt, "ber mit der 8chreibart und der Recht.
.wrcibuDg des, 16. Jahrhunderts. pann folgt die
WiIIL:&ir th!f Städte Königsberg , wobei die von H."rtt
- kDoCh, Düaer.t. 17. 0 9, S. 346. gegebene' Bcricbtiguog
am p'alu'e angemerkt i8t. Nacb einer ßäcL;crbue vom
Jalar Ip38 , fCll&t
alte K. R. (in deQ ÄumerkuDgcp
\
.....
>>>
nnter dem T
xt rott' K15f1i{!s1J. bczelchnet). mtt dem S.
1"98. bereits angeführten Schlussc.
, .,
Danach i
t tliese Handschrift eine blo8se Copio
dcr Thol'llcr oder Berliner. uud weicht von dem Sfro-
baudt\chcn AlJdrnckc nm: an ,wcnigcn Stdlcn, hauptsäch-
lich aher durch dic unlogische. uud gesehmacklo
e Recht-
sebrcihuug, de8 lQ. Jahrhunderts ab. Doch hat du
erstc Kapitcl des, er
tl)n Buchs dic in den ander[l Hand-
schriftcß fcblcmcle, S. 15. mit abgedruckte Ueber,chrift.
Erhcblichcr ist die' hierauf fol
endc Sanunluog ,von U r-
tbeHcn. in ;drei Theilcn. IJcr erstc enthält 70 Ur-
thei1e. wclcho dcl' RaU. der Stadt Thorn \'on den Schiip-
pen zu l\lagdeburg (das 67, !Von den Schiil)peD zu
Lcipzig) ci
lgeholt
at. Sie siljd fatst alle ohne Zeit-
angabe, nür NI'. 63. führt ,dhs Jalir 1383" und
r. 70.
das Jabr 1521 au. Ver zweite Thcil mit der Ucbcr-
!lehriet:
Disse nac"gesclu-ielJme .A.r,ickel "aben "ich die
';' Sc"eppe1J1I zu Künigsberg in Col1l1elm elfragt.
enthält 19 Urthcilc. Der dritto 'J'heiI besteht aus 9
Urtheilcn und Rechtsbclehrangen dcs Sehöppenstuhls
zu Magdcburg aus den Jahren 1515, HH6, 1517 und
1524. JIintcr der alten Danzigcr Willkür und einer
Tafcl der Verwandtschaft folgt eU(lIich
Erkleru.n{!e der, Capiflel delJ Cnlmischen bild.
-aw, den. M agdt'bul'gi,scAt'tIn r
cltti!n getzogen.
Dem ErbtJren .1Va1nhaJlii".en vnd wolwe!Jse1I h('r-
ren C/IJ,iIltoffen Ruben,. Sr.hellprllmeister der AI-
deli stadt Aün;gspergk. Durch G,'ego"';lIIl. Hu-
aing!O: drm Ji4/1f,'C1'1I zu,. Eln'en nand wolgej"allen
. Qusgell.chriebrn den 15. ])ecembris Im 67. ange-
fangen, vnd de1l 7. Februm'ii des 1568. JAUl'es
'1(Jllendet.
Dies I!lt die sogenannte H118in
cho Glo!!l!!e ZUDt
K.. R.. sie' besteht jedoch hauptsächlich blo8 aus ma-
e
:lY
...
i
>>>
VI
,
gern, on unrichtigen Allegaten d68 Sa'ch8enspiegrls.,
des Sächsischen \Veichhihles u. s.w. Die wcnigen,erheb-
Iiehem Bemerkungen Husings sind in deo Noteo unter
dCID Text und im \Viirterbuche angeführt. 'I .
Eine andere Handschrift des alten K. R's. besitzt
Herr Geh. JUli'tizrath und Prof. Dr. Rcidenitz in Ku-
nigsberg. Ausser mehreren alltleren Stüe
en findet man
darin da/:! Recht der eingebornen Preussen, dessen Ha-I
nmv in seiuer Gescbichte des K. R:s
5 I. gedenkt,.
ferner ein umstiindliches See - eder Wasserrecbt aU8
der Zeit der OrdeDsberrscbaft in Preussen. Das K.
n.. stimmt, mit AUElnahme der Scbreibart ..md Recbt-
schreibung, mit der Thorner AUl'1gabe. am Ende '8'teht
Dlit rother Tiute io Frakturschrift: ,
Ende der jü,iff cölmischen Bücher,
escltrie-
bell au& dem Allelf, buch So geschriebel& was
.AmlO 1394 am freita
nach vmer Frawen wurt"
wer;lag
Vif'ser Colm aber wart gescltrie'he" au.
t'inf'1n Blich wf'lche,! im 1500 Jahr geschrie-
bel& war V01& Oe01"gio Müllern: Jet
unl aher
allJf.. new d: .Alldream de' Junger" eillmth'
.. .
!& wor
Zue wort Reckt abgesc1,rieben. I
1 Dann folgt In deutscher Currentschrift mit schwar
zer Tinte:
ai\ ., Diesf'r Colm rst anfengliclr. all,' drm .Alte..
Collm gf'sc1lr;ebm Y nd geendet dur' Sebas#anultl
Arommern Naclr. Christi geburt 1532 Jahr, den
3, .Arigusti Nachdem bei der Companei der Schöp-
pelt kein ei
enrr CoZm gewesen. Ynnd die bu-
ch...,. die ein Jglicher ber; sich gehabt, dU7'ch die
IJchreiber n'lI'elt COJ'rUtI."pp;rt. vnnd verfelscht
srint worde"", .Also auch das ,nmr lI'US etlichelt
Cal'ittf'ln ein sentent:r. nicht eigentlic'h hat scIJöp-
pm kon1U!ft,. So "ab,,&..
die &heppen welcbe auJf
,I". Zfttt s"ewe.nm (5
. wer
co hier oaDl6nt1,i
>>>
X\"II
, a
aufgef'lllJrt) Yor gult ange!le1zcnn die$t'1I Colm elfe
.c1lreiben l welcheI' auss altten Bilclwrn (rll'l' nicht
u'f1Iig) jr07nlich ist ztlesammt'n b,'oc/ztl Y,ul C01"-
rigirt l das 8ich ein J
'1icher woll darGlI..
:Grle Rich-
ten /robel Gott dem hf'rren ZtlC lobe ",/11(1 e111'f"11 1
der gant. Communi K'IIeipllOff zue Not%. ,'nnd
frommen. Actum König,'perlr denn 2!t, Januarii
.A"no 1557. Die Zeit Gerichtspersonnenn (flll-
gen die Namen von 12 Schiippen, (ICH NlltarhuiJ
.Albertu-s Pölmann und der CaulidiciJacoh Lang.
und Caspar COllholt).
Von keinem grÖ!!!8ern Werthe sinll die im ta. und
17. Jahrhundert Kcschriebenen HandMchriften der ))an-
ziger Stadtbibliothek. Dahin gehi.iren die im \"er:.!Oeicb-
nis derselben mit XVIII. C. 44., 47. bezeichneten, wel-
cbe beide aber ausser dem K. R. noch andere. nicbt
uninteressante Stücke, die lebtero namentlich eine
Sammlun!l; l\lagdeburgischer Schiippenurtheile, enthalten.
Merkwürdi
aber ist die ebendaselbst mit XVIII. C. 46. be-
eichnete Htlschr., welche früher einem ))ethard Grunewald
gehörte, und späterhin Eigenthum des Senators '-al. Sf:hlielf
war, nicht wegen ihres Inhalts. welcher vielmehr der
Thorner Ausgabe entspricht, sondern wegen ihrer Schrift-
züge. Diese sind die noch jetzt übliche eurrentschrin, ·
aber ungemein regelmässig, deutlich und wie in Kupfer
gestochen, Desto unregelmHsliligor und UDlUl
('"t'hmf'r
Bind die Schriftzüge in einer andern Halulschl"ift dm'-
.elben Bibliothek, gl eich I alls aus der Bücherf;allllDlung
des Val. Schlieff herstammend, im Verzeichnis mit
XVIII. C. 27. bezeichnet. Sie ist aus dem 17. Jahr-
hundert und eine blosse Abschrift der Tborner Ausgabe.
Das Magdeburglsche Recbt, damals aus IIngescltrie-
benen Rechtsgewohnhciteo, höchl'tens au!! Urthcils!'priJ-
ehen des l\lagdeburgischcn Schiippenstuhls I.estehend.
wurde zwar durch die Kulmi..che Handfeste von 123
in PreusS!'!n t'ingefUlut, aber die gedachte Hand-
f()eht bewilligto mugleich den deutschen Einwand..rcf!I
>>>
XTJII
Rechte und Rechtswohltbaten. w.
lcbe s'clJ mit dem
l\'Iagdeburgischen Rechte nicht vereiuigen liessen. Da-
hin gehört vorzüglich die f1ällli sche Erbfll Ig
oder die
späterhin sogenannte kölmische, allgelUeiu
eheliche Gü-
tergemeinschaft. durch welch.. fast alle. die Erhlolge
augehomlen Grund8
a.w dcs l\lagdcburgischen Rechts
ausgesehlossen wurden. Dci dcr grosscn \Vichtigkeit,
welche die Kulmische Halllllcste für'
as damalige
Uecht in l'reusseo hatte. wird der dem Kuhl1i!;chen I
Rechte vorgcsetzte Abdruck einer altdcutschen Ucber-
setLung dersellJcn nicht unangemesscn erscheinen, zu-
mal sie, wenn nicht im dreizehcnten Jahrlmmlcrt, doch
in der ersten Hälfte des vierzehentcn gemacht zu sein
scheint, und aUen späteren, in mehrcren Sammlungen
in Kiinigsherg und Danzig vorhandenen Uebersetzun-
f.;('n (ler Handfeste, zur Grundlage gedient hat. /Sie
befindet sich in einem Pergamentbande der Stadthi-
b(iothck zu Dauzig. welcher mit XVIII. C. 48. bezeich-
n('t ist. Hanow gedenkt ibl'er in' seiner Geschichte deli
Kulmischen Hechts,
26.. er hat nhf'r ge
ep
eine
Cewohnheit auf dem inn('rn Deckel keine Note bcige-
fligt. nas ziemlich starke Buch hat eine Hijhe von
12i. und eine Breite von !ll Zoll. Die in Redo ste-
berule Ucbersctzung bclJmlct sicb auf den CI'sten flinr
Seiten, sie nimmt die ganze lireitc ein, wogcgen die
ühri:;cn, in diesem BAAlde ge
ammelt£on Hand8ehriften
In gcwiilmlicher eclige r l\Jönchsschrift in zwei Spalten
\'on nwistens 35 Zciletl
elllchricben sind. die Hand.
fN,te aber hat auf jeder Seite 40 bis 43 Zeil('n. Aus-
Hr der Har.dfeste enthält das Euch zuviirderst eine
S:nllmlung von Urtbeilcn und Antwortt'n des l\Iagfle-
hur
ischcn Schiil'penstuhls; IInch dem Regir:;ter f;ollte
/IOif' 'deren 203 enthalten, es sind altei' nur, 14.0 und
(h'r -Anral]
des 1.Htten vorhanden. worunter Hanoft'
vNlllerkt hat: 1'eli9t1a clcsitlerunlur. Dann folgt eine Hand-
"dll'ift cl(.s Schwahenspiegels, des sogenannten Kl&lsel'-
,,'ch's. ,uud aJul('J"Or /Stücke, uuter welchen da8 von
Weu;daw, König \'011 Bölunen und Markgraf \ton l.\'läb-
--4
>>>
JJX
reD, t1er Stadt Igtau in 78 Artiketnerthen
Recht, alJl
JDerkwürdigsten ist. DiQ Benutzung die8
r auf Perga-
DIent geschriebeQen' Uandschrift_" MO wie dcr. übrigen,
, oben beschriebcncn l\lanuskril,tc des alten Kulmischen
'Rechts au
der Oatlziger Stad£bibliothek. ilit mir dureh
die wohlwollcnde Bereitwilligkeit des um die Gescbl«:hte
der Stadt Danzig hocbl'erdicnten Bibliothekars dasclbst,
Herrn Oir. Dr. Lös chi n ungemein erleichtert, worden.
ich nIble mich daher vcrpflichtet. Demselben meinen
wärmsten Dank öffentlich zu be
eigen. " ;' ;..
'Vas das Wiirterbu'ch und die demselben vorge-
Iletzte sprachliche Einleitung betrifft, so habe ich däbei
V 0 118 t ä nd i g k ci t nicbt beabsichtiget; nur 'Vörter
sind aufgenommen. welche sich von unserer jetzigen
Sluache durch ihren abweicbenden ,Sirm. durch
e,
t-
schreibung. B
ugung oder Geschlecht erhc
lich utite\--
IIcheiden. Eben so wenig habe ich in d£'m 'Viirter-
buche 'meine Ansichten über die Rrchtsgr,nulsätze;'.tle
G£richtsverfas8ung und das gerichtliche Verfahren df'8
l\littelalters. soweit das' Kulmische Uecht dal'Oher B'c-
stimmungen' enthält
. nirderlegr.n wollcn; das N(jthi
e
dariiLer behalte ich einer, in Kurzem beendigten he.
lIondern Schrift vor. und hahe mich hier hegntigt. nur
die nicht allgcmcin bekanntcD, Gericbtsausdrückc' zu
erklären. ' 11. C .I'.t
J . ...... . .... I
. Schlie8slich bitte ich den genei,;tcD Lc
er
folgcndo -
Ab künu n ge n nicht zu übcrseben.
. "'cl. -:.. in althochdeutscher Sprach
.
\-(
. .;/,'1. - GC8chleclttswort, Artikc
'J
Burl. 'rIf" RUllolf v. l\Iontrorf, Barlaam und' Josap"at
'mit einem \Viirt£'rbuche von Karl Kiipke. "ö-
nigsbcrg, 1818. 8. 't
Bilw. - Bindewort (t'onjunctio).
B.f. - befehlend£ Sprechart (ImpcrativuA).
BOIln'. - BOTleri1l1!l Edelstein, beraWJg. v. G. F. Be-
JI
ke, Berl. UHU., 8.
- .0
.11
,
_ J
>>>
"
x
'Br., . Bre.l. - dio '.00 aen
Sebq\ppen 'zu l\Jagdeburg
-8.1: "'. 'der'. Stadt Bre.lau im Jahro 1261 erthellte
,11'), ' Rechtsbelehnmg, abgedruckt in des Prof
Gaupp
,0.". . Magd. und Hall. Recht, Breslau 1826, S. 230.
Bw. - Beiwort (Adverbillm).
Eh. - die Einheit (Singulari,,).
Ew. - Eigenschaftswort (Adjectivum).
F. - einer der vier FUlle (Casus),
j. - rur.
Fw. - Fürwort (pronomen).
G. '-'die vom Scbiippenstuhl zu Ma
t1eburg Im J.
I '1304 der Stadt Görlitz ertheilte Rechtsbeleh,
rung, abgedruckt in Gaupp's' Magdeb. u. Hall.
.:' Recht. 8. 269.
Gr. Gr. - J. Grimm's deutsche Grammatik In 4 Thei-
-. len
Götti(J C1 cn 1822 bis 1837 in 8.
-1 0
, (jr., B. A. - J. Grimm's deutsche Rechtsalterthümer.
.. ,11 Gött. 1828 in 8. ,
Goth. - in altgothi.scher Sprache.
Gw. - die gegenwärtige Zeit (Pr.escns).
Hw. - HauJ-'twort (Substantivum).
. K. Hf. - die Kulmische Handfcste. ,
.{(. R. - das Kulmische Recht. '
m. - männliches Hauptwort (l\Iasculinum).
M. Fr. - Fragen und A,ntworten . der SclJöppen zu
, Magdeburg. abgedruckt in den Zobelschen Aus-
gaben des Sachsenspiegels. '
Mh. - die Mehrheit (Pluralis).
Maurer - Gesch. des altgerm. Ger. Verfabrens. v. G.
.. L. Maurer, Heidelb. 1824. 4.
1. 2. Mw
- das thätige oder leidende Mittelwort
(Participium).
o. - oder.
.. - sächliches Hauptwort (Neutrum).
Sc1aw. Sp. -' der Schwabenspiegel. '
. Sw., - Sammelwort (Collectivum).
I. 2. 5tft. - Steiserung (Alml'aratlvRs. Superlatlvus).
h
oi
>>>
XXI
S.p. -' der Sacbflcnspiegel. G!rtnerscho Ausgabe-
Leipzig 1732. ,
unbe". - die unbestimmte Sprechart (lnfinitivus).
'Ulgew. - die ungewisse Sprechart (Conjunctivus).
V- w . - Um
tand8wort (Gerundium).
rg. - die vergangene Zeit (Praeteritum, Pertectum).
"gl. - vergleiche. In den Anmerkungen unter dem
Texte wird dadurch angezeigt, dass das Capitel
nicht w ö rt I ich mit der angefl1hrten SteUe
übereinstimmt.
rw. - Vonvott (Praepositio).
w. - weibliches Hauptwort Woemininum).
Wb. - das sächs, \V eichbild , von welchem mehrere
AUjö;gaben vorl.ianden siud.
Zlw. - ZabhvOIt (Numerale).
U{!;. - zll"'al\lmen
ezogen.
Zw. ..... Zeitwort (V crbum).
Erhebliche Druckfehler sind nur zu verbessern S.
33., Wo Z. 5. "yman', und Z. 10., wo gewurcht
zu lesen, S. 42., wo in Z. 10. A, und S. 110, Z.22..
wo !J n zu streichen ist. Endlich ist S. 205. Z. 2.
Rudolf zu lesen.
>>>
LX
.')d 111-
.c . 2m ..i 1
.(k ....ßd ..- f
:t
-( 111 ' U" I' ,
r --
.(ml'''')'h ,-I .
m')b 1!mlU ," I
1..li'1 8 ',) " r
uJl
,,
IJ";ld' " Ib H
,i In
1 .J..un m.jr' ß UO
.Lai JI'II (]
\
,
...'
"1;.
\
(
"
'So I
..",
&
I:
W
1\
,.'
.:? 1i19' ..\1 tl r:r 'tIm ""
,,,.,'tU" 1I1
..' _..x .,tI . 1 J.
.
,
. 11: 2 . d:l I IO.i
.. i 11 "' "J 11't
.o?
R \'
#
--4
>>>
J.
Die
erneuerte kulnliscbe Handfeste
von :1251,
in altdeutscher Uebersetzung.
. .
,
>>>
,
.
J.
,
. .m''tt.
-
>>>
JI
.' '-,
. L I
b
'IJ b
f-IIT
J
h'1 1 (f
.¥
Bnrdcrebirhardgenant von
eine. gebieter durch duczh"
lant des huses sente marien der duczhen. vndcrgewalt
babende durch ließant Tod pruzen. d
s, obirsten mei-:
8ters. manievalden cristes geloubigeo discn k
gcnwel'.
tisen ,brief
D sende. sien gebet in deme ibu I:po. f
I
I
\Vizse tuwer manicvaldlckcit., do wir czv pruzen-
lande durch manige gescl1effecle yuamen, zv uordcrne.
"nder anderen gescbcffeden dy vns da sclbis wedir ua-
ren zv endene. daz wir di burgere vorne Culmen vnd
von Tl10run betrubet vUllden "mmo ire hantvesten. di
in l1i beuor gegeben\vas '"on '"usern l\leistere gutir ße-
decl1tnissc brudir herman genant '"on saka (Salzct). vIIi!
)lCrman balke. ,des selben laudes ersten kom('ndure. vnd
dar na ver10m wart von der brunst der stat Culmen.
des selben warheit wart ,;n8 uolliclich irkant von vnsen
Lrudem vnd von andern erhaften manllen. "Oll gemcillf'DI
rate entsamt. vnde samgunst vnsir' brodere di da seI bis
waren. di vor genanten burgere irvroite wir ir uerlurD"
hantvesten in wider gebende in dirre wys.
Bruder hennan des h"8e8 der duczhcn des spita-
lis sente marien l\-Ieister von irlm" ",ud bruder hf'rmao
balke. des selben ordens in pruzenlande erste pßegir.
'Vnd der gemeine couent des seI ben hUlcles. mallicualdi.
gen cristes gelouben discn brief an iiehen. beil in derne
WareB heilere.
..
.1
"
(,
>>>
.
Kulm. Handfeste.
I. 1 me vnd I gro.er vngcmach vm dcr cristcnhcit
bellcrurmcnis vnd vm vnser vordernis dCI5 landes Cul-
men vnd Thorun. inwonere liedin. dcste inueclicher ,vnd
vlizcclicher in allcn dingen, vnd wir mit rechte mogc[!.
wolle wir i
mitte sin. vnd wollcn dan abc sin. da31
wir den sclben steten dy vriheit ewiclichcn habcn ge-
g
ben, dal; irc burgere kiesen in den (leiheu steten
8undcrlicbe richtere ierlic)Ien. di Vll8cn hWlefn vnd dcr
leDleine dc" ..eiben Btcte vugen.
n. Vnd denseihen richtern habe wir cwiclichen
\"on deme dritten teile des gerichtis buzen. vor dy gro-
.re schult geachtit. Dy buze der Itlinneren mizsetat. di t
gclich heillct alle czwelf pfeQnige. vnd dar vudir. hahe
wir in albetallen gCligen ab;o. was der richUr sulchcr
dingc vf deme ding tltule irlezet. als von Tir schillin-
gen vnd dil,r Tndir. d
uil selbige sy euch Ton vnser
wein irinzen. Sunder Von den groseren schulden. also
totslale blutrunst vnd den gliech. die 8al der richter
one 1'nser'e brudere siungvnst nicht irlazen. Sulcho
teil. dy ol1cl1 vns von den selben gerichten gebore
cm sullc wir I\imande l'Qrkoufcn noch vorltcn.
111. Der stat Culmen h!ibo wir gegehcn czv wesin
vnd 2;V weide und zv anderu g('melnem m'cze. \'on der
gr('nioze eynes dorfes. Ist Thopulna (Ust) genan,t. di wi.
sele nider wert, bis zv der grenltcze eines sehes. iMt
genant Rense, TlId von deme IIclhep sehe v'wert bis
z1' eyme dorft!. genant Uude. \'..d bie (les seihen dorfes
reniczc zv deme anderen dorfe hmawc. \'ud so di I'ichte
zv deme weghc. der U\'ert czv sente marieu werder. durch
d('u wek abir di ri
hte zv der grcnicze eines (lorfes. da,
heiMet grohelle. vnd so vorbas zv deme tale. das man
urQwina (Browina) nepnct.
IV. Das i!lt 'ouch nicht zv vorllwlgone. das deD
dickenanten burgern nie wirt zv vischene in demo
\'or genantcn scbl'. der Ren!le heisct. als. \'ns IIber das.
e genante gut. heide iu wehtc" nut in wcsen vnd in
..
>>>
Kulm. lfaDdfetile
-
5
ackere. mit allem Duc
e. den vns
hrs da. abc entllaa
(eqtphan) lDuchte. 8uln di selben genanten burgero
,""ielich vod ewick besitzen. Da:(: waszer di wiselc
Von eyme (1orfe. Tho{'ulna genant. Didet wehrt biz ao
den sehe der Rense heiset. mit alIero nut
e. ane
\Verdere vnd bybere. ezv gemeinen nuczen den vor ge.,
Danten burgern vod pilgerinen habe wir bescheiden. 1
1 hr '. I .
. V, Der stal 1110run da
sc1blge wa,szlr dy lengo
\'on der grcnicze des I..viaischen bischoues eine mile ui-
derwe
. vnd vffero lande yn det
reyte by der wiesel
tIber eine halbe mHe. mit allem nucze der burgere vm\
der pilgerinen habe wir bescheiden.
VI. 'Vir scczen ouch in den seIben steten l\feideIJUt"\
giscJl recht' yn allen orteilen ewiclichen czv baldene.
ane das. wenn ymant czv l\ll'it\f'burg 8echc:(:ik scllillinge
bU2;et. daz her hy driezik schillinge Cvlnlenischcr mun-
eze za1 buzen. vndc alzo dy andern schulden gliechwis.
e;cv baldene. ' .
VII, Js da, ouch in den elClb('D IIleten J.;eines.
czwiuelis twalm wirt von gericfltis rechte. ader vou
()rteilen gerichtis rechtes. des selbes gelides sal man
vragen dy J,"aHnte der stat CulmclI. wa.nd wir d)"
sellle stat hOllbtstadt vud di wirdigisten wellen wesei'
vnder den andern steten iczunt gemachet. vnd di noch
zwieschcD der wisele. OZ5e. Driewancz gemachet wer...
c\en.
'lTT. Di gcnanteQ burgere der seIhen stete vnd
di le.f1lute mit gemeiner 8amgonst habeu gewichen VOll
demo recbte. das sind('f (si in der) wisele ubir di vere.
di si da her gehabet han. vml haben si mit allen nucze
vnsem hvse vriliche weder gelazen. 60 bcscbeindcnIichen.
daz wir di genante \'cre bestaten ader vockoufen 8\,10
v
me Swigetan gelt. wer cnwclIen ader mogen. lute del\
'VI[ wellen. di in den stetin Cuhnen vnd Thoru\I sihtn
HltI tc bt geben eyme iclichen vor der s
lbe(\ stete
>>>
G
Kulm. Handfe'l!Ite.
richteren vnd iz verion bis her gewonlich Rul wir ane
allirleye merungc hinnen vor gchnlden. Idoch wlllter
ezit. wenne is ist. vnse brudere VOll gemeinem rate ricli-
tere vnd ratlute der selben stete. ,Imin das nrlon so-
cz('n. als is ire linekeit genugelich dUllkrt. 'Vir lIec,wo
ouch. dal!l man alle geistliche lute '"on welcherle)'e geiMt-
licbem lebene sI sieD. vnd alle pfaffen mit irlne dinge
daz s; mit ;n haben. ane allirlele verlon ewiclichco ubir
vuren. Ob abir kein der schief vurer wedir 8}Ji'ichet.
dirre vorgenanten. keinen vb er czv voren. der znl di
minste buze tvq di mit vier schillingeu ilt ge\Vonlich
au schribcnc. '
.
IX. 'Vir haben ouch gelobet, das wir il1 den
8elben steten keine husere kouff'n sullen. Ob aber
eyn man sin hus ader syne houestat vnserem h'\"Ze durch
got gibt. das en sulle wir czv keinen amieren nucze
machen. wand nls otlich burgere sin hlls gemach. vnd
di sclben recht ,"nd gewolIllCit do '"on halden. die dy
burgere von irenl husern haldf'n. Moch in desen be':
8cheidenheiten "nse vestellllnge, di wir in dell seI ben
steten iczunt haben. woln wir ,;in '"s gescheiden.
X. DI pfarre cnm culmen babe wir gewidemlt mit vier
huben by der stat vnd mit andf'reJl vyrfi
en. (106i 11' h('wiset
werden. Vi pfarre ouch czv 1'hOl"ulI ha hf' wir gewedimet
mit vier huLen Li der stat vlld mit anderen ,"yrtig-en.
do si ir bescheiden wf'rden. vnd In den seiLen kirchen
""It recht des patronatus. das i
di hit'sclmft der loininge.
di hahe wir vnsell hvse volkoll1l11ede j-,farre ein be-
t1orgende. Obir d&z ab keyne pf.'\rre yn der obge-
flanten hurgere gut gemachet wf'rrlf'n. ob ouch iclich .'
der selben dorfere besqndirn achfzik huben h(ltte adir
do hohen. so hahe wir gelohot iclicher der pfarre mit
vier huhen von vnsem sunderlichen teile wldemen. ,'nd '
das recht Patrollatus bf'halde wir ewiclicllen in den
@c\\'idemeten. in volkommcllell pristern in besorgende.
XI. Dar czv liebe wir. ob '"On getöcbichte eint'
......
>>>
Kulm. Handfeste.
7
elage wider imande \'on sinem gute beginnet. Ob des
gutis besiczer syne nakeburc \'nd andere siner lantlute.
den wizsentlichen sic. das sich dis ding 8V8 habe.
. vnd geczuknissc rechter besiczunge habc. das er billi.
ehcr sulle das behaldcn derme iener der in an spricht.
WOD im du selbe gut entpfrewden.
XII. Oueh vorloze wir di vorgenanten burgcro VOD
allirleye vnrcchten gcschozsen vnd betwenclichen hcr-
bergen. vnde \'on amlern npflichtigen beten. dise gnado
wittcnde ezv allcn gutcn dingen di in czu gehoren.
I
XIII. Den !leIb('n vnsen burgeren vorkoifte wir ire
gut. di sy von \'nsem huse haben daz bekentlich ist.
c:zv \'Iemischem erbc. !n vnd iren erben beider namen.
mit allem nvcze cwiclich vrie czv besiczene. Idoch ane
die ding di wir vnsem bvse durch am8 lant habcn
bchalden.
XIV. In iren gute bchalde win'nscm hV8e alle sehe.
.ibbere. salcz ader golt vnd silbirwcrk vnd allirhande
ercz. ane ysen. vnde idoch also. das der golt vinder adir
in des gute in vundcn wirt. das selbige recht haben.
das eyn teil herczogen landc \'on slcsien in sulchen
dingen sogetancn luten ist gegeben. wer abir siJbir
"indet. ader in des gute is "umlen wirt. der behaldo
C!widich vriebergiseh recht in sulchir vindunge.
XV. Ob kein sehe von drien zvgen an keines der vorge.
hanten burgere acker stozet. wil der. des di ackere Bint. an-
nemen den sei ben sehe in der ackere stat. das lege wir in
sine willckure. Is cr abir groser. mitwelcherleye geczouwe
ber dor ynne "ischen wolde. czu synes tisches gemache.
alleyne ane das necze. das n y w 0 d heiset. habe er vrie
Inre.
XVI. Ob ouch keyn "lies an keines burgerilJ
a
ir stoset. deme des di ackere sint. si muge üch eine,
.18'&0 mole dor an cu buwene. Ob abir du liclb.
I'
>>>
8
Kulm. HanMe8te.
wassir zv mc m,-t('n
(,lItge ist. vnse IJUs in den Belben
amIern zvbuwene. Her tu das dritte- tell der erstclI
kost vmle entpfa ewiclich den dritteil in den gemach-
ten mulen.
XVII. Wir wol1o ouch. 1'On iclichcm tyre. dlts
"y oder ire lute ,-ahen. das ty pf1ichtek sien. vnscn
IIU
e den nwlltclI bug czv' w'bcnc. Hir U8 sien geno-
men berll vnde swien vllde reher.
XVIII. DaR wir 1:10 von "phen. nn-ten. tyren gesaczt .
habell. das withere wir all eine czv deo burgereD di \'on
\losem huse beerbet sien bekaut.
9
XIX. Wir h:tll1
n in ouch tli vrihcit gegeben. t1a8'
,;i ir gut uprkoufcn mugen. das f'.Y besiczeu von vnllem
huse. ..ulchen lutell di "nsem huse wol vugen. so das
i£'lIe di das gut koulclI. das si das "on vnsirre
J,rudpfC hallt entl,fan \'lId "lIl"em hvse czu dem seI-
hell rpchte vlld cz\' dem sellJcn dilleste sien pfiich-
tik. das "nil gene thlm lIoldell dar abc czv tune. vnd
wir suln is i
nell lil'hell anti allirhande wider sprache.
XX. 'Vir irloubpn ouch. oh 1i11chte kcillf'r (let verge-
n:tnten bnrgcre durch durfisacllC fOien 1I0rwerg oder .
cphpu huhell CZ\' m('i
t "on alldprm syme gute schei-
den wollp. und b£'sch('iden uorkoulfm. der sal "nf'.f'm
hn
e das selbigc dillPlt .,"nd recht tun ,'on deme andpml.
(Jas her e '"on dpm andl'ren wizsentlich tvn- soldell.
Jener 3b('r der das selbe uonverg odPJ.' ehen hubcn
"orkollfct. der sal durch der sclben huben rl'de odpr
.lpl:I sclbpn' ,'orwerkps mit fllatell geschirre vnlle mit
I\lJ(lerNI licchtC'n wap.'nf'J1 vlIIl mit cymc pfer.te dllr C7.11
vl1
cnr1p ,"n"..m Jlulle pfli.:htl'k f'.ipn C7.V dinsto als Uell
du
uidirbus uollichl'r wirt bcscbrilJcn. '
XXI. Dar czv Ip
1' 'ft"ir. das Ity \on ,-nr.:f'ID hUlle
hl'prbct I...kant. irkcincr L:ein erbe m\'gcll VIJI'L:"ilclI (i 1'-
koifen) dau ei 11.
,
,
>>>
,
Kulm. Handfeste.
y
r
I,
I
XX". "'ir 8(,CZf'n ouch. wer non vnl!lem Luse
\lirtik hubcn oder bohen uerkolft habe. das er mit uol-
len wapenf'n uugf'r,de zv minnest mit czwein ander..
gereiten. '''er abir beniden viertik huben babe I1Ilt
einer platen ,"nd andercn licchten wapenen. "lide mit
eime pferde sulchem wapende vugende sullen uaren mit
\Insen brudf'ren in heruart. wy dicke si von in geladen
werden. wider prUZf'n vnd pomezen in gemeinen namen
syn genant. vnde wider alle des landis betruwere CZ1'm"
Culmen. 'Venne aber di ,"orgenanten PoiJtezen. gote oer-
hengende. sich geserzen vnd \"On rechte nicht zn vorch-
tene !':ien. Alle di vorg-f'nanten burgere sien uon
heruerten vs genomen. Idoch zv lantwere bis an dy
wizcle. 08se vnd drcwancze mit vnsen brudern sillt si
pflichtik czv varendc alz hi bobcn gesprochen ist. wider
de., landes idiche aneuechtere.
x.
IJ1. Ouch secze w'r. das idich lneDsche von
"Osem huse erbe habende. vn;;ereo brudern do von
p;clde einen Culmcnischcn pfuenig. oder da vor vumf
Culnische. vnd uwei marck gewichte wachses in her-
.cbaft bekentnis vnd in ceichen das er sieD g\'t habe vop
VOsem huse vlid vnsem gerichte ,-nd,crtan sullen wer h
den. wir suln in gunstliche enthaldenc wedir di in va-
rechte tvn "nse hulftl. alze uerre als wir mogen mitte
teilen. der vor gesprochenen czins aa& ir idicher gebea
&Q aente mertiDW tage oder danncD ober uvmfcchn tago.
I
I
.1
XXIV. 'Ver aber 'n dem uorgenanteD eehel sinen
ein. nicht engibt. den sal man buzen. Noch dcn ersten
Uvmrcehn tagen in cehn schillingen. als ahir u,"mfceho
tage werden. is en si das er ucrgelde cehu schillinge
schult sie er gebunden. wenne ab('r vumfcehn tage lIer-
gen. in cchn schillingen. is cnsy das er sinen czins ve,...
@elde. sal man in buzc. vnde dennc vor driesik schillin-
@en vnd Vor den eins in ainer cict nicht vergoldcn. sal
Vose hua ane allirleye wedetrede .in pfaDt tvn DemQ4.
lind genomen halden. bia er im gebeszerc.
2
..
>>>
10
Kulm. Handfeste.
XXV. Oh ouch liechte ymant sieD dillst. r111
er wizsentlichen vnscm huse in hemart iruullcu
pflichtik ist. nicht entut vnde abcwesende ist. des landeIl
pfleger von des abewe
ende gute einen andern vuge
an sine stat. 80 das vnse Jm8 an der sieten sines rech-
tis keine entzebe keinen gebrechen.
XXYI. Ouch secze wir. ob liechte imaDt der uorge-
Danten burgere von t1en lande vart'nde sien gclubde vn-
sem huse nicht iruullit. das man ,lern selben binnen acbt-
zehn wochen nicht enbezserct di drie Hist mit orteilen
beschcit1e. ob er denne blnnen den aehtcen wochen-
nicht en beszeret. driezik sc!Jillinge buze vnsem huse
c:zu gebene. sal er vnderligen. vnde ob er dennoch
nicht enbe88ert ob ir iclieh seehz ";oehen mit alzo 'man-
chem Culmschen m\"nrze schillinge werde her zu bezse-
runge getriben. Ob aber er hinnen einen iare czv bez-
sirno \'ersumt't \'nse hus ,"mlerwinde sich alle sines
gutes. biz er in gebeszere alle deze uersumetcn ding.
:x.'XYIf. "Tir wdlen ouch das vor dervorgenanten bur-
gt'lC gute von iclichem duczhen pfluge ein seheß"cl wei-
ses vnde ein rocken in der loczlawischen maze. di in
duczcht'n heizet. dem der Culmische sch,.ml geglicht
ist. vnd von dem polen8chen pßughe. der hake hei8ct.
wci"cs ein"n scheftd in dt'r st'lben maze ierlichs des
tumgis bischolle vor den cebnden werde vor
olden. Ob,
denne der 8t'lhe bischoff di vorgenanten Jute vmme an-
dern cehnt1cn notigit. \"or di sie vnse hvs pOiehtik zu
antwertene. ,
XXVIII. Ouch serze wir. d:iz eine mo@'ze C'uhnil""h
lilie durch alIis lant. vnde das "15 IlItI-rem rt'ir",n
silbere die pft'nnige gesmidet werde. di selben ou,'b
,bliben ewiclichen in sulcher weule. das ir f;"rtlf'zik
6
hillir.ge eine mark wegen vnde di genante muncze
werde binnen cehn iaren nicht denne einis vornuwct. vnd
wie dicke sie uernuwet wirt viercehn aide nuwe pfen-
lÜge welchsil vmme zwelf DUWC. das iclich lI\aD vrie-
---4
>>>
Kulm. Handfeste.
'.
11
lieh koufe aIlirley ding das gewdnlicJl czü: maretcn ia
czu tragende.
XXIX. Ouch setze wir di maze der hube glich
vlemischem seten czu behalden.;
XXX. Wir irlozen nuch das vorgenante 1!lnt alks von
amrleye czolles getwange. vnd 'das dise vorgenanteIl gn..'
blbde geseczdc vnd enthcischunge von nimande vWiir
Dakumene gebrochen wnde noch gewandelt.
Disen kegenwertigen brif heise wir schrieben mit
vnsir bullen anhengen in vestende. Diases dillges ge-
zuuge sint vnsir brudcre pappo von osterna. albrecbt
von langenberg. diterich der marschalk. verlwin zvm
Culmen. lodewik uon quidin. comethure. wertliche luto
\ auch. burchard burcgreve von meideburg. johan uon
pak. frederieh von scberC'wist. beruhard uon cameca
vnd manche andere beide geistliche "nd wertliche.
Geachtet sint dise ding zu Thorvn in geburt iaro
deme Tusenden dem zwcihulldirten dem drizigisten dem
dritten. in dem ,'umfcenden (vurnften) kalenden Jauuarii.
\Vanddese hantvesten ahervon vns bruder Ebirllart von sei.
De ist vornuwet mit ratevnsir brudere vnd
d.'r tlickenanten
burgere samgunst. etliche dink do inne sint ge
alldiJt alzo
das etliche stucke sint VII genomeu ,'nde in gesaczt. etliche
di Vn den aiden hantue!:!ten nicht waren. Das 'Jahe wir dise
lIeiige vnse gabe ueste vnd
ngebr(fchen b1ibe noch von
nimande hi noch gehrochen mvge werden vnd das noch cli
vorgenanten burgere ,'on der wandillunge ire hantuesten
keinerbcswernisvrkoses icht entzeben. mitvorungunge vn-
lIirs Ingesigeles babe wir .lise schrift beuestent. lJilS din-
ges sint gezuge ,-nse brmlere lodewig gebieter pruzen lan-
dis. HeiDrich komethure des landis czum Cqlmen. Heillricb
der Marschalk. Heinrich stanke zv kristburg. Hartmut zv
demElwinge.
lengorzur balge. l\Ia ntal znn ezalltbt;[. J,..han
zv CulmeD. bauen czu thoren. bertwik zv redin Comtbur. vnd
vl16is bUBis eldesten brudere Heinrich (lJietericlt) VOll
@ulinge. Conrad von Norenher
. Wolbrecbt V9n l\larcghu
.
Ut'iAricb von luellcze. we..mehe lute auch Jc..hau dC'r
,
>>>
12
Kulm. Handfeste.
..
IIchulthcize kcinckc raz kadolf ludeke Eclcebart wachs-
mut. burgere von dem Culmen. lenlvte aber Hildebrant
der aide Gotfrit. Frcderich von neuer. wilhelm.Herman
der sc1lUltbeiz von Thoren. dichart. Cvnrat lambrech.
# lutfrit vnd andere manche beide gei etliche vnd wertlichc.
Diz ist gegeben czvm Culmell in gotis geburt iare deo
TIJUscnden dem ezweilfbulldirteo dem vumfcaiscDdem
eine. klo (calcDd.) Odobrw. '
,
..
.J
;;h
..
)
>>>
11.
I-Iy hebit sich an Cobnysch 0) recht.
.
,----=-
-) 1IIf!
'debnrg8ch. A. B.'
"
....
>>>
.
, .
.
.h-;'{ (0 d')n'fnl(
' &I,;ühi,
)i
I
(! 11,
ß I ,".I I"';.'
'."
>>>
I
:/1
'"
Das erst e Buch.
De SenatoribuB.
1.1) Von des Rathcs köre. Wie dy alle
jar vorneuet vnd dem eyrlc so der neue ge.
korne Rath der fltadt zu thun flchuldlg 2 ). Do
man den Col7n
n 8) bcsatztc. do gab man yn recht yre
wilIekore. Do wurden sy tzu rothe das sy koren ratmanne
tzu eymc Jare. Dy swurcn ,'nd sweren noch alle Jar
Wenne sy nüwc kYlicn: dcr fltat rccht Tnd yr ere vnd
yren vromen tzu bewaren. so sy aIlir beste kvnneR vnd
Inogen. my
dcr wytzigystell hAic rate. V OB rechts wegen.
I) Dr. f. I., G. I. Wb. 42. VgI. M. Fr. I. I. I. _. 2) Dies.
Ceber.chrira sieht bio. in der lIalldsch. K. - 3) meydebnrl,'A.
n. Uafl dy aldcn ratmanne dy nüwcn wai-
d i gen. 'VcnnrJ dy aiden ratmanne dy nütvcn kysen.
do I'Iwern dy n"wcn ratmannc. vnd gclobclI den aldeD
nicht ahc tzu ncmen allis das sy by yren
dz!Jten")
()n der stat wcgin getan han. vnd wenne das geschen
Ist. so waldig..n dy aiden ntmaone dy nüwcII vDd
setzen sy an yrc stat. VOll rechts wfgeD.
.) gesetsten .syten. A.
IIJ. Das eyn bedirman allync h er nicht be.
Crbit sy zu rotmanne gekoren wirt. Eyn bt/!/"
dt' r IlI U 1& 1) der royt \'OS sytzet vnd vnsir burger ist vDd
myt "ns vnsir burger kore ',eltrI 2). den moge wir tzu
ratmanne kyeen ab wir wellen. Vnd duukct her TOB
vtze syn allyne her doch in ynsir Atat rechte Dicht
eerbit liy.
I) C., bnr,;r, Deri., Tb. - 2) laeldit, DerL t
>>>
,
16
I. IV. - VIII
IV. Das eyn bantwerc1cman ratman ge.yn
mag. Wo eyn bedyrman ist besessen binnen vnsir
ring mure der vnsir burger ist. ber habe spyse kouf
veyle adir was das ist. den mogen vnse bur
er yn den
rat kysen ab sy wellen ouf yren eyt. vnd der mus an
J;yme spyse koufe V:1sir burger kore balden glych eyme
audirn gemeynen burger. v. r. w.
V. Von der ratmanne kore. 'Vyrt eyn man
an den rat gekorn. vnde wH her uicht ratman syn. by
welcher pene sy daz besatzt han. dy mus her dorumme
Iyden "nd domyte wirt her des los. v. r. w.
VI.I) Von der ntmanne gewaltZ). ' Dy rot-
manne han dy gewalt. das sy richten obir allir hande
wanlle ",alse I) vnd vnrechte wage vnde vnrechte RC-
wychtc vnd obir allir hande spyse kouf. \Inde wer daa
brycht der mUli wettcn sechs "lid dr!J,sig .ck!Jl1.!JlIge 4).
'
I) O. I. Wb. ,\2. Vgl. M. ..... I. I. "I.
2) Ue1Jerse:llrill
,...lI1e in .£.. - 3) maae, Derl. - 4) o. I. 11. Wb. 42. hau
drie windise:be mllrc" du iine sechs Tnd drir.zig schillinge; C
hae: eYlle "'yndische marc" eee:. Tb.1I. Derl. ",ie im Text.
VII. I) Ab eyn utman adir eyn scheppe
adyr eyn gesch'Y'orn man betrubet wurde
n
der stat dyns.te 2 ). 'Vyrt eyn man gekoro tzu den
dyngen an d(,1I rot. adir tzu den gcschwornen adir vf
dy schcPI'tmbank. vnd wurele der betrubet an Iybe ad}'!
an I('hell adyr an gute yn der stat dynste. '"nd gesten
ym dy ratmanne des. daz her das betrupnysse von der
stat dynste habe. was kore do vor yst von der stat
wegen dy lai man vordyrn. y"t do bobyn keynt\ be-
Rumpte kore. so mogen is dy ratmaone halden myt
den sacbe waiden w!J 8!J wellm '). also halde wyr
w. v. r. w.
.) o. az. - 2) lehlt in A. - 3) 'ehlt iu Th. Tud BerL
VIII. I) Von v8 legen des burger dynges S ).
Dy rotmanne legen yr burger dyng V8. wenne sy weI-
len lOyt der wytzigyst
D lute rote. WH sy denno tzu
)
---11
>>>
,
I.
u. - XU.
17
dem burger dynge geloben das 881 man halden. vud
well.h man das bryeht das Bullen dy rotmanne vordirn.
\Ver allyr hm dem hurgor dynge nicht en kummet 80
nJ
n 11: .'i;tocke Jutet. der wette t!!J1It!n 8c/1!Jlill{!, 3).
\\ yrt ahir eyme das burger dyng gekundygct der wetto
.ncr 4) schyJillge. v. r. \V.
I) ßr..sl. i, Wb. 42. - 2) Sech pfeDniD&e. 0.1.. Wb. _
8)
ÜJlC, O. I., \Vb.
IX. I) Von vnrecbten mossen. Ab scbernl
adiJ' nll'tzih' tzu kJeyne 81n. Mit Vntcchte wago adir
"nrecht!' gettil.hte. .ly mll,'U1J 2) 3!) 3) wol voJ vodi
b
Tloch ,Jor stat "'ylkor
. adit be8sernnge tUD myt scchs
"lIdc drYß
g schillyngcn., v. r. w.
I) 'Wb. 43., M. Fr. i. i: 8. - J)ieAt's Cap. fehlt iD L
2) mneJl, Hel'.. - 3) Oy ralmanne, C.
X. I) Von d e ii J
0 c k e n. Dy Jute dy dö 110.
ken heysen; !{I'hrechen ..)' allyl' mysl'cfun sy ycht an
'/lr!)"e Imllje 2). f'J)I'ycht llIan yn dorulllme fzu
,.y muit-
Ben wetten /'tl I 3) vnd hor adir II!Jer 4) schylynge.
das stet ahyr fzu den rotmanDeo welchei' eyocs s1
1'Vellell. v. r. w.
J) G. 2.. Wb. 4
. M; Fr. I. '.. R. n. 9. - 2' @:'
tnflynf'ft
"oa8'e, Th. - 3). hnWI" 'J'h. haul, Ber.. - '.) drie 0.,
dre.i5
i" C. u, Wb.
XI.") Von sclll'friln vnd von metzcn kore.
\Vas s
befryJeadyrbescheydcn(' masse adir ",rl t:z'CII2)
in den Idoln tzn kl('ync syo dy in Ywyrrc stat gerychtllf
leg!!n. da sullct yr ,'wyr
fat knre obyr haben vnd
Doch ""'yr stat kore dOl"obir rychtcn waa yr der L
ü...
det da;,; do vnrecht Y8f. Y. r. .
,
I) O. 2. - 2) C., Cehlt in A. Th. a. nf'rl
XII. J) Was 1IIt!!Jnr 2 ) knuff Py oder hefsse.
Wer syne "'IJy"e furer vorkowfet wen als 'sy, dy rat-
manne 8etZl'll '"nd loben. das heysct Dleylte kowt: vnd
dlls ';'lIl1ell dy rntmanne rychten Doch der burger kor.
dy doruf gesatzt yst. v. r. w.
I .
I) Val. M. P. L I. 8. SI. &3. - 2) I.m. D., C.
a
.
"
>>>
18
L' XIII. - ][TI.
. f . I . .
"nt.') nU dy rotmttnne besserunge nemen
"nd andirä nymllDt. My.se tut eyn man keh den
totmanneh. -adir ken (let stat rechte adir keD der bur-
'
er kot
. do\"on mog('n dy totmanne hes8erunge nemeD.
l10eh ytcn gnoden. vnd noch yren willen. vnde domytte
myt nymamle tzu tune. wen s1 Demen dy besserunge
VOR der !&tat, wegen.
t) M. Fr. I. I. 19. u. I. I. 27.
, f'
XIV. 1) VOll vorwysungo myt sechs pfonny-
@en. VorwY8eD dy rotmanne von der stat wegen yman.
dca myt seehs pfennygeo adyr womyt das ist. Du
ste tzu den ratmannen ab ey besserunge von ym 00.
men well('n. vnd yn wedir yn dy stat DemeD tzu bur-
gcrlldir nyeht. v. r. w. .
I) M. Fr. I. I. 6., Wb. 43., G. 2.
, XV. 1) Von du rnimanne bekentnysso.
Kvmmet ,eyner adyr zwcnl! vor 1!.'1nrn 2) sytzenden rat
yn vnsir stat gerichte. vnd vorlohen "yeh eynes gelub-
des. adir eyner rede vor yn vlld yst das den selben
ratmannen llJ!Jssentlic1J 3) so das "y dar uf schelt
dy das vor Yll gelyhd vooe gcloubit han. das sy daz
halden ","ellen myt eren rechte. das synt dy ratmenDO
Dehir tzu hclmlden myt mehrem rechte vr dr dy das
\'ot yn gel!Jbet I/lid t;elobit 4) haben we'!1le !Jene
J!J das
eret v-nd grlollbet habeR 6) geweygirn
mogen. wellen ahyr dy ratmanne das nkht vI' "y hai.
Jen 11) 1/.'1 mogeft !Jene 7) des geweygim vnd cntgco
myt eyme rccahte. Das betzugc wir myt vnsirme yngc'
lIegil das wir hyndenc an dysen bryr gelegit han. v.
r. w.
I) M. Fr. I. 1.24. - 2) eYllle, C. - 3) bud. A.- .) ge-
louhet Tnd gere., A. - :» So A. ... ß" fehlt ;,,' "h. u.
Berl. -'- 6) !lebeiden, A. - 7) 110 mogen jene, Bel'l. u. Th.,
XYI. Von der ratmanne bekenntnys8e. 10
welichen worten der eytzende, rot bekennet. das S t e
phan VOll Frattkenho!J1I 1) myt der vrouwen voo
Jeme red!j-ne 2) liicb vorwillekort haben vor demc
>>>
1
..
I., XVI. - xx.
19
.elben .ytzenden rate VRlme gelt dopume St"plafll)
\'nd dy selbige vrouwe sych tzweyen 4). Dy wort ha.
ben macht dy der sytzende rot bekennet dy wo..t dy
Vor yn gescheen synt.
.nd noch den worten sal man
Stephan 6) vnd dy vrouwo eQtscheydcn vncl das I&lso
alden. v. r. w.
I) haJlBOI 'fon Irankenhayn, C.; lIeyneman 'fOB woytechdorf A.;
Ioyaenaan YOII ,"Voytech, ß. - 2) troppaw, A. ß. _ 3) bey-
heman, A. ß., henneman bonnol, C. - 4) tnveJ'.ea, A. C.
.6) heyneman, A.; hannos, C.
XVII. 1) Von bekentnvsso der ratmanne.
»e8 das 2) dy rotmanne bekCl
nen das vor yn geschen
Ist. vnd yn wyssentlich ist. do in dorfen sy keyne ey-
de me !zu tun. wen alsy vor !zu der stat gesworeQ
haD.
I) M. Fr. I. I. 24. - 2) fehlt in A.
X"lll.l) V on bekentnyssc vor den ratman-
Deb. Betzuget eyn ratman 2) keyner dynge an eY1lle 3 )
rat dy an den vor gegangenen iaren gewest 8ynt. d!J
)
auUen dy andyrn dy yn deme kegenwertigen iare syn
'\'ol'lJOtten. vnde wes der aide rot HIl deme nuwen be-
"ennet. des £lai ym der nuwe gestehen. vnd Plag man
der ahlen ratmanne nicbt gar gchan. ist yr Durt da.
rlteyBle te!Jl
) do. so ist des genug. ". r. w.
I) M. Fr. I. I. 24. - 2) man, A. C. - 3) einen,- 1'b. Derl.
- 4) den, .A.. - 6) des mey
teu, A.
XIX. 1) Von bekentny,"se vor dein J;lytzcn-
dem rate. Des seI ben gr'lich sprecbe wir "mme
eYnen man der klagete tzu eyner Houwen 'Olbe gelt.
vnd der tzoch sich an eynen sytzenden rot. des ym dy
\'roUwe volgete alse yr "ns hot geschrebeD. .
1) VIII. 1\1. F. I. I. 24.
XX. 1) 'Vy dy ratmanne yr burger dvng
ordirn mogen. \Vas dy rotmanlle gelouben "myt
eynir gemeynen willekore vi yre burger. adyr was man
\'or YD tedynget adir s]Jr;cllt 2) YD cyme syb;enden
rQte. du sal an halden by dem
du6d. I) 4&11 .,
>>>
20
L )[X. - UIII.
dornC gesatzt haben. vnd daB mngen
y rlchten Im ey-
benden stule vnd haben 4) vC yrc burger myt yren
eyden vnd andirs nicht 6). Das spreche wir scheppen
\'or cyne burger kor vrul nicht ,'or eyn recht. Vlld,
welme sy derlll6 yrc burgerkor vorlfirn tzu yren bur.
gern. doraD hat der richter fluch der IIchultIH!!Jll8e 6 )
nicbt. v. 'r. w,
1) \Vb. 42. - 2) (e
lr I,! Th, Berl. - 3) ,eloubede, 4. c.
- t-) hald"n, A. ß. - 5) nyrgeD, A, B. C. - 6) heflllo"
A., foyl Doch der Ichlllti
se, c.
XXI. I) Von der ratmannc v9rderung
. Ge-
b
i('bt eYII mall "eu der hurger kore. daz mall gelQubit
tzu dem hurger dYlIge. das sullen dy ratmanlle ,'ordirn
"011 d£'r stat wegen. ,'oeI bedorfen do keYDes an4ifu
richteres tzu. v. r. w. '
I) 1\1. Fr. I. I. 19; u. 11.
XXII. 1) V Oll gclollbr1e gt'ltlia 2) vor den
BcheJIJ!en adir vor den ratmannen. Geloubet eyn
man dem 'and('rn vor deli 8cb('Pl'en adir vor den rat.
annell eyn gelt tzu gebene Vf eynen bellUl1Il'tell tag vnd
1(,8,\" 3) ym yener an dem geh,brlc 4) gellll
cn. 1"0 Dlag
her deli' schuldig(!r vor dem g('lde tage nicht vfhurgen
)loch vf arHlir g('wish('yt gedryngen. Synt dem Dlolo
daz her ym an dem tage vor deli 8chel'pen adir 'vor
deli ratmannOll one gel()i
/u!I}' 6) hot losson gCllugen.
Abir betzalet her yme nicht vf rl('n g,')oubet£'n tag.
\,ml hcclag()t her denlle
en
rhllldiger dIJfnoch vmbe
;18 gclohtf gelt vor gerichte, vmo den
cheppeu a4ir
VIJI' d£'1I ratm,IIIIlNI. 80 IDUS her burg(,1I adir ilndcr ge-
'ty!"hcyt
f'f7.en 4eDle c1pgef
her iti lIicht e"pcrcll
)
wil. v; r. w,
J) M. Fr. I. 1.2.... - 2) gelollbe,eD ,eide, A, - 11) S,D AI
..elzl, Tb. n. Urrl.; lesl "tier setzl, C. - 4) I!elobetle, A. C.
-. 5) 80 A. Bö ol.e gewissen, Tb. Berl. - 6) eDlparen,
Der!.
XXII[. 1) 'Ver erbscBson adir cyn gecrbit
mftD moge hey.sen 2) Hnt eyn bur
er eYD eygen.
du a
flyno kQuCkaqJmir flyq k"GII
11) adir eYDe oer8ch.
.
>>>
I. XXIII. - XXT.
bank. Der mag wol heys
en eyn erbse8se adyr eyn ge-
erbit man. vnd der mag sich wol dOT abe ") Keburgnz!')
ap daz eygen alse gut ist alse ely uc
c ynd dy ISchuldo.
do Uon her lSi
h burgen wH,
I) Vgl. Ssp. 111. 9. 10. - 2) Diese Ue1('rsehr. fe"lt io A..
..,... 3) febh ia A.. - 4) do1'oo, A.. - 5) geborgen, A.., bu-
gell. C.
x..XIV.l) Von bekentnysse vnd gelobede tzu
tune cynem mannc der yn dy stat ni eilt CD
tar 2). Eyn man der yn dy stat nicht en tar vnde
begerit gelobde 3) vnd bekontnisse tzu tvne. vnd dor
tzp wurclen gc
ant tzwene ratmanne. V8 eyme lfil1Gt!1,den ")
rate adir tzwene scheppen vs eyme gehegete", dynge.
\ViI i8 der man hyndenoch vorsachen. das mag her tqD.
das gotzugnysse hot keyne kraft. v. r. w.
I) }I. Fr. I. 11. 12. - 2) Oil'sf! Uebersebr. fel,Jt ,nA., Atan
ihr",r st..ht die des Cap. XXIII. - 3) gelobede, A. C. _
4) ,"'SelOslloen, A.
XXV. 1) Wer Bich tzuget an eynen 8it
en-
den rat zu bringen 2). Uetzug(\t ('9" 'Ila" 3) ymant
lIyner sachen an eynen s)"tzendcn rat tzu bren
cndo
"f eynell h(,IIu
eten tag. brellget hef den sytzenden
rat. lJU wir.' "er ledig vlld los all der sud,ell, v1,d der
Cllleler t/('lIig ") is en sy denne. das yn ecbt!) vot icht
hyndere das der rat nicht en {",('me. das sal der rat
"orboUen vnd bewysen vf don selbigen tag alse
echt
'st. v. r. W.
I) ssp. 11. 7.
2) Diese Vebersetlr. fehlt io A., ßf'rl., G.
a. K. - 3} fehlt in A. - 4) 80 Berl. 11. Tb,; Diebt. $0
1JiII& her nllik. aD d",r saehe. ...ad der IUlde.r b\ ltodi.. Ä. B.
,
..
!'
l
.
,
\
>>>
I-
( , rr
Das ander hucll.
hQipit liber aecvndvs De Bcabinis ct d.
jvdice J).
I.') Von der scheppen kore. Wer tzu schep_
pen wirt gekorn. der blybet doby. tzu syme Iybe ab
her das nicht vurhast 9). V. r. W.
1) ..on den scbeppen "lide ..on deme riclatere, C. - 2) V,L
1\1. Fr. I. (. 2. - 3) ..orle\lst, K.
11. J) Von der scheppen myuchandel ungo.
Ab eyn scheppe yn gehegetem dyuge vi" der bank my\
vnbillichin worten Von eYllle amii,." 2) manne mysse-
handilt wurde. volkummet des d
r scheppe myt andirn
lI.ynen bank genossen dus sy ys geholot baben. yener
mus den scheppen vorbus.sen vuel deme richter gc:U'd.
ten S). v. r. w. ' ,
I) Wb. 73., Ssp. 11. 12., G. 52. - 2) fe
lt in A. u. p. _
3) syn ,ewelte, A. . ,
111. T) V.)n der scheppen rechte adir stro.
fungI.'. Der so eynen scheppen sl,.ofd 2) vf de\,
bank. her gewynet 8yne buse ".'1"en (,ie/.drlNg 3) vnd
der richter syn gewette 4). ßf'sclutliligit aLir eY.J1 Dlan
eynen 8chepl)hen 80 das orteyl gevol
et ilst. so JlUbe,,"
IJ!} f!.eWU1mell 6) alI yre bussp. vnd der richter syn ge-
wette. Alse manche busse alse maonych gewette. '
1) Wb. 73. - 2), bescbuldellet, A. C. -
), dry
ic .cbil-
)jnlle, A. n., "Vb., sechs nde dreysig schillinge, C. - '*) A.
.etzt bin zu : 81zo mancbe bllsse - :;) ,ewY"llel 811e, A.
IV. J) Von der vrede busse. 'V at! eyn it:r.- '
lieh 2) man gebit yn gehcgetcm dyngo vor dem richter
vnde vor den scheppen. der sal gehin eynen 8chillyng
tzu vrede hwse S) den nemen dy scheppen. v. r. w.
1) Wb. 20., G. I.S. VgJ. M. Fr. I. 111. 25. - 2) feblt in
A. G. - 8) zu nidpbnze, G. i zn orkunde, A.; zn ork.und.
Iou..., B.; ..iae. Weiupfemu, Wb.
>>>
, n. v. - IX.
23
I I
V. 1)' 'Vas man \"mmc eyn 'yt
IicL orteyt
ge bin s al. W dehe stete orteyl holen das sy nicht
en wissen. dy, sullen pcbin den geheppen vor c
n le..
licb oiteyl das sY 'gebth.
) t!Jne;,'Vitrd,mg a) v. r. w.
" ,
I)
I. F,'. ,I. 111. 10., I. 'I"
q:':':" 2) 1I01en, C. - 3) .welf
Ichillynge; d:r '611"el1 alse gUI 5Yl1 als .wene voschen, A. B.
\'1. 1 ) V 9n tltrofunge ertcyles der scheppen.
Orteyl magyderman strofen vf 'C!J1' 2) recht do iit
l11yt '"ns keyno' willekor do boben. v. r. \V. f
I) s'p. 11. 11. 12.,
I. Fr. I. IV. 3
6. - 2) .1'0, A. D;
YII. 1) Ynre
ht orteyl magk man wo I straf.
fen. 2 ) Stl'Ofet eyn 'man eyn ortf'yl daz ym ('yn scheppe
teylet tzu schad,'n, vnd ly allderen scheppen dor tzu
\Tolge geben. vnd tZlfh
t !!lieh der strofer myt den schep-
pen tzu rf'chtir tzucht an dy obir schepl)eD. vnd, der
IItrof('r velll!( wirt. vnd das der scheppe recht geh.ylot
hot. 8'0 ist her ken yclichf'm scheppen eynir busSI! be-
standen. vnd k('n dem richtcr so manch ge\Vetle. Ha-
ben ab ir dy schq)pell
.ro volg
nicht dor tzu gegeben.
80 ist d('r 8h'olcr cynir busse bestaudeu. vnd ken dem
richter l'!Jllis 3) gmv('Hes. Haben abir dy schf'ppen
\Tnrecht geteylit RO gehit der stl'Oler den scheppen noch
dem richter nicht. v. r. WO' '
'I
I
I) 'Tgl.' M. Fr. I, IY.
.. Ssr.lI. 12. 2. 42. - 2) 80 Deri.,
"eln de eodem d
clft""lio. ')'b.; Von eYDer'auderel1 bew..
I'ullge, C., - 3.) 10 JIlancheJi, A..,
YIII. J) Von tzweyunge der scheppen f'ynes
rechtes. Kunuell tiich dy Ii'che....l.Cn ortc'yl.,; nich
vor-
eynen. \Veßne sy iu gehegetef\J dynge dorumme gevro-
f;et \Verden. so mo
en "y '''!Ji 2) rechte des orteiles
Wol vrYl!lt nem
n" Vlldc byrmf'1I der tzyt sich voreynen.
Vlld kUllnf'n sy d"IIßc d,.s nicht eyne "Werden. so sul-
len 8Y das orteyl 100seb holen. v. t. w. f
1) M. Fr. I. I. 3., I. 111. 10. 12.'- 2) noch, A.
IX. Von bescheydungc der scheppen eyme
ge\vundetiD adir gelemcfin ma.JUe adir vmmo
I!Ynen totsla-g. Wyrf eyn man fru des morgins. adit
,
>>>
.
.
24
11. IX. - XUI.
'an welieher tzyt "-es tages is were das her gewundet
ve
4c eynir, kanip1r wunden. adir gelemet adir eyn ma
f:l;p. ,tor)c gcslayn. vJ!d kummet der gcwundete adir ge.
!cfD
te, man atlir de.r ,vorderer des totslagis vor recht
\rIlli byltet vmmc gf'richtc. so sull('n dy 8cheppen dem
c
e adir. dem vord
ret' beschey(lcn obir dy ttvere
nacht. (las Ist des audun morgens 1) tzu mytten mor-
gen. 'Dendc 81\1 man df'D rnlwerler 2) vorbdtten vnd
tzu drp'n molen heyschen lQ
sen') vnd tzu hurgen
bytcn. vnd klimmet her (lenne nicht. adir kf'yn
an
d
r: ver yn entwerte,4)., mall sal yn VOI"Vcstin al tzu
hant. v. r. w.
fI t) tages, A. - 2) 'Yredebrecber, A. B. - 3) lasen, A. Berl.
11),"
4) welle Tor bl!rcellJ A.
. , ' X. I ) Wen ne man orteyl gebyn sulle. Dem
t"'!J'e 2) vnd dem Sc!11I1le9sscn 3) ist keyn scheppe
lItl,.,. hllrg" 4) "ßichtig orteyl tZJ1 vindcn b'lsscn
tlynge. ys cn wcre dcnne vmmc banthaftige 'n!jssel.
,I.al 6). v. r. w.
t) ö. 1., wb. 46., M. Fr. I. 11. 17. "- 2) borg greTe, A.
m __ 3) schultili en. A. - 4) 80 A. C., fehlr b. 'I'u. Berl. -
)
that, A. C,
Al' XI. 1) Ab der richter adir dy s'ch(!ppen abc.'
11 hll' ben. Ah der richter adir dy 8ehcJ)Jlcn irsturben
.ynt' stJ ma
man 'wol bcselZ(
1I 2) royt. den din
luten
tzu demalIirmyn..tNlmyttzwenschf.pl}(.n vnd vyr
dYJlgmannen so heheldet C!pt man 8!jn 3) gut. v. r. w.
.. I j) G. 23.. ''''b. S$'-
2) irst!tzen A., dö biillke besetzen;
'b. _ 3) et"e nellwe ir, A. B. C.
'0
.. XII,. 1). Y on (I
teyl tzu vynden. lPelcll
J.'e!J' I
,ca,t «dl". tI.stCII vJ hllltt 2) das sill Inan allyr U'stcn
vyndr.n. v. r. w.
I) O. lOS. f Ssp. J. 62, - 2) Welchos orteyles man alllr
erst betet, .A. e"rst Tralet, O.
, '
XIII. 1) Ab der richter a'dir dy sehe})peD
"'Duorbotet antwerten ,,,lien 2). Syben 8c1wl'veo
YD gcbC'ge cm dynge sy SYDt bou Ice
te vorbotet VOll
-...tI
>>>
\
n. XIII. - XT.
ttS
dem vronrhotrn al)ir nicht. sy muscn antwerten ab 8.,-
beclagl't werdl'n., ah d£'r cJe
l'r das myt rechteD ortey-
)I'n irwyrhct. Ahir dl'r ficht er der do tzu richte ne sy-
tzI't her en darf do nicht antworten yn synes selbe8
gericbtl'. 18 en sy denne das. de,. 3) richter selbir dor
bai J.-t"g(,llll'm.tc 4) /'Iy. der ohir yn richtl'n moge Vßl)
8al. so mns hl'r anfwerten. ah der cJeger das myt rech-
tem orteyl erfurdirt. v. r. w.
J) M. Fr. I. 111. J4. - 2) mogen, A. _ 3) der oht!rste,
M. Fr. - 4) kellenwerligl Tb.
XIV. 1) Von koufe der scheppen f,'chte.
j - l"yn man sal recht nicht vorkoufen. slllulir dllrch de$
"'ille dlls dy lute rechtes tzu ende komen vnd gl!Vllr.
del't werden. so ist yn den !!Itefen gesatzt lIaz man den
f!cheppcn eyn wenyg gel/it tzu dyns te dllreh sOI.gl'l"Irli.
/.:('!JI:.!) will" das sy hllhen muss!'n !zu lesene vnd tzu
g"denkenc \'1 das rreht 3) vnll durch vorsul1lenysse daz
dy sch('ppen yrp8 sI'lhis werk ,'nrsunwn mussen, Vrul
"'tlrden denne dy ,"chepprn in eyner stat rechte!':
e.
hogt. \vyssen f!oY d('
uicht vnd nemen sy das gl.!t tzu
der kost. d:18 recht do mete tzu holen 4) ,-nd hud('nkclI
f!ich dy schl'flpen dornoch des rechtes. vrul gebl'n ""Iß
lIlalIlIe darnoch das recht vngeho:it 1'0 sllll"n sy dem
tnalllJe !'Iyn g"lt ",,,,Iir gphen ,'nd anllers nicht synt s1
lell lt ) dem richter bestanden. v. r. w.
J) 1\1. Fr. I. I. 4. 5., 11, n. 16. - 2) sOrrycTPtdeckeyr, A.
3) Tlld .1.11 les.",e .lId 11.11 srhr]belle, A, .1\.., 1\1. Fr. _ 4)
ah 11.11 Preslaw sill i..., M. F. _ 5) TOD, A. .
, "
. XV. 1) 'Venne man dyn
cn su 11 e 8). Dcr
richter \'Iul dy scbeppen I';ullen dyngen des morgens
I alse gi'rI'fJlilwil 3) h.t. ()m:h dyngen sy al
e tang'!' bis
I nynun!'!zu ding!"n h.t. Nu kummet l'!/!lcr 4) ,-nd b!Jt-
tet 6) das mall pu len
cr "ytze her IUlJge sYller getzlIge
f.och syncs vor!':prechpn nicht gl'hahen. 80 b!Jlld 6) der
IIrulir \'Inm!! reclJt. wenlle nymme tzu dyn gen ist. Dom!
geyt das nocll
eschrebene recllt. \Vellne der richter
I!Ynelll
erichte8 vlld .tynges begJInst hot. I!IO sullen ym
lIy scheppen 8!JI:r.t!n v"d 1) orteyl vYDdeu dy wyle ymaut
4
>>>
!ö
11. xv. - XVIII.
do ifd nld sache tzu vordyrne ist vnd vordirn wil ey'
ner noch dem andirn. Ahir der richter noch dy sclJ(
I)'
pell synt nymande8 pflichtig tzu beytf'ne der do flicht
en ist 8) 8undir wer do F;f'west ist der genysse 8yn.
",nd wer do nkM gewest ist lier cntgclde syn. v. r. w.
J) M. Fr. J. 11. 19.
sp. 111. 61. - OiesfI Uebersehr. fehlt
In A. - 3) ...wonlieh, A. C. - 4) yener. A. - S) betet,
A. C. - .6) noget. A. - 7) feblt in Tb. - 8) der dy
Dicbt do SYllt, A., 1\1. }'r.
XVI. 1) 'Vy lange dy I"Cheppen geilenken
l8ullen eynes mann NI sadle. Eyn man kummet
yn gehegit tlyng \'nd besetzet Elyne Elaehe vnd ll!Jne
eloge 2) myt df'll schel'pen wy lange yrn dy schepl'en
schuldig Elyn tzu
f'(Ii'"kcne Elyner sachf'. Hyruf !(cit
daz recht. Hy scheppf'n Elynt nkM pllichtig ymande8
e;Qche tzu getlenkenc. 18 {;II sy c!cnne das ymant yn
gerichte ilyne sache beschrihen laElse \"Ud den schep-
pen yr recht '(10 1'01' 3) gebe. der besclll'ibenen ,mchc
..ynt dy seh('l'l'en I'flil'htig t7.11 gedenk(.ne vntl Elullen
der bekelln('n yn g('richte. wellne man das \'011 yn hey.
Behet atlir b('gel'et. v. r. w.
J) 1\1. Fr. J. 111. 13. - 2) elaget, A. - 3) "'01', c,
XVII. 1) 'Venne dy voyt dyng sullen syn.
Unl'ir hoesler 2) richtf'r. das ist der lUl11 1/1I!J1 3) df'r
l!Iytzct dry 1'0!J1 d'JII{!,' 4) yn deme jare. Eyn dyng an
Byntr Agatell tage. Das andir an Synte iohannis tage.
Das dritte an dl'me achten tage synte mertyns. Iwrnf'n
dyse tage an lIilg-e b) tage IHJil' an gcllllndene tzyt.
&0 tJOI,I.ISeI 6) hf'l' syn dYlIg adir hu enkl1mmet nicht 7).
I) 0.3., "b. 4t. - 2) hoglster, 'I'h. n. 81'1'1.3) bllrg Ire...e,
A., C. _ 4) bot tlillge, H. - S) beilig"". A. ti) "ollhel,
n., H., "ol'll.ll.et, n..rl. - 7) 111 G. 3. 101llet diese. obell of-
fellbar ...eraliilllmelte SI elle : ,....lItI eil kvml'l her dar hpll,l' &11
dplDe dill!!e nicht, oder eil wer.. der sebll!thei&e do Jlir.hl, sCl
en wh,t im oJlch des dillges niebi. WPlllle d"r hd",lIhei&fI 501
dpme bureireuen da& erhle orteil ...illden." So auch 'Vb.
XVIII. I) VO'D eIes 3cl",lteyuell
) gebrc'
ehen. Nu wcre al.Jir der 8chulteyssc I) do nicht 8D
I
---41
>>>
11. XHII. - K.'tll.
7
I
tvirt ym des dynges nycht her mus abi I' df'm V0!Jt
4)
tvettcu zen ,narlr a) YtI en beJl(=,me ym dcnue echte 1I0t.
I) G.3., Wb. 44. - 2) schllItis. - 3) schIlIfis. - 4) bor.-
creveD, A, C, G., Wb. - 5) pfllDt, A, (;, G.
XIX. 1) Von vngeri('hte "nde des borg-
greuen gewette. '''as do vngerichtes g('schyt !Jn
fies bUl'ggreuell 3) dYlIge das richte't der horggreue \'IId
andirs nymant. "ude' h..t also das der borg!;reue dor
nicht en kummet. dy hurger kyseu eynen richter au
.yne stat. VIIIIllI' hanthaftige myssejhat. Des borggrl'ueD
gewette syut dl'y prullt. 'Velme so hf'r vf stet so ist
.yne tedynge vs.
o legit her des ,
clllllle!Jlilie'lI 3) dyo£;
v. \'011 deme nesten tage ohir vyrtz('hen flllCh' 4).
1) G. 4., 'Vb. 4.'., 46. - 2) vor SYIU£' , A.; viercen nach.
"or des bllrcgreu(,Q dillie, G., "'b. - 3) schullis, A, C. -
4) t8&e, A.
XX. V 0'11 des Ilorggr('uell bf'sserutlge vnd
busse. Was b(';;serunge \'11111' JlUsse geudlit yn den
virr.zen tagen alse des borggreuen gerichte ist. do hot
der erbvoyt nicht an. v. r. w.
XXI. Von des 1Jurggreuen \"nd des scludt-
1!t'!J"en 1) dynge. elaget eyn 1IIau \'III1IIe ge'lt yn den
virczen ta
en vor des borggreuen dyng'J. so sal man
das do richten vnd audyrs 1I)'1'geu. ('Iaget hf'l' abi I' Ylt
den virczen tageIl \'01' des Scllllllf'!JSS(,1I 2) dynge. so
sal man das do richten. \'od lIicht Y" des borggt'euen
dynge.
1) schulli". A., C. - 2) schollis. A., C.
, XXII. 1) Von dem voyte ab her nicbt recht
I'lchte. 1\'v horet ,."d 1'01'11(,111('1 2 ) \'nn dem \'n
'te ab
her "icht recMe 3) richtet \\'elllle mall dagl't. \'1111 das lest
dorch Iybe adir dorch gobe wille..,. -I) adir dorch key-
ner hande dYlIge teillc 4) ndil" ap S!J !.-('!J"er hande 6)
vngerichttJ tut. des s!J 6) tzu ret:hte nie'ht tun sal. syut
dem mole das h('r ZII ricilter 7) gekoren wirt recht tzu
-tel'kene vnd vnrecht tzn kren"'ene. \Virt her dorum-
ane beclayt {ioU syn(,8 sclbis d!J,,;;e 8) do ..al der .('/1111-
'.
11
I.
"
I,
'.
11
CI
,I
tI
>>>
..
28
D. XXII. - XXIT.
tü 0) obir yn richtende syn. vnd do twynget man yn
royt orteiln t.zu. ,das her "or ym alltwel'tell mus. alse
ich vch sagen wil. Her bele 10) den voyt vf steyn
royt orteilII. wennc her delllle !zu ym vnd obir yn b:n
clagelle /rat 11) nllle byttc YII myt orteylll das her ey-
Dcn audiro richter au SVIIO stat seb;e der vm richte,
das sal ber tun vnd setze dor den scl""I('!Jss
/I 12) der
eal richten tzu gelicher \Vy
c obir den voyt ,Iso der
voyt obir den 8c!mltc!Jsse/l 12) sul(Je. Dorunllno ,mag
der voyt keyn echte dyog haben ane den sclll,llc..'jlJ-'
.en 12). \VCllnc her sidl tzv rechte vorbytell sal. alJ maß
\ obir yn claget. vllde \Veygirt her sich des lIIyt vnreehto
lar '-nd tag. so ist deme herren des laudes das ge-
I'ichte ledig wurden das her von ym hiltte \'11(1 dem
konynge der bilu
b YIP myt rechten orteyln gOIlPlgit
wirt. v. r. w.
J) Wb. IR., Ssp. 111. :\2, 87. - 2) feblt in A, C. - S) fehl.
in Tb., Bel'l. -
) feblt in A., Derl. - :I) ber selber, A., I
B. - 6) her, A., D. - 7) sy Z'l rechtem gerichle, 'J.'h. -
8) gerichte, "'b. - 9) richler, Th. - 10) binei, Tb. - U)
laaLe, A., Wb. - 12) scbullis, A. C.
XXIII. I) Von elage yu des borggreuen dyn-
g o. In des burggrcuon dynge tzu l\leydcburg mag eYQ
ma::1 vmmo gelt wol elageu. der eleger mus alJir aUis
yn des bQrggreue!1 dYligc. VOll eyme dyugo tzu dem
andiru syner clage noch ,'olgen alse das hers ym io
sal kuudigen. '''irt alJir eyn m:
n lUyt gctzugclI he-
dayt yn deme f'elbin dyngo ,'mille gl.lt. \'nd sJH"icht her.
her bube is ym ,'orguldell. das ,'ollJrellgit her bas myt
erbant'n luten wenno jen,r is yn obirtzugen r.n0
c. Uas
roag 11.'1 2) fun alt
u hallt ap her \Vii. adir olJir dry
'"yrtzcn flacht 3) in des sc1",/tl'!J,nJ('/I 4) dynge. sal ahlr
eyn man eynen eyt tun myt tlyUf.!S eYlles haut. deQ
mus her tun in demo ,"elboll dyogo. v. r. w.
I) G. 43., 8 s p. I, 65., 11. 6. - 2) laer, A. - 3) tage, A.-
) .chnlli.., A, C.
XXIV. 1) Von bantbaftiger tat dy yn de"
hur
grcuen dynge geschyt. Eync hanthanige tat
J1y ..-19
clich).t byüDC dCD taGcu alsG cl". burggrcuoa
, ,
>>>
D. XXIV. - XXVIII.
29
ßcrichte ist. do ..al des 'bttrg"erren 2) richft
r tzu hant
richten. wurde abir eyn man yn .des burggreuen dyng
. tJorbot 3) der ml", 4) komen yo des burggreuen dyng
vnd do antwerteo. vnd andirs nrr
en. alse "aide 6) wi.
das. v. r. w.
I) 8sp. 11. 3S. - 2) 1I0rggr8'ren, A., IInrgpewen herrea.
Berl. - 3) leb0'"lllt, A. - 4} mu.te, Th. -
) bahe, A,
XXV. I) Von echten dyngen. Dersclmltl'!Jsse2}
hot dry echte dyng. eYlles Iloch (lclDe tzwelften. daa
aodir an eIern dynstage so 3) dy ostirwoche v.;ögeyt. da
drytte 80 dy pfyngistwoche vsgeyt, lSoch eIyseo dyo-
gen Icgit her syo dYlIg vs obir \'yrtzehen 1wcM 4). Jmm-
lIlen dy
ynge tage an hilge tage. her mag wol obir
eynen tag ndir obir tzwene noclJ (lelJ lu'/{J:ell tuge 6) "yn
dyng obir le
en. Des ach"ltl'!llJ,Yl'II 6) geweUe "ynt
.'!fr T) sebillynge vnd des dyng mag "!ll/raat 8) ku IId i-
gen wenne der sehulteys"c selbir. adir der none boto
"nd nicht "yo kQQCht. v. r. w.
I) G. 5. 6., Wb. 47. - 2) IIchultis, A. C. -- 3) 81s, A.-
.) '8len, A. - 5) fehlt in A. - () SChllhi., A. C. - l
acht, A. G. - 8) nymaut dem manlle, A. ß.
X\'I. I) Ab der &Chllltfysse niclJt llt'Y'nf!
'!J 2). Eil ist der schllltl'!J,
se 3) do heyme Jlicht. ge-
achyt eyo \'ogevuge so setzt mall eyoen ""dirl. 4) rich-
ter vor eyoe hallthaftige tat 6). v. r. w.
I) G. 6,. Wb. 47., Ssp. I. .s5. - 2) IIcholtis nicht do herme
i.t, A. - 3) scbolti
. A. C. - 4) fehll in A. - .s) fehl,
in Th. n. Berl. .
XXVII. J) \Venne man richton moge. Drr
IIchultcys"c sal haben dy gewalt \'00 des landes her-
r!!n der !'al ouch domytte belenet syo ,'ode sal puch syn
recht leheo weseIl VlII]e ouch V9D dem lalldo geborcn Syo,
I) G. 6., Wb 47.. 85p. I. ,$5, 59., 111. 52, ,
XXVIII. J) \Veone nl.an richten moge. ' Der
burggreue vlld der schu1teY
8;:! mogeo wol richten alle
tage vmrue 8chult aoe getzuge. v. r. w.
J) G. 7.. W.. t6, 8.p. I. 49., VII, Art. 3S.
i:
.
>>>
30
JI. DU:. - XXXIII.
XXIX. 1) \Vy man ricbten sulle. Vmme eyne
wUllde so siebet man abc dy bant vnd vmme deli tot
.lag den hals. ab dy'wunde ist nU!Jles 2) tyr vod gly-
di
lang.
1) G. 8.. Wb. $3, 70., Ssp. 11. 16., In. 37. - 2) nale)s, A.
XXX. 1) VOll lage vnd von vrouwen note
vnd von heym suche. Lage vod vrouwcn lIote vnd
heym suc:ho richtet der bOl'ggrcue vnd andirs nymant.
Mag man 2) dy heym suche bewysen myt wunr\en 'vnd
myt gewundeten IZ;ljllllllcr 3) vnd hot man des den rich-
ter ,'nd dy schreylllte tZII gctzugr'n, yeller ist ym neo
gyr tzu alll/lJorle/
4) myt eYllle kampe. wcn her ym
entgeyn mnge myt syoC'r vnsclmlt. Tut eyn man deme
andil'll heym sllche nachtis adir tages. ,'nd hegryt"t yn
yener in hanthal'liger tnt vnd hrengit yn geblllldcII 6)
myt geschl'eyvor gOl'ichte. vnd hot her dl'S syne schr
y
lute. vnd mag her das selb sil.Jl'nde syner ,wkebllr tih
bewysen alse recht ist. so geyt is yenClD an den hai';!.
En ist do ahir keyne hallthaf1:ige tat dy £10 bewyset
ist. so ist ym yeller nehir tzu elItgeIle selb sebelule.
weDfac her Y" des ohirtzugell moge. v. r. W.
1) G. 13., Wb. 88., Ssr. In. I., 111. 46. - 2) Der seJm)-
lis nl811 niellt mag, A. - 3) get:tynllnl'rt', A. - 4) entwer-
tende, C. -
) lev8ngen, A. C. - 6} nük....er, C. -
x.."\:XI. J) \Venne man ge\Vette adir wergelt
le!lBle" 2) sulle. I)('s hurggrel1t;n ge\VettJ' vnd \Ver-
gelt daz gewunnen wyrt yn gchegetem dynge. das aal
lDan gebin hynnen sechs \Vochen. v. r. \v.
1) Wb. 46., Ssp. n. 5. - 2) beyschen, A.
XXXII. 1) Von des richteres ge\Vette. Vndq
wenne eyn richter syn gewette yn vordirt. so mag ber
vorbas vf das gewctte keyn ge\Vctte gevordirn 2). 'f.
r. w.
1) G. 103., Ssp. 111. 32. - 2) irvordren, A.
XXXIII. 1) \\Ty der richter richten sal. In
aUen steten ist das recht. das dcr ricbter myt orteyleD
richten 8al. v. r. w.
J) O. 105., Urear. 63" 8sp. I. 62.
.
>>>
11. XJU[IV. - :n:XVIII.
31
I
X.UIV.l) Eyn man mag nicht red.-n W(lnn8
her vorsprcchen hot ane des ricbteres arlob
vfld
2) wiile. Off('nlJar 1131 der man \'or gerichto
nicht reden S) synt h('r eYllen \'or"preehen hot.
1J:It'r4)
vrogit yn der richter. ab I,er an synes vorspreeben
WOl't ye. her mus wol f'l'rcehen yo adir neyn. adir gc-
IIpreehes bitten. v. r. w.
I) O. ]05., ßr. 63., Slp. I. 62. - 2) fehlt in A. _ a)
i)lI'ec:hen, A. Ur. - 4) wenne, G, C.
XXXV. 1) Von rechtir dynge stat. Der rich-
ter der sal gerichtes warten vnd I'fll'gen alle tage an
rechter dynge stat. 18 (On sy rlcnnc das ('yn man vmme
g('1t cla
('n wil ane, gel zuge. das mag her allenthailJen
wol richten.
1) G. 44., M. Fr. I. 11. 4., Wb. 46.
XXXVI. 1) Von wergelde vnd \'on JlJu:se vnd
dNI ricbter('s gewette. \Vergl'lt \'11(1 husse vnd d{'s
richteres gewelte sal man /!,'eltleta 2) \'f den tag dl'r ge-
teylet ist myt pfl'lIlIyn
cn all"o sy dl'lIlIl' gf'lIge vnd
gt!be synt. Das wcrgelt \"111] dy husse dl'JD cleger \'nd
deme richter das
ewette. v. r. w.
1) G. 45., Sap. 1.65., 111. Fr. 111. I. 6. - 2) ,eben, A.,
XXXVIJ.I) 'Venne man hU!'lse \'nfl wergr.1t
leysten sal vnd gewctte. 0,,(,/,2) hUS8C \"nd ge-
Wette 8al man leysfell hynllen vyrtzen hl
(,(I. ahir wer-
gelt hy tzwel!" wochf'n myt "fP.IIIIYlIgen ;11,,0 F-Y g(olIgc
"nd gl.be ,synt yn d('nt g(Oricht('. Mnn !!laI olleh "'ys.
· lien das aehtzen I,bunt lII('ydeburgyseh macben eyn
gantz wergelt. Eyn "hullt mal.het t
wentzig br/,rl/'!./-
lider /!,",'o$e 3). lJaz ild achte/laibe 1I,QI'k be/lCme8c1,,:r
"ose J10IUII!Jscllt'l, 4) 1..,aI 6 ).
I) Slp. I. 65.. Wb. 17. ,- 2) No"h. C. - S) meydeborgr_
."be groti('hen polnyticloer tznl, A. n.. Ygl. 11. :3. ---. 4) pol:.
D}'ticher, 1"b. u, Uerl. - :» J"ehU in A.
XXX,V111. 1 ) 'Vas eyde. man ane des rieT,.
Irru o,'/ob .2) nicht 108sen mag. :So eyn man ey-
Ch cyt gelobit vor gerichte v",,,,e 11) vnbillychc wort.
...
,
>>>
32
ß. xx.'tVIII. - ZLI.
rouren slayen Ilc-"elden 4) adir blutrunst. des en mag
man yn nicht ledig
el08Ben 6) is en sy derme mit des
richteres wille.
J) G. 59. - 2) ane riebter, .4.. - S) 't'orj .4.. C. _ 4) fehlt
in A. *- 5) 105en, A.
]LXXIX. 1) Das man keyn reckt andi,.s 2)
nie h t hab e n s a I. Dywyle das dy burger tzu '"f'!}-
deb'61'g 3) rechten tedyng halden vnd siel. vor yrme
herren dem B.ljschorve l',td (leine b"r
grf'''en vnd dem
Ilc/mlll'9ssell 4) tzu reehte irhyten noch der itat rechte.
80 en mag //,t'r 6) sy bu.,;sen der stat tzu 6) rechte nicht
brengeD yn eyn andir gerichte. v. r. w.
J) G. 62., Wb. 99. - 2) Andpr recht, 11, - S) tERm Col.
mell, C. - 4) dem meY51er Yllde deme toyte Yllde dem.
.cllllllinell, c. - 5) man, C. - 6) feblt in Tb. 11. Berl.
XXXX. I) Von deme drytten phennyngo
«!rb gerichtes. ,,'en vwir wysheit hot m.. gebeten.
das wir veh gehin eyn recht noch den tf'dYIIKen dy
yr myt '-nS v('ogit. vml in vwirn bryfen beschrdJen ha-
bit. So sprecbe wir tzu dem yrsten stucke do yr vns
\'mln(! vroget vor eyn recht. Das dy rechten vettyrn
"
!l1U.ich:l) v 1111 syns brndir son vlld syner swe!Stir
80n 'Iahen glich recllt 3) tzu rlf'lße .dl'itten phennynge
des erhgeriehtes den der
clhc /'!l"rich 2) noch SYIllC
tode gelossen hot. Das sI/reche wir vor eyn recht.
J) Oie.es CAJI. fehlt ill A., ygl. IU. Fr. I. 11. 18. - 2) bu-
told; C. - 3) tey I Ylld" recbt, c.
XLI. I) Von erb gerichtes ane Talle vnd
dat!! dor tzu gehoret. Erb gerichte vnd der drytto
phennyng eynes Nb gerichtes vnd was b:u dem ge.
ri,'htc gehor('t. stirbet HJ(I gevellit vf den nesten swert
mog. das ist vf mannes geslechte. Ist ouch tzu cJ('1ß
gerichte
!l"!}
gl/t da e,.be adir tZ9/ltl t1' gelege" ;111 2 ).
das sal dornf blyben \'lId gcboren von rechte tZll deli.
Keriehtc. \Vere ahir ieht tzynses g,ldis adi
nutz adir
ab icht tzu gewettc kummen were adir bus'3c'Hm ,delß
gerichte genllen were. adir betedynget adir gelobit
were da. der richter noch nicht hat vi gehaben weuno
>>>
11. XLI. - "XLY.
u
III
r stirbct (1a8 gel10ret synen Dcsteb erl)Damen. &If
lOannen adir an vrouwcn. ". r.
J) 1\1. Fr. 11. 11. 10, )J.
I. 6. 18. - 2) eYD '01 .dir erb.
.air 1ZYOli gell!gell, A.
XLII. Das nymaut yn gellegetem 11ynge
8yne elage ,orgeben mag. Keyn man mag yn gc-
hcg('t('m dynge syne elage \-orgeln'lI dy YII gehegNem
dYlJgc III
griffclI ,ist. dy elage werde dellllc 1) vol "or.
dirt vnd n,lIzogell ulse recht ist. 11" elll,e !l1/I. trt'de ,liD,.
obi,.
t'w()l'cld ;,iI, so ist ((,) clffge tlnl Iz.o;;;en 2). Vor.
\"yllekorct sidl, a!Jer keyn lIlall rechtes \'OJ' den rohllan' ,
1Jf(I so 3) I"y 8itzen yn eyme 1';lt('. das dy ratmanno
\'f yn das haldt)n. J(.'aM 8.!J 4) wellen das mogen sy h'D.
\'. r, w.
I) fehlt in A. - 2) fehlt in Th. c; - 3) Tl do. A. _
4) '(.lIh ill A.
XLIII. 1) Wy der erbvoyt busse ,'nd ge-
"'eHe Ilelllen eal. Der erb voyt en IIHIg "!I"g,.1I 2)
gewettc ndir busse nemell adir gewynllell bus8en ge-
begctelll dYI'ge. \' orwillekort sich kl'
n man wes dt'a
/'0' be!.-elll,et 3) in gehegetelD dynge das mus her hul-
elell. ". r. w.
J) Vgl. Wb. 46. - 2) nyndirE, Derl. - 3) fehlE id Th.,
Deri.... C.
XLIV. 1) Von gerichte. Keyn man der do be-
c:1ayt \virt vor deme ,';c/iter 2) mag der richter \'or demo
b er beelayt wirt "iclit 3) vonvyselJ "
'1t glitt' 4) SII1I"""
das
tl' 6) daz in deme gerichte nicht eil Iyt dorummo
b er beclagit wirt. Is eil sy dcnllc des f:1,'worte1"f:S G
\\illc. v. r. \v.
I) "gi. ssp. ",. 16., Wb. 32. - 2) gericbEI', A. - 3) feMI
i.. A.
4) feblE i.. 'rb. - 5) fehl! ill A. - 6) c1eael's, G.
XI.V. Von gelubde eyner vorderunge vor
d ('m e ri C:I t e r. (;c!nbit eyn man tzu "01 \'oriJiru "yuo
"lge vmllle roub adir vmllle totslllg aelir vmllle kaml'ir
"'unden. 'vnde nymmct eYlle hole sune wed;,. 1) des rich.
tere. w'y""t:n vnd S) willen. So gewynuct der richter
>>>
-
a.
ß. u.v. - XLIX.
..yn lowett
vr demo der eleger
cla,.'J' I) hot., Da.
ist dorumme das her dy clage Kelobit hatte tzu 1701 vor.
dirne vnde nicht 1701 vordirt. Were abir dy clage 1701
vordirt vnde machten denne eyne hole sune ane des
richteres wille. so gewynnet der richter .yn gewcttll vC
yclichen. v. r. w.
I) ane, A, C. - 2) lehlt in A. - 3) le1Ilt i. Tb., Berl.
XLVf.'I) Was eyn erb richter nemen moge
von todslage vnd von wunden. Eyn erb richter
Blag von lrampir 2) wunden vnd von lr,npden I) nicht
me gcnemen wenn 8!Jft 4) gewette. v. r. w.
I) V«I. Clip. 52. ,- 2) berichtnn«ej bmp",irdy,er. A. -
3) totsla:e, A, (;, - 4) sJ'n .echt" A.
XLYII. I) Von besetzfInge 2) gutes buuen
dyn ge tagen myt deme ric/,ter S) Besetut 4) eyn
man gut myt deme richter bussen dYlIgc tagen. dy be.
8ctzunge hat gliche macht all't! ah her is tete yn ge-
richte adir yn dynge tagen. wenne dy besitzunge deli
richteres ist eyn begyllnen der clage vf des mannes
gut. den man nicht selhir "ynden nociJ tzu antwerte '
brengen kau. V nd der hesetzunge Elal man volgen von I
dynge tzu dynge alse recht ist. vnd was der elcger
doruf ben"mrt. das 6 ) gewynnet "er dOJ'UJ6) ab is der ]
sacl,ewalde 11) nicht vor antwertet by drycn dynge ta-
geu. v. r. w.
I) S.p. I. 70.. M. Fr. n. n. 2. - 2) irsetsnn,e. n
..I.-
3) «erichte, A. - 4) ßesitset. Ber). - S) leblt iD Tb. .. ,
Ber). - 6) .acbwa)dl«er. A.
XLVIII. I) \Vehen der richter twyngen moge
II.f") burg
n. O"ch beclayt eyn mun den andirn
"mme vngerichte. den mag der richter wol twyngcn vf
burgen. her cn darf abir "oer 3) nicht burgen setzen
","enne vor des richteres gewette. v. r. w. J
J) 8sp. 111, 9. 10. - 2) tu. A. - 3) boCir. Tb.
XLIX. I) Wen ne eyner eyner IImertzen abe
!Doge treten. Bewyset eyn man .yne wunden eym e
.cheppeo adir bweD vad achryge keYD gerichte picht
-tI
>>>
U. SLIJI:. - U.
Doch clage i. deme richter. der mag wol abe treteD
das her syner smertzeD Dicht cn vordire. v. 1'. W.
I) Vgl. M. Fr. 111. I. I., Slp. I. 62.
L. Wy der richter vrede wyrkeD sulle oblr
I eYne volvurte sache. \Venne eyn man sYDe sache
\'olvuret hat. bytet her denne vrede dorobir 1). deli sa1
I )'In der richter wyrken. vDd also sal her "prccheD. Icb
Wyrke adir Keb!Jte 2) veh vrede vmme dyse sache tz\t
Labene von g('richtes halben. das )"r tut vredes recht.
\Vyl sich deune der man wol bewal'en. so gebe hu
den scheppen ir recht tzu eyme bekentnisse. vnd 10ßse
die sache beschryben. so sullen ym dy scheppen dea
geste)"D. das hilft ym dor tzu. ap syn wedir sache dor.
noch yn aDsprecheD 'lelle vmme dy sache. so vor
!J"t 3) her yn myt der ynrunge der scheppen bekent.
nisse das ym der vrede gewurcht wae;. Dor obir mus
)'In der wedirsache busse geben dorun:me vnd demo
richter syn gewettc vnd mlLi yn in l1J'ede 10llsetl 4). v. r. W.
I) fredetllg. C. - 2) 'Ynd ],lIte, A. - 3) obirwynt, C.-
4) nyde 101lea habea 'Ylld der ansprac:he Abe treten 'Yoa
rechte, A.
.t
I
r I
I
I
,
.
r
r
LI,I) W!J2) man rechtes helfen l!IuHckCD
Buten vnd ken burgern. Eyme gaste sal maD
1}tages 8) richten. ab ber is begert. c1agit eyn wege.
\'ertig gast obir eynen andirn gast. adir obir eynen bur.
@er. demo sal der richter adir fiyne lJOtf!n 4) an eyme
tage dry stunt tzu rechtir antworte gebyten. V orsytzeD
.Y dy dry gebot. is sy burgir adir gast der do c1agit
der sal dcs genyssen. das man ym
al teylen das her
6yne schult vf yenen gewunnen halJe. Vnd hat der
burgir adir der gast gut in dem gerichte. do sal maD
den elcger amvysen vor syn gelt alse recht is. V nd
bot her keyn gut in dem gerichte. vnd ist her selbir
kegemvflrtig. tl/an aal yn de", elf-ger ""twor'frn .'or aiU
elt, Ist her dcn1le- flieht "01,10"''''' vita "ieht lege".
ortig &). .0 sal man yn tvn in eynen ",ittda" 6) went
ela. hor !Jn T) betzalet. Clagit abir eyn burgir ob;" 8) ,
do. .Delir. ber 'Y bectrbit a.urwcbt .dir vf erDeo glU!
"
J
C
>>>
JG
u. LI. - LU'"
bussen, dynge, tagen dem sal der richter bt'flcbeyd'ß
tzu dyng
. "Isc recht ist. Spricht dcnne der bu..wy
tzlt dem bcclager
) her sy wegpvertig eher baJe (sich.
bcreytet, vmme t-oufenschaft. adir bdevart tzu varelllle
bu-,,'en lallllis. das her des dynges nicht gewaften llIoge.
vnd bewYl'et das vf den hyl
ell. so sal man $!Jlle 0111-
WfJ1.te !}tages ne1llen 10). Spricht ouch 1er gast vf
den mall der du 1 J) clagit her sy des nicht pflichlig
'ZII bt'!}tel&e 1.2) vlIII .,ewYEoet rias vf den hilgel"
so 8a1
man syne antworte ollch ytages n('men. Spricht abir
der burgir adir der gerst J 3) Poy wellen tzu dYl1gc ko-
men. 1;0 mus der bnrgir adir der gerst ,1('1' du beclcr
et
IV;,., 14) des antworteres tzu dyngc tagen warten. Vnd
ym kali nicht gehclfen das her "pricht, her habo sich
bereytet vmme koufenschaft adi£ bctevart tzu varende
bus-sen landis. v. r. w,
.
1) VIII. M. Fr. 11. 11. la., 'Wb. 68.
2) Wo, 4. - 3)
hy tages, A. 8. - 4) none J)ot
, A. C. - 5) So A. u.8,
fehlt nbt'r in C., Th. u. ßt'rl. '-- 6) meleball, A. - 7) A,
fehlt in Th. ". ß
rl. - 8) "r. A - 9) d deli man clnllef,
al aU ; vf deli 101\11 "eil deo he.' elngil, A. - J 0 j
o
al ber
iy"e anlvorle ilages ,.11 halll lIell'I'II, A. - J J) fe'
h ill
A. - 12) fehlt ill A. - 13) A: 5t'1,.1 hill7-lI: "f deli mal. da-
lit, Be.,): dl'f 40 bedagit wi.,t. -',1+) feklt in Der...
LU. 1) VO
t 'des richteres rcc'h tc. Vorricbttit
1cfl cyn gceclitct 2) man myt deme Inchewa1d('u v,mm
tot..lag "dir t'mme le71lpdell 3) ndir vmme Itmllpir 4)
wunden mit gunste des richtere
. do en darf der echo
ter nicht me vmme h'n £leme lichtcre. W('n das her
)'m gebe syn g!)wettc. das syut 1'9".) scbillyngo: V:
,. w.
I) M. Fr. I, 11. 18. - 2) ,.orecl1f, A. - 3) fehlt iD, 4. C.
- 4) kmnpw..rdYle, A. -
) ael.,} A.
LIII 1) Von demo sClua1tB.1J8SIm '2) &b, h,cr
ymaudcs yrrct vnd niclJt rechtis cnhylft. Nf
horet vnd vorl1cmct ab der BchulteY8sc Ylllalllh
8 yrmt
lin l:Iyner clage vnd ym nicbt rechtes cn hilft. vml
,.il.h des wcgirto myt vnrechte. 'Vil't her Vor dem
"I.') 4QIWP
p f,Jcl:lay
Jlt)'t ,ctZql'cQ, 5411 IDWJ her
>>>
,. ß. 1.111. .n
37
yt
etzu
en flntgen welc"en
t%'J8'k !Jener '1' iI
t"l.c1Iter blltet. rny' .0 geto'llet.
et:ru
cn n,u. itl *'"
'"/c/"el., ellt
e!Jn. 4) 18 syn dyng lute
ir Bchel'p6D;;
Geschyt is abir yn gehegetcru dynge. so..mag m
n ie
ball \'1" yn heset
en myt rechte. wenpe daa ber ys myt
etzugen entgeen moge. \\'yl abir 'der: man synell ge.
tzugells abc geyn. vnd 'wH yn beschuldigen Vnnne syne
'IlJ!JSSf1.scllU{t
). des entgeet her bl/s 6) myt synell ey-
Dca hallt. weune her bedayt wi
t vor dCID "0!Jte 7)
vnune dvse sache. vnd do sal her tzu, lIant
Vnulle co"tworten. ab do echte dyng "y. wenne her mus
do rzq antworten. ijj en bellcn:c y
deHDe echte ,1101&
Dy echte not sal her UU hallt bow
sen. l)f'wysct hcl;.
der nicht vnd weygirt her sich «\e8,myt vnrechtir lSach
6icb tzu rechte tzu irbyten "mme s) u ,urccbt lias helt
getan hat. vnd dYlSyr hytte den \'oyt ."cchtes tzu hel.
fene. so orteylet man tzu hant 4f'lJI \'oyte "r ,dt'u schult-
eysseu !zen pfunt. vlld yeme "Ylle schult l'I
I1I'e dr.
ll,iille dCfs 11) IJe" sich rechtes aLe gcwogirt hatt
. Al
dy wyle da':! her YIII dy tZf'1I Ilhullt uicbt on hrengit
tioeh en seudit adir ISclbir uicht
n gcbit. adir siclJ myt
rechte nicht clltrf'det tzu dellle !lesteD dYIIge. So co.
Jnag her IIYQJalldcs richter gcsyn. hor habo ,ieh dellll8
dyrrer sache abe genolJlf'II. alse I y vor,gcrc.t ist., G
sC,hyt is abir vnnue nl
efichte do her sic!. .1III71J.e 11)
rcdites abc geweygirt hot. alse "mille 'totskge, ,adir
ßlme d\lbe. adir Vßlme roub.
llir vmlllc ky."chbroche.
It-dir vllIme lUPft brant. ildir was 10 getaner dyngc icbt
Vngc."ichtes gell';lIet 10). das seihe geliebte 8al. obi
yn grrll 11) das nbir yenen suMf' irgulIgell "abell 12):
])0 co mag her kf'yn wf'rgl'lt lI.it-ht, "01' gl'geben. ah her '
dY
lr Iacllf'n ohirwunden wirt alse recht ist. 'Virt ahi!;, '
yr kf'yn mall myt reehte yn 'i1y none gpwalt '
eentivcrt
bu behaldene. Vfldc gelo",it d('r ym ane !'} ne "'y,srn-
tC/IUJt I3 ). vII'le ane syne schulde. ist das ,mme eyn
''ingerichte. das an dM hals geyt. do gehit hol' VdI" cyn
8antz wergelt. Ist is abir \'mme dy hant. do ge
Q halb wergelt vor. vnd mus des, gerichten vi,..
eD d.. her ym aDe .yoe IIcJ1
c1e vDcl a
e ..,..
>>>
38
n. LIII. - LYI.
".rJolle mtKIIlftK
U) sy. ab manl!! ym Dicht vor wy.
8c!l. welle von rechte. Eyn gantz wergelt macht ac/a-
l&en ph"n' 16) vDd eYD balb wergelt lIynt fIin plus"' 16).
J) Wb. 17., G.1II.. Ssp.lI. 13. 22., 01. 26.53. - 2)
.cholds, A. - 8) bnrclrenn, G.....,.. 4) 80 A, B. .. G.,
fehll aber i. Tb., Derl. u. C. - 5) wereschafl, G.- 6) febl.
In A, C, G, - 7) Imrclrenn, G. - 8} du, A. - 9) febll
In A. - 10) I.ifl, Th, - 11) dryngell, A. - 12} febll in
4. - IS) sewisaenlschaft, A. - 14) selo.el, A, G. - 15)
ceeen Alnrk prltScbll, C. - 16) macbIll fue&' Alark prallebI,
(;. V,I. U. 37,
LIV. 1) Non hyndirnyue 't'or gClbegetem
61ynge. Nymant en lIat don an1irn h
.J)dirn -in K
he-
K
tnn t) dynge tzu vnrechte. flynt dem mole das daz
dyng gehcgit i!tt. vnd der richter vryde dorohir
wllrcllt 3) hat myt so getanem dynge das ym tzu "y_
Der etage schcdelich en ist. alse myt rufen adir rllyt
Mcbeldin adir royt' andlrre vntzucbt. Tut her das myt
..nrechte. vnd vortzug,t yn yen,r des myt deme rich-
ter ,'nde myt tzwen scheppen. so gowynnet her ym syne
busse abc vlld deme richter syn gcwet1e. v, r. w.
Geschyt is yn eyme voyt dynge. so wettet her
dry phunt vnd yn des sclmlteysson dynge t'!P' 4) schi!.
Iyngo. vnd wo der J{lan SYDe buslie gewynuet. do bot
der richter syn gewettc an. v. r. w.
". J) Wb. 16., 8'1'.1.53., 01.3. - :0 '901' A, - 3) semachl.
4. - .) ncbl, A,
LV, I) Von hyndirnisse "nd gewalt vrnme
. chult. Is en sal nvmant den andirn "mmo schult
hyndirn rnyt gewalt. n
cb vor gerichto breI1gcn ane deQ
riebter. adir an, ..yne boton dy tzu dem gerichte ge.
.woren haben. tut her is do boben he
' mus ym syne
usse geben. vUlI deme richter syn gewette. v. r. \v,
J) Ssp. I. :;3., IU,63.. M. F... 11. 11. 19, - Dieaea Ca,.
febll ia A.
. :) 'LVI. 1) VOlt eyner Bune. Wo lute VorBuoet
wet'
adir eyne orvede 2) tun vor dem gericbte. daz
_uget eyn man ab ber ia bedarf myt dem ricbter
. .... :a1)'& 4ea peppoa, S)'nt .bir YIA dy .cbeppe.
-...tI
>>>
D. : LTI. - tZ(.
39
ab irllturbm I). "0 tut ber ia lIIyt den dyngluteD. \V..
ouch dy scheppca lIalden adir getzugen. das sal der
richter ouch halden vnd gebugen. v. I. W.
1) G. 27., 'Wb. 52., &s., 8sp. I. 8. - 2) 80 A.., B., G..
"orrede, Tb., Berl.. C. - 3) "01' storhea, .4.., im "ore ,e-
allllen, G.
LVII. J) Von ch'me 8clbigen I). \Vo eYlle sune
gemachet wirt von luten bU8Ren gedynge. wll dy ymant
brechen. das betzuget eyn man selb 8ybende myt secbs
lDannen dy is geseen vnd geh ort haben. Dy bewerungo
hir \'on 8ucbe yn deme capittcl. do man 8chreibet 84 3).
J) G. 27.. Wb. 52., g,p. I. 8., 11(. 9. 12. - 2) Ilem de
eodem, Th. o. Derl. - 3) Declarlllom huius re'luire iufr.
C"pilldo, 84, TII. o. Berl.
LVIII. J) Von sune broche. Wo 80 eyne suno
.nd eyue w('re getan wirt vor gerichte vnd brecllcn 8Y
dy 8achf'walden vml wurden 8Y des vorwunden myt
deme richter vnd myt den scheppen alse recht ist. dy
vorlysen vmme WUncli)D ere haut. "Hde \'mme den tot-
slag ir houhit. v. r. w.
J) G. 27., Wb. 53., 85". I. 8.
LIX. J) Von v red e b ro c b e. \Vere is also das
.y eyn andir man breche. df'r mus bussen das 2) wer-
gelt. das ist "mme wunden IX phunt. \'ud vmme den
totslag achtzen. her en mogc is denne entgeen alse recht
ist.
J) ,o;'b, 53., Ssp. I. 8. - 2) 51., A.
LX. J) Von camp he vmme wun(len. Vycbtet
eyn man eyoen camp vmme wum]en. "nd vychtet ye--
Der 8ege. is geyt dY8mc an dy hant vmme dy wU"lde.
"nd vmme den totslag an den hals. v. r. w.
J) G. 28., Wb. 53., 80., "li. 8sp. I. 48.
I.XI. J) \Vy f'yn man 8weret. ,rnde ab eYD
man 8weret \'or gerichte. der ,nag 2) wol vDegen vnd
ahe nemen ane orlop also daz her domyttc nicht vor.
lu.e/') noch dem richter nicht.) geben f'n darf. v. r. w.
J) G. 69., Wb. 8S.; dieses Clip. fehll in A. - 2) 111'" dy
""oler, Wb. as., "bel' ia Tb., Berl., C. fehlt dy ""DJer. -
I) YDrba... W!t. a. (;. _ 4), iChl, (;.
'"
>>>
. I
40
U; LXII. - LX"'.
LXII. J)' Yon an sproche crbis vnd guteK.
'Vmle ar eyn man t!yn gut ndirl eyn erbe anf'l'rieht
alse recht ili1t1 dorllmme darf her dem richter nicht dar
abc- gt!b(..,
2). V. r. w.
, I) 1\1. Fr. I. TI., 851'.1. 70. - 2) «ehen me her ym helfe. A.
LXIII. 1) Y n n c lap;c tz u \' ord i rll e. Ynlle
e.
louhit ey.. Dlan 8Vne clage b.:1l t'OI.t1irllr 2) Vlld wirt
..y 3) bYIlIlf'n des, geehynt. so eil vorlll!let her dm'umme
,lIicbt Die wenne her gebit deDle richter syo g(
wettc.
v. r.
.) Wb, 47., 48., 8sl'.l. 53. - 2) ".Iden; A. - 3) iN, A., C.
LXJ\-. 1) AI' eyn Dlan p;ew\lndet wtirde "nd
,der richter yn tw;yngen weide tzn cl.gen. Yr!do
wirt f'y"er gewlllldl't vml 7"!J-
'
('1l01t!1 2) \'nd wH hc,l'
nicbt clagen. der ricbter mag den man nicht tWYlIgeD
tzu elagell. v. r. w.
.) G. 104., 8sl" I. 42., - 2) myssemyl!l!l, A., misseT",el, O.
I
XV.l) Von rechte vmnie gespreche. Beydo
dy c!egh' \'1111 'yenc \'f dy mall dagit. dy n\l'gell wol'
;gt'!-pre,'bf' Imhell vmme yclicbe J'erl",licllt! ,
(lcl,c 2). also
'lall ge bei das 3) sy der WOIIC bote wcdir yn leytet.
v. r. W.
1) SSJI. I. 4-2. - 2) rede, A.
3) Tfen .0, A.
I
Xn. 1) 'V 0 n kam p e. 'Ver kf'Dlplich 1\'il grus-
lien f'Yllell sy"en gello;::;::cn, df'r mus hyttclI den ricbter
,dai'l hel' si"h "yn vrulinvynllen 101188e. cYlles f-yncs
nedcbl'c;!cbereOl, tzu rechte den her .10 I!'c'e. wenlle ym
d:l" lII,\'t ol'tl'ylell {((.It
'1,«'1 2) wirt da.. hcr it! tlln mllsse.
J;O VI'O'!
III'r. wy hl'r sich 8YII vndirwyr\llell slIlIe. ub 3)
is .ym hlll/lich "y tzu fyml' r('ehte. ./JI.
() stil //('1' liich
IJ!J/
t",di/"v,'1"rlt'1I 4)
l'tzn!.!;l'lItlich hy d('m hOlllJtgate.
WClIIIC hcr sich syn vnllirWlmtlell hat vlIIl 71
il U1'/tJ"be
10S81'1I hai 6). so sal her ym kundiJ.\en. worlllUme her
sich syn vndirwunden habe. daz mag her tun al tzu
ha nt ab her wil. atlir gesprc::he dorummc Iwldt!1J CI) 80
mUI her !JII bClclr.ulde;;en. dtU her dl'7J vrede Oll !Jm
>>>
u. Ul'l. - t.:al'd..
41
""rtJCltt!1l lra1;
mtWJl'dir 11 nl'/J "",,!/,,
i/J il,.tÜ.
adir
ljfJ
e Ja,.fl'. tz.u U'l'lcher wi/Je ',er !In
ebroc"ffl hat.
tZtl drtl u'isf! clogl' her 1'.1 yn 7). 110 beschuldiget her
abir yn. das hcr J'n gcwundct hahe vnd dy not an ym
@ctouhabe dy her wol bewysen moge. so sal her wy-
lien dy wunden adir dy norWl'n I) ab her geheylet ist.
So cJage
er vorhas. das hur yn beroubet habe syncs
putes. vnd yn. des gp.nommen habe alse vyl das i.
nicht
gir ') tin ,;y. is en .y wol kamphis w'Y,rdig.
Dy dry vng
richte sal her tzu mole elagen. welches
hß1' abir vorswygct. 80 hot her synen kamp vorlorn.
v. r. w. .
, ij 851" i. 63.
m. SoS., G. 42., 137. -;- 2) "T11nde., 511p.
- 3) da., 55p., alse, Tb., Be..l. - 4) dalii.. bat S5P,: .0
...indet man ime zu ..echte. - 5) So Ssp., fehlt aber in d
'.
....and5Cb... - 6) haben. A; G. - 7) Djese Stelle fehlt ia
Tb. a. Berl., sie ..eht abc.. in ,A:, G, Wb
a. S"p. Statt
konJ'nge. .'..a'5e hat de.. S.p.: richte..". ."'a....
-'- 8) *,a5ell, S8p; ....; 9) Tutner, S.p., G.
, I.XVII.I) Von dem kamphe. Sei 8pteche "'"
ibir vorbas. Do !!lach ich yn sdbir vnd selbir beschry-
gete ich yn myt dcme geru;fie 2). wH her deli bekerr--
nen das ist myr Iyp. vnd bekennet her des nicht. ich
"il is yn beredrn myt al dome rechte das "'!lt t1n8 3 )
das lant volk teylet adir dy scheppen. ab is vndit des
konyngea banne ist. 80 ,bytte yencr Dlan eYhet gcwete.
da. sal mau yni tun. ydoch mus lcr man a)'ne elage-}
wol beasyrn vor 6) der were.
I) 8sp; I; 63.; Wb. as., O. 42. 187. - 2) ,epnc"hte, 88P, _
) mJ'''. 4; B., S5p. 11. o
- t) wa,e. . 1'... .86rl;. G. ...
.5j "'OD, Th. u. Berl.
LXVJII.I) W CD dy were geton ist. Wen d y
were geton i"t so hut yener sync 1n!}/J/Jl'schult 2) das
i8t eyn cyt. den mUli her swer8n VDd eyn echt caml)h
ab' her yn tzu [erbte gegrullset hcit. vnd ab ia drr
)
Ist. ich' m
yne. ab her is volbrcngen moge vor Icml,db
*,Yhe
lybes.
I) Wh. 35., G. 42., 137., S.Jt. I. 88. _ 2) 80 .., Be..;.,
.....ehliJ'. 0. Wb.
11.,., 1111u.1al, Th., C. _ a) du, G. ..
S.p. ..
6'
.
>>>
:1.2
ß. I..XIX. - I.nm.
LXIX. 1) Wy _ich cyn man kainphu ent.
.1 a ge. Eyn iclich man mag sich camphes' entsagin
dem manue (Ier Vn eclelir 2) ist denne her. Der man
dcr abiT bas ger)Oren ist. den eo kan der; wit-s geborno
!licht V01'WC11e-/
3) myt der be8$ertI gebart 4) ab her yn
auspricht. v. r. w.
J) Wb. ".S., G. 42 J 137, 8s". I. 63. - 2)
ir., O. 42.,
'Wir.. gtl1.oren, O. 137., C. ... Ssp. - 8) 1'orlegen, O. 42.,
,137, Hsp. - 4) So in Ssp.,A., G. 42., G. 187, fehlt aller ia
'.rh... Dert., A., C.
LXX- 1) Von domc ulbigen cyno andeT
c ntwert 2). Kamphes mag ouch eyn man eich Wet-
Irren 3) ab man yn des grusset noch myttctagc. ie
werc denne co bcgunst.
J) Wb. 'S
') G. J37, Ssp. I. 63. - 2) Item De eo:lem, Th.,
Derl. - 3) 'Werea, Th.
I.XXI. n ,Von demo sclbigcn 2). Dcr richter
det' Bai ouch J)ßcgcn cyncs scbyldcs vnd eynos swer-
tes eleme 3) deo ,nan aldo bcscbuldcgct ab her i8 be-
darf.). v. r. w.
I) Wb. 55.) O. 137. Ssp. I. 63. - 2) Item De f'odem, Th.
.' DerL _' 3} dem8 der) Tb. n. Ded. - 4) So G., Wb..,
S"I") feble aber in A.) 'l'&. .. Ded. 'f J
LXXU.l) Wy man sich kamphes bewarea
.ulle ab 8Y bcyde mogen synt. Kampes mag
ouch eyn man sYlle mogen bewaren. ab sy beydc syne
JJlO
M1 sinto do IICr das be/l}ysen 2) mag sclb l!Iybende
'W'f den .bylgen. das sy also 110he 3) mogen I!;ynt. das
_y dorch recht nicht tzu samelle HcMen, sullen.
1
'Vb.8S., G. 42., 187, 851'.1. 63. - 2) (eweren) 8.1" -
.) Da, "h., Derl.
LXXIII. 1) Von des rich tcrcs boten. Der
lichtcr der sal do tzwenc botcn gebt/no yrre yc1ichem
dy do vechtcn
ullen. ,deu 8!J 8ehen da. mon $!J &e-
wre
) noch rechtir gewonhcit.
I) Wb. Ss., G. 137. S.,. L IS. - 2) du 11' lIe1t ..w.....,
'l'1a., BNL
.
>>>
ß. LUIY. - UA
LXXIV. 1) Von dcr wate der dy 610
echa.
. u 11 e D. Ledir vnd ,2) Iynyn grww,t 3) mus.teD &y wol
an tun alse vyl alsy wellcn. houbt vnd vasse &yDt vorne
blos. vnd an den henden sullcn .y nicht "Wenne dunno
Mntden 4) haben. Eyn bio. awert yn der haDt. vnd-
.yn VIRßle gcgurte adir tzwcy. das stect abir an yrro
kore. eyneD I1!JlIftvelr1& 6) schylt yn dcr haDt. do n.ch
wenDe Icdir vlld holtz an ist. anc dy pokeirr 6) dy mus-
lien
ol yscryn syn. syn rok suntlcr ermel vnd bobeo
Jm germ 7). ouch sal man dcn warne vrcde gcbytcD
by Jr7n halse 11). das sy nymant yne an irmc c3JI1phc.
yclichcm sal der richter eynen man gebcn der &ynen
boum trage. der cn aal Ii'Y nicht irren. Wenfte ob ir ("!J.
.er vellet ") das her den bOQm vndiri:te(,!}1c., adi
ab her
gewunt wirt., adir des IIOUI11C& gert. deo setbin CD mwt
ber nyeht tun. h(,!r en habe is denne orlQub J{.ou ilemtt
richter. Noch deme das dem 1r:reisse 10) vryc,le gcbo-
ten ist. 50 aulleu sy dcs 1r:re;s8e1l 11) tzu rechte gcre.a.,
den sal yn dcr richter &zu rechte irlouben. .Py ort
yacn VOD des swertes
heyden
uIleu S!J 12) abebre-
4:hen. Ii'Y haben is denne orloub von deme richter. '"or
den richter liiulIen sy beyde 1r:f'gellwrr,ig 13) geyn vndo
lIullen .weren. der eYII
dalii dy Iii
bult wor sy do her.
yn vmme bedayt hat., Vnd der andir das her mysso
5chuldig 'y. daz, ym got so helfe tzu 8!J1Ile 14) c;:jmpbe.
Dy sunno sal man yn glich teyln al",y erst bUNnlpno
gcn., 'Virt her vorWIII/(/,e" 16) vf den mau sprid\t. man
richte obir !Jft 16). Vychtet her segc Dlan DIUS YD lo&-,
.eD myt busse vD£1 royt gcwette., v. r. W.
1) O. 137., 8
". 1. 63. - 2) fehlt in A., - 3) ding, S.p.-
t) benl
llen, Berl. '- 5) lieuw.elden, A., silIewalIpli, O. -
tI) pollelu, G. - 7) der gere, G., S51" - 8) d
1ß werfe,
G. - 9) dem.e obir eyn velt, Tb. - 10) werfe, O. - 11)
"".neo., G. - 12) .Y nich'" ß. C. - 13) lecerwel, G.,
S.p. - 14) eren, A., S51" - 15) obirwulldell. ß. p VOl'w
Ben, Ssp. - 16) den wicht, A
'
LXXV. 1) Wor hlf erst7Z) yn den kreys kom.
men 61111e. Der clcger sal tzu ",st 2) in den krr,'1B 3)
korneQ. .n der andir tzu lange surnt!t 4). Dcr richter
.al yr. vor 10sseD bey.cbeD dorcb dea vrODe bo ia
"(
.
ü
.
>>>
(4 '
D. LUT. - LUTII.
dem l1u.. do ber elch ynne bn.t!!Jtd 5) Lat tmt'f .al
tZflJ
1Ie .c1eeppen "'yte ,enden "). 8ust sill man CD lade1l
tzu dem andirn mole. vnd tzu dem
rytten mole. V nd
kummet her tzu der drytten ladunge nicht. der eleger
eal vfsteyn vnd .al eich bu ca7flphe 7) byten. vnd 8al
elan tzweno I'Ilege vnd e¥!1en I'Itych dornyt wc.dir den
11!J1" 8). Domet! hot her vOIwunden 1'10 getane clage.
alse hc:r yn an gesprochen hot. vnde der richter 8al ym'
richten alse ab her l1
'1t 11) kampe obirw,,,,den 1 0) ",",ere.
n Wb. 3
., O. 137, 5
p. I. 63. - 2) ersl
n, .4., ersl,
S
p. --;- 3) warf, A, 0, S5p., rilll, Wb. -- t,) in irrei, S5p.
-5) SQ Ssp., A: 11. B., I",ruuel, C., gerwel;G., gewel, Th: 11. B«:rl.
.:... 6j fehll in II'h., }J..rl. n. C. - 7) banne, Th: - 8) Willl,
G, Wb.,8sp. - 9) fI.ichl, Th. 11. Berl. - 10) ...o
wnDdt!D,A.
LXXVI. 1) \Vy DI an eynen toden vorwynden
lIaI der do wirt helagen an dub'er:yge 2) adir
n rft u b e. Sust l'IaI man ouch vorwyndttn eynen toden
'man. (1en man an dubrt'yge:l) adir an roube: vnde an
eo getanen dyn gen irlJlag('n hot. l\lag her abir den
toden man myt flyben Dla!lßen tlortT.1/
en 3). 1'10 en darf
er sich kenym tzu kampe nicht byten. Butet abir
eyner d08 toden mog wy .0 her getan sy 4) vor !zu
IIteyndo myt kamphc. der nedir leg;t 6) alle dy vorge-
panten getzuge. Wen 80 en mag her yn ane kampho
nicht vorwynden. aI8c hy vor gellat:;,t 11) 1st. also vor
ndt'l ",an tzu campAe ouch den. der 'zu Ca71lplll!
K(ov(tllg
1I adir g
gru" ist 7). vncl ab her burgen lJetzo
\lor !zu kOllllßene. vnd nicht vor en kummet tzu rech-
ten tedyngen 11). "
. I) 551'. J.64. _ 2) dnh., A.. n. 881'" dllberye, ,Der). - S)
phir IJllllen, A. - t,) wer her sy, ISsp. - 5) ...erle8el, Ssp.
_ 6) IlIsallel, A. - 7) So in A. n. B., fehlt .ber ill' 8sp.,
C, Th. 11. Herl. -:-
) SIIIII 4es le,,'ell SBI.es slehl
D lisp.:
er '0 si Ter..-e$(. ,
I,XXVII. I) Wy man dy rQulJer heys£hoD l'Ial.
'Vo eYD rouber beclayt wirt vmme eynen roub adir
"DIIDe eynen brant ",ort 2)' den her ge
ali hot nahen
adir veri:o. dcn ioai man )!f'yschen vor gerichte do man
Y" bedayt. ia 8Y an hanthaftiger tat adir yn
ehegete'n
dyn
('. vorI en darf ym I\odirs nyrgcn vorboten.- v.'r.
! 'a.
u. '.., WJ.. IU
.....,. 3) h
.IU, J\. .1
...........
>>>
,,
ß. LXXVIII. -- tXXX.
4ti
LXXVIII. I) Von rechtelosen luten von k.m
phes. Wer Iyp adir hant ledyget das ym m!Jt recAtS)
ist vorteylet. des iet h
r rechte los. v. r. w.
I) 85p. J. 16., M. Fr. J. 17. 2. - 2) fehle iq TIa. CI. Berl t
I.;XXI
1) Von der we..e. 1ra.
man dno
Ipnot: weitet 11) vf den mltn clage,t. der
ndir en mag
ir ym nicht gmJt:gnot:n S). brengit her is myt orteylen
dortzu. Tut her ym abi
dy were. i8 e
ehadef ym
Dyeht tzu syme rechte. Vnd yener ge
nnet ouch nicht
me myt der were der der were do b!Jtet.). wen das yn
keyne!! syner vrunt beclagen mag mt! vmme dy schult.
, 1J1I
t: OIIC! Jy clage nicht Me Gt:bt:zurn m mac 6).
v. r. w.
I.
,)
. 106., IIsp
It. 15, - ;)
ntet I!yn
lIn aer Wo!....1 ..-ff
dea dy cl.ge ast, 0., - 3) Iftweren, Th., perl. - 4) her,:
tee, Th., Berl. - S) 80 ia 0., fehle .her ia A, C, 'I'h. a.
erl
LXXX.
) Von geloubtir were d!} man t"t
).
Geloubit eyn man vnd tut deme andirn eyno were vmme
vngerichte. &dir vmme eyne sache dy an deo hals geet :4).
adir an dy hapt. kummet dornoeh eyner syner vrunt
adir eyn andirre von deme her byllich dy geloubto
were balden sal. vnd bcclagit yn vmme dyselbe sache.
do v
r ym dy gewere geloubit yst. 8
s
1
er dt'! dy
gewere gcloubet hat. den antwoi'ten. ynde don enttre-
ten vnd vor treten. vnde den letzten eleger abc wysen.
en mag her des nicht en tun. her mus das vor busse
hy yener vor busse. Das yst syne rechto hant. do
mllte her dy 'ghcwere geloubete 4),- ab ir dy hant mag
her ledigen vnd losen
yt eyme halben wergelde. das
.ynt nün phunt. Das gelt sal her geben deme clegno 6
deme her' dy g
were geloubit
atte. vnd ul dem rich-
ter geben syn gewette. Hat her
bir dy gewere gelou.
bit vmme gut. alse vmm
erbe Aerwett: vnde
'eradt: II)
adir an dir 'varende habe. vnde kummet eyn andirre vnd
dayt vf yenen deme dy gewere geloubit was. so sal
dl'r. der dy gewer
geloubit hatte drn andirn der do
elltgit "'e
m 1') myt reehte. vnd en D1U
ber dea
......
>>>
46
11. LJ:Uo - LXXXIII'.
Dicht getun. 80 sal her das 8'Jt yud .abe. dgr.umme
hcr dy
ewere geloubit hatte dcmc entwerter wedir "
loscn. also dlUl bcr ym e!JMII ttlJrdunlf 11) ul bu busfe
geben. vnd demc richter eyn gewette das. !,ynt v.yr 11)
achillynge. v
r. w
' .
I) M.
r. 111. I. 6.
Slip. ß
14. -
) fehlt in Th
n. Berl.-
a) h"yt, A, C. - 4) So in A, feblt aber IIOIIS', und d..flir
s.ellt i. Tb., ßI!'J'I., C.z d,. haut "at !leI' TorlIIr.., ...;..
) allr.-
worte.., A. - !i) fehlt iu
. - 7) hewi,eu, A. -
) dr1o:
sig, Iicb,.lIillge, A, C. - 9) acht, A
-;
LXXXI,I) Das kCYD i udc gewere IB.
.yn. .
-\nevangit eyn mau by dem andirn "YD
habe. dy ym.
abe g(\roubc
adir abc gestoien yst. dcs ,eu mag kCYD
yude gewcre gcsyn vor gcrichtc dcm clcgcr dcme d
habc abe geroubct adir abe gcstolen yst. llUndir 8!J
nileIl ia S) bchaldcn alse vo
dClllY richter recht
)
lit. v. r. w.
I) V,I. G. U8." Slip
m. 7
- 2) IiD lien d,., A
- 3) ,e-
tet, c
LXXXII. I) Von der vo\'&prechen rechte. WctI
eynen man tzu vorsprcchcD byttet. tkr "'11& S!JII wor'
.,-ecketl 2) uu rechte
her antll101'te 11) 6i(:h mit 8 0 -
wette. '
I) G. 56" Ssp. I. 61.. M. Fr. I.
. I, -= 2} 80 A. a. g.,
fehlt aber iu Tb., C., - 3) IIIIUretA, A., eatrvde, ß., G.,
entwr!1e, C., alltworte,. Th. u.. Berl., er erwere
M. Fr.
XX:'X.lIla
l) Von den vorsprccl1en. Wo eyn
, IDan dC8 andirn w9rt srr
cbcn sal. do her myt odcy.
ICD bu gehvungcn wirt yo eyncr balltl.aftcD tat. dem
, .preche .Isust. Here ber 2) richtcr Labit ir mych dyo:
aem mannc uu eynClll vorspfechco gegeben. 1j10 vroge
ich vmmc eyn oJtcyl tzu vori!ucllco
3b ic&. von ymaudc
icht vyntschaft habcn liulle. clas icl& ayn
ort spreche
dorch rechtc8 wille .0 ich bestc k
1I vl1d IDllg. \\' cnne
ym das' gcvunden
virt. 60. dy
ge bcr Yl)l das wandil.
V nd ab
ch yn an kcyncD dY9(PjcD vorsumete. ab her:
,ich. icht irholcn mUS&e ",yl ffl!l'" 3) adir myt eyme
.ndirn. wenne ym das gcvunden wirt. 110, bytte ber dea
le.prechos ab hcr wyl. \"ode Hoge
u ,y
c odeyl
'/
\
........
>>>
.'
U. LXXXIII .
47
tzu V0T811Cben wy bei' deT etage 'begynnen !Iune. - alse
18 ym tzu I!!yme rechte hulflich sy. wenne ym du ge-
','unden wirt. so vroge her an eyme orteyl tzu Vorsu-
ehen. ab man icht dorumme den sachewaIden vrogen
lIulle. 6Wet" &) d
B vrede ah ym gebrochen habe. ab
her 61se V6l-
jti
i,
t 6) das her yn nicht genen neo
mag den man. 'Venne ym das gevunden wirt. vnd yo
der richter, vnd tzwene 8Clleppen 6) beseen haben. so
vroge her an eyme orteyl tz
vorsuchen. ab sy is icht
dorch recht sagen sullen by ynne eyde. ,'nd, myt der
atat rechte was yn wyss«!ntlich darumme ist. 'Venne
ym das gevunden wirt von eyme tzu dem an dirn vndo
,von deme drytten. so noge her an eyme orteyle tzu
vorsuchen ab her vol 7 ) komeIl sy. 'Venne ym daz
,gevunden 'virt vnd der nedcbrecher VOI geladen wirt
alse recht ist. so spreche her ahms. Here her 11) rich-
ter welt ir &y-ue ,vort vornemen. &0 claget her vch obir
eynen bynnch. dal'l her k,omcn sy bynncn 'Vychhiltlc
der "mt.en 9)
tras80 vnd hat den gotis vrede an ym l"
gebl'Ochen. vnd ,hat YII gewulldei vnd dy not an ym
geton dy her \Vol beu:ljst"1 1 0) mag ,-nd hot yn bC'rou-
bet Iybes vndo gute!!. ,-nd hot ym gcnOlllmen des alse
vii das is nyeht ergir en i.;;t. Y5 CII sy wol kamphes
wert. ,"nd her begeret des rechten gerichtes. 80 mu.
mau den nedebrecher 9'1 11) heyscben. eyne warte dy
andir warte. VIId dy tlrytte warte by &yme namen. 80
BaI ber abir sync clagc vornuwen alsust. Her claget
vch obir eynen hynrich. das her kommen ist byuneD
wychbilde yn des keYtlers strassen. vnd hot den gotill
vre(Ie an ym gebrochen. vnd hof yn bcroubet Iybe.s
vnd gutes. ,-nd hot yn gewundet vnd dy not all ym
geton dy her wol bewysen mag. vnd all!'us tu ber tzu
dem drytten mole. 80 8al yeller bewyscn «Iy wunden.
)'nd vroge an eyme orteH tzu vonuchen. ab her deD
vredebrecher yrne 12) an korne ab her yn icht besteti-
gen musse von gerichtes halhen. 'Vcnue ym das ge-
wunden wirt. 1'10 bytte hOl denne oynes vry(lcs. '
· J) Wb. .'1., S
p. I. 60., M. Fr. I. Y. I. 2.
. _ 2) der,
Wb. - 3) my. Y" aelbir, C. - lebl. 111 Tb. _ 4) 80 wer,
.........
>>>
.(8
ß. ..J.XUIU..
A.
.
I) ynkoatir, A. - I) ae1t
ppea adf!l' "",eae dy..,_
man, A. - 7) .febI' In Tb. a.. Herl. - 8) der, )Vb. - !it)
vt der Tryeo, Wb., C. - 10) wyaleo, Herl. - 11) Tor; A.,
Wb; - 12) So Tb;, C., Her1. i ir,eo; .4., inilett, 1'h.
83b"Di
18t erne hant veste. Alle "Vnd
r ge-
I!!chrcbene rechte vnd satzungen nlzo
y yn deflMl ke.
genwerti
n brife eynt yngeschreberi. dy bestetege wir I
\ron wertlicher gntte. wellende s1 entwerten der stat. ,
breslaw. vntl vtm den burgern dy da fleyn TOd yn der
zeit woren vnvorstorlichen 1vt1rden gehaiden. gancz ynd,
I!tark bchalden. Alle tzit alzo #-01 vns alzo den tot'-
geEprochcn bnrgoren dy vorlegunge. dy herczdg heyn-
rich seili
dechtnissC8 vnser vater rnyt vn
ere'n vat-
teren: Ouch sclige
gedechtoisses: Herczdg tvarczelaw
CZII rote istw:.r1en czwy
hen czu
etczen: Abeczuoung&
tzlicher artykeI. de!\ vorsprechen rechtis CloU bf!qu!rne.
keit. '"nd czu nVC2! dor stat. vnd der vor geschreben
burger ; Alzo do beh{'ldet ir instrument. do von gemacht
dos liehitldunge. alsuflt ist rnyt getaner dynge gar ge'"
WiS8C lJeczl!ygnnge des czwiflschen geflatcztcn rechti8.
DOfl flY berethlichon irkoren haMn citt nvtczer bequo-
fm.keit der stat. "nd der Vor gesl-'
ochcnen borger: welle'
Wir dy dinge dy do in gcschre'hen syn: yn das selb6
Instrument. veste V nd stc!te gehaIdcil werden. In aller
deser dinge geczuckenisse Vnd craft habe wir 108en
be,'esten desen brif myt der beWY8unge vnfleta ingcse:
gels: Gt'geben Vnd geworcht czu bresta«' In vnsenl
bfrrcn Thusent c2IWcyhundert dry Vnd achczygestert
yore. In dem czwelften iarl! (tage) des monden 8ep
ternbris kegoowertig 8yen der her bernhart probest yit
rnris8cn vnstJr Canceler her petet "Ds«!r vorderst{'f
IIchribtir Heynrich IIchr.l1kel' VOn Appolde Michael VOI'l
IIchonytz burget czu brt!8Iaw. Nycolaufl brun8lawitz
ader rafla" VO'u rneliCI1 hutger In rescher meister ia:eoll
lercr wcrtlichcs rcchtill Vnd andere richtere .).
-) VePII. G....pp,- dR. alte 1\1.gd. nnd HRII.- IUeht; 'BrUha.
J826. 8. 2
5. Di..lel JRn&e Capitel .telat alO' ioll At., fllÜI
.bvr t.. deli iibril8d lI"di
tea.
.......
>>>
D. LU
,' - J.urn.
41
", LXXXIV. I) Wy eyner syne flUne beIJa1dniJ
11 a I. \V yrt eyne Mne getcdynget vmlir luten ""nd n-iI
man dy brechen. Yener 2) dem mall 'ey hrechen wit
be,hcIt ,5YQe sune wol royt 5e«:hs manneD bu yrn "ei.
Nr. dy dor ölJir 'ivorpn. dy das geseen vnd gehort hah
b(m. dai! dy sune getedißget wart. vnde das en h()yss8
wir keyn obir bugen Tf 'ymandc. 8uDdir eYDC b
hal.
dunge sYDer BUlle. v. r. W.
I) \Vb. 'S2.
' 2) Tor, A. i yem.., Tb.
LXXXV. I) Von broche gelobetir suho 1ft
kehpgetem dyn
e. \Vyrt ey"e'8ununge \"Dd eyoe
bcrichhmge tzwyschen lutf'n vnll f'ync fechte werungd
vorrichtet vml dy mall ill gebcgetem dyngtJ' gclobit
hatte nicht tzu brechen gebl'oC/lN' 2) ,"nd votwynllct
man yn des myt deme richter vnd myt den echer'pen
also (lltz 8Y ig ,"f yn gf'tzugpn. £0 !lai man nbir yn
richten noch derne vngNiehte. das her getan hat. Vna
der burge der vor dy !;Iune gelobit hatte. mus dy sund
broche bussen myt eyme wergelde. das synt IIchtzcn
phuut. til't nbir der liurgc vngcrichte an deme "ar ')
dCD h(lr gclohit hatte vor eynen andirn. Tlld wirt het
des olJirwnnden. man sal ouch ohir yn richten poch
dem vngerichtc das lier'lu'gangen hat. "ort me gclou-
bit ey"er df'rn amlf'rn eyne fechte were vor gehegetir
bank vnd brycht dy. her lai des vorbu88CD lIIyt eYDer
vorbusse. VJ r. w. I 'r,
J) (}. 27.
Wb. S3.; 85P' I. 8. - 2) .4., fehte ia C., Tb.,
lIerl. - a) fehlt in A. .
LXXX\'1. I) Ab man korlutc mogo
fI)!Jft
"en
) adir nyebt tzu ,cyncr entschcydungeJ
t\cmen korlute eyne (mcbe tzit handen vor gcricbte.
vnd geloben das sy dy sache w('lIen cntscheydl'n. als4
das dy sachewaIden '"or gerichte nicht, me kommeD
uldcn. So mag man dy kOl'lutc dortzQ 'twyngen myt
gerichtcJ das "'y i
tvn mUS!eD 3). Habe
abir dy kor.
Jute sich der sachen nicht 6} vndirwunden 6) vor go-
richte adir aDgenomeD Vt.d gelobit (I) tzu eDt8ehcydeD
vpd HY apre'cheD a., UlogoD Doch kUDDCn dy aach. ilicbt
1
........... '
>>>
tU
JJ.. LXUYJ. .
' ,
x,xxvnr.
entli1cboyf)cQ, . flQ wyacn -!!Y
(.lYi saooewaldcn wedlr ,'or
Kcrichw tzu kOl,llcn. vod &kh t.4.u 7) rechte entschcydell
!u"$
I;\' v
. .
v,,: ".::, :. " ' . ,
-J , I)
"..F
. 1.-
ynt.-:- 2) Letwingen, A.- 3) M. Fr. ),aLelt
. .. flen ZD
"tz
lirnnen se
b' w6cl,en, Tnd lenge\' sollen
ie' die
.ach Diou Tnter ihn- "hab...n ..oe) halten. "'- 4) 81'1 in 1.... Fr.
I : f.blt abߥ S9n
l. - oS) -"'111 'in 'A. - 6) Doch .elleizea" A.
- 7) myl, A., M. Jo'r. ./r.
.. .Je
LXXX\'I1. Von de8 hcrt.zogen tc.y-&1ynge ken
e tU c b U,fg gre u C 11. . Hat
er hertzo
e tzu keym
icht !zu
prechenc VI1lIDe &achcn dy do gehorclI tzu
.lern gerichte deli burggrcuen arnechts. Vnde wil her
yo da b.cscbuldi.,gen. das sal ber tun vor vwirme erb.
voytc. vnde vor dem
cricbte
a8 tzu dem burggreuen
amechte gehoret. \ViI ab ir vwir herre vwir keynen
beschuldigeD VUlme ander sache. als vrnrne leogut adir
dc. glichen. das &al her tun vor dem gerichto das tzu
d('m, burggrellen anrecht 2) nicbt geboret. Deme
a1
",wir berre vmme sulche sache beschey!len vor sych
Tnd vor syne man. V od snl,.ym da gestaten ,ljyner
ID&D f, ,rccht. Daz ist eyn meydcburgisch recht. v. r. w.
I) 'M. Fr. J. I. 27., I. '0'1."10.,' I. n. 20. - 2) ammecbl.l
.eriehle, A.
'11.' , ,
,.., L.xX.'X;VJII. 1) Von, tz '.V e,ygi r leye dynstll1tea
,.nd welche tzu dem rechte sullen Kesteen 2 ).
M)f1 ",n" liFtzrn tzweygcrlr'yo dynstlute. Eyncrleye
ftyn
ttllte 'SYllt dy. dy rytter tzu, mannen 'Iaben. werden
y myt IJm;,' .'!.,ftlt 1:;cM('r 1'.1 gelm1den yn VA8;r7l1e rechle 3 ).
1)0 ('n
lIrfell sy nicht ,'or antwerten vor V1J.1/e1'e1J I,e-
ren an"" 4) vor deme richter dcn vnsir here aldor tzu
i-id,trre
f
a
zJ hot. Adir rytt('re vnd? knechte "mI gt'.
hure mUS8('1I alltwericn vor vnsirme ncbter. ab ,sy myt
YI;l1 ,"rgehalden wcrden in, vnsirme stnt ,'ecl'/e 6). V, r. w.,
., J)Vgl. Ssr. I. fU., In. 87. - 2) Iteyn, A. - 3) So in A. '
.. .,.,well'
mit -ml8nm 111..1 r.eehtl1 bBdagel Tor Tnlere.. rich.'
...., C.. "-¥I8n dy IIIh ..n-' i
TJlsirm8 richter, TL. u. B.,rJ.. ,
. _ t)
q ill, 4,., feblt "ou»1 - oS) ;eric:hle. Tb. V II f._
.. -
. - u '" ... ....1'1
t .
............
>>>
, U. LXXXIX.
1$1
L:XX...
IX.l) Von enelendes manncs tot
JI\
'wer das vordyrn sal. Totsl
gc enelentlir lute. sal
'Vnd mag vordirn der richter. vf das der totslag nyeM
blybc vngericd. Hot abir eyner eynes enelenden man-
Des totslag gevordirt. 4Vnd a;;tirJet her darlfOch. dy "or-
derunge vnd dy clage gevellit ouch IIn den richter. ku-
met abir ryner 2) der t'
r!moge ist dcs dod
u v nd,
81th myt rcchre dor tzu 1tuet. deme
al der rlcbterdo'
gestaten. ,"ud cly vorderungc VDd dy clagc wetlir vflfe-
hen 8). v. r. w. !t4't
btf]er O
- J) 111. Fr. I. 11. 'lt.
UI, ,. 1;:':"" 2) ,.
I, .A.. - 3) wirt
2 .", I.,ebeu, .4.. )
L
,
. y JI
t. I
. .
.,
I t
.n I
.....
iO
\ It
J
>>>
Das dritte huch
. ,r
h.lpU !lbor tertiuB dc vuloeribua, ho
.cidll..
C!t da iDiurii8 1 ). ....
I,
) V9n wundcn. I
t ia al(o das cyn man ge-:
'wundet wirt. g
schryet her das geruHe, "',Iido bcgryfet , 'I
hcr dcn man ,'nc1 brcngit hcr yn vor gf
ricbtc. vlld hat
her des "Ylle Ichreymaulle 5clb sebynde. her ist Debir
HI b:u vortzu
elle. wenne hcr )'(1, YIII cllt
cd mogc.
J) l!ir nocb ".."il sic" an das dl'i"", bllcb TOD wul\deD YDdo , J
"DU lOlsla;", TJ1de "on campe, 'c.
2) G. 8., Wb. 70., '1'&1. LU. Fr. IJl. I. I., 111. 1'1'. B.
11. 1) Von w u n cl e n. _ Ab cyn man gewundet wirt
,.nd niellt vor (,lIku!IJet. ,'nd f1y elage ,'orna('htet vnd
yener ,'or kumct. hcr elItgeit ym sclb f;cbynde. Vlld
nlmmct her nyeht ,'or tzu den drell dYII
cn, hOf obirue-
.teDt yenCI! tZQ dOll) vyrdcu d)'ngc! v. r,
J) M. F... 111. .. 3!
111.1) Von wu IIdclI. Ab eyn man den andirn
'wundet yn cl.... vryen straE'sen yn vwirme wic/;;ltIe 2)
.lIe were VIII) alle recht. vnd y
vorc1agct. "nd derselbo
lIan der
cwundet ist kumet b,u were. vlld WUIU)ct
)'euen wedir. der schry
et das gerIlH('. vmme den vredo
dcn h('r all ym gebroehell hatte. vmI en mag her doch
vor gf'richto ni
ht cllkpnuncn. ,,"0 clage her VOll vncrart
ynr8 Iyhes 3). Vlld kummet yener man der Y" ersten
wuntletc myt 1 1 1'(,lIde;l;) -vor. vrul elage. der alldir an
deme c1er vrecle yr!'ten gebroch...n wart. der kommo
ouch VIII.! elage de", t'elLin tages i!1 halJthaftiger tat. vlldo
bewyse dy IIOt. vnd b('tzuget t1as myt '!'1 nen 6) 8ehry
hlten: daz her den vrede an ym gebrochen habe. vnd
_"
rI,ulI. CI) feRN "'8&"8 "a
-rat! ...i4:ht, G,t
ua't
..........
>>>
UI. 111. - VIII.
13
r
hf!r das also recht Ist. hC!r gewynnct ym dy yrl!lto clage
abe. v(lrnachtet her ys abir .0 en mag ber dca Dyeht:
,ctuD. V. r. w. -J
I) Vgl. Wb. 81., Ssp. m. 78.
2) So A., ",ic1lbilde, C..
weycbbilde, Tb. u. Der!. - 3) A. liefzl bin:n I adel' Tot an-
,e5111 &inea libeli - 4) Torebyl, Tb., ",rebyl, Bed., frellel.
C. -
) aebllD, C. - 6) dy orJiBclte, 4.,
.
IV. 1) Von wund cn. Ah sich tZI'Vene vndir en
ander wunden bynnen wychbilde. dy beyde von W!J1I-'
diBoller&) art syn herkomen,vnd doch nyeht tv
ldn' ')
liint. der eyne korne vor vnd dage noch "'!I"d!lschen ,),
.!lfen 4). der andi( endarf yrn nycht tzu rechte eutwer-
ten alJ her yn \Vol bedayt. StI",li,,6) yn der spracho
dy yrn nngeboren Ist noch wicbildes rechte.
n Wb. 83., 86., Ssp. 111.71. - 2) '",licber, C. - 3) PI'1l.
aellen, (J. - 4) aefen, 'A.., C. - 5) wea, A. n
V. I) Von wunden, 'Vurden (Oynern rn;mne dry
tzene myt eyrne stosse vs gesfQssen 2). das i;;,t eYDo
blutrmlst. wem,e 3) das in erner stat gesehen ist. .
1) Ssp. 11. 16. - 2) ,estboSlieD, A. - 3) wO, A.
VI. J) Von wunden, Oueh wirt eyn man ge..
wundet eyner wunden yn ayne hant. myt vorschrotunge.
der andcrn t;elede 2). also das dy vynger alle lam
wurden. daz ist doch Dicht mc wenne eyne geclaget.
unmde S). v. r. w.
I) Ssp. 11. 16. -: I) geleyde, A. - 8) clage TOll recbte..
A., H., C., geclag.t, De....
VII. 1) Von IV und e n. "'yrt ouch eyn man ge-
IiIt
ehcn adir gehauwen oben vf syn boupt Inl'orscl".o-
feit 2) heynes. also das tzwyschen be.yo vnde swarto
d.y wunde si
h besyt nedirwert tzuhet "
Id ere tufe.
I}at. so ist das eyne IW11Ipir 3) wunde. v. r. w.
I) M. Fr. 111. I. 4. -:- 2) So A. u. 8" Tnd Tor acbrOlea,.
Tb., C. -0- 3) kalllPwerdege, A. -
,-m. 1) Von kampir 2) IVU nden. Wyrt eyn
Ulan gewundet eyner kampir wunden.
nd wil her in
Yf)'5chCf tat Dicht c1ageo. du mag her los.en. W e,-,
.
',I
")
\
>>>
",/0
154
111. VIII. - x.
her :abir ",n. so mag hcr.clagen tzu dryn dyngen. vnd.
kOJ.Ue, iQ gehegit dyng v-or richter vlld. vor scheppen
vl141 bewysc dy narwen der wuuden. vpd sync lemde
vlul bille ,len J.icMer.
las lJC1' .'1'" S'lU gel'ufte dOl' vf
irlolthe., Das sal tier richter tl"1 '''!lt 07.t"ile. weil Tier
beruft ,md becla.1Ji Vlflme 'f.y narben dtI' wltnden a/lld
M!l'le lemde 3). der mag by dryn (lyngen vnsC'huldig
werden
Ise recLt ;ist. Jn.Ulllwt her dcnpe nycht vor
der, als
" (liebeyscben wirt. 'Ylld beclayt ist adir berufcn
!zu dryu"dyngen Mich tZII 1101' a"twerten 4). 80 Dlag
Q1au ou voruesteu von recbti$ we)- u.
I) 0, 12., Ssp. J. 70., M. Fr. 111. I. Ir. - 2) kRtnpwerdi.
.
, A, - 3) So i.. A. u. ß., fehlt ahe,..in C., .Berl., Th.
-
) SQ in A., B., fehlt aber in C., '1'1,.., BerJ.
IX. 1) V9n wunden VIII} orllabe 2). Hutet eyu
mari sich myt wYlSsel!st:halt tzu rechte keD dem andirn.
"nd der audir wegert sich des vud wundet dYSNI vn-
l'oJ.clageter 3) dYJlge aue recht. vude der gewUI)(let ist
kOJIDne tzu were 4) vlld wumk yem'u wl'Clir. ,'ud der
dysen yrsten wundete k(!lUe Hlr vud cIage vi dl'1I andern. '
,leI' a!ldir 6) au deme det vrede ersten gebrocht-n würt.
komc ouch nocb des sclheu tlges vml elogo by des
tages Iy
hte. vnd sage dns ,Irr '[I'tl Vf'ed
yrstrn an
!I'" gebrochin habe. IllUl dy sc/mit 6) yenoljl sy vnd syu
nicbt. getzuget her das alse recht ist. solb sybClu!e myt
erhaUen luten dy i&
eseell \'Iul gebort habeIl d.'1 da
Melbir 1.-egenwertig WOJ'el& 7) her gew)'llIIet yeme dy
yrste c1ago ahe. \'. r. w.
I) G. 48, - '2) llllrbab, G. - 3) vnde val" Fdllll'fetn. Th,.
Berl, - 4) gewere, A. - 5) SO A. - 6) der orhab YenQS.
were, 0., das der ynhube yenes were, A, - 7) 80 G., A.,
'1'h., fehU in C. u. HeI'l.
X.I) VOll wunden dy \'roll\Vcn tun. \Vyrt
eyne vrouwe begryff('n yn hantbnftigl'r tat an totslage
adir an kaml'ir wUllden. dus ist dl'r clcg('r nebir ty
tzu obirwyndene selb 8cbend, myt erhalten hIten. ll'II-
ne sy is vnschuldig m"ge werdl'n. vmJ sy mus {re-
ncllt. 2) Iyden. ß('c1a
et man ahil' eyn" nou\Vc "IDme
Cl:llag adir imßle wunden. d)" des .!leiben tage. b('wy.
I'
--
>>>
I
Je.. -=- xv.
5
,flct' syn. vndwirt dy vrouwc gcburget vfrc&t. '.rn.
i.st dy HOUWe n
hir tz\t. cntgecnd«!
clb sebonde myt
crhaftcn Jutcn wcnnc daz man /.'e!Jlle 3.) not mer a,n..liY lee
'gen 4) moge."; Spricht man ahir eme vrouwe a,n vfllmo
clage dr vornachtet ,ist. dps ist Ilr "r
we IIchir tzu
-entgeellde myt yre8 eyncs' hont' \'" den hcylgeo denne
.Y keyne, not vorbas mf1, d8rtiinmc 'lydM 'sulle; v.'r. tt
: . 1,-....1.. ,:... \j.. '1
"C I) G. .so.
'Id:
6., Jt. 35",; 1\1. Fr:'II(. 2p -: 7Y lierucJ\t
e.. A. _ 3) emegef Q.
4) j!eletgeb, Dert. "I ,
\ ' I h I k . E ., ,"11' 'm
, XI.' e c e 'ivulll e amJ1f sy. YIlC wunde
dy do gestochcn "'il,t myt crnem messir adfr nryt
pnc
andil'll morhvofcn dy irc rechte tufe hat. . dy I' ißt cam-
pllir. wellne d'er
tich bedarf ke.yncr .leDg
. ,-:: r. . w": : fJ
'6" X ,r ' I ' h d d ,)
11. Von wunl en gestot; eD . u,rch y., b
.
cken. Vnde wirt ern mall durcb,dy backen gestocben.
daz bctzugct ey,nc ka
npir wunde. . r.'., ",i V
. XIII. ,
1y
eyn ma
antwort!'n
u.lle V
ID;
a m p i r w Ulut (' ri. '\Yenlle eync ka
npir wunde gcsto.
chC'1l wirt myt eynclll messir atli r inyt' eymc' . andirn
mortwofpn. so 8al der vredebl'echir autworten \'or den
als. Wirt, a
i.. «)y.
kampir' w
lt1
hau
'eli adir
gcsDeten myt cynem me8sir. adi.. lI1yt eyme 'ßfldirq mort'l
wofen. ,'mme dr wunde Bai der ncdebrechir alltwert«to
v r dy
ant. v. r. w. .t b I
"Y. 1) Von l.-ampir 2)"wullderJ. ',' Ou
als
manche wumlc kampir ist.dy 'eyn lebcßlfyger adir eyn
to
lir mall ha!. so, manchl'n man m.ag her beclagen
dorumme. dir\'Cret malJ.l]Y vnl5cbolf .so.. mag man keyuea
man dommme beclayri. v" r. w. d:
1) Wb. 79 I S..p. 111.
6. - 2) (:8mpwerdygen, A.. :If ud
XV. Von IUlInpir wunden dy do g
schelf
lI1yt cymc.'s'lag'c. \Vund!'t,' eyn mall den anrlirn
tzweyger kampir wunden arur rnc dy an dy hant tre-'
ten in cyner,muhcnde. das Y8t myt 'ryme slag!'. do vo
lusct hcr nicht lDe wcrmo dy hant. Hat I.er ooer
......
>>>
ISO
nr. xv. - XIX.
J;yn
"anti) 80 BaI man vI m
) teylen eyn bnlb
,ycrgelt das synt nün phunt. v. r. w.
I) SO in A. a. B., fehll .bet in C., Th.j a. Beri. - 2) dy.
Berl.
,
. XYJ
1) Von lempt1en vnd vori kampir fVUß.o
den. "-irt eyn man, "Yllcr nasen vorne der vlcysc
,"
ecljte tz}'ppil abe g
hauwen beB an das beyn adir dy
base halb. das)st auch eyne kampir wunde. vnd eyne
I/;,ml)dc. ,v. L '
I) 8sp. 11. 16. . ,
XVII. 1) ,t
n Mstckc;t eyncr etage von kam;
pir ,yundci1 vnd von lempden tzwyschen tzwc L
e n man n e n. \V unden sich tzwellc man vndir cn
ndir. alsd das der eyne enphcet eyne kampir wunde
dir me. vnd der atndir
yne lemde. 'Velchir denno
VIIJir den tzweyn l1Iyt gf
fllfte yrsten Imnmict vor dy
vyr benke. vnd myt 8yner clage do yrlten begynnet.
Bcs sal ym der richter gCf"ten. adir myt den dYlIgluteD
gctzugf'n mag. der sal dy erste clage behalden. v. r. w.
f 'i) G. 30'.
XVIII. Wclch
kampir wUJlde adir lemde
man 9ycht vordil'n mag. Wirt eyn man gewl1InJct
eynerkampir 'Wund«!n adir geh.met vnd claget des nicht.
vnd stirbet dOflloch von ynvallender suche. eo en mag
keyn man noch syme tode dy wunde Doch lcmpde go-
l:lagen noch gevordirri. v. r.
c
f' XIX. 1) Von wunden. 'Vc1ch man gewl1ndo
t
wirt. vnd besehryet her das myt gerufte, volle kllmct
her vor gl'richte. welchen tnan fler (10 bec1aget der dci i
tZII kegnnworte was. kumm,t her vor deme -mag' her t
\!yncn kamp angewynneD. hat her des me lutr. bedayt.
denne der wunden eynt. alse mallt:h man wirt voruc- j
tcot. alse der wundcn synt. "dy andern allo entgcoD
alleothalben mcnlich selb 8cbende. v. r. w.
J) O. 1'1, 61.
>>>
m. :0:. - XXIII.
tsi
XX. I') V on
tryte dCI' des nachteR gC8('JI
rt.
Gesehyt ryn "tryt drs tagis adir nachtis. weIde m:m
eyncn bedirman dorbu beelngen. der ist nebir ym tzu
entgene selb sebcnde. wenne daz is yener vf en bren-
gen mogc. \Ven yn drt stat do das geschach 2).
.. ]) Wh. 71., M. Pr. Itl. J. i. 10., 111. IV. 3., 111. IX. 2.-
2) Im 'Vb. lautet der Schluss: mao hätte Ibn deDo .0 deI!
stätte Beseheo.
XXI. I) Von stcgen mj-t s'tcben. Wurde eyn
man myt stebelt 2) geslagen vf synen rucken lJllde 11fe
81Jnen buch 3) "lid oueh ,Iy slrgr hl'llll ode1' b/a 4) \Vereil
"nd lj"gcTwbcn 6). mag ber drs deli richter tzu getzugc
haben vnd dy dynglute. ' das !'y is gf'8een vnd gptlOl"t
habe!,!. yener ist nebir eynen kamp ,f yn tzu brengelle
dennc yrne lute myt yrllle rl'ehte entgeyn mogen.
,,'urde her abir \'f da.. hou}'t adir vf dy arm geshigen.
vnd das her nidlt aßlHrs bewysen mochte. yene IutQ
mogen is ym has entgeen myt ynlle rechte. denne her
das ,'fre' sy ,'olhrcngcn moge. BcL.elllll'n sy is a,hir
yrrc yclic1lCr l'orZ,uet S!JIlC 6) hus8r. vnd der richtrr
ge\Vynnct srn gcwctte. Synt nhir dy "Irge totlich_ "'1
DlUssen antworten myt kampe dy mall dÖl"llmtne IJod:!-'.
git bot. Synt sy abir uycM totlicb. so elltWf'rtet eynir
DIyt J..nmpe. dy andil'll elItgen tll)'t yrte vnsehult. v. r. w
]) G. 66" Ssp. I. 6A., 111. 37. - 2) k.lliil:eln, G. - 3) So
in o. 11. Wb., fehlt aher SOlIsI. - 4) So in G. 11. "'b,'
( [eblt aber. &Oost. - 6) Tl ,i'rhabe*, Wb. - fI) 5,-
odyseo.
ere, A., B.
XIJ.1) Ab cyn man wirt irslagf'n der 110
liynd('t hat. Ah ern lll11n wirt tot gc.slagf'fl, hot det
man dry kYllt a(]jr nlr. wirt eyl'wr dorulIlme hecJayt
vnll clltgdt des aI!'(' ret"ht ist. wirt vmme dy cJage
e
'ne rechte w(re geta 1'1. I)rr en d:lrf voh deli Bndil'll
kYflllen kcyne not me I}'den \'lUllle dy clagc'. v. r. w:
1) G. 68., Wb. 89.
XXIII. 1) \Vo flicll eyn man hy flyme erho
borgf't. Ab eyn man beclaget wirt vrnmf' totsl:Jg
adir vnune wunden. vnd der man borget sich by IiYlIIO
8
\
L
>>>
68
111. UIII. -- UVL
.
erbe t7.u geste ne tzu rechte. vnd wirt ahetnmnyg. rIas
bf'r nyr:ht gestce. 80 sal ßlan yn vor heyschen ah
o
recht ist. vud kummet her nicht vor tzu dryn 2) dyo.
gen. man V01'uestet en 3) VDd 110 teylet man das were.
gf'1t \'f das crbe gewmmen. vnd deme richter syn 80-
wette. S!l"t der czeit das /UT abI' trtll,
ig g'!-"c:;
letL'lIrden ist 4). V. r. w.
I) G. 53., Wb. 117. - 2) deme nehsfpn. G. - S) .01'Ieyl.
y", A.. - 4-) So i,a C, £..r,11
onlit überall.
,
XXIV. 1) Das nymant enelnuTe sweren!!)
ma g. "nde is en mag flymant wNlir vmme todslag.
adir l'mlne u'lIndt'1& S) adir vmmo keync schult 1'111'-
le1/lle 4) gesweren. I
1) G. 58., sl('bl aber nach Hnsing in Widersprnch mit 111.
16. u. 111. 20. - 2) enf'lpndes ,,,s,,,"ren, A. - 3) fehl! in
.A. n. Berl. _ 4) enele.,des, A., eilende, 0., en f'lendf', Ru:
sin,.
xxv. J) Von lern de vnd was ey D e lomd«\
h (' Y Sll e. \Virt eyuem mane eyn tZ3n \"Ii ge6Iag
{J a4,
eyn stucke abegehauwen von t'ymo vyngcr dali koyo.
geiet 2) ist. adir eyn stucke von eyme oro. daz 00 is
keync lemde. vnd en ßlag keyne kampir wund«;! weh
getzugen. 'Virt abir abc gchauwclI eyn gantz geld 3)
von eymo vynger adir eyn gantz ore. das heysset eyno
lempde. vnd tzuget 4) eyne kampir wun(le
v
r
w.
1) 8.p. 11. 16. - 2) Iyl, .A. - 8/,elyl, A., 8"1'1. - 4)
hrenl"l, A. '
I
XXVI. 1) Von vorrctnYS8C eynC's todilages.
'Virt eyn mao bcsdmldigct vmme eyn vorrctnysse cy.
ct! tolshlges. vnll vorsaehet her iso beschuldl'gf't man
yn myt e)"lwr siechten cI
ge. so mag bt'r '-Ilschuldig
werden myt synos eynes hallt vf deli Lylgell alse recht
ist. BescllUldegt't '"atl tibeT 1)" "'!l1 getzu
e. "er
,nag il1 1II!1t getzuge I,"schultlig wn'dell als I.rcht ist 2).
V ud kummet her nicht vor gerichte. vnd sich dor sa-
eht'n nicht ontschuldiget alt'e recht ist. 60 wirt her
wlig "nd iat der .."ckeu vOrWU/1dCD tmd Ü 3). ... mu
l
>>>
111. :lXVI. - nix.
!JI
dy cla!l0 vI yn !!:cst('Uen mag. 110 Bai man yn vorue!'h'.
als reclat ilSt von rechte.
....
t) M. Fr. IH. I. 8. _ 2) 80 la M. Fr., fehll aber SOD.I._
S) fehlt ia A.
XXYII.I) Dut! ('Ylle vrouwe heschuldi
et
eynen mall vmme eyn vorretnysse. Bt'/Schuldi-
get eyne Yrouwe e)'n('o man der cfm'!J" der oc"'
2)
ist V1ll7ll
e!J"e u,lttlde S) VOll eYII('1': an dirn malllll
1&
weYII vmme eyn vorrctllysse eYlles tot
lages der do
get!chen ist ao erem mane. der co darf tIer vromteD
nyeht dormume I1l1l\vorleo, Claget ahir d('8 mannm.
neste swert lUoge vf den vmme deo totslag. \'1111 \'OIIIIQ
. lias vorrct0ys8c des tOh'lages. vlld hegeret her vor tzu
kommen yn das lIeste gerichte do her kom('n mag. du
aal der cleger n('llIell von ym das recll' 4). v. r. w.
I) 1\f. Fr. IU. I. 9..- 2) sIal oehle, Hprl. - 3) ud 1..1
..be.'wunden,
J. Fr. - 4) das da reeLl i
I, M. Fr.
XXYIII. I) Von lempden ane vleyseh wun-
den. Oueh ub "ynem mane eYII llrm I1dir eyn heYD
alle vleyscb wunden clltzw('y geslagen wlIrtle. vnd e ia
geheylite. vmI da!'! geelag('ttJ yo HPieher tat. da. iat
eyue Iompde betzugct. v, 1", .
1) Ssp. I. 68" 11, 16" 111. 37.
XXIX. 1) Von eyme to d cn mnn ne. Br('ngct
man eyn('n torlen man vor gerichte. d01'on :l) dl'f seh('ppe
,(;eder w,,,,cfen Iwch sIege 'Welt 3) keyncr hande tzei.
chen g('merken kan von deme her voo dem lebene tzu
dem tode komen sy. ,,"d wH delloc eyner des toden
rnan
1! moge vmllle d('n toden alle 4) der seh('PP(,(1 he-
kcntllysse eyopn amiern man der (')"11 \'ouor'
l'roch('n
rnall ist. 1'rld ouch yn ('Yller haothnftig£'1I tat nicht be-
griffen 11':'. beschulrligcn vllclc an!'prech('n myt ('pwr
elechtcn elage. so nla
her vn!lchllhli
,,"erdl'n myt sy.
n£';; cyn es hant. ß('dagit man abir d('1I myt gl.tzugcD
#111 W:'1t1t' 6). 110 ßllIg her vo!'chuhJig wer.jf'n myt go-
t.
f' .elb drytfe. I.t ahir gerufte g('.chen e) .-rad wirt
>>>
öO
JIL urs:.
XXXIII.
..
d('r man IU'dayt myt geruUo. 80 n\ag her vnRcllUldig
werden selb sebende vi' den hylgen alse recht ist. v. r.
1) 1\1. Fr. 111. I. 10., Ssp. I. ti4. - 2) an deme, A. B. _
3) So in A. ß. u. 1\1. Fr.,' f..blt aber in C. Tb. u. Ber.. _
4) So J\.r. Pr.. noch. Tb. 11. Be,'.. - oS) M. Fr., fehlt in A.,
C., Tb., Ber'. - 6) .LU. Fr, dor obir sele}lel, A, '1'b' 7 Bed.
XXX. I) Von Ilesehuldunge eynes tods la-
ges. Beclayt eyn man den andirn myt getzugo. her
habe ym l'Iynen W1..1.t tzu tode 2) g('slayn. den der
ilchf'pi'e nyeht hat "eseen. so entg('t her ys myt getzu.-
gf'll s£:lb drytt(). vnrl beschuhliget 1113n yn ane getzuge.
M entgeit her is ruyt synes eynes haut. ab do keyn
ge
un(\ gesehryet ist.
1) 1.\1. Fr. [11.
. 10: - 2) Trunl 101, A, 8.
XXXI. 1) Von vornachtir clage ey"cs tot-
l! lag e s. Wenne eyn totslag vOl'ßachtd. wil man dy
dagc 'vordren. das l,:ljS lII;\n tim
im tlrell dyng('n.
abir
df'r cleger ",al sich tzu der clage tzyhen also das her
lIal s\Veren. das ym clagc not sy \'lIIlIIe den totsla
.
antlirs darf man kf'ynes Iyehtzt.ychens n)'eht. v. r. w.
I) Steht nach fIlIsioS's (irri,er) I\leinuns in 'Viderspruch mit
Irl. Fr. IU. I. 4. '
X.'XXII.l). Von wege loge vnd n
ttzoge. Be-
IIchuldiget man oynen man \'mme wegeloge adlr nottzoge
Y" slechtil: cI
ge. so entgeit her myt syn
sclbis hant.
Ef'schuldeget lIIan abir yn DI}t getzugen ane geruft"
adir tzetir gpschrey. so entget Iler y"" seih dritte. b
wyset man ;thir t1y w
gelog(j vlIII 1lotlzoge 2}
Ise recht
j"t. vn
be
ehuldeget lIIan YJ1 m)'t gerufte. so elltge!t
her is selb Rebend,c. is sy denno das hpr yn llallthaf-
tig('r tat geu&ngeQ sy. so mag her nicht clIlscllllldiget 3)
crden. ab der cleger \'f yn djls tzuget. v. r. w. '
I) Wh. 38., 88., 1\1. Fr. IU. ti., 8sp. I. 68., In. I., 111.
37., 111. 46. - 2) not, A. - 3) So Tb.; wol Tnsc:bu!dig,
A.; nicbt vnscbuldig, C., I.
erl. '
t
1
I
X:XXIII.1) \Vy mall ri ehten sulle tzu eynem
1!aIlU
" trnc
b
hutungc eyneß "ndirn
)
>>>
m. XXXIII.
x.
J[IY.
61
mannes elycbe wyp. 'Virt eyn man der do hehu-
tet vnde notiget eyne8 amlirn mannes dych wyb be-.
gryffen vnd gevangcn yn vryscllir tat. vnd wirt vor
,gerichte brocht yn hanthafiiger tat vml myt gcrufte.
vnd von der vrouwen boelayt vmme dy myssf'tat. vnd
vrnme dy not. dy her an yr begangen hat. vnd beken-
Qet her der tat. man sal obir yn richten also. das man
yn enthoupten sal. VorFlachet her. abir der tat. so ist
dy vrouwe nehir tzu bctzllgen, yn der stat. wenne her
vnM:1z1tldig 8) moge werden. Wirt abir eyn man yo
gevencnysse gebrocht vnd gesatzt. vnde dy sa{'hc vo
-
nachtet. dennoch mag dy nouwe den man der dy mY8-
setat vnd dy not an yr begangen hot myt gcrufte vor
gerichte brengen ynd yn beschuldigen vmme dy mys-
setat. vorsachet her denne der tat. 80 mag her des
vnschuldig werden selb 8eliende vnschuldiger lute vt
4en hylgen. v. r. w.
I) M. Fr. m. 7.,
sp. n.46. 64., III.l. -.-- 2) So in BerJ
febU lonst. ..,.. 3) So A., C.; yn 8cbuldi;-et, 'l'b., Burl. _
XXXIV. Von vtlp;eric1zte 1 ) tzweyger manne
v nd er e na nd i r. \V lInden si{'h tzwcnc vnder enan-
dir also das ytzlicher enl'h('t eyne kmupir wunde noch
der scheppen bekentuysse. vmler den tzwen eyner der
108se den andirn tzu' dynge gehytf.'D sich tzu vorant
worten les' her yn habe tzu beschultllgen. Ucr cleger
korne tzu dynge' vnd velle syue elage \'Dlme eyne kalll-
pir wunde. \"nd bete den ric'Jter ym tz.u richtene. der
audir werde gerufen vf synen erlSten tag vmme eyne
kampirwunde. sich tzu' \'orantwortC1ull' alse recht ilSt.
her korne nyc
t tZl1 dynge noch vorhote d('me eleger.
80 wirt em get('ylit eyn tag dp'staurlf'u vf den andiro.
vnd tzu deme tlCsten dypge tage bescheyden. vud byn-;
pen deDlC nestcn lyngctlge sturLe d"r andir an syner
wunden. So kUlIlet der tode man boben den gewun-
ten der noch lebet. vml syne clage dy her getan hat
yst mach klos. syut her nicht vol 2) klaget hot. vn,ll
Jlycllt voruestent hat. do y('ner ..och lehete. vnd demo
Mwert Dlogen der ern vOf(\erer ilit des totslagea
,,\
.,
.,
>>>
,
tii
111. XXXIV. . Xx""I.
mAn rechtes laclfen vnd ri('htl'n tzu dryo dyoge tagen.
lIoch dem mole das dy tat nicht hanthaftig ist. Dor-
Doch mag yener der do er",t gedayt battc vnschuldig
werden ab her wyl selb sebende .'nd S) der wunden ,
I\'nd 8yne8 totscMa
es 4) vuschuldig s
n 6). Queme
her abir nicht vo, bynnen dryn dynge tagen sich tzu
entschuldygen. 80 I"al man yn in deme vyrdcn dyoge
tage vorpcsten. v. r. w.
J) ,erichte, Th., Ber'. - 2)
or, Berl. _ 3) du herl A.-
) lodes, J\.. - oS) ay, A, .
x.\.XV. Von clage eyoer volleyst totslagelr
lcmden vn4 kam}Jir wuudpn. Wirt eyn man be-
dayt vnd beschuldiget vor gchegetl'lll dynge vrnrnc
volleyst eynes totslages lemde adir kaJllpirwunden myt
ey"er siechten chlge ane getzlIg. fIes Jl!ag her \"I18chul-
dig werden myt synes cy"e8 haut vf
ell h)'lgen. ab
lIer f1I!Jt 1'!I"t'r s/t'cM 1'1£ eloge wIII.de beclu!}t 1). Be-
dayt man yn abir myt gotzlI
e. 80 mU8 her des selb
dryttp myt getz!Jge vnschuldig nerllell. Aber lu'kennet
her der VQllpy"t fzu £Iren fölgeu. 8(1 8al hpr deme de-
gpr V1ß1l1e dy \'ollpyst dps toftilages vorbul!Isen myt
cyme gantzeu wergdde da:a synt nchtJ.;clI pfllut. das -
machet ac
tc. halbe m
rk gro!idlCn polauischer tn\. adir
vmme dy "O!kY8t der Irmd{'n adir kampinvlludeu myt
eyme hall!ell wergoMe. dlls macht '"yr m!irk all eynen
vyrdung h{'hemyscher gros(:hell I'0laui:;ocher tzal 2) vnd
deme richter syn ge
\.etle. das syut acht S) schillynge.
v. r. w.
1) fehlt h, Darl.
2) Dieser SRtz Ton I Rdir Tm me dy
ol-
leyst an. {('hit in A; in Derl. fehlt !ler.elbo/l "on: das macht
Y' n,a.k, an. _ 3) ...-y., C. n. U",'I.
XXX\"I. I) .Ab ryn VlIlIUllIdig 2 ) kynt lernet
adir totot eyn andir kYllt aclir mall. Lernet adlr
totet eyn VII111rllldig '2) kynt eynen mall. is MI des kyn-
des v.nmllndr von des scllJcn Lrndos gute d
r lemde
adir dy kallll'irwunde myt eyme halhon wergelde vor-
bU8sen. vnd den tot8chlag myt eym e gantzen wergelde.
Y. r.
I) V,I. o. 117., M. 11. I. u'. I. - 2) .nanndi't:b, TII. a.
B.rI.
>>>
m XXXVII. - XX'tVlll d .
.3
XXXVII. \' UD vorretnY8se adir mo'rdys e1-
ner vrouwen an erem elichen manIH'. 'fzlIhe&
sich dy nouwe nicht \'8 (!t'r ochte ,myt fechte vnd VB
schuldiget sich rle8 mord('1! noch des vorretllyss.es nycht.
o sal sy yre morgen gobe V{lr! Y'l'e liptzucht vnd alle
yr gut das sy von dem maODe wartcnde was haben
vorloren. vod 8yue erben &ullen das gut gar behaldcu.
y. r.
XXXVIII-. Von beschemenYl!Isc eYDef'! man.
B(\S myt geveDgnysFOe. Brengit eyn man den an-
.lirn vmme roub rlllbe arlir umme andir 1n1js.,rfat 1) yn
gevenknyssc vnde 'kan yo der tzucht nicht obirwynden.
110 sal ber yn myt wette vod myt bUlssc von rechtet
1088eI1 2 ). ,
I) 'Ynlal, A, - a) lassen, Tb." Derl.
XXXVIII".I) Eyn man ist ir
l/agt!n vnde hot geJos-
&!Ien lIyne '11I8vrOllwe swangir myt ('yme kynde. Nu
bot des seihen rnannf'S neste sw£'rtlllo
ang£'haben tzu
vorrlirne eynen tot
lag. Dornof'h is.t ly vrollwe des
kyr:r1es gen£'syn. \'nd das kyut i
t ouch 'tot. ee dy vor.
dcrunge \olbrocht ist. Ah nu das gf'lt deI' berichtungc
des totsJages von r1f'me kynde vI d)' mtltir geuallen
sy adir t:f Jen vurdc,'er des tot
la[!,'ct12) adir wer recht
dortzu habe. Hymf geit das recht.,
I) M. Fr. 111. I. 13. - 2) So in A, ß, C" fE'blt in Tb.,
in Bed. fehlt der 1811&8' leiale S81z "1'0&1: der herichlun&e,
an.
xxxvm c . 1 ) Noeh dMn mole da..z das gelt df'r b.tn
richhmgc vwmc d.cn totslag noc'" des J;yndcs tode it--.
kdil/;:rcl 2) iJ.t.
I? gdwret das geIt d
,lne a;werbno
(zu rkr is gm"o,dirt hat. ab nicht eyn nehir ist. vnde.
Dicht des kyndcs, lJIutU. v. r.
J)- M. P1'. 111. I. "13., Ssp. 11. 16. - 2) geteydingel, A., C.
, XXX\'JJI 1'. 'Virt cyo man bedayt \'mme vJlge-
richte. adir vmme scholt vor gehegetem dynge. vlld
I'
>>>
-
6.&
111. XXXVIII". - XLI.
deme wirt gete
let eyne gctzug. deme manne mo-
gen eyne sone nicht geuugen. 8Y synt an syrM
brote adir nicht. v. r. w.
XXXIX. 1) Von clage vf eynen hedyrman;
Geschyt eyn stryt by ta
f's lichtp.. \Vii man dortzu ey
Den bedir7l111n 2) beschuldigen der do nycht geseesf'n
ist. des ist her nchir tzu elItgene 3) selb eebende 'Rlyt
erhaftcn luten. dy do tzu kegenwurte woren. denn man
ym den kamp abc gf'wYllflell moge. lleelayt man ahir
efllen bcdirmau by nachte slutcnde vßlme eynen tot.
illag ndir \'Illme kaml,ir wunden. daz des nachtcs ge..
hyt. der jst hN' nehir tzu cutgene seih eybende myt
erhaften lutell by den her do W&8. do dy tat geschach.
vnd h{'r der tat vnsclllJldig ist. ,,\
1) G. 10., G. 55., Wb. 71. - 2) man, A., hiderheD man,
G. 55. - 3) entgende, A, enfgenge, G. 55.'
XL. 1) 'y Oll el
c abc buwunge eyn n oke-
bur dem e all dir n 5 y n e e erb e s. Ab eyn man dCQ
andirn beclaget. daz tU'r )'m synes erbis icht abe ge..t
buwet habe. dm. Leheldit yeller bas der ie yn der
gewf're hat myt synes eynes hant. her JlaLe yn denno
myt gctzllge an gel:'prochen. so mus is yeller du is
in der gewere hat ab her wil. myt getzuge behaIdea.
v. r.
1) G. 61.
XLII) Von clage. v'nd das ern man gel den
8,a1 v" dcn tag den her kUBct. Bedayt eyn man
den andirn iu
ehcgetem dynge \'Illme gelt vnd spricht
yn an myt get.wgen. \'nde spricht yener her sy ym
nicht schuldig: \'ode wil tun do vor sy" recht myt sy-
nen gctzllgen. md nymmet dCI!! dry dynge tage da
her das tlln wl'lIe. tzu welehir dyser dryer d:Ynge tage
dy hf'r hot gek'tru \'or tzu komen vnd nicht vor ell-
kummet myt synen gebugen. so' hot der clcger das'
gelt vf yn gewunnen myt rechte. vnd man, BaI em das
Kebel
2) b!lmlt
n 3) vyrtzeen tagen. v. r. w.
J) 5sp. I. 8. - 2) ,eiden, C. - 3) So Th. D. C:. hy dre__
BerL
>>>
.
UI. Rn. - Z.L1'
.
Gti
XLII.I) Von eyme vnuorsprochenen mann.
,'mme roub. Ab eyn man beclaget wi
.t yn gehegtj-
tem dynge. der eyn vnuorsprochen lUan 1St. nnmc ey-
pen roub do kf'yne hantham
e tat enist. Der lSelbe
man il"t Jlehir tzu eIltgene myt ISYlUe rechte. wes man
yn beschultliget wenne das man das \"f yn breogen
moge. v. r. w.
J) Ssp. 11. 64. ,
XLIII. I) Von gaste!'! ctagt! yn gchegetcm
6ynge vs vremden landen. Claget eyn gast ,bu
ayme amlirn gaste VB vremden landen
"mme geItrouh
«kr dor geschen ist ,'1" trrellldell laltdelt 2) in deme ge-
richte. dor dy hanthaftige tat ynne gesdlit 3). dor snl
man ynne tzu dem allir {'r5tf'n eIagen. En m:tg ahir
deme eIeger kf'yn f('cht in deme gerichte geschen. adir
mag (I('r tzu deme gerichte nycht komen vor cehaftir
not. ',"0 denne der kummet yn eyn andir gerichte.
do sal ym der richtf'r richteu alse reciJt ist... vnd dy
""yle das nymant wedir redit. ])er c1eger sal ahir do
elagen tzu €Iren dyn gen ce man ym richtet. v. r. w.
'J) 1\1. Fr. 11. v. I. - 2) feblt in C. - 3) gescheen 1st, C.-
XLIV. Von erhlichem aneual\e tzweyer
I!Iwestirn clage. Zwu swestirn ebenb\lrtig
'on vatir
vnd von mutir syn kom,n
'or recht. vnd dy iungisto
bat dy eldiste b('clayt ,"mrne erblich gut. das "y 8nir-
asturben ist von erem rechten eevatir. '"nd von yrre
rechten eemutir. vnd das sy vngesundirt syn. vnd Foy
sich ny \'ortzegen habe. noch vorreycht hat yn keyner
!Stat do is cran m1ir macht hette. "'yssentlich aItsessel!
vud erbSeSFof'n
'nd getnl\ven luten. alse "ylc alse 8Y
f1.:11 rechte baben sulIen. Nu vroget ah man "!Jcllt
billiclll'" J) d)' aItsesFoen vnd dy erbsessen icht e 2) ma-
nell Sill/I! 3). \Venne F-Y myt keyner rede douor geu1l1-
)f'n moge adir wa.. eyn recht sy do vor. so antworto
eier eldisten swestirn lIlan vnd sprach. erbe n;jd gilt
if;t mynem "'yho anil'f-turben von yrem rechten 00 \-"8-
tir vnd \'00 yrrc rechten eemlltir. das ist mir myt ir
BCßebon vnd' r;ewurdcn. Du babe ich myt myn("11t
g
........
>>>
(j6
10. XLIV. - !:LV.
,
wybf' be!!f's
en yn der g,were inr vnde tag ane an-
Fproehe. vnd "1 hot myt \'ns
('gangen d dcr strassen
in deI) "tat' tzl1 wegen vnd tzu kyrehen. vnd hat ny
angesprochen an k'ynir /Stat do is eraft vlIlle macht
bette. Nu \'fogct ab wir das gut ieht hilJieher behal-
dpn '!'lIlIen yn der gewel'e myt l'/lsi,'7/,e 4) rechte. vndo
do vor getretcn m
cn myt rechte. ,veline is \'ns ymant
ahe get.wgen moge myt alt"esRen adir myt erhsessen
ader mas' do recllt s-y 11). 'l)b sprach dy iungiste swe-
stir. wcnne wir b')'.le ebenburtig syn von \'atir, \'nd
von mutir vnd .vieh 6) is nicht bwischen ge/SwYl"treden
(Ior iarr1l 7) mak vmmc erhlich gut. 'ah ieht hi!lieher'
altsel'lscn \'lId erbsesAen vml getruwe- lute ich ce ma 4
nell !'!Ullo. wenne ymallt do \'or getreten mo
e. adir
W8Z eyn rc(.ht I"Y. Dy iungiste 8westir dy do heclayto
vmI Lcschuldig,te dy cldillte swestir vmllle erblich gut
daz ir anirt;turben, ist von yrem rcehf,n eevatir vnd
VOll yrfC rechten ecm..'ir. vnd dortzll Rlltworte der cl-
dit:.tell sWe8tir mnn "lid, "prach. das ym das erblicho
gut myt ir gegeben ist \ nd wurden ist. vnd habe das
myt ir bescss,n in der \Vere iar "mI tag \'lId abir
iRr ulIIl tag, vud iRr vmI tag ane an 8proehe.
I) fphlt in Dprl. - 2) fel,h in Deri., Tb. - 3) statt: mall
51111e, IItl'ht in Tb. n. DerI.: IIlIlIen. - 4) mAren., Berl. -
Si So i" ,A., B., aber f('blt in C, Tb. u. Huri. - 6) ich,
A. - 7) vorjoren (verjähreu), H.
.
XL V. 1) Re e J) t. I1yrur
preehe wir sc'hcppen
vor eyn recht. Ist das cl'bliclw gilt 2) der eldisten
",,"estir man myt ir gl'geben \'or d,me rieht,r "nd ,'or
dcn sclU'pp,n ill «eme g:!hC'geten drnge. \'Iule haben
sy das iar \'11(1 tag h('scssen ane ansprorhe. 80 8aI dy
gohe macht !Jahcn. ,-nd dy inngiste s\Vesti..- kan dortzu
nicht komen. Vnd ist is der eldist,n sw('
tir manne
nicht geg-eb('n "or dem richter vnd \'or 8cheppen in
cymc geh('g(.ten dyn
c. so kummet dy iungiste 8westir
myt (ler eld;sl
/l 3) glych yrcs vatir ,rhe. t'mt !Irrt!
.nl/fil. t'rbe 4). \'nd das (Iy eldiste 8westir vnd ir man
be6iesI'en haben in der \Verc. vmI dy iUllgiste des nyeht
,
,
I
J. '
........
>>>
...
.. \
t
111. XLV. - XL\'In.
Cl7
I
I
gevordirt hot. das Iml ir nicht schaden an yrme lechte.
v. r. w.
J) 1\1. Fr. I. nl. 23., Ssp. I. 13. - 2) 11:"', Berl., erbegut,
A. - 3) So in A, abt!r: (;le]D
If'D, iu 1'b. U. Berl. - 4)
febU in A. D. 1\1. Fr.
XLVI.I)' Von cl a ge. V orwert me habit ir vnll
geschreben in vwim hryfcn in also gctanr'u worteu.
Ex parte consulllm G/o{!,'rm;e 1nc!jm'is COn8ulib"s d
8cllabin;s Cill;faf;s "TC/fis/a"ie ,'iahtft C/micabili pre-
fI,issa 2). Dy ratmanne dy ,'or vns dis ial" S) ges('s-
.en baben. vml vns dis iar gekoren haben. dy hahen
eynen vnsir burger bei'ldlUldr'get vud ,'or gerichte ge.
kundiget vmme etczliehe tachen. Das ist dy erste.
das her vor eyme "ulleu rate helmnt hette. das her
l8ynes beren des Konynges \'on CroC(.lw sch,.j"er -I) were
gewest b) vnde hette g:omacht dry t'lmrbucht'ell. dy ,'ul-
lite her vnd behylt }m t::,W1t 6) "ud dy dry tte buchse
gab her syme heHen dem kon)'nge.
J) I\I.Fr. 1.1.25.- 2) SQ in A. II.B., feMI alaer in 1\1. Fr.,
Tb.. Derl. u. C. - 3) in eyme iare, A. - 4)' IInewalde,
A., D. - 5) febU in 1'b. D. Derl. - G) I
went", A.
XL \TIJ.1) Re eh t. I1yru[ spreche \\ ir St'hepl'en
vor eyn recht. Do der bllrg;1' 2) ,'or e)'mc vullcu rate
der vor veh was hr'J..antc da8 ller hr'tte heha1dt'u tzwu
gevuIlete spar buchsen. ntd dy drytte demc t..onyuge
gap. f\o was is duhr' vnde modltet do ol.tir )'n gerich-
tet baben. Uesdmldigct yn IIU der aIde mt ml;" t/l'J'
fWwe 3) vor gr'richte. \'nd IJCkennet her des dns her
vor vullem r
te bekant haUe. daß -p:cit )'m au s)'ucn
l1}b 4). \' or!;achct hC'r is ahir. so wirt her des vn:;chul-
dig ,-f den IJylbrcn alse recht ist. D"l alllo rat mag
DU nicht vf yn getzugen. wcnnc .sy nu in dome I-atu
picht ens) n. v. r. w.
J) 1\1. F, I. I. 25. - 2) clpger. A., man, 1\1. Fr. - 3)
or
dem nvwen, Bl'rl. - 4} blll
, Del'l. '
XL VIII. Von cl a g c. Abir habit h' "nR, geschro-
ben aliöus vlld 1'lIIme I) dy andir .sache be!jchu1di
et()D
.Y yn. das her wiliHcntlidl wC'Ylw)'de
e,-;w\lrcll Ii(/Uc,.
'.
I
>>>
ct
10. XLTIII. - LI.
Hirnf spreche wir vor eyn recht. lJmme cl,y mr-..'1ni"!Jcle
.al,nan yn bellchuldcge-n t/or 2) gerichte. vor!.-\achet her
ys. 10 mag her des vnschuldig we1'(lon vf den hylgen
alse recht ist. bckunnet her denDe. so ist her fcchte-
108. v. r. w.
1) feblt in A. -
) So in A, felllt aber in C, Th., Der'"
XUx. Von clage. Ouch habit ir vns geschrc-
bin dy dl"ytte sache :Jlsus. Das her wissentlich geno-
men hettf' wudler. Hir vf l!illreche wir \'Or eyn rocht.
das her wisscntlich wucher genomen hette. Do 'mag
Silan yn vmme beschuldigen vor g
richte. V orsachet
her iso her mag \'nschulllig werdeu \'or gerichte \'f deo
!li1gen, Bekennet her iso so sal her der IStat vol"llUssen
by dpr stat kore. das synt sechs vud dryssig schillynge.
al8e dicke als
her is getan hat. Vlldc sal ilas wucher
wedir gcben deme von deme l1er, lias wucher sellQIU-
p,lCU hot. v. r.
L.t) Von clagc vmme he 'v. Vorbas hat ir vns
ge8chICben ahms dy vyrde sache. Hew wart gf'nOllleu
,.f eyner wesen. do beschulrlegete man yu 'rume HIli
..yne knechte vrul syne honeruan. ])0 ,.0rIJant hf'r sich
deme rate. bekente 8yn houeman ,'nd syne knechte das
her sy das hew bette boyssen nemen. her w('ldc sy-
IICS houbtcs vnd synu Iybeli dorllolllle bestauden Iyn.
Des bekante der hOlleman t.nd (0 knecllte 2) \'or dome
rate das her s!J dus IlOw I/Ctte lIe!Jsen '"!/ltcn S). dor
noch Vnlllle das hcw bannf'te yn \'n",ir Jlrohl
;;f VOll deme
tume als(). dai/; hef dy dube beslSi.-ie WiSSCIltlich demc
Frobil5te.
1) M. Fr. I, t. 26. - 2) fel1Jt in TI.. 11. Ilerl. - S) SQ iR
.A. 11. H., fehlt aber il1 C, 'l'h. lIerl.
1.1. 1) Da 8 re c h t. Uyruf spreche wir v()r eyn
rC'chi. Do der burger sich dC's \'or willekorte vf sy-
'1('11 houeman vlI,l \'f 8yne knechte. do Foy des bel..an-
tl'lI. daz her "y das hew hette heyssC'n [IC'ITIf'n. I!!O w(,lde
her synes boubtes vnd synes lyIJcs bc!'tandclI syn.
VlIJ.e do 1'1)" doa bekanten ,'or eyme vullen rate. do wu
.......
>>>
I,
m. LI. - LV.
09
ber vorwunden. vnd man mochte oblr yn gericbtet han.
dywyle das sy in deme ratc 2) wOI'en. Nu IlCr aMr
"on vn komen ist vnd sy in deme rate nicht en syn.
"'Vi
I('r aide I'at adir der nuwe rat yn dorummo !Je:
s
hn1digen. vorsachet her Y8 80 mag her des vn8cbul-
dig werden vf den hilgen. Bekennet b.er i8 abir. 80
g('et is ym an den hals adir an synen Iyb \'lId Dloget
obir yn richten. v. r. w. ,
1) 1\1. Fr. I. I. 26. -
) gericbte, Tb. Ber!.
LU. Von cl a g e. Abir hat ir vn
'geschrebcn al-
.nll. Uy fuulle sache. das man 1'al.ych 1) vnd valscho
pfennynge vor der stat in syme vorwerke VIII} in syrum
vyr, pfeleu vant lien v/lUch 2). do his her is tylgen
vQde vortylgen. des wolde man yn nycht ,'onvyscD is
en were myt symc wyssen geschen.
1) "Iascb, A. - :0 So in A, lebll in Tb, Ber!., C.
Llfl. Das recht. Hyr vf sl)reche wir VM eyn
techt. das valsch 1) adir valsche pfennyuge yn Ei)'nem
vorwerke adir yn synen '"yr I)felen geHmdClt synt. Be-
schul,liget man yn dorumllle daz is ym wiss('ntlich
y
gewest. Vorsaehet her i!l. so mag her des n,
!('hultlig
w('felen vf den hilgen. Bekennet lier iso I!;O i:al her
dorummc Iydell dael eyocs velsc
ercs recbt ist. v. r. W.
1) "Iascb, A.
LIV.l) Von elage. Abir hot ir vns gesc1uebin
11180. der vorgel'prochen sachen hat her sich in eyme
sitzeuden rate vrul der stat in ere genade gegeben. Nu
l)itte ",yr vch das ir vns eyn recht herwedir schribd
wes her Vlllllle dy sache bestanden sy. adir wy wir
das richten sullen. adir wy dy guatle sy,1 su.le.
1) M. Fr. I. I. 27.
LV.I) Has recht. Hrn'f spreche wir 8cJlCpp('n
vor ern recht. Alle dy "or /!."l'lwlIll'II
) stnrke mogd ir,
richten allSe sy hy vor geBchrc'hin "tcrn. nul b('kennet h('r
des das her sich deme ritte vnd in der !Stat !;(,lIadc
Kcgebco hat. das 6toet an veh v"d ir Mugel J!j blU
>>>
70
IIl. u. - LVII.
clor abe nemen 3) vnd Ir ploget BY l1Iynnpre'J adir meren
vnd des J
abet ir macht. Bekellllet Jler is nit'ht vlltlo
ist her "lIch nic/,( 4) von vch kumen. 1i0 mag hel' syn
vDschuldig werd('n vi den heylgell VOll r
chtes weyn.
1) 1\1. Fr. I. I. 27.. hier abgek.iir"l. - 2) ge"urlen. A. _
3) fehlt ia A. - 4) fehlt in A. u. in ]\1. Fr.
LVI. 1) Von c1aee. Yorwel't me Jmbit ir vns
geschreben in also get';lIen worten: Ex parle C"llSU-
111m Ci"itatis gl"gmtie CMSlIlibllS et s'C/lClbims Cillila-
tis W"lltisl. sa/lltl' ]1"l'11IisSlI 2 ). \\'ir hpten vch nocb
vmme eyn recht orteyl vf das er8t('. "nsir here' der t
hCl'tzoge vnd vusil's hereu dpl! kouyug('s hOllerichtcr
troten vor I'echt vud habon 011(,11 dy vOI'din,t('JJ saebelJ
dy in deme amJirll bryfe gcschrebill "yn tim deme sei.
begen manne vusinno burger
e'.-ordirt vnd haben yra
eyu l'Ccht Ol'teyl heYlSsen teylell al!i,o. als sicb der'
selbe man tzu gerJaden vud in des rates Tnd in der
stat genade gegehen hatte dCl" sach('ll. weune uymant
denne got vud dy herren glItItJ" tun mogpn. vnd dy
I
.achen Iyp v"d Ipyt vnd gut vlld el"C antreteu. weil her
kegen den hprr('n dorulllmc bestauden 8Y,
I) ]\'1, Fr. I. I. 27. - 2) So in 4. H., febll aber in C. Th..
Berl,
L \'11. 1) D aB re c h t. Hyr ur I'Iprecho wir Bchep-
)en vdr eYQ r('cht. ß(,Bchllldigct d(,I' rat yrre bllrger
eynen "mme bruche dy h(,I' got;lII hot, Jwgen der stat.
vnd gebit her sich dunmnuc yu ('re genade "nd neme..
yn tzu genaden vnd IiIY mo;;en wol gllode tlln. g('lwllit
icht dorahe. £1o hot dur h(!ft
oge atlir des kOllynges
houeril'hter nicht an. Vlltl her is d('n heron nicht dor-
unuuc bestanden das 'I('r sich ill dN stat gllode g('ge-
b('u hot. OUt'h wyl der hpI,tzog P adir (l('r hou(,I'ichter
des konYIIge8 den man nv.rn IJllr
"'h' icbtis beschuldi-
gen vor (VWil'Illf') gerichte. do sal' her yn nnme ant-
'
ort('ll vnd sy sullen von YIIl !Ielllell das recht von
,echtis wey.n 2) Vlld "'ysset das mallllich man gnade
*un mag alle dy hr:rclJ. £Jas das reebt ist. das betzugo
wir myt vllsirrne ingesegil.
I) IU. Fr. I. I. 27. - 2) Da. fol,ende febll' C
........
>>>
m. LVIII. - LlX.
LVIII. 1) Von c lage vmm e SclJ111t bus
e n
dynge..:. BecJayt eyn man elen andirn "01' dem rrb-
richter IJU8son d,'me ro('ht£'1I dynge- tage "mme gdt das
her ym
cJollhit llahe une gf't.li'g ,-ilde 811(' hYJIlJimYI"se.
dl
r richter hC8ch('yde l'n 'Il'ple yn daz ne8tr gdwgrte
dyng "01' ,Iy Rchrppcn. Der alltwortrr setze eYllen
burgen df'nle ch'gl'r. flOch elrs ril'htl'Tes be!lcheydunge
komen Foy beyde vot r('C'ht df'r Alltworter vnde ,1,,1' ele-
g"r. Vllde der e1('ger spfl'ehe ,kn burgrn an das her
ym gestelle den man "
l' dl'n h(')" gclohit hatte. Ist
denne daz d"r burge nnhvortellde bekennet elas her ym
gdobit hat tzu 8tr'lIrn. vnd mnge ) n nicht gestellen.
vnd hekennet ooch der henumeten e1age. al!e vor gc-
schrehen stl'l'!t. 80 ilOt drr hurge in ,kr elage gewun-
J1e
l. also dnE her das geIt ytages bctznlcn 8nI. noch
dND mole. das her das gclobrde bf'k
lJIte. V nll 8prieht
der elcger ym vorbas tZII vrußle das getzog "nd hyn-
,dirnY88e. '!a
, ",allICI' bl'wel'l'lI vud h('halden ,'f drli
hilgen. "'yl abir der hurgc der lIlag das mYllrf'O myt
sy/ne eyde. ce der elcger synen eyt tut. Vnd was do
,'f deli hilgen bewyset wirt. das sal her oueh ytages
bebalen. vlld sal df'me richter olleh geweUelJ. v. r. Wo'
I) Si)'. Hf. 9.
LIX. 1) ,,. on elage "n ,I gesteHen eyn cs
"m an ne s. 'Virt eyn man heelayt duz hel' bU8se'n dynge
vor dem richter gclobit Ilabe eynf'1I m
1II vor rf'cht tzu
stellen. '"mI is nvcht benmnet wonimme her yn gestel-
len slIlIe tzu rel,ilte. so, haben sy' sich an L(yd
n 'sy-
ten vorsulllet. Hornmme mag der elrger nicht b('uan-
tes gut gewynrlf'1I ,"f den geloher. "'lIndl"r der burge
der do gf'lohit hat lIIlIS "'\V ( ren. das der Illan aue
S!}IIf?1I tl';//ClI 2) Z'1It1 a1le S!}IICII 7"ut!}m 3) cutkomen sy.
das her s)'n nicht g('sfeIlell Illogf'. \. nd en itst dnmC"te
nyeht los dcs gplohedes dar. her lu-kallte. sundir her
mus tcydyng,'u nocb guuste des c1egers vude lIlocbte
her ,'nder des den lIIan gestellen dtt. her i$ bc1.-elllle 4)
cIa.s snl der ele
er nemen "00 rechtis weyn. Y Ofl!i&-
11
,
>>>
72
m. LlX. - LXIII.
chet her abir des gelobdes. 80 wirt her vDschuldi... alse
re
t
t 0
J) VIII. ssp. IIT. 9. - 2) syne wyllekol'8, TI!. 11. n"l'l. _
3) 80 in A, feblt in C, Th., Berl. - 4) 80 8el'l., leblt iu
Tb., C., A.
LX. I) Von clage vmme schaden. Becin)'t
eyn man deli andirll vmme schaden den her habe dor
abc. daz her ym syn
elt \Of sYllen henumetell vlld ge-
10hl'lNI tag nycht hebalet hahe. Der anhvorter darf
ym nicht vlllllle den schaden l\lItwort(,lI. Is en sy del!no
das hcr da:z ouch gelohit hahe. ab her yn vol'tzyhe
ynd(' her des
('t7.0
e8 schaden neme duz her ym do
vor vol tllll w('l1e abc tzu I"ichtellc. bekellnet der gelo-
her des so sal ',er das halden 2).
J) 1\-1. Fr. 11. 11. 17. - 2) Cehlt in A.; Iehalden'; Th. a.
Derl.
I.XII). Von clage vmme geH. Ollch W('r den
3mlirn h('elayt \')U1Ue gdt. der "al d('me d('n her be-
c1a
.t ah her is hegert vml '"on ym h('ysehet hermIDen
iidir her('ytNI. is Foy \'on erhis w('yn adir VOll gcluhdes
\V('yn adir nm wannen das sy. do dy schult von kom-
'n1ert sy. v. r. \V.
I)
I. F.,. 11. 111. J. 2. 3., Ssp. I. 7.
I.XII. I). Von rouhes elage. Oueh wirt ('yn
Jmrgir hel"ouhit yn vremden landen adir wo daz FY,
\Vcllne ym das ersten tzu wissen wilt.80 mag hl'r ko-
mcn vor der sfat gerichtc. vnde 8al do swel'e!l vf den
'heilgNI das ym FOynes gutes alse \'il abc gf'l'OlIhit sy.
duz ym etage not 0 sy. Domf FOal ym der richter dir-
louben "Y" gl'rufte. so mag hf'r c1agl'n ('yne balltbaftigo
tat. en g!'schit des nidlt. 80 mag her is clagell tZII
dryn ,IYlIgl'lI. nllI swerl'n al!'e hy vor geschreb('n !"feit.
,'nd mag dl'one ''"01 den rouber in der stat geriehto .'
11Cyscben '"lIdc do von"esten. v. r. \v.
I) So;p. 11. 2S. 64. ,
LXIII.I) Von $'ebuIt do man 8eheppeD brife
CI b ir hat. Bcclayt eYD man deo &owro vor gerichte
>>>
DI. UIII. - LXYI.
73
..I
"mmc echolt noch todir hant. adir dy man ym !'Iclbir
I!\dmldig were. "lide fzoge ym t
u myt eyme schep-
I)('n hrife. der vor t!il 2) ndir vor kortzen iaren gegcben
were. ill deme ollch tzwene scheppen fzu boleti 3) stun-
dl:n g('schreben. Spricht dorkegen der anhvorter das
dy schillt betzalet sy. "mI vorgolden. dy in deme scheJ1
pen hryfe stet. dortimme lIlan yn anspricht. daz sal
her hf'W)"scn sf'llJ driUe vf den hylgen das dy schult
befzalct 8y. Tut her dae. so ist der scheppen brif ge-
lediget vnd m:1chtelos yon rechte. wedir dll8 recht habo
wir eyne willefcorc.
i) M. Fr. It. 11. 9. 10, - 2) tch, Th., Berl.; euch, c. _
a) beten (boeten) C.
LXIV.l) Von vorgoldener echult vnd t!chep-
ppn brife. ߣ'clayt eyn man den andirn l'mme gelt.
das her ym gehlbit hat tzu gebene yn gehegetem
dynge. Vlld hot des eynen brif "on den scheppen fzu
orkunde. \Vil yener der das gelt schuldig was bewy-
sen myt syme fI'ehte \'f den hilgen seih drytte. dy das
gescC'n vnd gehOl't' haben. das her yn deme gelde tage
das gelt vorguld('n hahe. dC'n ersten pfennyng myt demo
letztNI. so wirt hC'r des ledig vnde los. v. r. w.
1) 1\1. Fr. 11. 11. 9.
f)XV.l) Von clage vmme schult noch tod ir
h a n t. Bedayt eyn man den andlrn vmmc echolt noch
tl)(lir hant. her sal dy tode hant henumen. vnd wenno
her dv benumet hot. wy her denne tzu dem andird
dayf. "alf50 mus man ym antworten also recht ist;
1) Vgl. G. tOt., M. Fr. 11. 11. 10. 12.
LXVI. 1) Von clago vQlmc gelt 2 ) noch todir
hant. Bcclayt ('yh man den andirn vmme gelt noch
todir hant. '"nd wil yIi des yoren noth rechte. daz mag
h('r tUII lilyt synes cynes hanf vf den hilgen, ab ia
yener gMtatcn 'vii. Spricht abir yener her en wisso
vmme d
s gelt nicht. her sy is vnsehuldig adir habe
ym vorgulden. das mus her 6weren vf dOll hil&on Kelb
8ebende.
J) o. as., Wb, 67. - 2) .dlolt, A.
10
.
>>>
1
m. Lxm. - LXXI-
.
LXVII.1) Was tode hant heY88c. Tode hant
hnv,lJset 2) das.' das eyme manne syn "atir adir syn
brudir adir syn mog ",er das 8Y irsturhen ist. des
erbe her nemen mag. vnde wen denne hf'r beschul
c!i
et. der mus des vnschuldig werden selb sybende.
Das sl,reche wir scheppen ,"or eyn recht.
i) 1\1. Fr. 111. I. 12. - 2) heyset, A.
]
X\'III.I) Wo eyn bnrger den an dirn becla.
gen sulle vmme gelt. \Vo tzwelle vnsir bllrger yn
v"sir stat rechte
yt.lCn. do eyner den andirn beclagen
wil vmme schult. IICI' mus das tun vor syme richter
iu der stat vml andirs nyrgclI. v. r.'
J) Vgl. Wb. 28.
LXIX.I) Der myt getzuge dayt. Claget eyu
man vor Herichte m} t getzug('n vmme ,.yn gelt. da8
mag her wol behalden myt erhaften IlIten. dy vnllor-
worfell synt. also werden ollch eynem manne syno
'getzuge gcteylet. des bat her tag «!ry vyrtzen ,weM 2)
J'Jr v"""e '''ag /wr J.:IJSC" ''!f''hen ,wel,t 3) welche so
her '\vil. t
u dpme nehestell dynge. alse veITe alse ye-
ner I!oJlricht her sy is vnscllUhli
. Spricht her abir
her habe ym vorguldpn. 80 bricht her ym syne ge-
fzllge. (las IOns her volbrengen 8elb drytte vf den hil-
gell "'!I' er/lUften bllen 4).
I) M. Fr. 11. n. 12., Ssp. 1;. 62., 6
. _ 2) tag", A. - 3)
So in A., feblt aber i,. C., Th., Berl. - 4) So in .4.. u. D.t
I..Llt Aber in C., Tb., Derl.
LXX.I) Von c lage vmme schult. 'V elch man
df'n allrlim vmme sclmlt beclayt vnd gewynnet her dy
rnyt notrechte. das mus 'her des sclben tages gelden.
"nd mus deme richter gmvetten.
J) G. «It., vgl. )Vb. 91.
LXXI.l) Von clagq vmme 8chuft. Wirt eyn
man bedayt vmme schult. vnr! bekennet her der schlllt.
fIO flal her ym by virtzen nachten gelden. Engildet
her ym denne by virtzen nachten nicht. 80 hot der
richter syn gewetto gewunnen. so aal her ym gcbyten
.
1-
J
I
.......
>>>
m. LXXI. - LXX1a.
15
tzu geldcn obir acht tagc. so ßebutct her, Y111 obi.f
dry tagc. so gebutet her ym obir den arulirn
tag adir nacbt. gebricht bel; ym das. 31se dieL:q
gewynnet der richter syn gewette. vnd hot Iler de'4
gcwettcs nicht noch der sdlUlt. her v,.o"net 2) syn ge
}Verc. das ist syn IJUs. Hot ller des huses nicht. her
tut yn tzu 01$0 Kelwu?m rec/ite 3). wo
o man yn an-
komc das mall yn vfhaldell sal \"or dy scbult. vnd vor
daz gewette. Wer yn boben das hcldit. dcr wettet
deme richter. '
]) O. 64., Wb. 91.,
I. Fr. 11. H, 13! - 2) So G., aber
A., C., Tb., Ber). habeu: mauet, 'Vb. hat: bek.üwwe
t. -
3) miuebauue, G.
LXXII.I) Von elage eyn es vals ellen bryfes.
Oueh Iysse eyn man demc andirn das, dyng geblten
vnd kUOIligen. . vml heschuhligete yn vmme eynen val--
sehen bl'if vmme schult a(lir v'mme eyneu Hcdebroeh.
vnd queme her tzu deme dynge tage "yeht vlld \'or-
antwortc sich nicht. so bette dm: elcger dy sacbe do
ym das dyng vnulle gclmll(liget were vf den man' be.
halden vnd gewunnen by2) v.yr.tzen .welltel. 8) tzu II'Y'
stene vlld tzu, reytelle. vlld ir15tet der clegef
lIe SYII.lt
clage vf deli lIelbell, man. daß her yn ,in gerichte iruol-
get bot myt rechte. vud des getzug hat an deme rich-
ter vOll an den scheppen. Dy vyrt
eu tage. acht tage.
dry, tage. vnd y tages. so sulde man dem manne syo
eygen vmme dy sachc. dy vf yn in gebcgctem dYlIg
gewunnen ist. HOnen. lIette ber (les eygells nicbt in
deme gerichte. so sulde mall yn tUII i'l ('!JI/en '"!Jlte
ban 4). 'Vo yn denne der c1e,ger anclueDlc. der mag
yn wol v(halden vnd hyndi1'll ane) gericbte vor (ly sa.
ehe (ly ber in gebegetC'Dl dYlIge \'1' YII gcwullllell hat.
vlld ber en mag is, "ycht vIIschuldig werde 11. dy ge-
\'o'UllJlene schult mus, her gelden. ,\'IIlIll
den Hede broch
mag man obir YII richten. alse obir eynell vre(lebreeher.
dcr cleger mus abii- sclh sebellde }-f yn J'weren dall
ber des vredebrocbes schuldig sy. 80 iL;t her vor\VulI
den vmme den valschcn Lryf vud man mag obir YIJ
htcD al
e obir
ynen vcl
cber. Der deßer lU11 a"i.ä
>>>
'7G
m. Lsm. - LU..
.elb .eben"e vr yn
weren
das lIer des valschen hry-
fes schuldig sy.so Ist her des obirwt",den 6). Hctte
ab;r der cl
er !In 6) vor gerichte ny br9cht vnd yn
IIlIst voJ:" gerichte' 1I!J 7) beschuldiget "!Dille den vall'chen
11rif
cllIIlde adir vrcdebroch. so mag her yn 1lOch 8) dor.
tim me bpschuldigen. Bekennet her iso her sal Iyden
das recht. V ors
chet her 113. so mag her vnschuldig
erdcn vf den' hilgen von rechte.
I) 1\1. Fr. 11. 11. 13. - 2) hynnen, A., Bel'L _ 3) tage",
A. - 4) Izu mele haune, A. - oS) "Vorwllllden, A., C., Derl.
- 6) hel' ahi.. deß
ele.., A. -: 7) oic", al
ul, A. - 8)
ocb, A. ' ' .
L'X.'XIII.l) Von cyme velschc.r eynes bryfes.
Wyrt eyn man begrifeu myt 'yJlle valschen bryfc deo
her gemacht hat vf gelt. adir vf eynerf andirn man.
obir den sal man richten all'e obir eynen vclscher. al!
b,c
deli obirlzugef 2) wirt al8o, tccJd ist,
I) M. Fr. 111. T.. 4., -:' 2) T9rlzll
et, A.
LXXIV.I) Wy eyn nan syn ingescgil vortre-
te n mo ge. Eyn man mag sYllcs ingesegils entgeyn '
eyt sync,iJ eyncs hant. atso das her sal swefcn das
.Y
ingesegil ny myt synem w.ilI,)!). "nd ane syne \\1i8-
.ellschan an deB bryf gehenget wurde. Abir l.Jef'chul.
digci Dlan yn myt gctaugeu. so mus he.r is eDtgeu
myt
Jetzugma ilclll dryttc..
1.1 "'gI.,
,sp. 11. 16. GI,os,se..
.XXV.l) Von iuden c1age Vßlll1e geH adir
\mn.e ,'ngcrichte. Bedayt eyn iude eynen cristo..-
lien 11lan vmme gelt. des mag d('f criiitene man deme
i,lhlell cnt'gen vnd syne vnscholt vortreten myt sYlle8
eynclI 'aallt vf den
Hge':l' wen
c keynes iuden eyt
\'inmc gelt obir
ri8te
c IÜto g,cet. vl/(le hyn iude vmnu,
g('lt 8WC-rl'1J 2.) mag. Allir lJcclayt eyn iU(le' eynen eri-
a;tellcl\ Dllm vmmc' vngel'iehtc &b-e villllle kamp" wun-
CII vnd lcmdcn "dir vmllle totf'lag. mag eyn iudq ey-
y
ri..tell.e
milD .yn". vredehrec.her kI vrYIlc:h8l' tat
......
>>>
m. LXXV. - LXXIX.
71
et.irwynden glich alse eyn cristcn man tUD mochto
myt sechs cristenen mannen gebugen. v. r.
) 5sp. IU. 7. - 2) eyne
c:ryi$tenen man obirtzngeD, A.,
B., C.
t \
LXXVI. 1) Von c1age vmme wybes anspr
c: h c. Spricht ouch eyn wyb eynen man /lU vmme gelt.
des ist der man nebir tzu entgene wenn.c sy yn obi...
(zugen moge. wenne keyn wyb mag vmme gelt keynea
man vortzugeq. Abir '"Olme vngCloichtc alse vmme
kampirwunden vnd lemdoo "nd totslag mag sy yren
rcdebrecher in vryscher tot obiJwynd
n. glich alse
eyn man tun mochte myt sechs mannen getzugen. Y. t,
J) M. Fr. 11. 11. 20. "",örtlich.,
f '
LXXVII. 1) Von clage vmme spylegcU. Be-
clayt eyn man den andirn vmme topp;1 spil2). her ist
ym nicht schulJig tzu antworten darumme. v. I. \V.
I) G. 107., Ssp. I. 6. - 2) spiljo!lt, Berl. '
LXXVII..I) Von tQPpil spite "nd uon val-
lichen wurfiln. Toppil 8Vil ist eyn, svi.I von mu
-
wiHen. wehn des spilcs IU8tct. der aal dy wmfcle "or
eseen. vndc sal sich '"Of trogcne hulen 2). wen ne der
richter sal obir topp;1 spil 3 ) nicht richten. Sundir dy
ratmanne dy in den steten synt. ely mogen myt der wi
_esten lllte rate 4) wol wmekore setzen obir toppil spil.
vnd ohir valsche wurfde vnd das stnren. ,f das i:1y
lute myt toppil spite icht tzu sere bel?che4iget werden.
1;", r. w. ',' ,
1 I) VgJ. Wb" 101. .,- 2)
ew",rn.. A.,
e..I." -1$) t9PpclQ..
A. - 4) den wytzigisten, Tb. u. Derl. '
'-
LXXIX.l) Von wette gelde. vnd UOIl byndir-
IIYSse by toppil spyl. \Vetten lute vmme wet
e
loufe mit pferden a.dir des glich. adir iv d£'w spyle
ymant den 'andirn hyqdirt. das ist eyn spyl
on, mut-,
willen. .10 en sal der richter nycht obir richten noch,
dy schepl-'en orteyl dor obir vinden. v. r. w.
J) Diele. CI'., f.lllt ia A. 11. Q.. Itelat eher In Tb.. DtrJ.. C"
\
>>>
18
DI. a.xxx. - P
UI.
LXXX.l) Von des knechte.. toppil spyl.
V ort0l'pilt eyn Imecbt synCIj bcren g\lf. ndir vorli'etze
Ler is. der here mag is wol wedir "ol'
iru myt rechte.
das her sich dortzu tzyhe alse recht" ist. \' ortol'l'iIt
her abir synes selhis gilt. ai/ir "orsetze
!,er' iso tlIJir
t10r corifd her (11 2). adir tzu welchil" wyse her is ge-
losit myt sYllem guten willen. der hCl"e mag dor uf
Dycht VOI"dim. welllle her h;t ym donon nicht )lflichtig
tzu a"twOl.ten '). 'Vil,t ym ahir "8yn l,Cert ntlir syl1
gut dnplicb genomen in synes hereIl dYll8te ane, deli!
knechtes scholt. daz mus ynl der bere gelden. do vor
mU8 man ouch deme hel"Cn entwerten nb bel' dar vi
claget. V. 1. w. (0
1) Die5fS Cal" fehlt in A. n. B." steht IIher .n O. 8Q'., C.,
Th. 11. Berl., "Si. SSI'. 111, 6. - 2) Sq O. 11. 5..p.. fehle
abea: in C., Th;" Berl. - 3) seldene
O. 11. S51'.
, I
LXXXI.l) Von vordYD tem I aDe. Bebcldct
eyn knecht syn. vo.rdync:t hm, '!f ItY"CD heI:Cn vor ge-
richte 2) do, en ist der here dem richtc;r keyn gewettQ
vmme schuldik. vnd das Ion sal her ym gel den Lyn-
nen dem tage. v. 1. w. "".' .-
I) 8sl'. 11., 32. 33. - 2) In C. Jaulet diese Slelle: ßpschn
..iset eyn knecht lieynen heren vor gerichte, um'!18 seyn "01'-
dynte Ion., '
,
LXXX:JJ1) Von vorclynte1U, lone. lleschl\ldiget
eyn knecht synen beren VIJIDle Ii'YP VOI'I]Yllct 10ij.. 'dall
her an syme Lrote
'ordynet Labe. \"Y vile des ist.
Vorsaehet des der here. so mag der kllecht Lehaldea
ken syme heren ''!ir 2), schyllinge synes v.ol'dynte
io-
nes vf d
n hilgeu tzu' eyner stunt VlUllljalf das nicht
'c!l'en in 111a,nchc, stllltt 3)., Ahir 81U"icht der knecht.
das ym der here me Iones schuldig sy. des mag der
erc vIIschuldig werden \" den, hilgcu. '.. r. W.
I) VsJ. C. 74., Ssp J. 22. - 2) viimf, .4..,
., C., Wb., _
8) 80 .4.., B., C. u., Berl., fehlt aber in Th.
I
'1
LXXXIII.
) Von de. knecbtca J'ordyntem
'0 ¥
'1.
c:heldc. eyo
pech
)'
,ordyoct lo!, d sy-
-4
>>>
m. I.XXX,". - I.XXXVII.
"
l1en beren t
r,!t) s'ChyJ1inge. dy pfennynge Rulten alBo
gut syn. alse eyne r
chte werunge ist UU i'lpyse 'koufe
io dem geriel te £10 her sy ge"'ynnet, v. r. W.
1) Viii. Wb. 78. '- 2) TulDf. A.. B.. C.. Wh.
l.XXX1\T. J) N otrcchi von vorriyntem lone.
Oueh besclmlt1iget eyn )mecht adir mayt _'l!Jnell 2) he-
ren des hl'r teygel!eh gN'yndc ist. ,-mme syn vordynet
Ion. vnr1e her ym r]Ps 1001!.:elil 3). M mag der knecht
adir mayt sYlles vorr1Yllten Iones hehiilden ''!ir 4) schy)-
linge ken deme heren ,'f den hilgen. v. r. w.
1) Vgl. Wb; 78. - 2) ereu, A. - 3) lougent. Derl. _
4) "ümf. A.. D.. C.. 'Vb.
LXXXV. J) Von notrechte vmme ierIichen
tzyns. ßesdlUldiget eyn man deli anr1irn vmme tZYlIs
adir Im!.:t 2) "Oll dellle kegellwertigell iare. Vllrl her ym
des IOlllent 3). 81) mag der cle
er (1ell tzy"s ar1ir paJ.t 2)
von deme kegl'nwertigell iare behaldell d deo bilgen
ken deme sachewaldcll. v. r.
1) IJAII Gegen(heil steh I nach IInsing iri M. t'r. 11. 1. 6.,
Ssp. I. 65. - 2) pa.... Deri., Tb.. C,. "bani. A. - 3) loya-
1.ellt. C.
LXXXVI. I) Von notrechte ,'fIlme gare kost.
Ouch heschuldiget eyn mall 'r1('n anrlirQ "mille syne
gare Aast 2). dy her gessell 3) hot yn sYllle huse. vlld
her ym des 101l/..'ent 4). 80 mag h('r syne gare kost
ken yeme behalden myt "'Ir 6) schyllingen d den hyl-
gen. Das ist ouch notrecht. '
1) M. Fr. 11. VIII. - 2) iarkost, 1\1. Fr. - 3) yessen. BerL
- 4) 101n"el. C. - 6) "ümf, A.; B.. C;,
LXXXYII.I) V I) n not r e c h t e. Irret yrnant desir
dry note eyne. gevellcnysse heren dynst ader beteuart
adir wassir not. dy mus her tzu iclichem dynge tage
,'orboten vnll bewysen. alle suchen myt syme boleti 2).
Der bote aal ouch dy echte not benumeo vnd bewy-
.en vf den Jlylgen. tzu yclichem dYIIgC tage. also lango
--
J
>>>
.
I
80
DI. a.XXDII. - KCI.
Ms c1aJ An S) der echten not ledig wirt. vnd sal denn.
tzu antwerte komen von rechti8 wegen.
1) Ssp. 11.7. - 2) lende boten, (J. - 3) man, A., (J., Qerl,
LXXXVIIV) Was echte not sy adir he1sse.
Ji:chte not ist dy in (lcs richteres 2) dynste i8t. ee dy
'clage yf yn geuellit wirt. Ouch ist echte not Sllel,-
tage 3). also daz her vor Iyhes not tzu dynge nicht
kommen CD moge. dilz Bai syn sende bote bewysen ,'f
den heiligen vor gerichte. Ouch ist ge\'encnysse echto
not. golis dynst vnd lJeteuart bussen landis. ce dy clago
vf yn komen ist.
1) Vg1. G. 138., Ssp. 11.7. - 2) 'ric:he., G., HIP' - 8)
.ic:htage, A, C, Derl.
11
LXXXIX.l) 'Vy eyn man syne
;Ic"'e 2) be;
\v y 8 e n s aI. Gebut eyn man deme andirn !zu dyngc1
vnd yener sich ißt des tages alse her tzu dyuse ko
men saI. so sal her synen boten \'or ym senden tzu .
dyoge. das her daj;j bl'wysen mag myt syme recbte vnd
daz yeller suchten ",ich sy. vnd tzu dynge nicht komen
en JIlo
e. tut ber des nicbt. so hot der. eleger syn8
clage vf yn gewunnen. v. r. W.
1) Ssp. n. 7. - 2) luc:ht, C.
xc. I) Von bcwysunge sychtume8. Lyteyn
man suchten sich der tzu dem dyoge geladen ist. dy .
wyle der man das bcwljsen 2) mag mit syme sende
boten. vnd das bewyscn mag alse recht ist. das her
tmcbten sich sy. vml von rechtir not nicht tzu dem
dynge en komen moge. so sal man das tzu rochte
von ym. nemen. ·
1) Ssp. 11. 7. - 2) beizogen, A.
. XCI. I) Von eygenschaft vn('
von vryheit.
Spricht eyn Dian den andirn an. das her syn eygen sy.
mag her syne V'I.;/te'1t 'l) bewysen myt getzugl'n. her
ist ym nehir tzu entgN10 wenne her is yf yn brongen
mog e . syne vryheit mus her bewy:st:n 3) myt dryen sy-
Der mutir mogen. vndo myt dryn syno8 yatir mogeD.
---
>>>
UI, XCI. - ]I(,IT.
j
,\
,
alRO das ,lier, sclhir flor Bcbendo
al syn. i. flynt nou.
w
n adir man. ". r. w. ,
J) 8sp. IU. 32. - 2) ,...aobei., Tb., Derl. - 3)','1'01 breit.
.:. l ea,.A.. "....' '., . '"
..... '
.
.' XCII
I) Wy cyn man "yn
n flon hyndir "le',"
tzyen mag. Eyn man mag wolsyuen son v"' tZ!Jen 2 )
der bynnen syme brote ist '''!JI s!JftCS c!J'Iis hallt. vff"e
firn heiligen. 1''"'et'andt'rd als,o das Aer swn-c. ,Im
dei
iJn vnshuldig sie der tat
). d
s ym geit an den
taals adir an dy hant. tZII dem drztten 'IIIole 4) mus
her selbir autworten. das en schadet dem vatir nicht
tzu 8Y1DC rechte. ab der son wol ,'or geellhvert hat.
,1) G.
9., 7.s., Wb. 76., 85p. U. 17., M. Fr. I. I
6._
2) bynder sicb tzyen, C, eines nUPßlen, Ssp. 11. 17. - 3)
80 in G. 49., febl. in A, C, Tb. 110 Derl. - 4) tZll' di'Yß
ao]en, A, (;, BerJ.
XCIII. 1) V;on deS tlOh(!8 V8 hoge t). Eyn
tnan mag wo) !!Iynen l'Ion YS tzyen myt synps
yn('s
tlaht ,.f den hylgea d
r Jloel1 byamen 8yme bi"lte ist
vndoratldirt. Illl!o das der vatir flwere das der Mon vn.
schuldig sy der tat. v. r. w.
, 1) 'n. 76., 85p. B. 17., M. Fr. I. x. 6. - 2) .. tzyen, A;
XCIV. I) Von vs boge des 80nos. 'Vyl eyn
vatir vor gf!riclrte Vii uylieu syneu 80u. der an sY1ne
brote h!t. wirt her ,-ellig an dem eyde Jeu bn- ..icht
,'Ol.kulllrllet an dem rechte 2) so ist beyde vatir vnd
lIou behaft in (ler etage. Abir der vatir mag sich ledi.
gen S), myt ('yme wergelde. . d3z synt adltzeen pfunt
p.lllndlKe pß1U1'1llKt! 4). ab dy sache an (len hals Ir!}t 1'».
Tryt abir dy t:ache an dy hant. so mag sich der vatir
ledYl!n myt eyme halben wergelill'. (tu synt nUn Ilfunt.
vud das gelt sal her geben deme clcgcr. vud di'ID rich-
ter syn gei\'ete. das syut v,yr 6) schillynge. Vndc der
clcger mag syn recht ,'orbaa ,-onlirn vf dyscn son. v.
r. w.
J) Vj!1. o. 7.s., '85p. 11. 6'. - 2) A, fehll in C, 'I'b., Berl.
- 3) entledigen, A, C, entledyen, Berl. - 4) B, febil ...
.Ja, 'rh., C, BerJ. -
) Ire,-', A. - 6) .ebr, A, U.
11
.,.1
fi
I
. I
>>>
8
ßI. xCY.
xCII:
XCV. I) ,Von voltzogencr eJage. Keyb maß
mag vorgeben in gehe
etem dyngc syne clage dy in
gebegetelll
YQge begliffen ist. d7 clage sy deDne vol-
tzo
en. Alse das geschehen ist myt des sacbewalden
,,'iIlo.wlJlNle 'ßyn vrede obir dy elage gewurcht wirt.
110 ist dy .sache volbo8en. v. r. w. ..I n., 1"1).
I) I!Isp. I.'
' ?, \ , Ib
xcn. 1 ) Von' schulern. Wyl eyn tmgrw!J'lze-
'er ,2) Ic'ye adir schuler dy gewundct werden. \1on cymd
alldirn tln{!,'l'I''!J'lClen
) sehnler
yner 1.:ampir I) wnIiden
clngen. dogen '
1J 1n!Jl tier wunden' 4). ' das' Snnl'h 'sy
tVII vor weretliehl'm gerichte. vnd nicht vor gel!!!tlichem
cridltC'. vnd der richter '881 das richten alse das 'echt
igt. ..
1) 1\1. Fr. I. 11. 2R. - 2) TIIgewygoter, A. - 3) Jr....wir-
dell
." A. - M ,So A, fehlt in C, Tb., Berl.
XC\'J1. 1) ,NYIR8Bt mag bekumme.'en eyneD
wcgevertigcn man. Ist is 81so. das eyn man be.
tCU'I'tc., atlir "YIIOjj koufes bUS8ell landis varen wil. vnd
ist Jaz 2) den ymallt hyn,dirn wil vmme 8cl101t 3) der
eil mag is n1cbt gctun. her CD rnUSse nemen orlob vo,;.
dellle 1'icliter 4). v. r. w. l
n '.'
1) O. 65., 'Vgl. Wb. 66., Ssp. n. 1. - 2) a1J, A. - 3) 80
in A. u. B., feblt iu C, Tb., Bert. - 4) rec:bt 'Vor .,....
,ricIner, A, 0., recbt 'Vnde orlowp 'Vom richter, C.,
XCVIIJ.I)' Von antworte eynes wegeverti-
g l' n man 11 es. \Ver sich tzu beteuart geschicket bot.
wirt der tzu dynge vorbotet. ce her VS ,tzyhe: 8yn8
autworte sal her tUII altzu haut. Ist ym ouch heren
dynst geboten. so ,;;al Jßall ouch tzu hant syne ent-
werte nemen. 'Virt her abir gevangen. ce der dyn
tag kOIne. adir wert h('r sich. so 8al her dy echte not
vorboten alse recht ist. v. r. w. I
I) 8&p. 11. 7.
, f
XCIX. 1) Von obirbu8unge cyn g!crichte
in dal!l 8ndir. Snl Dlan in eyme andiru gerichte ey-
nen
n vDgerichtes obirwyndcn. dtUi in vwinue.. se-
>>>
111, XCIX. - CII..
t1;t
bt
tJorclaget?) ist. das mU8SC nvir r.icltter.', vnd.c,
scheppen sclLir gct.zpgco i.n'
auwr gcrichtc:' Alle
nndir sachen .dy in gerichtc geschcn. dy JIIogin ',:wir
ri
Jel ;vo
e scbepPClJ, \uyt
rcn bryl'cn .adir sdLii gc-
U
D. ,ymJ, ouch vs ..ndirn F;criclttcn dy \'wirw-e gerichte
gHel "'YDt '8111me '8«'tzukeniucocmefl. Y. -1', J)(
jJ,' l' Mo Fr., W, Tm.J. -' a) iruJap&, Derl. . ,
1'"1 e
I) Von cla-ge vnd von eygenungo gutil.
th' geftegetem dynge. Welch man eYft gut hat daz
fm ge$
tzt ist t'm
ne' 11) schult. "nde e1ötset das in gf'h
gMem :dytl'gc Bise laoge' he8 das lllah ,m myt recllh'n
ortcylcn" gewßldi
yud geey
ot dnz gut vvr "r ll ßelt.
_ DOg,deooe domete tVD Ylld W\ieU W4U /aer wil:l.).
w. -T.- .w. J " . .'" I J'1
I) 55p. I. 70., - 2)
or, A. _ a) 80 .\
n, C, febll in
m, !J'''''.. H.....; "t- 11 rJ!l n lJ.: J
..&1 CI. Von 'Vorsnt'zuYlge
lIti8 lu vremdPD
la nd e n. ,. Keyn man 'mftg vor!1etzcn gilt VII' I;
holt
tlorumme her bcdayt wirt. das In dloWle
ri('hte "icfIt
lIlyt c.1or!J1fne "er ber:l(I.!Jt ist J) hf'r CII tu dehne du
VOI' dem gerichte do das ynne Iyt. v. r. w. . I
. I 1) - So 'n ,A, B
fehlt in C, Th., Ber!.
-(' 1
(;11. 1 ) Von,vord..etUngo. eYUC8 mllnnes leu
oywc andirn. m&,ono dct do buhet H. dcr s,tat
aerichte in eyn aodir gcrichte. Ist cyn Lurgcr
filchulcJßg, vnd vcrit "S dcr stut tj" dus la/al
) iu ('yn
nnllct gcrichte vf das man
.n i'l J,.w lze!jn/1/ysse 3)
"icht .en vynde in dct stat gNichtc. '1'0 mag Illau "'yo
flygcQ vod S)'n erLe bCiictzen myt gerichtc., ,'ud dtJruf
cla
cn vor dy scholt. vndc daz i,,'lr-9l!,'eJ), 4) du vor.
!: .r t W.. n w
.i I) M. Fr. 11. 11. 2., Slip. I. 70. - 2) Ä,
Der)., febJt in
.') ,:fb., C. _ 3) fehll iu. .A.. - 4) becrefti.- .4..'
CIIIa. 1 ) Von yordcruogc vf da, gut do von
eyn mau tz u het 2). F Cl'et f'Y" 1I1CUJ VB ,J,.,. 1S1(l1
kJ,.,. 8!1" goet Vfld syn e,'be tzu Jt'1U erst",. b(',
utzf
t beda!}t. c£.-r I;al /I!JM IS
/'olt ul 1;;'11 mule I:.u
--
>>>
..
.
111. CIII. '-
.
I
I
'"
tJtw ilortu. lra1J...,. lind dornach ',]'1 ' and;rn' altzlJ i 'm.
ycltcht!1' da3 besetzt vnd becht!}' Aal. .
. .11-. ,,1"1
I) M. Fr. 11. n. 1., Ssp, I. 70. - 2) In A fe\Jlt itiese '(Je:
b('r
dlriff, IIml e. steht der Text des Cap. 103b.; in Tb: u.
.J Derl. siebt zwar olllge U
bers""..., 'der Text .be. iat der d..
Cup. J03.b. l'IlIr iR 8. befiDdea 5ida der !tie. ,eliefe..q Tex,"
Uß"). Von tlag«' vf malmes gut"). Vcret
.YD Illau V8 der stat ir, vremde lal,lt syues ko,ufcs. vnd
led gut vnd crbe iQ dür stat. dy wylc der man
UIi8
lalldis ist. so cu mag nY{llant vf .yu ,Hut noch vf syo
erbe clagcn. Der man d.er Dlag wol do wcwr aprü';
chcp. wellne her wcdir tzu lan
e k\UJllllct. v. r.
.) ()je.«: Ueberlcllrilt befindet sich' Dnr in del' HsoIor, B, l1etI
Text liefert die Tborller Ibchr. uDler der Ueber.c:\Jrift, d,.
(J1I!,ilell(l IQ311
. .1. 10. I _, t .1 , .
CIV.l) Von flatzunge gute8 ingebegotem
dyn ge. \Virt eynem rnallUo oyn Cfbo gcs
tzt
n gehe-
getcm dynge vor tzehe,. 2) m&rk das hunde,.tir ,3) aclir
mc wcl't ist.
'nd das alle dynge tagu "fbu,tot al80
recht iöt, vlld das seihe erbe adir' gn t ym geweI.1iget
vnd gc«'ygipt wirt lJIyt ..('('IIte.,' So JUag her das 'g\11
vorkouf,.n adir IJ('baldclI. vDdo vork;onft h:r iso so lIIag
is yener des das erbe was h.'1,mtm iar vnd 'tage C) le-
egen vnd losen wcdir v{lr das gelt. do ia VIKme vor-
kouft vnd vorclayt ist. vlld vor kOllt. cM8 8!J"t vr
de;.
pftn"1J"
e 6). Ahir vorkouft der degcr das erbe vnd
flOJ.rt!!lcl,et G) 18 8n mag is yrncr noch vsl{'(li
en vnd
losen 1') vor (1y pfrlmYlIge hynue iar vnd tag('. VO
ll
Dwt her is abir dali her ia hyrmcn iar vnd tage nicht
ledig,.t "lItl '(lait 7). dorooch CQ lUag her is nyeht ledl.
gen vlltl IOBC1I {). v. f.
I) Ssp. I. 70. - 2) ey,\e, A, C. - 3) t:r.wPJ'ger, A, c. :!.
4) fehlt i. A, C', Der..
I) 80' in 'A. 'u. n., 'fehlt üer in
C, Tb. u. Der.. - 6) ...ergipl, A, c. _ 7) fehlt iD A.. 11. C.
CV. I) Von vorkoufen gehulfcn IJhande8
von deme richter. J!"steit cvn man vf den andirn
,lIe flyne tage VJnßlr gelt 1\1/110 r
cht i/llt. vnde man ym
pf."dc, dorumßlo hilft (zu erlte amr tz:l \'a.ucler halte.
>>>
111."1 CY. ..;... CVIII.
85
der en darf des prllßlll's vnl'has 010 tiicltt' vr byten.
8undir man f!al ym dirlouben von gerichtes halbe..
das her is vorkoufo adir vorseh:e. vor ayne. pfennyngo
vnd vor redeliebe kost. v. r. w. 1 ·
I) 85p. I. :"J. ' r
CVI. 1) Voq va.rs.a,tzungo vnd, VOll g,eeyge-
tem erbe, Iru
rdirt eyn mau de
",mlirn eJ;be.
lsQ
das is ym gewaldiget vnd gecig11,1t wit't \:er gcl
,dl\
D\ag her yn tzyhcQ adir is vormytcp. Vud \Vi
yene
dCQne dem d
erbe
bgeclayt i
t ,doruQ.ch iu rcchtia::
uyt d,a
erbe losep, ,. :pcsir ,der i
ircluyt hat en, dar(
d
nutz noch b.yns
n. f!Y"IC, fjelde nicht abclcgclI
noch abeslan. wirt Q,u,ch eyme Dlyt willen eyl,l erb..
ges
tzt vo
gelt. hot e
,darf d,cn'lUtz 1,IO
h den tZYll1iI.
uic!1t abc,Jan. is en sy deuQe das. i5 royt pu. vor
c-i
licb,yde\l werde' r v. 1;. w. "H
I) M. Fr. 11. 11. 4., 85p. I. 70. - ( ::
CVII. I) Von a,becla
un
e 'er-blft vnd guteR
cyve
manne, (ler bussen landis ist. "Tirt I'y-
Dem manne der bussen landis ist VIIllIIC koufclllichafl
adir andirs gewerbis. syn erhe adir sy" gut abegeclayt
vmme scholt. der mag sich do wcdir dartzti fzyen vnd
vortreten bynnen iare vnd ta:;o;o.. noch de
tzyt alse i8
ym irsten wtssentlioh wirt das 8yn Mut vorclayt ist.
Adir bcr, sal swercn das ym (Jas Jlit-ht 0 wi$scntIlcl.
gewest sy. das ym syn gut abe goclayt wtrc. v. r.
, I) 85P,
70.: M. Fr, 11. 11. 3. . f
CnII. t) Wy vnd wenne man sich. s
tzyeB
moge bu gute "nd tzu erbe vnde tzu bes,-c.
rungc. IrclageD Iuto. 'cync8 Jl,la.llnes c{be. vlld vorkOlI-
(CD ia vor ir gelt. tzu dem ctbc TAogen sich 1Iy lute
Dicht tzyera. dy 'vC den maD ir gelt inordirt han. 18
en sy deODe du sy dy besscrunge 111'8 ernis bYIIIII!1I
iar vndo tag myt gerichte besct'4cn \;11111' QUch irc1aae..
"or r?erichte. v. r. \'11.
I) 85'. I, 70. .
Ir
I .
4.
--
>>>
86
m. CIX. - C
CIX. I) VOR -vronunge guUs. DM 80 eynom
manDe lIyn gut gevroDet wirt., also dicke
I
e her Jill
v.ßde YD geit alse dicke mus ber dewe rk'Mer wetten,
dy vronl.'. 18 en sy deuno ruyt rechte aha gcOOU1CII. ,
I) W1J', :»4." &V. I
70.. 11. 41.
CX. 1 ) Von der '1'rone rechte. Wirt eynem
manne lIyn gut gcvronct myt rechte. dll8. sa"y
r"e-i
lIitzen der is in dy vrone gebf'or:1zt "at myt rft.r"tn.,;Mi
dr!J tage vnd nacht 11). ber sal doryu'ie esse" tut"
tr;n"A:t!1I I) vnduslofen in d('r vronc. DmtJOcli-sal, her'
dal!! gut vf byten tztt dryn dyogen yniJ;lIl
t: oMt 't'frtZf!ctt
tage 4). tzu «\em. virden'dyngctml ym det' rleht't't""ryde'
dorobir wirken. vnd sal is, YIJl 'eygf'0ffn
..
,t der sehf'r
pen ortcy1. vorkouff!n mag 'her :Iit jfrture 1üyr'1Vjll
lt-
iI-chaft.' loufet.ym dennc Icht "ob
ry'g.' her Mol' 18, ye!MJ1
wedir keren. gebricht ym aMr: hei' ,'otdir;, alJir'
_I
bcu 6) von rechte. ' , .. .11 .,
.J (I
I) O. 46.. 8sp. I. 70. - 2) So I
A. B. U" 0..1 I. 'rlt. u.
Berl. lautet der Satz: der 15 in der "rp"e dry t"Ge, ""d nacht
Lat. - a) feblt in A. C. Berl. - 4)' uacht. A. -
) '-tÜre
haz. 0, . I .... "I 'IR
, ,"7 .... '11 ,iI.,
CXI,I) Von eyme abebun.nygcD .UHID:'}
der, do. erbe vnd gut hyndör ym leßt. Wirt ey...
man abctronnik vnd leth bYDd
l), YIU.
be v.w. gAAt,
doruf her tzYIW hat. vnd blyJ.d QUch »UM, di!{\ l¥tcßt
IIchuldig., Der mau wurde vor
in tI!J JOlgt ,
) do .IUall
lIich lIyn vor8ege vnd IY"'8«!; Bich ujch
. vyndcu. po('h
weide lIyn gut nicht vorUl.tworl,'n 3), 80 mogf'n (Iy. dy
do tzyns vf dem el'be haft
adir dy tute deli her tzyns
IIch,lddig ,blyben ist. vnde ou
h Doch lIyner .bo 1IIChey.
dunge dirvordirt haben.' yren 'Vromcn gosd\aflcn .lf.'t
deme seIben erbe sich des' eriis Vnilf!'J'WlJlld
,...,f)
'fIlOgna i8 tJorlrarvffen 4) ydocfl 6Q hut der .abetnIllDY
man dy losonge an dem erbe by iar VIW tage ,"ota: der
1zyt ahle du erbe VorJroufet wirt. v. 1'. W. ' ;
.14 (.. .
1) M. Fr. 11. 11. 3., 55p. I. 70. - 2) A, fehlt tn Tb. -
3) euIWerteu, A. C., - 4) So in C. luhlJ 10....
>>>
IIt an. -
IL
87
. CXß. t) Von burgeschaft. Wo eyn II14Q burge
wirt. vnd stirbit her syne kynt en durfcn nicht v9r ya
gehlen. .
I) Wh. 117.
Ssp. I. 6.
'f"gl. 0.92.
I CXßJ. I) Von dem 8e"i
en. Wirt eyn man
Imrge \1r gut. df'r burge mus das gut selbir gelden.
vnd mns das
olbrcngeo das is vorgulden sy.
I) 'Vb. Jl7., ssp. In. 10.
CXIV.l) V 8n bttrgcschaft Vmme vngerichte.
'Ver 80 burget cynen man vmme vngerichte Vor tzu
brengen. bb hf'r yn nicht vor brengen mag. her mUs
II 1Ve
lt geben. \'Jld cn schadet deme tzu syme
rechte nicht der yn gcburget hatte. vnd man en mag
keynen mao voruc8ten. is cn gec ym denne an deD
hals adir an dy hant. v. r. w.
I) V fll, G. 90., '''ho 31., Sap. IlI. 10.
CXV.I) Von btugcscLaft
nd non wergeldis
rechte. Vllde man eil mag keynen man hogir twyn-
gf'n burge tZII setzen. wenne alse syn wergclt stect.
ys en sy delllle \nmle gelthaftige schalt dy grossir sy.
I) G. 54., Isp. U. 5. JO. 15., 111. 12.
CXVI.I) Von burgeschl1ft eynes manneS ab
an ym icht gucllo. Gcloubit eyn maD vnd wirt burge
vor gelt f,il adir wenig 2) vor ymando in sulchir wys
ab an ym kM geschege vor den her geloubit hatte.
\'nd bellumet her nicht hes\'ndirn synen tot yenes vor
deo her golobit hatte. das man yn vor recht nicht mag
brengen. 80 ist her dcs gelobedes bestanden. v. r. w.
I) Ssp. JJI. 9. JO. - 2) fl!hlt in A. u. C.
CXVlI. I) Von Lurgcsehaft geldi82). Setzot
eyn Ulan burgen vor eyn golt tzu betzalcDdc vf eynen
benuruetell
. nld betzalet des nicht. so sal man yrst
UJi'l'rechen dome 8elb 8chuldegen ab man yn geha-
beN mag., wcs ym dOline bruch wirt vnd syn nicht ge-
"'tbe.. wag. d
al her deoDo dem burgen vmme tzll
,
1
--
>>>
88
m. CXVII. - cu.
I
IIIprechen. der snI das halden. du ber' gelobit bot. v.
r. w.
I) ISsp. I. 6. -
) .eloLdel, A.
CXVlIt 1) Von ge,reytem gelde gclobit in
(l:ebegetem dynge. Gelobit eyn man d('me andirn
in gehegctem dynge scbolt dy her ym schulrli
ist.
tzu bereyiene myt gereytcm gelde -vf eynen benumeten
tag. des der richter vnd dy stheppen ym ges\eyn.
Wenne der tag kumel 80 8al her yn bereyten myt
p;ereytem gelde. al8e her in gehegetem dynge gelobit
hat\ dea her volkomen mag. alse vor gesprochen i8te -
",nd der c1eget" darf douor nicht nemen wenne gereyt
gelt. her
n wellc denne das tun myt wyllen. Also
"aMe
) wir das. v. r. w.
,
I) 85p. I. 70. - 2) hahe, A.
(;XIX.I) Von gelobett'm gelde myt gesamp-
H r hän t. Aleyne eyn liIc1mlltig('r der eyn geit schul-
dig üt!1) myt synl'll burgen myt gesamptir hant vf
eyuen bCml1llptcn 3) ta
geloLit hatte tZII hetzal,en. v!ld .
des nicht entat ,'nel \'Or das gelt 1I1yt (1er flant geent.
w('rt. "nu in der hallt/lafte 4) gehaiden wirt von rech-
ti" wey... ydoeh sullen dy Lurgen von deme rechte
nicht gevr'1et 6) syn. das gelt 8)' denne beb:alit vor
das sy gelobit hatten.
d
J) hf, Pr. Ir. H. 8. 9. - 2) feblt In A. - S) namhaftijed,
A. - 4) hoftll, A. - 5) lebnrsit. Tb.
, CXX. I) Von gelobetem gelde ane getz#)8
vDd aue hyndirnY8se. Ouch gelobit eyn man dem
alldirn gelt tZIl
('be..e vf eynen Lenum('ten tag ane
ctzo
vml ane hyndirnys!lC. ,"nd vor allir an8proche
vcliche8 manne8. "nd b('kennct her (le8. her sal is hai.
;1('1& \1) vud daz gelt mag nymant ,-orspreehen vor dem
ta
(!. von des weg('n deme d1ls gelt geloLit ist. Abir
vortzllhet der gdobir den tag alse her betzalen 8al.
so wirt das gelt noch dem geldo tage "ngetpr.claetl
>>>
IB. us. - CDI.
"
''fad dn' man S) mue deD Fcha"('D tragen. Ynd mu.
doch YCDem betzalen syn gelt also her geloMt hatte.
I '
1) M. Fr. n. n. IS, 17., Ssp. I. 7. - 2) ,ebeBj C. - a)
le5proche
Tndir 1111, AI '1'h., Berl.
CXXI.l) '.on geloJ,etem gf'lde \"ncl irst01t.
den gelde!) myt rechte in gehegetem dyn
e.
(
elohit eyn burger by alle "'yme gute ('yme nndiro
inanne vor 'richter "nd "or sch
l'reo in eyme gehege-
tem dyn
e ,'f ('ynm ,'ornemehchen tag eyn gelt tzu
gf'bene. \'nd ,.f (Ieo scIhen burger andir lute' heyde vor
. "nd noch '8ulthtn gclubede ir geit irstanden haben
myt rechte.. sv sal man Iztl 1'or drn I,,'en eres gelilell
he!rr"
(ly r dem gi'lobde ir gel( i,'stallden 'lOben 1I
1J'
,.echte S). Dornoch helfe man dem manoo synes g('t-
dis, deme gelobde getan ist vf eyoen vorne,neliche114)
tag , by alle syme gute. Abir tzu dem letzteo sal man
1'eehtis h(!lfen den luten dy noch sulehf'm gelobde
. gelt vf den bnrgl!r iu.tandeD haben mtt rechte tzu symo
gltte vml tzu Rymc erbf'. des her hat vnd gelOS!!eD
hette Doch symc tOlle. V nd ab des selben bllrgerl!l
eeliche Imsm'OII'C 6) vor df'n ,'atmannen 11) aLlir Vor den
fltheppen spreche. vnd, bekente das sy myt yrem wyrto
do her lebete myt saml'Hr hant eyme anditn mannt!
eyn geit vf eynen benumeteD tag gctobit hette. Vor das
gelt so mag dy vrouwe noch eres mannes tode varcndo
haJjI' adir hUf'rat. dy her gelosen hat. nycht l'orgebC7. 7).
noch dem illole.' das der bmgl'r der vrouwen man do
her lebetl} b}' al syme gute hatte vor gelobit "or gl'-
richte eyn geit tzu g('hene vf eynen benUm})teD t:i
eyme nndirn manne. dem mlln sal helfcn "'YIICS guti.
t
u deme gelobetcD tage. ,'or alle den dy noch dein
gelubde ir gelt myt rechte irstanden hatten. V ncl oud!
vor deme dem der seIbe bLirger geldis "ur gerichte bo-
knnt hatte d() her lebete.
I) Ssp. I. 70. - 2) 50 A., anirstllrbenem ,nte, C" TL.,
Derl. - 3) So in A. u. 8., leblt in C, Tb. u. Herl. _ 4)
lI.mh.lusen, A. - 6) 'fl'Ouwe, A.. - 6) richter, C. _ 7)
le.eJllIlI. A., C,
l
--
>>>
,ft
m. CL"{IJ. - CU"'.
cxxn. 1 ) Von gelobctcm gelde vnd Don
bnrgescbaft. Gelobit eyn man deme andinl ey
gelt
tzu gebene \" ('ynen bemI1/lp'el
2) tag. vnd setzet ym
douor eyoen burgen das her selhir welle gelde" ndir
syn lunge. bewYl;1et denne der selbe schuldiger dor.
floeh 3). das her das sC'lbe gelt vorguldeR habe vmle
tut do vor !'Iyn recht \'f den Ililgen. so hot her, sYDe
burgen gcIedigit von rechtis weyne. \
I) VSI. 111. 135. - 2) nemelichen, A, C, Ded. - 3) nQch
rechte, A.
CXXIII.I) Von gelobde gel dis llY allsyme
gute das eyn man hat. GC'lobit eyn mau demo
u-
dirn vor richteY' vnde \'or selH'llllen in eyme gehegetcm'
c1yngp. eyn gelt tzu
I'ltfelle 2) aue hyndirnysse, by ,
I
syme gute das her hot \'f cynen vorne11leliehen 3) t
i.
vml noch dem gdobde vf ytzliche tzyt kouft her 4) eyn
erbe. \'f deme her eyme an dirn manne 1jgebit vIIII.v/-
1'1'!Je",6) vor gehegeter bank ierliches tzynses tzu 08'"
llene vf eynen vOrlll'lIlelic"en 3) tag. So mag sich der
l1tan deme eyn andir man gclohit hat in gcb.cgctem
dyn!!;e gelt tzu gebene ane hyndemys vf eynen vorll
-
'1lclichell 3) tag. by alle 8yme gute das ]Jer hat "ynDs
geldis nicht irh"len an dem tzynse des erbis. daz do
gekouft ist. noch dem gelubde das ym getan ist. Sun-
dir der koufman des tzynsC's sal voroemclieh vngehyn-
cIh.t blyben hy s)'me tzynse. v. r. w.
I) S.p. 1.6.7. - 2) cebpne."A.- 3) nemelicbeD, A, C.,-
t) eyn DIRn, A. - 5) SYI'! vlld vorrichtet, A.
CXXJV. I) Von gelouLtem gelde eynem
manne vf eynen benumeten tag ane hyndir-
uysse. Gelobit eyn man deme andirn Vor gchegetem
dynge eyn gelt tzu gcbene vf cyoen benumeten tag.
ane getzog vnd ane hyndirnysse adir siecht. Der tag
der komme. vad her ha.be ym des geldes nicht tzu
gebene. so werde yen er mau gewyset tzu des sehu
digeres erbe. vnd der vorkoufe is vor syn gelt. Dornoch
hot der schuldiger dy losunge an dem erbe bynncn
iar vnd tage. v. r. w.
J) Sip. I. 70.
0#
>>>
Iß. CXXV. - CXXVII.
VI
I I
'T'I CXXV.l) Von vrouweo gelubde myt yrem
"'an1"
2). Gelohit eyne vrouwe myt yrmo wirte' also
eyo 8ach
wa1dir 8) adir eyn sc!mlr1iger. storbe uoroocb
dy vtouwe vnd l.fs
e erbe Vlltl gut. so sullen uy erb-
namen sich des vndirwynden \'lId sulleu das gelubde
h8fden wld gelden alse recht ist. Da
dy vromve alsc
lIelbschuldig gelobit hatte myt dem maorI('. Hat aLir
.y 'vrotlwe vor den lIIan geloLit alse eyn burge vndc
nycht sclhir schuldig. des en durfen yre erbnamen nicht
gelden. "nd was der nouwcn ichtes 6,'ndirlicll gcloMt
ist tzu yrrc selhis hant. das mogen yrr erbllamell vor-
dirn. 'vnde nicht der man. "'eren abir ere ",chulde
gclobit tzu yres mannes hant. dy mag (leI' man vor-
dirn. v. r.
I) Ssp. W. 9. - 2) wirte, A. - 3) 58eh waldiger, .A.
CXXVI. Von geltJlaftiger schult. l\'Iachet
eynes manneS eeliche vrOUWe schulde m
't des manlles
"'yssentschaft adir' ane Sytlf' wyssentscJHlft. vnd betza-
let der man dy schulde. dorumme mag bel' dy vrouwo
nicht vor gericbte beclayn noch ansprechen. \
CXXVII. 1 ) \Vy man eyn prert aneuangit.
Gryfet eyn man eyn pfert :111 \'Od sacbet her das is
ym \'ol'8tclen adir abc geroubet sy. So lIIag sich yener
\Vol tzyben \-I synen geweren. \'nde sal deli gewfren
h enllm f'11 \'f deli IlCr sich !zubet. \'nd sal Sweren
"f den hilgen das her sich tzyhe tzu redltir tzucbt.
\v 0 bel' deo benumet. do sal bel'
In volgen mytte.
aMI' obir dv gewl'h/i{!,'en 2) sy nicht. "nd wirt yemo
broch all 8!JIIIC gewcl'cII 3) \'lId mag Iler des keynen
geweren haben alse Iler sicb vormessen hatte. so "01'-
luset her syn geIt das bel' dOl'Ulllme gap. \'ml mus
, yeme syn plert wedir geben. Abir 'l)r kc!,/ner 4) darf
d Cl1le 6) andirn kost geIden. noch busse noch gewette
geben. vnd sal den tag benumen. wenne der dor L.om-
lIJen sulle. wenne her das pfert gekouft habe vf demo
"1}'Cb vud gemeynen markte. 60 yorluset hel' syn syl-
>>>
,t
Iß. nXYII. - c;ulJ:.
bir das }If
r dorummo gap. vnd mqs YCn'lC sy" pfert
\Vcdir geben. vnd vorlusct dorumme keyn gewette. v. r.
J) Vgl
Wb. 130., M. Fr. I. XIII. J. - 2) maledye, Bllrl,-
;I) So Berl., fphll aber in den übrill!n Hschr. - 4) Dlrk.eYD
.
.A, C. - 5) des, A.
Cx...1(VIII. 1) Von p ferdi s ans prpeh c. Gryrt
eyn man eyn pfert an VOll sprichet is sy ym abe ge-
stolen allir abc geroubet. do saI her sich tzu tzybeo
tzu rechtir bucht alse recht ist. so mng sich yenef
wol tzyhen vf synen geweren. Vnd £lai den gewercn
benumclI vf den her sich buhet. vnd sal sweren vf
qell hylgen das her sich tzyhe tzu !"echtir tzucbt. vnrl
1I
1 den tag benumcn wenne ber dor k()men welle. Wo
her delllle kummet. so sal der cleger ym vo
gen md,
ane obir dv gewaldige 2) sy nicht. wclcbir yrrc denne
,'eilig wirt der sal demo andirn gellen syne busse.
vnde rlemc richter syn gewette. abir ync keyner darf
des audirn kost geIlIen. v. r. w.
J) Diese. Cnp. feblt in A. u. B., und ""0.),) n,it Rt"cbt, denn
.ein lob nil isl meislcn
eille blos..e Wiederholuog des vorigen
tap.; I.insicbts des Gewettes stebl es .ogar Dlit deIn vo-
rigen Car. In Widerspruch. Wb. 130. - :l) wilde, Wb.,
Dlaledye, Berl.
CXX:IX. Von pferdis ansproehe, Spricht eyn
mnn deme andirn cyn I'fert an das is ym /SY abc ge-
lötolen adir abc geroubet. vnd der all[wOloler 1) srricht
bYllwedlr. hcr babo is tot vnd Ichende vf srlle
my.
..tc VOll yogunt Vf getzogen. tJas welle her bewyscl)
Inyt bedirwen luten synen noc/.:cburell 2). Der ist dellllo
rlChir !zu behalden daEl pfert myt bedirwen Illten selb
t1rytte o Als
das her 8al swcren das her das pfert
von yogunt vf habo gctzogen, vmI
as is noch syq
..y. ,'mt syner nakebu.,'e 3) tzwenc sullen "'.'11 !Im 4} swc.
rf'll das yn das wys,"elltlich sy. das ber das pfert von
yogullt vr gctzogen halle. vml da!'! is "yn sy das ym
got ..0 heHe vllc1 dy hcyligeu. Y olkummet her dca
Iso selb drytte. so hot her bu dem I'fcrde recht von
rcclltis weYlle. Spreche abir der antworter das her
t\q» ffert Gekouft ba
8
f dem f)r!Jrn f)lIde 6)
cme)'-
>>>
f
DL CXXIX. - cxn.
93
lien markte. her on wisse nicht wedir wehen. '0 sal
her sweren das hef das pfert vnuorstoleu vu.d vouor-
1I0len des lichten tages gekouft halJe vf dcm gemeyneo
markte. den her lJenumet hatte her en wisse "ick,6)
weclir wehen. BQ vorluset her svn silbir daz her dor
umme gap volt IDUS yeme syn pfort wedir geben. ab
hcr sich dortzu !zuhet yf den hylgf'n. das ia da t:yn
Were. do her is vorlos. adir ym
estolen wart amr abo
ger
lUbet vod noch 7) syn sy., Vud nyrkeyner vorLu.
.et dorummc busse noch gewette.
I) andere, A. - 2) noekbere\l, C. DI\k.eJmrlln, Tb. - 3)
""olger, Berl. - 4) feblt in A. u. C. - 5) fehlt in A, C.
ßerl. - 6) fehlt in Tb. u. Berl. - 7) onell, A.
CXXX. 1 ) Von pfe.elis an sproche. Gryfet
eyn man eyn pfcrt an. vnd &pricht dlUl is. ym ,.orstoleo
adir abc gerouhet sy. do Iiill her sich !zu rechte tzu
tzyhe
also. Her sal myt syme re('hten fUl'!se demo
pferde tretyn vi synen linken phtJ
\'orno. vn(1li1al Dlyt
syner Iynken haqt dem pferde gf)'fen an 8yn rccht ore.
,'nd sal geren der heyligcn VJl{I dcs steberis. vud sal
vf den heylgen \em pferde obir dem houpt sweren.
das das I,fen do syne were. vnd noch syn sy do 18
ym abc gcstolen adir abc geroulJet wart, das is got Yll\
. 60 helfe vnel ely hcylig
D. So ma
sich yoner dornoch
\Vol tzyhen vf syneD gcweren. vllde deli IJcnurnen vf
den her sich bnhet. vDd sal Quch den tag, benumen.
wenne hel;' dnr komen suIle. "nd sw
rcn vf den hylgen.,
das her "ich tzyhe tzu rechtir bucht., 'V 0 her denno
kummet do sal ym yener volgen m('te. nler obir du
wald;{!,e
) s!J flicht 3). Ouch sal IH'r das selbe pfert
myt ym vUJ'en tzu syme gewercn. das her see ab ys
d
8 selbe l)fert sy. das her ym ,.orkouft hahe. \' nd
wirt yener tles broch. vn(1 mag her fIes nyrkeYllcn ge
wereD gchaben alse Iler sich vormessen hatte. so Vor-
Inset he.- syn gelt adir syn silhir. daz her dorummo
gap. vnd mus yeme
yn pfert wedir geben. vncl vor/u-,
lIet dorll,mme k
ne 4) busse noch gewette. ouch Jlyr h
cYDer ilit demc an
irQ Ii
hqldil k08t vf tzu richtego,
>>>
,94
8p1'icht Ler abir her babe da8 pfert gf'kouft, \'f dem
emeyneD markte. her "'ysse nicht weelir wellen. sn sal
her IIweren das her da., pfert vnuorstolen "'nd nmor-
holeo des lichten tagos gclmuft -habe v( df'IU markte
deo her be"um
t Ii} haho. her en wisse nicht wedi't
webon. So vorluset h(!r abir syn
elt das her dorummo
gap. vnd ßlUS yomc sy" pfert wedir
eben. ab her ..ich
dortzu tzuhet alse recbt ist. vnel durfim dorullun
bU8f:6
noch gewetto gehen. Vnd nyrke
'nel' "darC deli' andirn
kost gelden. SUlldir welcher vellig wirt an syme e
dCJ
der sal dem andirn "!ln" busse gebell 6) "nd demo r ich -
tcr vor deme das Illert an ge
procben iät s)"1l gcwetto
von rechtis weyne. Spricht abir eyo mau hOl' Labe
daz pfert von yogunt ,,'f getzogen ,'f l!Iyme myste. der
Ist des pferdis nehir tzu behalden ''-ud tzu bewysen
myt bedirwen luten selb drytte. AlsQ 'Sal her 8wet'en
tzu vor das her das llfert von yo
unt "f getzogen habe
vnd das is syn sy. das ym get 80 helfe vnd dy hey.
ligen. volkummet her des seih drytte. 8t) hot her recht
tzu dem Ilferdo von recht;s we'l',e 7). Geschege abir
das eyn man deme eyn pfert wurde angC!lprochf'n ,,,,d
Aer S) synes gewefen tI!Jcht geTlahcn 1nuc"'e 8) des her
.ieh vonnesscn hatte. ,,-nd vf df'D her sich myt f'yden
getzogen hatte. vf den beDuml'tcn tag tzu gestdielI.
"nd ym dcs. koufes bekente. 80 sal eI(,f gewerer ,/;JlSC1I
I#ltworten adir 9) syn gelt wedir geb('n. vnd mus d('mo
yrsten aDe vanger antworten vmllle da:zt pfert. ab her
yn an spricht. vnd her sich dortzu tzllhet alse recht
ist. vnd so mag sieh der gew1!rer ouch vonvert wol
tzyhen an synon gcweren. alse der erste. ader sich vor
antworten alse hy vor gesclueLelJ stet. v. r. w.
I) Wb. ]33., Ssp. 11. 36, - 2) wilde, Wb. _ 3) .Aber du
weldige seyner n
cht, C. In Berl. feblh lieyner. A hai: me
obir dy weldege IiY nicht. - 4) keyner 'YorlevVliet dor vmme,
C. -
) henBnt, .A. - 6) 'YOrbaslen, A.. _ 7) fehlt in Tb.
Q. Berl. - 8) fehlt in A.. u. Berl. - 9) So 181 dyser leW&O
rer dcme 8n
worter, Th. u. Bel'L
m. CXU. - CXUI.
CXXXJ.l) Von ane tzucht eyne!!! geweren.
Oucb tzuhet. .ich eyn man an syncn gewero eYDe.
>>>
1
IL CXXXI. - CUxIII.
95
I \
pferdes mir andin gutis c1az ym .n
osproc:hen ist. vndp.
der gewerer tot sy. des tOOCtl mannes geerben JBo
e"
g e8 pferdis ad,ir aQdirs gutis gewere l!Iyn ab 'y wellen.
aelir JOIS/iicn ab., sy. welle1\. V. r. w.
J) Ssp. 11. 38.
CXXXIl. J) Yon an sproche gutis adir peer-
dis das eyme werltlichcD Vtar
teD abe serou-
bet adir abe gest oIen ist. Kummet eyn werItlicb
vurste adir turstynllc e)-n pfert an adir andir gut. das
ym abe gestolcn adir abc geroubit ist. "nde wil her
sich dortzu tzyeD. daz sal 11 er sdbir tUD in gcrichte
alse recht ist. v. r' W.
t b 1) Sip. 11. 36.
CXXXIIf. I} Von gutis anl'lproche. Spncht
eyn man cln gut an. is
y gewant adir was andirs synes
utel!l. rtas ym nbe getltolen adir g
rollbct sy. do eal
her sich tl:n tzyhen myt "'yn('s rsclhis 'mnt. t"nd ISaI
1!i1Yeren vf den byfgen das is do syn Wf're. ,,'nd noch
'firn
y do 5s ynt ahe gestoien arlir geroubet wart. Igt
'Is abir eyn plert daR eyn man nnppricht. d,ns ym abo
tolf'n 'adir geroubct sy. do sa' her sich 'myt rechto
tzu tz} hen. als
l'or gl".¥prochl"lI ist 2') her sal m}'t syme
re
lJte" fusse dem I,ferde treten vf 8ynen Iynken fus
Vornc. vnd iml myt syner Iynken hant dem pferde gry_
frn an 8yn recht ore. l'tlde sal germ dei' heiligen lInde
d
8 stebl'res 3) Vbd 8al dem pff'rde obir synem houbit
SW('ren. das das pfert do tlyn werc. do is ym abe ge-
,lIta'en adir geroubd .Vürt. So tzuhet sich yencr ",edir
an synen gewern VlId mus ,"weren ,'f deli bylgen. das
her das- pfett tzyhc tzu rechtir tzucht. rlo mus ym ye-
ner tzu rechte voJgcn 'myt abir ohir dv waldige sy niebt.
'Spricht abir (yn ßlan her habe das pfert gekouft vf
dem VI"!Jrll fJfrcl !fe",t'!Jlle'1I 4) marktf'. vnd mag ber 'ey-
nen geweren gf'han. t!o vorlueet her das pfert vnd syn
.ilbir das her dm'ummc gap. vod vorluset dorum1l1c keyn
gewette. v. r. w. ,j.
J) G. 4.1.. Wb, 133., 8.,. IL JJ8. _ 2) feILI& ia.A.; G. hat
,I
,
>>>
9G
m. CXXXI'Y. - £UXYI.
dafür: 111111111. In () fehlt olles Polgeade. - I) 0., fehli ja
A, B. Tb. - 4) feblt in A. u. O.
CXXXIV.l) Von ansproehe gcsmydes. Los-
flen tzwcne man gesmyde mach
n wclchirleye das sy
in eyme fltempil adir fomle glycb eynel!! alse das andir.
V orluset denne eyner das syne vnd an spricht deme
andt"n das syne. sb ist yen
r d(!r is iri syner gewer e
ba1:. des g
smYlles nehir tzu behalden das het habe
Josscn machen. ,'mt l1as is s
'n sy. denne yener der i!l
an!Spticht. vnd h
r MI is behalden vf den hylgen myt
syncs sc1bis hant. V. r. w. '
I) VgI. 8sp. 11. 36. .lJs
CXXXV.l) Von rechte eynel!! niarineR der
vor gelt myt (ler hant wirt gccntwert. Wirt eyn
man vor !lerichte adir vor gehegetir bank eyme clc
ir
myt der hant geantwort vmme scbolt der her bekennet.
,,'pde hot
'Dl der nicht tzu gl'ldene. noch burgen douor
tzu sctzene. "ltl1 yener tut yn in ,syn beheltnys8e al.re
recht ist. Entgeet ym denne der sei be geaotworto
man. ce. her ym syne sclllllt vorgilt ane synen willen.
den mag her wedir an gryfen wo her yn ankumpt aue
gerichte. vnd yn wedir furen ,in sy" behcltnysse vnd
Y'J
uldt'
, 2) alse eyn pfallt dy wyle her nicht vorgilt.
Spricht abir yen,er do wcdir das her ym dy sclmlt vo.-
gulden habe "nd der cll'ger habo yn myt gutem willen
Jossen gcyn. daz Elal ber seih (lryite bebahlen vf de
,hylgen. ahm andir vorgulc.l.eDe schult. v. r. w.
I) Vgl. M. Pr. n. 11. 8. - 2) 86 A, fehlt in C, 'th., Bert.
CXXXVI.l) Von rechte tzu tu no eyn man
,deme an dirn vI' eynen bcnumeten tag. Eyn
man (ler recht tun MI vf eiDen benumeten tag. vnd
IItirbet ce. der tag kummet. so sal der burger 2) deB
toden mannes erben vorbyten. vnd sal .y dorummo
bedayn vnd dy Bullen ym douor antworten. vud mo-
gen I!Iprechen neyn adir yo. v. r. w.
I) alp' 1. o. 9, - 2} A, dein, t, TJa., BerL
"
---tI
>>>
IJJ. C.lZUII.
"..KI.I.
,
("'X.."tXVII.,I), Von rechte hai nemen. Von
flynem man ne v( cyncn bcnumeten tag. Sal
cyn man recht tun vI' ('yueD bellurueten tag. vud der
man der da'J recht nemen sal sth'bct
nQ('n der byte
110 sal der bedavte man das I'echt tun des 10d('n mau-
nOB geerben vf den sclben benumpten tag. V. r. w.
J) 8sp. J. 6.; Itl. n
'
CXx.."y
TIII.I) Von der koufkamyr. Hot eya
man eyne koulkamyr 1''1" en kramen ad;r l'!Jnl' vll'!Js
".
bartk 2) adir eyn andir cl'be Jas her ge/fOuft /tat 2)
do her tzyns von gybt. der ('n rlarf her sich nicbt
vortzycn wedir syn«'n willen. dy koufkamyr adit, das
erbe werde denne \'orsatzt \'on de
tzyns herren \v«'yno
"or synen \'OI'seSRen('n tzyns vnd \verde i,'llo/!,'it 3) als8
langc hes das dy myt rechten orteylen ym gewaldiget
"nde geeygent werden also recht ist. vor flynen vor-
lIessenen' tzyris. so mag her domete tvn t.nd l{Us
,. 4)
was her wil. v. r. \v.
I) M. Fr. I. In. 8., 851'. r. 70. - 2) jehlt in A, C, SerL_
8) bede,r, A, C. - 4) fehlt en A,
CX XXIX. 1 ) Von i:1er ko ufkam er b eI'l8el'lIn
l)'
Itat eyn man eyne koulkamyr atHr ('yn anrlir el'he Jas
lier gekouft hat. adit, das ym gegeben i
t. do von hei'
tzyns gil't. dy besserunge boben den tzyns mag het
"orkoufen adir vorgeben \veme hcr wil. v. r. w.
1) Ssp. J. 62.
CXL.l) V OD eyme g(!uangcnen cchtu. Wirt
cyn echter gevangon von demo der yn \'orcehtet hot.
"nd wil der nicht dayn der yn in dei' achte 2) hat.
des mag her los werden. vDd on ist dommme Dicht bc.
IItanden. "'irt abir dei' echter .von eyroe andirn Vor
gel'icMe
rocht. d('r yn Dicht VOI' echtet hot. 1'10 bot der
ricbter syn gc\vettc an d('me echter. vnd blybet iu dor
ochte alse bel' \'or wa!l. v. r. W.
1) M. Fr, 111. 'nu.
2) achrfl, A.
CXLJ. Von cyme vorderer oyner ochte. Ir-
atirbct cyn ,.ordcrcr eyner ehte. ' kummet dy 9'or-
13
.
>>>
.
111. CXLI. - f:XLlV.
9&
dt'run
e
h vf !!Iynen nMtrn 8Wert mo
. vlid dcr mag
.ly ochte voUuren. lIot abir der vorderer e1y fichte
o, volendet. so en mag sich det ochte nymant vndir- .
wynden. syn tot wurde denne offenbar "nd wissentlich.
v. r. w.
CXLJI. 'Vy 8j(.h eyn echter vor an spro.che
brwarc" mag. \\'id eyn mall voruestent in vwir
l/lt gm'ichte vlld l10reclrlcf 1) vnd wil sich der vor
1I!';I'rcJcho hewal'en. vnll vor hyndimysse der vorne-
etuuge. so DlUIi her tzyn in eyn andil' gericlato elas myt
vwir:lIui gC'richte' nicht obir eyn trage vnd do nicht
coll1l!J-
ch 2) recht f'oY, do enlheIdet hel' siel. wol elas
Dlan yn myt der beuestunge dy in vwinl1e gerichte
bir yn getan ist. uyeht ansprechen noch hyudiru mag.
". r. \\'.
1) A. C. fehlt ia Th., Berl. - 2) So C, :Th.. Berl., l\lede-
Lorgi
c" J A. I
CXLllI. Von VB tzyunge cynir ochte. 'ViI
!!lieh cy" VOl'UC'S(r.t man V8 der ochte tzy-bcn., das mag
hel' tun. vllll be
eJ't her is von deme richter. her sal
y" vigilim ,1a8 ist 1) sychirn vnd irlouhen vor tzu ko.
men. vnd her liIal sich vs tzyhen myt synes eynes hant.
also das hC'r sal swcl'en (las hel' ny also in c1y ochte
'l'vome. daz hcl' doreh recht dorynuo blybC'n suJle. ilO
eal yu der I'icht!'r hur
en lassen setzen das ber 1"01
"tue. "nd vorkome tzu dryn dyngen tzu I'echtir antwodc.
""d kumet ymant der yn beschuldiget vmme sacho do
hnr vor vmme "01'IIe..tel 2) wal!!. so mus her selb fItIo
IJYlule vnschuldig werden. bC'l'ichtl't si(
h abir ey.. man
myt deme clf'ger. so en darf her lIicht gestcya tzu
!lryn dyngen. v. r. ..
, 1) Pehlt in A; in Berl: Wygelyen; i; C: biiigen. -- 2) So
J Tb. n. Berl.; Torechtet, A. 1'1
CXLlV.l) 'Vo sich eyn echter vor an 81 Ho '-
ehe behalden 2) moge. Do nicht Col1/1isclr S ) recht
ist. do mag sicb eyn echter vor an spl'oche wol behal-
cfm2). adir wo Colmisch I) recht ist. do mag her .im.
.
-4
>>>
m. CXL1V. - CXLVU
\lJI
. t
tlicht btlwlilen 2). ab (Ier c1cgor JU}"t .Ieme riclJfer vntl
scheppeo der stat. do her ynn£' vOl'echtet ist. den ech-
ter ansprechen \'lId vordirn wellen noch rechte.
1) 1\1. Fr. III. TIII. 1. - 2) enthalden, Der). - 3) So Tb.
u. Her)., Medejol'J;iseh, A, G. .
CXLV. 'Ver evnen £' chter IlUset adir holet.
Wer do huset adir" hoff't eynen echtcr"'(ler sal deme
riclltcr geLen E'yn gewette. das synt t'!Jf" 1) schillynge
pfe71mJllge 2) ab her dorumme bcclayt wirt. 'vlUl d..8
Lekl'nnet. \"nd her ililt ken deme sachewaIdeIl nicMc8
nicbt bestanden. \'. r. w.
n I) 'Acht, A. - 2) So in A, B., fehlt in Th., Der)., C.
CXLVI.l) Ab eyn man vor wassir not tzu
dyn ge nicht en komm eu mag. Vorlobit sich (,YII
Inan tzu dynge tzu komene vf eynen v01'"e7llclicltf'lI 2)
dynge tag recht tzu tune adir tzu nemene. \'1)(1 \'f deI,!
liclbcn dyngc tag werde 'yn gros wassir \'los. das her
tzu dynge nicht komeD lIIag 1I0ch boten geilellden ('0
flIogc. 80 sal her !zu dem .lIe",ton dynge tago dOfllOch
''ab ber' kommen mege \'or recLt kommen. ,'nd sulch.,
not benumen vnd sweren \'f deli hylgen das yn dy
1W8ssir vlosse gehyudirt hab('n. das her uicllt kunde
kommen noch boten gesenden mochte. so sal yn del"
ri..btcr tzu clage adir tzu antworte DOch l.:omen lOBseIl
,al
e vor. v. r. w.
1) 8sp. n. 7. - 2) nem)ichen, A.
CXLVU. I} Von eyme antworter der do we-
gevertig were. Swerd eyn antworter d den heyli-
en. das her wegeucrtig sy. "nd sich gorichtet hahe'
tzu tzyhenc ill koufenschaft adir beteuerte tzu varelle
bussen land;s 2). so vene. das her 1;&u dcme dynge tage
nicht komml'n en mag. 80 en darf her des gehegetcn
dynges nicht warten. wen her, 8al tzu IIa1lt 3) weht
tlln. das Hai der cleger von ym nemCn. Vllfl t-:oge c1f'r
antworter nicht \"18. vnd her also Vor df'mc richtor J/IIlf
l'edc flcme 4). 80 8ulde her delDe richter wetten. \ uJ.
cleaue
lcge 6;)'11 usse gebelJ VIlU!l dy vu\Vod
ey
.
\
>>>
JOO
111. aLTn. - cnu[.
Ablr eyn eh-ger mns der dyngr tage wartcn ah i
der
antworter Im/1I!n 6) wil. weßlIC yrn kan sYllc vsvart Dicht
bu hulte kamen. v. r. w.
I) M. Fr. n. .... 1. - 2) fehlt In A. a. C. - 3) fe,hU i.
A, C. u. Derl. - 4)
enomen heue, Bed. - a) liden, A.
CXLVJII, I} Von cynern manne der do cnt.
wychet V(1 der stat 2 ) gerichte in eyn an dir
ge ri c h t c. Eyn man elltwyehet vs vnsirme gerichto
In cyn andir gerichte. vlld blybet den lutcn schuldig.
ely a[lrecben vi syn erbe vnd vf löIyn gut eyner tzu dem
yrsten. vlIII dy amlifD dornach. noch deme das is sieh
g
'bvret. vud dy yrsten irvordirn alle yrc tage vf syo
gut. '"nd vf !':YII erbe. Dornocb kumpt der selbe man
tn \'n"e gerichte vor gf'hegit dyng. vlld bekennet demo
d.'r tzu dem letzten vf syn gut geMprochen hat t7.V- J
m
r1'slell. vncl dl'1" det. tZtl1n erstell gesprocllen hat b
.
leimet lwr tZ111I1 Id7.ten 3). vnd kummet in eyn andir
.tat ,'or dy ratmannc. vnde bekennet dem yrstcn !zu
dl'rn letzten. vnd dy rotmanDe scndcn dcs yrf.\ bryfe.
rv
lc"t! 4) 1111 dy yrstc vorderunge gehaben 1nO%ell. cI.'J ")
in gohegetem dynge tzu dem yrsten vi SYII gut gesprQ-
ehen vnd geuordirt 1ratten 6) adir yencr dcme her uu
dc m yrsten bekaDt haltc
J) M. Fr. Ir. 11. I. 3. - 2) 't'1Isirmll, A. - 3) So in A,
fehlt in C, 'rh., Bed. - 4) welcher, A. - $) mOle dee.
A. - 6) hai, A.
CXL1X. Hyr Ur spreche wir scheppen vor
e y n re c h t. Welch man vmlllc t;ync schult eynes abo-
tmnnygen mannes erbe adir gut myt gerichte hesetzet.
1'ml elenne sync clage royt rechte von dynge tzu dynge
nochuolgit. der sal syue schult an df's mannes guto
nd:r an Byme erbe tzu dem yrsten haben. vor deD dy
Doch ym das selbe gut adir erbe besatzt haben. den
mag des sclben abetrunnygen mannes bekentuysse nicht
oran gehyndirn. VOTSnmet abir der yrste cleger ey-
Dcn dyngc tag also das dy. dy noch ym besatzt haben.
'fur yn& val:lagon. .0 NI Q}an den el)' !zu drm )'rll
1
>>>
W. ULI ,......
101
()
Yf!c1llgl'n tzu dcm ;,
ute ,'nd bu dcm CirJe fJ1n11lr !Ir.
.t:hulde 'rf!'Chtu helfell J
.
I) lasen kamen, Derl.
CL. Von drye
manne clagc, dy do glych
clagcn vf eyncn man. Vor eyn gehegit dyng ko.
Inen dry mamlc ,-nd dagen ,-f eynen lOaD. Der yrstc
elaget vf yu tzcn mark. der LekcDnct her ym. Der
andir c1aget vf yn sechs mark. der bekennet her ym
ouch. 80 daget der drytte vmmc vyr mark. der Leken-
lIet hcr ym ouch. allis iu eyme dyngc iage. DorrlOcb
.0 wcrden sy alle dlY gcwysct tzu des mannes gute.
noch deme bckclltnysse alse her vor in gehegetem
dynge Lckant hattc. So ir.;t flynes gutcs nicht alse
vyl. das sicb dy dey yrCJi gcldis
antz '"nd gar dirho.
Icn mogen.
u wil der ynstc eleger sync tzcn mark
vol habcn. vnd dcr andir sync scchs mark. das dcmo
dryttcn von dcs manncs gute nicht mochte gevolgen.
So spricht nu dcr drytte. Her richter vrog
t also. also
der man myr myner scholt gelicTJ 1) in gchcgeteIß dynge
bekant hat. ab sy nu i,M 2}
iIIich des mannes gui
noch marke tzal myt myr ti'ylen sullen. vnde ouch das
vf c!en hylgen behalden. das sy dem manne tzu hulfo.
nicht vmmc alse vil geldis vf yn geelagit haLen.
1) auch, C, Tb.. Berl. - 2) Dicht, A.
CLI. Hyr uf spreche wir I'IChCppeD tlOft
Medeburg 1) vor eyn recht. 'Verden dry elegcf
tzu eynes manncs gute gflWysct myt rcchte vnlllle sl;hult.
dy her in gcrichte beL.ant bat. so sal der yrste elegcr
tzuu')r vnd der audir dorrlOcb yrc schult hahen. vnd
durfen des myt d{'me drytten noch marke tzal nicl.t
Demen. wht abir dcnne delDe drytten syncr bckantcn
schult an dem gute broch so mag der dy yrstcu tzwenc
myt gerichte dortzu Lrcngl'n das sy mussen swcrcn
das sy rechtc schult
cvordirt habcn. Vnd yener dcr
ym dy schult bpkant bot ym tzu gute "Ilio vii goldia
raid.t genomcn haLe. v. r. w
J) A, [ellll i. C, Th., Derl.
f
,.
t
'.
I. ,
1I
>>>
.
IOS&
fil. CLII. · - CLI&
CL". 1) Wirt eynem manne ge1t gelobit tzu
ynOlt
andirn manncS hant. vlul lest yn dennc dcr t!lelb schul-
dige ledig. so ist hcr ouch Icdig VOll dcwc der dy
geloubcde empfangen hot. v. r. w.
1.) Slp.lII. 85.
tbib1\(,j1C;
.aa
CLIJI. 1) lUacbet eyne vrouwc schulde ane crell
lDanneli wissen. vllde vOfl.etze douor ere gewa"lIt adir
"arnde habe. dy ir cr man gegehcn hat. adir ey
amlc«,
"runt. dy vroultJe lebe adir IIterbe 2). wil is der lual,
haben. her sal is loscn myt syme gelde. V orsctx,etQ
abir eync vrouwe das tzu dcr gerade geboret. daB mai
der losen. der do recht dar tzu habe Ill)Ch der vrou-
wcn tode. v. r. w. b
I) WI». 22. - 2) d7 lebe. .air Itlrben, Tb. 11. s.w.
L
.
I'
I
,
>>>
,
.x
")t.
In
Das vierde buch.
Inc1pit liber quertulI De r08lgoationibu&
dotalitiis. devolutioDibus et tutoribus 1).
.' J.!Z) VOD vfg-ohe. 'Wa,s so eYDcr gcbit in gehe-
gekm dyoge. \'Ud besitzet her domitte iar vDd tag aDe
YJuauclis rcchte, w«:diJ:, Fproche. dcs i$t hcr Dchir tzq
bchaldm myt' deme richter vOll JIlyt den Bchcp}Jclh
denDe is ym ymant cntnemdeD moge.
!
J) lIir hebit sirh an das firde hnch. das do rDrel ...on (raa-
'Wen was sey IDOllea ",ol'lletlen.. C.
2) Ssp. 11. 44.
11.1) \VeaDC maD adir wyp mogen gebin.
Kcyn Inan noch kcyn wyp dy eil mogcn an ymm sich
bctte nicht "or
cbcn hobcn llr'ln 2) schillYlIgcn ane
Yrr
erb
n gclob noch dy vrouwo aDe eres manncs
gclob.
I) O. 20., W). 65., "er T,I, 11. Fr. I. XII. 2. - 2) (wut
\\'b.
111. V 00 vorgcLuDgc gutis oynes kYDde..
Ist eymc kYlldc gut "lid erLe an irt'ltUl'bcn VOD symQ
1!atir. V 1111 ist das kynt tzu syncD iaroQ kOD1CD obir
syne tzwelt iar. so mag dns kynt syo- gut uo.l eyncr
Jllutir gcben. atlir eymc audirn wcme is wil myt sYllcr
nHltir willc. wcnne sy SYD recht erbe i
t. also verre
als sy ym ist cbclILurtig.
,IY.l) y OD vor
ebunge anirstUl'ben gutis,
Hat CYIIC Üriuwe gut aml' erbc. das sy anirsturbcn ist
"on yrcm ee 'l) vatir ,'nde von yn-e ee %) mutir. vnd
dy oicM kYOller eD, hat. ,dy fIIag i.f glJi «1ns .y 811 ir-
,.turbcn ist yrnu
wirte, .ich! ge bin "1 tl,1 deuue 4aI
anyt yrro erben gcloube. 1'. r. W.
J) 5.,. L 31.. . 3) fPlI ia ....
I'
.
>>>
10.&
IV. Y. - x.
V. I) Von yorgebunHo gutis der kynder dy
an(lir kynder haben. Wellichc kynder andir kyn-
der haben. dy mogen ir gut vorgeben myt yrrc ky"dir
wille. ab dy. kyodrr' yn cbenby.rtig :syn. Abir kynder
dy keyne kynder haben. dy mogen ir gut nicbt vorge-
ben sy en tun denna du myt yrre edlen volbol't vnd
wille.
1) Ssp. I. 's2. '
VJ.1) Von guHs teylung'c"ller kyoder. -Kyn-
tIer mogen ir gut \val teylen;' ahh- "yn'e key"e8 mag
8yn teyl gutes das ym \'on erbe" an . komen ist vtrge-
ben adir vorkouferl ane des andlrrl wille. v. r. '
1) 1\1. Fr. I. ..il. 3; wörtlich.
VII. V
n vf
0'b8 deI, £erade. K("y.ne vrouwe
mag vor
eben yrme wirte adir eyme andirn by yrelt
wirte8 lehen gerade. dy eYDcr vroUWCD Doch fre8 man-
nes tode an geuallen sal. v. r. w.
VIII. 1) Eyne vrouwe mag tun vnd 1088en
myt varendir habe. vnde myt g("reytem gelde.
Eyne Vrouw& mag ,tUIl vnd In"ilcu--myt gerdytem geldo
vllde myt \'arendir hahe welchi.-ll'y das 8..'1 2). dassy an
irsturhen ist von eyme. yrre kyndir. ano der andirn
gelob vml willo. v. r. w. '
1) Stellt narh 'Hnsing In Wide;sfll'ncli' 'mit IV. 2.;, V,I
Ssp. I. 31., 41. - 2) A, febl( in C. f ' -Tb., Ber!.
, IX. KeYDe vrouwe mag' ir gut' vorgeben
wedir yres lIianrie8 wille. Keyne vrouwe mag
Clbir ir gut das sy fzu yreril manne brocht hat vot-
munde kYl'icn. noch en mag des nicht vOI'geben wedir
"res elichen maniles wille imd volbori 1 ) . v. r. W., 1 y
J, i:' Jr "I.
I) PeLlt in A.
X. 1 ) Von ubrgebunge gufi8.: 'Bcgobit
yM I
vrouwc Cren elkhen man myt el'ho vnd myt gote daS
.Y 2) \'OD eren eldirn anil'l'lturbcn il!lt. vnd hot dy
lIe .)
ewestil' d)' )'ren wiHen Dicbt hot dortzD gegebin. ynd
>>>
IV. x. - ][IV
103
be8itzet her daz iar vlld tag ane wcdir sproche. II('r
beheldit is. v. r. w.
I) Widerspricht nAch HII.inl dem Wb. 26. - 2) ir, A. _
8) lIudirf Tb. u. Der!.
XI. Von gutis uorgebungp-. Hat eyne vrouwe
yrem elichen manne erbe vlld gut. noch yrme tode tzu
tune vnd tzu. IUIiI8ene f;egeben. vnd wenne sy nymme
Wem. das dy gyrt sulde vallen an yre kyndes kynt
dy sy beyde royt cn andir gchat haben noch der vrou-
weil tode. 80 mag der man dy gyrt han tzu tun vnd
tzu lossene. vnd dy kynder mögen yn doran Dicb! ge-
hyndirn. wenne dy gyft noch nicbt vf sy komen ist.
XII. I) Von erbis vfg.lbe von eyncr vrO&W6D
dy nicht kynder en hat. Eyne nouwe dy nicht
kyndlr noch geswistredo hot. dy en mag nicht yrem
wyrte noch flyme andirn vorgeben erbe. das 8!J 2) an
irsturben ist von yrcm ce v/dir vnd von yrre ee mldir
ane yrel!! vatir brudir vnd anC yrre muHr swestir wille.
"lid geloubo. synt dem mole du 8Y dy nesten sillt
vndo heyssen geerben.
I) !Jsp. I. 82., 45. - 2) ir, A.
XIII. 1) Von gereytem gute in gehe
ctem
dynge. Gebit eyn man in gehegetcm dYlIge syner
kynder eyrne synen hof myt allem husratp. adir andir
erbe das in der stat gerichte gclpgen ist noch syme
tode tzu tune vnd tzu lossene. Dy wyle her abir le.
bet das her do mytte selbir wil tun vnd lasl!len. stirbet
abir der man. das her dy gyrt nicht vorwandilt hat.
so ist das gut der lrindir 2) vnd dy gyrt sal vorgang
haben. vnd sulche gyrt hyndirt das Ifyllt nicht doran.
is moge wol myt andirn synen geswystreden (zu teyle
gan an des ,'atir gute vnd erbe. das her in der stat
gerichte noch syrno tode gelosen vnd vnuorgeben hat.
I) 'VII. O. 76. _ 2) det ..jude., A.
XIV. Von gegebenem gelde bussen gehege.
lern dynge. G)'pt e)'n vatir bussen gehegetoD1 d)'IISe
14
>>>
106
.
IV. ' XIV. - XVII.
vo" deo schcppen symc kynde tzu hulfe in vrunt!llchaft
gereyt gclt in sync gewcI'C. \Vcnnc das kynt noeh
synlls vatir tode wil tzu teyle Reyn myt andiro /!Wn('n
geswestredcn. so en darf das kynt nicht du gereytc
gelt wcdir in legin. v. r. w.
XV. Yon teylunge gutis. Gcbit eyn man vnd
\TolTciebt in gehcgetcDI dYIJge vor deli schcppen eyme
amlirn manne cyn crbe noch syme tode ane vndirscheit
also dall her ym keyne gewalt bchcldet an deme erbe
tzu tuue vnd tzu lasene. dywile her lobit. so mag her
dy sobe nicht gewandiln noch entvremdell noch eotfu.
rell dClDe. (lern her dy gobe sundir vndirscheit noch
syme tode gegcbio hot. Y. r. w.
XVI. 1) Von voruychl1nge "gutill. 'Vorgipt
vmle vorreycht eyn vonnundc in syner vormundeschaft
in gehegctem dynge Vor den scheppen vnlDundi
er kyn.
deI' gut adi.r erbe. das s!J 2) an irsturben ist ane der
!!Ielbcn vnmundigen kymlcr vnd yrre ncsten erbnamen
vml vrunde wisscn wort vud willclI. Ist dcnne der
vonnunde der kyndcr neste erb name. So en mag hcr
tUII vlld 108sen myt der kyndcr gute ane der andim
\TI'undo rat vnd wedinproche. Abir tut her icht vnbil-
lichs. da mogen yn dy kyuder vmme be8c1mldige".
wenne 8Y mundig werden. so mUI!! her yn dorulnme
entworten. Ist abir daz dy kynder haben nehir erb-
namen wenne der vOl'munde ist adir yn gliche nahen
'!Jfrt .14 d
vom&"nd_ ,). "0 en mag der \"ormunde
alle der kynder erbnamen \Tnd vrunde wi88ea vAd wil-
len rayt der kyuder gute nicht 8et.".4) nocla Torgebe.
DUell vorreychen. Y. r. w.
I) M. Pr. I. Tm. 4. - 2) yn, A. - (3) 80 in A, fehlt
der in C, Th., Derl. - 4) tun noch Iaslen, Th., Derl.
XVII. 1) Von efnee mannes gabe. Gebit eyn
man synem wybo adir synen kyndirn adir eyme \"rem-
den in ßeh
g
teItt dinge benuft1et gelt 'adlr audir va-
leIIde SIIt vii acUr
S) aoocb 8Y"0 Mde t&a tllae
.
>>>
IY. ",Vif. - n.
107
vod bu 108sene. das sullen BY Dcme... Waa dcr mall
Doch syner gyft abir oberig bat gcl088eP gutes Doch
8yme tode. das sullen SYDO orbnameo Demcn VDdc Bul-
len des toden mannes sohult gelden 80 v.erre alse das
rbe vnd dy varendc hebo wendet. IlLIt aJ.tir der schult
lIIe wenne des erbis adil' der va
Ddo habe. so t!U11B1I
ÜI denne dy das bonuD\l!te gelt alse vii alsQ bcheIJ
lDark lOyare adir me adil'
epdc 'Iabe \Vclchorleye dy
Mt. gegeben was vor yrrc tJmtgift 3) das. geldcn. Ist
.bir 4e. ¥Orgcnautc bynnen eygen bellWllet tau gebeoe
vode uu tune vnd tzu IOlil8ene. Doeh dea maooes tode.
do von cn durfen sy niclJt des todcn maQD
ticlndt
lfelden, v. r. w.
I) Viii. Hsp. I. 8. lai. Giosse. - J) welllt, Berl. - 6) 8.
A. ".fI, 'l'h., C. .11
X;VIII. I) V on vro
wen gobe. WaliJ So eYDe
Vrouwe yrme wyrte gebit. das ist syn. blybet dy vrouwe
vnbegobU der man sterbe adir Icbe. dy' vrou\V'C lIoch
ere geerben haben nicht aft deme gute. Sy mogen
Quch das gut Doch varende habe Idas dy vrouwe tzu
Y.rme wirte brochte vnd yn
gegeben b&tte. I!icht wedi
l;'t'ClOtg
n 2). '. i .
I) Val. O. 130., i51 aber 'l\8c
H
leSIIII.IV." 4., $. ud
WAl. 26. 27. - 2) irv9.l,en. A.
XIX. I) Von mannCB -gobe. Eyn man hegobe
syn ..,Iich wip in gehegetem dinge myt eYll1e erbe das
I!Y 18 nutze tzu yr-me Iybe. Stlrbet dy vrouwe vnd
blibet den luten schuldig. der schulde en darf der nicht
geldin vf den das erbe geueilltr. von dem erbe "daS der
Vrouwen tzu Iybes nutze gegeben Wall.
1) Nach' Husin, gegen 8sp. I. 6. a. M. Fr. U. 11. 12.
xx. Von go be in gebegetern dyn ge I). Tryt
eyn burgir adir eyn
udir man vor rlc"ter vnd vor
8chcPl)CIl in gche
it ding in vwir stat gerichte. "nd
8cbit vnd \7orrfJycht sYlU!m bruder vnd S1:"OO
uerhin
"Uis das gilt das her hat adir ymmer gewynnet. is sy
'AQ erbe adir an vare dir halle uocb 8yme tode t:tu tune
>>>
,108
IV. xx. - UI.
vnd 'zu lallene myt eul
hir vndlr..
heif. ah lIyn
r fach-
ter kynt dy her ni
ht VB geradet noch abc gewi8et
hat nioht tzu yren laren qweme flflch kYllt gewunne.
wurdl! ifl abir mundig vnd gewnnno ky"dir. 110 lIullen
dy brudir ynd eyne gecrbin deme kymle8 kyndo dor
v..r
("llanfell gobe abc treten vnd ym das gut alli8 pt-
'/;ch
) ane alle wedir rede lasen volgen. DY88 giR
buhet (lieh aHeyne tzu dem erbe vnd tzu dem gute
das in der IItat gericbte ist gelegen. Sturbe do.rnoch
tkr burger vnd lisso erbe vnd tzins vnd gut hindir
Mich bll88en der IItat gerichte. al8e vf dem lande adir
in andim stetin. das i.t ouch nicht myt dirre gUt vor-
geben. IInndir daa erbit vf lI!Jfte1l ..esten erhanae1l. .",d
flic'" t:/ 3 )
ynen hmwr. Hat abi" der brudir 8elber
..cImIt gl'machet. do her lebetc. dy ist myt der vor ge-
ch!,ebcII('n gift vo
eben vnd blyben vlld volgeD deDle
brudir vnd synen gecrben. alse dy gift vs wiset. v. r. w.
J) A. setzt 1Jinzn: myt .ndflrschey" - 2) plieb, A. - 8)'
110 in ,4, feblt
n C, Tb., n.,rI.
xx..!) Von gobo vnde
ey(:hungo gutis in
('hegetem dyn
e adir vor den ratmannen.
Cebit volt vorreycht eyn man in gehcgetem dyoge vor
richter VOlt vor scheppen eyme (lynh' kyndir huudirf
JIIark in allo eyn gut vor vs tzu nemen vor andirn sy-
Den kYlldirn noch fiyme tode tzu tuno volt tzu lI,spne.
dy wile her abir lebit eo wil ber 8elbir gowah1ig Myn
des gutes 2) vnd domytte tun vIIII lasen. \Virt dy gobe
nicht vorwandilt noch vorr,uckct. 80 lila I dy
obe biiben
vod hot craft vnde macht. al80 .lall das kynt Doch sy-
II('S vatir tOllo ify Irundt'rl f1,a,:k ala alle S!lnes vati,'
gll'[ 3) a
ygoP altif
n er'-'c. c]qs byrUlen deme ge.
rit''''e Iyt vnd an alle syne varcllllc habo vfld gercyt-
Fchaft wo her dy bette bynnen .Ieme Merichte adir bus-
fIIen. das eal her tZllllor vor ondir" l.-illdrrn 4) nemeR
VII" hahen. V nd alte gobe vnd vorr('ychuogo dy in
gl'hegetpDl dinge vor richter vnd "01' scheppen geschyt
vn" Jl;cgf'hen wirt. dy sal norh yrrf' V" wYl'lUn
c bly'
tlc R. \"nd sa,l ()raft vod macht haben. Abir aUe 8 0b .
>>>
IV. XXI. - nm.
lOg
Ynd vorreychunRo dy do gesehit vor eymo .ybenden
rate. dy Ist machtelos noch "'r,ydelnlrpchnre 6) rechte.
I1nd "'8gefl "'!I' f'fJCllte ftic/rt bellt(Jft '). noch dem mole
das IIY vor gericbte In rechtlr dynge .tat nicht geBc:hell
.ynt noch geton wcrden v. r.
I) M. Fr. I. ][11. J. - 2) rel4es. A...,... 3) 10 In A.
.
II.b,., fehl. .ber in C, Tb. .. Derl. - t) .YAen leawy..e....,
(J. - 3) eyme kol..i"'''e.., V. - 6) 80 in .A, B, B.rl" V.
.. Dr.. f.hl. bio.. iA Th.
xxn. Von go be vod von Ie
l.lftge 1) gege-
benes gutes der mutir vnd yrme kynde. Geh,t
vnd vorreicht ey!! burger vor richter vod vor scheppen
in gebegetem dynge "yn,e n-yhe vnd synen kyndyrp
alle syn gut vnd erbe noch eyme tode tzu tune vnd
tzu lasene. Dy wllo her abir Icbit. da. her selhir do-
mytte wll tun VIId 1080n. Vnd was denne dor burger
)JOeh syme tode gutes vnd erbeIl gelos.en hot. dM IIBI
dy mutir vnd dy kynder geUch teylo Duch pel'fiOllea
bai.
I) relcLu.'4I. t:.
XXIII. Von gobe YBdo von reychunge eYDe'!!
mannes erbe "!I do ge.chi' e!l,uJeldeclich 11ft"
afte vftderuheit i"
ehegetn,. d!l"ge I). KOII-
fet eyn burger eynen hof adir eyn andir erbe. myt
was geldis ouch der kouf gesche. vnd ym der hof ad'r
das erbe vorreychet wurde vor richter vRde vor schep-
pen in gehe8etem dinge einTeldeclich vnd ane alte
vndirscheit wirt gcrcycht vnd gcgcbin. Wil dornoch
ymant vf den selbin hof adir erbe von eynes andirn
mannes weyn gelt elagen vnd besflh
en. Dorumme
darf der eleger den I,"rgcr nicht bf'lmm(llerD tzu ent-
worten. Ab her i8 myt den scheppen adir myt yren
IJryfcn hcwisf'JI mag du ym der hof adir das erbe
'ynveldedich vnd ane vndcrscheit gcgf'bf'n vnd gcrey-
('hpt sy in gchegctem dynge. '-'0 i.t der hqf 8)'n "!!"
nmg elen
'ol beimIden ßlyl rcchte. I
.) fehlt in A.
>>>
HO
IV. XXIV. _ XXVI.
XXIV. 1) Vt)ß reyebuBge gUtes In gehege-
tein dynge adir ierliche8 tzynses d eYIIQU Be.
aelichcQ tag nud tau Iybe. Gebi
"nd vurrcieht
eyn ßlaD \'Qr fielde," wnd vor ljIeheppCD in gch
getelD
dynge syme wybe lIuch
YlJle tode tzeu. Daadt iedichea
tzy
ses vf eynen benumeten tag tzu hebe
e Vlu]e tzu
Del1lene nurt tzu mne Iybe. 60 sal vnlle lllag das, wyp
noch ires manneS tode sich !zyn vlld ha]d
n tZl' den
tzen marken ierliches bynse8 vf den goslltztQI\ .tag irre
gift vf wysungc. vnd stirI,et dornoch dal\. wil'
e vnd
vor deIne, gesatzten ta
e i1es tzynses, so gebotet deI
tzyns des' toden manneS geerben vnd' nicht der t
den
vrouweo geerbco noch dem mole das das wlb vf Ben
tzyns fag nicht gelebit hot. v. r. ' .
.f n
1) M, Fr. I., ]511., 3... 81{»., I. 31
4£. , (] 1111'
XXV. J.) ,V on
or8wegene.. tzynse cyne,
.-y 8f lu;"" ft e n erb I 8. Vorlcouft eYIl OM'1i dem and;l'tI
,0)':1\ ,ftrb
vnd 1011'
chet i.s ym
gallQsetir hlwk vnd
\'ors\)"yget deme kouImannc In deme koufe dy VOJTlY-
ehungc des lerliehen tzynses der vf dcme ,/3.CII!eJ;l, erbe
hot gestanden vnd noch steit. so sal der man 8YIICO
*'Vn.Ii beAAld,eD AlIi lJ
r den, &r" in
I' 8eW8
bot '
. deme
'VQrlmu.ftßn erb", Sprieht ,wir dC\l kQu'eman de6,«dJitt.
.fi&UJI hubo, ym Wn dnM. 1.(;IIff- tltJS erb.:a
) delI tzyOfl
IpQbt, beQuJUet. VDtJ
habe ,ili gt\llüuU lane t
ns. recbt
"nd redelieh. des her eyn(!n ac;heppelI bl'yl' habc. "ud
put;h
uen habe an
lIe AWJprocbe. das hilft ym
.1Ii8 n;ebt. StWdir .cr 8al den. uian dct, ym dM erbe
vQlk(mttCi nde vorrcydtte vnd vorsweyg ym 4611 tayo-
liea. (aQiiP.-echen). def sal ym dorumme elltwQrtcn "nd
'geweren deli crbi8 alse berli ym vorkouft bot.
I) Dal Wb. 26. ist DRCh lIu51111 dagegea. - 2) 8
A. 'ehlt
ill Th., ... BerL
x..-XVI. Von e
bi8, vfgobe. ,Gypt vode vorreycht
eyn vatir in gcheg
tem dynge eyme tJlj1lcr ,*!jIlJer 00;,'
1J!/"C1t1 1) SODe vor am1irn alle syn'en kynden. syncn hof
tzu tune vnd tzu 108f'nc ane alle vndcr8et.cyt. Vnd
«!ornucla obir ctzliehe tzyt der ,'atir vodl-oufte dca set.
#
>>>
IV. XXVI. -- XXV"'.
111
hin hof den her flyme floße gtmderlicll
egeh('n 'rllUe
in I!!Y0(' gcworc als
hy vor gesehr('ben sf'tt. 1'nd
eute
Is an synen nutz. Ist dehne das der I30h den Icnur
des vor gese'n'ebenen erbis a:dir hofel!! bytrnen lat vnd
tage in g'f'hegctem dynge nicht wedir sprieht hoch Iln-
IIpricht. 1'00 ah der vatir dt'n 8('lb('0 vorkouften hof
W('dir konfte vnd domoch stnrbe. So hot d('r Voi'gf'-
8prochene sone vor andirn synen geswysfreden keyn
8undirlicb recht !zu nemene das Rdt. dorummo der hof
vorkouft wart. noch en mag sich ouch nicht der son
tzu demo wedlr gekouften bofe
chaMen. sundir allis das
_Yh 'Vldir gelossen hat fioch sytnc tode. das I!a' der
tlone Diyt andirn syne'IJ ge8
.stredetl gelich teylen Doch
person('n tzal. v. r. w.
I) fehll in A, C, Kbg. u. Herl.
xvn. I) Von golle eynes vngemanneten
wybM. Eyn wyb (las do nicht elicbes mannes hot.
mag Ir ('rb(' adir gut das sy irerheyt hat adir gekouft
bot adir ir gt'geben ist. ane vndirscheit tzu tune 1'nd
tzu lazene \'or richter vnde vor scheppen in geb('getelO
dynge dorynne is gdegen il't vorgl-hclI vnd vorreichen.
Abir der richter sal ir gebell t'
'nerl vormunden. deu
ast l'!Jllen 2) vorsprechen. an deM wort sy do yebe. v. r.
I) Ssp. I. SI., 4&. - 2) 80 in A, fehll 10DSI überall.
XXVIII. I) Von vf reychllnge eyncr vrouw('n
'er ern manne. Alle varende habe vnd alle schulde
bussen demc g
richte adir hY1lflt.,. detn trericlJte 2) sal
dem manne volgen noch der gobe vnd noch der vf rey-
hnnge dy ym dy VfODwe getan hat. Hat abir dy
rouwc
.feinde eygen. das ir an geerhit W88. das mochte t!y
blcM ane yrre erbin gelob vorgebin. das mogen dei'
\'rouwen erbnamen wedirsprechen. noch dem mole das
dy vfreychungc hynnen iare t",d tage 3) geseheri ist.
\'. r.
I) Dieles Ca... 'Widersprichl nac. Hasing dem Slp. I. S3.-
2) feh" in 'tb., stebl aher in A, C, Der!. _ 3) 80 ia C,
,.IaI. ahr in 4" T.. ... Derl.
>>>
112
IV. XXI]!;. - ](UII.
XXIX. 1) Von gobe vndo von yfreyehungB
eyner vrouwen yrem manne. Begobit eyne vrouwo
yren man myt aUe yrre varenden habe wo sy dy hot
tzu tune vnd tzu 1088ene vnd blibet dy vrouwe schul-
die noch yrme tode an koufeuschaft adir an 8ndirro
schult wissentlich adir nicbt. das sal der mßn gelden
von alle yue varenden habe ala l1ert"e al. 11) dy gyft
wendet. v. r.
I) M. (I" I. xII. S, 6, 7. - 2) 80 A; .nd wo, Deri., Th., c.
XXX. I) Eyn andits uf das. Noch dem mole
das dy koufensehaß in des mannes gewere komen ist.
vml her sich der vndi..wunden hot. 80 sal her dy schult
golden. v. r.
I) 8&p. L 6.
XXXI.I) Von varendir habe vnd von hynse
den eyne vrouwe lest noch irme tode I1ftNOr-
gebtft Z). Stirbet eyno vtouwe vnd lessit tzyn. erb-
lich adir vr we(lirkout vnd varende habo vf dem lande
adir wo dy P,y. vnd den tzyns yrem manne nicht vor-
reicht hot vor gehcgctcm dyngo. an der stat do is eran
adir Inacht hot. vnde ouch dy varendo habe in des man-
nes gewere noch nicht I) klimmen ist. by der vrouwell
lebetage. Der tzyns vnd dy varende habe sal geual-
len noch der vrouwen tode an yrc nosten vnd hieht
an yren man. v. r. w.
I) M. Fr. tl. I. 2. 151 nach Rusio., uoyereiohar mil der
kiilm. OiiterllemeinscbRft. - 2) fehlt ia A. a. C. - 8) 80
A, tehll la TII., C, Be"l.
xx.XII.l) Von vfreyehunge alle synos gutes
das eyn man syml! wybe noch syme tode ga nb
tnd gar vf reyehet ab sy ane man blybet. Eyn
man geMt syme wihe alle syn gut noch symc tode tau
tune vnd tzu 10sseDe in sulcbir mosse. Ab sy ane
mau blibe. so sulde yr dy gift volgen. Ileme sy abir
eYDen andirn man. 80 l!Iuldo ir eyn bonumet gelt "01-
8 en . DorDoch Doch des mannes tode vor
ebe .dir
..-erkoufte df vrouwo de. gute. eyn aeyl. daa yr gege-
>>>
IV. UDI. - XXXYI.
113
bin "a. myt yres vorm';'JI(1en wille. co 11('1111«1 .Y ernen
andirn man nerne. Vnll nerne p.y dO!'lloch eYol'1I AII-
dirn man. Ab nu dy glfi adit der kouf dl'n dy "roU\yO
getan hatte cran volle nlacht gehaben mogc adir nicht
.dir was eyn recht d()rumme p.y.
1) Oegen flsp. I. :12. Ulld M. Fr. I. xtt. :I. 5.
XXXIII. Hir vf geit das noch geschrl!ben
recht. Noch dem mole das dy vrouwe eynen andirn
man hatte genomen. 110 lIal yr bUben das bcoumete
gelt dd her yr in der gift gegeben hatte. Hatte s'1
DU des gutes eyn teyl vorkouft adir vorgeben. das mus
sy wedir
ebell.) vud dcme das volgen laf18en der
dortzu recht hat. \'. t. \V.
I} taD, A.
XXXIV. Von vfreychunge vi1d yon flchol!
c1y o
n man blibet hoch syme tode. Gelobit.)
eyn man deme andirn tor gehcg«;tcm dynge tzen mark
rnynre adir me. noch syme tode in allo syn gut. Stir-
bet der vode bUbet aodiro luten schull1ig. dy !leIben
I!thult lutt! st1tlen yra schult tzuuor nemen an des man-
nes gute. dy sy myt rechto bewysen adir bcwisct ha.
ben.
I) Gipt, A., t., .ebet, Betl.
XXXV. I) Von wed
i'kou(t! "nd "Oh vorfld.
IIlmem tzynsc. Vorkoufet eyn man tzyns izu ('yme
wedirkoufe vf eynen .'brnnnelic/'en 2) tag. das ber drin
1Ivedit kou.f'etl 3) mag. wermc her wiI. Do in tlynen
bryfen lIicht stet vnschedelich vorlleSllen tzyns noch
wochen bai. Der mag lIyne
tZ)"US wedir Jw'ifen 4)
Vor deme tzyns tage. wemte her wil. vnc1 durf keynen
"orse8senen b)'ns nicht geben noch wochen bai. v. r. w.
J) M. Fr. 11. r. 2. - 2) neoneJieben. A, - a) A,; 'l'orIiOlf-
'en, Tb., Deri., C. - 4) albe kCJ11len, Ä.; yorkou(eu, Derl,
XXXVI. I) Von morgengabe. Ah eyn man (!yl1
n-yb nytnet. vnd stirbet der man. dRs wyb hot an syme
te nichL I
en "'Y denne das her i. habe ir ge
"-
bcn in 8ehesctem dynge. tw morgen. !iohe.) adir tza
lli
>>>
"
,
114.
IV. XXXVI. - XXXIX.
t
lypgedynF;e tzu irme Iybe. Vnd weIde yrnant der "rem-
wen ir lipgedynge brechin. sy beheldit is wal myt
wyben vnd myt manneo dy da tzu kegenwortig waren
8elb eebinde. Vnd hot ir der man keyn gut gegebin.
8Y beiSitzet in deme gute. vnd yre kyndir su1len yr ere
lipnarun
e 'geben. dy wile sy ane man blibet. Hat der
Ii1aQ schof dy nyropt das wil) tzu gerade. Hat den ne
der man vml das wip kynder. was so vsgesundit't I)
synt. cly haben (loran nicht. vtJd rre erbe magen dy
kynt nicht vorkoufeD aDe yrrc erben gelob "ode wille.
.. r. "'.
I) G. 20., ,"h. 57. - 2) 80 C.. fehlt in A., Th., Berl.-
3) anlBeradee, Wb.
XXXVJI.l) Von lipgeelynge. Keyd 'wib mag
ir IipgedYII
e tzu eygin behalilen noch vorkaufen. Wen
60 sy etirhet 80 geit d3S lipgedlngo wedir
n d.
mannes geerben. 'V. r.
I) Sip. 111. 76.
XXXVIII. Von der vro'I
,ven gUt in der sta.t
.dir vf dem lande. \Vomytte eyne vronwe wirt be-
golJit von .rem manne in der stat gerichte I} adir
vf dem lande. da sal sy noch yres manneS tode yro
gabe hahen. Vnd ir sal dorumme ero gerade leyu nicht
abe g,:u. Was von rechte tzu der rade gehoret. da.
.al dy vrouwe haben was !I} das i.t. v. r. w.
I) 80 A.., feblt in Th., C, D. Berl. - 2) wo, A., B.
x..UTX. Von vrouwen morgengabe. Eyne
,.rouwe IIt11g yres toden mannes erbe dorynne 8!J I)
besturbcn i!;t nicht genisHen. also das sy das vormyt-
teu moge \'Dei ouch nicht darynne besitzen ane der er-
ben geloub vnd wille. Were abir der vrouwen icht
gelobit tzu morgen gobe. do sy deu Dlan nam das sy
bewysen mag alse recht ist. V nd ist ir das nicht ge-
leistet IHlir gegeben. vnd hot sy keynen burgen douor.
.0 darf sy der were do her 2) ynne vor.,tllThen 3). ,ist
dy yi'eli'l mannes wu. do hllr tot vs getragen wart
oyeht rUmen eo denne d)' erbQamen ir geben das ir
'-
>>>
IV. DUX. - XLII.
115
tzu morge
gobe geteydinget vnll gelobit was. Vnd dy
wyle man ir des nicht en' gebit. vnd I!yin du. wer.
bUbet ane man. so sal man I.. ere notd9rft gebia voa
(let mannes weyne. Hat abir dy "rouwe' burgen vor
das gefoubde der morgen gobe. 80 aal sy römen dy
Were. TOd man ist Ir nicht pOichtig lipnare f) tzu ge.
bene.
lUndir sy IRnne dy Lurgen das' sy yr leisten.
Mag abi.. dy vrouwe nicht volkomen noch bowyscn d
It -ieht tzu morgen
'be gegcbin S'1' adil' ,liebt gegebia
IIY. vnd ist yr ouch nicht gcgeben. W61tM dicke gcschyt
d4i. t1aa I!)
n v
d wyp t:ws
I
lpleQe
o
eD tzu der ee
.undir allirleye vorwort ,'nd gelubde. So eu Lu' ,.y
"" ,des manDCS
ute nkht. ..y IIIUS dy wel'c rpmclI.
ynfl,lpaQ ist yr 19pnare.) nicht pftichtig tzu gebene.
Y!1
, das sy in der were be
turben ist. das kan ir nicht
ie
clfc,9' . )..
I)
., c.; hr, Tb., B.rl. T 2) ,.,., A. - 3) bealo....
a!1 '!eil, 4\ - ,) ::;0 A.,
pu
rqn6e, Ir,h"r
rl., C.,
XL. Von VrOU\Ten lIIorge.n
aLe. Ouch lyase
eyn man nicht rne 1) gutis noch syme todc. wenn,
W$IJ vi
2)
1ij!1 uhcr fiI
e wybc in geh ('ßctcUI dynge
lieUe gegc))e1J uu morg«logobe. So uympt ely Vlouwe
S
eUJe gut myt merem rcclJte. vnd Ir el'LQamen
p,lWiscn, des
mllern. v. r. _
I) 4., B., C., Qarl.; abo Til, -Th. - 2) So A., febU ill
1.'b., C
, Uerl. :r
a
XLI. V
n n01Jwen 1I)0rgeng()be. Gclobit
DUC" eyn 11&0
y
ybe seJt \'i
aellr wenYJlg tzu
D!OIgell @Obe. vod.c ..volV\lrlj!
eiJ nich* ill gchfgctl'W
dynge. StirLet denne der man vnd lesset schult BII
l_al
Ji! h
r hat. wan ,a' ,dy, sclutlt betzalcp VO
I
nlO
gute. vnd dy vronwe, JI
t
ic
t ,rccb.t
u syme gute
von rechte, tlat abir dy nouwe burgen do vor dy
,II,,!-.
s
manen. ..,.- r. 'w. " om
" ,
.(1 I XI.It: I)' Vo
mannf!1'! gelobde s
nem wih"
7.'1 mor
cn gnbe. Geloblt eyri' man flyme wib.. dy
i
r ,n}'llt - tzu ller e:' t\,en mad/; al' me tau Dlorgen
, . '0-' 19 Q!J \
>>>
116
IV, XLII, - Xl.T.
obo tzu goblloe vod litirbet ber 0 e h!r is volfuret
vor gehegetir bank. Dor vmme milg dy \'fouwe des
maone. erbon ansprecbio., ß8kenncu sy dca. diUI der
man dor vrouwen das gelt uu morgeo gabe Kelob;' S)
habo. so .ulleo ..y das leysten
Isp verre also das erbo
wert ist. 18 das sy i8 abir vorsachen dy erbeo des
@clobde8 3). sy mogeo VD8chuhJig werdeQ vod sulle.
dA8 sweren. du der man der nQuwe
4y morg.ngob.
lIiuht gelohlt habe. v. ... w.
I) Vgl
1\1. Fr. I. :11;1.2. - I) yorJollet, 4. - S) A.IOI.'
'ia.n: "eheR.
, XLIII. VQn morgon gobe. Nu gclQbit ablr eyn
man 6y
e wybe gelt vii
dlr weoyng t;lU gebepe Uu
morgcngobe. vnd volfuret des nicht in ge
egetem
yng() ,'nd stirbet 119 1). vnd dy vrouwe habe myt ym
kyot adir nicht. des, maones gdobde i!lt VB. vod der
man ist der vrouwen erbnamro vlUl mogcn Dichtet!
icht pflichtig, t\ocb Je. manne. 2) to,de vmmo dM g_-
lobde B).
J) 150 (a A. ". B. f der ...n, C.; fehlt la Th. - 2) 80 C..
'JJ., Berl.; er
, A., B, - 8) Tb. Her1.; leIt, A., 0.
XLIV. I) Voo der wer
besytzuoge. Ist eyoe
Tromve swanger noch eres mannes tode. 110 ma;r II!J
d!J 2) were bcsitzen. Vndc dy kynt lIuUen yr ere l,yp-
"are 8) gebeo als6 lange brs das sy des kyudes go-
nyst vnd vs
eo sechs wochen- kummet. VOR rechtes
weyne. V nd das y I' ern morgcn gobe geleystot
vnd blj1viset
8t dill' kan yr c!ortzu hicht geBchadeo. v.
r. w.
J) Wb. 91. - 2) dy Tron....e aal i
4el IUqnel, 4. - a)
80 A., IYl'narun,e, Th., Berl., C.
d '
XLV. Voo morgeQ gob
.... J;'\ocb des ma
ne,
tode cn darf man cyner vrouwen yrre morgen gobe
nicht gcbcn. wenne bu dcs \Uan,pC8 dry'!ych,ell I).
wenne man dcnno flyne man tzyt begangen hat., dot-
1IPc" !lcbit ß\\\U y
e 2) f)re fIlorge.n lobc. 80 mag (1'1
ff!lfo
h 3) vrist habeIl vor lIic
Uu beseheoe vDd tzu
>>>
IV: XLV. - XLVIII.
It7
be
itzene in de
,
lI
lInCS gute: beB
dy V(lr bODU1Dete
tayl. v.
. w.
I) drysi(oa..n, /i., netnJic. lilie; (). 11.11 4":r
le itre. ......
41) 80 in B.. fehl. .",er iA A.. Tb., Ber'. ". (). - 3) feb\.
10 A.
XLVI. Von gelubde 10 morgengo,be
6uc
ICllehege ia da.. eyn mao eyu wib neme vnd lJeloI,c
her ir selbir eyn genant gelt. tzu fl1Qrgengobe adir tJCtzeto
r burgcu dOllor das bOf IfY wcU
begoben. ,Vo.-J,c der
Dlan der sturbe e denne der vrouwell geleystet wurd,q.
I)er vrouwen der das geloLit was \"lId
och vngele)'8tet
M der ist
l
U das pß,chti
tzu h
I
:n., v. r. ;
0:
XLVn. 1 ) Von der IJerwete. Dy vrouwc d,.
aal gebel\ tzu herwcte eres mannes swer
vn
8yn be-
"tc vr.
} adir' syn beste prert gesa
ilt' vnd syn besto
Aarn{lScb I) das ller hatto tzu oynes mannes 4 } lybe'.
do her starb bynnc sr.nen weren. Dornoch sar sy ge
ben eynen Ac!/,' pJOlI6) das ist eyn botte vnde eyn
LU8scI\ vnd "!J" pl,lr' fJ ) Iylachof\ vndo eyn til!chlachen
....nd tzwey becken ,'nd eyne twelt. das ist eyn gemeyno
herweh
tzu geben vo
rechte. Doch lIetzen (
luto
nlanchir JJande dillg 7) dor tZ\I das doch nich. dortzu
gcboret. wes das ""yb nicht en hot desir dynge. des
cn d,ur sy nicht II
ben. ub sr ere "nschult dortzu tut.
das sy ia nicht eu habe. vmOle ytz.llche .dolt 8) 8un-
derlicheh. 'Vas man obir dy 11) bewyscn mag do el;'
nmg wcJ;r man fluch 11) keyn wyb ,'n
cbult vor gctun.
v, r. w.
J) 8sp, I. 22. ""örtl
c". '1'81. W
. 25. - a) t(lh A. - S)
harnysch, A.. C. - 4) nnill' 'l'iti. '''". - 5) herprot, A.-
6) fehlt in A. n. 8ap., .teh. .bpr ill '" b. - 7) recht, Der'..
......, C. ..... 6) 'l'oachDl.. C.. Tl., BIIII. ..... Q) Ho A..., fM"
.. C., '1'h., 8PII. ' ,
XLVIII. I) 'Ver das herwete nemen sulle.
,V 0 tzwene man acJir dry t;,;u cyane lJerwete geborl'n
"yn. dot f'Miste nympt dns .''''cd t.luuOt. du .ndi,
trylrn sy gelic:he vndcr eich.
J) 8sl" I, 2
. wiird.. '\on. 2
>>>
.
u
IV. XLIX. - L.
.IX
"'
IX. 1) Von vormundcn der herwete. WQ
dy lIonc bynnen yrel'l iarcn /Aynt. ir eldisle
) cbenhur':'
tig swert moge nymmct das herwatc tzu siel, S) alrcYIII
.
vQd lilIt 'der t,-"der vormunde doran. . Adir welmc sy
tzu cren iarcn komch
80 sal her is yn wedir gehe".
c}ort.zu aUc ir gut. I:{cr en, kUllnp 8$4) dCllue bei'ecllcn 6 )
aes. wo her is an eren tiutt gewant 6) habe. 'Atlir ah
I. ym myt roitbe ndir von vngelucke ane f!lyne /!Icholt
gelos,:!t ey. Her ist ouch dcr witteWcD ,-oTTftunde went
bes das sr eynen andirn Qliln nyropt ab her yr eben-
burtiS bit. ' : ""Ü'" , , . ' ·
,. . _ 1&1"' . I
I) WI,J. 2
.; Ssp. J. 23. \'I'/;ir,}, -
) D
5t
, A. ..... 3) So C.,
fehlt Aher in A., Tb., Berl. - 4) 10, 'A.. ....:.' 4) So A., Th.,
C.; hereclw D. ß..;, "ere
'eo, 55p. - 6) leweret, A.; Yer-
{I) .....
. . J
' ,J
. I
L.t) V QU lypgedYl)ge vndQ gerfldo. Noch
demo hcrwcle fiat d..s \ViI-' nemeu h' IYl'gcdyngc. VII
,.His das tzu der gerade 2) gchoret. Das
y,lIt an
FhoC vnd gense. ,kastcQ mytvt i,habcllcn l!Jdetl s).
,Alle ,garn. bette. pfole. kU8s,cn .v.udc liI\tcbeJ;l. twcl
¥
nd bcekep.
vnd luchter 4) vnd .aUe wyplichQ Jdcyd,r;.
1I
crlyn v.ud arlnke/tc 6), tzapil vo.d sd/ir 6) Vl1d
U,
Lucbire dy tz
gotis dYl)stc gohoren. sellill1 1"ul stIlle T).
J
c1cn v,ul kisten T). tcpte :vud vmroebcnge. dcckclacbco
.",J rllgKelaken 8) "nd wiltliehe g...ndc. Dis ist da
tzu vrouweQ gerade gehoret. Noch Ist ruanchjr'llaod
Jdcynotc. .das dortzu gehllrct. AHeyne CII bCllumct
ich ioi 8uoderlioheo niebt. alse bOJ.1lteu. 8chm:co. spig cl 9
vudo alle Iyngcwant vngesnctcn. GIlIt noch Bilbi,
,'ngf'worcht Q) das gchoret dcn vrollwcn nicht tzu. \Vas
bobcn dysen vorgesprochcn dyngclI ist das gchor!;t al-
lij tzu. dem erbe. Vlld was So bUl'\Sen IItunt by dcs
-todeu mannes Iybe. das lose her ab her \Vii .dcme is
VUII rechte tzu Kehoret 10).
I) Sap. I. 24. fast wllrtl. .,... 2) rade, A. - 3) leden. ..,..,
C. _ 4) lucbterlyn, A. - &) .I'
elt, A., Sap. - fi) aaI-
A,... A., Berl. - 7) fehk in A. - 8) fio 158p. u. .., 'ebte
\ in Tb. u. 8el'l. - 9) 80 in A.. t
., 85i'., (eWe
er i. C.,
Th., Bed. - 10) ,abort
Ä.
--41
>>>
IV. Lt.
110
U.l) Von lypge(lyri
f!. morgengot)e vnd
Vrouwen gerAde. Gypt ,'nde machet eyn man vat
richter vnde ,'or scheppen in eyme gehegetem droge
adir '"or 8YlOC herren syme clichen wybe icht tzu mor-
gengobe. adir tzu eyme Iypgedynge. Do mag sich eyn
wyp
Ip sy wil noch ires manneIl fode wol tzu tzyn
,'ode beha\t1en alst: recht ist. Vnd dortzu mag sy wot
oemen ire wihliche gera(le
dor in gehoren alle schoC
Wo sy geen verre ntlir nahcn. dy eyn man noch t!yrne
tode gelosen bat. vnd, ym gantz "nd gar do ber lebete
vorgulden worn vnd ledig "mI los Worn vnd vor allit
menneglich gehat hat. alse gense vode kasten myt vf .
irhabel1en 1;ydeta 2). "nd schrylYe gam Iyn vhd' I/lachs I)
vnd alle bettegewant. alse pfule. kqssen vnd lylachen
dekel
hen vnd kulten. tiscl1l'lac!Zen. twelen tmd be-
e/tene 4) vnd alle wybllch& klcydir Iynen vnd wllllen.
V I1d vrnml'hcnge vnd lilIe wi6liclle 6) gebende liderla-
ehen 6). tepte ,'nd banklachen (Iy eyn man do her le-
bete ym vnd syinc clichen wiba vnd tegelich geB!J1JJe 7)
tzn nufze vnd tzu notdorft getzuget vnd gf'koutt hl1tte.
vnd ouch genutzt "nd
eerbeyt vnd bederbit hatte.
Vnd VrOIl\H'n seherrn "nd b#tt:hsffl ll ) ttpigile. vode ey-
hen "'Mchl,: kC8Sil den man pfleget obir den hert adi,.
fJhir r'ln tÜ€)' 11) tzu hengf'ß. ab der do ist. "nd seltit
\-nd b
chir dy do tzu gotis dynste gehorn. dy vtouwen
I,flegen tzu lesene. Vnd wclrhir disir hir nochgctllchtc_
ben stucke. alsc kannen. "luschen. bcc;.ir. scbaled.
",chuniln vnd leffcle. tischmeflsir. ty
ele. morser. kOI'Pe.
It1ehh;re. arlllrzirllcytIO). hefte. knofile. vnl'8pan. tzappll
adir gurteIe dy vor erne yrouwe I'!elbir hatte getzugct
do yr man lebete. dy gewUrcht vnde ges1I,it 11) syn
Von @olde adir vOb .illJir vnd nicht VOR andirtJ mate-
rien. dy mogen sich tzyen tzu wylJes gerade. Abir
allirlcye beth'
ewallt. das eyn gas/gehe HI) tzu nutze
.Ynde tzu notdorft 8yner geste hat getzuget. alse al",e-
";yen 13) '"nde slcclztledl'ge 14) kasten vnd allo
ndir
\'aremle Labe dy vor ni
bt Lenulllet isL geboret nicht
tzu wi"es gerade. 811ndir tzu dem erbe. Oueh stirbet
e)'Jne manne syn eliche wyb. yronesto 8pile
gynne
. I
>>>
.
U!O
1.1 -
lIIutir halben nympt dy wiplicho gerade. "mI waR doryn
geboret. vnd dy sei be 8pilemeID'nue sal dem mau:."
lIyn bette bestellen vnd berychten. alse is stuut do
yne cliche h\l8vrowe myt ym dennoch lebete. . vnd
eynen ti8
h decken myt eyme tischlacllC!n. vlld lIottzu
gt'bin
yn becken vß(
eync twele. vnd eyn pfoyl vf
i.o!yntJ bank vnd cyn kussen vf syn"lI I':tul. vnd Wf!8 dy-
,tles geretis gebricht ,'nd do nicht cn ist. (les Cu darr
dy spilemcgynne dem manne nicht gl!gehih noch losen.
vnll wes do boben blibet. "nde tzu vl'oulii'hen gerade
gehotet. das Jliag ily neste 8pilemegynno vordim vlld
iIIemell 111). v. r. W.
( I) "'JI. Wb.
3, 60., 'lil" 1. 24. - 2) ledent .A, t. ..... 8)
..i.scb, A. _ 4) fe/lli in A. - &) YronYfelil'h, A. - 6) lehlt
.11 A. - 7) gesmyde, Th., c. - 8) Lorsten ...nd, A., D. -
9) A, fehlt aOn5t. ..... 10) 150 A, B. fehlt in C, Th, Berl. ....
11) plimeit, A. - 12) 80 A.; Dlan \ 'l'h.; C.. Berl. - 13)
.INeryge", A.
(4) 80 in A. u. B. J fehlt in C., Th. a.
tierL -, 15) fehle in A.
LU. Von Iypgedynge eyner vrouwen. Eyn
man hot begohit töYllc cliehe hUI!H8WC' myt cyme lyp-
gc(!ynge myt tzeo marken myuro ndir OIe. Nu ist der '
mau tot vnd hot gelossen !;on8 ,"nd tochtir. :Nu, i!lt
der 80ne e
ner tot vud .,yn wib vud haben vorbaa
kymlit gclosl!1en. vnd dy sl!lbin kyndir ..yn ouch toL
vnde yr.e n'-'sten haben sicb tzu der kyndir gute ge-
'zogen 1) dy dortzu reclat 2) !chat ban \'on ntlr vllde
VOB mutir. Nu ist vf das letzte dy Vl'OUWC ouch tot
dy das Iypgedynge gehat bat. Ab dy pr:rsonen dy
der kyndirgut VII der sich geteylet habCI. ab dy mogen
aUe glich türl gcnemen an der Houwen Iypgedynge.
.dir wer recht (lorbu babc.
I) 80 B.; gehald.a, A.; I&lasa.n. Th.; Derl'l (J. -- 2) 80
A.; wcbt, Th., Bvrl., C.
LIII. Von Iipgedyng(! tzu behnldcn. Wer
,der totcn vrouwen man allir oe!!t tzu gchort!t ,'on mo-
Rcsehaft weyne. Dy Rullen der \'I'OI1\VCII lipgedynge.
daz sy von dem mannc hatte ulleyno behnldio. 111 eh
_"I deuDe da. dy SiR andirs nwytiet. Y. r. tY. '
>>>
IV. I LI". - LVII.
121
I.IV.' Ab ern 'llt1l'n-,'.d
r\'r"1Ift"-e etB IIp
e.
dyngte maclaot, ,",
'Wun dn.' c.nUe.. (lulle. 'Ma:
ebet eyn man
yme wibc kn.e
h"'8dir tDayt adir .tuli..
ymandc ey" lipgcdyn
c v"d stirb('t denne der adir dy.
den das lip
rlynge;8enm'eltct.I..1.I'8. g1Nullit das,t;elbc
lipgttdingc' wedir 'all ,dere ihr ,ü r;ljrnll£ltt hot. lind. ob
4..,. nicht e1fI islll(J'gevellit i. ..,u.J"Mt nf!f!nea rrben 1)
t"nd an .".ande', Qmlitt;.1 vl"r
....' 'li 1
1
J) SI! A., n.r'litil.fdeSBea .t
ht'tn t., 'ri. D. Der1. Llost
an Bynen neesten. ." UO 'I .,,,,
LV. V .14, aihhia-lle' (ld1'
e.Wd81 .Hat .ynman
f!!Jn elich UJ!lb J) vndc hot tochtir myt ir vtld fJtlrhct
.ty hua"row., j,y,,,C\'blfben dy, .k
mw.
y irmc vatir.
"nd l;Iynqt de12 .Qtal), eyne aDdlr; c1ldlc ,bUSHOUft"C. v
d
irbet dornow. ."'Js.t, den" (ly J;cr1}de, dcE-,:yr.sh;n hU!i'
1'rouwc. besft g.dle
bowaret vndo b
haJdc
,
cm kyüdRn
So sal man dy ,
de dem yraton li,ynrlc In
en volg
9
dy synet mutir.M&. Vode ist des ni(:bt. gesch
n. vncl
Bt, der man ely., ge,ade 'myt, deJ; andirn vrouwcn ia
.Ulae, vod'iu
r
it MeIJaL:vpd bM
lJiI.2) liyder der tzy
das her dy andir vrouwe Q61J1).. ,s,. -Mll.du finder ,vr()f£W
dy gerade fU11ren. I'nd bf1lliJdUl1 nocA I yr.e8 tnum,e5
toilt! 3). v. r. ..... . . " - . ,. I I,
.i J) eyne eli
ie hnni-on
; 'A:'
2j....orde?JlI;. Kgb. o _ 3)
81PA. D.' ß.; 81f!\o'lItatfiJeafth' "8B
C, 'I...., 'ßert. D. .IlKho
Dy. r-de-
_n' ".,) _hai_ 41''' nt: ..eil, .rel 1a1;r lode"
LVI. 1) Vt;rl"
(!Ud'ff'dr.tilH(Jt
IIVnd'''''e",",
dr r man $tir!)Ct.' 8d1'
a:"'ml1it der *odw
n tzu recht'
dy 8'cltqr"t'zu"'d
r"gerftdc -Yrf'
fI
l!'ft
'tJY M gan.'
V. r
' I . .'. ,i 11 I IIn tB:tIlf' .1.
J) .11410 d !J:t')m .' 01111
o. 57.
,L\'II. Von der gcr:lde. , E!J1'e Vroii
anrr 1)
eyni' IUflcvrowe' ftdtr cylle 'Wyar,,,
:d'y, fty' gtJrade
eno
Inen hat. \'on rrrnfir ",w(,!ltir adfl-''vttn-'yrl''f'' Ylyftlln. vor.
11118 wenne 'dy g
tcrbcn.' dy' I08
h gcTade' alse) -rort'
:tlsy f'ndir tin :gesle1'bell 2
. v. r. 'I . I wt y
J)' fehU in A. -12
S
A.; 'Indir':ri- g
tlrbe'; TL., ßetI'.{
al.o
..dir 7D".üt.... C'.'J'. d.. .'lellir118t,
B"
16
>>>
U2
IV. LYIII. - LIII:
LVIII. Wer gerade nemen lIal. l\Iutit s\VeAtir
hat recht tzu oernene gerade Tnd des' vatir 8westir 1118g
der gerade nicht geBemeo. v. r. II
LlX. WeIHe" bette gewaot gerade' heysse.
Bette gewant du eyn
all'KelJe 1) tzu notdorft hat "'y- '
.er geste. das, geboret tzu der rade ole....t. Ahir was
bettegewaudis her hot gebuget bu lI!JHer tJftd tUl
-
#eJl 2) tegeli«:lwo, KCII'J"dü 11) DOt orn. das mag sicb
tzycn tzu der vrouwen gerade.
J) 80 A.;' m.n
Th.., Berl., (I. '-,2) 8. . 'ehlt i. Tb.,'
8erl., C. ilrt. ,\, {' &', /1;\" "
.... LX. Von deI' gerad.... Oueh welchir disir noch
«
lJChrebeoen stucke. alse kanoen. vlal!lchpJL beehir.
(lchalen. flcbU!!lsel
n. leml. tiscbme'l!lsir. kOJ1JR'. tegclt'.
morser. pfannen 1). "mI das gewirreht iflt Vno golde
l1dir von silbir. das mag !!lieh 'Wo. tzybeD tzn vrbtn\'PD
gerllde. VOtI dortzu gehorit 'eyn wasche kpl!I
il ob tipI'
dn i!!t. Abir' w8% dysir T8rbeoallten 'stueke lost ,,"00
Rmlirn materien "enne goU adir silbir tHld bl"'
!Je,. 11)-
das gchoret tzu dem erbe. 'v. r. ,
'. I) (eld. in' A.
'
) 111» A..' r
"'lt sith.l'
,. ,
LXI. Von vrouwen wHtewen. stuJ tzu beBi-
hen. Hot ey.. bnrsereyneo bof ad1r,' id:.we-"e I) 'adir
me. in der' keyner her wOftet. in der .elbin. hofe ,key-
Ren lIal noch en mag "yne cliche vnbe,gobete hu!!lvrowe
iren wyttewen IItul besitzen alle dCI: erbco willc vnd
ouch dy vrOIJWC bot an eros T!'anucS crbo n.)eh an ste
enden eygcn nicht ooch syme tode. her CII habo. f!oY
denlle do mete begobit. '
.tI\. (a
I) fehlt in A.. " , J .. ' ,
LXU. Vo,. scbofgerade. KotdeteynmanbulI-
dirt schof vmlUe tzen mark. vnd Icsset dy
ynf'm mall"!'!,
vr l1em lande in sulchir wyse. \" eoue hcr sYlle tzel.1
mark dy her vmme dy schof
egeben haUf' \'
n dLot'
wulle Rautz vnd gar dirhaben hat. So te)'lf't l1er
denne dy Bchof geliche halb myt dem lIIalllle der sy
1
>>>
IV. LXII. - L':vr.
1
3
K,'halden ho.t f'IW 1) 'syne- p}/egr-") ' mve Vltd \'0. syne
erbeit. Hatte deBne der man gallu vnde, gar dy beben
lnnk il'haben by l!Iyme lebiR \,:on der wulle dcr sGbolc
ill df:r wysc, alsy 'Vorwort 3) myt dem manl1C stunden...
So sal man dy schof gcllch te
'len
vlld' des manneIJ
tcil der schofe gehoren vnd geborcn tzu der gerade:
Ifot her abir dy tzen mark by syme Iybe noch nicht
volne vfgehaben. so l!Iullp.n sy nocb syme tode IIY06
gee.ben vr nemen was doran gebricbt. vlIIl sullen ouch
dy orben doroocb dy heUte deI' schere neIDen vnd ba-
ben. v. ..
J), 'fmme, ..\. - 2) 80 A.; p!toge" C.., Tb.. Berl. - ') 80
AI.; YO",lIr., Tb., C.
. d
LXIII. . Ab eyne vr-OUWG seiden sn" ere.
b'.an.
tI- sc:hult Doch symQ tode VOJI der, gerade. j
8tirllet ey,n m
n" vQdo blibet den hden schuldig me
Wenne sy" gut wert ist., vnd lest oqch ger.ade. dOl'tzu
-_I ajcb haldin lIync eliche husvrowe. V od ab dy
nicht en werc. yrre nesten spilemcgynnelt (lullen sich
dprtzu halden. vnd dorfen dca manllcs 5cllUIJ do Von
hicht geldio. v. r. w.
LXIV. I) Von abescheydunse eyne... nou-
"'en von yrem man.o- was ir volgen 5al. Wirt
eYllo vrouwe gescheyden von yrem clichen manße my.t
eyme rechte. so, v,olget de{ vrQuwen, nicht me denne
r vor In gehegetem dynge gegeben ist, vode dortzu
Ire gerade. v. r. w.
I). 8Jp. In. 71..
LXV. I) Von erbe. Ab lIich eyn erbe ver."i-
.Ud ndir vorbrudirt dy sich goliche dortzu tzyhen DIo-
ßett. dy nemen daz erbe gelicbe. v. r. w.
1) C. 26., ID. 57., 8S11. I. 17.
IlXVI. 1) Von begebe,nen luten. Dy so myt
,lf'me
lIte bescsscn "!lN' S) vnd hlibet timt kynf pfafTf'
,la. nynlpt cly gerade ab do keyne iuncvrouw(' il!lt.
'.
>>>
121
IV.' (,XVI. - u:dl.
kt (10 eyRe iutlcvrouwe vnd cyn I'faßu. dy teylen dy
gerade "ndir sich. Y. '..' W. " 1, ""'" .,
, " I
I) Wb.
7., 8sp. I.
.' - '2) i.t, A. ' IU
I LXVII. 1) V on
eyluugc; to
.-pt,ffe
tcylet Dly't
den brudem, \:nd drr, ",onch nIcht 2). :. ' ," ,
I} ..
. I.
..., ",ii
......r 2
lilt. i'4' ",., 11., G. .. SsiJ.; d.
uicht 11I0Dcl! i;it,
JJ'l .Hed, :4 ..
LXVIII.I) Von begeben.cp lutcD. Begibit,mAO
eyn kYllt bYDQeD l1ynenia re .., itl ID:UIiJoVOt. bYDneD, sy
lien iuren V8 varn, vnd beheMit I
ntrccbt vlld leenreehi.
Begipt sic:b .abir,
y\' man (Jcr tzu syncn iorcn kQmen
iod. der ho
sic
von lantrechte vud vqo lt!6IIlccht, ge-
tcylct vndc sync IcclI "'y" ledig. wcnne her den her-
schilt vfgrgtbrn ll ) hat. deß mag dysir allis gebag ha-
ben an dcn mODychen do her my
begeiw: was. '" r. '"
I) Slp. I. 2$..
al.t ",'örtl.; ..gi. ,8SP. 11. 22:, M. Pr. I. s.
1... Tgl. V. 60. -'- 2) T
gehaben, A.
L
X.I) V 9P crbis tcylunge. Was bruder')
an eync erl)c bCl5turLen l!Iynt. vllde titirbct yrrc keyncs_
da!! gut fcylen s'1 gelichc bcyde dy bynnco vnde bus-
scn fiyot.
. O. Wb. 67, - 2)
pdef. A. ,I n -I , I I
LXX.I) Wo erbe ane erlien .tirbet. Ab ey..
erbe vmstll'bet. das slcb flynaaDt dortzu buhct myt
rechte hyonen iar vode tag.' du 0YßlII' dy konicüeh
ge1"nlt. v. r. w.
I) O. 67., Wb. :9., 8sp. I. 28.
).XXI. 1) Von erbe. Stirbe
eyn man 'vnd hot
her gut \lnuorgeliio. dil:s IJClb
I(ut.
J'bit vf eyoo kyndir
ab 8Y CJD \1biu'mrti3 ,yut. Vud. ,tjrbet (ler kyndir
Leync8. syn teyl vcllit vf lIyue
utif \lnd dy mutir mag
myt dcme gute nicht getulI anc de
erben gelob.
1) I'!sp. I.
. · .
LXXIV) Von kYBde. dy hu. yrste vsge satzt
I!IYft.-(uU" w rden.' Wo eyn man b'''eyg.er hande
flCbtO kYDdi. bat. \'nd hat her dy y..teo ,.or
u rote
>>>
IV. LXXII. ''-- LXX"
125
, I
f;csahL vode gcbit: hccr: dOTllocb dOD 80l1irll kyudcn icht
alt symQ, gute. ,vml atidJet dei" mau. das neulen dy kynt
tzu vor. vmlc was do 6ob
2) IJlib
das teyleo sy
alle gelicho "ndir sich. wenoe ,
y rm
1I
, ebinburtig
syn.
I) o. 31., gegSlt Ssp. ., 18. - 2) dOl' ollfr, A. . . t
L
III. J)' 'Von. deo V8 gerv-t,eD "yn dei':
Welch kynt syn .vatir ¥sgerudet vnd
c8"bit hat. "nd
Von )?U ge,su!\dir
, '
at ,in gehegetem dYlIge by syme
lebendig,.". lybe 2) das en lSal nicbt tzu tcyle gan tzQ
eyncs vatir gute myt dc;m andirn kyodeo. dy in demo
gute b
terben. \Vele" kynt abif Von syme ,,{dir nicht
begobit ist. daz sal myt den L.y'lIden dy in der wer
be6t
rbeo byllic
te
l habe
ap .l!fU
8
a
lr gute. y,
r. w. I ,11.1". tiltJ.,
J) .p. I. 18., u. 19
- 2) 1thea,'-40 '( tJ!.8. b
..\t LXXlV.I) 'V
n""8 gera'deten k,odee-. WelcJt
ot syn vatir \'8 gerlttJet vnd begobit hot by aymo
Iybe ane v-ndlrscheif.' dfts 'hat- noch der &tat retht
keyn teyl n6eh des 'vlltlr tode tzu 8yn
s vutlr erbe dafl
in der stat gerichte 2) leyt. Dy kY'ldir dy In der wcre
bCi1terbin dy gehoren tzu dem erbe., Ist abir das rly
lIolbin kynt dy vs geradet vrMi bcgobit 8!JtI lycAte 3)
werden 8',.'J S) by des vatir le"'I!tI(-';
m 3) Iybe. anspre-
chen erbe vod gut das in deme lan
e Irt; das !;lullen
sy vordJ'cn vor
em gerichte do il! ynne Iyt. vnd do
Vlin nemen vn
geb
n was do eyn yecht isf
Uat ouch
(Ier sclhe man .ypef Icb;teo 'lUsvrouweo g('geben vor-
werk tzu yrnlf
rechten Iypgedinge. vor deme fIcren der
ie tzu reir;:heta 4) hat. vnd das sy bcft1yseo mag niyt
"ytll!ß hantuesfen. adir myt ym seThir. das gut sal dy
vrollwe behalden alse Is i
gegeben ist.
. r. w.
I) Sap. I. la.; 11. 19. - 2) fehlt in AJ - 3) fehll ia A.,
- 4) ISQ, A., B'i ricbteu.e, Tb., Barl.;. ,
chteuda,
I.XXV. V.n teylung,e der dl'ybcD ky.dir.
Vm me dy drytzen kyndir. dy tzwclf kindir mogen nit-h'
"or
oufen dcs dry
z
iIden ].yndes ft'yl an demo. e(('yn-
.
I
)
.
t
e
,t
r
Ir
g
e
C
>>>
126
IV. LX'iV. - LUVJII.
bUBe ane .yncn willen tIIW 1) i8 lIal bclla1den syn tt'yl
noch (lern lose. vnde flal deli andirn kynden nl(\ht "01.
ICD an deme koure. v. r. w. .'# u1
I) 80 'I'h. a. C.; Berl. hat: myr; A.: me.
LXXVI. VOll. kyndeu we.lche yrro Iteswy-
.hede gut ql0!;en Demel\. Dy kyndir dy VO,II ey-
Dem vatir vpd von eyner mutlr flynt. flth'bet dcr kynde{
eyne8. dy andiJ;n nemen syn erbe vnd uicht dy kYJl(tia'
dy syne brudir vDd sYDe 8westirD fly
,t von, vatir \'I::eYJlc
aJle):De. v. ... w.
LXXVII. I) Das "y eldlr muttr .,"cl "!ln,.
,nuller 'l) vnde.syner mutir ewes ti I: alle gelict..
teyl nemen. Stirbet eYD kynt VIU} le8tiet lehindig,
bwu eldir rnutir eyne von deme vl1tir vnd dy andil"
von der mutir vDd leBelt ouch kbinde 8V11n vatir bru-
dir 1JItll $JRe& wtr.. IJttJellir
}. ""d Wleh 1J!j"er mutter
awelJln' adir bruder 4.). Alle- dy vorgellant
1 hde boydo
dy ehlir mutir vnd ily.nC8 vatir .we8lir VlU/1: 6) L,'udir
lIemco myt en ondir 11) aUe gelicb teyl ILI\ d
¥ \'0111"'-
u
u kyod
gute. .b
I) M. Fr. I. "'11. Jot., - 2) 80 A., IP"" ..nsl. - 3) feld.
ia C. - 4) 80 iII. A., B., leblt ia ..., 'l'b., Herl. __
) 18111.
ill A., Tb., (;. - tt) rechte, A.,
J.XX\]fI. l ) Von u.neualle kyndee kynt. 'OUell
IjtidJct eyn Ulan vnd lelisit ey.lles sOlles k)'nt. deli laf'r
nicht VOll ynJ batte
esundid also recht ist. vlld ouch
('yueo brlldir IIQ,t 2). So hot das kynt bessix red.t
Lm (jes vatir gutc, we',"C des eldir vC\tir b,'ud;r').
\\'(!IIII,C stirbct deI: vuge8undirte SQne. syn kynt npllllt
('fhe an syne
8t
t an dcs etdir vatir
ute. Stirbet
ilbir e)'n man "nd lessit lIynes sones kynt df'll ber
I!;c/iumlirt hatte von yru adir s)'ner tochtir k)"nt. so hat
.h'. eMir vatir brudir bt'&S;J' 4) recht tzu nemen des
.mlclI numnoS gut w
nfle des kyndes kynt. v. r.
o 1\1. Pr. I. ..-... u.. rost wörll.; S,p. .. 11'. - 2 fe"lf
in A. - J) bmdir "-ynder, A.
'
) fehlt iD A.
>>>
IV. LXXIX. - LXXXI.
121
I.XXIX. Von an gesturbenem gute "'y vnlto
v, wen is geuallen moge adir nicht. Stirbet f'yn
man vlld lessit kyoder vnd eyn elicb wyb. Bin vnuor-
ebin gut. vnde el'he seucllit vode erbit vf syne kyn-
dei'. Vud nymmt:t dy wyttewe eYl'Jen andirn man myt
dem f?oy ouch kYOller gcwynnet. "tide stil'bet der irsten
kyndit eyncs :utir 11\('. tier seihen toden kyndir erbo
IStithet d dy mutir tzu yrme Iybe. vOll dy varndo habe
tzu tune nIClp tzu 101!!1!!ene. Vnd stlrbet 'dornoch dy
vrou\vr!. 1'10 cl'bit das lno;tmbcnc gut vf a"e yre kymUr
.",d nielli ollt''JM .if tld! killt 1) ,'on des vatir wC)'II
vn'rt dt'Jlle d
lI!1 an irstuthfne gut her kommen Ist. "1(11
t"n "'y df'nnl:! das i
myt giften b
UJNW 2) "'y. ' Al"o'
ab df't irsten kyndir eyoes adir nie itbes{urbeo. das
sy" feyl sulde gcuallen an' d)' Iftutir aUeyne tzu ynne
Iyho tzn b
8ytzcne. vlld ist c1y gift also dor obir gt'gc..
heh vnd gesehNt.- BO MI das gilt vnlh:
n vf das Yl!lte
k}'1it. 'Von des 'vaUr \veync das gut her Iroonnen ist.
.. CII !'Iy denno daa dy' gift ftndirs nlwYMev, r..
I) 80 in A., B. fehlt aber i. Th;. '1. Berl. -- 2) bew.ret, A.
LXXX. J) Voh 'nnt'ualle gutis eynes fode..
kyndel!! da!! httJf!nr vetter.fJ" leu;t iI). Stirbet .
(!yn Itynt ,-nd
8 lessit gut vnd erbe. vnde les8it ourh
tzWenc' vettiren. den t'YlI'en t'ynent halben synes ,'atir
hrlldir. TmI den' ahdirn heyden hnUh
n synes vldir brtl-
dir
"1\' vatit ,'nd von mtltir vngetz1\'eyget. tzu des to-
den kyndes gute hot recht syn vcttir det" -) synes V8-
itt hrOller Wtr..'l 3 ) hcydenthnlhen ,'on vatil' \'lId von
ß\1I1ir. Vted 4) rIes kynrles vt't1ir der l!Iynes vatir hrudir
1\'as cynellt halben gebot-n 6) m08 G) nicltt d,ort_u kom-
hlen. v. r. w. 'I \ '
n
I) M. Fr. I.
-n. 16., r.st wllrtl. - 2) So in A, fehl, .ber
. ja C, Th., u. U"I'I. - 8) fehlt in A. - 4) 80 In A.; .dir.
, Berl., Th.; Wen, 0.. - ') ,eb...,. A.. - '6) -.1Id 01411' ....., 'rb.
-, I.XXXJ.l) \'on ,aneualle gutis eynes toden
ky nd es. Ouch 8tit'hd eyn kyut vnd It's"it gut HilI
erbe. vlld le
8it eynen veHirn sYtlel!l vati, bruder ey-
ll!ellfbalben vnd eYIIt:8' vettyrn ")'ut der do .YMe. utir,
>>>
128
IV. I.XXXI. - I.XXXIV.
bmdit ist
ef!t Von ntir vnd von 'mu1ir vl1
tiw"y.
get. Des kYIIII
1!I gut eBt ge'nalleh vf
neR vatir Ilru-
dito eynenthatben ..nd nicht vf syncl!I ..cttirn kynt. :det
lIyncs vatir bnulir was' vngct&'Weyget. v. r. 'W;" ..
.. '. ,- . I
I) OllBen M. Fr. I. TII. 17. '. .
Lx..XXII.,,1) V
.u,.
)lc I;
tis I'ync,r Yf;OU.
W,co. ßcgobit eyn man s.yn wib myt hUlldirt man.cll
iJme 13b,.
or .-.an. (ler stCtb
dornoch. vnd lo'ifö
.yn,
nt. da. 8fI}b
, kynt sterbo OU.ell cc dcnn«; sy"C
1aRtiJlo dy hundirt mark dy, dQr m-al
a,yqer vrQnW
JI
gc.
biQ h
tc
u. .yrmc li
e.: ,1V()
U)
I'Y, stirbcL sq $IJ.l.
\cu sy geuaUt.,. ,vC. dcs Dlanne&, ethcn dersy ,dom('.e
JObit hatte., vnd
icht v( der vf!uwen crbnamc?Q
... sy
d"" dy...sill 8Ddirli, vswysct. wune; der
-vrouwelt mocbtQ, 'VOn yrem kynde nicht an geuall cn .
u ,'f d
8 kyht''P''cl& 2) nkht
onunen was. wenne dy.
. twadlrt muk Aqr
U.tif woren d,o IIY lebete. v. r. .'Y
.:J
t) Oegerl 8.'.' 6
. '.... 2) ..,.It ili A,.' .n ..I
LxxXIII. I) Rucriptt/"'S)".otabino...,um mei-
e
urgcllMiu.IJ1,B). EYII qlall der IfCndc ruyt flymc
l
hIe synen ,!
on. dq ,au 8ytDO br"w ist. vnd i&t 4) v.n...
KC&lJndirt .'oP, '!J'
brote 4).. \'ndBDlldc dCII kNI tlene-,
Elien 6) VQd ,k
n"vI"l1dryn. Dor
e \V('(lir, myt bc"
baldoner habe. ,'nd,!, vynde, ,ljYQrn ,ntir tot. Dornoch:
komen rIps. 8,QljCS" SC8\vystrcdo,,,vnd '#wten 0) vpn, Yf!1.
t.Qy.IuDgc rtesgnte&: .1aß ir vatir yn gcla88cn hat. D
r
nc spricht ,bor babe ym tzu ,'or, ,,)'ne8 gutes vyr
ig
h
uk gqgcool.. vntt dtt8 ist nit:ht in gebegetem. dyugR{
g
(j"'. ,u.qoJ. j
t, yu, ouch, uidlt -wWae
tlich. Ab DIJ
der 80ne dy vyrtzi
' t) mark behatdcn mogQ ken,8ym
1
ße&wy'st
c
e .
;lIyt syncs eyn,e
bant a
ir nicht.
J) M. F... 'I. TII. 11., faal würtl. ......2) Rf!gisl
m, A. -
, 3) (J..... .8U diece. Ve....st:..riR foI8M'de I 111, elltwlll'C: Wldel'
weder sChriß't, der st:beppen I,m meyde
lIrl!' -. 4) fehlt in
A. ..... 5) ftllIe
f Her!... -' 6) ieyschen, t. - t) "'....(-
IZyJr.. A. I "'14 "", 11 11 ..1 '
;I
LXXXIV.I) V.,rt tarI 1\ hg
güti 8. Uyr vfsf'l'
'
ehe wir 1!I
beppe.' 'ton- tneydeborg 'vor ftyB recht. ' 8ynf
>>>
1\'. LXX.,.IV. -" LXXX".
12!1
ollch denne d('8 todl'n mariUl'E1 k.
'lIt ,'ngt!sIIIIfHrt befltur-
bell iu des \'alir
mn'r('. 1;0 lul df'r I"ono ulle das gut
dlls s}'n vutir gel"s
clI but myt yu glicb teylt'1I noch
rechte. "" IId das "der 1Ion(' "'I,rieht.
rn vatir hube ym
dy ':'P.t;:ip: 2) mark 17.U vor f.!;egdJCo !;Iyn'Cs gutil'1. dus
hill...t !Jm 3) allis nicht. Noch d('m mole da$ das gul
in d(!s vatir were bc",tUl'Lell ist. vllde der vatir YDl dy
'
'P.tzig 2) mark tzu' "01' tzu habene noch symf' tode
all syme gute VOI' gellCgetem dYlIgf! nicbt gegebeu hat.
I) I". f'r. I. IV. 19. fnst .-öl,tl. - 2) TDmfl2.ik, A, Berj.- ,
3) l!Io '....., c.; yn, A. u. M. Fr.
I'
LXXXV. I) Von tzu tzyungo vn(Je tcylllnge
lItr' 2). Eyn burRer der ist tot. dCI' lJOt gut "nd
f'rbe gclolll!len. des IlOt sich 1')'lIl'r vhllir hurgl'r vndit-
wunden det re('bi dortzu IIßbeD \fil. Nu Immen usweu-
dige lute dy ebinburtig sy" rnyt dem !;leiben DlanllC
der das gut vnd erbe ynlle hot. vnd I'prechen du
t
8n. Nu sprichet VlI8iJ' btlrger her willso f'Yllell Ileyr-
wendigen der da oue" bUllllen ist in vremden landon.
in lamparten udir i" weldett lUllden ill
:I). Nu \'1'0-
@en dy anflit'n wy vnd by welchir' vryst ber das Iwwy-
8('n 8ullo Ly eyme iate adir lengir. "lid "'Y Dlarl das
I('ngir by nrornclieher vnst sl1l \'ornernen.' Hp' ur spre-
he wil' sehel'pen von meydeborg tor eyn recht. Synt
dy V8,vt\mli!l;(' lute demc tOflen manne myt vwirmo
hurgir ebinburtig gelicb. 80 8al man yn das erbe "ode
gut blu gelieher teylunge anhvor1('n. ,Abir' werdeD sy
dur vf 'I(JrtzQ
r_ 4) von demc richter. adiz- von deme
dl'r yn das gut salal/fworten. ay nlU
seD vor gewissen
das gut. Ab ymaut dor bU!;Isen landis, noch i8t. byn-
nen iarc "mi tag qwell1e ,vnd Lewysote., das her Debir
"'y. das sy YIII da", erhe "nde gut ,.tllgen lassen. Vncle
gt!8chcge das daR e}'lIir bUMHol/ wem in vremden lao-
dl!!lI. "nd 'I\\'cmc her wol noch iare vnd tage. vnde
bewysete da... ber were yerrc vs\vendig landis gewest.
V'nd !zoge 8it:h fzu dem el'be vlld bcwysetc syne Deblr
InogescbaH. MY .Dtust{D ,noch abmetin vnd ym dlUl gut
t7
>>>
.1ao
IV
,LXXXV. - LXxXVII.
antworten \ö1.d ym das erbe vnd gut volgon IO&Iit'o.
Y. r. W.
1) M. Fr. I. TU. 2. _ 2) 8I'bl., A., Der!. -- 3) 80 in A.;
i. Weilchen lude. wo du ia -7, Th., Berl., C. - 4) 1'-
laogeo, A.
't I....XXXVI.l) Von an ir8turbenen erbi8 bo.
wy8unge. Tzu bewyt'!en an irsturben erbe darf keyn
'Inan kcyn ,getzuge. 8uudir weme erbe Bnfltirbet. der
Imllle,ln gehegit Ilyng. vlld benurne den der da
erbe
',at gelasscn. V nd wy lIao das hcr ym grs!Jbbd 2)
sy. VIII} sal (Iy mogeschaft dy her bellumet hat bewy-
scn. vud behallcn myt sYlles eyncs hant vf dcn hilgcn.
Also sal het .ich bu dem erbe tzy" vlld sal das erbe
VOTwescfl myt .teendcn cygen. ab ymant korne bynnen
lare vml ta
e.' der deme todcn nehyr sy
sippef 3)
vnd gebarll. daz her den dar lasl!le komen. Vnde «Joomc
ymarrt b'1''\) lengir tzyt der nchir ware don echte not
Kei,.,.et 6) hette. der suhle in gehegetem dynge sync
echte not benurwe1l tir.d 6) 'bcwysen. vnde sYlte mORe-
schaft vf don hil
en. vnd defnQ sulde her denne das
erhe volg-ell lassen. 'v. r. w.' .. ' I
I) M. Fr. I. TU. 4. wlirtJ. - 2) hesebhit, C.; psippe.,
Tb., Derl. ..... a) 8'0I.«Igel, A., M. Fr. - 4) T....; ...,.n08n,1
A. u. ¥f!rl. r- &) &ebyoderl, A. -. 6) .1Ibl& in A.
J.XXXVJI.,I) Wy rnan anirsturben erbe vor-
f'jcWY88en su\le. Ist das sieb YJlll8.nt buhet biu an-
ir&turb('nem erbe alse vor geschreben steet. der lilal
wrgell-'!f_3eI.''J.) das erbc myt sRcndell eygon in demf"
gewehte. V nd qwetno domoch eyn andir vnd sprccho
hel' sy neltYlTc. der sal ouch in
hegetem dynge
yn(
rnogetchaft benumen vnd sweren vi' den hilgen das her
'ClelllC terd01l' alsb nae ge8yppet Sy alse her benumet
"t. So sollen dy schepllCn vndir Mch 8) orteylen
vynden welctlir lIehir sy vnd deme das crbe 1::." te!Jlctt 4 ).
Itnd der 8'11dlre sal abetreten. Synt sy &bir
ich Re-
iIIypp-et otIeme t041en.. tlO neIDen IIY das erbe gelicM.
Vnd wer !!lieh ku demo emc t.uhct., is e1 der irade
.dir der andir. der ..I das erbe in deme gerichte fJOt"-
K
Ul!Jum 2) myt steenden eygen. ab ymant konle byo-
>>>
IV. LXXXVII. - XCI.
lai
0('0 iarc vnde tage der neldr mage syo gcsyppet. du
'Ier deo tzu dem erbe laue kallleo. Were auch das
der neste bU8Ben Is,ndi8 were. das om "nwissentlich
",ere van deme anil'sturbenem erbe. wenne her donne
tjWcme in lengir byt wenne iar vmlo tag. vnd bewy-
Bete syne mogeschat1 daz ber der neate were. so 8ul.
leM dy 8mUNI abc treten. vnd deme DeB'eu das erbe
\:olMcn la88en. Vnd her 8al i8 tl(W6f1JtJJlI/.S".2) WSG hy
tlor-.ge8chrcbiD steet. v. r. w.
I) 1\1. Fr. I. "11. 5., ",örtl. - 2' yOr....eilf!lI; M. Fr.; vor.
wYIia;en, (1. - 3) ISo in B, fehll aber ia
. T.... BerL, C.-
.) IIU leien, A.-
LXXXVIII. 1) Ab t!yn man 8VD aoir.stUl'ben
erbe mage varkummcrn vnde
arsetzen. Nu
"tImmet
yn man deme erbe I1nirsturbcn Ist. v'nde sl)ri-
chet her sy beDatiget vnd meynet e,'be tzn varkummerra
\'nd tZIJ "ol'tletzen. 1,'/'u tryt d('r dar ,der syn ne6tir
ist vnd wil das weren myt rechte.
1) M. Fr. I. XII. 8.
L
JXIX. 1) Hyr Ur geet du recht. Nymant
ntag syn anif8turben' gut ader erbe varkwwuern ..dir
"orBet
en aue syner erben wille. v. r. w.
I) 81p, I. 52., M. Fr. I. XII. 8.
C. 1) V an anirstu
benem erbe. AlJeyne das
0Yh1ant 1111 irsturben erbe aDe efben gelob ,.ol'koufell
I\}n
. no.ch vargeben moge noch beschrebeneol reellte.
Ydoch wirt eyn man var gerichte behamt \'mme schult.
der mag sich wal by syme erbe burgen iu cleme ge.
richte da das erbe imie Iyt. V nd Vorentwoftet her
8ich denne nicht. vml buhet das an irsturbon erbe
nicht wedir v
der clage. "nd wirt dy ßchult vI' das
erbe gewunnen. man claget ym das erbe abe v. r.
I) 1\1. Pr. I. XII. 8.
Xt:l. I) Van anirstudJenell1, erbe. Alleyne
f1as man erbe VlIII gut ane erbeIl gelob nit'ht vorgeben
I}lag. Hoch stirbct eyner .-nd ICS81, 8tee
de ey
en b)"lI-
lieh w)'childe vnd andirs kcyn gut wer skI! des ..cl'bill
>>>
132
IV. XCI. - XCIII.
vndil'wyndt alse eyn erbname. df'r mus dr.g 'mINI re'
tkliche
) sc'hult gelden vnd IJOtzalf'n. V nel \Vii ym des
IWn erb name nieht volbortf'n. das 111;\11 das erhe dor-
1;01010 10"841. so twyngcn sy dy tecllllldigl're:l) myt
demo recht,). 'also dne dy schuldigere be.!liben das
e.be myt Kel.;chte *). das der tode
clal'!lIcn hat vnd
irclagcn da.il ,erbe vor yro IIchult. Wil denne ymant
das erbe eygcDon, entlclligen vlIll f'orl,.eten 11) der mus
entworten vmme dy schult. vnd vul tun deme schuldi.
gere
Iac re
ht ist v. ... w.
.) Ssl" I. 6. 70. - 2) yerliche, C., Tb., Berl. - S)
o ill
., 'I'b., 881'1.; 5chllldeaere, A. - 4) rechae, A. - S) eua-
ndell Tnd eutledi.eu" .A.
XCII. Von' erbis ansproclle. No
II clell worte 11
"nd teydillgeo alse wir in vwi,'u Lryveu gdaort habeu
c!y ir nls geflchreLell hat. \'lId dy wir alle sundirlicl.
gebort vud vlyt;eclicb gellruvet haLell, So gehe wir
veh eyn orteyl vnd sprechen vor eyu r('cht. daz dy
\'I'OUWI' ()salllle n('hir hallt vnd erhp. i!clt tz.u dem gllte
\lnd tzu dem erbe d;as hellturbell i8t. vml den ....VlUlell
elizabf'tcn dy do wns der vrollwell UI!lallnOn oe swell'ir
VOll vati I' halben. ala;e vwir hryvc hlten, wnrne 1) . ho
mentzi!. Has das recht sy. das heb:lIge \ViI' IIlyt \'11-
sirlllo ingcliegil. das wir hyndene 1111 dY6cn llryl' ge/um-
/!,"'!II kUli 2).. Noch goti(!l geburt tU';CII' dryhunc\irt iar
an dC'm cyn vnd tzwentzigistcn ial'e dfs nesten vryta-
gcs noch Bent
matbys tago des a
lOstilll 3).
J) Ton, Th. - 2) !lel..it laslell. Ai lelelel habl!ll. (). - 3)'
lJi
er 8c:bluu fehla ia C. '
XUII. VOn crLis vor1wuJen I) Vorlmufct CY;l
man fy"e!l
lOf \'lId yorrcychet deli v(lr
el'ichtc. Vell
11111' ",(lgrll des mannes schuldigere nicht bekulllem \'01'
ere at'hult. 18 en "y dellne das df'r mall. ('e denn her
don hof voneyt'hete. dNI schuldigem g{'lnhit hette vor
MC'richte dy schult tzu belzak" 2) vlldc lu'Ue "i,'h vor'
Ilflirhtiget vlld gclobit by symo cygclI. wo da.
C'''ch{'gf'.
,"0 mochten dy I!cI"ddi
cre den Imf w,,1 bckulIlcru. vnd
>>>
IV. xt;lII.
XC"..
133
"
dy vfreychunge '-'13) iare ,'nd b'J 3) tage wol wcdir
"lJrechill ". r. w'-
I} ansprocbe, A. ...... J) ....IIfeae, A. - S) hyaaen, A.
Xf'lV. I) V 0;1 \' Qrkaufen crbis. Vorkoufen gl'-
"wystrede ir a.. IratnrbclI erhe adlr vorkoufet eyn man
ouch synes f'('lIlls. ndir IIYRes HUlldc8 erb
. wurden
sy lIIyt rechte gr.hy"(!irt. dus ElY nicht dc'n kOllI" volm-
ren ßwcllten adir Lern\\-'cI is (lY.. £10 mogcn sy ..kht
metc Icl1ig: g
Sjll. SlIlIdir belmnnon sy des koufes !'Iy
ßIII!Ssen den halden. adir
y musecn flaB myt gunlib
,
deli [wufmannl's liehaIden adir machf'lI. das her !SY Ic-
dig la8l1c. adir mussen ir\vel'ben vol
f' vl1l1 HIlbort all
clellle ('rbnam
n VOll redltes WlYII. \Vero aclir das dy
ge8w)'8trecle aJir eyu IIIUII uicltt gunst au deine kOIll"-
manne irwerben mueMe. £1..1 her ffoY df'8 k'mfl'8 ledig
lisse \'ud noch 1"olge. noch yolbort an dcn erhf'1I lIieht
gehaben CD muchte. vlld werdelI sy dorulllrue b('clayt,
110 lSal yn df'r richtf'r gf'hyten. das ffoY deli kout' h..lelclI.
des sy bckant haben. adir machcn m
't d
s I,;"ufnmnnos
gUll8te. dalo\ ym gf'nllgl'n ltJrlle 2). Adir mogen ßY de8
nicht getIIn. man cla
t VOll dyngf' 'zu dynge vI"
y.
alse VIIIIII" andlr fichult. al80 das yu cl,'r rkhter gf'IIy-
ten 8al. das p.y haldf'n hy vyrtZll'n tagf'n. dornoch by
dryn tagen. dorno..b ytages. 'rlln fiY ,h'ßlle df's 'l'a-
ge/!') nicht. mau vrollet yre ge\Vcre. aclir man entwor-
tet sy lIelbir myt der haut dcmc clegßr. ab sy kl'gen
wflrtig "'YIJ.
dir mao tut fiY in cynclI lUYUC ban ulso
rcellt itit. . .
I} M. Fr. I.
I. 7, -,- 2) lolle, A. - 3) feJ.l. in "-.
XCV.I) Von getzwcygeteD brudyn \'BII von
\' np;otzw eyter br udi r I.;y u t. Stirb..t eyn man ,'nd
lefisit f'ynf'1I getzweytell bl'lulir. \'lId cy"es vlIge'z\\,ey-
ge'clI bl'llflir ky"t. so ha' dl'lI tllllf'n manllcs ((etz\Vey-
"ete brudir b('seir rp.
1It tzu drs torlcn IIUlIIlICiI gutc
"1111 erbe. \Vrnne "'ynes vngch:wc}'ten bl'lu1ir I.;Plt.
I) 1". Fr. I. VII. 6.
Xe.;VI.I) Von vnclicbel' kynder gll'(' ane vAL
Welcher k,ewi. "yuder gilt. i. p.y erbe ad.ir gut adir
).
.
>>>
13-1
IV. XCVI. - C. t
areBde habe. das ay dir"
it!l) habcn aelir gd«luft
"nel nicht yorreychct noch vorgebcn iRt in gehegeteIlI
dyoge vnel nicht elicher kyode. en r
eAt 3) haoon. Das
stirb
t vnd vollit nQcb ifJne tode an 4) da8 gerichte
or i
ynne "irbet vn«l 6) gelegin ist.
I) M. Fr. I. xn. 8.. Wb. 8. GI., 8sp.l.
I. - 2) dlrer.ec.
A. - 3) So M. Fr., feblt in TI\., A,
. - t) ill .\.; 1111
dy kOlli,liebe GewIlI. dll. ia. lIa, M. Fr. - 5) A, feblt in
Th., C, Berl.'
XCVII. I) Von kynel:en dy
o geclicht wer-
den von dem bobist
aelir 'von deme keyscr.
Eyn man sitzc
yt eynir vrouwen ely nich,t "Y" clicb
wib ist vnd gewyrlOe kYOIler
yt yr. vnd 1i1il
6 ym dy-
selbe vrouwe truwell
\'lId ge
vYlllle ouch kYllllir JUyt
yr. Vnel dy irsten kym\er wurden cl
ch ge
lIacht von
demo bobiste a
i
von elelI\e keyser. :per man der
sturbe dorllC)ch.
o, moch
en dy irsten kynelir nieAt 2)
tcyl genemen myt dcm Ic!
tcn kYQelcn. '
I) M. Fr. I. XIY. 9., SIp. I. 52., 31., 111. 27. .- 2) So
Ber'., Tb., C.; lI
er In A, B. a. M. Fr. febl
dies ni (: b ..
XCVßI. Ab man obir eyncn man richtet.
wer syn gut nemen 8ulle. Vnd wirt eyn man vor-
uestet 'adir obir yn gcrichtet. .yn gut mag pymallt ge-
nemen wenne eync rcchtcn gccr
eD.,
XCIX. Von yerllehem tzynse do wedir kouC
an ist. an wen der gcuallen sullc. Uat cyn man
tzyns do wedir kouC an Ist. vnd stirbet der man. srnc
erhnamen sulIen ftemen I) den tzyns. vnd strllen ('11 fzu
weclir kouCe gehen' eyme der den wedir kouC dor:lII hat.
V IId ely erbnamen mogen ab "'y wellen sulchen tzyns
der abc tzu kouCen ist ane er6en gelob vorgebin vnd
vorrcychen. v. r. w.
I) Inhen, A.
(
.I) Von vormunf1en. Wenne eyn kynt tzwell
iar '
It ist. mag is bm "onnuOllc kysen weil is wil.
\' ncl wer vonntlllde ist der mUB rechen fzu rerhte den
kynden vlld der nm,jr. was myt dcnlc gute getan
y. Y. r.
J) 8ap. L l3., tz.
>>>
IV. CI. - CYw
135
(;I. I} VOlI'kyndeA rec....f' das LynnclIsyneil
iare.. ist. lJy wile dy kYllt yreß reclden rorrnUndf'R
Ilief.t gebaben otogell; 80 en Dlag man .y tzu kcynen
I't'chltm teydynf(cn gebrclIgell MY komme" -deDne alrest
tzu eren iareu 2). \. r. w.
I) O. 68.. 1\1. Fr. I. ..iI. 9. - 2) M. Fr. setzt hiDzu: dal
isl zwölf Jn'r .ar. :
('11. 1 -) Das keyne vnmundige kynt schult
i h ge \" 0 I dir n mo gen. 'r"tirLet eyn Dlan vml lest
\'lImUlulige kyndC1'. dy wilc dy seI bin kYYJdir \'nmulldik
Mynt. \'nd kCY'lten \"'Ont1unden haben. 110 en durfen sy
lelj1ne 2) antworteu Tmme schult. I!IY mogen oueh keyno
chult bynnen d
s ingevordirn. Wil abir keyn mall
8-c1mIt vonllrn von der seIhen k)l'nder weYII der mus
om;" flledn- tvfo rlY 6C/101t I} entn'orten alse recht ist.
I) Vgl.IU. Fr. I. nn.9. 10. - 2) nym.nde, A., _ 3) 80
A, B.; "or dy k.yader, Th., Berl., G. f '" '
'PtI. '('111. 1 ), Von rethenunge ,'nmundeger' kyn-
dCT. Stirbet ryn 01311 vnd lesfOU vnmundige k!rndd.
dy n-ile dy treIbe. kyntler vnmurulig IIynt. \'nd Wer dC'r
"eILt'lI ky"der v.I'Jn'URde wirt myt reclJte der .!laI b:wyr
des im"es vor tJt'r ky"der nunde recheDunge halden.
dy wile ,dy kyrulcr vlIIlI,undig /!I)"nt. t. r. w.
t J) O. 37., Slifl
, I.
, 111 n
('IV. I} VOiIl vermllndf"n tzu kY8en by lehin-
digem Iybr. . Keyn mall J1Iß
vormunde li:ysen kyndcn
hy- sYllle I..bindigem Iybe. \Vcllne das hlag keyne \'or-
IbQndc8cltaft geheys.eu ee deDlle dy vonnuude8chaft
geucIlit. v. r. tI
I) IU. Fr. I. .111. 8-
C\,.I} VOll des tod(!"n mannes" schulden der
do lest 'VII mtllldigc k'lIder. Stirllet eynmanVlld
tl'f'tlit gut Vlld erho vod bliJlet d1In tuten flchuldig fnd
lI!c- nYtnAllt 'Vl\cJc I08Si't vnl1lUndi
(J kynder dy wol
"ccht.- vonllnt.tUn. hilben
d sy f4ch nicht der \'onnun-
d('scImft ,voMen, ,,,.dirw)I'fldrn ,'mm" dae. das
, '1fy
lute wellen \'ortzyen durch da8 \'orgeschrcbelte recht.
f111
>>>
136
IV. CV. - CVIII.
Ge8chit das also. 80 An1l..n dy -Iute den man 8c1lUMi
ist. vnd mogen den rechten 8wert mogen dornmme be-
clagetl vor gerichte. Donunme dR8 !!IY d,.r rechten vor-
mnDdeschaft sich nicht wellen vndirwyndf'n. vf da8 sy
yrre schult gesturct werden vnd irre gau. Bekennet
der, swcrtn&oge des. ht'r milli ('n'worten vou der kynder
weyn vmme dy schult. Nymmet ahir I)...r 8wert lUoge
sich des abo \'f elen hilgen. das her il; dO&'llnnne nicht
la""c. so eh darf hm' nicht eutwOI'ten. \Vellen abir ely
luto tlen man schult1ic ist. RO mogen sy eier k)'ndor
gut .Ia$ der milli yn geloliCl& bat bekurumern vnd i'(}r-
"elzell !i) von gerichtes wc)-ne vor yr gelt vnd vor yrtl
'l1chu1t. So cn U!ai def! gutos uymünt
cbruchen alse
länge b...8 das dy kynder cynen \'ormunden haben. Adir
,,"cune 8Y tau eren iar«!n komen. das _-, i8 selbi
r-
cntwO&'ten. v. r.
I) M. Fr. I. ''tIlI. 10. -
) lIeHti... . C.
(;\"1. 1 ) Von vormunden hin entpcr
n. Wenne
eyn I.'"echt 2) t::.welf '1) iar alt ist. so mag ber .or-
muudcn'cutlJcrell. ab her \Vii. Abir vrouwen vude iUllc-
vrouwen /!lullen vormunden babeD Von rechte.
'I
I) Sap. 48, 4.'f, .9. - 2) knabe, ß. - 8) fil-'zenf C.
C\"II. Von IYIJgedyng.... 'Virt eyne vrou\vo bo-
gobit von Cl'cm maune adir vnn ymande andirs myt
eyme efbr ,hm yrlllo Iybc do tZYSIiI vlfe 'stcet blu we-
dirkoufe. Vnd koune dy vrouwe den blyna abe, myt
pille geld... vlltl \virt sy is notdorftig. BO ma@ sy dep
tz)'1I8 \Vcdi&' ,'orkOüfon \Ir (1&11 orbe. alBe tv WlW 01.0 1)
vor. 1)0 mogen 8Y "rc geerbcn noch uymant andirli
an gchy IJIlirll. A .IW? I
I) SO i,n A, lebll in C, T\I., Bed. h f ' .
(
VIII. \Va.. 11II8rat heysct. Dy,.. heyset' hutJ-
rat. alse hil' noch gC8chreben
teet. Alle tische. stule,
sedyln. scheffele 1). bO/elfe 2). etse. byle. barten. vnd
deagelich mlmchir hande. alse dy, lut.c il. ereu husirp
baben. Abneryell vude Blecht ledY4) kasten.
I) 80 A. - 2) IIlIlIe8, A.
.hll
>>>
IV. ('Ix.
137
t
IJ
)
11
CIX. E1jft 'f,sgeBp,.oc1rell b,'i
1jl der 8cArp-
p,... tzu M eydeburr; v"""e angestorbe"es e,'be.
recAte erhftamefl l ). Vruntliehen gruos rnyt dynsto
tzuvor
). Ir habit tzu vris Vb} rrcht \"ra
ende alsuAt
geschreben. von angestorbencrn gute tzu koufunde von
den erbnamen bussen laudis. Des sich dy erbnamen
ny tzu getzogerl haben vOll rechte "dir S) noch rechte.
noch nicht gevordirt. Nu komen dy erb namen von
bussen landis. "nd vorderen das an irsh1rbeh gut. das
"y ..orkouft haben. Nu sy is eren koufgenossen nicht
lI1yt reehto geweren rnogen. vnd dy koufgenossen ha-
ben das gut ili erer were. vnd in eren nutz gehaiden.
"nd gehat boben iar "nd tag: wel ".... iar. vnd dy
erbnamen. das ange8torben gut bynnen der tzyet 'rJy
ge..-ordret haben. ...nd alz lange gestanden hat bussen
erer vorderunge. Hir "mm. bitte wir flor.) eyn
recht: wen eyn gut steyt yär vnd tag vnd dor bobene
lI1yt der e'lbnamen wilisen ....nd sy dez gutis sich niellt
tzu tzyn bynnen, der tzyt. vnd kom('n noch der tzib
\lnd vordem daZl gut. "nd oueh etzliche komen spre-
chende sy haben des nicht gewust. ab man yn da!' an
gestorbene gut lial losen volgen adir nicht. Hir .vf
f!preche wir IIct.eppen von Meytteburg eyn recht. Wis-
Sen dy erbnaIßen daz yn all varnder hab
gut an ge-
storben ist. Das liullen ,.y siell bynnen iar vlld tage
tzu tzyen. Ab sy eh:lftige not nicht hyndert. tvn (sy)
dp.z nicht. denne vorsumen sy sich an dem erbe. Spricht
aber eyn erbnamen daz her so velre bussen landis werc
Rewesen. daz ym des ere nicht wissentlich were wur-
den. ader ander E haftige not g('hyndert hette dy her
lI1yt rechte bewiaete. Dem snl man flyn an irsturben
gut. do her sich denne lIoch fzu !zoge bynnen iar vnd
tilge alzo ym daz wisslich worde vcdgcn lassyn. Stit"
bet aMr eymc erbnallleh stande cygcn an. do kan her sich
lJicht an vorsum
n. Hy wile daz eygr.n IlIyt giften nicht
gewarulilt is vor grrirbtc dy iar VII(I btg aDe reehte
\V
dir sptoche brsfan l!Iyn. von reehtis we
yn. B('.
,.-
_ g.lt m'lt V"6,.,.'" lIJgtstgil sclle111JI"n t:i.U M r.'1"('b",.
6).
I) OillJie Ueberlc:hrire rehle i. (J. - 3) Diese Anrede fehlt
I
1-
,
d
11
>>>
i;}
1\' . C"
in C. - 3) lebl. in C. _ 4) TDlDIe, C. - 5) Dieser SeM"ss
lehU in C.
Cx. Vmntlichen
rtI0l'l vndc dynst tzu vor 1) uwer
vrogc ist. Eyn burger ist gestorben sundir kymlt're
vnd Ict ouch. keynen erbnamen in vnserme lande. Nu
ist eyn man gcreten VII "nsenne lande ill allder hereIl
lande. VIIII hat hryue fliebrocht. her habe daz gut ge-
kouft. \1011 dc
toden erbnamcn daz vMir burger gela-
8011 hat ill \llIser 8tat. V nd wll daz gut behaIden. Ab
11\' dy erbnamen daz gut mogen vorkoufon des sy ny
el'lehcr, haben noch sich myt rechte ny vndirwundyn
habclI. - ' Hh'vf @l'recltc wir scheppen Czu Meydeborg
vor eyn recht. Nymant mag syn Rn irst.rben e
bc vor
kOllfi'en her eil werbe:l) is e,'stell CZII wune 3). Duz
her tlez #1,'tweltlig 4 ) werde yn dem gerichte, dor daz
crbe fnne besturbell ia;t. Dor "mme mag der man des
erbes myt dem koullc nicht bchaldcD "on rechtis w.eyo.
ß('zcgilt myt vnscrm Ingcilcgil. Scheppen tzu Meyd
borg .). J aW
'1) nlells Allrede fehlt in C. ..;... 2) irwerbe, C.
' So} '81111
in A.. dafiir lilehl bio!!: In Tor. - 4) 80 C. - du mcbl
gAwaldigel, A. . ".,
") Uje heidell (:al,i.el 109 11. 110 töteben in A.. n. B. wie hier,
alll F....)('I deli vit'rlell Dllcllll; in '1'11. 11. Berl. fehlen a;ie ganz,
io C. aber lI'ehen sie am Bude dell driueo Bncbll. ' .
I t
m
A1
>>>
Das fiinfte buch.
Incifliullt iura communia I).
1. 2 ) Von deme gutis phennYlIge. nf'!,;cllnf't,
eYII mall des. da!'! her "'yncll goti"'I,IU'IIIIYlIg
f'gebcu
habe vf cynen kouf. so sal her deli haldf'lI. \'nrsachit
her aLir des. mall sal yn t.zu "'Yllle rf'chte lasseu !,;o-
nlen. Wennc noch
](ydeburgjseht'm I'('('hf«' f'n nmg
leYII man den all dirn obirtzugell in 80 gctillwm redltl,.
v. r. w.
I) lIir hebet sich an gemeyne reehl, C.
2) Ksp. I. 9., U1. M.
11.1) Von deme vyhe kOllfe. Eyn man df'r
\lnsIr fIU!'
lnl1'gir 2) ist. der kummet obir f'YII vyhe.
Welchirlcye das ist. adir oLir andir koulclIschaft. dus
man vorkoufen wil welchirleye das .y. dt!n trybet Ll'yn
mau dor abc. her welle denne selLir abc gf'yn myt
willen. Vllde gect her dor abc. 80 Dlag do eyn Rndir
tzu gen alse yener vor hatte getan. v. r. w.
I) Hnsiag sagt, dies ist eia WiUkürrechl, gt'grülldet anI Ssp.
11. S9. - 2) hllrgir, A.
111. 1 ) Von gegebenen gewande eyme sny-
der. Gebit eyn man tlYII gewallt e
me snyder tzu ma-
I:hell e . Adir eyme vorA:mifere 11) gut gehit tzu vorkou-
fcn. (10' t'fW 8) her syn Ion VOll yeme n{'mf'U wil. hf'r
al is ym bewaren vlld \'nuorterbit w{'dir gehen. \Virt
18 ym abir vorstolen. her sal is ym geldeII. vorbrellte
aLir das selbe b
Aeltni&.e4). do her is Yllne hatte. so
en darf her is nicht geldeIl ab h('r s)'lIell eyt dor hai
tllt. \'lId sal sweren. das der Immt alle !'Ylle wurlnsf'
'lll komen sy \'lId das her il lIicht \'1 gebrellgell noch
""ell
n Ii) kunde. v. r. w.
I) 1\1. Fr. 11. TU.. 8
p. 11. 60. GI. - 2) lo"fer. A. - 3)
TOD, Tb., A. - 4) beball, A. - S) leraleo, 'rh., Berl.
>>>
uo
V. IV. - V
IV. 1) Von beuclunge gcwandis eymc 8ny-
der. vpd von vormyttungc I,fcrdis adir ßndirs
v y h e 8. Gebit eyn man vnd tut syn gewant eyme
enyder tzu Dlac
ene. ad!r vormyUet eyme andern sy
pfert adir andlr vyhe welchirlcye das iI.4. vnd wirt der
..ny der adir der ",!}tle 2) man ahc;t
unnyg. vnd blybet
df'n luten schuldig. vnd lassen das gewant adir vyhc
in yrme gemache. dorynnc sy gewonet haben. So mo-
gen dy luto der das gewant adir '1'he Ist. sich wol
dorh:u tzyhen vnd vorentworten myt rechte. Vnd dy
litte d('n d('r abetrunnige man illt I;Ichuldik bleben mo-
f;en da!; gewant adir pfert adir andir vyhe nicht vor
yre schult besetzen noch ir.clagen. v. r. w.
J) 1\1. Fr. 11. TU., Slp. IL GO. GI. - 2) 80 A, B, felll, la
'l'b., Deri., C.
V. J) Von varndir habe dy man Iyet adir
f;:u bebkldene tut. Tut adir Iyet eyn man dem an-
diru l!Iyno varndc hahe welchirleye dy ist in guten tru-
wen. vnd dornoch obir etzliohe hyt heysche vnd bete
bn ym wedir tzu geben. dy sei be varnde habe ab her
lebot. adir noch syme todo syn nestir. mog JUute von
dem ma
IIO derselbon varndeu habe
y ym biu belml-
,Ime 2) ist gegeben !J"I tzu ""twerten. Laukent denfle
,Irr ",an d!} hube. ,I!} JJm t
u beh(&1(fen itll gegeben 11)
'
'l wile 4) her lebet. ndir noch lIymc todo syn nestir
I!IPg vnd tlp.riJ;ht. Dlall bat myme vrundc da her lebetc
"ycbtes nicht gelegen noch tzu behaldep getap. d
8
mag her "nllc
qlc1ig werden myt syne8 0Yl1e8 hant.
Sl'l'icht pljln yn abir myt get
uge
II. (;0 Ulus hef myt
cfzugc cntgell delpe clegi.. s
lb dl'ytto ,'frc den Ililgen.
::il'ri
ht qbir der {1n
wofter
a
ym dy varndtJ habe sy
gl
satzet \'9r eY!1 gelt das "er benun,lCt. des ist der
8111wortpr 'tcllir tzu b.cbaMen Dlyt synes cynes ballt
(1.'II1,e 6) ym der elcger abegewYllilel
moge. Noch dem
1'lOll
dUIJ her tJy vuwcJc hahe in syner werc hat. l\Iag
deI' lIIall der dy vßrmle hahe gelegcn hat. ndir tzu b
.
hnl(
('n t l ai gct
u
IJcw):'töc,! s(}lb (Iryltc vf den hilßen.
>>>
Y. 'v. - VIII.
141
r
1
das Ilcr dy vurnde hubo vndir ym hnbc. IIp kan der
fI1ttworter 6) keyne vIIschult nicht douor getup. v. r. w.
I) M. Pr. 11. T.... 8.p. 111. S. - I) 80 A., D.; C., Th..
Berl, I hab!'lIe. - S) 80 In A" D.; fvhJl in C, Tb., Derl._
t) 80 in Q" '1'11.; .h, A
- 5) wHne, A.
6) f.ble in A,
VI. 1) Von vorsehen eynes mannes habe
eyme andirn manne. !,:yn man gebit tzu behnlden
adir Iyet eyme andim mallllo "Ylle habe arlir gipt sy
ym tzu brssi,." 2) adir tzu machene. der selbe mau vor-
setzet dy hflbe vorbas eyme 811dirn manlle vor eyn golt,
So
ußlmet der yrste man vqd spricht yenen an deme
dy habe V
syn gelt gcl!1atzt ist.
o cn durf der Dlal'
deme dy habe vorsatzet ist (terne irstel) allspreubir
nicht antworten vmme dy selbe babe. SUlldi" '!Cl mus
den ansprechen. deme her dy 'Iabe t
u dem yrsten tzu
behaldene gegeben vnde gelegen adir tzu DIBchene ge-
tan hatte.
I) M. Pr. '(, TU.. SsV' UI
a. - 2) So In B.; "ebaWen,
Tb.
VII, Von erbe dall e.yn maulest (lern an(lirn
t?'u eyme bynse tzu buweno. Lessit cyn man
deme andirn syn erbe tzu erbtzYlIso tzu buwelle. ,vnd
dornQch vorbreQtc adir abo gy"ge. also d&8 syn ey
teyl blibe. Vnd der mall weide dM niebt wedir Lu,
Wen tzu dem tzynse. So mag sieb de
herre 1) des
erbis vnd des gebuwedis das da blebin i
t. vnd der
steyn brucken in dem hofe. ,'nd vor dem tore wedir VII-
derwyn
en vnd 41arf is )"eme nicht gelden. v. r. w.
I) erb h8lft. 4.
VIII, Von wassir seygen. Hot eyn b1l
gir in
der stat gerichte tzwene hofe Krle
e-n 1) by cn 8l1dir.
also das cyn wassir daz da geurllit 111 t'!p"e 2) hole.
vnd da wassir aeyge vlussit yn. vnd gert bes dm-ch I)
den &mlirn bot Nil vorkoufet der burgh- vnde vorrcy-
('bet in gehegetem dYlIg
den "ynell hor da das wasRir
adir ely wassir syge w! vlut;sit vnd vs ge,'lul'lflen hllt
tllee
'ltIi
h\!n lilie
lIdir
chey't. vnde hot der wassir HY-
i('n lIicht gedocht. Also das f!oy durch den atldinl hof
'"
)
r
e
i
t.
t
I.
if
r
It
o
"
o
I.
>>>
142
V. V/ll. - X.
nicltt me gen !!lullen. V nd dpr BJII1ir mßn drr den hof
in syner gewerl' be81
8Non hat. also das cly w:t
Hir l;Iy
f!
in 4) den andim bof gYDge.
o mag- eiN IJUI-gir cl.,..
den hof vorkoufte. also slecbteclich .Iy ,vas",ir foeY
I'
nicbt geweren. sundir her mt18 dy wlt!'l",h' tlY
c "",1 tllI,
wasnr 6) dulden alse ilil vormolis g
allgrn bot. v. r. w.
I) 11'«1'.. A, C. - 2) f1em. A. - 3) fehll in A. - 4) dllrch,
A. _ 6) So i. A. 11. C.; febll in 'rh. u. Berl.
IX. 1) Von wassir seygen vnd von troufen
adir wassir loufe. Hat eyn man troufell :Hlir was-
sir seygen adir wassir loufe. von \'nd vs syme hofe
vlyssen VB I."d yn 11) vnd durch syncs lIockeburis hof,
"nd wil denne syn nockebur ym das were'n. vnde nicht
gunnen noch gestaten tzu hallenc. l\Iag den ne der nmn
rnyt schcppen bryven adir selb sebinde vnu,n
llfochelll'r
lute erbsessener vnd altsessener lute belmhen. adir
weide Bwrren I) vf den hylgen. daz dy was
ir troufen
adir wassir sygen aelir wassir Joufc von ahlirs S) n ge-
west. vnd das 8!1" 4) nockebt'r yrn aelir eyme andirn
Vor ym gegunst hat. Dy sei ben wassir l;Iygeu' troul£.n
adir wassir loufe tzu maehene al/Je vor
). aJso sal her
Ii1Y behalden. das mus syn "nockeber dulden. "nd her
mag anders keyne andire rynnen noch wassir loufe mer
gtmellen lassen in synes nockewers bof. \'. r. w.
I) SBp. 11. 49.. M. Fr. I. XIX. 2. - 2) fehll in A. -
l
80 A.; nichl, C.. Tb.. Berl. - 4) So A.; hf'r dem. Tb.. C.-
$) fehll in A.
X. 1 ) Von vOJ'louke"tem 2) tzolle vf dem
h nde. Kummet eyn man an eynen tzol in den steten
I adir vfTe dem lande. vnd vortzollet syne8 guteIl eyn
h'yl. vnd vorloukent syn eyn teyl. \\'as her t!yn vor-
bollet hat das ist ny. Abir was her syn vorloukent
hot do sal her deme tzolner drysig Behillynge vmme
geben vrnme dy vnw(Jrheit 3) dy her em gelOayt hat.
\'ml sal ym das vorloukellte gut vortzollen iAlse rechl
ist, Ynd ist drille tzolllere nich' Jl)e dOI'lUlIIUe voruallcn.
1) 1\1. Pr. 1. XXI. I. - 2) Torloydu!nlem. C.; "11. ". 20. -
3) liilen, A.
>>>
\'. XI.
XII.
U:i
XI. I) \'011 vol'loukelltclß 'zolle ,vf deme
\V a
" i r. KII1II1IIet CY" mall all f'ynf'J1 waasir 'zol vII,1
Nortzoll..t sy,",s gntes ey" tcyl vlld \'orloukell' SY" eyn
t..yl. \Vas, hor 'tIyn vor'zollot bat. ,das ist \'rY. was
')('r f':Y" vodoukcllt ho'. VOll dellle vorloukentem gllte
Bai her geLf'1I vil'IUchtig_ 2) tzol vnd ist dClne tzolller
Ilicht DIe dor vml/le vOfllallell. v. l. W.
I) IU. Fr. I. ][)lI. I., Ssp. U. 27.; YB'. V. 20. _ 2) yir.
a.dte., A., C.
,XII. I) Von ortey}cs' ,,'rystunge.
I. "wir
\'foge tzu VIIS Hlllue recht Eteet altms. Eyn gast IJwßm
ill e
'no. Idat. \'od dagete e)'nen burgir ao VIUme gut 2).
des vormas sicJ) der burger tzu getzugen. vnd bot \'11-
schult vor das gut 2). Ouch tzu deme alldirn mole
beelagete herYII vmme audir gut. do bot her ym \'11_
sclmlt Vor myt f':Y"C8 eYlles hallt. Hy recht dy wurdell
gcborgit vf ey"ell 'vorn(,lUelichcn, tag deme LUl'gcr tzu
tUlle vlld demo gaste tzu IIl'lIIell. Do der tag qwaUI
do qwolllen ,sy beyde vor r'
cht.
2. Dor gnf':t s.'raclt.
ich wal'te l'ecldes lIIyt getzuge \'011 deme Lurgir vud
ouch OIyt sflles ey"cs Jmllt. welllle lIIyr J)er besche)'-
I]ell itd. Ho tl'ylten dy scJlCJ!I'CII. her suMo sy'n war-
ten dy wile dYlIg werctf'.
3. po sprach dcr burgir
h cr weide sich irweg('n syuct! vr,ycn geldis vllde weIde
sicb tZYl'n do hcr sich tzu rechfe Jlill tZYl'1I slll.le.
\'111] Iya vrogell ab Dlall YIII des ge'zoges solde volgcn.
4. Do 5Il'rach der gatit. hcr vo)'t vroget VJlllne eyn
recht. voh'cret her nic'" lIoch dcr scheppen orte)'1 dy
\\ile das dyng \V(,fet. ich huLe II1Y" gut \'f yn iruurdil't
lrIyt III1
rem rechte wennc das ym kcyn getzug geuol-
gen moge. Dy orteil vry8tell dy a;;cllCPI'en beyde bes
'f das ncstc dyng. Ah 1111 cIer gnllt das gut LiIly'cher
8 e WUIIIICII hube. sy"t der hurger nicht volvuren lIIcyr 3
tnr t 8y"cn getzugcn adir lIicht.
5. lJir ur Il'Jlfeebe
\\Ir 8che,I,lell 11()" d
,,'e Co1",,.,, 4,} \'or cyn recht. NOI.h
dem mole duz ely Mcllf',."I'1I ely "or
eschrebelle' or.dJ
alle des elt.
eriti fl'chte wcdir
I'rochc 8"ericIJ'e' ''1Ittr')
8 c nYlStet habell. weut tau Ikllle ncs'en dYlJge. so Iul-
>>>
I.'"
V. XII. - XIV.
len cleger vnd antwort..r des l'Ielhiu dyngcR vnd IJer
orteyl warten vf ir recht all;lo vor. Wenne dy wile
dy gevrysteten orteyl nicht yn komme,. 11). 80 hot gast
hoch burgir 83'0 recht nicht vorsumet. v. r. w.
J) M. Fr. I. I'f'. 9., li. I.. I., 11. 'f'. - 2) .ell, A. - S)
1 1.1, A.; hai, C. - .) Izn Meydebor'j A, C. - 6) fehll In
A. - 6) inllebrochl werde., .6..
XIII. V on
cheppeo bered uoge.
I. Vwir
vroge itlt in sulchen worteil. Scheppen vs eynel' stat
Ilaben eynen man der nicht yr myttebur(;ir ist in eyner
bndirn stat vor recht brocht vnd haben yn bel'Jchuldi-
get vor gehegetMtt dynge. das der man habe gel'!pl'd-
.
Ia('n dy vorgcmtnten 8cheppen haben )'In vf eynfin
dynge tag eyn recht geHprochen. tnde vf den andirh
dynge tng eyn "nrecht gel!lprochen. (Jouor sy ..icht myri-
her rtemcn ,v(!lIefJ. ,,"cnne des !'leiben maoocs hals vnd
bunge. do hel' dat myt geret hatte. Des hat der man
all!1O geantwort. her b..kennet das. dits her du geret
habe. vnd !!Iynen Hunden da!!! gec1ayt hat. Doch hot
her des nitht in der I'Jchcl11}1!n stat S) vor erem geh
-
gctem dynge getet. Was nv d
r mitn vmme das be.
kentnYlISe Iplcn Bulle von techtis weyn adir nicht.
2.
Hyr uf flprcclie wir Bcbcl)per. 1/01& drille Cultnen 8) \'or
f!yn tecM. U('r man der (lai yclichem schl'ppen dy cn
1'mmb dy ,vort beschuldiget han drysig schillynge phm-
"'ll/ge 4) ttu hUf;8e gebell. vmfe derne richter alse man-
nich gmvettc aIR!! her deo I'!eh..ppen busse gypt. V'nd
!!lai von df'r clag!! Wegen vhd VOn des bekentnysl'Je
w('gen k('ynes me daruntm
1)'deo. t". r. w.
J) M. Fr. I.
.(. - 2) IIl1nll. ..al, herl. - S) lau Me,.",
!lori, A. .. C. -- 4) 80 A., fehll in c., 'rb., Berl.
XIV. I) Wer burnd adir l£ndir gruben grebit.
Eyn iclich man Bai gelden den schaden dcr von ym (
ellchit myt geri
hte. Wer burne adir gruben grebit 1
der sal sy bcwyrken illRe hoe eynem manne bes obit
.Iy kny. Vnd tut her des nicht. was schaden dMIne @
douon 1.-.,,,,,,.,,, udir 2) ge.chit. den sal her g
lden, .
Wer .)'nen bllir I) adir f'yne andir grube grebit. der r
>>>
V.- XIV.,
XTJ.
14!S
8al sy machen ane der lute schaden, ,"ud 8hl yn nicht
lJer,oer 4) setzen in dy strasse 'denllc scbin ,'usse. Ist
abir dy strasse also enge. sn sal hcr eil in dy stra88e
hicht setzcn. '
2. Eyn icliche wayn stra&!le sal scch
ben ,vUl!'se wyt syn daz eyn wayn dcme andirn moge
f!Qtwichen. Eyn iclich man sal wege machen vor "'Y ner
tor vnd vor syme Ause 6) sehill schu. das alldir teyl
Mal dy gemeyne machen. I I
..i 8 ) ' ,
I) 8ebw. Sp. 233.,
sp. 11.3 . - 2 rehlt ja A. - a) So
A., Derl. n. C.; belhr, Th. - 4) So A., 8.; 'tordir, 8er'.,
11 Tb., C. ,- 5) lute, A."
lf' . XV. 1) Ab eyner eyneB vogils remet myt
",crfcn adi r myt ISchysen. nemet eyn man cyni!s
vogils myt werfen adir myt schissen vf eyme wege dö
dy lute ni(;ht IJflegell tzu gene. vncl
tryft her eyn£'ra
InenlSchen. vnd stirhct der douon. do vor wyrket DY
lOant flynen Iyep noch syne gesunt domete. Rufet Ihan
yn abir an das her wee1ir schysse nocb werfe. vnd syt
her das mensche vnd mag Dlan yn des nbirt
ugcn sclb
clrytte. hcr ist, an demc mem;;chcD schuldig. Tnd man
Inag obir yn richtcn alse ab hcr yn myf flyncr hant
Lette getot. Geschyt, is abir vf eYDcm wege do dy
lute pflegen alle tzyt vfl"e tzu gene do wirt hcr schul-
dig. WCUDC do dy lute gemcyoclicb pflcgen. tzu gene
'Ynd uu rytene. do sal oymaut nicht barn myt werfcn
boeh myt IIchyscn. I, .
J) Seh"". Sp, 227.; "si. 8ap. 0'. 38."W 1..1
u, , ;1\ n ",' U
XVI. 1) Dcr'do boume kotlget
) tzu ,valde
17ndc ,ist d,as eyn. n)au eyncn boum "
l't 2) do ,tzu,
"'aide an dpm wege so nobclI das ber 4ar geuallclI
ntag. SlellCt 3) 'der boum ('ynen menschen tzu .tode,
Inan !!lai ym abc slatim das boubt. Vn
slcbet d'i1" bo,wn.
cYn vye tzu tode. her sal i8 gelden alse ia wert isL
"nd sal dcme' ricbter wetten eynen 't'1'
b'!J14). vnd )/,Ou-
tf't,S) her in dem hitze. do dy lute nicht" gcwonlich
!ey1J. also her dcn boum geAougd S) wen beg an 'dy
-tat daz her nllclI, wil.- 800, 8al. her dl'Y' stuht.' laie")
I'\ICen. sf yp1aDt. do
; der vlye. _ V 011 . tut, her; du vbd
. 19
>>>
146
v. x"........ SlL
.1ey* der bouna )'111&lIdc8 vye adir lute. bet bus.ei ny-
JDando dorullllllt!. Spricht man yn abir an her habit
lJicht gerufen. das tial her irtzugen selb drytte. Hot
her der lIicht. so sal her is bereden myt synes eynes
nt. Hot abir df'f tode melische eYllen mog der Jßyt
Yl\l -&.om1'0ll wil, (kr weret ym .yncs eynes hant my'
jLQtPi'" ' .tltb
I 'fot
J) Sehw. 81" 228.; "gi. 8sl" U. 38. - 2) hOIWBt, A. '-
3) ..y('l,
.. .'ey., C. - 4) eyn ",'refel, A.;
]nen frebil.
t.: eynen irphyl, Derl. - :.) fehlt in A.,' .'
. ..' .' . l'
XYII. J) \Vy man eYDen wayn vmme werfen
11 sI. 18,.lxerfcn lu te cfllcU wayn ncdir. do lyct eyn
fudir vff(': wckhirlcye das i
t. dy selben Jute
uJLcn
lute rufe'i':: "Iyet \'011 dan. Hy synt \'ogcl1Uldi
Job i,iJ
)'mandc srhaden tut. 18 .ynt denno kynt vor dc
8
leu 81' sicb lu
tep. \Venn is ild an der siat do ge
eyi1.
,ich dy lute ougclich pflegen uu gene. AlIo dy den
wayn belfe" 2), !o:'nllTlC werfen dy werden Q.lle scb
,
ig \'nde syo dca tpde't schuldig. Ist abir das y
IU
dem totslag icbt gClOchit das, buasen,.y aJsohyuoJ:
¥eschrebelf atee.l
). .' rr
J) Seltw.. Sp. 221., .oeh nlebe wlrtllc1t., ...gl. 8_,. IL 36.
as. - 2) pUeleu, Tta.:.
i) .,prQCJaoll M
...4,. I{, I
XVIII. .1} W
: ma:n lerne 1o!Jnt 111) Blau 8a1.
61eyt eJl1-' h1&D .Y"& terne I.:Y.JJt myt mten adir myt "-er
hant ane blutrullst. do en tut her wedir nytnandis ' ....
Machet her is bllltrtlllst
.be ,dar .ual'cn., dcr Ilrq8set
nymande ni
ht, . :Machet hcr ia, aodirs wo ,blutrunstig
ane 'dlrs
yt ruten gescbyt. her ''mus 'bnsscil dc
q.
.lc
ter vud dcn vrund'en., SJeyt her Is tzn tode. 'rct
mus bUlusen atsc hyuor gc
chrcbcn ist. Nymant dct
eal
yme terne kyude' mo stege slan wenne tz\ftlfe
al
ftue gcJ.lcf(lc
.' A I
'
,
I) Sebw. lip,. .81.;, W. Bq. IL 65, - 2) lernende killt. -A.
XIX. J) Wy., ma.a ,feDD}tIl
e ela.n &81.
1..
.,I.1J, 2) pfcDDiwgCt- aal man nicbt vor alan. \MD sO!-ey.
.u
u her..., k
pt..,' Sti.rbet abir der herre a.dil' 'Wir.
.., \'ir.wM4.ilt ,NOJl c1ryQ. iM..., d)'! pfenD
!P' sullBJl
Cl'
-...w.
>>>
v. . XIX. .
147
doch besten bea dy dry iar vrnme komen. 0 2. V od
botet der ßlUlltzer eYllcn valschen pfennyog VB. 1i10 das
her kht domctc koufco wil. adir dOßlete icbt gclden
wil. Gdir '!J lffIlIt !/"'Gnde gehen wil') vor gut. VJld
ist ir tzwelfo .dir mo is geet ym au dy hant. her eh
habo dem1'C synen Bchup. vnd d
oßoch mUIII her ..we-
rco dail her nicht en wuste das Ii1Y valsch weron. Vnde
. ,ist ir eyn hall' "Imnt adir mc. ilil get ym ao dco hals.
t 3. Ist her abir der pfennYII
e vntat ee bewerct Vor
criehte. 80 881 mau ..yoen eyt nicht nemclJ. man sal
y
, clry wal 4) teylen. das hcysse ysen adir eyoen
wallenden kessil. dorynne sal her eyncn h"YS8eIJ 6) steyn
an dCl1lo bOtlernc holen ,dcr allic gro$ alse 6) eyn ey
ist. wcnt bes an den ellebogen. adir dy wUl!Il'Jir o1'lt'!J16).
1'nd gericntel r) IIcr lIifht. lRau aal ym dy haht abc-
ahm.-
4. Dilll rccbt ist lIymandes. WCIIDO der mull-
tur. 8 ). :
6. "'cr ao
Dle rechte Vo-lkolllCD ist. "nd
.\'yodot man by ym eyn«!1I sehillyog val.cher pfennynge.
aclir
YDJ'c. lIIan t..MIt,,!}t V) eDl dy pfcunynge. vnd gebit
ym dy stucke wedir. vod ist yr mc' wenne VIIßlf ,"chil-
IYlIgo i8 geet ym an dy haut. her moge dermo deKa
kbup haD.
6. Vcl8ehf"t eyn montzcr .yae Ilfcnnynge
vnde bcbcldet hcr "'y weht nocb irmc rechte. dy wylo
80 nlAg her nymandi8 \'1.lsclle8 g{'taycn do her wandil
\'mDH! durfte tlln.
7. PfCßnynge sal der muntzel'
alfIÖ behaMen alse 8wer. alsc man sy gC(IIatat hat. vlld
gelichir wy.se. vnd tut her dcs nicbt. man sal obil'
:YD ricbteo io der wy'8e alse vmmc dy nischen pfeß-
nyoge.
8. Nymant sal pteAnYlIgo 8111ft dy andiro
}ltellnygell gelich synt. sy sulleo haben sundirlicL ge-
lI1elde. \Vor i.. dorohir tut her 8y eyn herre adir eYD
"filter ....... der. itlt eyo velsehir.
9. l'\ymant Dlag
irhcben D
Knurrlre 10) noch "we Dluntzen ane de.a
herren wille in d
1i gf'richte is Iyt. Dennoch mag i.
nicht KC"clrten., do IiCIIWt der konyng sYllcn hant8chuch
tau. Du ist dorulUllilc gesabt. du dy lantlute YUIIC
werden. daz es deli "'oniges willc sy.
10. \\'CIHIC
laan
pfellDynge vorbutot. 88 ..' mall kouff'D vlld
ov&;au. ' vnd, phaut- lwell. clelRloeli woI vyr woclum
>>>
14ß
v. . 'XIX. ,
xx.
,
myt den? aIden pfennyngen. 'Vndf" wer dornoch' kbufOt
"ode vorkaulet myt (leA ahlen plcnnyngen. deme 881
'ßmn dy pfcnllynge tzu brechen. "nd sal em dy stucke
wedir geben.
11. Alla Jlfennyge dy mall in ellltschen 11)
lande sal sla,n. dy sul\('n myt rechte alle pfundig syn.
l'iu
estaten dy kOllygo das man sy andiJ1l Miet vnd
tUD domn wedir recht.
J) Schw. Sp. aRS.; "9'gJ. 8sp. I. 89., 11. 26.; M. Pr. 111. 111.
3. _ 2) Alle, BerL, A, (;.. Th. - a) fehU in .A. - 4) dry
....It. Berl. - 5) feblt in A. - 6) So A., B.; teilen, Tb.,
C., Ber!. - 7) lIereichet. C. - 8; mUDtze, Tb. D. Berl. -
0) ,"or snyt, .A. - IOJ So A,; merrkte, Th., C. D. Berl.,
.md in der JelztgetlachtPn Hschr. fleht 8m Randel de nnndi-
Dis! _ 11) So B.; dusche... A.; dntzebea. Th.; da.taea,
Berl.; dewtcz:chen, C.
XX. 1) Der den hol hyn furet. 0 1. Wor
lJl#r
e t:w1 2 ) hyn furet adir wassir tzol myt wiRsen.
der sal yn virualt gelclen. ab ymant do ist der yn hey-
!!Ichet. Vnd itd do nymant der koufman 8al ruffen noch
deme tzolner dry stUllt so hcr oller lu teste 7nog 3). vnd
ist do nymant der koufiuan sal is gote irgeben. vnd
sal Js lo
sen varn. Vnd klimmet her abir hyn wedir.
vl/d«! vordirt der tzolner .ynen tzol 'an ym. her sal yn
ym geben. vnd beschuldiget )ter yn. her 8al tzu den
hylgell sweren. dalll her dry
ullt ryf. her 8&1 ym nicht
'gctzllge dorumme (f'yten., 'Velloe man nymmet an
mallchi-r stnt tzol do nicht lute gf'scssen syn.'
2. 'Ver
m!Tkte tzol vorfuret der lSal tJrysig 8chillynge deme
t::AJlr'el' 4) gEben. Tut her abir alse hyuor geschreben
'steet. hor wirt ouch ledig.
3. \Vo wassir tzolle syut
do sullen vyr vusgenger eynen pfelmyng geben. det'
t"yle"ele ",an cljncn halben 6). der
elarlene wayn vyre.
vnd herwedir nicht. her sy geladen adir nicht.
4.
Alle ,.falfen vmI alle- rytter. vnde alle ir gesynde. vnd
i" gilt 6). das lial nllis tzolles weseIl vry. Eyn iclicb
nl8l1 sal tzolles wesen vry wo Man 7) nicht bedarf
brucke noch schyfes, 'Vor yn elo hoben 8) bollet dor
tut wf'r1ir recht.
I) Sch..... Sp. :U4., IU. Fr. I. ](1tI. I. - 2) den tllol, A.;
pruJ\l,eu 1;01, Scb..... Sp., M. f
. -
) 10 .A, B
fehle bl JI..
>>>
V. UL - XXIII.
-1(9
Pr., Tb.,'ßerl., (J,"-,.J fehR ie A. .. M. P..-, 6) 80 A,
H., fehlt in Th., Herl. !J. C. - 6) So in. A.; anft ir IP5mydlt.
Tb. D. Deri.; fehlt, in C. - 7) her, A: - 8) dor oher. A.
XXI. 1) V OD geleyte. EYD yclich mau i.t g&.-
Icytca vry. ab her sich ayne8 gute. ,irll-'e
2) 'wil.
Keyn geleyle ist recht. I.t abir vnvrede in .deme laude.
vnde mutet eYII koufm!m eynes gelcytcs. das, ma8 ym
eyn herre wol
eLon. 1\lau gehe demo b
l'rcn 8ut adir
nicht. man (lai deme koufm:mne SYDon schaden abc
gen der ym geschit. den aal ym der gebeD der YD du
geleitet hat. . 11
I) Schw. Sp. 21!.; M. PI'. I. XXI. 2. - 2) ,euerdau. A..
.. 8cLw. Sp.
, XXII. 1) Von k 0 u f e. Nymant der mag eynes RU-
dirn mannes gut vor wirken der i8 in syner gewalt
lIat. Syn .elbis Iyep vml gut mag ber wol vorwirken.
Vnd tut eyn man wedir das gerichte icht. vnd kumm
et
lIer vmme syn gut. hot der selbe man (!ynen kouf gc'-
Imuft wedir eynen' andirn man. vnd hot her ym nicht
vorgulden. vnde der kalif Ist dennoch vnumwandilt.
man (lai ym syn gut wedir geben. das ist gotls recht.
lIer cn habe ym denne etewas doran gegeben. das sal
her wedir geben.
I) Schw. Sp. 8n., M. Pr. 111. ".. S.
XXIlI. I ) Dose wort 8!Jnt: tlon geric:hfe l1y2)
aprach got selltir der almechtige wediroloyseo.
o 1. Dese wort synt \on gerichte. dy sprach got liolbir der
almechtige 2) v. .yme gutlidlen 2) munde wedir moy-
aen vC dem berge synai. wedir syuc ougen. Her
'(lpracb. du salt also richteD. vnd saU dYDe richter also
lIey.cn richten.
2. Slet eYD man den andil'D tzu
tode. man sal yn wedir toten 9).
3. 'Ver synen vatir
adir syne mutir totet. den sal JIIan ouch toton
).
..
Wo eyn mensche das andir tzu tode sticht. vnd is vor-
kouft. d
sal man ouch toten 6).
5. Vorwerfen sich
tZ\Veoc myt en andir., vnd wundet eynt!r den andirn
vnd slet yn nicht tzu tode. man aal ym SYDen sclaaclen
abe, Irgou. vod bUHen uoch wyser lute fate. vud .al
...
>>>
J,Q)
V ..nl.:
dp1I1c artzte 10ri
rr oe). . f 6. Wer 8ynen Irnecbt sLeyt adir
,.,yn
yt'
yt ruten ,md stirbet sy vndir !!Iynen hen-
den. 'lCr ist des todes schuldIg t).
7. Lebet aber
.e (ie,.),-40r,' ob..
,y4en. tag adir 1:wJen
adi,. mere.
.I.". ist M8'tode» "icht ,ldtuld
. h
illt des la,ti
.;hultli8'
)' !
Vud tzurwerfon 8&eJt b:wene vn.Jir
.. ...dir. VII.J ytre:
ltCr, hat, eyn tc.G
lIdi. wyp.' vntl
'.1,.- louft; V11d '\vil 'fI'ell
,.alUl" 9) .,heHen. vnd wirt oMl
stu.en. .nde gewYlHJet er" 1'Dbytik "'111. her _1 yrme
1Dan
e : gubon ,1I\I4tS /tel' 10)' ....il. '.dlr WQJJ her hob. adir
an dy lute lossen ab der mILn wil. Stirbet abir ey
.wau. It
L Y-II1 tI)C.Il. Jtlb
p n
n
e'l 1,1).
9. l\Ian MaL also
richten. ouge vmmc ouge. hant vmme hÜllt. ban lo"IJ)me
WQ. V
vnU1le \"¥S 12). Vorhuroct fItlaut dea an.Jirn
an c)..emc;J Iyhe .Jen wrhuroet man wedir 13).
, lQ.
'V cr ,tiYlleo. (jYgf:
cn. Imecl.Jt.en aille flyncr eygeDen, dir-
nCD ,eyn ouge VI!! brlcl.lt adtr slet; der f4al sy ,'..y;.t.
e.n 14). g I L. Slet her ir eynen tzau vs. bc:" ,sal das
8
lbc tun
). .
J 2. V I1lI. ist dJlfi eYD ocbse.c, ey.ne;.
man tz.u tode ,11 icht
6) IfIyt dc:n ilQruen. maD 661 den
ochss
n myt steynen,
Qrronen. vud £ial de;" vleiscbC,ji1
'
,ichLe
seu we'lI
e is itit vnreyne l,t). g 13. Ynd wu-
.te yener des eier ochsse was. das ym"dl hornen. ßchQ.-
dclich woren. her kUDlII!-C! eJ,es ill grossc schulde alse
wir hirnoch besch'cydell U):'
'.I4-. Synt abir ein dy
Jiornt'1I "alle gescgit. der bere hot keyne 8.cbult doran.
IJ"ltächt der echss6" evnt:8 mRllflf'8 son ndir tacbter. ,i6
illt diseIbe sclllllde
dir orteyl U).
l
. Ir!!ltkltt her
nc8 mnnllcs kllf'cht ..tH'I'I)'n8 dYl!ne_ IIlall lIat 6lellW
henen drygig !!IchillYI;
e1(
tibeD. vlld, den ochs89h Y'H-
I1Jlfcn 'alse hyuor p;eschte"*eu iat: 2l1 ). . lü. Wor e:rne
cysterae grebit .dir 8USt eY1le gYuben. deI Mal vor-
wh'kM 'du h
fll1mdO syn vihc adir 8yn r08 doryn valle.
\' Ad ist 8Y Jlimt bll 'rechte Yoml&cbt. hell 8at deli i\lCha-
deli geldclI' alAC recht i&t.' vnd her 8al
,. den, awllt..
lIiI 21 )gohCII,22).
,17. Vndi8t dlUl CYIt' ocll6se deo
andinl wundet vnd her nicht eR8tirbct. co. wemfe 110
df!lA18 .yrIMIJ' tag(). 110' MI 1Uaß' .Ien lelHt1&di
SB) oebe-
'..U' \'orkou:tell. 'vlll1 den QWfU1I.U) 1tDd aal, yn c1as
>>>
V
JlJ:U"
1:S1
Jydut teylcn 24). .
18. Vnll w
e
yCtuer
lti,,
.. lelleoilye OICluise 'WJUj . das.
oß .Jtflr\t'.IsqhedeU..h
'Vorn-. "'Uf
yente..dof (ebendc' O(}bNe
,de.Q,\tl"tl
t)
d.er'awar
1 dortzu,1!6}..,
19. Wer dofltylt
Y
JI pehs
;adir eyn audir dyDtJ.
yruA1t :BIt) her dM gQldftO 2 ?)';
. 20. ,Vod Ist -'alt.
D :drr d
naehtis 1 1n tlyn, b
Rt)'t tutir dory.n-'gebridIl 2 '1) adir "'1 bel' dJRyn kumd
lIeymeJie.h., vnde .rynlie iche,. an lliymp, lI
b..d.
.. vnd
111. ich en tr.u todo, , ipb byu \'Qse4aaJdig....J,](IIlQ .
de
l1
.21. Vud ist ,dalFcyP ß1aQ/'''
' tag..
oo dupheyt
tut deR ...al,m
ut totc
dlUII,iat do t:on 8eillttzt,das de1!
'"19 11 Q) belfsir "rede .al, .h&bf!J.I ,JVenDe.. d" tl_li' 11-).
t
2.. Da" ich nu, f'pl'!eehQII
il. da
, ist I
on,
d,..
Ved ,virt d""lbeyt by' yrnaQdo .begryf\m. :vnd wyl ma
yn 1o"If
n .geneaen_ ber.&.1 '1IIfu.'JMlAlt 32). geltl4to.,
.
41110 habe.. dy kOD,Y84t DU gesatzt. Tut YJWlnd
" cff8
ft1a ,awdirlt Behad
ß. 4M sal der
I.,. .. daa vy
dn: ist U).,
'6 24.i,,,Bevylet '''Y.: man derneaodB.n "&""
u. .ilbir '&dir golt adj, pfenllJSd' atUr '",lW 80 "etane8
is 'i& .y., vptl ttylllnwt; her ,das, in "ay.tle. hute. ,v.od.
"ht .. "entßJ-. vnd wirt ,der.: dyp. gcvuntle... man
...1,,,,,," eylf .tunt AMe 'vii wedir'.@f!hen 11+).
5., Vnd.
"Irt I ,der ely., Dicht begryfeD. 80 MI de.r demo je b
.,o.,.
leQ. "M. 1IIk'r ..1 sich. 4es entscbuldigea das bw Ai)'''''
bae gehntet ,,&be.. d"Jlne
nCl!t .elhis, gat u)J, '
Oo\
nta
' h,,
ye obirreden .ltClb' dtoyttc' bedinvir Iltt
, da. het,
41_ ,gut nicht ilt Bit getaQJ!r .ltute hat: ,gehltt., ,a&eer W
lIhro..\VUAI,i8.ft Idy:M2t legcte- do ie vnbew8tet:W
8.:
hel', eal YIß' tzwe..,.al.e, vy), wedir
ebeQ. 1.Wct ,)'yI18.
tau h.ut.e IIYDcn 1/t'Bn,)ca- b.,,)'let ,vod..dtts .&be.t ..
1tir gecrgiBt '.dlr \'0" deo vyodeo geno.men.
' cn.
_I ber Dicht
..' 111118- her ,bereden .da2l,.hcr, alJil'-
ciynge "nBoolIl
i
tt/tf doran. Wirt' amt 111 "v.OI5tol«lu.[
&0 aal her is
ep ,hcl'l'elt,de8; 1& do,.Htt. her: tWl
«lCDnQ eyne vMcJwli:,d]BC hY;1lO1'.ges,rOGho..:; iat 11,11),;
27, Nemc; i8"' ,mit- der ..chehne..8o :t
ge lIer
I haut.
"nd, I!t'f OI1Ieh 'Iedi
3.7)1 1
'28. Lyct her B'I )'mfthde.
Ibto dea herren ...Iob..:vnct wirt i8, geer8irt vlld Sjijrbet,.
-- 'da lqu...J.ardm&.i&Bf'Idq,a,"II
',.2
..,i'
>>>
It)2
V. ,xxIi..
let cyner 'cyn
mayt hift dy ym nicht gelobit i8. vpd
KP'9 t a 1) -tJer by ire her .jal "'y tzu der ee neml'n. vnd
sal sy breheym Ilturen 40) vnd' sal ir das bennnen 41 ):
o 30. vnd wil rles der vatir nicht. her' sat sy em', we'"
dir geben. vnd noch alse vii 'gutis alsc' em werden
sulde myt ir dortzn 411). 0 31. Wo du ohyltet1go' lut o.
tlt}IIde.t U) dy 8altu toten: f 32. lY er
elu8t myt
tlem''!J
'Imt. den llal1u tolNt 44). Wer doheyme.
heymelith' 'Bptgotc anbetet deu, , sal man ir81an 46) 'adlr
.!er keyme: al,tgote' oppn-t dome 1u man da&" 8elbe.
g 33. Du. richte 'dclI wittewen "nde den weysen. vnd
tUBtn yn iehtes tzu leyde.sy rufen hin tzu gote. vnll
ich irhore 'eren ro(411):
34
'nd ich vorsme veh vnd
teil gevahe tobynde 8ynne. vnd ich irsla vch myt mrm e
mrte. vnd ich mache ""wir 'kynttzu weysen. vnd vwir
wyb tzu' wittcwen 41 ) 0 35'. '" Du Alt nicht gobe no-
men dy doch l1y wy,.,en" blenden vod der g-n-I!chtert U)
wort vorkeren.
3G. DY8e W{)rt 8plicht alle gote 037.
Richten dy richtere alse rechf ist. vnd al,.,e ich hy "or
gesprochen hau. 80 wurdo ich vynt yr vynden. vnd
alle dy 8Y' beswcreo. dy syot VOll rrrfr besweret. ").
vnd myn engel geet vor yn. vnd behufet IIY vor ereo
1'ynden. vnd VC)f allem obile 60). :
38.- Di8 synt dy
wort dy got drr abnechti
e 61) aclbir sprach tzu 1II0y-
8en "r dtnl berge "'ynay. Vnd von dysen worten synt
alle gerichte gemacht. beyde geY5tlich vnd werlt1ich.
Noch "prach got hy mer. '.0 39.' Vnde gobit eyn vatir
syrle tachtir hyn vnr niayt. vnd der man 6ehryIMtflrd n )
sr: vnd wirt .yr dornoch gchaa. vod
8pricht adir gyt.
gyi 'lVorc 1Iicht mayt. vod lellt sy wedH- heym gan. ;vnd,
spricht yr dornoch das wyrrste das hl'r lJnag. 'Vnll-
gpricbt a180. Ich wenete das sy were eyne mayt. vnd des
hah Ich nicht do vundon 63). '
40. Der vatir vnd dy
motir 81.ileu -d)' iuncvr6Uwe \ftft... nemr.n. vnd dy' tzey-
ehen sullen ey nemon dy tzu dem mayttume gehoren.'
das 'ist da. gewant. das vndir der mayt do leyt. - da
8Y by dcns 11I8D1Je lag. Der vatir aal js' da "vor dco
richter breyton.. 1'ode' 1'or' dy"lute iJry du irkenoen:
kRoneD ab .y, m.,-t
&,.IUÜ.
n1ck..'ay a1 0 man
>>>
V. UIII.
J53
wyp U). 641. Sagcn
y das 8Y mayhvn. q . 80 bat dena.
tir irtzuget flyner tachtir mayttum. So 8al man yn
hemcn. und sal ym tllan vyrzyk siege. vnd eal derne
\'atir bUBse geben Vor den bosen logen f1I1UIt 66) dOQ
her von der tachtir hat gemacht. Her mus sy ban b;u
flyme elichen wibc. vnd mag keyne andir genemen dy
'Vile An lebit vad oudllJ!) 6 11) 0 42. Ist abir das wor du sy
lJicht mayt was. man sal sy werfen vs ercs vatir hus.
uud sal sy myt 8teynen vorronen. vnd sal sy toten.
Du ist dorumme gesabt. das sy in erea vatir huse.
\Tnde In erel!! vatir gewalt. das1arw 6 T) begallg
Aat 68).
o 43. Das ist vmme eyne ce. dl\s sullen dy gey.tUchen
richtor richten. vnd so is an den Iyp gect. 80 sullen i8 dy
werltlichen richter richten. Ab eyn man by eynes an-
dirn mannes wybe Iyt. der obir hurer vnd dy obir hu.
rerynne. dy (lYllt beyde des todes schuldig. ab sy beydo
\Tor werltliche gerichte ko1tUltl!1l 6 D) 80 sal man ym das
houpt abeslan 110). 0 44.lst das eyne iuncvrouwe ey-
hem manne A!J1I gesworm 11 1) ifit. vnd Ist ym dennoch
nicht tzu geleyt. vnd kummet eyn andir Uu ire an der
stat do lute vmmc sy syn. vnd der Iyt by ir vnd sy
8wyget vnd en rufet nicht. man !lai 8Y beyde voen.
Vnd lIal sy vor den richter furm 611). do sal man yn
teylen du man sy vs der stat fure. vnd das man sy
l1Iyt steyncn vorronen !lai beydc o1Jir1l8) cn aOllir.
Das tut man dorumme das sy nicht rufte do sy by den
lutcn was Il4 ). 0 45. Bcgrift eyn man eyne luncvrouwe
vf eyme ackir. do nicht lute en ist. vnd ist sy hyn /fe.
IIItJorftl 111). vnd Iyt der man by ire man tlal yn dommmc
toteD. Dy iuncvrouwe aal ahir nicht ohilis dorumme
IYden. das ist dorummc das nicbt IlIte do WQ.8 do dy
"niat ge8chach. Vnd wy lute sy hctte gescAr,ygm 86 ).
80 hette sy doch nymant geh ort der sy geloset hette llll ).
4ft. Vnd ist dalll ('yn man by eyner Iyt. dy nicht
Yn gesworen ist i(l sy myt erem willen adir nicht. vnll
I.t das is vor gerichte kllmpt. der by ir do gelegl!1l11 T)
hat der sial ('rem vatir hundirt pfllnt lJ!)l/mo1J 68) gebyn.
\'Qde sal dy hlß(:vrouwe tzu der ce nemen IItId ouell
laahell 4ID ) dywyle Boy lebitT°}. 0 47.18 flal nyment by
2U
>>>
\
15..
V. XXIII. - XXIY.
"yne8 vatir \vyIJf\ I('gcn. 18 sal olleh nymant 8!J'Ie1I flatr,.
besageta71). Vlld gt'yt cyn man in cyncn wyngarten.
hcr I!al dcr bcre ('lo18Cn alse vii alse ym geborct. her
8al abir dor 118 nicht tragcn.
48. Vnd geit eyn man
in eyn chir her sal der ehern 12 ) breeht'D vnd do tzu
ryb('n myt "yncr hant. vnd cs
e das ab yn hungirt
vnde snflle syn myt df'r 8!Jchil nieht 78 ).
I) Scbw. Sp. 1-18. [136.] -2. ß. Moses, Clip. XXI. -xxm.-
:t) (eh" in A. - a) Moses 11. XXI. 12. - 4) Mose. 11.
XXI. 15. _ S) I\loses 11. XXI. 16. - 6) Mose. ß. S:I(I.
18. 19. - 7) Mose" 11. xXI. 20. - 8) So A., ß., SclIw.
81'" lehll al,er ill Th., ße...., C. - 9) fehll in A. - 10)
hemlich der Beld,ligl!!. - 11) I\loses IJ. XXI. 22. 23. -
12) Moses H.'X1I:I. 24. - 13) I\loses 11. XXI. 26. - 14)
I\loles 11. :XXI. :W. -"- 15) Mo.es 11. XXI. 27. - 16) .10101,
A. - 17) 1\'1050. 11, XXI. 28. - 18) I\loses H. XXI. 29. -
19) I\loses 11. XxI. 31. - 20} 1\105(\5 11. XXI. 32. - 21)
",,,.'scl, A. _ 22) I\10ses 11. 1I:XI. M. - 23) lebenden, A.,
I"beudyen, Herl. - 2ft) Moses IJ. XXI. 35. - 25) vf, A.-
26) I!ar. A. - 1\'loses 11. XXI. 36. - 27) !\Josos 11. XXII.
I. _ 28) So A, grehit, 'J'h., n,'I'I., C. - 29) 1\los('s n.
'Jt"XII. 2. _ 30) dy IIlIeI.t, A. - 31) .Ier laI!. A. - 1\lose»
11. XXII. S. - 32) I"wevelt, A. - 1\o105es 11. XXII. 4. -
33) 1\lose6 11. XXII,.s. - 3-4) !\loses 11. XXII. 7. - 3ä)
J\loses 11. XXII. 8. - 86) I\loses 11. XXII. 10. 11. - 37)
I\l0ses 11. XXII. 12. - S8} 1\IOS('S 11. XXII. N. - 39) sielt.
A. __ -\0) by ym Im'"n, A. - 41) bellenneoa, A.; I\lose.
11. XXII. 16. _ 42) Moses H. X1I:I(. 17. - 43) wislesl,
A. - 'H) So A. lehlt aher ill C, Th., Herl. i
Ioses 11. XXII.
J8. 19. _
$) 1\105!!5 11. 'XII. :t0. - 46) 1\10.811 U. XXII.
2:t. 23. - 017) 1\Joses 11. XXII. 2". -
H) rechtelteyr, A.;
Moses 11. XXIII. 8. -
9} Mosel 11. XXIII. 2:t. -
O) 1\10-
lies 11. XXIII. 20. - 51) fphlt ill A. -- 5:t) heheYlUer, A.-
.53) I\l0ses V. XXII. J3. 1". -
4) Moses V. XIII. 1.5. 16.
H. - 5
) Jllmlllle, A. - .51;} dy lebit, A.; Mo.e. V. XXII..
19. - 5i') (losheir, Schw. SI" - 58) hat I!eran, Ai Mo.e.
V. XXII. :t0. :tl. - 59) klllnenl, 8chw. 8p. - 60)
lose.
V. XXII. 22. - 61) geIobI, S,'bw. 8,.. - 6:t} IirengeD, A.-
«13) mit, Schw. 8\1. -- tH} !Uo.e. Y. XXII. :t3. ;'H. ...., 6.S)
8erllfTell, A. - 66} !\Joses V. XXII. 25. 26. 27. - (7) geslo-
feD, A. - 68) feblt ill Ai ballei', Schw. Sp. - 69) So Schw.
SI'.. feh" lonsl überall. - 70) Moses V. XXJI. :t8. 29. -,
11) syn... vetirs heimelicl.. dinl! segen, S"hw. 8". - 72)
So A.. eren "'h. - 73) sichelyn, A. - 7
) In C. u. ne,"
feh" dieser ganze SclIlnss von I V n die y' on.
XXlV.I). Gotis wort.
1. Ahle. eyo lDaß eyo
>>>
V. XXIV.
U5
IIUwes wip gewynnf't. PO pal yn nymant in eynen stryt
Iloeh In eyn orlof{f,'e 2) fUl'CII. vnd lIal yn nicht n!ltell
des. das erLeyt heysse. '-1It1 sal by Byule wibe "nd in
lIyme huse eyn gant::. 9) iar blybeu. elas her donon
lJicht en komme 4). .L\Iall ,,111 deli I'Ion \!lllme de8 vatir
Bchuldo nicht tote"II). noc'h elen vHtir vmme' dqs sones
6chuldc. .Eyn Idich nwus('he irsterlle ,'mme synf's sei.
Lls IJc1Iulde 6).
2. So du snydest dYllen aeklr. "nd
\'orgistll ('yner garwl'1.7) vf dem nekir. dn satt nicht
dar w('dir louren. "nd dy garwe 7) nemen. du Slllt ey
witteweu vnd wey
cn loss('n vfheben. d01'1Jmmc gesey-
het dir got dyner hende (,I'beyt 8 ).
3. So (1n dyn
obis abc lyst 9) "on dem IlOume "nd WIlIiI \"ffc elen bllu-
lI1en blyb('t. daz sal firmer lute. \'lId wiUewen \'ud wey-
Ben eyn 1 0).
4. K1'ygell luto myt f'n mulir vmruc
"'as daz ist. "mI komen "m' deli richter. "nde- wenlle
8yne gewissen ym sag!'n daz her recht habe. deme t'nl
"er 11) recht tun. V nd der do vIIrecht hat elen I'al
lI1an "or t.'",m 12) d01'lloeh als her ,'orclynet hat 13):
1rnd ist. daz 1,1'1' ilrgt' vOI.(li,"" Imt 14).
(.. der richter
der 8al yn heyssen vor sich strecken. \'llcI SRI ym hcis-
tlen IIlan alse vyl slt'gc nlse her vo1'c1ynct klt 111).
\lnd ist dy schult gros. man .-al ym tzu rleme, ",e;,
.ten 16) "yrtzik slC'ge .Iall vnd vmllle myuöc schult
lI1ynre slßge 11).
6. V (1(1 ,J.1'igen {;Dwene myt ('lIandir
\'lId louftm den Ilnrlir ft.n. vf1d louf('t yue l'ynes wih
tzu YOII wil yrem manne helfen. \'litt vel1et yeße" man-
lies gt'W(!1'e 1 8) 1'I,d 1'/1(1;" den b':IJ(leIJ ".ag der mUli
1 1 ()J'terbit ,oe1'(len 1 ") mau I'al Y1' d
' hant abe;sll'l(/rn
ClII den ac1lselen 20) wenne t;y wolcl
)'n "Clrtcrhit hau 2 J).
7. Du snlt rechte wOf,'en Wt'gr-I,22). Hu ,salt i"
d.'1I11C 1rt'
r 2 B)' rC'chte ßlII!"flC messen 204). So wirt .lir
gott m
t der rechten ',"oge w
g{'n ,-nd m:tt!se messen
"/ld wirt (Ur got gebellde syn. (ly recMe f/IOSSe 211)
"nd wirt dir lang leben geb('n. IIY vud \'r dem l"bell-
defa 26) erhiebe. Nil !"Itriehet
ot noch dC'sen wnr.
tCII.
8. Jeb ,'or\'llIche all(' dy. cly .lesen wortclI nicht
nayt ge'rl'chtt:!1U p;('richtc noch volp;cu. It:h ,'or\'luchc
alle ir gut 1.'If,1 alle i.. lilie ,."d alle ir l'!Jke. lck "()1'-
>>>
156
v. ZlIY.
,,1,u:1re tiJl
. U) ere1J crtwucher da
dr.r allir vorewynde
vnd nicht tzo Itt'mc. Ich vurvluche allc Ir gut ercn
Iyb vnd ouch yr .ele von cwelt tzu ewe". Nu I!Iprecl.ct
alle amen SB).
U. Nu sprichet got dOflloeh. wer dese
wort Mret vnd bebeldet vnd dOflloeh richtet. dcn w.
11Og
ich U). obir syne nockebure. vnd ich sende ym
Dlynen ewegen scyn. Her sy ge8eynet vr dem aekir.
her sy ge8eynet in der stat 80). Syn wucher der von
me Iybe kummet der s1' gescynet 8 1 }.
10. Dyue
Itw Iltodil" 8 S) syn gcseynet vnd allis das in dyme
hU8e ist 11). Dyne ,,!Jfu/e wn.den alle valleruk lIOr
die". D..fJM lr:ellrre s!Jft
e8egml rmil allü da dtw
Y",.e B.Y 14) allll!! das du host du sy geseynet. Vad
riebtcstu noch desen worten. so tut dir got synen hoeo
sten hort 16) ur daz ist der hemyl. vnd gebit dir dol'll8
,'t'
1!ft I &) vnd allis d88 da bedarfst tzu sele vnd tzu
Iybe. f 11. Dyse wort flprach got selbir der alrMCh
'.ge 8 T) V8 synem gotlie/Jell 3 T) munde wedir moysen.
V nd Von desen worten tlynt alle geriebte genommen
dy wir haben S 8). Nu flullit ir merken alle dy den
got der herre gerichte hot benoien vnd gegeben vf
dem ertryche. vnd welche genode veh got gebcn wil.
Ab ir rechte 88} richtt!t a{se dys buch sayt. vnd welche
"ngenade yn got ,." wil 40 ). dy wedir d'1' btlch U )
richten. Hir 8ynt oueb vs dy gotis wort. dy habe
cvlr donJlßme geschrebcn in dy. buch. das man desem
buche desto ball golouben moge du is von der rech-
ter. worbelt genommcn 18t.
I) 8cbw. 8p. 1411.; Moses v. XXIY. - 2) 80 A.; orloy,
Dert.; or1e0l!e, 8chw. 81'.; orleJe, C.; orlop. Th. - 8) fehll
in A. n. 8cllw. 81'. - 4) Mo!",s V. X1[rv. 4. - 5) iNtan,
A. -6)lrslao, A. ; MOlelV. XJUt'. 16.-7) 8oTh.,Barhell,A.,C.,
Derl. - 8) MOlel V. XlO.. 19. - 9) 80 Th.; oIe losesi,
A.; oll' nimesl, 8cbw. 8p,I obes abe IIsl. C.; obis a., Derl. -
10) Mosel V. XXI.. 20. - 11) man, DerJ. - 12) yorlum-
,,'en, A., Th., C., Derl. - 13) Mo.., V. X:JIY. I. - 1&)
80 8chw. 8p., febll in A.,D.,C.,Tb. u. Dert. - 14) Moit4!l
v. xxv. 2. _ 16) Ho A.; mynslen, IIcbw. IIp., C, Tb. 11.
n".I. - 17) Mo
a; V. xx.. 3. - 18) dyoB, A., 8cbw. 8p.-
19, I.. Sr.hw. Kp. !lIulel diese 8lelle: "ud 8Y vabel fene.
milDRe. di
'" czwiacben IYnCR PII1nen, ",.aDO s, ym wol'
>>>
\". ,XXIY. :---:' C'{XV.
J 7.
"'01'181'''& b")p." 0.
1. - 20) 80 TII., ßo","; "be slah,¥1I ,'!t9,
prpol'lUllol,
hw.: Sp.; "he, soydc'lI 000 crhproule. A. _
21) MOMes "\T.
XV. H. 12. - 22) red,lls gcnvlchle h..o, A.,
Moses V. x:n. IS.. - 23) 80 A, letll_ i.. Th. - ;21) h_.
H"h. l'echle m..e lI.be rech.. pwJclne
A; Moses V. xxv.
13. 14. 1.6.- 2$) 80 A.., "'.." SOlIsi. - 26) ewi
nt A.
27) ISo A, fehlt in Th., C. - 28) Moses V. XX"'UI. 15-19.
29) m..che Ith hoer, A. - 30) Moses V. XXVIII. 3. - 31
'I Moses V. .!t.....I. 4. - 32) &tolele, A. .... 8dnv..,8p..... 83)
Mo_ V. .XVIII. G...... 3
) A. .. S.,h1V. ..,.. Mo_ V. ]U"nl.
7. 8. - &5) Moses V. XXUII. 12. - ,36) .eyne,
. r- 37)
filhll in A. .. im Schw. foIr. - 38) meHer flllls lel,ll i'D Rchw.
8p. - 89) also, A. - to) glpt, A. - tl)d_ hoebe,.!. _
XXV. I) Von tcbedolychcn tyren.
1- Wercyn
ber swyn Aot 2:). demc sal man yerlich ely be ne abese-
8'd 1 ). Vnd wer des nicht ,entuL der sai gcltlQn WIUI
i. I!u:baden tut. Welch bunt bC!r adlr, ,hirs adir wllll
Gdir 4) andir wilt daz man tlohCTJ1M.) treldet Mi!' 'Was
\'yeIJ i. BY. 488, eyneu mCl
cben tatet. das t!I1l man
anyt ateyncB V
)l1'onJJn, ,vnd d«:s- v'fyschcs flicht C88CIt.'
WCDoe is ist vßreyn
. LClJlct ili
YItC. man. voo IJlclt
is yeDOI von ym dcs ia do ist notb 8ssit i8 hOch trcncli:it
is. 'vnd wil is oucb Dicht me hU8Cn upeb hoven 8)'nt
das is den schaden tct.. Her hot do kcyne geltnYNQ
t/Ojtll). V ud wundet is eynon menilebcD. so i8t is das,
&eIbe recht. V nd deme der schade geilcbyL wyl her.
bcr mag is totcn. Vud tut is dome vyhc do kcyneD
I!chaden. das sal Iler geldcn. ab her sich "yu ,mdK..
"'ynt nocb dem schaden deli i8 do ist. wil ber M abir,
1o&8en
(&rn. du tot hor wol. v&lde gildet nicbt. ..
IAemc i. yener vor syncD schauen... I 2. 18t is eyn byre..
vnd hat sebedcliche borne. dy sal her ym abe snydeat.
\'nde tut her des nicht. her mus bWl8en ab N ymatulf's
totel ''). alse ab h8f Ja wlbir Mlle grltul 8 ). : Vud
tut das wilt oyncn totaIiIfJ. der man sal es bmJ8en.
altle man by dIG ItogÜtett ll ) pOoglt (zu gebene TDtme
eYllc wunde beydc demc cleger v-nd dt'mc richtcr. wo-
teD abir dy hora alsy .oldon. 60 IntIl8et her nicht.
18t i8 vllllirwyleu
cwc8eu daz IU'lnicht A.tm.1(1) trcyt,
Vncl tut dOl'h Bcbadcn. tlas rid.,.c lJ)alt alse bYllor MI'
"flto{'J",n .ist. AIt10 ist i8 o
cb vmme vi. ein d" .e"
>>>
....
ItS8
v. X1:V. - UVII.
den tut. 0 3. Vnde hot eyn man eyn sclleiJ,;lich pfert
vndc weis her das wol. alse her doruf svtZf't. so sal
her (ly lute von ym heY8sen vlyn. vnd s
1 von den lu-
tcn ryten. Vlld tut her des nic..t. welchen Bchadeu
das iOlI denhC tut. den sal her geMen. nll!lc hyuor ge-
SIIrocheu ist- wer cn
cs weilir trylJct. her sal 18 be.
ugcn 8elb drytte a(lir 8clli andir. 18t lr.!J71lant 11) do
geweBen. so berede h{'r i8 vf den hylgen ,-nd sy ledig.
Das pfert hot das recht alse das ,'yhc a(lir das wilL
J) Sc:bw. Sp. 351.352. (139.) VIII. 851'. 11. 40., Wb. 122.-
2) bai adir i5 beysen nI1I1 (IIrslIs}A.-3) nbrecben 8dir IIbe
"l eq , A.- 4) A; febll inC., TI..- 5) bey.ellcb, A; clef.-
nel, Scl.w. Sp. - 6) dor 811. Berl. - 7) 811e deli 10151111,
A. 11: 8cbw. Sp. - 8) dy wlllld"1I selber bette lIeslny", A.
11. 8cbw Sp. ..;.. 9) So 'Berl. 11.' Tb.; l.oe
Iell. A, bocbslen
, wunde.., 8claw. Sp.-IO} .eborne.. A.-- 11) 80 A., H., C.;
YJtlBnl, Tb. u. Berl. - .
XX\'I.I) Der syn vyhc trybot vf ROllir luto
korn adir gras. Wer syn vyhe tryhet uf eynce an-
dir mannes korn adir gras.. hrr 8al ym synen schaden
tlweualt ogcldcn. vniJ deme 'richter dry 8chillynge !l;eben.
abir noch grwonhoyt. her mag is ouch wol IIfenden
ane des richteres orloh. vml sal ia;; trybeu in desrieh-
tcres gewalt. Vnd wil her. her mag is pa"delt 2). Ist
das vihe f!O getan daz her i8 nicht geuoen mag a1sc
wilde rOJt IiIY" vnd '"!11UJsche I) 11fcrt adir andir wilt.
da, fhan 1'01" ImM heldcI 4 ). ndir gen8e da8 8al her
io, .yne gewalt tryben. ab her i8 tzu deme richtere
nicht hyn brengen en mag. 10 801 her i8 denm rieh-
t4!!re knmligcn. vnd der 8al ym hcys8cn grldcn. al8e
hyuor gesehrebin i8t. Dcr man 8al synen schaden
l:",'Cden selb dryttc. hat her dCl' nicht. 80 aal her syneo
auhaden bereden myt synce cync8 hnnt.
.a I) flcb"". f4p. 222. (144.) VIII. flsp. 11. 46. - 2) 80 Bcbw.
8p.; is IlInll8ll, Th., A., (J. - 8) ..AlUialtcse.' 8cbw. S1'o -
4) Z8. bl, Sc:kw. Sp. - .b
M
XXVIJI) Der 'syo vyhe nieht trybet vor
""on gemeyneo hyrten. 0 I. Wer syn vyhe andirs
wo hyn b-ybet. wen vor deli IIJI!meynen hyrten. dor 5al
dCltuJ hyrten 8yn volles, Ion gehen. ,'ud deme richter
>>>
.
V. znn.
159
eechs pfennynge. Nymant mag synen eygeoen lIyrten
baben. wenne dy gotis huser. vnd dy IlVrren dy selbir
'Vesewachs haben. VII(I were eyn herre adir sust eyn
l11ao. der do dry hofe hette ,"
d was wesewachs das
dortzu gehoret. der mag hahen eynen 8CllOjhyrten 2).
Was der hyde in syner hute vodu8et. das 8al her
gelden.
2. Nymant der 8al vyhe ynoe halden. her
BaI is vs tryben alse f'ynte JlI"gelltllg S ) kumpt. ane
dy I!Iwyn dy yungf'u tzyn. Vnd welch vyhe hat yun-
geo. vnde das deme hyrten nicht gevolgen en mag.
dasselbe' sal man yn tun. das is' nYlllande schaden eD
tu. Wo man abir deine hyrten lonet von der huben.
vml nicht von deme vyhe do sal der man der vf der
buben wanet 4). dal!! Ion dellle hyrten geben. ab her
doch nicht vyhes en hot.
3. 'Vas man vyhes vor
den hyrten trybet. das sal her \Verirr 'I\ntworten. Vud
beschuldeget lIlan yn dorumme hel' habe is nicht wedir
8
antwortet. vml tar her des bereden. das her is we-
dir habe geantwortet an dy stat do hrr tzu rechte sal.
Das ist also. ab i8 eyn dorf ist. so sal her is' antwor-
ten ynirhalb der tzune. vnd ist is eyne stat. do sal
her is antworten ynirbalb der tore. adir der I/esten b).
80 ist her ledig. \Vas ym abir der wulf ndir dei rou-
b er nymmet. vnd blybet her vngeuangen vnd bcschry-
get her sy nieht. her mus das vyhe gf'lden. Hot her
abir tzwene man. dy das gerufte horten adir sogen das
ber ruf te vnd das her floch Iyf. her blybet anQ gelt.
o 4. Belemet ndir wundpt eyn vyhe das andir vI'r deme
byl'ten. her mus das vyhe bewysen das dOll schaden
geton hat. vml mus I!!weren dus das ,also sy. So sal
'enir syn gewUlJ(let vyhe nemen werllJo bcs 11) dal!! ie
,wol an das velt
egeen mag. vrule was dorut" ko"t geet
das sal yeller gel den des daz vylte wa",. das den scha-
den tet. Stirbet is abir. her mU8 is gelden alse Is
\\rert was. adir her gebe ym eyu andir vyhe douor. '"nd
)'eme blybet doch der awarsil.
5. 'Ver syues "yhcs
VOnnyssct vud tzu hallt tzu deme hyrtell geet. vud
b e8c huldeget eil dorumme. vnlle f'prichet der hyrtr.. is
"'urdo uy yor getrcbeD. das Bai her bchuldcu lIIyt uwcu
>>>
160
V. ][&\'11. - XXVIII.
mannen. adir vro\1wen. dy sullen swereh vf den bylgcn
das sy 18 SOgen vor den hyrten tryben. Vnd alse i5
geschyt. so 8al der A!p'Ie is geldm T) vnd yenlr sclralUfl ')
was 18 wert sy. vnd her sal deme rlcbtcr wetten nocb
gutir gewonheyt.
I) 8chw. 8p. 222. (145.) Vgl. 85p. n. 47, &4., m. 37. -
2) hof hyrtea, Berl. _ 3) I.or,on 1D8IISIJ, A; gregOrill m8Allo
801aw. 8p. _ 4) .ytzet, A. n. 8c1iw. sp. - $) statmaqre.
8chw. 8p. - 6) vnC&, Schw. 8p. - 7) der herre.. A., C..
Th. n. Uerl, - 8) heredea, 8chw. 8p.
V
.l)VVer de8 nachtc8 korn 8tylt. \Ver
des nachtis korn stylt. der Ist des galgen scbuldig.
IM 8al nymant dei Dachtis futyro. wer i8 abir tut. wy
wenyng her syn snydet. vnd i.st i8 eyoe, pfennyngcs
wert. is gcet ym an dy hant. Vnd ist is eynes 8chll-
tyng e 8 wert. adir be.uir 2 ). is geet ym Bn den Iyp. das
man CD hengen 8al. Vnd i1Jt da8 Ulan yn vyndet in
der Iqrrchen. man tzuhet yn lOyt rechte dorus. Also
du her 18 dei! nachtc8 "at gctaD. Tut her i8 by dem
tage. 110 gelde her dcs pfennyng wert myt dem rech-
tcn dUOlen. vnd eyn schillyng wert myt der hant. Tut
her ely tat tJ:U ander stat vnd 811tlcr stunt. man slehet
ym don andirn dumcn abc. 'fut her 18 bu delDo
dryttefl mole man slehet ym abe ify hant. Vf wclcliir
bllr
&dir in welchnn 1,,1-68) man das tut. do ist der
wyrt demo r;
htcr 8chuldyg beD ptllnt adir man slet
ym eyn hUB nedir. das ben pfun
e wert ist. V..d alse
das hua gar g
lI;t wirt 4). .0 &011 mall des bolfuß
Dychte. nicht von danno tragon. Eyn man der snydet
8yneD mudeft6) plenten wol eyn jut;r tJ ) das eyDOlJ
pr('ßnY,lgcs wert iiit. ab her wcnet. das is Irlegen welle.
du mUll!' her ouch swcren. ab i8 yener nicht rnpern 7)
wil dc. d.a8 gilt ist. Hcr lct ollch wol das pfert tr",'
tcn myt den vordirston vusscn in dlls chyr vlld let iß
elJi'en went bis i8 wcdir b;u ym sclbir kumpL \'Qdo
saI des futirs nicht VOll daunen fnren.
J)'fsc\w. 8p. 203. (137.) VII. 8.,. li. 39. - 2) &11111', Af
tue.or, 8claw. Hp. - 3) vf wel1icher fe,te, C., Burl. .- t)
vor vollyt, A. - $) fehlt ia A. - 6) luder A. - 7) 80
Ai eatperea. Tb., Berl. . I
>>>
V. XXIX. - x
x.
lül
, 'XXJX.1) Von offenli('her Itllpllf'yt VIII} von
LeYinellcher dUllh
yt. Eyn('s ist offelltIiche dup-
ftl!yt vlld ey"eß ist h('ymeliche dlll'he
't. ()ffenlichc
dupheyt ist das. ab eyn man klimmet nachtes adh' ta-
Res iu ('yn hus. adir in eyn audir stat vnde stilt wali
do ist. vnd wirt bl'gryffen myt .!eme gute ee. hel' ia
I'O'l'tbrrnget 2). Heymeliche dupheyt ist das. ab eyn
dyp hyn gebit dubyg adir rouhyg gut eyuem manne.
der es nie"" en weis das is dllb;{t ist. lr('"is "er abi;'
das is dllb;g ilif. da,'J ilit (J,wh oJfette dllphei/ 8 ).
2.
\lnd ist das eyn hlan hyn gat vnd deme andiru synen
Inantyl vs tteyt. vnd ym des nicht en sage ce. wen
Itn £lerne vyrden tage. ab her wH. hcr hot is vor eyno
dupheyt. ab her yn nicht 4) dorumme gevrogit hat. vni!
Lei' !I'" (10 6 ) vor lonkent hat. 8Q mag her is vor ('!Jn
dupheit "ab!!". ab her wiI 6 ). V nd beclagit hel' yn
dOl'Umme. her mus ym dorumme antworten Vor ('!J"e"
d!IP 7). Her mus ouch vf dl'lII gute beredcn. das ia
Ym duplich vorstolen sy. ab is 110 tzn kc
enworte ist.
\lnde ist daz gut nicht do tzu k('genworte. her mus
'is yn obirtzugen myt s('ben mmmcn. dy das "or wore
'Vissen., vnde doch nicht ensogeu das '!Cr ym syn gut
"oratnl. vnd ist her nicht begryfion myt der dyn gc
L:eynefl. alse drs buch hy vor "agit. So eo darf
Ler tzu ym selhir nicltt 1111' wenne tzweygel' Itlarme.
dy 8ullen das
elbe lIIyt YIII swercn. 80 8ul der richter
obir yn richten alse recht ist. '
J.) Sch'lt.
. 206., Tgl. M. Fr. In. 11., Wb. )]3. -"" 2) So
.A.; 'Volbrellgel, Tb., Ber). ....... 8) 80 ;h ß.; 'Vlld wels d....
ia; dllbik ist. J)aa; heya;el ouch oßene dllphe;t, A.; ;11 c.,
Tb. u. Re,'). lehll diese Stelle lIan... - 4) 80 ;11 A.. 'rh.,
Berl.; lehlt ;11 B. ---: oS) 80 in A., 'rh., Be"I.; das. 11. -'-
6) 80 I.. A.! fehll in Tb., Berl. - 7) 811 ill A., B.; fehll
io 1'h. 11. Berl. .
XXX.I) \V('r ,}ul'heyt retet vnd sy der an-
dir tut., Vudl' i8t. da
eyn mensche delllo audirn retet.
daz is stele \'11£1 t:pricht also. gang hy 11 \'Iul !-Ityl d"lUc'
"
8 vud Immge myr
. VUfI gyh lIIyrs halb ich wil is
dir. behaldeu. ..v 1111 tut her das. \'1111 dUlt gilt wirt 110-
@rYffcn in des gewalt demo. is de beuol,," wid. Nu
1
>>>
1U;l
v.
XX. - :K
.
ist dcr vm'
) nicht belou
e"mu"det 3). wy 'ill 19a1l dns
richtcu. Vud ist das her !Jehit 4} das .her ScllU,,p hf,\,bc.
des !!lai man ym tag geb£'n. Vnd kummet .dysir vnd
Bchuhct ia vf yellen her mus is elItIlfan. Spricht abir
dysir ber sy syn geselle dor an. vnd her hys is ym
tdeu. vlIII her bevul i8 ym. V 1111 synt t;y be)'de r or
t l /'-bdtJ/!.'('1/IItndet 6) all:le hy "or ge'"prochcn ist. SO IDUS
Js 'got 111.'1' 111'7'1'1'6) schcydCII "lIdcr yn myt cyme cal,Dpc,
,t'(}1' 8'011' 7) !!Iynt sy beple schulrlig. Myt camph,e wirt
'nicht JIle wcnne der schuldig ,der dQ segelo8 wirt. N
'isl'ricJ.t der vf deli yellcr schuhct. jcJ:t etal J;yn nicht.
f1undir her bevul myr iso VI,tl ich yach 1s wcrc recht-
vcrtig. Vn.te kcmpcn f'oY myt enandir. vnd ge8!l
et8l
d£'r dn', (Icr is tzn dem yrsten 8tat. vnde hot hCI \'0(-
ychcn 1'lId nicht flor !J('hen 9 ). vlld hot man vf yn giI-
schohcn das gut. "1U1 gl's'}gct 8) der der is hYtI 8tclen
dcr i8t gCII(syn. vnd lJ1an hellget yeuen. DYf3i
ist 4Qch
vor gote schuldik. ,'nIl. vor ,den lutell vlUScbuldig.
y.s
geschyt dte in ,nalll:/t". stall 0). .
1) 8cMv. Sp. 209 (153), "sI. .slip. 111. &6. .... 2} "'0, JlJOo
len, A. _ 3) Jn A. isl dies Worl undeutlicb ,eschriebeq,
siehe 'Vörlerbllcb. - 4) 80 B.; geil, A.; geel, Herl ; gyl,
C.; gicbt, 8ehw. 8p. - 3) .,nbe1'Vmundel, A. - 6) febh in
A. _ 7) fehll in C., Tb., Berl. - 8) te,yI, .....,.. 9) 80 A.,
C., DerJ.; fehlt in Th. - 10) C&P !IIanigem liaehen.
ebw.
8p. _ Die zweile "ältle dieseli Cllpilels ist oJTenbat
.,erdorbeu und daber zum Theil uu"erslindlieb. lIanow
(PreIIss. 8amml. 111. 472) meint j es sei envu anlftMAuen,
",erlUllthlieb solle es bei
sen t 5Yllel der dyp . . . IllAn JIJ"
yn IIIS&811 myl bUllle .,nde gewelill. Vie lIandschr. A. k1är l
die Verwirmn, niebt Bllf.
XXXI. J) SO eyn mcnl'lche das andir stylt.
Dcr eyncu mcnschen stylt. das ilt ouch c!Jne ofelle 2)
dubheyt. vnd wirt isS} iu sy.Dcr werc ad;r in Byner"}
gcwalt begryfclI mall schubit is vf yn alse audir t1up.
heyt. vnde wy iung adir wy arm is 6) ist man sal YII
donimme heugcn. wenne eyn meu..chc ist vyl tbure t
wen cyn Bchat:t'. ad;)' e!I1&6) mychil gut 7 ).
Rchw. 8p. 236 (JM). - 2) febU in A. - S) 80 A., C.,
Tb., Uerl.; b..r B. - 4) febll in A. - 5) her, B., C. -
6) febll in A. u. V. 7) le,-I .,ti"
!
,
>>>
V. XXXII. - XXXIII.
163
1
XXX1I. I ) Der dupheyt fetet adir hylfet tun.
Wer f;Jt adir hulfe eynem Dlanne tut. da8 her stylt.
der ist der dupheyt schuldig. Wer stelen wyl. vnd
der gcyt hyn tzu eynem manne. vnd betet yn da8 her
)rn
ne ,Ieytire Iye. her weide in eyn hu
stygen
dorch stelen wille. udir dllfCh des wille. das her eyme
dybe dy tQr vf tu adir eyn venstir. Adir eyn smyt
der, m)!t wissen dybe
slus811e macht. do her mete ,'f
8l
set. aIir andir yt:tu dy tzu der dupheyt gehoreu.
adi,r der y:m myt 'Unj/Jsen 2) audir hulfo tut dy de6en
8
lich synt. Wysset das der alse schuldig ist an der
dupheyt alse der do stylt, man saI yn hengen tzu
cle
dybe,
J} Sch'tW:. 8., 236, .". S5P. UI. 46, _ 2) fehlt iQ A. u.
8c1iw, liip,
X.XIlI.I) D er demo audirn syn gut bevy7et 2 ).
Ilevelet eyn man syn gewant eyme snyder das her is
)Im machen sulle. vnd wirt Is do vorstolen der sllyder
tnua is geldcD, Also steyt is ,'mme aller bande bett.e-
lllnf,e 8). wes sich der man vudirn'ynt tz.u l
fleg(!lIe adir
tzu behaldelle. vnd wirt is ym vorstol('n, hrr mus is
gelden. Der eynem manne pfant setzet .'Dr
'elt 4).
"lid wirt is ym vor8to1ell. her mus is gelden. Vndo
gebe ich eynem manne gut tzu \'orkoufcn. \'nd g
bit
her myr syne andir "abe 6} doran vnd daz gut b1ybet
in myner gewalt. vnd wirt is myr vorstolcn der schade
blybet 6) syn vlld my
nicht. han ich ..yu gchut alse
ic;b sulde., Vnd Iye! eyn mau demo audirn eyneu $;1.
beryntW kop 7) adir andir gut. dca sal her bas huten
elenne synel!l selbis gut. vnd wirt ia ym vor8.tolen. her
IOU8 is. gelden. So sprechen etliche lute. \'orluset eyn
Inan syn gut myt eynes alldiJ"n lIlO
.es8) gute her be-
darf ;8 9'" iI) nicht geldeu., das. ist lIicht f'yme yclichen
lUannc, gf'satzt., wen das e'JlI '"all t'J'e'mll's 10) gute8
lias 8al pflegen denne syne88dLis F;ntis. \"ndn ist daz
dr ..yn gut vor@;toJ('n wirt. das nicltt myn ilt. .10
al
ch der £leger vmßle syn. \'JId
terLe ich 31Iir ('ntn-yche
Ich 110uon. so 8al der c1a
f'n des da@; gut iloit.
I) I5chw. Sp. 246, 241, 248. - 2) beye)., A. _ 3) beyeJ..
'
'.
,-
[l
It
!I
"
I,
n
.,
It
f
I,
1$
rl
t.
:)
I)
...
11
'I
.,
...
>>>
164
v. :lXXIII. -=- XJ'IV."
.
JlY!li5e, ,A.._ t
"filme gnJr1e, A.; "m giilLe, S,ltw. fW. -
5) So A., C., Uer).; war, 'l'h. - 6} ist ,; A. - 7) lI}n lIi)-
l.er nopf, A. n.; "IIIIS, 8chw. Sp. - 8) mynelD; A. - 9)
...1 ill myr, .1\. - 10) her vrundes, A. I .
XXXIV. I). Der dem andirn gut beuylct t'f
!!IY nc truwc.
1. Wor deme nndirn gut bevylet vf
Ylle truwe. vnd wilt iB vorstolen adlr geroubet. adir
vorborllet iBo adir fltirbet em daB vyho abe vnd hot
her das gut bas in flyner hute gehat. den ne synes sel-
bis gilt. vnd tar her da!\ tzu den hylgen behalden. her
('n
yldet d('s gutes nicht. 'VaB man abi, eynem mann
clyet adlr F;rtzet. d:lS 8111 man ym vnuorterbit wedir
gehyn. Ist, is prHir wurden. daz bel'Jsyro yener alse
rf'cht ist.
2. \"ur sctzet cyn man deme andirn
lf
pfert vmmo pfennynge. vlld stirbet du in !!Iyner gewalt
ane syne schulde dus ist der gemeYlle tot. her BaI iB
nicht gelltcn. her vorlllHet ahir 'syne pfclltlynge' doran
"'1 1/1'r dm.,nmne gab:l) dorummc is ym ge
atzet was;
Hot b!'r ahir burgeIl doruf genommen. dy lIullen ym
"'YIIC I,f('nnynge g'hyn. ,'ncl wyl man ym r]icht gelou-
'1f'1I. f!0 swere her tzu den hylgf'lI. das IB ane syne
I'chult tot sy. Mag man yn abir obirtzugen myt dryn
man,nrR das is von synen schulden tot ir.t. ,1'10 8al her
is ouch gelden. Her snl is ouch lI!JI'{!;en 3) ryten wc')ne
myt
yme orloullc. Vlld rytet hcr is ane 8
en orloup.
was ym dCllne gescJlyt. den scharlen mus her 'ym ha-
brn. ' Vnd gCl!lchyt ym nicht. dennoch mus her besBim.
yo von d('r myle gche her sechs pfcnnyngc. Das ist
du von !!;csatzt. d:l!'l her i!!l alle "Yllen orloull hot g;-
rrt,n. Hy wyle hrr is hederhit. lIal her ym /il''l''
fitiir 4) gdrlell. "nd crh
yt h,r iB fn w('Y
e.ncn adir
In pAngPII ,-nd wirt i8 gCCl"gtrt. dua sal hf'r ym gel-
(len tzweualt.
I) Sc"W. S(I. 2
3. - 2) fehlt i.. A. _ S) lJirl\e, C. _ t)
k e
ne fm-e, A
XX.XY.l) Wer ym selb,r stylt \'nd tZ'JgeI3)
des, (''l,teR OI,di,.,/ 2 ). '-lide ist. das eyn man by lu'
tCII E'yt,l.C\ Hul, hot I'fClIlIYlIgC in
ynelll hutyl. vlltl snr'
\\c
f
-'le8 8flbi," but
'1 abc. Vll!i '0 'byrgct yn. vml 1;:9-
>>>
. xxxv.; .xx.,VII..'
l
ÖI
get3) des .an dir h-lte ,tl!} Vltlme yn 8!J
::'''l& 2) dM .y IS,j
sullen haben, 8et
n. AlU" hor. nymmet sy YO\ sclbir
\'8 ,dcme bl,t
'l. ,,,pr) "'pricht d,iIs es em andir lute laabnr.
getan 4). mall, ,al eyne" eyt dorumme nemen. is en sy
dellnc daa man sy in yrr
gewalt begryffe.. 80 r\chto
IJ.jlan obir sy alse recht i
t. Vyndet man aliir sy in
ByoCS 8.clbis gewalt. vnd ist, ir scchtzyg adir QJ.Cf. 'man
Bai e
hengen. Also sal man richten \DJmc aHa das
gut, d
eyn man ymsclbir stylt. Hy hot .dC{ maD
ruyt synes sclMs gute sY,n leb('n vorloren. ,d
'stvon
ilyncr grosen vntat gesehen. d1\
hC'f and,ir lute besehe-
'llU:n wolde 6) vnd CD erc", I,yp benomco woldo ha,Q,
"ud angcwunJ;len" -t. I .. , " I.
I) 8ch
. 8p. 2.3
2) feblt in 8chw. SI" __ 3)'zyet, A.-.,
4) 111 habyo &11 ym «enommell ud 'Y
eD. 4. -, oi) .abo-.
Dei hai, A., B., Schw. SI'_
XXXVI. I) Wer !!Iyn le
en vmme dllpheyt
nicht vor loset. Dy wyle fyn mensche ,-ndir vumf-
:;lfn 2) iaren ist. so..mag ia synenlyb t'Inlrrt'3) dupheyt
nicht vorwYfkeJ;l. ,VfI(\e hot \8 ahir p/1e
er ,-nde gut.
o sa\ man den hden Vf\r is geld!!n. vnd hat is nicht
t
u gelden. man
ltl ym "mvl 4) vnd hor abeslan. man
al dy dUl'heyt tzweualt geldcll 6.). .', '
I)
chw. SI'. 147 (1&6), 'YgL.I\I.Fr. I, IX. ,..; SIP' I. 42.,
2) 'Yirtzeo, A., B. n. Schw. SI'. - 3) myt. A. - 4) hOl,
4. - 3) Schw. SI" setzl hinz,,; TOd onch dem richter .,ach
pad.n bÜlle.. ob der cleger bUI a
eD "n.
:XXXVU.I) Von stros Touheren.
1. VIIIIQ
wil mich eyn man rOllhen vf rler r,ltrI\5Is,e ,'nd ich wcr
tnich dQ vnrle sloe yn !zu todC'. icb bUI'se synen nUII-
den noch deme riclltern nicht. Vlld wil man mir ries
nicht gelouben das Ich lT\Ynf'n Iyr also, gewC'ret habe.
\'11\ ouch mYIl gut. vude habe., is. dy lute g
ehf'n.
icb sal is selb drytto irtzllgen. vII,lldl's mag myt
1m mpo I\ymallt gcbrl'l'hen. V lide hat IR nymant ge8elwlI.
ich !!lai mynen cyt dort;;" fun t'nd'l} byten. clas wl'ret
rnyr \Vol eyner sYDer mogC' rnyt kamt,e ab IlI'f wir.
Das ist do von gesatzt. das t1y pchult nymant eil WflYM-.
W
II,II
got alleyne der echercl
ilJ 0 eh b.u t«tcllt.,.
--
>>>
,
lti6
v. XXXVII. - XXxVIII.
; 2. V
ret cynf manri
Dde' wil rouben. vnd' varen
andir lufe myt ym. vnd helfen ym. vnd nemen eynch
rbub. vnd furen den 1ieyni8
, "
u wedir synt sy' aU.,
lIehuldig' an deme roube adn\ nymant. wen der eyne,
deI' dy andirn vs hat gebrocht. Ich spreche
y synt
aUe geUche schu\dig. wenne eyner mochte den raub
dicht von dannen han gebrocht ane de.. andir'n hulfo.
vnd begryft her, ir eyneQ des der roub do
Ii; htjr
Jbag en
ol VoCl
aue gerichte vnd sal yn vor den'rich-
ter furen
Vn
ist is der helfer eyncr, man sal obir
yn richten
I$e obir den selbschuldygen. VOll' ist tlhw
fiel' louk
nt. maJ\ säl yn des roube£l obi&ornntm\ Dlyf-
deme schobe
b man en hot. Hat man ablr nicht dcrl
echobM.; man ,al yn oblrtzugen myt' lieben !daunen.
"hdc hat ma
der nicht. man sal yn' obirtzu!;cn myt
dryn mannen, Dys ist vrnme den roub recht' das doc__
"icht rechter straM. toub ist.. '
I) Sc1.-w, Sp,187, 1'88., ...". zr dciiltmme, A.,n
' """'" '3) hyn,
.
XXXVIII. 1) V 00, den dy etrien h'elf'(!n r'o"'u.-
ben aDe den shas roub. Vnde hat cyn man gut
i'n syner gewere. (las ,",or gerichte m!Jf rechte 2) be.:
day-t ist. vnd spricht is eyn man In!}t gn.Jc1rle 8) lin
tJnd vnderwindef .ich des gutes an
gm'ek( 4 ). da.
l'IeY8se wir mub, vnd ab her dorqf itht nymmet; das
sal man ober yn ..icMe
. alse ohir yenen ,,"ouber., \'00
deme hyuor geschrebeJ\ ist.. VOll nYl1uuet her' doruft'e
nicht. so tJot her doch gCHeuiit Iln delue. (lcR das gut
ist. vnd oneh an deme. richter. Dy vreuil ist etzewo
(umf p!unt") etzewQ mynre ettewo mf're. Nymmet hei'
,hir doruffe' icht man sa\ den. vreuil, busscn vfld deme
c:lege\" tzweualt
clden, vl\d deme richter sal man gebeo
(zel\ pfUflt. ob der c1f'
er, busse, wil ß). vnlle iJ;f .das
eynß gewere. geal\twort wirt ß)yt gerichte.. wer rf.y. tzu.
bricht. demß geet is. an, dy
ant a,dir h:u IfJ1Jetle 1;) myt
tzen pfunden. ab h,er dooh doruffe fljcht r,pul't.
ym:'
Dlet her abir dorufte, icht das ist
ouh. das sal der
ricbter richten alse byuor gescbrcben sl(Jit.,
J) geh",. 8p, 125. - 2) Ko A.; aber SCh"'. Sp. bai: nicht
Tor ieneht-. - 3)'aae ,erleh1, tlthw. Sp. - 4) Mo Sth;t.
>>>
V.
XVIII. -
X.!
.1
7
Sp., fehlt aber,loDsI überoJl.
.5) Scbillins, Schw. 8p. .,....
6) 80 A.; .dir ab der e1i'ger Imsse dODor ml, TIt. .. 'Bell.
- 7) las8a, A., lo.eDe, TII.; 1001ene, Herl.
XXXIX. 1) 00 m,n roub vi" eyne 'burg
nympt. Vnde ist. daz Inall eyn hus beechuldygct do
mim roub vf gf'fllret hat. vlld dy das habyn getan dy
8ynt abe von dl'r hIng
('teten. vnd sy furten den rou
vi dy burg. Vnd wH der but"ggrnre adir 2) herre des
loukeneu. 80 sal her das .el(' dry.tte bereden vf de1l
lir!JlrKrn 3) das ie nicht 3) also sy. Hot man abi,.
deine rm,br noch geuolKd IIJt"t besaft dlJ Int"K. d!J
IlUlle. 1]11 berrdM 8rlb dl'!jttr das ü also ltlJ S) dy 1._
gen des burgherren getzll
e hyn.' Der ricliter der 8al
den roub votdirn vnll Rchit man 8yn nicbt wedir. .0
8al her dy hur
vorechten. den Wyrt4) vnd alle tly
dor uf .ynt. vlld richte is dornoch alse \Imme dy echter.
\Tnd wil ahlr d.ei' burgherIJ 8ync8 htL8C8 ere myt kam
weten.. SO,8ilt hei' der eyneD dy hant abe tzybcn dy
das eweren wellen. V nd her tut d
30
ymc Vnd
r den
r
n
clchel1i her \Vit. Vnd ist her OUell [lyn oMr ge-
nos. her
U. myt ynl. kempen. her welle adir welle
nicht. Synt s'.l abir alle dry, 8yn obir gen08. 80 W""
lien s!J kampes il'.!lt t'e(../,te I.ell ym wol obir 6) 'vnd
her IDUS yrc bercdunpe nemen myt allem rechte.
I) Schw. 8p. 152. -'- 2) fehlt ia A..; d., Ber!. - 3) fehll
in A. - 4) heren, A., B. --" :i) 'y ent.en ym mil rechl4
das 'Y m11 ym nicht kerupff!n; Sch
. Sp.
n. 1 } VOlt der lIotllUlnft. \tnde ist. das
C!yn(J mayt aclir CYI. wyp 10yt lIotnumft gellommen wirt
uncl w'rt 8Y in eYD hus ge/lud wedir eren willt!n. adir
ab is dor)'lInf' gcschit. "nd Sf ruffe!; vnd yt klimmet
nymallt tzu 'miCe. Mag' 111311 aes dUB hus vlld dy lute
dary.me obirtzugcn seih J,-itlr 2) 10yt dei. dy ir gerufte
ban gehort. nll
n 8al obir cly lu te richtell. al80 das man
yn das houbt lIal abcijlaen. ,'nd mau sal all das vyhe
toten dalJ in deme huse do {1St tzu den getzytcn getvc-
en. katzen vllcl hUllde ,'ml hUllre. V nd is clas sy ist
!JfIr iu"KVI'ol,wr 3) gewesen. vlld dl\8 mall das selb
EJ-rytte irtzu
eL Ifo
I maD yn der das etan hat Ic-
>>>
1GB
V. n. - SLII.
bonde begraben. Vnd ist is eyn \vyb g
we
en. so sat
man ym das boubt abesloeD. vlld duz bus do is ynne
gescbep ist. da
saI man vf dy erde brechen. V nd ist
,das man yn ankummet der dy notllumft gl.tun hat. man
Bat yu vahen ane gerichte. vude
al yn furen vor ge-
richte. vlld weret her sich. so man yn vehet. das Btet
in deme 8elbell ,"echte al"c \'I1Iß1e' dy cclitcr.
,. I), Seh".. Sp. 3.9. - 2) So A.., B., febl& ia 'j'b., Berl. ....
-- ,3} .JA
yIJ A.. '"
XLI. I) Wy mao ochter vnll vredcbrecbu
voben sal. 'Ver cynell ecliter adir eynen vredebrc-
eher vocn wil. ,vnd weret her !Sich "nd Biet ber yn tzu
tode ndir wundet her yn. her Cll ist deme richter nicbt
schuldig noch flynen vrunden. l\lag her yu nicht 88-
IlUnt vobclI. vnd 81ct' her yn tzu tode. adir wundet ber
yn. her 8al ya doch vor gerichte brengcn. vnd der ricb-
er sal obir yn richten nocb ,.yner schulde.
n. 1) SeIn,". Sp. UI
- 'XLII. I)" 'V.er;' echter adir vredebrecher
yag'en sal.
,1. Gewofel,2) mag man wot VUf('ß.
:t veOIIC mall ,"crd, dOfl;h gerichtes lIot. Der l'icbtpr
mag wol gebytell.
lIe deli dy deli vrelle ges\Voren ban.
da8 sy vare'n ,
o - ym 1I0t ilSt 111 sym!' gericLte. vnd
allclI der. dy tzu yren iaren komelJ !ly"t. "9 3 ) eyn
wert
gefurcn mo
:enS). is elItwende !lNI S)
crJJII: echte 4) noL
Suudir vfafren vnd wip 1'ml 1.:etzer 6 ) vJld iuden.
,VIIII 'nl?!jsenere 6) i1y Bullen nicht scfbir varn. sy Bullen
abir YJ'e T) hulte dorf.w tun. myt lutcn adir myt gut«!.
Ist is abir eyn pfaffen vur.;;{e. der sal wol selbir var".
vnd sy sullen lIIyt' yr Imlfe dort;:,u tuu. dy flyuor ge-
nennet syn.
2.. Ab "1 vor eyn JUUII vOrn. dry 'tagf!
sullen sy do flYII hi Yte8
eH
is spyse. vnd vyndet he,
ymant]eli vf der' burg. atJlr 111 der stat. den sal det'
richter vordil'lJ dry tage. !So tlY ersten do vor kommen.
vnd gd/it JIInn (lY el1l nicht. \Vati sy alle do gelegen.
duz liullen (lY tun ,'f des schaden vor des burg (ly do
legcn IJIlir vor der IItttt 8). Der richter dl'r sal flieh
(luch selbir bcwaren doran. daz her ken dem!! recbtC1l
>>>
V. XLII.
ItiU
"are 'vf der 8chaden her do Ist geHirn. "nd. iaget
hlan cyncn vredclJl'echer adir cynell echter. df'IIIC sal
allis das noch ift
clI dw.; is sybet ndiI: 'JOl't. "ud be-
griffen syen. sy /;ul1'1I eil dem ricbtel' antworten. \'nt!
"Iuhet her yn ey"e borg adir yn f'yne stat da sal man
yu vordren VOll redltis halben. Vnd gypt lIIall yn nicht
ber Vs. man sal dy borg adir dy etatbesytzen myt be-
eatze. vud sal da "011 lIicht komeu. C man yencn geant-
\Vertet
l' 1Ul 1,711hd An- ill t'!JIJ amN,. gcricMe tier
ricAtw sal en I/ort/ren vIld wirt lIer!Jm gctlllfwertet9)
80 sal man myt rechte obir yn richten. VI' welche
borg adir in welche stat ader ,'fwelche veste. der ee'-
ter adir der vredebrecher, entrynnct. do sal Y" dC'r I'icll-
ter vordreJl alz lute daz is dy dy da vor synt vmI ouch
dy dar vf}'e Bynt wol horen. Vnd gypt mall ",yen nil'ht
her abc. man sal dy borg adir dy stut vor echten vnd
als se sechs wochen vlld eynen tag in dcr ochte 8Y".
60 sal inan I 0) alle dy lute. dy \'1' der burg a()ir in der
IItat syn adir \'f d,r vesten yn dy ochte tun.
3. vnd bIt
das dy lute. dy \.f dM' bflrg at/ir I:f der t'
sfell at/i,' Y"
iler stat l1 ) eynt. nicht tzu rechte stan. 'ISO seehs woclll!n
Vmme kamen vnd eyn tag. IiU sal el.'r richter dou..r
Immen. alse hyuor ges
rochen ist.' Vnd ist 'das h
dy lute adir dy veste gewynnct. her 88:1 dy burg Ildir
t{y veste adil' d!J sial 19). vI' dy erde brechen. V nde
ist i8 eYDe etat. vnd Iiat muren adir tunne. inan sal
!!Iy vr dy erde breche... Vnd ')1)t 'ey graben. mall '8al
y ebf'n machen. Vnd hot sy der allir keynes. man sill
10 der stat !Jtll'''I1l1amW I S) syn hUli' lIedir brechen. do
Ler selber ynoe ist. Vnd hot eyn rytter ey"' hus do-
"Y't1,e U ). "'nd ili't her helfir gewest. demo tu man das
selbe. Vnd
Yllt etli
be lute dor ynnf' gewcst dy den
burg
ren nlyt Wi!l"1I udir myt hulfe flynt by gestanden.
der husir geschyt das !'leibe VIJd yst OIlcII, recll,t 16).
I) 8chw. Sp. 152.
2) So A., 8.; gewerben,' 'I'h.l G.,
lIewer, 8f'rl._ 3")derdo-mal-ay.A.- 4)ehllfle,A.
4)
So A.; fehlt 111 Th., Berl., C. - 6) So Th. u. Col UUIZHnp..,
A., B.; Dloys
lInere, Bert. - 7) yre bOleu
ßlI, Berl., (ehlt
ao....t. - 8) C. .....zt hinzu: ader festen. - 9) DiC'se Slelle
fehlt ia B.} lieh, aber i. ,A.,... Saw.8p, _ 10) Die..e
I.Ue .oa'
2
--
>>>
170
V. XLII.
XLIII.
VncJ Ia,et .n, steht inA.n.D., (('hlt.her I.Th. ...O.rl.-
11) (ebll in Th. a. Ber.. - 12) fehlt in A. - 'ja) ydir-
nanne, 'rh.. Derl. - .4) In der Ilat, A., C.. Der! - 15)
110 A., (ehll In Th., Deri.; "1"00 rec:hle, C.
XLIII. I) Von dcmc ancunnge tIer hant ge-
la L
l. Dy hant getat das h.t U'O 2) man eyu en
man be
ryrt in der O'lcM der gebt. do yn Jlelbir
dy schult tzu treyt. adir dupheyt in syner gl'walt be-
gryfct das ist tlas hel' flClbir vor8tlllen bot. wer
obir den andim tag syne dupheyt adir flynen roub by
ymande vyndet. der das oficlllich gekouft hat. \'IId vu-
helyngen behalden hat. vnd delil getzuge 'hat. den cn
mag man keynir hant getat helilchuldegell. ber habe denno
syn rccbt vor10m. Vyndet man is in 8yner gewalt.
her mus deme dorume autworten. deR is do i(olt. dca'
lIal syn gut woI aneuangen myt dqs richteres orlouho.
Mag her den richter gehaben. adir synen botcn ,das it;t
gut. Vnd mag her syn nicht gehaben. her vcl::t an yn.
vnd ruret yn in dca richteres gewalt. \Veret her I/ieh S)
abir. 110 tut her wedir recht. Per 8al also 8predaeu.
ich wil myt vcb vor den richter ,-am. vud \Vii veh do
myt deme gute recht byten. V nd il'lt her nlcbt gewy,..
50 aal yn der richter voen ader lIyn bote. setzet her Y"
ahir burgen. ber sal yo los8en geen.
2. Vud ist dt."
richteres bote do. man sal ym das gut antworten. V nd
kummet her nicht vor geriebte vngenottyr dyuge. maß
hot yo vor .,ynen dyp. wenDe her sich domytte fIchui.,
dig macbet. 80 her syn gut 8f1euaBgit. vnd yn vortlirt
vor gerichte. vnd her das gewedirte. Spricht yencr do
wedir ab is vye ist. ber habe is tzu fure gr/oll/e/l at/i,.
law laabe ü 4) getzogen '1 _Ij/lt!1ll fII!}lJte 6). her behel.
dit Is myt fIIn'e'1I 6 ) rcchte. der il/ i,1 ,Irr gewere lwt
wmtle ,t!1Iir der ü Jo a/l8pr;eht 7). der i", do in fler
gewero bot der lIal ia seih drytte irbmgen walhaftir
lute. V ormYllllet lIich abir ycner g:!tzuge hyn wedir.
der mus dy dry getzugeo myt IIcbcD gcbmgen wetlir
legen. Sprichet abir yeDer her hah:
ill gelwuft vf del11
vryen vlld
eme'Jllm I) markte her en 'vi
e flic1lt 9 )
t'OB "cme. \Iod berct das bu deD h)'lgeu. her it;t der
>>>
.
V. UIII.
17J
11
r
dupheyt let1ig vml \"Dschuldrg. eyne l)rf'ßllynge vorlu-
.et ber abir dy h-er dorummc gab. Nennet ber abir
SYnOD gcwereu. vud dy ..tnt do Iler 18 koufte den ge-
orcn 1181 be'r geatelhm obir
V"II.) naeht. der tal[o gc.'
litt 'hlall ym dry.c. vud gelitellct ber aynen geweren. BO
IlIt hill' ledig. Tnd der g.cwere 881 vor yn 8nworteD. wirt
abir )Im @umo«:".1I an _,me geweren. her mu. dem
Iharlno '8YU gut ,wedtr gebenant' schnden. 0 3. Spricht
ablr her ym habt! iil yener gogebon der in eyme Bndirn
gcricbre s
'tzet. .Mnt .ua her \lMn. vnd mUB du gut.
f ')In Bahybou. du vom yenir nicht myt ym hyn., her
"'auto ,,,{ dem gerichte do her i. "unden hat der syn
\tt do gehabit bat. der gl.bit von demo vyhe ""'.10)..
"lag her nicht an deftle g
richtc \'ol1'8rQ her U1UIt demo
richtet- bU"'I'cn. Vnd ist du vyhe icht geergirt ber
lIaW . bUf!1f1en. so 18 yenf'r beret. wy vlle iil ergir i8t.
"'
llItc deli t
s do her i8 yortOflo Vud i.t daa .01'
Iir"vorluset. (ly wiLP. daz ia allgruQ"gcl J ') I.t. her mua
leI golden. \.ud dIeme richter bussetlt aLlr lliellt, an cy.
'-a' dybc8 atat. 'Vii her (Ich bef1ltdeD da. her nicht
en wUlite d811 i8 dubig wall. her 80.1 bU(l8eD also ab ber
Ia tlorlm'ft 11 *) bat. vnd amdirs siebt. i. ßet'chjt dicke.
.u eyu mau duhig adir, , rouhig gut iu eyne8 andlrn
.lIlIIn08 gewalt "yndet. \'ride dor scbublt i8 v( eynen
.ndir
. vlld ahlO dicke wirt ie gpßchobeD wenne boa
,is kumt,t an dron dl'r ia \\or gC8tolen hat ad'r i.
Rcroubet hot. vf deli 1.'101 JUan i
8chyben. Vnd yellir
des Is' do ist sal t'wereu. das i8 ym vOI..tolen adir ge-
roubet 'E.y. AI.!Ie das' gesehyt. so Fnt man yn hrngeo
111, ber ilj vorstal \'llIle l.'1al yu' ellthouptclI. ob Iler i.
gerouLet hat. ane den 8tr88 r(lub df"r layuor gcaehreben
Ist. "
ne du sill mild dy -Iute '\Imme hellgen. Vnd ist
c1a8 . her gut hy., hot g
t(lFI'
n. do s81 man den tuten
\'00' geldeIl YJ'f'n 8cha(1(!II (ler das gut gewf'f!1ell i8t.
VDd i¥t du guteJl da nicht 110 sal is yenpr gelden in
dl!lJ 'gewalt her do syn gut vnnt. vnd der .elbe sal
c1ro,mc do hYII dagroll drof ym dall gut do gab.
4.
\'lId al
o 881 iclicher dn hyn clag,.n vf deli audirn. "lid
-a.{) .al icliclter gelden dOlllo andirn, .yuen .chadeo.
r
"
11
I)
r.
I'
t.
t
I.
)
I.
I)
fI
.
11
I.
t
()
t'
I'.
t
r
r
r.
r
(I
)
I
>>>
..
172
Y. UIU.
vnd allelcgen. V nde kummet her an den deme df!r
dyp :utit- dei rOlll)('r flyn gut hot
lIom('n. vnd laan
fl1 nicht gutes' hynder yn gelos8en. her mUR ullt!JU 12 )
in deme schadf'n 'lalyben. vnd df'me richter wirt do
fJft ''') ..icht wonne der schnb. Uaz i8t etztlwo eyne
g
ytlJlhpyt, 'fon e
'11If! pforde dryfligpreanynge. vnd VOM
,,!,IIIr ''!lire ('!I',M
c"'ill!JnK' 1'JI(f1
) \'on eyme swyne
das fll!Wo
-g('r iat" alt i!'twyr pherlDynge. Vnd alse ich
VOn des I!Iwynes aldir Iran. geRprochen. all;o 881- ill 8YO;
"on Jmifl('1J. \'"M' "on -vyhe ..' Dicfrt tzweyr iar alt ist.
do,'Fal' .nan' lIi
ht ,ron
ben, !,'
RßO da!; hRlbe teyl.
. 5.
\Vlt dm' cl(l9('r hel' ma81
iclr!ou.h m,.'l"ftrllieh 16 ) \Torrieh-
kri'
deIrY.tdrb(!."lldirmye dcmooubet. Das mus
8chrh my'
richterfl wille. Vod' dN'o(lthuldcge' mu.
1mi ffl)'6 I.noch Fyner:.gnodcn.' 'Vas YJllont :den
sMih
:MIir .drn ,flyboo aho
l'briclat t 7) her..1 g deDII
"'
t
baMwdricfl. JJ'ttd m-r Bnl (,8:r8) bt'halden Recb.
INI. . Älltrlmet ,yrn:mt' df'n' ill angrhoret de.r ,8'&
"kilt IldOlt.lfitt 1blyhf!n ftl
o' 'Iry' vor 8f!eproch('n i8t. Ja
'Y
'he.ia"i1I, rM: IIrr flol,dy 10lt gcldcn. dy dor 0('
gangelt:il=;t.'Vfld'kommet nymaDt dor noch. 8O-8N deli
fl('r;'(llym'
.in6D mt. -Der aal ym dnfl drittf! tcyt
"ahnn. ,.nrl' rtf1r IidIter dy andor tzwey .toyl. I Kume&
l'NJ!tr (Jar
oöh' dM "" do i8t Vlrd
r7
ll U) dallll
D
f'hnfltc '11
alt',,! '!:l'1dt:c.;tfl,O) ,dor richter- li!al ym 8y.:aetl
ttlr
b4nfl.hd lIIal yn, hyn tlSU "f0me Ma'I1I
'9 vnuae-
"nR 'flMtff tf'¥I'.
t'fI
e). I, 11 .JU(\1
J
8ckwl.41'...lrRw. "-81,. 1'151" H. 86. M.I M. J'r. 11:1. '''...-,
11'
) tJllh, 4.. ..,.
).yU\ ,.y.." \.;. im liein 8\11" MeI,,,,,. .'5p. "I
4). f
!r i
,.4.,.-,M yn sY'Pe slnlle, A. -: G) be.serm. A.,
Rein..,. 8ft. -' ,.) felltt fn A; -' 8) fehlt IR A. n
BeTl. .....
m J)j(t,wjj Hill).-. fehll
\v"" tlberAII, "..Ihst im Scltw. I!IJI.f
t de l\a,.........e""... her o!ti" 1I,,,,,ut "er, d"" d
.. 'I i rollI, slf'h
II"SS, es ,lief I
.II... IIII\
nä
,
e ao:',
s tI
. "o.'sl')h{'"d" e n schon hint'e,rchen4 d,eVernelnlln8 ans.lr\lc"e.-
f)") ,1"rt"ph"I1, 8rhw. Rp. '-' JO) 'So :A,t blll1rP. Bf'rr., Th..
('.; bin fnrto
8r.hw. Sp.'- ;]'I
s..IIt, n. 8""",", .Po;' ,
...i
en. 'J
.. 1Mri.. C., - ]I":' 80 Bell",. 8pf n,' A.; ..-0,,10-
I"n, '1]1",
"q1...c,.1r U) e,y.er, A. 'T' 13) ..-on dem &110,
I'id,tlj ,;" I "11,,'1' A. - 14) So in ,A., ß.. f..hlt in TII., 'flerl.
..... I.'») inTh'l1'lIt'ltch'. ß,: mllnelrhtir.t., Srh,,-. PI". -,' ]6) ..
,-
..,11. ß.!
11)...e1tNthl"..j. Rtrpp.tdatt kin,'., 1!'Ipc._ 18
>>>
v. XLIII.
XLVI.
1;3
,
I
t
I
L
#
ISo I!kbw. Sp.; "nd .RI ,19n l'oab81', A., Tb., DOI'1., C. -,
JD) Jl.nlldel, ß. -- 20) .hgllhaldpn, R.; IPirrt, !'ehw. Sp. -
21) rkllter, A., ein olfpllbarer Srhrt'ibr"IIIt'r, richten, Sclaw.
Sr. ......;.:., 22) 0..1' lelzle Theil dipse. CDrilel. "on I
5. ..n.
.tellt i. A. ". B.. fohlt .ber i* Th. a. Ber!.. i.C. 100ar ,,_
,;"II1II 01." p(erde".4II. tl
XLIV. I) Von "turn rnrn. Wo ey'n stumme ist
dr.r. Jn nkht gNlDtwnrtr
1 mng. vndo \'o1'dirt her myt
hertle rynen vorlOp1'('chf'n. den flal man }1m
ehr.n."
\lnd "('8 man yn brdutrn rnng. "ornorh yrller vf .yn
(!Iagct. ,'nd ...r yn yrtzu
'n IIlag. dft8 .al" der richtee
.ror IIo('h ri('hten. 'v.' r
' w. 11" b I
I) 1) Sl:bw. SI'. 146,' J, I'" 110 "t
\, XLV. I) Von "
n c1y gut v).nt1rn.Vlldc Ist'
das ymant idlt .')"ntll't \'f spi.r gutr. ilas i!t "'yn ln).t
recbte. vnd vyndet i$ andi1's ymant drn bel' Felbir. \'n
a8 bel' i8 nicht h3,t hC)'
!l!n Sllchro. "d lIat ller 'ym
"'yn nmUnn ge
icn., duz iI;t dllS \'
'f(le tf'yl. "'('nne dalt
ist sync vunt my te vnlll! "yn \'UlIt rN'ht. Ynd i8t'd38 1
'!I'r" en IlOt 1J('y!sen SUcllf':I.
fIal her yrn "yn lo
gc-.
J)('fI. r1aR hf'r ym '
1
"'t!2). Ich rnl'ynf' also. da
her
myt Yl1l niebt dyngeto'. wae hr1' ym d('nnr gr'bit. (las,
Bai her VOll 1'01 J\rlllc'n'. VOll 1"" dl tl'. ,"nd \')'n""t cyn'
nlan gilt
n f'ynl'r vremdl'n fItat des yn nicht bestat.
Wes dos ,'rhiche iAt. do das gilt ,vi !;I'Vllnrlell 1vart.
dc¥ ist ouch ,1as
nt. daz hew('rl.t mall m).t rll'ml' hl'Y.'
legen 'f!waugdiö' (18!i1 fip1'il'llt :11"o. Dm;1 hl'lIlylryche'
gc1ichef "ich eymc 'aekir do "clmtz )'nJ,1' Iyt. I\Ise, da",1
"yn mensche yrlllc wirt. ,13z 1'o1'kotJrct nllr "')rn gilt vnd
kollfrt den a
ldr da
''111 'tiN' JIII
hata werdr" Alsd ist
is tzu rel:ht( des. des" da!'! crtriche do ist. brr sal abir
(11'1nC vymler du "y,
l'
)'l gWtell. .1811 'ja' 8.yoe "fe:hte
"Ultt nJyfn. .' I f I'
1) SehT\'. S)'. 388,. TII. I!IJp. JT, 37, - 3) dynle. A. "
11 XLVI. I) Der 110 gut vf der Jtfrase "ym]
"hir der ord Oll ,.,d er Vn eJi l' rJ cr «}r den. VOIle vyn
dl!t pyn mall ft'It vtle drr vrylu'lJ -IItras.e \"ndir der er.
cl.. n dl'" i
.Ir" ricll,.,.2). \'lId drOlC "Ylfder .al da.
'\:yrde feyl 'YerdO(l. .. "IIcl ,vytJddoyrl .nl\.Q
\Ct :vft,f, dCf
=-
,
111:
,
,.
r
t
&
iJ
l
;J
t
"
11(
.
..
I.
,.
>>>
fi'J
V. :lLVI. - XLVII.
wyh4!n I!Itrass
boben ') der erden. daR .al hnr df'mo
nesten lrtfpr!Jster 4) g
ben vnd bf)uelen. Adir demo
QClilten wcrltliclJcn richter. welchem b('r wil. vlld her sal
.0 IIprecben. Dn8 gut beuelc ich vch \'C vwir truwo
vnd vf vwir fiele. So sal der lutpristcr alle svn tG
O
In 'syner prelliget .",d
f Jem pretli{!t! stille 6) blldi-
gaR daa do gut, gefunden IIY vfte der stra_en. Ku
-,
met' Ylflaltt der do recht dortzu habft. deme gehe 111&11
i.wedir.,. So lIal der mJrltliche richter. .I
e vfto al8e:
her tz. gericMe geot. al80 vfto .al her is- orkundigen.
Vnd wer dornoch kummet lIIyt erbaren gehugclI ad
myt gewissen wortzoychen dy an deplt!, gute syut. Jllso
das ber nennet wclchirleye gut i8 sy tlltd w'J vii JelJ
ptilJ IJ!J CI) dennoch sal her dy wortzeycbell sugell. vlld
aal ouch tZ\l den heylegen 8weren. das' is "yne s)'.
Vnd ist her eyn vremde man das,'p\aV"sYn oieht wo,
enkennct. so sal her tzwelte bedyriliiUl,ile tzu t'ich ne.'
mep. dy em helfen sweren das 'her, fecht habe. Vnd
hot ym di)s gut audits ymant vor10m. denne her lIel. 1
bir., her beheldet T) doch t'yn gut a Isc hyuor ge'"IJrochen
ist. vndll deme vyndcr wirt von reclite nicht. wenn das'
J
er ym gerue gebit. Vllll ist das nymant dorllQch k,urn"-'
met in dryn iaren. 80 sai Ipan i8 enfzwey tl'yln. vnd
.al das eyne teyl an das 'riche 8' 'geben. vnd datt amiir'
tey1 an das gofi", hus. vnd wellen sy (!OIlIIe deme vyn.'
der adir deme lutprish
r. adii- deme
verItJichen richter,
Iellt da '/011 ert'r be.'J,1N1 te!Jl 11) ge
en. das .ist wol bU-:
lich i8 l!teet abir an yn. .
I , J
t i J) 8cbw. 189" VII. 8.... I. &S. - 2)'
.u...,
bw. 8p.-
. B) obir, A. - 4) prarLer, Sein.... 8p. - 5) So A., fehU in
'IU Th. _ 6) 80 A., B.; fehlt, in C., Th., Derl. - 7) h('habil,
A.'..... 8) räc!ble, A.'
9) ISo A.; dor aBe
T.., Be"'., C.
XLVII. 1) Wer getz,¥g mag geSYD adir Dyeht.
Wyr lIullen oueh wisse Ii wer getzug mag sYII Bdir nicht.
' kynt. dy ni
ht tzu eren tagen komen I!IYllt t::..
"i,.tUft itw", t). V'Dd wylJ. Ablr vmmo elicho sache
dn nympt mftn wol "'yh tzu g
tzugefl. .vnd andirs nicht.
Bf!fe.') dy mOl!;en f)uch Iticht getzu
f'n gel!lyn vnd 110
gc&ane lute. dy is myt yrr
tumpbcyt dort.u blOcht ban.
>>>
v.
V I. --. XLIX.
17
.du yn yre vrundo ely yre pßcgere' woren Ir IJ'd, \'01'
Icricbte han angewunncn. dy mogen ouch nicbt getztlK8
.yn. \lnd vnsynnyge lutc., vnd blymle. vnd toren wnd
dy IIkht gehOl'{'1I mogen. vml stumme vnd vorbannete
lute. vod vorechte lute. vnd ketzcr vnd meyncdere lute
dy vor gerichte dyr dyuge obutzuget IiIfnt dy MOg
all. nicht Kd..
Krll!jn 4). ,
J) 8cbw. Sp. 76. - Z) So A., {ehlt in Tb.. Der)., c. ....
S) hOlIf!n. C., kllnnen, A.- 4) So A., feblt in Tb., Berl., C.
XLVIII.I) \Vy der richter gchuge vorsuchen
8 a I. Karlis blich spricht ah;o. wer eynen getzug ley-
ten wil. 80 sal yn der richter beaoundir nemen. '"lide
8al yn vrogen. V IId also sal 'her clen getzugcn allo
tun. vnd yrre eyner sal nicht "'ageIl das is cler andir
bore. \Venne ,"or cleme richtl'r. Vllcl vor den luten.
\' nd sagen sy geUche vmme dy ",ache. so haben "'y
yenen gehulfen der lle an KeJl)n
et hat. vncl sagen '11
nicM
elid
'0 IlClben ,e y'" II;Cht
ehlllfNl
). is sy
dellne alse verre ab ym t.l:welle getzuge geortcylet syut
\zu ym selhir sy heUen ym wol ab sy gelyche sagen.
Ist ym abir irteylet daz her mer getzugell Ic'yt('n ",al.
Vnd hat her dy. das se gclyche sagell. 80 hat her
behahit.
J) Seb..... 8p. 9. - 2) 80 A., D.; Cehlt in C., Th., Derr.
XLIX. I) Wy cyn kyut vatir vnd mutir erbe
vorwirken mag.
1. Yb mag eyn kynt liIy"es vatir
erbe vnd syner mutir erbe vorwirkeu lUyt vyrtze'lI sachen.
Dy erste sachc ist das. Ab der vatir hat ey" ce. wyp
dy des sones 8tyf mutir ist. vud ab der sOlle by ir
geleyt myt wiilsen. ahir hy eyme I('clyen tzu wybe.
dy "'yn vatir hat
ehat. So hot her alle daz erbe vor;
\\Turcht. das bcr VOll synem vatir wal'telule was. Da"
Irtzuge wir do myt dauyd in dei kouynge buche. D
b8alon der ..chone hy "'Ylles \'atir vrundynlle lag 8Ullt-
Ilch myt wisscn. Domete vonvurclate her alle syne:
.atir erbe vnd syne hllld,.'Z) vncl "'yn Ic"en.
2. Das
andir it!t das. .Ab:!) eyn SOIIC syuen vatir veflet. Vlld
eh yn eINsset 4) wcdir recht.
.ud stirbet in denie ge-
\lenkniatse. der 80lle hot syn vatir erbe yorloro.
3
>>>
..
I7b
v. 'XLIX.
Das dryttc '1st. Ab eyn sone synen 1'ätir gesl:Jgcn hat
an 'daz wange. 'adir wo hcr on crndlich 6 ) g('plclg('n hat.
f 4. Das "yrde
ab her Y" "'ltlich ') hot g(,schuldcn.
wenDe dcr almechtige got sclltir spricht. Ere ,'atir "lid
mutir 80 Icngistu dyn lebeIl ,"f erden. werme
'm denlle
der me08che SY" lang I('bill dnmyte vonvirket. d88 her
vatir vnd mutir do nicht erd t'ml 9" 1tII"lae ,co.,., blltet.
So i
t lIas OUc1&' r
c1,f1) das h('I' /ilYII erbctl'yl do mete
Torwirket. wcrme dyse recht satztc der keyser iu
tiallus.
. Das vumnc ist. Ab ('yn sOlle
o getalle dy"g vf,
den vatir ger('t hot J!i dcm Ilut;"" U/l- ,IC1& {'lI' gen
vnd 8) do her den Iyh vml1lc vorlysell ßlag. Is sy denlle
1'0 gctalle sacht! dy dem lallde w('IJir f'Y. do son "nd Va-
tir \"orchtulIge Yllne hall. adir wedir den' forsten des das
lant ist. ,
6. naH sef'h8te ist. ab der sOlle eyn dyp ist.
",.tir' sust ('yn bCJtOe\\'y('ht ist. adir ab her wis,,:cntJich myt
bosen lutell WOllet.
7. Vas 8ebynde. ab dei" vatir von
d('
t!olles "ageIl groseIl "diaden genomen Ilat. das ist
also g""'I)ro('hlm. a1l lI('r foynen Iyl' adir SYli gut vorroten
hat.
. 111". achte ist. ah d('r sOlle d('II vatir an symo
E,.
c/,ellc ") gdrret ac1ir 1-;ehynllirt bat. also. wenne der
tatir an t-Iymc tot bette Iyt. \'1111 das der /ilOIIC dy tot tzu
IIlus!oIet. das dy andirn brudl'r noch (ly pllllfeu nicht" dot
Y" kOllIeIl mo
ell. das her ")'IlI'r sele o
'ng IIit:ht 11I0ge
get!chafi'en. dlmu.te hot dl'r ,,:one ollch S}'IW'" vatir, c;rllc
\'ol'",III'('ht. ,lid 11')fohir ",..richt ('yn heylcgcr gar eyn gut
wllrt. ol-r f'(lricht al
o. clas i",t gar CYfI gilt :ge!!'etz
.
\Venflc der m"",,chc all "'Yllle lotb,.Ue IO ) Iyt. So ist dat
AUe "'Ylwr (IaitieIl ey" "od. daz em .tellne got ruwc vnd
,uidacht vOl'lyet. ,'nde wel
l'e .tenue das kyut des va-
tir 'illd JIIutir
'rrct. da" Imt JU) t rechte 8YU erlleteyl vor-
lori.. WNllle uoch SVIIi(' tlllil
. "0 cu JIIag der meusche we-
dir wellelt' 1Wel, c;,t,v,'"e/
"1). Yml 1l1
1I
Jlricltt f'!in
A"!Ilige obir '
'J
ltl'/IC' ,ly der 1,;{,'}1I" itl
/illl"'l/ gel/ulzet
tJI,,1 gebfl/f'1t /,(1/ 12).
U, Uas fllinde i
L ab dCI" sone
c:y" !llylcman wirt wellir des vatir wille. ,"ud ab der so-
ftt! 1 :S) 111(' gut \'or ('re gl-WIIII.
I U. Uas tz
lIde ist. ab
d('r SOli! aes vatir burge nicht werden wil vmme tzytlicb
gut adir gelt. f 11.' Das cylffe. ab eyo 8000 "'yueu vatlr
>>>
v. XLIX. - L.
171
Von geuengn!J'8se nicht losen "n.
12. Das, ftwelfte
ist. ab der vatir vnsynnyg wirt. vlld YII der 1I0ne iD twy_
lieD ..Mynllen nicht behutct vlld bewaret. ..nd YD nicht
Ira syneD guten pflegeIl hat. wenn her lIal ouch .-atir
vllde mutir eren. das hat Cßl got geboten. Das dry-
hellde h.t. ab eyn sone syme vatir sYII gut me ,wen ne
halb vortut. Vlld das myt vnfure vortzcret. vnd myt vo-
rechtir wyse. das ist geschreben recht.
14. Das
'Vyrtzellde ist. ab eyn tochtir vllgeroten ist. du man ay ey_
r - hem manne tzu let ane eres val ir wille 14) dy \'FiI.
lIy vndir tyIU'N 1110) iaren ist. Vnd kummet sy obir
tllJrlznn 16) iar. S!J mag wol
ttm maIi ftl'1Mn ah 8!J
1lJil. tmd wrwirkel yr nbe dom!Jtte ,ticht 16). 0 15.
Is mag ooch eyn vatir ken syme sone myt allem recht.
lIyn recht wol vorlysen vnd vorwyrken myt dys8n IIfJ.
ehfta 17). wenne Is sleet eyn vatir synon son myt allem
rechte. vlld schyldet en ouch myt rechte. Doch vorwir.
ket der vatir myt c:!en dryn yrstell Bachen. da$ bor von
lIyme gute tlcheyden mus by syme lebendycm lyba
Vnd der sOlle sal an des vatir atat "ton. vnd aal dem.
vatir l!Iyne notdOlft gebcn. vnd 8al ym dy myt erea go-
ben. ab her syn 1Itate hat. vlld noch deo eren alse ber
elobit 18) hat.
I) Schw. Sp. 252. - 2) lIa),e, A., B. - 3) ist das, A, -
t) slnsset, A, - 5) nrJich, A.., B. - 6) sere adel' .ret-
lich, .4.; __ .dlr rynt1ic:b, B.; lIorllich, C.; IIrntlich, BeI'l.
7) 80 A., 8. i feblt I.. c;., '1'h.. Herl. - 8) So A. ,- 9)
'elcbefl'ede, A. - 10) ellde, A. - 11) So A., B.; nicht
"er wedir wellen, Th., Berl. - 12) So in A., fehlt sonsl.-
13) nlir,A.- 14)80.4.,B., C.,fehllinBerl.- 15)ri.mfvlld
Iswentai«, A., B. _ 16) so a., se ir _ wol vorlY8V4
.rt Nchte, .A., B. - 17) A.., C. I18I.en hinzu: e1lil:beD JIic:'-'
myt YD aDeD. - ,18) ...o..be.. lelehet, 8c:bw. Sp.
L.1)Ab eyn man syn kynt moochet d
s VP
dir 8!Jben 2 ) iaren ist.
I. NODcbcteuch eyo man
«!yn kynt daa vIIdir sibm S) laren ist. vnd yeret ill vn-
dir iybtta 3) iaren ve ia behelt 4) an lantrecbte aUis das
i. erben oJ, aJae ab ia ny gc
opchet were. Das selbe
recbt hot ouch eyne iUllcvrollW" abir nicW. Wt/UII8 vn-
dir tzw.lf iareD. &gybet . h .r eYQ babo obir "yr o
23
>>>
178
V. L. - LI.
tzen lar. der bot sich wol von lantrechte "nd von leo-
rechte geledyget vnd von erbeteyle. syne leen synt sy-
Des heren. vnd synen nesten erben wirt das erbe. Eyne
iuncvrouwo hot das sclbe recht. so sy kummet obir
tzweU iar.
2. loukcrd sy abir des. du sy nicht b:u
deli tagent» komen sy. alse ich hyuor gesprochen hall.
.0 sal lIlan sy des obirtzugen myt vatir vnd myt DIU-
tir adir myt andirn yrre mogen. adir myt ymande an-
dirl!! der is do weis. Der selb drytte dar gat vlld ewe-
ret. das sy alse alt sy alse hy gesprochrou isL so .hot
sy ir recht vorlorn. So sal man den knaben myt dysen
dyngen obirtzugen. man saI ym gryfen obene an deo
mUllt. vndir der naselI. vnd vyndet man do cleYII"s hore
das il!lt eyn getzug. Man saI em gryfen vndir dy vcb-
lien. vnde vyndet mall do cleynes hor. das ist der an-
dir geb:ug. Man sal em g-ryJen tzwlJschrn d!j be!j"e
lond vlJntlet man da /deljnes Jw,.. das i:st der dr!JlIe
getzug 11). vnd domete hot man bJaalden 7). das her
vyrtzen iar alt ist adir eMir.
3. Dy iuncHowo
mag man nicht obirtzugen myt dysen dyngen. mall nau..
sy myt getzugen obirwynden. alse hyuor gesproch(,IJ
ist. Wy alt abi,' der knabe a.lir dy iuncvrouwe ist.
vnd tut sich in eyn geistlich lebin. das &y wandil b1L-
ben. tzu eyme iare vs. sy haben ir recht vor/llrn 11).
Man mag den knahen obirwynden myt deli' brudirll dy
by ym synt gewesen ill dysme cloiiter do her Ylllle wa....
Ab her iar vnd tag adir mere in dysme clOJtn- 9) sy
gewest. vnd sagen 8Y das i,. yrre me!jst;rschefte 1 CI)
by yrme gehorsame. der iuogelyng hot syn recht vor.
loro. vude mus myt rechte monch syn bes an syn ende.
Adir her mu!'! gros lieh abetrunnyg werden von ewell
uu ewen. V nd also obirtzuget man ouch iuncvrouwea
myt vrollwen 11).
I) Scbw. Sp. 2M. ...gl. IV. 68. - 2) .ynen, C., Derl. -
8) -rirl:&en, A., 8. - 4) bebabit, A. -
) iarea, A. - ti)
feblt in A. - 7) bebabit, A. - 8) So '}'b., Berl.; nicht
vorlorn, A.; bebaIden, C. - 9) leben, A. - (0) er" meiste
gelchafte, A. - 11) Der Schw. 8p. .etzt hin:&ul dy bei ir
111 irul clolter leweseo aint.
LI.I) Ab sich eyn man begebit ingeiatlich
>>>
V. LI. - LlII.
Oh
I(!
n .be lIynes wybcs 1"ille. Vode i.t das eyn
hlan eyn wyb hat tzu dichen dyngen. vnd begypt her
-ich ane yren willen In geil'ltlich orden. vnd vordirt sy
yn tzu Ile"e 2) rechte. 'u!r mus her wedir vs. syn lant-
rccht vnd syn onder recht 3) hat her behahlen. vnd syne
Icen eynt deme kon'1nge4) ledig wurden. wenne eyu
yclich man mag wol synen her sehiIt nedir legen ane
.ync8 wybes orlop. Das ist das sich eyn man des
.wertes geloubet. vnd VOD syner vrouwen doch nicht
kummet.
J) Bchw. Sp. 266., .gl. Ssp. I. 25. - 2) So 8"'1'1., fehlt ia A.; i.
d.. sent.recht, 8chw. Sp.; taa leen rechte, Th. - B) A.,
ß.; leeW'ecbt, Th. u. Ber!. - 4) benen, A., 8.
LU.I) 'Venne der kna" eyn wyb nyromet
ane eyner vrunde rat. Etliche lute yehen. wer
lIechtzyg iar alt sy. der sy tzu synen tagen komen. vlIII
des i8t nicht. '''yr irtzugen myt deme "altir wol. "ud
blyt andirrc schrift. das der man tzu flynen tagen ko-
bien ist. so her achtzyg iar alt ist. Wenne eyn iUII-
gelyng tzu ryrtzen iaren komen ist. 110 nymmet herwol
eyn eUch wyb. ane synes vatir will(\" vud hot her nicht
\'ntirs. vnd hot her andir pfleger. ane der wille tut her
18 ouch wol. Also ab sy ir vleisch tzu den RlUlir ge.
II1Y8chet hon. der knabe vnd dy hlllcvrowe. Vnd ist
des nicht ge8chen. so mag man sy sundirn. So dy
luncvrouwe uu eren tZ1Vclf iaren komen ist. so ist 8Y
bu eren tagen komen. V ud nymmet sy eynen man
Wedir den 11';111.'11 !irr' eltlirn 'J.) vnd yrre vrunt. dy. e.
lat IItete. Vnd wil man is deme iungelynge nicht ge-
lauben. so sal her is- 3 ) irtzugen alil1e hy uor geschre-
bin ist. Vnd dy iuncvrouwc sal ia ouch irtzugen. alse
Lyuor gesprochen ist.
I) 8cilw. 8p. 880. 381., Y81. 8sp. I. 42. - 2) el'ea Yeti!'
.nd mulir, A. _ a) syn .ltlll', 8chw. 8p.
1.IU.l) Her eyn iar gut ane an8procho hat.
I. 'Val'! varende gut hcysset. vnde hat das eyn man
111 f!Ytlcr gewere dry iar ane rcchte ansproche lJy dellle
der in df'me lande bd. "nd IJlIgm 2) em flyne gewissen.
das her rceht dort.tu babe (,lid WlJ lange le"!J& de,,,,e
>>>
180
V. UII. - LI".
Atrt.) ao bat ber i8 myt rechte. Sa
en ym abir 8yne
,gewissen. das her vnrecht dortzu hat wlJ la"ge Mr iM
dmfU! hat 4). so hat her i8 myt vnrechte. Hat her i8
alllle ich hyv()r gesprochen haD. so wirt i8 ym nymmer
me angesprochen. Vnd ist vyhe dorundir. vnd behabit
is yroant myt rechte ane alle den nut24 der do von ko-
men ist obir dy fure 6 ) den sai her wedir geben. Ir-
ret abir den ehafte not. der is myt rechte erben aal.
so sal mau syn boyten bea her kummet vmme syn gut.
2. Was andirs guti s ist. das nicht vamde gut ist.
hat diUI eyn man in syner stillen gewer. ben iar ane
rechte wedirsproche. der selbe mag is nymmer an ge-
sprechen. 'bat her ie myt der gewil8er1 CI). alse byuor
gesprochen ist. Hat is eyn man tzwentzyg iar in ey-
ner gewer vor den dy bussen landis eynt. so bot ber
recht doran. is en I5Y denne alse verre das ber yehe
her were gevangrn 7) bussen 8) halp landis. Mag ber
das behaben ") alse recht Ist myt deo dy i8 vor wore
wissen. 80 aal man ym rocht beyten vrnme am. da8.
da!! ber antzusprcchene hat.
3. Dy keyser vnd dy
konynge haben daz gemeyne recht gemacht. ydoch 80 ha-
ben sy yn sclbir leugir h!Jt gesalz.t 10) an yrme gute alse
-"Y"or geschrebrn 8teet 11). Ouch so han dy konynge
I!underliche recht vorl'Jrn 1
) vnd gute gewonheyt der
eyn teyl in dysem buche stat. dy wedirspricht dy8'
buch nicht. wenne gute gewonheyt gut recht.
I) Scbw. Sp. 263., vSI. Ssp. 11. 44. - 2) saget, A., D. -
3) So B.; feblt i.. A. u. Th.; In C. IlIt es meder ansgelltri-
eben. - '4) So A., C., Berl.; fehll in Th._ 5) h1UU'8, A.-
6) rec:hte, H, - 7) 18I1a",en, A. - 8) TIIsen, A. - 9) be.
halden, A. - 10) d lesetzet, A. - 11) fehll iu A.; dafv
stehl in A. u. H.: vnd snoderlich rechl haben sv (Co .y)
den IIwoben gegeben an eren gnte. als I.y vor leschrebe n
IIleelo Viel IIdmmt mit dem tichw. 8p. iberein. - 12) vor
legen, A.; tzu vorlyene, Tb.
L1V.l) Der aDe :8Yllen wissen koufet du-
big adir ,.oubig
) gut. Air eyn man koufet dubig
.dir roubig
) gut ane synen wissen. vnd hat das ill
syner stillen p:ewcr. lengir denne dry iar. Ist das tau
rechte syn adir Dicht. Wir sprecheD obir rluhe I) "pd
>>>
I
V.
IV. - LVI.
181
r
)
B
r
obir roub
1!lic1u14) an der .tat. wy laoga I. eyn maa
ynne hat. vnde kummet ymant dornoch. man mus )'DI
recht byteo. Kummet der dea is dor ist. adir syn erbe.
ab her tot ist. vnd beredet her selb drytte. das is syno
Was do i. ym vorstolen adir abgeroubet wart. man &a!
Is ym wedir geben als gut I) allle is des ta8es was.
do her i8 vorlos. V nd alle dn nutz der do von ko-
IDen ist obir dy fure. \Jnde ist das vye tot. in lIyncc
gewalt ane syoe .Bchult. her 881 ja ym nicht 8 elde ..
her 8al abir den nuta geben. den is ü1faagm 6) ,hat.
alae -hy vor gescbreben stete \V 0 eyn man syme du.
bigen adir roubigetn gute tzu kumpt. map 8al is YI\I
ane schaden wedir geben. Bogryft abir eyn man syn
dubig adir roubig gut by ymande. man aal obir yn rich.
tim alBe wir hyrnoch wol gesageo mugen. adir her lIa
aynen schup haben.
I) 8chw. Sp. 47. ia .iner Haadiehr. der 8taddlibl. &.. D....
..Ig. - 2) ,eroabet, A. - 3) dupheit, A. - .) f..bU i.
Sc;bw. 8p. - 5) 80 A. u. 8c;hw. Sp.. fehll ia C., Tb., Ber
- 6) 'E'pracht, 8c;hw. 8p.
LV. Ab eyn kynt synes vatir gut Vors pe-
let. Vorspilet ai/ir vor' toppilt'J) eyn kynt syues va-
tir gut. dy wyle ia nicht vagesturet 3) ist. Vud ist is
"ndir vumf vnd tzweutzig iaren. man mus is deme va-
tir wernr geben. V nd kummet ia 'obir vumf vnd tzwen-
tzig iar. so hute sich der vatir. wenne man gebit ym
nicht wedir. her
y denne alse tor!jsch 4) alse ich by
VOr geret habe WJs lzer 6) nicbt tzewg 6) moge gesyn.
1) Sf:hw. Sp. 814 (&t.) - 2) 80 ia C., fehll 150DSI. _ 3)
""IIIItlDdert, 1\,; 'YIle,eben, Sc;hw. Sp. - 4) IoI'N!f:bl, A. C. -
6)is, Th.,Berl.,C.,A..,B. - 6) 80 Sc:hw.Sp., fehllaber SODsl.
LVI. 1) Wenne der vath myt dem Bone tey-
I e n mus.
l. Eyn sone notet synen vatir wo I. alRe
ber vumf vnd bwentzig iar alt ist. so notet her en myt
rechte. das der vatir myt ym teylen mus. V nd tut
der pfleger den kynden icht, das her yn fzu rechte nicht
tun aal. daz mag yre mldir adir andir yre mogen an
'Ym vordirn. adir der lantrichter ab is \lf dem lande ist.
\T Dd ist ia' f1Yner .tat 60 mag ia vordim der .tete 2 )
:.
>>>
iSi
V. LVI.
\
lIerre. .dir Irvoyt. vnd her mtl8 ym antworten. Vnde
wirt her obir ret das her yn obil getan bot an yrmo
gute. man .al en palmunden. das her nymmer pflegt'r
mc noch tJormlmdr I) noch voyt mag gC8yn.
2. Wirt.
eyn pflegir gouangen man gypt yn eynen alldirn dy
wyle. Alse her denne ledig wirt. eo Aal her werlir an
.yne IItat trrtm .). V nd nyrnmet e} n pfleger den kyn.
den ir gut dll.l! sy han. das !!lai her yn b.:n IIutze allle-
gen. vnd tut her icht das nicht gut il'lt. sy sprochen
yn wol dommme an. al(lY tzu eren tagen kommelt sy"t.
"'nd her mUI! yn dornrnrne antworten.
3 Alse df'r
knabe tzu vyrtzen laren kumpt. her nyrnl,t ym wol ey-
nen andirn pflegcr. her habe yrn wol adir ohil
etßlr.
.lIde den 8al her nemen noch !!I)'lIer u"ljsrstf'n 6) Hundo
rate. Vnde wil her en noch mutwillen nernf'1l dea !!lai
ym der richter nicht gestaten noch Ayne vrunde. Ist
daa her ym wol hot getan. AO Aal mall ym densclben
lan.
4. Eyn idich pjlC{!C 6 ) iungelyng !!lai Idleger han
tzu vurnf vnd tzwentzyg inren. dy wyle Aal ber IlIyt
I!yme gute nicht tun alle lI'1nrr pj/l'{!,t"1. "'!I"e 7). Vnd
ist das der pfleger stirbct. so sal das kynt !!Iyn gut vor-
dirn in wes gewalt her d81'1 vYßllet. Vnde hat das kynt
I!yn gut vsgrgehen. myt 8)'ner hallt. vnd syn pfleger
myt yrn. vnd ist das gut deme k
'nde nicbt tzu nutze
angel
yt. das man is bewysen mag. daz kynt !!lai ela-
gen tzu .yne8 pfl
gers geerben. Vnd hot her yn gut
gelossen noch "yme tmtc. dos her yn vor nicht V!!l
hette gegeben. so !!lullen !Sy den I..-ynden tzu vor do von
gel den vnd nicht von yrme eygf"n gute. Das ist der
L:ynclir recht dy vndi.. '-yrtzen iaren .ynt. 0 5. Nu spreche
,,-ir ,.on den dy obir "yrtzen iar synt. dy sullen pfle-
gere han. be8 tzu 'VU,nJ 8) vnd tzwentzig iaren. was dy
g('bm myt yren pflegern. du !!lai stete syn. das (ltrt
nn der pfleg('re truwe. Wenne dy kynt Aynt dl'nnoch
80 wi8e nyellt noch so wytzig_ das !!IY sich bewarep
kunnrn. 06. Vnde in we8 gf'walt dy kynt .las gut vynden.
dll8 ",..lIen .Iy kynt an8prrchen. vndr rnllg der!ielbe be'
rcd.m solh drytte. du das selbe gut yn tzu nutze wart
ane;eleyt. her hot -:)'0 !ut beha1deo. V nd mag ber be-
>>>
.V., _LVI. - 1,\'1'.
18'
"Y18n wor an dax gut, 'geleyt wad.., ab hel,' bereytc.
gut dor umme gab. ßlag her seih:, drytte das bewysco.
her ist abir ledyg. Desen get
ug 8al, mall by deli pßQr
gerel Jcbendygen Iy ba loyten. ,Ist her abir tot. maq
Bnt yn obirtzugcll myt 'syben manneu ,J!J deu vor ware
UJü,en vntl P ) -dy des kyndes genQI sy.o.
7. Ist da.
kynt semper 'ny. man lIal is myt .ynen gellossenobir r
tzugen. Obir wen man andirs getzugeu leyten 8aL dy
mag man obir bugen myt alIoll luten. dy ir recht nicht
\'orlorn han. ane dy «Iy myt deu mectzen ,meSIlen ,Ynd
!eIden. «Iy mogen an den dyngen nicht gdzug eyn., :vncl
dy eygen 8y"t. "Tir nemen vs dy seml)er VI"!Jenlf1),.
dy mag uymant obirtzugen. wo is cn ao yreo Iyb ad!r
an yr
t 11) allir an yr ere gat We1l11e "'!lt yren ge-
no,,,nil !J). Andir dynge obirtzuget man sy wol. myt
\'nuorsprochen luton. wy vry sy synt. man obirtzuget
sy des roubes vnd dor dupheyt wol myt allen luten
dy ir recht nicht vorlorn haben vnd ir mallschat't.
I) Bebw. 8p. 314. 316., "(lI. S
p. 11. UI. - 2) Itaies, A._
B) 'eblt in A. u. Derl. - 4) "stan, A..
5} So Tb.; wiseo;
A.; witnl,l.tea, G. - 6) ft!bh in A. n. 8ebw. 8,. _ 7)
'Jllell pleler, A. 11. 8ebw. Sp. - 8) "ir, A..- 9} 'ebll"i"
.A. n. Sebw. Sp. - 10)
cllW. 81'. selzl binzll: nd dy minen
nyell. - 11) eygell, A.. - 12) 80 Scbw. 8p., fehll aber
IOn51. In c. laulei diese 8lelle: ,wo i. an Irell leyp. adir aD
ir ,ul. IIdu a" .0 ,elane sachen tr.,.. _ . " u.)
LVII.I) Ab eyne vrOU1v'e !Ir es gutes.) ane
Yres mannes willc alle wil'we\"'den.' E
n "'yb
Jnag ane )"rC8 mannes wille yres gutes nicht hyn geben.
!loch ergen, noch Iypgedyngo. noch' t:.:yns. Doch varnde
gut. Das ist do von dus Iler ir voyt Ist. l\leydc vnd
Vrouwen dy 'Dicht mlln habclI. dy werdcn yrc8 gutcs
'Vol allc. ane yrre vormundeil wille. ab sy tzu ercn tagen
kO men synt. do gehoten tlenlle erben tzu. dy sullen yn
Vorsprechen alse recht ist. lUeyde \'nd wybe dy mU8
!Sen Von rechte vor iclichelo gerichte in iclicher clnge
ere.. vormundcn wol by cn habcn. allir sy aal 4Ier'rich.
ter nicht horen. V 1111 Imt sy, eYllen ,DlfiU der ia Ilcme
(!tilde iMt. der aal is tu 11. vnll ist hcr nicht bynllell lauf
des. 0 sal sy ir eynen nemen vor delUe _ ,'i.:btcr deF
>>>
18.
V. LVII. - LI][.
1
yres wirtes' mog adir yrelt Fellt's mog;' Däs
Ist douon gesatzt. das sy is be88ir hahon !!ullen vor
gerichte denne dy man. Wenne was 8Y sprechen 'Vor
gerichte. das ir 'schade ist. del! en mag sy nymallt obir.
!zugen. ab sy del! looken welle. wo i!! deD vrouwen
tzn eyden kun'nnet. dy !!ullen sy !!elbir tun. vnd nicht
dy man dy vonnuDdeD !!ynt. Y r vormunde !!al ouch g
wer vor !!y gelouben. vnd p.y sal da!! leysten. Sy sal
ouch noch ryten Doch geen, noch keyne crbeyt ton.
.en do man ir tzu noten bedarf. Syne Tonnulldeschaft
et nicht len
r. wenne bt'sl) yr man wedir Immmet.
.dir alse lange al8Y wyl. 'zu.) iclichem gerichte tlym-
tnet sy wol eynen vormunden Tnd lest den Qndirn 6 ) vam.
I
1)
chw. Hp. 307. (
-;8.) - 2) Ir pt, .A.. - 3) "'Dez, 8eb"'.
8;. - 4) vr, A. - 3) yenen, A.
LVIII. I) .Ab' eyn man syncm wybc y r gut
myt vnfurc vortzcrcn wil. Vndc ist das eyne vrouwe
eynen man hat der obil gcr
ten ist. ynd wH her ir gut
aoe we,rden. das fr yr vatir adir yre vrullde mytte go-
ben. sy mag is myt rechte wol vorsprecben VDde be.
/Jaldtft 2). S'! sal vor eren richter varn. vnd !!al tzu
klem irsteD eynen vormunden nemen. vml der sal ir hel-
fen clagcn. V ud ma,g sy bchaben Dlyt der, kuntschaft.
daz ber vogerat6A .ist. vnd das her in vDfure i,t. das
IY )'ree gutes vor em &Dgyst bot. Das Bai sy irtzugen
.elb drytte. tzn'ene man sulleD 5weren Qlyt ir. dalJ ß'j
is vor wore wiliSen. So sal der richter synen boteD
tzu yren
vrwuodc geben. vlld Mullen vf das gut v
ru.
I'nd lIullen sich des vudinvyndco. y nd wer ir dornocb
keyn Icyt tut.
e.r i!!t eyn vredchrecher.
8 &
I fj1cr
richter richtcn alse recht ist. V nd ist das ber yr mor'
gengobe hot gegeben. sy sal vor (1en richter varn. vnd'
Bai yre, morgengobe behoben 3). al
e byuor gosprocbeo
ißt. vnd der richtcr lIal 5Y vf yre Dlorgengobe beschirmen.
. 1) achw. Sp. (.\9.) - 2) behabea, .A. - a) bekaldea, A.-
LlK.I) Von :der notwere. Vpde ist daz-eytt
man an den 1mdirn kummet is sy nachtis adir tagilf.
vBd eyDir loufet den audim an. v-nd do ist nymaat b1'
>>>
V. LlX. - U.
185
,
J
.
J
r
vnd iA Ryet O1
eb lIymnnt. Der cyne w
'cb.ct 'Iyo,dir sie),
ah her nm!; cntwychell. vnd her weide
mo "90 ym.
Yf'ncr der sioyt \" OJj. .lyl'lor dU,r weret sich. wOllm; her
tR en lIicht ,lirksI 2 ). her
Iet yenen
u tode in recla-
tir lIotwero. Nu \'fO
t' wir wy man dy rechte notwero
Ilereilen s"He. \Yyr sllrecht'n nllm. her IInl 10 bC1 allir
bd,liste l ) ma
tzu demo richter komen. ,-nd lIalsich in
dt'A
t'wnlt .rgehen myt aymc 'yLc. vud 01 ym sy" swcrt
f recht
cbeJl. vnd .ler, richter sal en entllhon vf rechte
tc(lc. Vlld da.gct ymant vi" en. der richter der sal vor yn
!lntworten. "nd man sal
en toden vor tragen. vnd Dlao
(lai vI" en c1agen 4 ). vnd lIer sal antworten my& vorspr
chen.
h('r yenen irl;lagen hot dome sal man teylen. das her s
1
flWercn. da,;; Jlcrdry schrete bynder sich elltwycbete ad
!tier. nb Ler entwichen mochte. vnd das ber sieb. .10
allir erflt werete. lias üt altlO gespl'oc/'en. do,s 1u-r
ti/.u geAaLt. '1' !J1f. 81ug das Aer 1f'Jclit cntweiclalYl m.och-
te 6). vnd was Jler ge11ln babe. das ber das in rc
b'ir
hotWel'C setan halte syues JybCllo Hut aLk det
0(1o
eynen mog nIß syneQ! vatir. VIIII wil der myt ym kew-
Jlcn. deli C'JI mag her ym nicht ge'fJey:....wn 6). her ,f!OY .leuo,c
8yn genos nicht. Vfld 'lOt der tode Dlan nymandcs.
tJer ym kmnl' t) butet. so ist 'Ier m)'t rechte ey.o IcdY8
hlan. ,-nd hot 8yno lIotwere beret. '
1) Ht:hw. 8p: J
. (62.) - 2) ir leel, A.; dirty., nerL -
3) Ite51f', A. - 4) lSebw. Sp. aClat Jain:&n & IIIJI vorllprec:heD.-
.5) So allcin ¥t {j.
), 18weren, A. - 7) kalßphCIi, A., C
I...X.I) \"011 flct' ratgeben. Nq sulle
ir f;l'rc-,
ellcn "011 lien rat
cbt'lI. Vltd ist eYII mlU! alt\c \Visc.
daz bc,- (1cu l"tcll wo, guien mt
ehelt kau'- "lid' bt.
tet Y.II cyn JßUII ,11111 tier ym rat
ehe ':Jbir ey"e sache.
Iler iat ym lIich* ticbulc1ig fU
u gt'belle, vI,"me f;Ut!t
Iler mag 11):11
I,t tlo
lIlllme 1It'p1CI,1 lII)'t rechte. Ab
o
da8 hcor yrll \'f cJait rechte fflte. V ud ist )'m der rnt
Ilutzc. 80 it;t her P" f)'llCtt gutcs sclmhlyg.' \'
1I1 w,i
y!U
yn
at lIicbt uutZt.. Iler sql dOfullllllf ."icht rebclI.
\'nll
eblt her YCIIU: Qu
h rat .Ier do welbr YI
Iz,;t
II
der I;acb
. dQr b;J.t ..Ifit! yyl Hcbultle. alf'e der otJiI VfW-
8prcdJe
). )'OP d
p 4g..wr. 3) gC
llfo
hell il:!.t. 'ter s
1
, 2-1
>>>
186
v. LX. - LXI.
ou«1. (Jen annf'n IlIt(,1I rat gcben dorch got. (las ist her
yn vor gote schuldig.
I)
Il:bw. !4p. 75. - 2) C. setz' binzu: f)er ist 61n beyden'-
"ellTer vnde sY. T1Im... - 3) Soll heislsn hynocb, nemlicb
ilu lolloodsll Clip. -
, '
LXI.I) Von voulJHcchen.
I. Dy vorsprc-
ellcn
mllen Ryn also deI' richter ist 2). wcn daz sy wol
ncmcn gilt; vmJllO yrc wo!'t vnde Ilndil's nicht. wcnne ab
y crhcyt han. vnd obir vclt tzycn mlir varcn 8uIloR,
dcme tzn rlynste df's wort sy do sprechen sullcn adÜ'
ab Be kost BIIllell lwbn. 3).' dy 8al yn dcr gcben In (lca
dynste I!.y do varn.
2. Der 't'orsl'recbe der sal ny-
mandes, wort
prcchen. wen ne der recht hat. vnoo so-
e" 4) ym sYIll
gewis8cn das her vnrccht hat. her i1al
syn wort nicht sprcclu.n. So hat da.4: vnse 6 ) luntrycht.
(;ebut is ym der richter her muSl. f'yn wort 81Ir.cc'
u,.
'doch Mge wir ,nicht das is recht sy. f 3.,18 ist gOr
wonhcyt wer, rles wort spricht der ,'"reckt haI 6).. dw
kan siell ,Imme bewal"en keil gote. daß Ilcr rccht ral'c.
wenne ab hcr' demu hilrt. my.t 8yner kunst (leI' vlU'echt
'hat. daz ist wedir got. Hcraal sich also bewarn kCD
gote. her sal dcn richter betcu das hcr
'n il' lLUse syn
"'ort tzu sp,.echen 7). V nd tut der richter ,dCiIi uidd.
so sal hcr ni::ht ant]irs, sl'rechen wenne alse ym YCllcr
lIaget. adir von Jmdirn lutcn horct. ,
. 4. V ud "&JI'8tlDlCt
onch ein vorsprl'cbe I'ynf'n der elo rccht ,ha
. nlyt wis-
scn adir myt t'lyncm wylIcr.. dcr ist ken gote ynd imch
ken ycme all'lo schllldig. alse "vil alse, hcr ym vorlorn
hot.
5. VIIII ist tlaz IlJ'r cynes mann08 wort sl'rielU.
VIII} von yencn gut gelo}lit tZII nemcn adir RcnonlCn
hot. vnd dyscn \'orsumct dcs wort hcr spl'icht. dorch
der my te wille. Der 110t ouch nicht myorcg
l!IlIntly'
gct denne YIlI:as -der vm;;"n Irerrl!ft. 8). vorkouUf1. . Her
hat f'yncn brudir vorkoun. wtmne wir li.ljn etllt' lJl'/uler
yn gote. lIer Tmt ."!JI,e tZ'l/Ige vorlmllJr 11). vlld foOltrich t
yn yenir nn dl's wort 1«1' also vntmwelich gl'lSl'J'OChCII
at I vor Ilcme richter. vnd mllg hf)r yn f!('lh dryttc de8
obirtzugl'n. her sal den ..chaden tzwt'lIalt
"IdO(]. alsc
ab beI' daz S!lt cnl)hacn habe. vnd ist dcme richter
>>>
V. LXI. - LXII.
187
l!Iyne tziin
p &dJUMi
. I\llir myt t!:en pfunden tzu logenf
.
f1. Her 1131 armer Intf' wort dorch
ot red on. vlad tut
hf'r", des nieht genie. daz i81; wedir gof. vß{1 der rich-,
ter mag is ym gehyten myt rechte.
7. \Tnde betet
eyn man den andern. daz her syn wort spreche vor
g(')'ir.1Ite vnd
yt ym alle syne heymolicbkeyt obir dy
earlhe. 'vnd sy Immen vnr deli richtere, ken deme dy
seihe sache fzu handf'II' 'ist. der nyiilmct den selben
vor(lpfeehen den yener'
enomen hatte. vnd ym syne
1r(
Yrnelichkflyt
(,Mayt' hafte. W cdit' mag hpr tzu rechte
komeIl ader nicht. \\'ir slneehpn also. (:eyt yener
dar vntt saget d
me richter, daz ym der' man ken deme
dy sache. fzu hanflpn jgt ..yne h('ymelichkeyt gesayt hat.
vr!dc wil ytit der richter d"8 lIiclit grloubon. 80' MI yener
dar gcyn. vlld 'salswf'ren (la
is ab;o sy. ))er richter
lIal en dorch recht irlnen. daz her ..yn wort icht spreche.
der ym syne heymeliehkeyt gesayt hat.
8. ))az recht
itlt ouch fcclrt vor gCY8tJiehen gl'richte Dlse vor wcrltlicbeD
gerichte.' I 'Tilde I!II"ieht ('yn IIl(ln cYlles:'meDl.llcllCnwort
V(lr wer/lich 10) gerichte vmme eync &adle vnd snget
ym' (Ier melISche syne hl'ymcliehkeit ofJir dy l'Iacho.
\'lIde wirt dy' sDche vfge8choh('n. der vorsl'reche mag
IUYt' techte vmme dy sache nymmer wellir ge"'prechen.
J) Sclrw:
p. 74." ...gl. 8sp. J. 61. - 2) dy -' ayn, A. -
, 3) So ia A. u. Dul. -
) aage., A. -
) prusche" A. -
ti) SO A.
D., lebU in "h., C., Derl. - 7) I!VßlIII - 'zu
al,rechen, A.; lasse - spr!'chen, Tb., C.. Berl. - 8) gOI,
A. ..:... '9) So A., D.i 8chw. '8p.; fehl. in Tb., C., BerI.
lO)
8e A;,fehll in 'rh., C., Derl. -
I LXIII) \Ton gctzu
on. Dys ist von getzugen.
If ynor ist '
C8ayt wer geb:ng' ma
(lY" adir nicht. vrnDle
""Iche sache der man
f'tzng isf. do sal her I}ieht gut
\"Iinne nemen. Vnd kummet hf'r vor den ricllter. vnd
I!cII her eyme synelJ rechte:! hdfCli. obir deß her do
flwl'ren sat her mag CII vorwerff'n domete. donnnme
(Iaz ym gnt dm'umme V01'''t'.'1sscn2) sy. VIIII loukent
Iler des.' das ym gut dorul11me vorheyssen was nller em
dorumme geF;ebell was. das mag her hereden myt synf'1I
tzwI'n ,.y"p;erin. mlir her ..al yn obirrf'llell seih dryff p
fly daT. ,.or, WO'"I' wissen. l\a1; ym gut (lorumnll' 1'01'''1''1-
>>>
188
v. LXII. - um.
BM
) ndir
lN!n sy. vnd das her dae i;f'loult('tc tzu
lIeßlen. ad;" ja 'rtllp,,",.
en /rube 8). S" her des obir-
tzuget wirL 150
al hl.'r dCßlI.' richter bussen Inyt cymc
''rCwnc. dy ist ctz('\Vo vumr RchillYlIgc. ctzwo ey n plimt
tim üt 1m- BchillillgC 4). ..nd sal C
I iar SYII d
her
nymmcT eynee'mnnncs gctzug wirt. noch w
be8." Is ist
cyne
ose .vntat. \VCI' gut dorumme nymmet. das her
cymc 'rcc:htc8 hilft adir ,'orechtes vmme gell.
1) Sc:1\w. '8;. 77. (IO
) -
) lIe
HII'. A., Selrw. Sp., - S)
,Ho A.. D. ta. Sohw. SJI., febl. ia c., Th., Dea-1. - t) m
inC.-
'.KIII.I) Wy Inao 'Cytlc 8\Veren sn I In don
,rebundeD tagen.
I. 111 cien .gebunden tagen 681
IIIan keynen
t 1!Iweren. Werllle alse dys buch V8
ylltllt.
So mall e
en vrede sweren 8al. den .al man 8\Vercn
in 'den ;gebunden tnf(cII. 1\18n !;lai oach ill den gebun-
den t:1gcn swert.'tI. ah eYIl mall be
ryfeu wirt ruyt dcr
harrt 19ctnL -den tJcschlnllet der gcbundeae tag ouch
nicht. Vnd was man eyde gelobit ira den
ebundelaen
tlagell. dtu adI fJI('" /raid".,. Z). V nd wer ')0 eyde ge
lobit tzu tiwercn "r eynen tage vnd leystet her Ir nicht
tzu recldir tzyt. her ist in der s.chulrle gcwunncn. d"
der ,eyt vor
clobit W8il. il:J entwende em denne «Me,lI)
Ilot. oJ!J Bai "et. be'llfl'lU!n vnd bcw!Jsf!1I 11 -dna hil
en 4)
"lid was ',Ier 'eyt gelobit \"or gerichte-. ,man sal fjell!
riclater 1JUsse'n. Vlld deme dereyt getobit waS. V nd
ist is abir das der man bemyt ist !;IYDen eyt tzn 'Iey-
totcn. alse her gclobit hat. vlld wH is
etaer laicht udir
Cft il6t tl() 'nicht. du wan ym den eyt a;wetell 8a.. her
MI fies eydc8 )lt.yt rechte ledyg syn. '"lItl tIer aJcbulcle.
do der eyt VM
cJuubet was.
2. 'Veline mall uhir
silber 1I.ill1- I'feltllyn
e breMen 8al. adir alldir
ut. wirt
deme e} n tn
g
ebell vnuße syuen getzu
. ..dir Vfllna6
anrlir8 wuz des 'aer lJedtuf. vnd kunullet her tzu deDle
t:1
e "icht. lu'r vorlu,"et syn gut nidJt dOlllete. ur, eIl
"llLtl1e lIot IrI,-' b). her hut aLil' d.'n tug vorlurn. vlI.1
\Yl:nJ,'n ym .floy f.agt: gf'hrcbell. "mi J..IJUlmct her niebt
t:tU deli .lryn tagcn. v"d 1t:'1'el (;) 8} neu gctL;Ug. so laot
ber '01"10..... yu 1a)'udiJ'C deuue f:c/rtt::J) Javt.
a. Ab
,
>>>
\'. LXIII. - l.xIV.
18U
cyn man gcvaJl
en wirt. a(lir ca andir
ctzewas h)'ndirt
adir yrret. das her Dicht
oteil ,Mf'8tmdcn iuag. der tiyne
chafte not vor yn bereUe. sal 11t'
deli schatten luUl lUJi
nicht. Neyn her. der richh
r t!al ricldf'''' altlc ym Irtey--
let wirt. Also abir der man \-on syner not Imrnpt. so
8ai her ver den richter Immen. vnd t1al syne cb;tfte
not bcwysen myt syrne eyde. ,. nde was "cr riebter
lRyt syner sache gericlatet bot. .Ins sal "er wedir tUlI.
..nd man sa! is haudiJn alse ab ber des tagct!, .1.0 WB-
ro gC\re80o. " I
I) Bdaw. 8p. lOS. - 2) fehlt I. A.. c., Beti. - B) e1aafleo,
A. - t) d1 .. .aa eil bewyaen, A. -
) .."""" 4.; ir-
..e.,8chw. 8p. - 8) h!y.tel. 4.. berL =
LXIV.'l) Von allen
ngesegJ'
' be8 pab;.
da S) yugesegil heysscn bulle,.' wer dy myt rcellte ge-
bit. .nd sy myt rechte entl.het., so
'nt 8.y recht \"11"
gu.t. Der konynge ynges,egil haLen oueh grOI:'SC daft.
Der pfalTen vurateR yngf'8cgil haben ouch wroslle kran
wad cl'1 lI!JtII r«1I, I). Vnde der Iq'
cn Curti
ell yn
e-
Megil dy synt recht. vnde allir Couent foge.scgil dy aynt
recht. Desc yugescgil vnd werden dy ni,ir alll]ir sa-
chen ßogebcn.de..ne obir yrcs sclMs
achclt. 11'1 imb,.;;
olz;o grOle era}t til:r. vm;'le yreB "Ilelbü BtlC1iL't1 4 ). ' An-
dirre herre
ngesegil haben nicht cruß. denne vrnmc
Yrc8 8clbis sacben adir gescheftelle. Dy altete tiUn
ouch yngcs.egil haben. ydocl. myt yrre _lerren wi'le,
Vode baben sy iB royt yrre herren wille nicht. so ltabel)
8Y keyno craft. Sy haben ouell keYlle craft wen ne
\'tnmc yrre stete geschcfte. Audir lote mogen 'Ouch
wol yngcsegil han. dy niet.t kreftc 11.110 wenlle v.mnO
YrC8 sclbis geschcflede. l\hn mag \VIII ey" yn
f'8f'{(il
«.zu deme andim legen aß eyncm Lryf do \'on i
t der '
bryf non deste vestir. Alle richter BIogen \Vol )'nge-
8egil han myt rechte vml dy Jlahen kraft vnd macht
obir dy dyng dy tzu geri,chte geboren. Wer IUllltue-
t;tcn macbet. der sal (zu dem JI.lym;teD syben mall doran
liehen dy gehug "'yn. vod it;t ir lIIe tiM itit "oc1l bl'B.
Bir 6). lUf, iclicher 6) Imntucstcp heUen dy tOllen
bu
co
.e dy 1eLeudcn. Vlld wo Blau bantucsh:u machen
>>>
190
,'w. LXIV. _ '.xV.
, I
1vil: 'do (::'a1 man v';sirs 'herren iheslI 'rrißti var vhR- gyn
dir "dQran, iI
t:r;e
., l\I=fn "lag ,otlcb wol myt rechte der
gctzu,ge ynge
egil {Ji-)f'
n legen.' " I I . .. 'I..
- . 11 .., ..' .. I " ... ,I
IJ '
.ßrliFl
l!' 'J"BJ}.. - n "o),js
es, Go, Be,:).-:-;- 3) So A., reMt
iI
II T
,., C. 7'" 4l s
A ; I t
ll!t ;
, Tb;', ". H
rl., - S) dlic
I!"!,
A,. n. C. ..... 6) 80 A; (1\ ler1u:T,e", 'I'b.; t;., Bed.; ftt. '1t&li-'
J "tiC2lenl"" .-"
,. . . _/"'
,,' I&' . ,r .... I
.11 I
xv:
1) V'on n 11et. ..-:v he "f:!
er.
'V n .1' vo'rk on-
fe'te'r-n.' '0 '1; Vildc''t.1iVere 'eh' 1e
lh Jllllnflc"Mlchir
tzu ge
e.n. also das Iler
Iyr ,"yet .sy,n gfClt
f 'DlYI
O
Ltibe' I(ihr Y' '
And!r' t
.lde?'
1.
lIt., 'ofi
lr Vr eyn
d'r
pfahl. Vnd her
II,:ply'
ntchllye
' Fcti f!\terL':ynt
«:llIIe
b,. den ,
ylgelf' das ich das wuchir ß
'lIIrilcr 'mer ge-
ordlrp "elle." V nd' dlÜl' tu 'ich: -vhd her. hut (Ia
gut
also lange' wenne I,,:!stier lt!Jn mere :gCfUlsset 2) denrle
ks 'yJn stbnde.'" l2. Stil 'Ich den'
SIl'l'JI lan. adi'r &at
Ich {Iornoch «llIgen.- tet
" icll das: So" tete reh wedir my-
nen eyt. 'Vn'd"-K:YI ,ich mynf'O eyt' wol behaldcn. 110
Bai ich myji
..t em 1i18sen
tnd sal. dem!e tzu' inyme
geistlichen ri..hter' koillell vfld' g
1 yni I'
che kumly.
cn'so'
al '
m der richt.pr \'o
g
byten
' .'V1Id sal. is ric
-
ten. alse ab Ich da seltur clayte. Das II-It'dc
rlcbteres
recht. her sal rn rccIlt
lCrtigl'n'vinme
n wllcIler. dor.
umme das dy .t;-cle kht vorloren Wf'rde
" 0 3'. Vnd'al
e
()cr rich!er m
.tI
t irclaget hat;
' 80 ,
QI her' inyr myn
gut t.velhr geben. Vnd gclollbe Ich eynem 11i1l1tnc
e-
"uch tzugebene von syme' gute. das her m
r 'Iy
t. 'het
hat pfant VOll mir abir' nicht. '8}-n IlOuliit '
ut 'sal ich
m gehen. vnd (1/,0 gesuch nicht. ich habe denne ge-
woren. dorulll
e. so sal ich leysten alse hyuor gl'spro-
.:l:I'n ist. Vnde cIagct man eyme richter vmme gesuch
.las sal Iler nicht richten. 0 4. Vmle ist das ich ey-
lI('rn manne syn IlOubt gut wctlir gpbe vnd drn gesuch
nicht. der richter mag myr wol gebyten daz ieh yrn drD
grRnch nicltt gehe. des sal ich ym gehorsam 8yn. daz
I'h:lflet myr nicht an myrnc eyde. noch an myme gc-
Inhdc. \Venne 1Ier 8) spricbt also. l\1:m sal gote me
('hnr
anr syn dpnne (Ien luten. V ml ist II..r geRuch
, fI;
chell. dor richter df'l' snl yn 81yt rechte wedir vor'
>>>
V. LXV. .
;19'
dirn. vnll s:ll yn an dy atat wedir geben. da her R,0nomco
ist. VII(I ist der mau IIe,me g
istl,icheri ,ricr.£er.ill
?t 'g
:
horsam des gea'icbtes. so ,&'lai ber Y1J dOfl
mnUJ Yla1lnelJ:
5. VIIII .aJ,.,e her jll ,dCJ}'C
arlO
' gew
sen ist'"'seClIs
Cvochen vnd ('yuelJ tag., 130. sl1 en 'f).er werJt1iche rieb;
tcr donrnune echten. \'1111 tut des der werit1iche i:icllfct
nicht. 'daz sal dcunc" der gf',;stlidic' riclitcr obir! den
Werltli
hi'l) 'richter myt ,dClUC; banne' riChten. v,-ja is
sal yo4) 'eyrl gerichte elf'me nndirn hoUen_ flO syut sy
beydö' dc
8tt!rldi'. . lViII! 1!!1'i'erc'icb (las ich ia nymamlo
kunt tu. eier eyt ist nicht rechte. des let mych myr.
bY8Chof adir mya;lutir pristw. 6 ) woJ,ledyg. w.enl1C her
ist wedir. goti8' gebot., ,V6IlOe got derhcrre G}
pricht
also. Ly;bc got: wnd dyaaen, lIesten ab,c. dlch ,selbir.
DorvmlUo BaI hcr. laicht geswigen 8YDes .eben cristen va
(lo mete her cweclich'\:ortumet "\VcrO,
,6. Ny a,b iu
eyner ,stat ojeHbare 7) wucherere synt. vnd das;ea'iste,uo
lute flynt. Nu weMr, habert dy burgir schu\t dOl'aa
odir nicht. ,1)0 ist',dcr,'8tlmlllig an des ..Iy statist. ab
bf'r ..y nicht rt'chtuertigrt tI) alse hel' snl. V nd ist her eyu
)fliffe SYIIC moystirschaft .sal eu dorlllllmc,rechtuertigelt.
Vnd richtet ,
i",tlich ,gerichte nicht obir sy,..so 8al4a8
wcrltliehc ,obir'
y Ticl.t-en. Vrlll wor deJ1 wucherer be;-
8chyrmet obir (leu. Jilal .llcr ridrtcr richten. alsc
bir den
wucherer.
,7. iUan Bai dy \Vuchcfere manen das sy
nicht mo wllchirs ,nemen. vlIIl das ,.y das wedia' geben.
das "'y yn genomen haben. ' Ie8sal D1:J;D sy dry stuut
Illanen. vltlI syut sy dOrlloch, nicbt gc.korsmn. so sulle
8
' ,ily, Reistlicben, richter doa' tzu twyn
D myt banlle.
vnd hillt 8Y du,
Iiebt. 80 sulh:m sy dy wcrltlicben ri
h-
ter VB, der Stlt wer/ei. 8)., Uy richter sullen yr gut
home.n. vmI was sy gut tzu wuchir ban genomen. deo
sAI man 111ft demo gute .geldeo. 'Vnd, ist, varnde gut
do. do sal man olleh von geltlen. vnd i8t des do DieM.
80 gelde man .on lSymc cygt'llo vlICI wia.t icbt oberig do.
das werde demo ricbtcr.
8. So dywuchcrca'e da'y
stunt gcmanct werden. gelollbrn 1 iJ) sy sich dem!och des
'
uchirs picht. 80 sal sy der geystliche adir der, we
lt:
lache richter, be&.Chea' , oJclltlich 'or d«;f ca1stenbcyt
>>>
192
V. LXV. - LX\'I.
..
Vft"
n f1;i\ cm An
1-1) vnd har nJlCsl:m. Das' il't
"er
y
"e!,ere b
s8e dy do cristen
YI
t. l\1an !,lai den
r'"c
crcr obirtzu
en
yt dcmc. von d
mc her lIas
u-
cL,,, g"!IIomclI hat. adlr JI1yt den ruten dy das vor
voro
lVi!'I
f-P' vnd
yt drro getzugen. '
J) 8cbw. .,1' MO. - 2) is laa .. -011! pDu'ael, A. - 3}
'
1 beyiich fcbrif., Scbw. 8p. -: 4) jet 8chw: 8p.
5)
pfarrer, 8c.w.Sp..:.... 6) (ebk inA.-" 7) elrene, A.- 8) Be
(;., 'I'h., Herl.; rec......lII'tyg lteldet, A.; 'riipl. Scb",. 8p. -
0) WII11., G. - JO) Iio 1'b., ßerL; I
.A.
11) taur,
A.llY!w" Ued.
LJlC.VI.l) Wer orteyl Revrogit. wirt vnd her
f' n Ich t v y n-cl en ka n. f t. Werorteyl gcvrogihvirt.
vnd her ir nicht kali vy"den. der MI 8wercn tzu den
bylgcn.
R8 her nicht en wy..e. W.aB dorwlllDc recht
,,'aso Rpr
c
t der riehter denne. ir 8ullet IIp'I'£Claen
)
IlaM veh rerht dunke. 60 8pridat der ricJater vDrecbt.
,,"I'nnc i8 itlt ,'yl manQych man. der nicbt vyndeo IIlIch
w)":!tll'I' kali. W!J8 vmme ey" iclich dyng recht e)'. Oor-
U1I1I11C MO 8al lIymant orteyl wynden i8 eil engen ym
denllc I!y"e gcwi{c8en dalt ill recht sy. VOll tzwyvilt her
iebt doran. 80 wyrt her 8chuldyg vor gote. ab her 8)'
"YJIIII
t noch wallc.
2. Vmme eyn orteyl mng mau
nidat 5'''01''11 e1I ') wennc vor deme rü;Un '). vyndet ey..
Jll'lua I';rn orfeyl. vlIIl wirt is ym wedirwurfClI. vnd i8t ia
'licht ...,dlt_ vlIIl wil itJ der richter nicht entl'0rOlI. )lcller
111
me duz orh'yl schallt- \VaH. her .pricht )In wol dorulII-
..uc 1111. wir hrr altir \'IlliIchuld)!( \VerdelI. 80 sal her ewe.
rCII tzu Ib
n lIyllo;l'lI. I1W! her nicht bell8irs cn wisse. VIIII
,\'iI hl'r lIicht" swerCl'. Il1all Bai ym dy hallt tlbeslallt
n 4).
weu so hat hl'r b!J s!Jftem t!jde 1'1) vIIrecht orteyl vUlulcm.
Vro
c
eyn richter orieyl eYDelll IIIU/IIle. nu der irtcylct
'r:,\8 fler kan. YIII volgCft lichte dry man adir Dler. Ey"
anIlirre ,'yndet lichte ey.. allllil'8 110 by. demc volgell oueh
Iic'lte dry nI/an ßllir IlIe. Wer Iler MY dllr 80 dy nwr
vulgc Imt. drr belleldct syn odeyl. vnd yelle blybell ano
gewette. \Ventle lIymant syn orteyl gescllUlclen hat. wir
III'!}HN' (
ns
,!cllOiflt" ort,.!jl6) wer also 8ltrieht. II.h
wedinvcrfc dya ortcyl wenne i. bt v.orccht. lIud t&yho
4
I
,
'I
.\
"
I
I
..
I
I
I
,
I
I
I
I
,
'.
.
"
J
>>>
V. I LXVI. - LXVIII.
1!13
is dollyn. do ieb is tzu reclde hyn tzyhen 8al. dae ist \,or
d(!nricht
r der' daz
gericht8 'bat. do sal man mete ,wer,-
ben. a1
e byuM gCl!lproehen ist.
. 3. Vorwyrfct d«*
'8'ttobe df!'8 flaeh8sen 1 orteyt. "nd der 8ßchs88 dos ,s1VobClI
orteyl. dy
sulmn sich vor den konyng tzyhf'n. Also sal
'tun eyn iclieh lantman deme ,andim.'
4. Steendc sal
lIJan orteyl vonverfen. vnde sytzende 1131 man orteyl vyii-
den
Steende sal Dlan deme eleger wetten. was man ym
'8chuldyg wirt vor gerichte. also lIal man ouch tun demo
'ticl.ter. "nd \vcrdes nicht cn tut. der ist deme ricbtu
eYDe kleyne bllss
nlchuldyg noch go,,,onheyt.o -6. Ny-
lIJaot der sal orteyll!1pl'Cchen. wen ne wor dorbu irwclot
,\firt. vnd yn. dfWftocA irloHt tuirt. dtm 01'l0Nh gt)pt dnt7.)
Iconyng. ,vnd welch herro gerichte ,von deme konynge hat.
'tode man sal dyselben wyslich welen. vnd sy ,&ullen
'
elbir wyse lute SYD. dy orteyl sprechen sullen. VOll
Ir sullen tzu dem mynnesten sybene syn obir cyne iclicbc
-.ehe. vnd ist, ir me da8 ist ouch gut.
,i) Bebw. 8p.I08., 1'8.' 85p.lI. 12. - 2) Tinden, flehw. Hp.
- a) 8eTechten weune Tor dem reieh, 8eh",. Sp. - 4) Rbe
!la.wea, A. - S) 80 A., D., feh.1 in Tb. 11. Derl.- 6) 80
A., D., feb.1 ia Tb." C.,II..ßer.. - 7) 80 A., B. u. Behw.
8,. i ....Dd d_p, dur konia, orlpb lebil, T"., c.. ßerL
LXVII. 1) Von tzouberern V nd von tz ° ub e re.
rYnnen. Dis ist von tzoubercrn vnd von b;oubererynn('n.
Li 8ynt wyb ,adir man dy myt fwubertl!JlJS(2) vmme
8 e o. vnd dy das kunnen tmd ''"!Ibm 3). das ,sy royt
"'brten den tuvil tzu &icA 4) laden. dy sal man alle bur-
'eo adir toten welchis todes der richter wil der ergir
t vnd ouch wyn;er tut denne yener. domyte sal en der
r
chter yren Iyp nemen. wenne sy han vorloukcnt vn-
'ira herren gotis. vnd Imben sich deme tuvil irgeben.
"nd dy das wissen vnde vorswygen. vnd dy i!l raten
-dir helfen. werden ,sy des beweret ,aJserecbt isL deo
8aJ lOan du houbtabe -tllan.
1) Scbw.8p. 2&4.. ....'1. 8.,. 11. 13.,- 2) I&o.er. A. - I)
'ebll iD A. - t) 1D,A. -
LXVW.I)Ab ymaDt eynen toden men8cl1,eD
21S
>>>
1
-I
.v. L
Vlll. .-1 LX,IJ.
vl!IgU' hi t. 'Vcr ('ynen todcß .n.ensclllin: v
rchit",cll1r
iIt -tzu reellto hieht tnn l'Ial. der hat ge\'l'cuylt,
II. dDr
klr
hcD dn der kirchof hyn, sehoret. do her del
todc:,a
va gograben haL der salalsc vii bU88eß alse WIIII her
ut
tI hot. Dal!l /jal halb Jer kirchen .'nd 1(", 'an,/ef'
"rarte2) werllcn deme geistlich"n richter: Vnd hot her
nicht gllUs. 110- !!lai mall yn bYlld,," "ffc deo kyrchnC 811
"yue !!lilie. \'11(1 ..a} ym vYl'tzig siege tilan. vlld sn' ,yrp
daz hOl obir den oren abe Bcheren. "nd tut ia ey
pfaffe deo sal der hyschof vop alle syneo pCemcheo
eren sc:heyden vud cntsetzen ewoclich vnd aal dy IQ'O'-
mer mer gew
'noClI. V..d welch richter dC8 nicbt rich'
tet volkomelieh also ,is hyuor getlehrebeo titeL derue
aal man all l!Iyn gut nemen. vnd 8JOO ere dörtz.u.. de.se
lichuhlo ist alle den irloubet tzu rugelle ,Iy sy rugen weIleli.
. J) flehw. Sp, 2$2" 'WSI, Ssp. 11. 16. - 2) 80 In C.,felllf
io A. _ \ '. " "1'
.
LXIX. I) Der den anllirn ohirtzym
e
i:'Di8
iflt \'on obir tzymcrell. ,'nd ,'on ober huwen vnd iät da8
eyn man eyn Ims tzymmert. vnd wil syn nc,
:('lnir'2
eynell
an ym tzymmern. her sal i8 in .Iy hoe richten das pP
syn licht icht \'orl1l1wet werde. Tut her is doroblr.
o
cllI.ge her ia dmu richter der sal ia tzu rechte, denll o
ricMe,. 21). . !
I) 8ell''''. Sr. 2SR. - 2) nockewer, A., B. - 8) Schw. Spii
brechen, A., Tb., Derl. .n ,"
LXX.I) Der vI' des andirn ertriche bllUJe l
Ilir ach')t 2). 'Ver vI' eyoes alldirn mannes ertrich f
iclat bll\vet adir tzymmert. adir boume Betzet "/ c!JlIt l
emdi,." J) maßlIC8 ertriclU'. adir \'f nemdes ertricllc
!l
14). daz ist allis des dca daz ertriche do itit.
J) Hehw. Rr. 289., 'W11. 85p. 11. 49. - 2) ,&.,mme1'f
1..: ....
3) 'Wrewwedes, A. - 4) A., lehlt in 'j'b. n. Heri., -:' .
LXXI. I) Der vs vremmedem holtze ey
l!I
byf bllwet. Wer \'I!I vrl'mdem hoUze eyn Sellyf
buwet adu. e)'D audir dyng vs holtzo wirket ud das
>>>
v. LxXi....... I.XXfI(.
195
r
t
la
C
"
If
11
Ji
p
P
I-
,"
e
p
a.
'I
I
dds':hotb lIync nielat CD ist. vOll WC@lo das holb ist. d_
i.t ,.,,!.eh Idus werk -da. do YOD gemlichct wirt.
_ I ' ,: t) Beb'w. 8p.2-'0. - .1
. I .1, . .- I" . .
,,,.tinl,,,"\
I'.l) We, VB vrcmmcd
m gctzlIgc idlt
_p '"" o.
, \"A1r \/8 vrclmnedelH,llIflcl,e adir lJ:/,2) Hem-
I
r I
Y,
f)1 :
ulir V8 Hcmnaedir wulIe, ad
r V:/, Ilj'e",dnn
"?)t'HCwaul t'lir.ckct, ,adir andir dyng. das ist dCä
I
"
"oaouch der gctaug il.'it. ,11:1 sy yon gold'1
tj
htoAir"y,Qn,iUM\irn dy,agep. 4as ;st aiilO gesprQ.
ebcn. vnd tut her ia myt gewisscn. das her il:l du ,"or
\" «};JIt- dP.r .H
tfug ktyn nicht en \-Vero. dOB ßellJen
i, "'" ,if'
f'n..
l... drme :seIhen 4) ist das werk. d
s
!l
,V,o\t'I1
J1'fU
h
1
st. I
at alJir, (lyrre (laS ,v('rk \'DWIS-
!t
nac, gC,naacl_ct. r"o sltl ym )"cller tlYllcr crheyt iOllcll.
Y,lut ,
IJO, kos
p.gebcn., dy ber dorufgcleyt hat.. Spric1lt
p,b;r, yc
i.r. tier, wello.YI\1 lIicltt dor ,aLe gebell. ym werc
'Wr, tJ¥" (loi g
tzu
II,Qcb vJluorwurcllt wcre.\,JIdc wil
b,c., YßI;"doa1leto,ah
t
vpagcp. ,Vml m
g ,og dp;ir das
;p'ysep 6)
l'\I?' .
cr \Vc
etc. vllIl\i8 do "or hette. dus
!.1
g
tZ
g8
.,wero..,
o ,
al bc
Itya!or cl'l.eyt nicht
d
':Inwac" "odor
ahalJ
n
, lier aal 'aalj werk ,'orkoufcn.
'U
,f,
r aWr, bngisfe mag. ,,:nd aal Yl;!n.e al!:'ic ,iI z!Jilc.
,!cl
,:, u1.ulle,. tl.c/er :l,,'lasclJ. ader,golcles, G), mlir was (laz
.\ysst b;t,,'r€'dir geben. das sa:i hc
Y,III ulsc gut wc
\l,iJ.:' 'Qufc'p, a}tie )'cocs ,vas
Oldir bcssir: V.,tl wil her
d
i,j 'uicht gcloubcn. 80 bere(lc ller is tzu ,tc;a hylgen.
aclir irtzugc ia myt dom werke. do YClt('s \-8 gemachet
Nt, 'adlr 'Iuyt den luten dy yemm 8etz,ig adir' dlUll \Verk
","chen han. D!J1l recht ist weh recht ."M1tIe des der
fJ! "t'e""la«les erlmhe u!J,,'it ad
IJlINJet vnd T) vmme
erD idich werk das' Je,. maru,.nNJiuefICle wirket. deut!)
Inau ,also .ane' swadoa wcdir tun mag.. v. H.
,." .),8c
w. S(I. 24.., doeb
nr'his zlIm' 2eiehen -. - 2) 110
, in A. 11. 11., fehlt in "h. 11. Berl. - B) febll in A. - 4) 80
in c. ..nein. _ S) beweren, A. - 6) So A. 11. B., fehlt in
t, ' Th., C., Berl. - 7) 80 ia A. 11. 11.; 11110 il' is ooc:b, '1'b.,
C., Uerl. ::-
) So ia A.. u. 0., f.I,I. ia Tb.. (;. J Berl. -
I,XXIII. l\(anclterleyc mau der nicht helunge ...tle
,8
8
'i
III
o
10
I;
.1
IC
I
f
...
p
I'
>>>
196
v. LUHJ. _ 1.:lX1Y.
,",odel haben Imn. AI8e YnrecLte- bmpe VD
.Iel«l.
kynt. Alle dy vnelidl
boreD IIYDt.Vllde dy mort "nde
rawb bekennen vor gerichte. Vnd!L dewbe. vode weder-
geLen. vnde obirwunden werden. AI
o eyo rec
t ist.
Dy synt alle orfos; vnde rechtlolt. Vndc ,vef' dee 'nicht
obin'Vunden wirt. Det mag holung& Y1Ide waodet ha.
ben. vode wen her d88 hot. 80 mag yn 'nymaot obtr
wynden. adir obirczewgen der ist ouch 1'olkomen an eey.
netn reclJte. So hot her
ch alle wegeezu 1'orelltWer-
ten Lillicher vnde ee weil yn ymant obil'czewgeo mag.
. ) '..1 I I. I . I .
LXXIV. Wir br
dcr Conrnd czalner' vom roten
!Steyn. homey..ter des ordens. der bruder des 'S}etali"
!Sunte marien. des d
wtschen h'awses von lenisarem lIe:
kennen olfentlich. Das wir' mit \-nscrn mete gebitegem.
vnde mit dellt irwtrdigen ih gotc' veteren vndc heren
her reirlJart 'byssc::hoft' ,tz" 'C1d",:se1ie lai: :Toannell BiJS:-
IIclaoff 1 ) tzu marienwerder ,vndc'
er hynrich bi'sScPlOf
czum hrnwensberg vnde iuit (Ich ersameo geistficf1ei\
bereD vri(le veteren Iler pcter'äht
O'n polpelyn.' vndc
ber seylfart abt czur Olylie. vnde ander preraten dC8
landis seynt ober eyns komen vode czu rote wurderi
yo
des czinses wegen. der yn deme lande. gemeyrle
Ist. Das man kowm dy marck vmmc X marck wedir
czu kowftin vmme das selblge gelt das man yn 'deme
'Ilmle obir al halden sulde Also hir' noch geschre-
ben steet.
. '1.1. I
Czum ersten was e.yas tn (liMer ezeit recht vnde
redelich gekowlft ist mit vorworten ader mit gelobede
weder CZII kowft'en der lIal bleyben. vode deD 8al maD
gelden al80 lange b1e dBIIman yn wedir kowift vmme
8ulch gclt. also her gekowlft jst..;,Ader 81&1 sich der
grullt ,'orczeyen. das Icge an deme sclbigen Do mete
Bai her des czinses ledig !Seyn vnde der elen CZY08 dor
,-nIDle hot Der sal sich des erbis vnderwynden. vnde
der hirschalft recht thun. vnde dem rote. vmle recht
den nackbt'I'en. do dy grunt 'lcyt. ader IIal "yeh des
CZiU6CS vorcz;eyeo vode dei erbea.
>>>
V LUI¥.
19'
,Voi't,m""ofI"I.lnYllbfult "'i.&)
DllIioCh vodr;owft'eD
tI erbe. Is 8'r.y" titllflhafft!g «dir 'f
tt,,
'der hin
hltfft
",me. D
'II,UUCU' ,8Y y,¥ 'ui!t tflun. ,
r law'1i
rcö vor
filchcl'Pco vor geheit;ctcm dinge. dy d
n koM!&v,ort "rco-
gen vor c1y hirscbaft't Dy mag das den ne besteti
n.
tnde Vorbriffe
'vtHJe iVor ieg
lc. "','y ml.
'.1...,. ,., 11"/ ui hi' !,ri "1 t . ,.1 "
"'IDlI Ou«;".
l..JjIt&\),14y
fC" czyoaes.. vort nicht ko",f.
reo ader vorkowffcl}.o -dcl'P' vmmc"xl
,D,1ar4. Wcr nu
vort dcn vOlgcoanten czyns. der wedcr czu kowffcn illt.
.D
kOM'ffi...idlltUe .
.,.4e..r:'''"'Y8&I, a,,1ao ,bir ,vorne
gCllchrebeD illt. dcr sal ,,
gelt..JMle OLleh. tIen c:&yu..
nul .Qich ab ,yttant '.ayn .tbe.l'nrliewletlvlT, tage vode
Y'" lIeyo' ,erbegelt 'nlch""beC'J;a&ri,'wur
e vff, doyt tage
Der aal "eyhCD aynatMft dome gelde IMIIhCD Wer,czyns
ader gclt-,.- ,,"0.. Dem
lder ..I.ls.,.",. slQ. ......,dcme
howptglltc 18\ aber des howptgutis nicht me. 80 8al
hcr ia weder 'lHfto. ,tltut ,her, .da... nicht' S rcchcot
mkn ym tlatl gclt.!t'M"wnchcl'' e1as hor vft'gebaben hot
DYI!lIIe ding' .yot 'I ge8cMeo' lu'; lare '. "nec... berCD
M. CCC LXXXVIII 2).
--
I) Dle.e Worte felllea in dCl' Hllnd.c1orifc C., ollne Zweifel...
Unll£beslllnkeie des Ab"r.llreiben, tlnd sind .us IIlIdern, eben
ni.:bt .ellenen IIlten Absc"rifeell diele. Ge.eeze. erglin.e. De.
BiKhofs ...on Snmlaad wird ..icbt ,edllche, weil der Biacbof...
stllhl .eie dem L J. 1386 erfolJten Tode Heinrichs ...on Meis-
.en erledillee wllr. Sein fIillchfolger, Heinrich 11. Knw", wllr
zWllr ..:hon im Mir. 1387 lIewlihll, er mochte IIber bei ne-
"Rtb.mg dif'ses GlIoIee.es ...om Pllpsee no.:" niche beselitillflt .ein.
Unter den .ndara l'riillleen de. I.Rndes WRren ...armllthli,," die
ßischöfe ...0. Plock und C.j....ie. lIemeiae, de.n die Diöc.se
de. entfl1m enereckee si.:b iiber eine. Tbeil des Klllmer Lan-
des, nlld die des lel.tem iiher I'ommerelle.. DII "ie jedo.:h
Im An.lllllde lebeen, 110 mocbte der Orden .iche für lliithi.
finden, .ie im O..ut. lIuf.arührell.
2) In der IIRndschrifc C. ise dll. Jllllr 138A. i. lInder. Hlln4-
IIchrifeell dieses Geietses dll" JRhr 1386 IIlIlIe,eben. Beide
Angllben diirften Mch "ereilli.en IRSlfIIII, wenn mlln deli Zeic-
p'"IU der Verhandlo"'g"'. über dlls Ge"..t. ...011 dem der 6{.
fendichea Ullli.aalulWlcbu"8 de»
elb8tl .neerlcheidec.
>>>
t98
v. UXJ
.
.Die
...ßItn ..ncI, I.xx"r, btlilldett. tirh "'01111 in
1ft ,..,a......ri" 'i'i ,.u
iibrif. JI"
cbrjÜ!:l
fr.loIiI!5'iel' lUd
'"'I
elu ",wal, fI"tI".ielll!"zW5Ien (;"I'il"'; Jedo,:h ..,,'h;;I, die, U..!';
,,
UI Eil"" d,55a!"ell lolg.."deu "'h r91her Thilc lIe.cI,
iiJ-
'Ii
V
..'... . _'" .J '
I 'aI
,,) 11 "\'1 '1\ I
Ü,.... I(i
(J"tr' aab am vd fh"d
'nd .,. "" If't:"
:Geschr._ ':nde'
MMlit ... dyc buch DloIIch
go,cs geburt tvsent dr
' h\'udirt hl dClllc vyr nule
np.ntzcg
tlm farb an 'lfljhl
1
ul'V'rj'8
C uocb
, nft;ir traU\teh tage wiirtz
el' ii " '" '1 tu..
I
I "n' IJ
:I 1"D""
.,i, .. '
II') 08111 I" ,," ,....I. h."
nit!'HIIl!1ir"
WIIIIPtl
II""" .....b.k .. tIMt....."
RIIII.II' _ w,...... V
" w.. ult .' nud,}'II.JIJCJ
.:t
.f
tI--,
. ..
I"IV GC8
J
betll.'ald'ij(!ln alllt'bn:l)ucbo
1110-
!,J .., botts
l.'iaeb' glitte. 'MoburtJ .tIlIlSNlil" drn)'
UlIt
.
! t In
III
1t.,a',lleUIuD,,","H': luCJ"A,tII''- IldjJ-
In. . '8(100 'frcytag' .aeb W'lttJcr, 'tauen, WUJtMWoy.
19111;
Ir" oa .!lm hl'l;C »ihl'!!t'!"I''''
b "'1"'1 tl!( t"I."t.:",\...'
tlt."b' - DWI buch I.t, 'gCMchrlcllenu, ,,'ead ,geeRl..lot flulT
tud ,ctM1"-clr Aottil'l 1f(1.lnll....1u.u
nllt:,liJllHfI
u.d,.l'. jUli
d('m ';(JI'VIIDd \'irbJglSteau lar dCIJlVvirdclin A-.gutdl.
.\:.. JII'ofII)r7, I :I
,I .11.1
--
t-.t"'w
,.,du ..') 111,,,, I...... ""r, 111 ..11M !10'"
tu (I
,'I.... '" 1._ 'I'" ..hAdA .." I.'}' .u ftl
..., I
o ,'. J. " .IA "11 '" ..
in ,..1 It.. 'IrQTI' p" ,11
rtI 110. u!timiftH httT" t .\ ..
n ,la"..." .II,bh If., Ir .. ......, I., L I ,,
;a
'1 I ". "
.1 .1
M JU.i ",
I.'" ..tl ,. I run- 11, I.
..lid. y ",.. f .... I. , I..,
,I.i ,,) .. ..bvl'l .0. IU
j T " '....n .... ..U; "111& . It' pli
.r , " ., .. w I .."II
't}1 It ... I mn ......
.0 'Iltb "rn, lfI n . "" r (o
, """
",iI. 1... "I Ni
"
. toll
lI;u.
R .
'U
."C
.
.., .
.
I
i
'..."
.r, .)
'I(
'"
>>>
\1T iirterbt.cI1.
-...
.
>>>
. I. U f 11 ')' I n
,
>>>
Einleitung.
Daa alte Kulmiscbe, ursprfinglich MagdcburgiHche
Recbt bat zwar el'l:St
egen Ende des vierzebenfen Jahr-
hunderts (im .fahre 13H4 oder kurz vorher) dif'jcnige
Gestalt erhalten, in welcher es noch jetzt vor Ull8 liegt;
Rein Inbalt gehört aber augenscbeinlich, welligstens zum
grössem Thcile, einem 'rilhern Zeitalter an. Einige
Capitel abgerechnet, welche mit dem Sachf;f'nsl.iegf'1
(Buch 11. Cap. 66., 76., 78., Buch 111. 114., nnch IV.
47. bis 50., 67., 68.) und mit dem Schwabcntll'ie
el
(Buch V. Cap. 14. bi}il 72.) fat't wörtlich iihereinstim-
blen, und entweder aus diesen RechtsflammlulIgen ent-
lehnt sind oder mit ihnen eine gcmeins('haftlichl! Quelle
haben, bel'!teht der fihrige Inhalt deI'! hnlmisl:hf'n Hechts
lrdi
lich aus Urtheils
prflchcn 1) und ncchtt'zeU
Jlit
8en
dcs Magdf'bnrgiBcht'n Schiippenstuhls, von weil' hell ein
Tht'il wahrscheinlich bis in di.
ersten Jahre lIach Er-
richtung dieses Gerichtshofes hinaufreicht. Uiese Ur-
I) 80wol die Berliner aI. die Thorner Hands""rift , nach wei-
cher le'ztern der 81r 0 h n n d' acbe Abdrllcll des 1\.. R'" i.
J. 1.s84 bewirk. i.t, 8JUbalten zwar mehrere onseblicbe
Recbts.prüche des k 111 m i..c ben ScI,öppeol\erichtA. lind
Harlknocb acblieu. darnu. (AII.nnd l'oi.l'rell.sell 8.576.).
dn.. da. K. R. ..-on einem Richter. !Schöppen oder Geri"hl..-
.chreiber in Pren..en z...lDmensebr."ht "ei; alleill die weit
litern IlAnd5cbriften des ß1ASdEtb. Recht. A. n. 11. haben
iih..rall, lind nonlentli"b nuch in den CApileln 12. 11. 13. des
fiinlten IInch., .,aU der Worte: Ilyrnf ."reelle wir
.cheppen ..-on deme Colmen vor e,-n recb., die ur-
.priinslicbe Lea.rt: H,-rnf 'I\reche wir .cheppeu IZII
Ieydeborl vor eTa rec"'. nnd die.e LesArt hAt ,0SAr
die ersl i.. 15. Jah
h. se(ertiBte IlAud..cbr. C. beib......I"....
'Wirkliche Urtheile des kulm. I:Icbiippeu8ericbts "illd ill\ lilie"
kul... Recht .icb. 8Othalt...
fi
>>>
202
Einleitung.
theilsflprUche wurden oh:16 Zweifel nach lind nach, wie
sie ergingen. in daR Gerichtsbuch des Schöppellstubl ll
eingetragen, und aus diez:!er Quelle sind nachbel', wie
siel. wold mit Gewissheit annehmen Uisst, tbeils die
Rechtsbelehrungen, welche der Schöppenstuhl in den
Jahr('n 1201 u. 1295 der Stadt Bl'eslau. und im Jahre
1304 der Stadt Giirlitz ertheilt hat, 2) theils die 1111-
tel' dem Namen des J.\Iagrleburgischell Schöppenrechts
bekanute, im Jahre I
U4 in Preussen etwas veränderto
Rechtssammluug, S) welche nun den Titel deli :Kulmi-
schen Rechts erhielt, llnd endlicb die sogenannten .Mag-
deburgi.ichell Fragen und Anworten 4 ) geschöpft. Hier.
I nach müsste (lie S'I1.«che des alten Kulmischen Rechts
.mi
der der klllssischen Dichter der l\,liunesä!1gerzeit
bereinslimmen und würde von dieser wesentlicb nur
durch die Verscbiellenbeit der Gegenst1indo uud ihl'er
Bebamllung und durch die der
elichtssprache eigeon-
thümlicbeh Ausdriickc uml Redensarten abweichen.
Beides ist allerdings der I';all. aber dadurch alle;n uu-
terschcidet6ic
kcinCJt1
g
,,
i.
.
pra
lC des Kulm. RecMs
Vi)ß dC'r der l\Imnesiiiiger, lhe Sprache selbst batte sich
inzwischen merklieb veriiudert, und dieses Rl'chtshuch
liefert daher eiu ClJc\1 so umJi.lssendes ulli treu es Biltl
\ ,'on dem Z'Ultallllc .ul-Serer Sprache in Je1' zweiten
Hä1jie (Ies vieruhcl,ten .md im A"!UllgC (l
s Jutif-
r.ehel,ten Jultrlllll,ift'rtJf, Das K. R. ist reicb an Aus-
drücken und Formeu, welche wir in den I\1innes
lIgl'rn
flicht antreflclI, und' die!!! 1311n nicht befremd"n, -weil
lIich die \Virl;:r;amkeit der Gerichte über alle V ('rhält.
nisse des biirgerlichell und gest
lIigell Lebens verbreitet.
und weil' deshalll ihl'e Eutscbt'idungen. selbRt wenn ",ie,
wie die im K. R. enthaltenen Urtheilssprüclle, 11108
2) .ALgedruckt in: dill olle l\Inw1ebnrgiscbe lind IInllisclle Rec'"
On E. Tb. GRUpP, Uresl. JX
6. IS. 2:.!9 11. :,!(j!)
8) SibLe des Prof. C. O. Jlollleyer's Yel'zeicbui5 deubeher
Recht_bücher des 1\1iuelahers 11. ihrer lInudsclu-ifl«u., Herl.
1836 8. 16.
&) AbJllldrnclr.t in den ZoheJsr.hen Allsgaben des Saclasen5piegeb.
unter andern, Leipz. 1569. 11. .a75. .
--4
>>>
.
Einleitung.
203
)
)
I
Rf'f'Lt;::grundsHtze feststellen, flich dabei
icl"r Ausdt"lIcke
'!('rli"nen müssen, von \velchen der Dichter nicbt im-
111"1' (;"hrauch machen kann. Indcl!Isen 1fahlten' die
8tlnv1il)i..chcn Dichter fast durch",('
Ereignisse, Sitten,
GClVohnht'itf'n und Getlihle des wirklichen Lebens zum
G"-gf'n!'t:mde ih'ter Dichtungen, dadurch nlihet"ten sie sieb
tl.,1' SllracJie des Volks, und ihre McishmverJro hleten
fle,.;'utlb hinreichenden Stofl' zu Vergleichung!'n. Die
Rprn"JJ(} 'derUrtheilssprlichc musfilte, bei der l\Iannich-
talfikeitihtcr Ge
enlStände, noth\Velldig, wenn gloich
w('nl
!'t" geLild'f't, prosaiRcher und in manehf'r' Hin8icht
ei'il
('iti
, "(loch:'I.. anderer Hinsicht wieder reichet" ulld
f'igl'nthilitlJichcr 'scin, 'als die der Dichtet jeher Zeit.
Es IIchf'int:nicllt unwichtig für die
sthlchta ulIRerer
SI\t-achl'; (licBt! hi
1re'r wol zu wenigbeachtctf'n Elgen-
thürnlichkciteh der 'Spra-che des Kulm. RechtS, 'durch
'1 f'rglcic;hung''lJJiit den' klassischen Dichtern' dpr Hotlen-
"iR1Iff'nzeit, .- he
"ders 'mit dem !"ihe
un
nliede, mit
ßlYIll'rit'lR' Edtlstelrt ' und, selbst mit des' letzt('n M
ne:.:'
"ihl
erfl; Rddolf
'Ibn Montfort Barlaam und' JeRapl
,
Jlcrvot2iuht'bet1' 't1'T1d; 1ns'. Klat"e' zu sdzim; ui)(i dif;
n
Z,,'ick' habeR, misSe\' dem '\\1iJrterboche';) (Ue. ;"Rcb
)1-S
g('ndt'n 'I!pt'achtit'betl B
rkung
n, fiel' .dI'kA :ZII"am 4
IlietJ'fl;tething . haftpfsäclIlIcb ftliIt RechtRchrcitntng. W ort 4
biltlnng uud Satzbildung oder Styl Rlkbtcht f;ehom-
nien Ist': .' 1-- ,d d', \ '\-wa ,,\.) ,b,n Iy;,.
8
111 :1 ;,. R
.
:b t s chreib
(
g." " ....
Srlum der erste Blick 111 (len VOl'8tebendea, Tf'xt
des Kul",. Recbts 'ergleht,' welche zuhlreiche Vel'8chle
df'nhl.oib:n binsichtIJ' det" Rec1Jtschrcibun
dll:rill b(!rschf'D;
"'iufig wird dal!lselbe Wflrf in denu!Clben,Caritf!t, ja in
d..mselben Satze verschiede 11
sdlt"ieLen. Ein 'J'beil
dieser Uugleichhciten rührt freilich davon her, dUM bei
eIer" jl'btigl'n AURgahe nicht rine einreine Handschrift,
liIolltlp.rn dcr('1l Ineb)"('re bfmntzt,w&rden; aber keine ('iR-
p.i
.. H81111!'ch1'ifi bleibt in d('r Rechtschreibung sich lSelhtlt
ll'i('h, jc'dn 'Ah
'Chreiber der damaligen Zeit hielt IiIl,ch
hinliicht", dcr Hechtllchrcihllng rur ungebunden. und er
,
i'
,-
,
t
r
r
.
1t
>>>
204
Eluleltullg.
.
('rlaobte ..tch darin vlclfachf', .hcils laOfI..ch8ftliche theils
rf!in willkürliche Ahwcichun
f'n von dem ursprüuglichen
"j'ede t wodurch denn notlnvf'ndi
das Eigenthüßlliche
der ältern Schreibnrt verwischt ",erden musste. Des.
Laib I
st sich da8 Alter df'r einzel lien , im K. R. ge-
sammelten Urthf'ile d"8 l\Jagdeb. Sclliippeustuhls bl08
aus der RcchtschreihulI
nicht lUehr mit Sicherheit be.
urtheilen. Vie Haudt'lchrinClI A. und B. deli Magdeb.
Schiil'lIenreehts, welcllt's letztt're in Preu88en, Dur in
eilllgen wcnigen Punkten ab
eälldert, unter dem Titel
des .Kulm. Uechts bei den Gerichten zur Anweudung
knm, 8chf'iuen in PreuRsen f!'clbst verfertigt zu sein, uud
hiebei ma!r die 111 Preu"8f'1I damals, übliche Rechtschrei-
IJUug fl;roll4sen Einfluf!'s
CWOIIllf'n haben. Am meiste..
trug "h,'r ohne Zweilcl die(Jllltchb,amkeit, der I.eichtsinp
lIud t1it' UnwiH8enheit der Abschreiber zur VervielfIJlti-
p;Ullg der Lesarten bei, womn die Anmerkungen unter
atem Texte zahlreiche lleill'vif'lf' enthalten; da jedoch
die laaul,tsiieh'ich benutzte 11 Handschriften bis auf die
mit (;. I.tezeiclmett: aUII dem funlZehellten Jahrhundert,
von der l\Iitte bis gege
Elldc des vierzehenten augefer"
tigt sind, so ergiebt sich au" ihnen die in di
m Zeit-
raume iO, Deuteclaland und iD8ltesoudere in Preusseu
flhlich geweaene Recbtl!lchr
ibung; und 'viI' bemerken
darUbf'r .'
getldo.. , , ,
\\'ns zuvörderst die BIl{;"Ltllben betrifft, 80 wurde
der Selllf!'tlauter a zwar 8choll hin IUId wieder in frÜ.
herer Zeit, bf'80nders aher A'('A'f'n Ende d
8 -rierzehentf'n
amI im AttIa. de8 flln.ichellUm lührlm$derts', häufig
mit dcm 0 vel'tauschf; matll tllltach ulid sellrieb gObe
(Matbe, IV, 18., 19.), 1111,. (V. 36., Haatr), IlOt (111. 54.,
Imt), 108m, feMe", (11. 8., 11. 38.,. laliliclI). mag (U.
89., 11. 72., ma
, Blustverwaodter);, in wlcl,ir 'lWIIIe,
(f1IlI
) (IV. 32.; ill solchem Mause), 1WCl, (11. 40., nach).
ochtt!, (111. 37., dic Acht), rot (I. 1., der Uath, Magi.
IItrat), ratlllfln (I. a.. der &th0l81.0), sogl"1l (V. 19.,sa.
hen), BCI"
f (IV. 56., Scha'), 3trt!/en (11, 7., fltra'clI).
wtire (V. tn., u'ahr.) u. a. w. - da die Hand"chriften
ltiI)rin nivht .. . ciastimJDe-D, 80 echeint jcder AluIcbrei-
>>>
F' nleitult
()IS-
ber der l\llmdl\rt "einer Gegend gefolgt m 8ein, , tP.
r
im Nib.L., iIlIJQnn'ir,s' Edclstein alldiIlRmlolp!v.JUont",:.
fort'lJ Barlaa1ll uOIl Josapha/. iindet man diese Ver_
wechRelung selteo oder uie; deoll do und da geböreD
nicht hieher, weil beide 'Vörter, sow.ol bei den MiD
,
lIe8ängern, (
ib. L. 60J6.) als im Sachsen- u. Schw1\-
benspicgel, einen verschiedentn Sinn habe.n., "
na!,regen verwanllelte sich Ruch zuweilen das 0 ia
G, man schrieb a"e (IV. 2., ohoe), ab, "p, (llI. .Il
ob.) adir (oder) u. 1;1. w. : ' .
Der Bucbstab e, sowobl scharl als gedehnt, blieb
wie frUher Jer Umlaut des a:, cleger (Kläger).: eese
(Aexte), echten (ächten), hende (Hände), jerlich Gättr.
lich) , siege (SchUigc), l
e (111. H." Länge), ,steh:
(Städte), lest (n.
2., läI!I!1t), 8H'lIlich{lII. -19., mällDlicb)
lInd vertrat sogar zuweilen die Stf'Ue un8ers ü:' k,ffe(
(IV. 51., Löftel), tzlt'elf, (V. 49., zwölf). In eirtigen WtiJ;
tern diente dieser Buchstab blQ88 zur VerlängeruQg deB
i, bcsouders im Nih. L., a. ß. in, die, li4en, JIie (Nib.
L.385H), hie (hier, Nib. L. H5:l7.),. \I
(Nb. L. 8539.),
wo nach Ausweis des Sylbenm¥a,lse8' !la8 , oftenbar
nicht aU8ge8proc;hen wurde. bu K.. U. hab
nur diq
Thorner und Berliner Handschriften das, ie. i
tJqa. übri,
lenvertritt das !I ihre Stelle. . Auch vnde (u
d) wur4
oft geschrieben, aber das e war stumm. .'
, Der Selbstlauter i
ar in der Ausspmchc oft vom
e, nicht deutlich zu Ullter5cheideu; mall schrieb daher
vndir (10. 17., uotor), nehir (I. 15., näher), lag-" tl1lde
'ftachtis (111. 20., bei Tage u. Nacbt), wasn,. (V. '11.. WafI.
lIer), gotis (11. ts3., Gottes),
wutir, ,ir (111. 45.). ir-
heben u. ir.la
en u. 11. w. Im Nil,. L,. u. überhaupt
bill zum 13. lahrhulldcrt herrschte iD solche,. Wiirtcrp'
das e vor, im 14. lahrbundert ging das e in i übe,.
bis es im fuufzehenten wieder mebr
em e I)lqt
macht,
In der Hand8cbrift A. au,'i dem Anfange iJder. I!er .l\liUe
des 14. lahrhunderts finrlet 1!ich dail i statt e, srlt(!B,
in der H"'chr. C. aus dem 15. lahrb. ist ..". hlL1Ifig
r,
aber iQ df'r Rerlinf'r vnn 1394 lautet besonders die
unbestimmte Zeit und da8 lejdcDde tlittclwort fas
&
(
>>>
206
Einleitung:
gclinllsslg nuf i: gebi,,
g
lfWclirt '(111. .H.)', 1r"Mit (I.
3.),' brgobit (IV. 82.), brcla
t (11. I) 1.,- Ir. t:lO.)., d ,i
Schon im Nib. L. war der Bllchsfab i nicht immc
r
Selbstlauter, er wurd'e' in' tagen, io","", ielu!n; im. Ai-
herlich als j ausgesprochen. In mehreren Hartd8chrif
'
ten des K. R's. vertritt ,dag y die Stelle' des j: !lN.er,'
!Jar, !}op;unt, (111. 12
);); doch brauchte milD' au...h I!thon
das j selbr;tt,' betjonders finri('t sICh dasselbe in di!r Thflr-
n
r und Berliner Handsch\"ift Mnli
l'r:-"jll"r.r.,.t)"'l1I"' ja,,}'
jo, bald als grosser, bald als Idelrler Bncbstah, währcnll'
die tlhrigen Handscbriften ('in' i oder !J hahen.'
, '. Der ßuchstab y.. vrrtrit,f ilhe
nnpt in derj Halid;.
schnftei1 des K. R's. die Stelle des I, bef.londers des !;e-
dehnten, jedoch ohne' bestin'IWltf'" Regel, 'flJlglicb fa8
ganz willkUrlich. 'Nur'einig,e Würh-r dtlldet('tI kein y,IIIRn
I'Ichrieb fast imme't
'geht (V; 5\1.), ,richtcio (11. 3t?);
wissrlltlicft (111. 50.)' .. ....... ,
4 c "" ..1 Ci. I'
Iagegen nahm das' y nicht selt
n die Stelle de8
ein, u. diCB scheint zu Ileweiscn; da
8 es such alg
weiches g ansgf!@lprf1chen wurde
!jellsnJ '(gi-ges
en, IIt
80.), 1001)'1 (V. 17., Wagen.), gese", (V. 10., 49.;'geMogt),
fi'eyne (111. 3
", wegen),;"
c10'J" (11. 4
., beklageri), k..
,ly
(IV. 108., I
dige), '''"-'l' (11. 29. Nage.», a"
rrrlJt
(V. 56., angelegt),'vo,yt, (\T.'fS6,. Vogt), 3(!,yn
(V. 23.
8. 9., sf'gnen). I, " , 0
, 'Der \Selbstlauter 0 verdrUngte im 14. u. 1ft lahr-
hundert In ..Inigen Wilrtern den Anfan
btlchstah 'IJ. u
it; Wo dae Nib. L. ,in üh,,'
'(382) das ;ib,.le (91!4) u.
flher (1042) {'in deutliches' ii, In tlt'lOllb (NitJ. L. 680),
..rliHgr (Nib. L. 698),' ein u hat, liuden diel!le Würter
Im K. R. Obil (V. 58.), 6bir; (111. 73.), m-lop (11. i6.)
tt. orlMIg'r oder orlo!J (V. 24.) UR!!! im Mb. L. den Zeit.
\vllrtcm vorgesetzte Vtrwort t'er-, h('i
@lt im K. R. in atl('n
Hand
chrlfuon VOf'.;' wie t'or
e1i!e" (111.135., im Nih.I.:
t,"
,.ltnr,' 92HI), vorl'}s,.", vor7usm, to(W10f'n, (V. 61.;
Inl Nb. L. t'erliesetI
632.,1215), sich «mltrjssen (V.
43., im Nib. L. 3kh ver",rt:.Zt'1I, 482.) u. 8. 'W.
Endlich Wbr I d
r i ß"ch
tab v schnn in trlihrrer
Z
if, u. ebriso' ".eh im vierzeben ' lährhun'tlf:tt lfm\'ohl
>>>
'nleltung.
Selbstlnuter (u) als Mitlauter (tl), In beiden Fltllen wurd.,
im Anfange des \Vorts 1.! ge8cbrieben, wogegen in der
l\1itte u. am Endo ein., stand, Ynfure (V. 49.), vei
(IV.92.). vrs (nuss), vwir (euer). Doch wurde diesel'
Gl'undsatz keineflwp.gos folgerecht durchgeführt. vielmehr
kommen in den Handschriften bäufige Aus namen vor,
besondors fangen in der Berliner viele Worte mitu an,
und statt des u stehet in der Mitte ein v.
b. Verdoppelte Selbstlauter.
Blosso Verdoppelung desselben Selbstlauters, nur
zum Zw.ecke seiner Verlängerung oder Debnung (00,
f!e, (0) war bis in den Anfang des 16. labrhunderts
nicht üblich.. .die Verlängerung wurde anfangs durch
Accente bezeichnet, welche aber schon sehr bald aU8-
Ser Gebrauch kamen; man schrieb ganz einfacb MY,
qual, IJelc, (Haar. Quaal, Seele).
I c. Zusammengesetzte Selbstlauter.
aUe dieser in den ersten Jabrhunderten 1Inllerer Zeit-
rechnung aus dem lateinischen in unsere Schriftsprache
iiborgallgene Doppelvokal war im neunten lahrhundert
in Vergessenheit gerathen (Gri,mIJ's Gr. I. S. 110) u. man
schrieb dafiir Oll, folglich ollc-'h, ollKe (auch. Auge). Im
Nib. L.. in Boneriu.s Erlebstein u. in andern Gedichten
an,,; dem Zeitalter der Hohenstaufen steht damr ii .Diese
Schreibart kam aber im 13. Jahrhundert ausser Gebrallch,
und der Sachsenspiegel, der Schwabenspiegel, die Mag-
delmrgilScb{'n RcchtsbelelJl'ungen von 1261 u. 1304, u.
81immtliche HandsclJl'iften des K.lrs. haben daßir durch-
Weg Oll. Gegen En.le des 14. u. im Anfange des 15.
Jahrhunderts bebauptete die Schreibart au nach u. nach
wieder ihr Recht. u. die 'l'horner. bosondeJ'8 aber
ie
Berliner Handschrift gebrauchen lIehr häufig OU, wo dio
tibrigen Handschriften noch ou haben, in vrauwen (01,
10.). obe gel'OIlbit (111. 1:33.). u. s. f.
ei, I'.'h iu bairiscber l\lundart ai u. auch so aus-
gC8procbeu. hatte in der l\liuDesiiugerzcit u. bis zum An-
fange,lk!'! 16. Jahrhunderts einen weit besclniinktC'I'D
Gebrauch al.. j,!b,t, u. ulIsere SlJracho hat dureh Eiu-
fübrung dcs Obersäcbsi$claen u. :Bairischen Dop 101\'0-
>>>
268
Ei nleitnng.
kaIs' an Wohl1aut nic'" gewonnen. Bl.'sonders lautrten
die 8
oft vorkommeuden Fürwörter mein, dein, sein
bis dahin m!)
, d!Jn, 8!Jn. Ferner schri...b u. sprach
llJan sin oder S!J": (ess
)
lljp (Leih), uYl' (Weib), tzyt
(Zeit). b
y.f- (ergreifen, antreftfm), sn!)d,.n (schnei-
-den), t'!Jlr-I' (re!ten), ysen (Eisen). Mehrere Wörter lit-
ten jedoch diesf' Vereinrachuug nicht, man sprach: we:!Jse
(orp"anJI.I
), "dse (it"), b
'J,le (01116,,), "rbrit (labor),
lre:yn (
ullus), ey-" (Artikel u. Zahlwort), elJt (jura-
lllnatllm), "e!J'en
(baar bezahlen), IU
'1s!Jen (al'PrDure),
Im (dolor), lrite" (ducer
), fM!J1'r!Jt (fall!lcher Eid),
m(i
ett, meister, ftri
e". fte!/", sc
ei,lr", lJcAritl, lJte!j'"
-vrich, (Iimidus), ..ril, wI''1ne-n, uicA_, u. s. w.
eu findet sich wed('r in den schwäbischen Dichtern,
,noch im Sachs. u. Schw. Sp., u. eben so wenig im K. lt.;
nur im Nib. L. nn44.) kommt vrofllle, vrrtlde u. so-
gar der drdfach
Vokal ..,."er,de odert.,.öide (die Freu-
de) vor. Heu t eheisst im Nib. L. hint
.
iu kommt als D0l'peh'okal in den I!Ichwäbischen
Dichtern, namentlich im Nib. L. häufig, dagegen im Ssp.
u. Schw. Sp. nur seltf'n, im K. It. gar nicht vor. Nach
f'lI1l d,.,' 1/";:.",,. (Nih. L. S. Ln.) wurde er wic unser
eu, ausgl'
prochen, sclnverlich galt dies aber in solcher
AII
,'meinhl'it, 1''' sehl'int vielm.
hr, dass das u hiuter i
oft hlolls zur Verlän
l'rung odl'r Dehnuug des i, oder
zur n(,zl'ichulIug de
Uml,autl!l llil'ute u. folglich I!Itumm
war oder ;i ausgeflprochl'n wurdl'. Es i
t nicht glaub-
läd., d:I"(I nmn ,Uu (deu Artikel die) dl!U au
gesprochen
habe. Im K. R. steht dalür regelnliissig u oeler ;i, man
s('hrieb Ifllr od,'r li;I,'. (Jl'herh:mpt war der Doppel-
vokal ,u, weni
tcn8 in OblJr..ach
en wol nur dann Ublicf.,
wenn er wirklich wie I!U lan'ete; daher fiuden wir in
dcr Recht",hclelaruug des l\lagd. Scbilppcn
tuhl8 von
1:261 (OutlIJP'. l\Iagd. Recht S. 230) ,twar grtt.iu
e
(Zl'u
e), di"l#:li"t
«(;erichMelltc) 11. Hut,.,. (Iällten)
aber keiuI'swegll diu tlir die. N'ur im K.I ;R. (111. 1
7.
u. 130.) ist die alte, in BOIler-jus Edelstein ort vorkom-
mende Schreibart dv u. ,1" (die) iu dem Satze du wal-
Jir;e lI!I beibehalten. weil de.u Abschreiber wul die gana.,
>>>
E i'1I1 b:it 11 h g: W9
t-;tJIlc"\invcrsHimllllJh War. In dC'\- U('('bts'b":IC'h"trng '\"OD
1,304
(JlrtIPP 'cben
\lJst S., '269;)' 'Schraueht der
a""d; Sch!illll'ell
tfll,I
b8t in ',}c-n 'Yl7rtC'l'tI, in \veicbc'n
I't ttshe'r -nls er
'ttdtuftct hatte, statt j
nC'!II 'DoPI)('I,'o-
kitls den Umlaut 'ü: gelziige, tlillg/ii.tc, lrite".,
Wll He-
W«fls'c, dass irt jetzt
C'hon veraltet w:tr.'
!to ist "ehr veJ8chieden von 011, dem'Usch
int da
() bloss zur Y erl1illgC'rnng allgehiin
zu sein, u. wurde folg-
I1c" '.urz o'd't'!rghr riic'tIt lIusgci!lptochen. Im
Ib. I..u. atadcrtl
gtcl('hzeitigbh Sthrif\f'n wurde '110
I,.icll on dUI'('h ein
o Tft1tr dem u bezt!ichnet, u. n:tctt v. d. Hogen (Nib. L.
8.
!l5.) clIen so nie n'och jetzt in der Schweiz 11. in
flirnl
n 'in mtmter, 'gftfJf, '81110",1, als Doppellaut aus-
ge"})rb'cftf'n. -Dal!ls diesc' BeZeichnung eiuer "Ioss land
chaftlichf'n l\lundart 'H
i (}ct allgemcillf'1I AushiMuIIg
nnserer 'BI''rftclrc Im 13. I:rhrhulldf'rt nu
ser (';ehrat.('h
kam;' it;t bb'reits vOl'hh. ullt...r -art bonl('rkt, 'doch 'elItMIt
die H
\tr. A. Mch cinige \Vi\r.tcr, In wel('hen iiher dpffi
11 ein "lriHer Kr('is
tf'ht, tim das flO zU h('zeichnen.
(IV. 100., IV. 110.)" Eben so'Nib. L. gri\$8CII g'J'ÜZC/I
(grll.b"sen) 58t;, '41;2. " -
, cI.-" tJ mla u t'c.
a Inntetc, wie ohti1'hemerkt, um in
, 0 in e oder
(1, t! -0: i h1i('ben un\"f'rlindcrt; uhfor 1t bl'kll1n dl'n Um-
Inut iJ, jr,loch t/nr scltC'n. cs hli(.b Ii('ht!r lIm'erli'lIlt
rt.
])a!!l Nh. ).. h:.t ,1f'n lJmlnut '
('hr h1illfi
, Rf'lt(,\ll'r die
I-Iandl'ichrllten A., B. \1. 'Th., nber elie UI'I'I. t-Iatlll"ctlrlft
ha-t 'liil C (111.
(), fJe1riimell (111. J 28., 111. 13fi.), ,';;",ell
(
JmnC'n, IV
mt.), wlit't'till \h'den iilfrigl'lI Halllbchrif.
teTt' dills ('infaellf' 't st.'ht.' Nur die Hanclsl'h..iI1 e hat
daftlt' YrllJ11len, dage
cn kommt in der "He..!. Ha\ldsch,'ift
liin (mo 137.) u. t'Ji$ "br, wo das e über cll'lII Jt ci-
@I'ntlich \I f' h e n dCJlI81'Ibcn stehe 11 sollte, 'f1trtl, ,."eit,-
das e war folglich "tllll1111 U. dif'nff' lIur zur 1 kt.u\mg dcs'n.
e. 'l\HtlatIt('r «(
01l8ollallfell.)
b war Uinlaut \"on I': TIn', gap (1Il. 13:J.j, 1,egobm
(IV. 10. 50.), das 'wil' (IV. 2.), ,lern wille (W. 51 ).,
Hinter rn waren b \1. P
bnnm, hu Iwmfllle (11. 74.
'l
lil!llitnen J; 1lmlre X-um) in iiiiheret Zeit 1mil,i, \\ urJe im
::l7
>>>
!10
Einleitung.
Mtttclatter vmbe geschrieben u. ".. aU8ge
prochen, aber
rst im 14. lahrhundert sah nlan das Nutzlose eiuc.'
solchen Consonantenhliufung ein, u. die bessern Hand-
schriften des K. R's haben meistentheils vmme statt
"",be. Im 16. u. 17. bis zum Anfange des 18. luhr-
hunderts kam mit nndern Abgeschmacktheiteo. auch
a8
,,11,6 wieder in Gebrauch.
..
I
I I
1
Die lateinische Sprache hat kein 1:, u. weser Bueh
stab war daher auch in den deut8chen Schriften des
Mittelalters, zwar nicht, unbekannt, denn er, kommt schou
im Otifried vor, aber doch !lelten. In der MaId. Rechts-
belehrung von 1261 fiuden wir wilkure, lrouJ
rn.epa-
I:ouf, A-umt't, 1roken, A-uni''1,'e. Das :Nib. L. hat kein
1:, die Stelle desselben vertritt das eh, welches auch
in der angefllhrten Rechtsbelehrung noch hin u. wieder
vorkommt, march (
2.), cbollt (
44.). Sonst hatte
das c1
im Nib. L. und überall zugleich die GeUung
des scharf al'lpirirten 1
: in der &edachten Rechtsbeleh.
, rung selbst dea g: tach, (
44.), mach (
47.), KetUldi.
(G.
1.). Seltener hat das K. R. statt des k ein eh:
gftlJUrcllt (IV. 50. 51.) Spiterhin finden wir statt des
k das c, w,elches zuweilen selbst dann wie k au.sgcspro-
chen wurde, wenn e, i, y oder ;; folgte:, willecii,.t1
(
56.). Um die Mitte des 13. lahrhuudertli wurllo
zwar das k gebräuchlicher, aber wal nur in denjeniger.
Klöstern, df'ren Mönche sich mit Abschreibeu griechi-
scher Klassiker abgaben. Im K. R. lautete noch iu ei-
nigen 'Vörtr.rn ch wie k, z. B. tÜlchelachen, deckelacbet',
19lo chelt (IV."51.). Diese Form hatsich, wenn ein. folgt,
selb!'t bis auf unser(' Zeit erhalten, denn ch lautet noch
jetzt wie k ir. den 'Vörtern Sachsen, AchslJ, A£'1.lIel,
wacLen, Lachs, Lucm, PII
lu, u.!'I.w.
ieser Buchiitalt
verdrHngte auch i.n 15. lahrhundert das c noch nicht
ganz, ßlan findet im K. R. ..o
h c0"'P-", dagcn, clt'gcrl
cl,",,.,,. Das ck illit zwar weder in der Reclltsbelehrun
"00 1261, noch im K. R. häufig, doch kommt es in
beiden vor. (t,ngcl"cT.:e
51. IV. 49.), ht'ckt'''c (
5H.
IV. 47.), u. io. cr ckebw- (lJI. 129.). deck 1"-
>>>
I"
,
Elule Uung. I 211
"
eA
1I (IV.
t.). 1wucl-e (V.,7.). UcbrtgenS lautctc c u.
k um io' g: iuftc, illl'
, kOOll1lg, k(munge!l.
, d war Umlaut von t: pjerde von plert, laende von
Aant, i geltlen von gelt, der tot, de!l tode!l" Irer Wirt,
i!J"werdna, d!J _chult
dl} .chulde. Dieser Buchstab
wurde 'hä'ufig dem Vorworte ir (unscnn er)vorgesetzt:
ilirlo.be1l, d,irlci&se-n, dirhebe-n, dirholetr.
Auch der BiIcbstab f war vor dem 13. JahrhuDdert, ,
weh\'gleich bekannt, doch wenig, im Gebrauch, IItatt se,l-
ller &edieDte man sich d,cs v u. zuweilen des pl.. Be-'
lIomlers schrieb man pA oder f gern am Anfange u. am
Ende 'des'Worts, u. wenn u oder ü unmittelbar folgte:
p,1.c,ta; , 'p'Ae-n"i"g, 'Cafttplt, pllllphe (Br.
22.). pher"
(G",
'47.), phlege1l '(? 39.). Spitterbin wurde das.f
allgemeiner, jedoch nicht bei aUen Abschreibern. Der
$acbsen.p. U,' das K. R. bedienten sich des f noch sehr
Irparsam. am: Ende des Worts aber nut im er!iltcn Falle,
im zweiten u. in der Mehrheit hmtete das f gewöJjrl-
lich .pm tn' tJ: Aof, laove" doch nicht hnmer (IV. 8.) -
. 'I ')Jer Buchstab A diente, wie Doch jetzt, zur Be-
zdc11nulIg der einfachen A!piration, bis Ende des 13.
Juhrh,1inderts ,drUckte er aber auch die scbarfe Aspi-
ration aus u', lautete folglich wie unser jetzigcs cl.. Im
Nib. L. u', im Sachsenspiegel ist
ies Doch rcgelmUssig
der Fall, abcr im 14. laluhunded hatte das eh bereitli
das teicht zu Verwechselungen u. l\Iisver8tiindnissell
fUhretide, stark aspirirte A ,-erdrängf, u. die Handschrif-
tcn des K. R's enthalten davon keine Spur.
Uehrigcns diente das A noch in mehrercn Handschrif-
ten de. K. R.'s zur Trennung von Vocalen, gleich dem g
11. w, ohne 8U!"gesprochen zu werden, stehen u. stein,
t
, tv1aen (111. 150.), der neste, ftelaeBle (IV. 12.) ,
Dns q eritbien auch im Mittelalter immer nur In
Begleitung dcs u oder w, wurde abcr bald wic k (Cl''"''''
fJweme), bald wie kw ausge(;prochell, qwal.
r ging scbon im Nih. I... zuweilcn in _ über: t'er-
'..'I,rft, 1r!Jse-n. So auch im K. R.
Shttt rlelf It liebtc man am Emlo des 'V ortes das
&, IIC8om1crll in dem Artikel u. Bindeworte dall, ,,"ei.
>>>
21
Eh.ll
ihfU (t.
«;he
b. deI' Th. Ham1f;chriR .ei
,..Jlf
i
QZ
11p
.
Derl. aber Jqs gcschricbcl'. i8t, Qati:y, J.allt
tc
IW.t,C\
I\ciucr jcizigco GcI,tulIS', iUI, 1\i\l. -'r1
4
aI!\
aher
im K. Uo.,
nd(,1J sicb d
\'I'J}..'n
11' \Y('pi
cl ,t
f;,ilJ
el.to:
Spuren. Du: ]jorl. l;Ia'Jd..t:h
,U SM
\
t I
. 1f.,:U. 'b,
.
1:$0. V
$;;e
"
i
,, ThoPlel' U.' .7:r'?,-frfY
-lij die Icrflte,r
'I1IUSZell' (IV. 40:), 10..,.,1,. (lti.:W.ra, I". 50.), u
lOZGt',t:. (l
,
sen, IV, 27), wofiiJ: die, i11JJ:4Nn .1t"';St;'!.f, .Jaal/,elJ. tI
, Seil als
isch laut WUfllt; f.
f, ,1, '!'", 11,
,g
rq ver-
lJIi
dc'
, man sl,rach u. 6ChficJl: s?ugt;
/e
N, s.
lJi(".TflKr(1i4.
B/Jl'ilt;r_ SJll'!Yl'tl
, s.zvel'f, Sl(Jt:
l
/'.. i " . ",
, . w bG
tarlCl dgclJtli.ch
uH
Wf'
1 v-\. was
L.e
,
n y'er
{
wcc).,:;clulIgcn' IIIjt, "I' +\n
8. K
,.. .:s? w/nen ,d'.c,A"'
.
ßCJucibcr zwcilclbaft, ,was unter. .gf:t1Ill'e oder, gewr
4'cvll1't') zu yer
(diclJ' 6
i,:
, .
,;1114c
tcu dar
8.".er7.
'
1,1', {;'cwej'c. . U
.
3,d)!:tOIJ!':IIJ
1 Ilat.: Jlul', "',tlll 8'
g,er
t'e O. q
.) ,n., (;il
'
ucr cr,kl
.rt _ \
,ctj. Ir
t, mit
t'l'h
"..
l!?"W;PWu"f0
:
u
cit:;b,rlipljt
.:I.i'" r cJl
8..tp
u
:1',
,,,
ungi
zweJ lIe
fn.f!!"qlld
r 'ttcll,C.II()"
ß
8.
WC!, q"
e V
I"J
rl!u
cuumcJl
c'l'.\1zt('U, V qk:JJ ZI\,Uil,t(J
'sp;hl(il
""
n¥lI\
rlCb
"rOllll..'C (fi:.IU, 111., 3
J" d
'p W\l
, bier ,st'u\lI1J...., '.NW1t
tI
K
nu:t1c- iH' f;loldlCUI I:¥
I£:".zu.J; rre
""lUlIg yon:'zwei'
lokalcu gd,raucM, 'lj.c
f
riitigtßf,,'e(,le i,i ßQllCr;Hs'
J;:cJe
teill (S., ,40:5.)
,mau E?'cbrieb
#C-'iger "(Z"'clqf) '
,.i{!,'Cllf, Vif/ll
(Feillil
f111
g war stl¥UIJ
' 'lilI, .
'.t;{.
(V. W.) JmIIC,! einiQQ IJaQtl",.d
J'ift
.: ,
I'.
O¥
f:
', t
r:
crc: llcl' .11U1
'{'1:, W u. q
'
',d, ;;!.1If.
b'cr! stnlll.I
i '.. ,;.;
Ei1i1lic'h ImLc),I,i sta
t,,4p
-Ji
c 1I.
1I9
clll'in('1I des,
. Ifs ,
lst lihcrn'L /::'.Jl1t'r ci, cI,;r g
s.ch.rif
rl
nllc
8tab'
l.!i,,;8,
si
h, al
cr. l,licht dcu9i
'I!
.J'
c.'Yl
n" -',!
: J.a,m eben
"9
l1t (,::' ,/!)
,
z g;e,\c.
CII ,v(,I'
11'Jl..... . - .
· EillC. Vcr
';J'I'c1U1..g (Xc\, l\1 iUa utC'! filJl1c:'t Jnl\n vOll'
,-0:- .i,P.ldf e (alcf.J.
. !
7.)
\'O
I '
,Y' i:n/!
,Yc nlI, 13.0.), \'OIi
7i ID, ullt:,. \'QIJ mll' 111 .'II,mt', \'QIJ ,
. 1
1 WBllnt', v.ou tf.
ih cl t(.u'o, 'cllf'w.uso Doch \V3,f ('ic
c Gcmination wc-
nig hf'ljd,t iJ
' tla(wr sdtcn..
'. \'''
ZUlU Schhi
s noch foJgel\ll
ßemer!,:.in$('n.
Dic Hallllt;I)
lrj.rtl,!q f\
J;I K. R's 'ellthal,h'n z\var eini
e
b k i
.. ,!,
1IJr;t,:./I,,.i"'tW: I\/Jq
ZUIII, Öfl
I,¥.Ii
jell
brauchel
-41
>>>
iQlfH,\Pr
'
\
'ltmentlic}l "cl..cl
.
"hfAA. bqti.mptt- wn:lfA
Ilin- '
ich,fl;l ('C
lc!ltJil\
i1
WIC iwew,J 'fu
J. d,ürn
"0 ....
lIcbr
"I\
n 'tid.
h
yi
'ul.
,';f.'
i.ri
'_iIc
ii
Z.aI,l,,--,]U
(iJ,d
t
in 1ff }v.ird
.J; t;t.{ilrt."ik" i'
ä', '\
('ur, ,A
r, dt'1:, .
" acl' t'U.r; aJ.ir.... "" a}ll,
Pct'f, t'\cs"iY C?
t
ti,!Jcr dCllu;(:lh
n ,q\n
,
tri.
('I,i,t "t, JI!W
1&[gr
" Ica
ben]. vö s-elolu:tl,qeltl,: [I... 1
{).] Y
.n.icl,
tc
(?,
J..c,.
"""'
., ,Ir.. lti('
('
,,g
hiif
¥qcb di.c
lJ8\I)y'¥,
},
i,c;,lt1JJlÄ
Von ZWCI Wörtern lU ClUS: -.n.an fi'l,d
t, ,I\
\\.,l
. I
i/
[h.¥t
dqJ. !W!-U. ,[tJr.J.¥i
, dL,I). .al
",. L\f....2
':I";
.\
ut'J
"nt;" f.
..,..,l, -m8. .,t .' ,\.' ," I
' · I. .'e
. i p
e' Z,e i c:
D:
'Ab,s.o"d,er,\,I
g.,
!
f
, '
f!.rf'
is :
e
n En
e d
s l,
a
m,JJ
,
r
irlriJG
"ie b.cschränkte
, ;,ic
IJ,U", eiJ,l(,',I;' iIJQf!!'
: PW!k
. , q
}och, find
t, siC;
in,
r ,.u
u...dfichri,i!,
II,
l
'f?r
!
-U!ij1le 4c
" .
'. Io.h
h't!Ii1crt8.,
i..
'lri 'Yi
d'i
1
q .
o
!:,
oder COIl1ma.
IR" scheint zwar ,"c "11
i
, g.l
.a
Jt, I¥tbCQ, .W«:,Si,i:4.
.du.{ch roth
Stl:i
4e .\" c}
..,
'if.angt\-
l)J,IICb8tab
PI ab;nlsoQ.
crlh dic
c ,llt'
Qi
IIJ\I,lIg ;;,
b(!
. ift
"iin,tJichc:" ,Har
e4,'
lcp nicbf.Jj, wC
liKQr, ,J8' fotg
,cchf,
U. glcichCiirmig durchgeführt u. verfchlt iu"4,,,1. Jllei
te
'ä\ic
ihr
p
w.ec
!. ».'ir. ,'p.II
t.
J..t;'''.t ;li\'1
qff
nicbl
i'
J11
fI
'i' ,dcl: -il;hprlg«:lt Stcll
,.
oc.b :
it;}Jl.f1, SJ
,e\,v';h.s'
l
lieh zur Trcnnung dcr 'Vorder -, l\I.t
cI- '.1,1,'..
i,
b
lzQ
wäro Icic11;\ 8ftwe8e
.. diQ jetz
\i,h1iUh"'r t'lt,o
mnk-
tion cinzu8'chaltell, ä'Lcr'
(!
: t.c
ci \Vi,lI: ,
I\£II,
.. ,er{!1,b
e
"'
1f'P'1! \I11, l\mtt:la
tV,1\
i
,,
t:llrif{z
i
ho.
It!,'.tc
zcu
.011 C?, sondern' W
al
8I,C"l!('
tz"
o"t!':, _ ...:. !""
.. .
IC Ha
lJ.,t
ij.
'cr:,wur
pJj, J!lc.l\k,'I:"
"8
t ,
I;1f1 16.
I.ahthu.v.\1rrt. Sittc ,
«:trqrdQo'f JJ;lft
(lIjßC" A"r
Uf.8"\tll
b.
"ta.
' , c
, ge
l.Jricb,
,;
nytu d
,
i.{l;r.I1I1n.m
\I. It:tll,dc
ZU
l
cn WCSC Aus
c.'
!WlI:'1.& crh1r:UCIl..: ,'11'1..rfu 1'1 "..'-'
JT 'I r ,.' - it
.,.L 1 ,11.. Ir W Q r 1.1.\ I t d .¥J
g..: . ,13'".. aI \i
.,..' , I.' Ar tlke I. S ,I.,.181..H j
ie Al'fikcll
u!ct
y. biEl ZU)1\ '1,3.
"r'lUiJ(yrt
Ilc
1If,(I,vn w.cllig
t'.'r
icsc
ricbc, d,f.. 4;11.., da
'J [
8.,-!C
ll.\c
(i
ldicJ. ",fM jda,
.J. ' ' , '
,!" ,
>>>
'14
Etnleitu!ls-!
11
der laute
'ln der' Bre5t:'
ccJ;t!lurku
d
;'on 126('
[Gaupp S. 230.
63.] di
: ,dar. r
cAt duz di
'ric1l
ei.t!
riclatd; I/Ier in-agit in di
ricAtert:; oJfn.ba,'; ,i
'i
r.il
dit! Mmi nic1at IIpr
Chet,. ' Da jedoch im foIgendenPa
'
ragrapb. 8Wi
ie.
tatt ..oer der; laie statt
er [eT]'vor
:
kolDmt, 80 erscheIßt der Gebrauch des die als inano;.'
lichen Artikels, wenn nicbt fibcrhaupt hier pin Schreib--
Mer Lesefehler im :Spiele ist" nur als landschaftlith'C'
Abwel.:hung von ',der l
gel. ., 111, ' . ,.
.... .
\, d i u' wird schon im Nib. L: I1Sufig die
bi . 801ft"':
ri1IA Edelstein u. Rudo1J v. .ft,f.'1I Barlaam dd odJ!r ".
s-cscliriebcn. 'Einc Spur davon: Ji'af steh" allch im K. ij.
erhiilten, .(fe
n'B. '111. Cap. 127:
den:'wlr dv"iI!J; Cap
1
130. du
tdie See, (Jas :Mcer],'Dit'J H:lßd
chr1ft
n'
Tb. u. ßei-l. des K. R's schreiben 'd
n wclbllchert Artikcf
hin' u. wiederdi
, in der Regel aber d9,. bC80ndenhU
" dac\uiften' C . u. A. '. 1'4" ..I.. '...\1
. an ;lai wim1b "t
.nveilen dall ges«!hneben. .Ib d.c
Itetl
ßandilcbrift gi)8chieht solChes rcgc
n'iltl;sig; vom ßihd'e'.
wort Jaz' war (Iioser Artikel
1.
rch: die 'Schreibo,rt' bichf
unterschieden.''' . " "";111 "11 " ..,.., ..'.I
,:J
I Iu ihren Be
ngen ,wichc
Iti
"'Artiket von' .d
Jetzigen Sprache u. Schrrilbart pICht' wesentlich n6'ffr'
'
.tere lautete'n: J't
1 .911'.. :. ':';
I'ul.
" 'Eh: I. F. der, 2. F. ih., 3."F. d
"" dem', '4:
F."iJen, ,;l!J urid duz, wie' jetzt.' . " , ,.,:,1
j, Mir: 1. F. dy, '2. F. der; (der
1IrtI, Y.39.,,
I!
nem d
r8elben)
' 3. F. den, 4. F. dy. ," -, '.1 ,. 'I
, ' Der Artikel I'yn,
!Jne,
!/n (Ns. rtI, ene,
11)
rltc. im K: R. de'n Fllrwtll'tcrn m!Jn
d!Jn, 3!f'J., nur
dann vorgesetzt. wenn das K. 1(. Bruchstücke aus dellt
Ssp. mittheilte,
. B. 11. 66., 1'!J1Im 31}n"l' genoz, folg.-
lieh war diese I im 12ten und laten Jahrhundert ge-
wtihnlich, iJtJ :Nib. L. oft vorkommende Verbindung
im 14. Jahrh. fast gall:l ausser ,Gebrauch gekommen.
f.ben ,so hat tlich der im, Nib. L. noch aWiche Ge-
bratich des Artikels im', 5. Falle (Yocativ), im K. R.
nur noch' spaream (11. 83. a., ""re der richter) ('rhar-
ten. Die Beugung deli Artikels, wenigstens im 3. F.
.
>>>
Ein
eituDg.
lCS
.
der E". ersparte nicht, wie jetzt, die des Eigenscbafia-
1\Tortes; man schrieb: I/ur deme 8!JlUtldetn rate (I. 19.,0
1. 2-1.); e'lne/l s'ln
1l V1.edebreclleres (11. 6ö.) Im 15.
.Jahrh. war auch diese }'orm aU8ser Gebrauch.
'. 2. Hauph,,
ürter (SubJtantiva.)
, Die Hauptwörter, deren sicb die Minnesänger be-
dienten, zeichnen
ich ill ihrer Bildung meistens durch
Kürze, Eillfachheit t 'Vollaut u. FUgsamkeit, aus; man
findet bei ihnen insbesondero viple auf i auslautende
lIauptwörter, welche
ch
n im 13. Jahrh. ,nicht ,me
r
11 Gebrauch waren, z. B. BclWni (Schönbeit)
Zu deneo p
"'elcho .ich noch im 14. lahrh. erhielten, u. welche
fast alle auch im K. U. vorkommen, gebören nament-
lich: (ler
(1rW q )p d!) ewe (Ewigkeit). d!J ge8Unt (die
Gesulldheit, \'.15.), d!J dube (Diebstahl oder gestohlneia
gut), ro"be (Raub oder gerauMes Gut), deu Me1I8clae
(die Menschheit), ny lle!J"lsuclae (der Ueberfall im
"ause,II.30.), d'l u'arloae (die Vem'ahrlosung V. 3.)p
,
lHgraft (das Begräbllis), d!J lipnare (die Leibesnah-
rUllg, der Lebensunterhalt, IV. 39.), d!J l'1Ifure (scblecll-
tes Betragen, V. 46.), dall e1Ielende (der Aufenthalt ip
der Fr(!IIlde, in der VerbannulIg, 111. 24.), d!J lage (die
\Vegelagerung, 11. 30), datJ Imr (die Hurerei. V.23. 0
42.) u. s. w. FlUit alle diese 'Vörter treffen wir auc(a
im SachseusI}icgel an, aber schon im 14 Jahrh. kamen,
Wcnigstens in der Prosa, Hauptwörter in Gebrauch, in
welchcn KUrze, Wohlklang u. Zierlichkeit dem Zwecke
der Deutlichkeit aufgeo)Jfelt waren. So finden sich im
R. R.: d"plu:it (Diebstahl, V. 23.
21.), dubery;&_
(11. 76., Dieberei), u. a. m. .
111 älterer Zeit wurden manclle HauptwBrter nicht
.gebeugt: deI ,'a/ir (2. }'.), d!J killt (1\-111.,) d!J.lll1ll,
(111. 103.), d
i 'IIlln p (V. 57.), d'l ",-ni (111. 21. dieAer-
!JIC!), ,lV horne (V. 23.
14., dio HiirJler.) Im K. R.
flteht, je nach dem Alter (\es Urtheib.
pruche8, J'Ili,,'
(IV.
.s), d'l Ioyntkr [IV. 6., 11. 12., 11. 13.) de. k'y"d{.
(IV. 2.), ,Ien lo!Jndeti (IV. 72., 75.), d!J man. (11. 87.), ,l,y
"'anne (111. b. 50.). Das 'Vort wort lautete, wie noch
je
t in der 1\lh. wenn es zu eirlt:m Satze gehörte, c(y
>>>
,
i6 Ei nlei'hlJlg.
Wöl''1
, ':7, tbor
(\
. l
t, V. '61), f'ihz
lll bf'fraci;tef W.
\Jbne '\fC\.tJinBlIIlg, ily "lOo,.'tn',k6nuut im K. R. hiebt V'"dr.
EberisÖ ,'ci'h?iIt
8 sic.b mit 01'1; m:1ß Ba
rtc, u. 8a
n'lcb beit
zll Tiige:' im (Ihr" O,.'en, ClIJ e;,r:.eh)eIiDet.:.
In.". . D.if' hlif e iui.slautf'nde'n wdMichen Hanptwiirter
r1Iic"
iI iin 2. Fane drr I
inhcit eiu ;1 angehäl1
t; man
:i
c: . cler' 'i,,.,Mven (;V. '53.) 1''1''" 111'111(/1'11 (in: 9'6.).
näll G eS! h 1 e c h"t
ic'fl 'twi mehrrrcn Hallptwörtf!rn
1
..aer .J.c1zi
e'l1 t;ewohnbf'it, (a11: mah sagte da,
wang
{V.
n.
11m wucbl'1', .(111. iU,), lias lOh, '(111. 8.), da5
"sch"
-, (V.
3). Andc
e siuc] in) Wilrtcrlmche afl'gefllbi-t;
.. 'A.nc'h clii! ,. I' d eu t IIn g der ß:IIII,twilrter hatte f:left
;
"
tf'(li Zei'traul1u
zWii;dlf"n ell'O l\1i11\11'sringe'rn 11; drn\
K.- n: tin 11. wiNter \'f'räJl(I,'rt
£IM' 'Vift1eriJuch
uf-
ält "Ia\'otl ßci"pic1c gf'lIlIg.
, . }:'
,
licli
ah 1'8 lIanl'twiirfer, weldlc, In (1er Ho:'
r)cns(jiÜfclJz('
t ülJlich, im W. Jllhr11. herelts ,"emltet u.
\'crgcssC'1I warNI; dahin Kehiirt hauptslichlich das Worl:
her ciil'a,'sil (cI:18 todte Thier, Aas), \velcbes '!in K. R.
(V. '23.
l'
. I!I. 'u. V. 27.) vorkummt. . Die erskro
tell() 1st \\'lirtlich ams ciilCr IIltell BiiJeliilwrsctzung (2.
. 'l\t'o
l!
, ea}}.
l. v. 3.1 bi!!! 3ft), die letztere all8
£'ßI 'Scb\vlI'rle""'-l'ip.
c'l (Art,.222.) entnomnren. u. das in
t{eilestcflf'lulc ". ort scheillt a
III:II$
rhou fust g:mz
l'1I's8i'r G'c'hmuch gc.J.onllncn u. 1J1I\'erstiimllicJi ge\vorclen
.tu
o\('ill, 'jl'
lIn f:lI
t jl'c1e lIancll'1eh.-i1\ lies K.lt's srlU'eiht
"'a!iIl;j.J'fle IIlIilcrs ocler Me"bi('!tt cI,'m!rlJlen 'eiu rih'uUch klin
l""nllC:jj, htll:r Hni"1 v"rsc1lil'clclIl'
'V ort unter. Die Dei'-
t.tiM- "1i. TI,oniN' J Isuc1..dJl.ml'u h..ben iÜl\'el'iiJulert aW(lJ.sil,
pber clie ältere Halltb'l'hrin A. hat zwcitllul awrr'rsel'n.
1i\
l'illl!IIIIJClr,
('I, die Hamtsduin- ,c..;. CI"",IlI'S,7, u. awur.
il,
\!'j"ilc Hdutl5c1Ji'in nus (]"IU I i. Julirli. awar,
'J" u. (lic
1t/rni
i;
I(
r illllwlII-ffv?! 11. amt'IIr,/fel. Die Ni
(t
r
)tltdu,iisc"e Üf'bersf'tzlIlIg (\(08 K. H's taat flICJarst;ljll, ItItJOJ'.
aZ"lj7 10. u;ow'zA. Eine Haudschrift des Necll'rslichsi.
chcft SSIII. ,llo1llL'!Jl'r's AU8g., 2. Atifl., S. WO.) h4t
'izfwf'ssrl, da
rge1l cler Sein". SII. awam7, u. awasl'l,
;'vas"el 'b. itl;'lJltSel. lu NIIII,;c'J'S (welcher 1 ()22 ,8tarb)
. Pisu1'lU
I' M. 1l.lilUt
1 'dh8 \V (lift -c,u,ieiilh (Mb.): 'J1'f) Ir-
>>>
Einl eitug.-
211
qlaia (tuul-üM frcr.ettt vulpes, cl 114pi, wo also I.icht
IWi todte Thiere t sondern aucb erschlagene Menschen'
da,runter verstanden werden. Gr;7nlJl sagt in der
. Grain.
S. 70i., beim mitte!boclul. 'V orte u-wcliscl (callal'er)..
nter Hinwci
UlIg auf Berthold's Predigten S. 94., 95.:
"e. ICltürt J:Wll aIthochcl. u - weJse,'r, u. S. 70ß., heim
}\" o
h
ii -
efse (caaaver), lIas \Vort sei "dunkler \V ur.
zel." l:ules8en führt er ebendaselhst die 'V(örter ,1-
1:Viiraf (Abwurf, Auswurf), u-welf (ahortiv um ), u -wer':'
jig (reprobus) u. u-wiTjen (ahjiccl'e) auf, olme sie je-
doch als \Vurzeln von Awartiil zu bezeichnen. Graff
in ilein
m a\thocbd. Sprachscbatze (Th. I. S. 522.) fragt
beim \Vort
aweisin, ob dasselbe mit dem heim
Not-
Ier. &. a. O. vorkommenden ,1- weis;', einerlei, u. ob
4a8 daraus entstanden sei; er ist zweifelhaft, ob daS
ngclsHchs. wase (Koth) dazu gehöre" u. führt endlic
S. 959., 960. die \Vörter warll1iss;, O1'wart"is,
;, war-
tisal, wartsali (corru)ltio) an, ohne sich über ihr Ver:'
hiiltnis zu awar.
il Zu i1ussern. '
Die filteste Urkunde, in welcher dieses \Vort vor.
kommt, ist unstreitig die Le.t' Baiu"arionl1l1 (Georgisela
304.), welche zwar zuerst uI.ter dem ostfl'änkischen
Kiinigc Theodol'ich, Chlodwigs Sohne, zwischen 511 u.
534 abgefasst sein soll, aber ohne Zweifel im H. Jahrh.
fiberarbeitet worden ist. (E;chhm',,'s deutsche St. u.
n:sgcscbicbtei Gi.itt. 1821. S. 116.). In diesem Ge.
,ctzbuchc
iod im 13. Titel in 5 Capiteln VOl'schl'iften
enthalten fiber die Verbindlichkeit zum Schadensersatze,
We nn ein Stück Arbeitsvieh heim Ueber!il'ringen iiller
, eine" Zijun auf ein fremdes Grund8tiick, vum Eigl'nthU-
Iner dCß letztem ,mit lIuoden oder Peitschenschlägen
hcrau8gl'jagtj u. bei di(!ser Gelegenbeit sch\ver oder
tödtlich beschädiget wird. Verweigert der EigentlJiimer
des Vichc8 die AlJnahme (lessclben, so soll der ße-
ach
idiger das Vieb an sich b{'halten; bis eS gelICi\t
t; inzwischen soll er dem Vicheigentbtlmer zur Arbeit
pin anderes von gleichem Werthc hergeben (Ca}). 5.)
tI. je
er soll {fasseIbe als Schadensersatz behalten, wenn
ila
e(ichirüigto Thicr r bt, wogegen in diesem Fallo
21:S
I
>>>
fl8
EiohitUb3-
der ßCf'cl11ldiger das crerirtc Vich, qf1oif, 110,' nur"""
"OcaIlIIlS, behalten mB
c. (Cap. 6. 0 2.). Man naDlrl
all!lo ein Hallstbier, welches tüdtlich ,"crwundet oder 110'"
l'f'its umgek'lmml'n 'var, nz'''r,
",'', in l..illdenbrog'tJ Hand-
schrift UI'llr,-am, in der Hrr(Jf,I'"rhen Qlmrsmn, ein Wort,
wf'lches ofl'cnbllr aut! dem df'utl'chen crwartJrl (lurcb eine
lat. En(Jung gebi!kt I
t. DIII's tJarnnt('r cat/m'er ani..
'lIal;s verstanden w('l'dl', grht all" dem sidJenten Ca-
pitel dcsselhen Gf'
etzIJU('h
h(,T\"or, (oIowie RIII'I dem 10.
Clip. des achten Titel!. Au('b l)I
/j.rsne rrkWrt 80 das
\Vort in seinem GlossariulII (Franeof. ad M: 1581. Vol.
I. pag. 40;).), mit dem ß..ifij
l'n, dass .spelI1lO1w,1S dalJ-
seIhe ,.on dem sächsil'!chrn cr-wir,.e, i. e. {u:.jor, detl!-
rior, dC)ß cnglischen '''rst ('l'(Jl.se) herleite.' Im Altrleut--
schen MeBS caduvC1' cigentlif!h Iwen (Gri1ll"",
Gr. 1.90.), ...
\'Venn \'on einrl11 f/lrnsc/rlicllt!n cmlClver die, Rede war.
liclwlIw (ebClulas I. 2 HI ). ..
" ...
Da.Inrel-! erkWl,t sirb fmilieh nicht die "'ur1:el dca
Worts, wenn dasselbe Illx-r nicbt t;c/lOn sclbst als :\Vur
.elwort betrachtet wird, ISO miicbto die \Vul'JI:cI dest;el.
ben, beim l\langl'l ältcrer SJ,racb,'cöte. BcJmerlich zu
ermitteln iicio.
Die Verll'cJJml'lzung nIß zwei Uauptwiirtl'rn in ein
einziget!, welche iu unsern 1'agcn dem niehter wie dem
Rc(lner Kraft, KÜI'1:e u. Ge(laake;lfüllc durhiett'f, wurdo
Vlln den l\linnf'siingl'rn 11111 II'parsam. 'In ungebundener
Rede fast lIoeh ",dtener bl'uutzt; man filgtc dt'Iß er-
sten Hauptworte das bl'"timmc()(le im zweiten Falle b(i
u. sagte: 'IJIJI' tle,
t(JIlt'll flW1IllrS scl.l/lrlell (IV.' 105.),
rl.bi,y bell.i
lI1'.!ft' (IV. 86.) Durh kommrn, wenn auch
sparsam, ZusammpnsetzulIgPII dic",er Al,t im K. R. vor:
,.a'mall, 11(".'JIIISl/cI,e, !ti,'c!,b,'nc!,e (Einhruch in eine
Kirche), fn01.tb1'a1lt (11. 5:3.), SIIIIC b'.flche (Bruch des
Verglcicbs, 11. 85.), 'IIorllL''!.!'e (lUordwaß'c, 111. 13,), d!J
g,IJJ' -1'!-w!JslII,ge (die Schenkung"lII'kunde , IV. 24.).
Iiv Lesart: cl,,;,. tZtl drill Inl1'cgl.etlrn O1lllllrch,. lre Jo
riclrtr ".'Jcht g"I101'r/ (11. !-Si.), kommt bloß in der
Haudacb. A. vor und sei int blosscr S('hrcibfchlcr zu
>>>
Ei
oe.
2H
-ein; dic Mildern HalIdsdu. habe,",1 Ju., I:." 'dem hurg"?
reuelJ arnecht nif;Ilt 8 el.rn.el.
t
3. Ei gen sc haft s w I! r t er (Arl,jl'ct,'t'Q.)
Dail l\Iittp.lalter war an einfacbell Adjecth'en uno
leich reicber als uns ('re Zeit, mehrere "erdiellten wio-
der hervorgesucht zu werden, aher viele veralteteu
.choo iOl la. Jahrb" u. eoen ISO vieh
siud, weH sie nur
für die Dichtcr
prache passten, 8J1äterhill Lei den Pro-
4\aikern in V erges!!\cllbl'it
eratben. 1\oc/1 kommen im
K. R. EigenschaU.:iwiirter "01', wic: bere!}' (buar), twer
(11. \Vörtel'lJ.), WUtl (leer, mangellaaft), lIi"':'I)('11 (rund).
",;cllt'l (groas) u. s. w.; uber Ichon damals waren aus.
8er GeIJl'aul:b: ball (kübn), /ftil (froh). '/Cl (ganz).
ler
(su.istrr), riech (streng), gellulll
l!;ehClr, gesclllloch.
evriu"t, gezan (mit Händen, Haaren, Schuhen, Freun-
don, ZUhnen vcrsehen), gelllt',.'}' (:sto.lz, heulich) , sol
(schwarz, 8chmutzig). zeswer (rechts), ellelltlwlt (kraft-
"oU, Nih. L. 8t).). wütliclJ (stattlich, Nih. L. 9G.) u. 8. w.
Die weibliche Endung in der Einheit, u. dio 1\lohr-
heit
mi iu: dill (di,e), bli-mfi", '101i", baril', lauJiu,
ro-
bi,l, ",ugn.il', rnic/,,:liu, heilen" u. a., w('lche im Nih.
L. häufig vorktlßlUlen, sind iu der Uvcbtsbclehruug dcft
l\lag(1. Schiillpellstuhls \'(10 J 20 1 (GuIIPP'S M. R., S.
230.) schon gaflz verschwunden, statt ihrer findet man
durchweg die oder d!J blillde, hole, bar.e, hlnzt', .gr obe ll
"'lIgrr" /u:itn.e. Jenc Schreibart, welche auf die AUIi-
811rllche wohl keincn Einfllll's hatte, scheint daher bloa
ürtliche Gewobnbeit im sü(lIichell Doutscblaml gcwe-
lien au, sein.
Im Nb. L. wirl} zuweilen das Eigenschaftswort,
Wenngleich bereits der Adikcl deli ,Fall Rn
cigt. im 3.
Fall mit 11', im vierten luit n (sogar das weibliche Ew.)
lIochmals gcbeugt: di ,nilIen schonen lIl1Jelller (2165.
aneino 8chüpe Schwester. vierter Fall).
, , Spiitcrhin kam dieso Form aU8!.-1
r (;ebr8I1ch. u.
illl K. U. ha
cn sich nur, wcnige Spuren davon erbalt('n.
80 heiut iQ I. 10. die Ueberschrift: vor deine lfytznlllt'1"
t'fIte, u. in JL 121. gOlichielJt ew \' crspr«..-.:ben in eYIIIC
>>>
.
2f)
Einleitung:
ke7regetntt
1Ige. Wir maelten nochmals ftufmerk4MUl,
auf die f!chon oben 8ngeffihrte Stelle, C..p. J\!7., u. 186.
des 3. ßuchs: mer obir dlt waldigei. {J!J "icht (nicht
his jenseits d('s gewaltigf'n Meeres), was Im 128, Capi-
tel ehend/ll'iclbst 8ch
n lautet: ane (ausgenommen) obir
Jv 'g
tl'a1d
e;e s'I) "icht. tl
Hipsicltts der Steigenmg der Eigen!!chafiswßrter
fst keilt merklicher Unterschi('(1 zwischcn der Sprache
(les Nib. Tl. u. des K. R:s zu fimlen, u. sie weicht
In dieser Hinsicht auch VOlt lien .il.tzt
eltended Fot'-
men nicht erhcblich ab, zumal die Bildung des .sll
perlati\'s auf ost (t'Ofdel"ollt) schon im Nib
L. nls grÜ88"
teutheils veraltet erscheint. Bei br.iden Steigerungen
wurllc im K. R. der Umlaut nur selten gebraucht, man
I!pi'ach u. schrieb: tflrcr (nicht lürer, theurer), 11Ot+
(V. 23.). 1IOg;
(111.115.), der -"Qgiste (11. 17., V. 23.).
11l1lg;,', d1J ilmgiste (111.44,), gros;,', /{'t'ossir (111. 115.).
dagegcn von alt: eMir, tl,y ddlste (m. 45.).
Die unregelmli8sigen Stei
ernngcn lauteten:
r,
lJas, eleste bw (V. 24., 111. 40., V. 33.), tier beMe (11.
83.'"), ,nt'.'}" (wenig, 1. 10,), "'!J"re, ",inner (wenige!',
nlinder,- V. 13.), der m'l)llstt', vii, mrr, das "''''.Istt! (I.
18.), obyl (übel, V. 58.), w!Jr!l (8chlechter, 11.69.), Jer
u'yrstcJ. u. s. w, ..
, Ein(J niih(,fc Erwähnung verdient dlls Eigenflchaftf!l-
wort cbenbll1.tig oder ebellbort;g Q'Js. I!lll'1lbortirlr), d. .
h., von gleicher Geburt, von gleichem Stande. Die er-
stc Bedin
ung der Ebenblirtigkdt wa.. cheliche u. ,echt.
mHssige Geburt; unehcliche oder in verbQtene" Ehe,
erzeugte Kindc\' war
n ih\,cn Eltern nicmalH ebcnlJürtl
,
u. sclbst wenn, sie vom Pabst oder Kaiser lcgitimift
warcn, nahmcn sic mit ehelich
n an dar elterliche"
Erbschaft nicht Theil (IV,97., wobei Prof. Sc-"weilrtwt,
Ahhand!. über die in Ost- u. Westpreu8scn geltendetl
Gesetze, AlJm.22. in 11. Katnl,t:r.'8 jur. Jahrh. B.
XVI.
S. 260.
11 bcrOcksichtigcl1 ist.) Wer 2Urn gerichtli.
chen Zweikampfe aufgefordert wurde, kOllnte' von sei.
nem {;egner dt'n Nachweil!l seiner Vier Ahhen fnrdern't
tt. h. aUS8er seiner eigeuen, auch .:Iie cheßcb4J u.
ccbt.
--.
>>>
Eh.1 e It u'n
t2t
r
t
t
lfliasigc Geburt Reine8 frekw Vaters' u. Gr088v'aterl '"
lelner freien l\'1u.ttcr u. GroJMmutter (SI!'II. I. 51.) r
Noch im Anfange des 13. ,Jahrh.. folglich zu der
Zelt, nls der Sachsenspiegel wahn;cheinlicb ..sammen-
getragen wurde" gah 08 In Deut'lchland lI. inshesOIlder.
in Sachsen, nur zwei ges«!tzlich anerkannte' StHnde:
}'reie u. Unfreie Zwar JP;ilhlt der
;chlell'Tlegel (I.
3.) sicben Heel'8childe oder Abtheilqngen dnr Ritt.,"
schaft auf, von denen der. siebente 8chQII damals I.
Vergessooheit gerathen war, alle Heerschilde bildete'
aber nur Einen S t an d, den der Ritterschaft, daro.
1\Iitglieder einander durchweg ebenbürtig waren., "
,Frei war jeder, der nicht leibei
n war, beid.
Stände unterschieden sich "esel
tlich. Zwei PerlSoneö
gleichen Standes waren Genossen, der Freie w",r
Obergcnossc' des W!Jrs.
ebornen (V. 39. j. lIeirl\tbcfe.
der Freiti eine Leibeigene (ei'ne Bauergült e non nt aib
det' Ssp. I. 45.), so waren die Eheleute einander n\cht
ebenbürtig (S8p. ebendas.); alle in dieser Ehe erzeugte.
Kinder folgten dem Stande des Vatel'8, der l\1utterwB'-,
ren sie nicht ebenbürtig (Ssp. 111. 73.). Hoirll,(hcte.
eine Freie einen Unfreion, 80 waren ihre Kinder frei
wie sie' !!leIbst; aber ihrem Vater waren dlc
e nicht
ebenbürtig (ebendas.). 1\hcr eitle Schiiffenharlreie, lfie.
Tochter eincs reichsumnittelbaren BaroP8 oder Reicb..'
IDt'stcn, eine Freifrau, durfte mit ihrelU Leibeigen.,.
II!IQe ehe\iche Verbindung nicht ein
ehen, eine aU8l!or-
cht;!liche ,wurdl'! an ihr mit }
lIthauptllng. an dem Lelbi-.
eigenen mit Verbrennung hOfStraft, u. die von ihnen er-
:lJcugten Kind
r waren nicht frei, sie hl:!erbten weder
Vater, noch l\lutter, u. wenn sie einen Freien zum
&-
rlchttiche'n Zw
ikampf aufforderten', so konnte dicHk'
\v{'p;en mangelJ'lder Ebenbürtigkeit den Kampf ablehn'en.,
(8chw. SI'. 58.). ...
, In dies(!m Sinn., bj'aucbt auch du K. R. 41as Wort.
}
l1ld ist von ein
Mutter di
ede'
welche_tell
kindern nicht ebcnbitrtlg kt"(IV.3.), bald Ybn E-Akel n.
"'
I(!"c i1.rfm Eltern nict.t ebtlnhUrtlg 8'''-.1 (IV.
.H
bald von Kindern, welche ihrel1\ VetC1l' 'ebeubGrtis
'-
t
,.
I
"
t,
t
I
r
t
t
"
>>>
!2'
Einleitung,
.ein 11O}I('n [IV. 71. 72.], bald von ,ebfmhnrtigen Schwa-
.tern [111. 44.). hald vota ebenbürtigen SeiteDver-
wandte'n [IV. 8;).).
In OOJD Stande der Fr('ien gab eil allerdinga Ab
. t u fun,;e n, namentlich unter",chiod sich \'OH dem ge-
Jneinen }'reien. dem blosMelJ B[jr
er oder Freigut8bo-
.itzer, der Freiherr, welcher allcb 8chiiffenbarfrei
oder leJIIllerfrei hies8, eigentlich I!elldbarfrei. weil
C!r in den VolksverlillJIIllllulIgon Stimme batte 11, zum
ßei
itzer der Sendgel'ichte gew1ihlt werden konnte.
DieMer stand vermöge seiner Geburt üb"r dem geJuci-
nen }'reiell, er erkannte ,die"en al
8einen (
enOllllen
lIicht an. u. machte auf Ehrenvorzft
A n!lp ruch. [V.
39.. 56., 59.]. Er bildete alll deutlöcher Reichlistand
den eigentlichen deutlichen Adel tier d.uualigen Zeit.
Det, Ili e der 0 .Adel ent&taJld in Dl'ut.schland er8t seit
1231 durcb die COlIstitution Kaiser .'ricdrichs 11., Dach
welcher von nun IIn nieman
80lltO die Hitterwilrde erlan-
,lCn können, dessen Vater nicht Hitter war. Ven dio-
Mern niedern Adel tllJricht das K. U.. [11. H8.)", 08 un-
terscheidet Dienstleutc [Lcbelltileute), welche Ritter au
nIannell [Anl!r\'asallen} haben, VOll blos$C1I nittern u.
K 11 (J c h t e n, d. h. Holchen Lehentileuten, welche, ohllo
die I
ittl'rwUrde, zu ril.tc,'mlissigcm Lehondienst ver
pOichtet warcn. Erstere waren der GCI'khllsbarkoit des
Iagd. So::böl'flengr.ricLts nicht unterworfoll, 80lbst dann
Dicht, wenn sio im Stadtgehiete Verbrechen begangeQ
hatten. So viel üher das W Ol't e bell b :J r t i g.
4. Vor w U r t er (Prälw..ititm
.".)
'I t Es bedarf nur d"r Anfübrlln
derjenigen V orwilr-
tef. welche ill Schreibung, Laut, ßcdclltungoder Uek-
,tion von der jctiligcfJ Spracho ,abw
ichon. Ei. V:or
wörter fehlten im
ftlittelaltffl ontwf!oor weil sie aut1scr
Gebrl\uch gekommell wareIl , z. ß. das 'gothische fra
0\100), das alhtordlsoho til (nal,lh, biEj). daa alhleutscho
.ft (hACh)
. :8. w.; oder 'wett sie er..t 8päter a!,lr-
JCf'i'MIlnmto- "iud, ,wi(' daR CI'/;. im 18. Juln-l,. dem fran-
ttil*isclro. dtwPR' naohgobildote ltIär
d, 'erDer wie ,,..,
,
"Pß
"'
' q. .'. f.: bill
-..41
>>>
EinleltnDS.
123
Es bleiben hiernach nur folgl'IJ1Jo V orwl1rt(\u
8b, a be' (von). in dPT Zusamm('n"etl&un
mit Zeit.r oder
. Hauptwllrtern. Siebe d8s \Vßrterbucb. .1
Oft, mit 2., 3. u. ,4. 1'., Gof{,i/K'h, u;..A d: aua
Ni b.
L. an u. anc, N lf. UI', K. R.: I) n ach, oder g c-
.. In Si 8S', '0'6 1rer an' '
'1,iPlf ;"m"tJpl'('c1!l"" wort "JI'A.
11. 34., ob cr sieb Huf fiie Erkllirllflg seines Ut!chts-
beistandes. herufe. ' 2) "0 u
,., it e 11 des, im dc-
.ne erbl1atnl'"n, an (femc lrOf!!m01l1lI", IV. 9J.; \'on
,« Seitcn deS Et'bNI, dos Käufers., i) ,bc,j, ,01&,11""
btr!J{!,c, O1J :J'()ube, 11. 76., beim Diebstahl,e oder
Raube. 4) in, an lf!JIIIC b,'or!c, 11. 38.-[ill scinem
Brode], 'an lrl"'1ncII di1l;!.'l'1l, )I;
3a. ,(in nichts, ila
keiner Art,] 5) gegen, an !in t'01.diNI, V. 56.,
(ge
cn ihn cinklageu, von ihm fordem},1 f) an,
e- auf. [mit 4. F.], so gl'uellil ;" an 1I!J',en *eestt'n
crbl'1I. IV. 54. , I .'
a ft l', Ir n, mit 2.. 3. 'u
4. F.j. GoII,. ;nll.1,; '
tltl..-, .. ,{lot
cÜw, Allt', 1\ i h. L. ontJ, Nil. (IIIe; I
. R; I} VOll,
Oll' '!l"', V. 20, \'On ihm, 2) O"III
, lilie ."'1 ll f ,{liSi
_ lrl'nSj;/m{t, 111. 126., olme sdn 'Yisseu. ' ,3) "1" Hel-
,I .
ort, UIIISgl'IIQII/II/l'n. : . ..' ,
lJ'l, b l'!J, ,y'l'1I (', V. 50.
...lI/it 3. F.,..G 0 tl,.!ti.. A tl.
pi, bi, Ni b. L. bi, bt', Nil. bio K. ,
.;, . I) }; r;i, do
"!I,'"'' J. [dabL'i]. .2) binnc
,.p!J l"!Jme. jm;rf
IV. ,
5.. {lJinl1cn eilll'ln. .JaIJre]. 3),' Q q ,8 ci t c n,
b!l dl'"m
, th't" de. y. 53.
, ,
"iftfll'fI, b!inllcft, mit 2.3. u. 4. F.; Ad. ',}'ü;m1n,"en\.
billl'c, illbillnt'1l, die Bt'rl. Handschr. hat ge\vöhn-
lich ,bill1'
. Fehlt im Nih. L'.
'\Jie
cs hat' dnfltt
. in Qd(,f j,ml"r. Nil. by; K.' Jt:"l)
rnl/"n,
innerhalb, IV. 21., IV:BO., JJJ. 41, 2) 'u n'ter, Wc-
niger ul!il, innerhalb bYIIf,,,,, 1,1';('11 !JQ1'l'II" IV.
49., [noch nicht Wo!,j.:.i!iJ/l'r
dris Gcgl'n
lCiI VOlt
tzu ('1'l"n jl11'l'II, IV. 101. 11. '1/l,
S' '11 ('1'('" !J0rt'"II,
IV. 6H.]. 3) i", bY"'lcn /ly"I(' bl'vtl', Uf.
. 93'.
[in ,,'inern ßrorl
]. '
lJohl''', b 0 b'1 n, mit 3. u.4. F., [IV. 2.]" Go 11,. ,!/ar,
Ad. .par. D88 N,. bovell hut !lich im' uürdil-
>>>
12
\n \eU U,ßg.
I
ellt!1I Deut.chland verbroitet, ist 'ab,r Im tlUdUchcn
,')h" un
anßt, u. Cebit daher im l\ib. L. u. in,
eQ
fibrigelll\linnelfiingcrß; K. R.: über. aU/.iije., ge-
.., i gc Il1o tut her ü do bolJet" 11.' 55, [han elt Qr,
, gegen]. ,; . , ' ...' .1
I.... eil, mit 2. u. 3. F., A d. bt1:::,tl1l, f;tat.t b'l dz
, Ns.
_ 'bllt"nK.R.z ausscrhalb, IV. 21.: lml/sen lq"dis,
'.' 111. 8
., l11I..C'n geIleNdem dlJff6tf, 1\'. 14. Ver-
s J blUt sich wie boben. ,\ .', ' ..
durch, dorclt, mit 4. F., Goth. t1zair", .Ad. iluralt,
iIflrill, dor, dur", Ni b. L. d"rh, dJlrch, IV S
dur,
1/' dllf'clz, drn', K. R. I 1) na c h, derch recht, 11. 72.,
m 111. 1.13., nach Recht. 2) um, weg e n, 111. 33.,
,. IV. ,26. 3) oft nrbuntlen mit u.iUe, um--willen,
n 11. 14., 11.
2. 11.
, dllrch der ,nylt! willt', V.
61."um dOll'Lohncs willen, tlm-cll. gof, um Gottes
willen, V. 00. . I .
, et', ntit 3. F j vor, e Je",
elobde, 111.121.; vor dem
V er
ltr(Jchon. Noch jetzt llagt man ektJdne.
.JIn, kege1l, 111.
!., ke,i, m
t :t F., A d. .1..tlgan,
'. . gage", gl'gell, N J h. L. gf'g'l1l; ,,'egell,
1I', gl?1l.
Nil. J.'e
(,I', K. R.: I') gf'
cn.. J. 13:,1.'21.,11.
"\-'.76., 11.
3.,111. 5-7., 111. 63.,'111.'
4.
)I: 61; 2)
vor, V.öl.' I., ..t\ .. ,n ,Ja '
in,' mit 3. u. 4. F.; 'Gnfl,. u. Ad. in, K.R.: 1) in,
" 1'2) a h 8, in 1,,,",,tsc1zI!!f, IV, 14.. aus Freund8chaß.
,,!rt; halb,.!j1Jir hullJ,mit' 2. F
, K. R:': V. 2.7
, innerhalb. ' , , p' '"
",it.. fI&",tle, mete, mlt"2. u. 3. 1".; Go;"'. Milk.,
. .Ad. ",i/
Nib. L. 11&;1, '";tle
Na. 1I&i1
, K. H.:
i 1) 'mH IliIre des,)I. 5
.,. 2) bei, 11. 40.,11.
.' I 47
IV. ö2.,'pY .1J" lIJ!JI 1'1'
vrogil, ilb
r welche
tU., ihr bei uns, aufraget, 3) w t! gell, fllI.I' de7l&e !!J'ule, V.
. 43., wegen der Sache.
"oeh, mit 3. }'., Goth. lI
ll1'a, Ad. tuth, Nib. L.
nah, ftaclz, N.. na., K. R.: 11 ac h, I. lt., 111. 34.,
m. tU., IV. 38., IV.
5..
.6 Ir, ob er.. Ulit 4. F., G, b. li/ar, 4rI. p"r, .war,
-...t.
>>>
obar, Ni h. I.. uhe,', ilbel', N f. (II.tr, K. R: ' fl b CI
ur. 73., V. (;5.
"I, 011./' t'Jle, mit 4.1'., Oolh. 'if(u/ltel)Ad.obcl,
(über), Ni IJ. L. t'f, flJ"I', N.
. ''P, K. R.: I) auf.
I. 7., 11. 6., V. 10.;
) gegen, t'llJn, IlI. S8.
(geg('n ihn); 3) bis auf, vif;' (/'1 erde hrec/u:i',
V. 40. 4) zu, vf b'IJ'grn, 11. 48., (ZUlU niir
e/l.)
"mme, tJmbe, mit 4. 1'., .A d. '''''I;i, "",bi, Nib. I.,
um, ","me, "",be, Ns.lImb, K. R.: UIIl. wegeu.
tltll'lIe (11'11 totsla
, 11, 29.
linde,., tJndir, mit 3 1'., 60th. "ndar, .Ad. flntar,
Nib. L. und(''I',Ns. v/wer, K.lt.: in Besitz. in
Hewalt, tJlldir !im, VIltJi,' !Jl', IV.5i'., V.5., Ssp.
11. 37., [in seincm, in ibrNn Bcsitze].
von, mit 3. F., .A d. JOIIa, N i h. L., "011, K. R.: I)
. Oll, 11. M. u. on; 2) mit J1Jc[!,'en, 'l,Jl'yne verbun-
den. von--wegcn, IV. 53.; 3)volI :Seiten, tlU"
des wegen, I.II. 120., von Seiten dessen.
lIor, mit 3. u. 4.F. Goth. ftlur, fau,'a, .Ad. .fitri,
fora, Nib.L. vor, NB.tJor, K. n.: 1) Ciir, J. 15,.
IlI. 112., V. 23, V. 43., V. 53.; 2) ,'or, I. IH..
I.
2., 11. 54.; 3) weg e 11, vor l!,'elt, JIJ. 135., we,-
gell einer Schuld.
vs, mit 3. 1'., .Ad. u:;;, Ni b. L. uz, IIOS, UU, K. R.:
aus, V. 23. u. on.
ll1edi,., mit 2., 3. u. 4. F., K. R.: 1) von, Y. 22..
het' en wisse nicht weclir wel,en, IU. 12\)., er
wisse nicht, von wem; gelf01lJt ,vedi,' e!l"M an-
dim man, IlI. 129, 2) zu, mit (mit 4. F.) wedir
fII0!JSr1l, V. 23., zul\loses; 3) ge gell, ,
dir recAt, V.
19.; mit 2.F., wedir nymalldis, V. 18., gegen uicmulld.
IIJ
en, we!Jfl.e, wegen, mit 2. 1'., IV. 53.
hu, mit 3. 1'., Goth. du, Ad. zi, za, :r.uo, Nib. L.
:ze, 2OUO, 1\'s. tho, 10, K. R.: 1) he i, tzu den rat-
mallnr1l, I. 10., bei den Ruthl11änncrn, ill ihrem Gut-
fiuden. 2) ge gen, Izu I:ynir vrouu:en, I. 19..
IU. 36. , III. 56. 3) w ä r e 11 d , a 1\ f , f fi r, tz.u
be, auf Lcbenszeit. tzu elJ1"e jarl' I.
1., auf' eiD Jahr. 4) an, tzu der ntuen, V. Itt.,
j
Eiulci 118.'
11
'.
,
'.
,
"
"
'.
I,
,
Ia
,
I.
)
I,
t.
"
r.
e
I.
"
"
2'15
>>>
\
226
tin leitung. .
5) zusammen mit, lzu n;n
1I val;" pl
,IV. ";3.
6) na c b,
lIir tzu dem irden, ein anderer nach
dem ersten. III. 148.
5. Zahlwörter.
I. GOI ,
: ains, aina, ainala, (Grimm. Gr. I. 760.),
A ,1.
i"i,',
inJl, ei"os. N i b. L. ein, ei,U!, eines,
N s. en, ene,
n, K. R.: rn, ,e!J"",
!J'" III. 22.,
w. e!}ne, III. 25., 8. e.'l", III. 25. I
2. J,i'., eyne8, egnir, eljnes, 3. }'., e'J1llr, eyner, IV.
3. u. oft.
2. Goth. tvai, Ad. m. zwinl, w. zwo, 8.
wei, Nib.
L. fI'. ZWClIe, w. zwo, 8. zwei, N s. m. twe, w.
twe, s. Iwc. K. R.: m, tzwelle, 111. 63., V. 8., V.
23., V. 2\1., V. 46., auch tzwl!,'1, 111. 17., w. tZWtl,
III. 4-1., 111. 46., nuch lutJc."e 111. 46. - tzwo fehlt,
2. F., t::we!Jgrr,lII. 15., III. 10-1., 3. F., IUlle!}n,
tz.well, 111. 17., 111. 34.
Diese Geschlechtsverschiedenhcit des Zahlworts
z w ei ist offenbar von denl\lüncheu dem Lateini-
schen nachgebildet, aber wobl nil'gelld weder frü-
her noch jetzt, in die Volksssprache übergegangen.
3. Go tI&. thrimJ, A d. m. drie, w. d,.,o, ... dr;Jl.- Nib.
L. m. d,'i, w. dr;, 8. driu. - N 8. d,-ei, K.I
.; drlJ,
111. 41., V. 19.
2. }'., dr'ler, III. 41., 3. F., dr
n, dretm, 111. 35.
4. Go t I&. jidvlJr, .Ad. vior, Ni b. L. m. u. w. vie,'e,
s. vieri", N s. vier, K. R.: v!Jr, III. 17., Il{. 52.,
111. 82.. 83.
6. G (J I '
. };III1', A d. tu"ivi, vin/, vi"vi, Nib. L. j,,,,),
N s. "i.if. K. R.: viimj, IlI. 82., V. HI. IIU1/l},
111. 83., \". W. I
6. Goi h. lIei/ls, A d. lIeL, Ni b. L. .ells, N 8, ..116,
K. R.: s"ds, I. J 4.
7. GoI/
. u. Ad. sihUll, Nib. L. sibe1" Ns. lI!}even,
seile", K. Il.: liibe", syben, .eben, V. 14., V. 29.,
V. 60., 111. 3.
8. GOI/,. a"'alt, Ad. aMo, Nib. L. ah" Nil. acht,
K. R.: aeM, 111. 94.
11. Go t h. u. .A d. aiun _ lS i b. L. mUR_ mwen. ß a r1.
L.
>>>
E io leHu ng.
221
3.
b
"inJ (S. 109., Z.28.), N 11. tu!g
", K. Il.: trVn, 111.
11S., nüe1a, 111. 94,
10. 60th. laiArln, Ad. zi"a"f, Nih. L. uhen, N..
ligen, K. R.: tzr,., ttt1llen, IV. 24., V. 53.
H. 60th. ainlif, Ad.
inlif, Nib. L. einlef, N..
1Jf, K. R.: ey{f, V. 23., V. 49.
12. 6 (I t h. tllalif, A d. 2:uelif, N i b. L. r;we1f, WJel.
. 'I''', ffoWelfe, t:II:uelivi, B arl. zftl)el1,,, (S. 323., Z.9.).
N s. twelff, K. R.: tzwelf, tzw
1Je, IV. 3., IV. 75.,
_ IV. 106., V. 18.
13. Ni b. L. driuzehen, N s. dartygen, K. R.: t!rytun,
drytuen, IV. 75.
14. Ns. vertigen, K. R.: virt:r.ee., t'1j1'tun, 111. 69.,
IU. 110., IV. 106. j V.- 36., V. 56.
16. K. R.: sechtzeen, seehstzen, V. 14.
.18. Nib. L. ahzen, Bon. at3l!chm (XLVID. 141.)
N 8. achtigen, achtien, K. R.: achtuetl, ID. 94.,
.tl\ achtzen , 11. 37.
20. (Joth. twaitigiur, Ad. :r;Wei"ZflC, Nib. L. zwei".
uch, Ns.tW!l"'ich, K. R.: tzwentzig, IV. 92., V. 53.
30. N i b. L. driz.ech, Bon.: drÜsig, ß ar 1. : drizec,
N &, dortich, K.' R.: dr!J
' dr!Jsig, I. 6., I. 9.,
V. 10., V. 20.
40. Ni b. L. t,ieruch, N s. viertic1&, K. U.: vyrlz;g,
IV. 83., IV. 84., V. 23. ..
50. Nib. L. fUllfuch, Ns. vofftic", K. R..: vumJtug,
tJUlllftzik, IV. 83., IV. 84.
60. Ni b. L. sechuch, N s. t.ostich, K. R.: sechtz!lg,
V. 35., V. 52..
80. N ibo L. ahzecll, Barl. a"zic, K. R.: achtzy
, V.1S2.
100. 60th. tailtu1Ite"u"d, Ad.-unzech, ein/lunt, Nih.
L. hU1ldert, K. R.: hundir', IV. !12.
1000. 60th. t"usundi, A d. drhu1lt, Ni h. L. twent,
tausent, Bon.,: tuseng (L.36.), Ns. dwent, K.t R :
'wsent , IV. 92.
o rd nungszahlen:
flrr ime, ""ne, rrsfe, 111. 56., N 8. tk er.te.
de.. andine, drr attdir, 11. 80.. 11. 83.... N.. ,Ie andn'"
de.. dritt" 10. 49., N.. J. drydtk.
).
,
I
..,
r.
.
.
r.
I,
t,
r,
:11
...
i-
J.
J.
"
i.
.,
.,
[
,
r
,
,
:,
.,
.
>>>
221
Einleitung.
dn" ,!)bHik,
ynde, 111. 1., N 3. Je ,"'ende.
der d,'y8igeste, dr'Jsycl1te, IV. 45., N s. (14: dQ1'ti
3te.
6. F fi rw II rt cr (Pronomina.)
1 cA, Ni b. L. i, ill, N s. ic1.', K. H.: icll, 11. 83.-.
2.F.,myn(fchlt im K. u..), 3. Jt'.. ,mr V.12., 4. F.,micA.
D fI, ebell80 im Nih. L., Ns. u. K. R.
2. F., (/'1" (fehlt im K. R.), 3. F., dir, 4. F., die".
Er, Nih. L.: er, N3. Ire, K. R.: her, auch
, 11.
22., 11. 23. '
2. F., 1l'J1f, V. 12., 3. F., sich, gewtibnlichcs ""e,
em, 111. 46., In. 111., V. 56., 4 F., !In, eil, 111.
42., V.14., III. 15., 1II. 34., V. 24.
.ie (w.) Nih. L. si, N3. B!J, K. R. 3Y, .e. ..._
2. F., fehlt im K. R., 3. F. yr, ir, IV. 27., 4. F.
'!) Mh. 2. F. yrre, V. 33., IV. 2.
e. (,,,.) Nih. L:ez, N
. eI, K. R.: ;3, !l"
Nlir, Nih L. um" Nil. W!), K. H.: wir, 111. 51.
2. I., fehlt in K. R, 3. vns, In. 46., 4. F., .".".
iIJr, Nib. L. ir, Nil.
!J' K. -I!.: V, 1lI. 4\1., Y", I. ) 1..
2. Jt'., leMt in K. R.: 3. Jt'. veh, 11. 50., IU. 55"
4. F., vch, 1II. 54.
,ie, Ni b. L. si, Na. .e, K, R: 8fj, IlI. 57., .e, V.61.
2. Jt'., ir, V. 1\1., !}rre, IV, 6., 3. F. !jft, 11. 74.,
III 51., 4. F. IIY, 11. 14.
m.in, meine, Nib. L. mi", mi"i", N3. m!J1I K. n.:
m,I", V. 23.
2. 1'., M!flle3, m!J"er, 3. F. m'lme, V. 1;)., 4. "'.
,"!}n,.", ""}I''', fn'JII.
dei", d,.ilu:, Nib. L. din, Nil. dy", d!J1Ie, K. R.:
d.'f'" dy"e, '-. 23. . I(
,e; ", 11 e i 11 e' Ni b. L. lIi", .i"iu. N.. Bi", Bi1le, K. R. ;
'Y", sy"e, V. 11.
2. F., IIY'lell V. 11., 8Y", V. 11., 3. F., 'ymr, 11.
66., 4. F., 1I!J1I, V. 10.
In der Stelle V. 39.: gYl't man syn nicht we-
Il j r, ist iI Y n zusammengezogen aU8 8 y Y n.
"U', (1('.), Ni b. L. ir, N 3. er, rl'(', K. R.: yr, ;r, I. I.
2.1'.. yr,.,
yrre, IV. 2.; 3. F.: Y""'l', 11. 39., IV. 2.
It ".er, Ni b. L. umer, N,. t'IIwr, K. H.: vII,;r, I. 3.
.
Ja
>>>
Einleitung.
t2
2. F., fehlt Im K: ({., 3. l
. vMirlM, 11. 88., 111;
ü7., 4. F. vlJ&irn; Mh. I. Il., VWJe, I. 4.,,2.
1'. IMr, IlI. 46. "
." er, Ni b. L. iwer, N IJ. iwcr, K. R.: Ir'f,yr, I. 11.,
vwir, IH. 46., euwer, C.
2. F., t'lIJyrre, I. 11., v'uyr, ebendas., 3. F. VUlYr.,
ftU'ö Mh. 3. F., vwyrn, 111. 46. 11 . w
iA r wie das weibliche i/,r. ,
die8er, diur, Nih.L. dirre, d
ir, di
(li
,"ilzf!,
, difz. N 8. disse1', dY8e,I\. R:..{lyryr, lk.ir,,(/yr, 11':. 47.,
dyrre, (V. 72.) ..', . . _
, 2. F., des, V. 25;, (dcssen), 3. F.. dy,..e, IJ. 60., V.IO.
der, derjellir;e, K. n.
de1"'1 ," ,I
: 2. F., des"U, 43" V.
5.,l\Ih. 2. F,. rler V. 30., V. 42-
.olcAer, 8olche, Nib. L. so/ic"', salh, .ulc/" Ns.
lJolck,Bolcke, K. R.: ,tJUlch, V.-:J.3. I.
j I!fI er, .i eft e, Ni b. L.
9er, N r. jtHet',
. R.: 'y W.
.1: 3.:. F., y,.r"r, V. 7. ,-' .
Wl'r (9";s), Nih. L. wer; N,. Wh'
K. R.:
rr, V.72.
2. F., wes, V. 71., 4-..F., w
Mn, 11. 48; 111., J.,2t.
.w er, wer: etwa, . w.cr. nur iuube..' I tJr,illl}fIis, ZMsarn.
mengesetzt aus so und wrr, kommt :im Nih. L., im
Sspö u. in der Brc&l. Utk. V
I26I'häulig \'m, kalla
aber im 14. Jahl'h. aU8ser Gebrauch. u.: filIIlet sich
im K.' R. lIur ei 11 m R 1,,11. 83.-., 1 .t.
wa So Ni 11. Ln U,lCJI u. ,'twas, N s. wal, K. R. WWl, I. 11.
2. F., WC8, 111. 56., 11. 43. (an lotztcrel' Stello
4f heislilt wes: einer. Sache.) .\ "
jemand. ir/!;e4,d eitl, ..i,,1I,",.,I. k,.;", ;Nih.L.dl'.
/".ill, d,.c/,,.i,,, ""hntl, N s. erkei", G.
13 :ffil!.
chei.n (keill), K. R.: y" key", ll. 53., IlL 57," V.23.
(il'
('ftd ein), nyrlreyn, 111. -l
9. '(1';rm
d) l..rJf.lir,
, V. 23., (ir;!;('fJ(1 ei,Ier, Ire;"er), yma,,', 111. Si.
3. F.. k
y1Jt(!,' (irge1lfJ eitle",) V. 23. b
;. "
'" (I ra, unhoetiinmt, )J. 84., dafür steht lieber ey,. llIlt,.,
z. B. 11., @. , ,
, ',7. Zcitwiir.ter., (l'erb".} .
(Jnfl'r dr.n Zr.itwiirtl'l"n sjnd wegco ihr.er ahwricbon-
deli l:'III'ßI. \or.L"i;'IIwcisc die H ii hze it ürlc.r bCIUCr.,
>>>
!30
Ei nleitung.
lcnswerth, ohn'e welcJle sich wedo; die englillcl-.c noch
die französl
r.he, u. eben so wenig (Jie deut
che Svrache
vollständig, deutlich u. bel!itimmt ,würde t1U8drück,'n klin-
Ded. 'Die franzlJsichc begnü
t sich mit zweien: aMi,.
u.
tre; die englische bedarf Busser be 0. have cihes
dritten: do: Die deutsche endlich, um die Zukunft u.
den Zustand des Leidens zu bezeichnen, mUS8 neben
.ein u. haben, das Zeitwort werden zu Hilfe nchme"
. '.. , I 'a. Sein. . , ... "
,.t Nach Grimm (Gramm. I. 887.) hat dicses Hilfs-
zeitwort vier Stämme: i"sen oder essen (offenbar aus
.!em l.atelniscb
n eingesChwärzt), si", binnell u. Wesen.
In gleicher Art sind im FrAnzösischen 11. Englischen
die Hilfszeitwörter au
mehreren St'ammwörtern zu-
ea1nlBcngesctzt. '.
'
.\ te
Gw.: Ni b. L. iT. lJin, ft' iAt, "8Int. Ns. he 'ist; n
tint, K. H.: Irwis, het"lst' (I1I. fl6.)'i sy Jfynt. 11. 62;
V. 20.) sy grsyn (V. 47.), 8'J 81.", I. 11., IlI. 41.,
Ur. 47;. IV. 68.,'.V. 17., V. 20. i, . .
: "
Uftgew.I 'Nib. Li .ilt
, Aer- sy, si-ii", Ns. Ae..i, sy
'lIyft (nen", K. B.r h '"y, ''''Y'''i1n, 11. .
3.; V.
4'1 ':JA
's
t, 111. 91.' . '6U: "
,r e r
.i Ni b. 'L
"': Wtls, . (ja wflrm, ,N 8. Ae wa",. sy
'woren , K. R.: ",.,. was (If. ö(),
V.. 34.), sy woren,
11. 84" IV. 82., V. 23." V., 25. I r I ,
U ngew.t Ni b. L. ,.,. wäre, N 8.' hft 'tflne, K. R.: 11,.,.
, were, 11. 41. JL. 11 '
Unbest.: Nib.L. sin, wesen, Ns.,y",
sen, K.R.:
SY'" (11. 27., V
42.),
e!lyn (I. 4., 11. 81.. IV. 94.,
- V. 55.), utrsen JI. 27., V..20.)
2. M w. N.j b. L.
ewesm, gewesin, N s.
ruJNt, K.
t . R.: €ruJNt, (I. 18., IV. 8
.,U. 15., V. 9., V. 42., V. 60.)
.J.d b. Haben.
G w.: .A. d. it:1l1lOplm, Ni b. L. ic" IImt, "astll, er "at,
t ttJ;r Aan (haben), ir "at (habel). si "ant ("abent).
N s. ick "ebbe, du heffst, he lIefft, Man "efft, wy
llrbben, Kr hebbe, sy laebben, IC R.: ic" "abe (III.
o '44.), ich "an (V 23., V. 33., V. 43.), du "a#,
(11: 24.), Aet- Iust (V. 43.). Mr lao' (V. 8.), filmt
>>>
Jj:i 0 lei tu D ,.
'31
laot (V. 43.), wir lapn (IV. 92.).. wir laab", «('b
Ja,.), ir /cat (Ill. 50., IV. 02.), yr habit (1Il. 48..
1lI. 47., III. 52., III. 54.) 3Y han (1II.1l1., V.la.,
V. 40., V. 49., V. 50., V. 52.), si 1mbyn. (V. 39.).
lT ftgew.: Ni b. IJ. si haben, N 8. he hebbe, K. R.: her,
-IlY habe (IV. 43., 111. 4-1.).
re r g.: .A. J. ich 1101,et;, Ni b. L. er lad, er Aete, N"
he IIt,dt/e, K. R.: her hatte (III. 47.).
lT ng e w.: Ni b. L. ich hete, lI"'ell d", N.. he Aette,
K. R.: lIer lieUe (UJ. 49" III. 50.).
Unbut.l Ad. IlOpen, Nib.L. 'lObtn, lIan, N8. leb..
ben, K. R: habY/
(V. 39.), IlUn (IV. 11.), gdabl!1l
(11. 15., IV. 94.), gelraa (IlI. 133).
2. M w.: Ni b. L. gellal, N 8. gellal, K. R.: &,ellal (IV.
11., IV. 51., IV. M., V. 23., V. 34.), gehabil (V. 43.)
c. werden.
G
.: Nib. L. ich w;,'de" du wirdt'st (wirst), er wir-
det (wirt), ir weJ'l, 3; werclelll; N s. ke WI'J'I, i3 weJ.t,
.i werde1&, K. R: her wirt (nm'h in der BrC81. Urk.
VOll 1261. Gaupp S. 235.
26.: her wirdet) HI.
130., V. 23., 3Y uJer,len, 11. 1-1., U. 88.)
1/ er g.: Ni b. IJ. ich wart, lIi u'lIrtlen, N 8. Ire wart,
lIi wlI1'Ilen; K. u.: IlCr wart (1Il.50., 111. 130.), Iler
uwa., (11. 50.), sy wJlrclen (I. 1.)
U ftgew.: Ni b. L.her wJlrde, si w;;J',letl, N 3. he wurde.
K. Jl.: laer wurde, I. 7., 11. 2., 11. 24.
U ,
b u t.: Ni b. L. IV,.J.d,.n. N 3. weJ',len, K. R.: wer..
den, 11. 8., 11. 1.1., III. 4H.
2. M w.;:N i b. L. worden (,melI r l . d.flogen nie gewot"P
cl e n, weil das damit verbundene Mw. in der r erg.
tJchon das ge hat.) Ns. worden, geworden, K. R.
wur,ten (II. 22., III. 4-1., V. 3-1., V. 51.), gewur..
den (III. 44.). \1
Ei gentli che Z eitwU rter.
I. Die erste Person d(
r Geglmwlu't, welche bill
iQs 9. Jahrh. ill der Eiubeit auf 11 u. iu (ich vallu, ich
'aUe), iu der l\lduheit auf ame
(vallmMIJ). ferllcr i"
der Einheit auf 0111 (id, &alputll, ich _albe), il.l, der lebr,
>>>
,
!3i
Einleitung,
beit auf
1M. (salpi1mr,), endlich in dcr Einheit auf
Im (ich bapem, ich habe), in der Mehrheit auf 'mh
(hapbnh), auslautete, ging späterhiu in das noch jetzt
nbliche e über (ich valle, salbe, llUbe). Schon i'm Ni b.
L. finclet sich kaum eine Spur jener ältern Beugungen,
u. eben 80 wenig im Sachsensp., in den Rechtsbeleh-
rungen des Magdeb. Schiil'penstuhls VQn 12tH u. 1304,
u. im K. R. Das e erhielt sich im Ni b. L. u. im K.
R. 8elbst in der lUehrheit, man slnnch u. schrieb: wi,.
Kebe (IV. 9.), Im,. spreche (IlI. 67.). Dagegen erhielt
sich in der dritten Person der
Iehrheit, welche bis
zum l\littela1ter auf ant, Ullt u. int auslautete, selbst
bis zum 13. Jahrh. der Auslaut etat: si habent, gant,
lebent. Dennoch war diese, Abweichung wol nur land-
schaftliche
Iundart des töüdlichen Deut
f:hlands, der
SchwabensI', hat noch häufige Spuren davon, aber der
Sachsensp. enthält sie nicht, u. die l\1agdeb. Rechts-
belehrungen u. das K. H. eben so wenig. Woher
diese Eigenthümlicbkeit dei! südlichen Deutschlands'
Die Antwort Mcbeint nahe zu liegen. Das südliche
Deut
chlalJ(l wurde weit frfiher als das nördliche, u.
zwar jenes von italienisch,n, en
lischen u. franz6sischen
Glaubensboten zur chrit-tlichen Religion gebracht. Miin-
che waren es bauptsächlich, welche sich mit der Hei-
"enbekehrung abgaben, u. dabei den ersten Ver8uch
machten, dio deutsche Sprache zu schreiben. Sie
erhielten durch diesen gei8ti
en \' erkehr mit den Deut-
8cl)cn einf'n unleugbaren Einlluss Ruf deren Sprache.
In ihren Klöstern aber haUe die I at ein i 8 C h e Spra-
che ihre letzte Zuflucht gefunden, u. C8 kann daher
nicht befrf'mden, dass die Miinche, aUSser dem, dass
8if eine Menge übersinnlicher, ja sogar sinnlicher la.
teinÄf1chcr Wiirter, für welche die deutsche Sprache
eigene AUl!ldrücke hatte, ill diese einschwärzten, .in mUnd-
)jcher u. schriftlicher Rede die }'ormen der lateinischen
Sprache, oder doch ähnlich klingende auf die deutsche
zu Ubertragen suchten. Die Beugungen der Haupt- u.
Zeitwörter sollten schlechterdings den gelehrten Schein
lateinischer Spracbfonn erbalten , U. 80 entetanden 10
>>>
Einleitung.
!33
der Schriftsprache Formen, welche sich dergros8o
l:Iau(e,.:der Laien gefallen lasRen mus
te, ohne ihn zu
biUig
D.' Dieser unHatiirlie:he Zwang gewann wol 8elm'er-
lieh in deJ: Spraehc des Volks, al.Jer er gewann ir. der
SchriftSflrache, weil diese 8usschliest'lich in der Gewalt
der:, Geistlichen war, festen .'uss, immer aber nur im
8iidlic'hcn Dcutscb1a.Dd: ' Zu iiher'l'heJ) ist hiebei nicht,
da$lI'; d.!'e,Mönche k
ine hochdeutssche Sprache, sonrIern
bloitJß landschaftliche l\Iundarteu höl.ten. uc.ier welcheD
eine bedachte Wahl zu treffen, ihue
aus Mangel aß
Erfi&hr.\1J1g:f, an gründlicher Kenntnis dC8 Geuiu8 rIer
ibQen ,(
C:P.1den Sp£a.cbe,. schwer oder ganz unmöglich
\Var. l\immt man :nun biuu, da8EI sie als Ausländer
die;: jb"t;ri barbarisch, ,ldingenden deut
chen Töne oft
"-nrichtjg auffa
8tcn u. also auch eben so unrichtig wie-
dergabeou. aufzeichneten, &0 ist nicht zu wundern,
c1aI. ihre Schrif\sprache von der damaligen Volksspra-
cbe gewiss ,ebeu IiIO plcrklich abwich, wio von der jetzt
Ublichen., ,I
'. Im oördlicl)elt l)eutschlaud dagegen geschah dia
lIeidenbekehr\lllg 'lIpäter u. meistelItheils durch dnge-
borne Deutscbe, welche folglich mit ihrer Landcsspra:
,he i»creits nl"traut, u. deshalb wenig geneigt \;VarCII,
sic:h jenem Zwange ZK unterwerfen. So el'klärt sicb
1Veshl\lf,) wir IfO,
enigo ,\Spuren von lateinisch klingen-
oen, -ilcbeinba,.. (leraIW'J1Nchen Sprache eigentbümlichco
ßeugungen der Haupt-. u. Zeitwörter in Oh
r- u. l'iie-
dersacb
n, in der
sächsiscben Schl:iftsprache, imSach-
.enspiegel u. in den spätelln notddeutscheQ Recht..bü-
e4ern. das K. R. uüt eingeschlossen, wahrnehmen.
2.- Dei den, einsilbigen Zeitwöl"tem erhielt fiich dio
tJhveräfldtJflichkeit in der
r.tell Pm'seJII der ,Gegenwart.
so,,"o(' im Nib. L. als, hili u. wieder im Kt-)
.; 'mau
finde.t: ich han. ich lan, ich tun. , . '
, 3. Gaupp findet es (AIt.l\lagd. Recht S. 242.; 107.)
8eItsall\; dü8 in der Rechtsbelehrung von l:;!ül
58..
folglich io, einem '8chöffenschrciben, in der ersten Per-
IIon g
rocheo wi.t
. Aber jelle SteUe der, Rechtsbe-,
lebr ng '. w ö r W
,q,s ,dem Sachli Ilspicgel (I. 24.)
;}O
>>>
.
234.
Einleitunc.
abrrl'schrieben, dTese in einem PtivatfVem eines Eln-.
zehjeu gebrauchte Redeform kann daher Dicht bt!frcm-
den, u. wir finden sie auch Im K. R. wieder (IV. 50.).
SOJl
t "'erden im letztern die Worte des Sprechenden
nicht $cltcn in der crsten Person angeführt, &'. B. 11._
67., 11. 83 8 ., 111 44., 11. 5U., V
23., V. 24., V. 37.'
4. Die Bildung der vergangenen Zeit u.
ZW
ten Mittelwort8 ist, flO weit cs oöthig war, Im WUrlet.
buche :\(ige
eben; abweichende J:'onnen zeigen besoo.
ders die Zeitwörter 'lJrllrn, "'n, 8Ullrn.
Die kOnftige Zeit ,",urd8 selten mit dem Hilf8zcit-
worte wn-d(',. gebildet; DlllD bedient8 sich liebet dei
Zeitwilrter Ifullcn, mUIf,'cn, mogt!1f (11. 83. a
). ' .
5. Pie l'Iogt!ßanDte perip'Jrltstisehe Cdl'ljU
tion
odei- die Umschreibung der gegenwlittigen, Yci'g8ogenetW,
ode; künftigen Zeit durcb das erste l\littclwort in VfIiU
bindung mit dem Hilfszeitwort 1I!J1I, war schf)u Im Mtt
iclalter bekannt, D. kommt auch, wiewobl 8elfeü', lin
K. R. vor. Her aal ric1Jtcndr s!J1' (11. 22., er floH, tleh.
ten); vlld wirt dir
ot grbrnde s;yft' iIy nc1tt
"aue
(V. 24., Gott wird dir das rechte MaRSs gcbcn); Ilf)
WlU wartrndr (111. 37.; sie hatte zu erwartf'n.).
6. DaH Gel'undium; welcheiJ wir jetzt bios8' .!ureh
das Wiirtchert zu bezeichnen, fVurd8 so"ol' Im Nib.
L. u. den Zeitgenossen des DidJtl!r8, als im K. H;I ,bald
durch dic der unbestimnrten Zeit angehKngte Silbe tl
.
bald diIrt:h cin bIoliIses r ausgedrUckt. Wir findcn im
J(. R.: tzu rnt
nde u. tZfI rnft;rlle (111. 91., 111. 10.,'
111. 39.), t1m Iruidr a. tzu trJnr (111. 136., 111. 146...,
IV. 29., IV. 32.), tzu "f}/'Qntwbrtnrde (111. 34.),' hfI
;,rmendr (nt 14tJ.). Indessen wechseln Im K. U. 4ies8
.'ormen aucb mit der eirlfachen uDbel!ttimmten Zeltl
blos' mit Zntllgun'g des tzu; m'an' findct: tza ";/:1rtett
(111. 34.), tzu obirw!jndm (111. 10),- tzu ;,.b1jtm (U. 53
),
hu Irm ,/lid t;;;ti llu6N1' (IV. 79.). Da diese Form ge.
rarle in rlcr liltfsten Handschrift A.. -rorhertscht, so
IirslOt "ich daraus schlie8ttCn, dU8 di., andere im 14.
ü. 15. JahrJr; wol DlU landsthaftlictJ war. Mancbe
Zeitwörter. welche jetzt du a. erfordern, bCSliogtcn
>>>
Ein/c't, ng.
235
lieh sogar, gleich '''"7171(''', f1UIlSt'n, 1n()
t'tI. mit Iler Llos-
leu unbcstimmten Zeit: rllll,lunJ.,et !ler v,,,, 4111.
lI!Jn,
I. 3., scheint er, uns nützlich zu sein.
7. Bis
um 9. Jahrh. wurde das erste l\Jittelwort
(Pur.tw.;piuf!I prCJ'8entis) auf CJ1lt gebiMef, lip1Ltc r hill
ging ,I
os in pt (Dlit delll UOJlaute emlt') über, u. NO
Cl,} Mr es auch im K. R: 6teynde Oller steentle "!J"
SCII ,(IV.28., GelJäu4e). .'Ilrende !labe (IV. 2
., beweg-
l
eSaclaen), .tenall, .tiI ,man ortt"jl vorwerfe,. ,!;'d
'tlW8ih .
1fUJ" orfeyl vynllen (V. 66).
.' S. ,Dis Zeitwörter wurden theils mit wirklichen
VorwilterJ;l (abI', alS, IIfJe, wedir, t%:.Sl ete.), tbeils mit
v.P.laUeteD V
rwöderD u. hlosl;1C'n Partikeln (vor. tzu u.
':tllr
i1l.t.t ur, .n, ir u. dir (llin'ordirn, 111. 111.. "ir-
10000era (lU. 62., 111. 105.), aucb be u. ge .(b,t!1'ult:'1&
(gereuen, \',. 94.) zusarnnienge8C'tzt. Im l\"iIJ. L. u.
SacbscDapiegel findet sich in solchen ZuSamIDelll!!letzulI-
n bloss ver. nie vor, ausgeuommen. wenu dieses
1VidtUches Vonvort ist; dagegen keunt das K. R. die
Partikel lJer vor dem Zeitworte gar nicht,
olld(rn Ilat
jedC1Zt'it IJOI'. Dies scbeint jedoch JlIt'br landllichaftli-
che Mund- oder Schrcibart zu sein.
9. Wie leicht jl:U erachten. waren von dcr Nihe.
lQJIgenzeit bis zur Saru.mluug des K. U,'s manche Zeit-
Würter SchOD entweder ganz, oder in ihren llcuguug e . n
veraltet, u, oS waren dagegen neue cutstlLndeu. Zu
den veralteten gehören: hage,. (zanken, :Nil,. L. 3:20),
beltere. (berauben, 9610.). berauche.. (bewirthen. 66.t6.),
ri4eb8ft1 (zum Keb8wcibe machen. 3427.), du/!;en (sl:h\Vei-
gen, 3505.). hürlen (stossen, 152.) u. 8. w. Dagegen
kommen im K. R. Zeitwörter vor. welche zur Zeit des
lSih. L. nicht Ublich gewesen zu sein 8cheinen: behl'!J-
" (aussteuern. V. 23.), hehuten (auflauern. 111. 33.),
Vorronm (steinigen, V.23.), hlUen .",d luifl'1& (in Haus
Q. Hof aufnehmen, 111. 145., V. 25.) u. s. w.
EigenthÜDllich ist die mit deDl Zeitworte ""8Ier.
bell oder _',,"lIen verknüpfte Satzbildung ; dies Zeit-
\Vort baUc nemlich den 4. Fall bei sicb, u. Dlan f'a
lc:
cy.. pa ., . d fI&Ü:/r, .. d. h. ,'übel CJH midI ·
t--
...
>>>
.
36
EiohitulIl'
. '
vererbt f1lch Buf mich. Es war fol
1ich' glei
hbedeu-
tend mit eJ.ben trJ u. 'steJ'ben t:f, (IV. 7U.), welches
gleichfalls sich vererbrn, all'l Erbschaft zufallen, be-
deutrt. 'Wir findeu: Gr,t, das sy (4. F. der weibl. Eh.)
anirstttrben ist (III. 44., IV. 4., IV. 10., IV. li.). Ver-'
mögf'n, wel('hes al8 Erb
chaft 811 sie gelan
ist; Erb.
das sy (4. F. der Mh.) u1J;rstflrbm ist (IV. 16.), ein
(;rundstück, welches ihllf'n in der Erbschaft zugefal-
len ist. Dennoch hat anirsterben zuweilen den 3. Fall
hinter sich: ist eyme 1.-yttde gut a. (IV. 3.); Wefft.
erbe amtirbl't (IV. 86.), u. dicl'le hequemere Form
IIcheint lichon im Anfan
e dC8 14. Jahrh. üblich gewe-
lien zu scin, df'nn das l\-Ipt. A hat in IV. 10., IV.
12., IV. 16., statt des 4. Falles den dritten. DatI 2. Mw.
lautete oni,'sturbcn, IV. 79., IV. 86., IV. 87., IV. 88.
bis 91., IV., 94.
10. Aus dem \Vört. B. ergiebt pich, wie ganz ver-
lIJI{'hierlen von dem Genius unserrr jetzigen Sprache der
(h.s 1\1ittelaJters hinsichts des Eil/flusses der 'Zeitwör-
ter 8uf die Beugungen der Haupt- u. Eigenschaftswör.
ter war; sehr on erforderte das Zw. den zweiten Fall
(les Hauptworts, wo jetzt der dritte oder vierte }'all
nothwendig ert'cbeint. Zum 1'heil ist diese Verände-
rung der grüssero Ausbildung clf'r deutschen Spracb.
lehre zuzurechnen, aber ganz klar wh'd dadurch der
t;rsprung u. die Veranlassung eincr '80 bedeutenden
Umwandeluu
wesentlicher Sllrachform('1I flicht, die
florgf:ilti
c Erül'terung dieses Gegenl'ltandel!l, welche frei-
lich nicbt hi
her gehört, müsste zu merkwürdigen Er-
gebnisseu lühl'en.
8. ß eiwiirter (AJz1erbia).
Fast aUe Eigrn8cbaftswörter können, u. konntcn
.urch im l\-littelalter, als Beiwörter gebraucht werden,
beide unterticheiden 'sid. daher wC81mtlich nnr dadurch,
Ihlf'1. das Uf'iwort, al8 MIches. nicht geb
n
wird.
I'
illi
e Beiwijrtf'r waren jedoch nur als'
o.ch
u. nicht
81" Eig;'QlIchaftswörtl'T im Gebrauch, JI. R. v"flrlY"KeJl,
V. 4.1., unverheclt, offen; flndere erhielten ein., Vom
. .
>>>
Einl eH",,!.
t37
Ej
"n"chaft
worte abweichende Enduog. z. B. ftQhcfI
1J1t(1 verre, 11. 77., nahe u. 'f'rn. r
, Abweichend von un8prm jetzigcn Sprach(lebraucb
\Var die in der l\Iinnesängerzeit gewi1hnlich notbwendigo
Verbindung dar Vemeinungawßrtor flicht (nicht u. nichts '
"Y. "imrnrr, "'1rgen, kcyn oder ,,;chei1l, "e/,ein, irJ;t' .,
l1Iit der Partikel tu! oder nI. Diese Partikel m te
dem nnchst vor oder nIirhFlt nachstehenden Zeitworte
(oder dem dazu gehörigen Fürworte), im erstern Falle
al8 Suffix, 'im letztero als Afiix unmittelbar beigefiigt
\Verden. E,I wurde siatt "t', wie v. (I. Hup,nI (Nib.
L. S. 314.) meint, nur gebraucht, um den HiatlU zu
\'ermeidpn: Das Nib. L. hat: ,si -"C bittetl Ja flic'"
langer, 3,193, u. Ufter, 36
8, 3692, 3891. Eben 80 K.
R.: J. 8., 11. 17., 11. 26., 11. 30., V. 66. ·
.. . Dennoch fehlt es wedf'r im Nih. L. noch im K. R,
an Stellen, wo die Vernrirll1ngflpartikrl nicht nlr nüthig
ßeachtt't wurde, z. B. Nih. L. 6., 2324., K. n. I. '2..
I
3., V. 66. Fehlt sie abt'r, so lässt bich Dm" alls dem
Zusammenhange errathen. oh die Vcrneinung o(it'r die Bf'-
jahung gemeint sei, z. B. :Nib. L. 3702., K. R.: III.
143., V. '19. '
Ne ohne Verbindllng mit cinem drr obigen Ver-
neinungswiJrter verneint dennoch theils im K. R.: V.
43., theils im Nib. L. 450., 7507.. HO:l2. Dagcgera
reteht etI im K. R. zuweilen
anz mill!lf'ig, vielleicht blos
des W oUauts balber, besOIulerl!l in Verl.Jindung mit
dmne, z. B. IV. 5., wenn hier ni(:ht etwa das en zu
dem nicht des vorhergeht'nden Satzetl gehiirt.
Endlich 8tehen auch zuweilen zwei V erlleinun
s-
\VUrter neben einander, Nih. L. "ie flC, 567., 3456., K.
n.: "ichtcll "icht, V. 28., III. 145.
Bei dem Allem liefert das K. R. dal!ll Er
cJ)ßj8,
dass schon im 14. u. 15. Jallfh. die Partikel 1/1: odf'r
I!ft als Begleitung des Vernf'irmll!{8WOrff'8 .nicht l1If'hr
dllrchnus nothwendig schien u. daher sehr häulig "'f!p,t-
gel881111en wtlrde, bis lIIIie "ich nach u. nach ganl: vl'rlor.
Auch hieran ist häufig du Zl'italter de. Urtheils.
.prncha zu crkconeD.
>>>
238
Eioleltung.
, 9. Bindewörter (COfIjtmctiOftnr.)
Die Zahl der im Mittelalter bis auf Lutber nbli-
ehen Bindewörter war ungleich geringer als die der jetzt
zur Bildung zusammengesetzter Sitze gebräuchlichen;
die Bindewörter
ar. wiewol. obwol
we""gleich.
getJd%.t. gleichwie. fUJ£hclnts, itulna. meht aUeita-IlOfl-
tkrtI IIIIcA, e,,'wedno - o(lno kamen selten oder gar nicht
, vor. u. wiewol man die Wörter UH!ftne. ob. .mt. ,,0&4
de1ll mole. 80 u. 8. W. zur Satzbildung benlltzte. .0
dienten sie doch nur bilchst selteß zur Uildung kUßlJt-
lieh zusammengesetzter Sätze. Unter den damals Ob.
lichen ßinde-vörtern sind ml!hrere spi£terhin veralte
,
ja manche haben du 18. Jahrh. nicht erlebt, aI. .m'
dem mole (sVltemal). Mno (abcr. oder ferner). qne (au.-
genommen). all
e (obgleich). tJOr'l«rt (etas später" u.'
aucb schoß inzwischen veraltete Jortme1lro. ferner) u.
8. w. Das Wörtchcn Ilttt. v"de, fJfId (und) kommt im
4,nfaoge der SUtze als Bindewort im K. R. g8J' meht,
wol aber im Nih. L. (221.. 1794.. 1798., 3339., 8410.)
besonders als (;egeosatz odcr rur dar. (dos) 1708..,
1790.. 7171.. 4847.. 8697., 5425. u. daber wie jctzt
wol nur in der Sprache der Dichter u. Red
er y.or.
Dagegeß war der, erst im 17. Jabrb. aufgekommene
u. jctzt nur noch im schlcchtesten Cancelleistyl übliche
Gebrauch von find statt auch Zur Satzbildung, JQit einer
Umkehrung dcr Construction verbunden, dzunala völlig
unbekannt.
fll. Satz bildung.
Der Styl einer Rede odrr Schrift i8t f'lchwerflll-
li g, wenn. abgesehen von ihrem 8chwcreu lider leich-
ten Inhalte. häufig SItze darin vorkommen. deren SinD
und ZU8ammrnhang erst mittels Nacbdenkens oder Ver.
glf'ichel18 gefunden werdcn kann; er ist lei eh t, wenn
jeder mit Aufmerksamkeit gehörte oder gelesene Satz
auf dcr Stelle zu versteben ist.
Hcr deutliche Styl gilt den :EnglHndtrn u. Fran.
.0(l4ln als .chwClßiIli
. u. in der Regel nicht mit Un-
recht, ab
r dio Scbuld liest weniger 8.. dem GenillJ
>>>
,
Ei nl e itu ng.
39
trn8erer Sprache, sie rüllt vielMehr unlJcm Rednero It.
Schriftstellern zur Last. W cnn der Sinn eines Satae8.
"'ie häufig selbst bei UMcrn klassischen SchriftBteIlern.
durch die weite Trennung' des Hauptworts von seinem
Elgenschafiswerle, oder von dem Zeitworte, des Zeit-
\Vorts von seincm Hilfszcltwortc, u. des Bindeworts VOB
dem Zeitworte, erst am :Schlusse des Satzes seine V 011-
IItHndigkeit errcicht, 80 muss lIothwendig der Styl schwer-
fällig werden; er wird es aber in noch hiiheml Maassc.
"'elllll sich der Redner oder Schriftsteller nicht die Mühe
8Cben will, seine Sätze ein Ca c h zu bilden, u. sicb
\lSlIig angemcssener, folglich bestimmter AusdrUcJ.:e
au bedienen. Die beBseren Cranzösischen u. englischcn
Schriftsteller machen sich zur Pflicht, so viel als möglich
die zll8ammenge
ebten Sätze, w8ni
ten8 die künwtlicb
verwickelten V order-, Nach- u. Zwischensfitze zu vermei..
den, Fehler, welche die deutschen Gelehrten dcs 17.
-. der ,erstell Hällte lies 18. Jaluh. für einc Zicrde
.es wissenschaftlichen Styls hielten, weil sie den gclehrten
Btyl von dem gemeinen, vermeintlicb sehr vortheilhafi, UD-
terscheide. Sogar in Un8CrrI Tagen ist diese Ansicht
hoch nicht
anz ve
eb\Vundcn , wiowol unscre bell-
lleren Redner u. Schriftsteller, selbst in ihren rein- wis-
aenschaftliche. Vorträgen, EinCachheit der Satzbildun@l
... Klarhcit u. Bcstimmtheit des AusJrucks als uo-
erlusliehe Bedingungen «liner tadclfi-cien Sprech - 11.
Sclareibart anerkeDbeo.
Die8e EinCach'leit u. Klarheit in der Satzbildung
... diese Bestimmtheit des Ausdrucks aeichnen die Min-
lIeslinger u. namentlich das Niebelungenlied sehr ange-
hehm aus: die Sätze sind fast durcllgällW!,; böchl;1t ein-
fach, VOD gesuchtei' Verwickelung dCl'selben findet sich
keine, Spur, u. die Ausdrückc sind meistens vollkom-
lIlen .ngeme
8cn, (-Iglich bcstimmt, klar u. Icicht ver-
etlindlich. V orzügc dicser Art gehen de'n Scbrifbltel.
lern des 14. und 15. Jahrh. ab, im K. R. aber sinti
8ie nur stellenweise aDzutreffen, je aulldcm Demlieh
die eiDzelneu Vrthcilssprüche ia dio Zeit der lUiDnesio-
.....
>>>
!40
Einleitung.
ger oder in einen sputern Zeitraum fhllen. Erste1'f'
unterscbeiden sich Im ('infacben, leichten u. klaren Style
nicht vom Nibelungenliede," letztere dage
en sind mit
allen Fehlern eines ,;chwerfälligen Styls--angeHillt. Mau
darf sich darUber nicbt .ehr wundern, denn un
eacbtet
eich die feinere BilduDg' nacb den Zeiten der Minne-
elinger nicht mehr auf die höherf'n Stände bescbrünkte.
.,ondcrn auch bei den mittleren Volkflklül!l8n Nacbeife-
rung fand. 80 hatte sie .icb doe'h noch keineswegs auf
die 'gr08se Masse des Volkli verbreitet, u. insbesOInJero
hatte, .ie auf die Sprache noch keinen so merklichen
EinflWls gewonnen, um di08e, wenjg8tons iD der Prosa
u. in den schriftlichen VerbancUungen dea gemeinen
Lebens, VOll deDl V orwurf(' grollser fJ abeh-elfeoheit. zu
befreien. DeR ,lUinnesHngern kam freilicb, neben dem
von ihnen erreichteR höhCl"fI Grade von Bildung thcils
daa VersDlßilss, theih, die Klarh('it der von ihnen be.
handelten Gegenetände, dem V erfa88
r des. Nib. Liede.
aber aus8erc1em der Um8buICl zu Hilfe; .-lass der Inbalt
seines Gedichts aU8 Erz Ii I: lu n gen besteht, für welcbe
sich die einfache' Sah:bildung ,voraugsweise eignet.
Wenn wir aber scbon im SachsCßspiegf,'1 u. noch mehr
im K. R. die Satzbile1ung 80hr oft alll unbeholl«m, ver-,
worron, dunkel u. zweideutig RlI('rkellnCfl nNssen, eo
ist der Grund uDldreitig nur: darin zu suchen, dass so.
wol rier Ve!rfusl!er jenes Recbtsbuch8. als die 1\1ö1g-
dellllrgi8chen Schiippen wenig lasen,' tMCh weni
r
schrieben, u. eincr wissenschaltlichcn Bildung gewiihn-
lidl'gan
cnthehrtml. ' Die Erfindung u. all!!emcinc Ver-
breifUlag des; ßüchcrdrucklJ' war ohne Zwe.ifcl der ,Au..
bilduug IUlsorer Sprache u, der Reini
ung u.. regelanis-
sigern GClftaltuflg doa Styls fördcl'licb; ahcr erst in
der, ersten Hälfte eies 16. Jahrh. gelang e8 Luthern;
den Gedanken ,zum !\'leister der Spracho zu' uuwhen,
.,tatt dass 'bis zu' !scHIer Zeit die Sprache den Gedaß'o'
ken fesselte oder ihm ' Gewnlt anthat. I.. welchem l\laass8
dies im K. R. der Fall" war, Uisst sich Bm leichtelitenJ
durch einige Bei5pio!e nachweisen; del'H' AnfiJbrung-
hier WD so angemessener scheint, weil ;;. der Zweck
'-----
>>>
Einleitung.
241
.
e
it
11
'.
dieser Blätter auf (las leichtere Verständnis doa vor.
liegenden Rechtsbucbs
erichtet ist.
Gleich der erste Satz im I. Capitel des I. Buchs:
r10 man Jell ColmeJl, bC8atzte, (10 gab man '!In reckt '!P1l
willekore, wird erst durch Verglcicbung mit G. I. u.
liresi. I. verständlich, u. er sollte also lauten: do man
dy Btat Colmen (Me!Jde'lmrg) besatzte, do gab man de,.
.tetnv!1f, (ihren Bewohnern) recht (Entscheidungsnormen,
Gesetze) noch iJ"t'et' willekorc, d. h. da gab man ihren Bür-
erD die Erlaubnis, sich selbst Gesetze zu geben, oder die
V crfl18Bun!!: der Stadt nach ihrem Gut/inden zu bestimmen.
VOB Unbeholfenheit in der Satzbildung giebt das
K R. in 11. 4. ei
auffallendes Beispiel: 1Yas eyn
"'an trebit - - der Bol geben. Ferner: lY er
n ber sW!Jn
'4at, dnne sol man !Jerlich d!J tzene abesegen, V. 25.
'Venn ein Fremdcr oder Reil;ender (Gast) gegen
einen Einwohner der Stadt klap;t oder von ihm verklagt
Wird, 80 !!Ioll nach 11. 51. der Richter heide Theilc vor-
laden u. sie dreimal zur Verhandlung ibres Uechtsstreib
auffordern. Darm heisst ess rorsytzen s!J d!J dry gebot,
;8 l1!J lnwger adir gast der do clagit der Bai des ge..
"!Jssen" das man ym sal te'Jten, das "er 8!Jnc sc1,ult
1'1" '1ellen gewrmnen habe. r m"Bl)tzen heisst, das Ding
oder die gerichtliche Verhandlung versäumen, u. da
ganz ausdrücklich vom Kläger die Uede ist, so ist der
Sinn: wenn der Kläger die dreimalige Aufforderung
2ur gerichtlichen Verhandlung der Sache abwarte, der
Verklagte aber sie versäume orfer nicht , abwarte,
110 !!Iolle dem Kläger seine Forderung vom Gericht
(in contumaciam) zugesproche1) werden.
Man- hatte bei einel1lllUrger in seinlJm Grundstücko
"0 r der Stadt oder in Beinern Haus«! inder Stadt fal-
lIehes Geld gefunden; der Uatb betahl die Vernichtung
desselben, aber man konnte den Hürger nicbt überfüh-
rcn, dass die falsche Münze mit seinem Wissen verfertiget
8ei. In welcber verworrenen, kaum verstitmUicben Weiso
dieser Fall vor
etragen wird. möge man aUflIlI. 52. crseben.
Ueber die Vindikation eines geBtohlnen Pferdes
enthält das K. R. Bicben verscbiedcneArtikel (111. 127.
bis 133.), fast alle desselben Inhalts. ohno dus ciner
31
,.
'.
,.
f
B
11
11
11
I
.
.
,
t
t
"
,.
.
...
>>>
2.-11
Einleitung.
mit deM We1thbl1do (Art. 130.), oder don Magd. Fragen
O. 13. I.) wiirtlich libereinstimmt. VermutbIich sind
1110 aus verschiedenen Recht8smnmlungen zusammen-
gptragen, in ,vebhen der Fall abgekiirzt, oder mehr oder
weniger vollständig Rfand, aber sie scheinen fast alle
durch die Un8chtsamkrit der Abschreiber oder Samm-
ler verdorben zu sein, besonders Art. 129., in welchem
wahrscheinlich ein ganzer Satz ausgelassen ist, da nem-
lich, wo dem Besitzer des gestohlnen Pferdes über
flf'ine Beballphmg, dnS8 er das Pferd nuf iiffe:Jtlichem
Marktp von rinem Unbekannten gekauft habe, ein Eid
8J1rcrlegt wire!. Schwurt er die8en Eid, 80 8011 er den-
nueh dem B(,liItohlnen daß Pterd ohne Ersatz des Kauf-
geldes zurückgeben, rr soll folglich einen ganz unniitzen
Eid leisten, wenn der Eid nicbt etwa den Zweck ha-
ben sollte, ihn von der Strafe des Dielnltahls zu be-
freirn. VoU..t!indigpr u. ,.ersiändlicher ist der Fall in Art.
130., wahrscheinlich IU1R der iiltesten u. richtigsten QueUe
vorgetragf'll. \" ergl. übrigens Grirnm's R. Alterth. S. 140.
1m 4, Buche wird das erste Capitel unverständlich,
weil vom (
eber (was so e'lnir gebit) gesprochen u.
(loch tier Empf.,nger gemeint wird. Andere Heisl'iele
nhlllicher Art timlet mall in 111. 19., W. 27., IV. 21., IV. 82.
u. s. ,w.
Es Idinntf'n noch zahlreiche Beispiele von der Uu-
beholfenheit, "erworrellhcit u. IJunkelheit des Stds im
K. R. angezoörcll wcrden, aber die aD!;efUhrtoD '
erden
hinreichen, um zu zeig()n, in welchen Zustand von noh-
Iwit oder wcnigRtens von mangelhafter Al\IsbilduiJg un-
lIere SI'rache nach df'r Hohellstaufcnzeit, namentlich
im 14. Jahl'h. zllriiclq
('"unkf.1I wal', aus welchem Zu-
taDde sie cr",t dllrch LutlU'r emfiorgehobclJ zu werden
begann. ,Bei den l?ortschrittell unserer Sprache be-
eonders in der neueRtf'1I Zeit (
eit 1
14) ist eine Ver-
p;leichung der Schrei....art de8 K. ..t's mit der lInIlINer
klassischen Sdtriltstf,Uflr i In All g c m ei 11 eil freilich
kaum milglich, alJer jene war lange noch nicht 80 lief,
wie d;e dos 16, u. 17. .Jahrh. gesunken, u. sie hat im
Ein" e I11 C n 80gar Vorzüge vor der Sprache tier nellc-
etoD Zeit. Zu geschweigon , dU8 die eiufaehe u. 10-
>>>
Einleitllng.
3
1
I
.ch-rtcbtlge Rechtschreibung der l\linDPsllngeraelt 8kh
im K. R. noch meistens lInverfäl8cht erhalten, wogegen
,Ue Wortbildung oder eigentliche Grammatik ",eit der
Mitte des 14. Jahrh. sogar bedeutende }'artschrjttc
('macbt hatte, "'0 zeichnet sich ili(' Spracbe des K.R's
i D der Satz bild u n g zwar Dkht durchgängig, aber
doch häufig durch Einlachhl'it, Klarheit u. Bestimmt-
heit vor der jetzigon aus, weil [eIbst mallehc unserer
kIasl!\i8chen Schriftsteller theils aus Unaclitsamkeit, theils
""liIichtlich, 8US l\'Iani('r, b('i d"r Satzbildung FO"rmen
"rihlen, welche IiIieh mit Einfachheit, Klarheit u. Be-
filtimmtheit nicht vel'f'inigen Iwsen. Es verträgt sich
nichl mit dem Zwecke dieser Schrift, tUe noch hfiuOg
vorkommenden V e"'tösse g('
en Einfachheit u. Klarheit
df'r Satzbildung hier aufzuzählen, dem aufmerksamen
Lepcl' werden die in den ScbräUen unserf'r neue.,tf'n
Schriftsteller, namentlich der G,schichtschreiber, nicht
entgellen; es sei aber erlaubt, unser Urtheil fiber Man-
gel an Bestimmtheit in der Satzbildung der Schriftstel-
ler unserer Zf'it wenigstens mit Einem Beisl'lele zu be-
legen. Seit dem Emporblühen der [p"kulativen Philo-
tlophie gegen Ende des vorigen Jahrh. trat bei den
deutschen Schriftstellern, merklicber als früher, die Nel-
ung hervor, Eigenschaftswörter ohne Verbimlung mit
ihren passenden HauptwUrtern, dadurch dass man ib-
nen grolllse Anfangsbuchstaben gab, zu I!\elbständigen
IItLUJ}hvör
rn zu stempeln, eine Form, durch welche
der Leser genöthiget wird, das verschwiegene Haupt-
W-ort zu erratben oder mühsam aufzusucben. Dies ge-
nugt aber nicht immer, entweder w('il das Eigenschafts-
wort fiir mehrcre Hauptwörter passt, oder weil der Schrift-
steller sich des rechten Hauptworts selbst nicht klar
bewusst war. Steht voUellds dalil Eigensc l )8ftswort
1In zweiten oder drittcn Falle, so wird so
ar das Ge-
8chlecht del!!seJben zweifelbaft. Schillcr gab zweien
6einer AbhandlulJgcn (pros. SchI'. Th. 3. S. I. u. 310.)
die Ueberschriften: über daR Erhabenf', tiher (laI!! Pa.
theti.che. Heiden Eigcnschaftsw(jrtern feblt das gehijri
o
lIatll,twort, u. dem I.eser ist überlassen, das rechte erst
a1la 4011 AbbaD
lungcn .elblit herauli&ulindQn. Fa:ei.lich
r
,
J
r
I
I
1
...
>>>
!44
inlelt 8.
bedarf es dazu keines langen Suchene, aber - u. da-
von ist hier nur die Rede - der Ausdruck hat dadur
h,
dass er zu all
emein gestellt wurde, seine Bestimmtheit
eingebüsst. Bei mehreren der 8}Jätern Schriftsteller ist
diese Form in wirklichen l\Iisbrauch ausgeartet u. un-
sere Sprache hat dadurch. im Vergleich zur franzö-
sischen u. englischen, offenbare Rückschritte gethan.
Noch schlimmer wird die Sacbe. weJln dem zum Haupt-
worte gestempelten Eigenschaftswort.. eine oder mehrere
ßestimmungen beigefiigt werden, wodurch es nicht selten
zweifelhaft wirel, welches verschwiegene Hauptwort für das
Eigenschaftswort oder für die demselben beigefügten Be-
stimmun
swörter aufzusuchen sei. Campe schlug anfangs
vor, .lie Bestimmungswörter unter sich u. mit dem Eigen-
scbaftswode durch 'l'reDllUngszcicllen zu verbinden. dies
zeigte sich aber als uDausführbal', weil ein so zusammenge-
setztes \Vort zuweilen mehrere Zeilen einnehmen würde.
'ViI' schlies
ell mit der ßemerkung. dUAl wenn-
gleicb unsere Sprache seit der llIutbezeit des lUagd.
Sch(ippcnstulds, besonders aber seit einem Jahrhund.
RiesensclniUo zu ihrer Vervollkommnung gethan hat.
sie docJ.I von iJucm Scheitollmr.kto noch weit entfernt
ist, dass sio an dio Stelle der Unvollkommenheiten,
mit welchen 8ie
.or drei bis vierhundert Jahren beladen
war, andere Auswüchse angenommen hat, welche uno
sere Vorjahren nicht kannten, u. dass vielleicht noch
ein zweites Jahrb. vergeht, bevor sie ihr goldenes
Zeitalter erreicbt.
Die vorstebende V crgleichung der Sprache des K.
n:s mit der dCl' l\linnesänger, so woit sich überhaupt
die gebundene mit der des gemeinen LeLeD
verglei-
chen IälSst, führt zu folgenden ErgclJJliS
(!ß.
I. Jede lebende Spracbe, weit entfel'llt, auf eiDer
bestimmtcn Stufe stehen zu bleiben, erleidet tii..t iu
jedem JalU'zcb-cnd bemerkLare VC1'änderuugell, sie 8treitl
f..ühere l?ormen ub, nimmt neue an, u. sucht ihr Gebiet
zu erweitern. ])ieses Naturgesetz llIacLto sieL aucb
zur Zeit der ZU8ammolltragung des K. n.,'s geltend,
denn so kurz der Zeitraum vonl Schlusse der l\Iinne-
lOäogcr.zcit (der MiJte dCII 14. JiWrh.) bii
w vol18UWdigeo
>>>
Einleitung,
245
Vcrarbeitung der l\lagdb. Schöppenurthcile (dem Ende
jenes Jahrh.) war, 80 merklich si ud doch die Fort. u.
t Rückschritte, welche unsere Sprache inzwischen ge.:
t lIIacht hatte. Sie hatte &n Reicbthum gewonnen, nicht
blos, weH sich nunmehr eine feste u. doch allgemein
verständliche Gcrichtssprache Rebildet, sondern auch,
WeH sich die V olksspraclIC mit Ausdrücken fast ftlr
alle Verhältnisse des J!;cselligen Lebens bereichert,
sich zahlreiche neue \V cndungen angeeignet hatte. Im
. Wörterbuche sind diejenigen \Viirter mit einem Stero
i bezeichnet, welche sich im Nibelungenliede nicht fin-
den, u. sowol die bedeutcnde Anzahl dersclben, als
die bci ihnen angeHihrten Redensarten zeigen deutlich deo
vielleicht erst jetzt eingetretenen Unterschied zwil!1'Cheo
8 der SI'rache des
emeinen Lebens u. der der Dichter.
2. \Värend der 8chwäbischen Dichterzeit war die
feinere Sprache das beinahe ausschliessliche Eigenthum
der höhern, gebildeten Stände gewesen, u. sie hatto
dadurch einen hohen Grad von Ausbildung in ihreo
Fonnen erhalten. Seit dem Eude jene8 Zeitraums hat-
ten aber die mittleren Stände, namcntlich in den Städ-
ten, sich ihrer bemächtiget, sie wnr nicht mehr \Verk.
zeug für Gebilde der }'antasie, der Kaufmann, der be-
triebsame Handwerker bediente sich ihrer in aeinen Ge-
werben, es waren in den Städten Schulen errichtet, In
welchen besonders die Schreibekuust geübt wurde, u.
dios'e hatte sich 80 verbreitet, dass der Schiil'ponf;tuhl
zu Magdeburg sich nicht mehr begnügte, zur schrifUi-
chen AJJfussuDg seiner Verhandlungen u. BeschIUsM
einen Klostergei8t1ichen zuzuziehen, sondern Iiich ent
schloss, entweder für sich allein oder gemeinschaftlich
Illit dem Stadtrathe einen eiKonen Gerichtsschreiber an-
zustellen. Der stlidtsrhe Bürger hatte jedoch wedcr
Zeit noch Neigung, noch äUIISflre Aufmunteru.ng genug.
nach derjenigen Bildung zu streben, welche aur IUinne-
lIängerzeit all den Höfen des deutschen Kaisers u. der
lteicbslür8ten, unter der hnhern Geistlicltkeit u. unter
Rittern u. }'reihprrn g6herrllcht hatte. Dietter l\langel
an wi¥scnschaf"icher u. allgcDleiner Bildung konnte auf
die :icluißsprachQ dea spätem Mittelalters Dicht .ooer.
>>>
.
46
Elulc:HuD!.
al. Dacbth
iII8 wirken. letztere verlor, ungeachtet ihreIl
ßr
flern Reicbtbums, an Gewandtheit u. Klarhei t. u.
an die Stelle der Leichti
keit u. Rundung im Nibelun-
gen1iede u. in andern Gedichten frliherer Zeit, finden wir
In (Ien Urtheilsspriichrn des lUagdehurgischen SchUp-
penstuhlfl zahlreiche Beweise Ton Unbeholfenheit u.
Verworrenheit im Ausdrucke u. in der SatzbildulIg. Die
Sprache fing an, in Verfall zu gerathen.
Dieser Venall nahm im funfzrhenten Jahrh. Immer
mehr zu. die Rechtschreihung verlor ihre frUhere Ein-
falt u. Folgerichtigkeit, in der Wortbildung begnilgte
man sich mit dem ererbten Reichthum der Vorfahren,
u. rlie Unruhen u. Wirren der Zeit, wiirend welcher
die Schulen bald ein(l;ingen, hald sieb nur Idlmmerlich
erhielten, trnten der Geil!ltesbildung u. den Fortschrit-
ten -der Sprat'he vernichtend Ir. dron \Veg. In welchem
Maaase die Sprache schon in d"m kurzen Zeitraume
von 13H4 bis 1442 Rllckschritte gemacht hatte, ergiebt
.ich klar bei einer Vergleichung des K. R:. mit den
Im letztgedachten Jahre um
f!schriebenen Statuten deli
deuts\:ht/n Ordens, herausgegf'ben Von Ernst Ht'1IlIig
(Kghg. 1806.). Im Anfange des .echszehenten Jahrh.
nahmen Geschmacklosigkeit, Vernachliisl!ligung aller
Sprachregeln, Verworrenheit u. Unregelmii8sigkeit i'l
Wort - u. Satzbildung, verbunden mit der wider/llinnig-
Bten Rechtschreibung überhand. Zwar fluchte Luther,
der, geish'olle u. hochgebildete Begründer der bochdeut-
.eI)en Schrifll'prache, durch (leine Schriften voll Klar-
heit u. Gewandtheit unlerer Sprache wieder Kraft u.
'Vürde zu T"rleihen, aber selbst Luther konnte sicb,
hinl!ichts der Rechtschreibung, von den M!in
eln seiner
Zeit nicht ganz rein erhalten, u. nur auf we
ige seiner
ZeitgenOllsen übte sein glänzendes Beispiel wirksamen
u. dauernden Einfluss. Gerade wärend der Kircben-
verbesserung erreichte unsere Sprache die höchste Stufe
von Barbarei u. Ge.chma
klosigkeit. Es bedarf nur
einCfl Blicb in LuClU Davül'1I Chronik u. in die Scbrif-
ten seiner Zeitgenossen, um sicb zu fiberzeugen, wie
tief unsere Sprache damals gesunken war. In diesem
Zu
ad. erbiolt .ie .icb mit weaigcn Ausoahwea im
-...t..
>>>
Einleitung.
il47
Laufe des siebenzebenten Jabrb., bis endllcb die deut-
liche Literatur WB die Mitte de8 achtzehenten wieder
anfing, sich aUB ihrem Verfalle zu erhebcn D. mit Rie-
8enschritfen ihrem jetzigen Standpunkte entgegenzueilen.
AI8 das K. R. zusammengetragen wurde, haUe
sich 8chon litngst unsere Sprache in zwei Stämme, die
oberdeubiche u. liiedersächsische getrennt, aber unge-
achtet lUagdeburg in Nieder8achsen lag, 8cheint doch der
niedersächsische Sprach8tamm unter den Bürgern lUag-
deburg8 IL also auch untel' den aus ihnen bestehenden
Mitgliedern de8 dortigen Schöppenstuhls nicht üblich
gcwesen zu sein, weni!;stens enthält das K. R. nur
wenige Spuren ihre8 Einflusses. Es mag dahin gestellt
Bein, ob die 'l'rennung de8 niedf!rsHchsischen SI)rach-
8tallllllr'S \'001 oberdeutschen schon zur Zeit der Völker-
wanderung oder erst in sl'iiterer Zeit erfolgt, ferner ob
der Sachsenspiegel ursprünglich in oberdeutscher oder
niedersächsischei' l\Iundart geschrieben 8ei, worühCl' eben
80 viele u. wichtige Gründe gegen al,;; tiir zu Siltrechen
scheinen; aber von (len deutl!ichen Einzögliogen ill Preus-
8en, bc
..nders in Kulm u. 'l'horn, welche meistentheils
aU!l der Gegr'nd vonl\lagdeLurg gekommen waren, wurde
die oberdcut:schc, nicht die 1,Iiedersäcflsische 1\IUlulurt
mitgebracht, u. sie wurde im ganz,n I'reussischen Or-
densgebiet hel'rschend. Zwar stand Danzig, als Handel8-
ort, mit Lübeck in vielseitigem Verkehr, u. die Danzi-
ger KauOeute waren dieses Verkehrs halber mit der
nif'dersächsischen Mundart hinreichend \'ertraut; dennoch
war diese auch in Danzi
unter den nicht-kaufmännischen
Einwohnern nicht gewiiJmlich, sie war, wenngleich der
Lübecker Kaufleute wegen, da8 Erbbuch (Hypotheken-
oder Grundschuldbuch) zum 'l'heil in niedcrsächsi8chcr
Sprache geführt wurde, doch nicht Landessprache, u.
erst im 16. oder 17. Jahrh. fana die Danziger Kauf-
mannschaft oder du dortige \Vettgericht fdr gut, das
I{. R., um dlll!sell)e den Lübecker Kaufleuten bei ihren
gerichtlichen Geschiäften zugänglicher zu Dlachen, nach
der Strobaudlichen Ausgabe in das Niedersücbsillche
t1bertragen zu lassen. Diese in der IJallziger Stadtbibli0-
thek noch vorhandene. duelbilt mit XVw. C. 33. bezeich-
>>>
48
Ei n leitung.
.
nete Uebel'l!ctzung, welche sicb frUher in ,I£'r Büchersnmm.
IU:Jg de8 Senators r alenti,. Sclllieff befand, ist bei
den vorstehenden Bemerkungen u. im Wörterbucbe zur
Vergleichung bemb,t worden, indepscn 8cheint flie nicht
in J)anzig, sondern in Liiheck 8elb;;:t, von einem nicht
rechtsversUindi
£'n Manne gema('ht zu sein, ilcn:) sie hat
alle Auslh-iicke der G"lichb;aprache ullvl'rKnd£'rt beibehal.
ten, u. lIahlr£'iche LfJcken hewei
en, wie ort der Ueberset.
zer über den Sinn einz£'haer Stellen in Zweifel gewesen ist.
I Wie es fI('heillt, hat man erst in der ersten Hälfte
( de8 vorigen Jahrh. 8ngefan
en, der niedersächsischen
Mundart den Namen der pi at t d e u ts c h e n beizulegen;
eille BeIleIImmg, welche eben 80 unpnsI'end al8 ungerecht
tocheint, weil sie als Uezeichmmg dcs Platten, Gemeinen,
VerHchtlichen, f'in cn Tadel enthmt, \velcher einen ganzen
grossen SllrachRtamrn "011 anerkannt eigenthümlichen
V orzllgen, urn-f'rilient hl'rabsetzt. In neuern Zeiten ist ver.
tou('ht wordl'n. dief!le Ul'nennung au!!! dem geographischen
GeRichtRlnmkte zu Tl'rtllt'idigI'D, man hat nemlich Vor-
ausgeReIzt, daRI!! düFl
üdliche HetrtFlcMand mit Einschlusl!I
des jetzigen Kiinigr£'ichs Sachsen höher lie
e u. gebir-
giger sei, als das lIiirdlie'hl', das eigentliche Niedersach.
en. Ab"r Süd,lputschlalld hat Ebenen so wie No"l-
rll'ntl'('hland, von l\lilnster u. ()snabrück his ge{!:cn Mag.
dl'burg hili, wl'itverzweigte Gebirge Mt. Nur die Nie-
derl:mcle lil'
1'1I ti"fer u. tlachl'r als Nord- u. Süddeutsch.
bl..l, dort hl'lTRcht aber die lIiederl1indische oder hol-
liindiRche Sprache. Wie sollt!' nuch die hiihere oder
lIicdrigNe l"age einfO!!! J.alllll's übl'r die Sprache desseI-
lieIl ellt,",chl'irlen. da sich nicht erweisen lässt, in deli Ge-
bir
en sei die h!lrtere, in dCII Ebenen di" weichere Mund.
art heimisch. S('hon lange ist t!"r niedersächsische Sprach.
stamm gl'gen die V"rachtung, mit welcher einigc Schrift.
I!!teller ilber sie absprachen, in Schutz genommen worden,
hier nl(i
e e8
elliigen. gC'
en eHe Uezf'ichnung der nieder-
8ächsi
chl'n l\lmulart als Plattdeutsch Einslruch zu thun,
wiewol freilich ein blOSSCf Name, s"lbst ein herahwlJrdigen-
der, ihr ihren innern \Verth nicht raubt oder schmälert.
>>>
A.
Ab, "P, Btlw., falls, wenn, Im FaUe dass, (, 7., U.
2.. IJ(. , 16.. 111. 131., 111. 147.. IV. 70., V. ,!sB.,
N,. off, Ni b. L. ob', ob, op.
a be, Y w., von, kommt nicht allein, lIondern nur in der
Zusammensetzung mit einem Zw. vor.
"'abe elogen, abe ela!}n, Zw. im Prozellse erstrei.
telt, durcb Klage erlangen. 111. 107.. IV. 90.; 2. Mw.
,abegecla!Jt, obegeclaget, ebmda8., N s. affclagen.
'" abe" gevallen, abe vollen, Zw., mangeln, ausfal-
'Ien, nicht einkommen. 111. 57., geueUit icht dorabe
wird ein Tbeil der Geldstrafe erlassen. N s. affgefallen.
abe gan, abe gen, abe geen, abe gel}1r, Zw.,
I) verloren gehen, IV. 38., 2) verfallen, vergeben, V.
7., 3) mit 2. F., von etwas abstehen; W!Jlabir der
man 8!}ne8 getzugem abe ge!J", 11. 53., will die
Partbei auf das Zeugnis (vorl1iufig) verzicbten. N s.
affgaen.Nib.L.abegan, 1302., 3544., 7198.,8231.
ab irsturben, 2. Mw. von irsterben, s. bestmen.
.. abe legen, Zw., I) ersetzen, ,erstatten, her sal Y'"
1l!JII1!ft. 8chaikn abe legen, scinen Schaden ersetzen,
V. 21., V. 23., V. 4,3.,
) ablassen, abziehen, 111.
106. N s. afflegen.
.. abe lesen, Zw., ablesen, Krnten. So dudynabü obe
1'J8t, V.24., wenn du dein Obstabliesest. N s. afiesen.
.. 0 bell e m en, Z w., abscbaffen, aulßcben, I. 2., Ill.
109. Ns. affnemm.
'" abe lIemen sich, Zw.., mit 2. F., sich reinigeo, sieb
rechtfertigeo. 11. 53.
") Der S,,,... ...or dem WOI1. sei" an, du. d.l5eTh. I.. l'ii...
L. Dich' ,.ork.OIWll',
32
>>>
!
O
abo - acht
- abe ,.ichtnl, Zw., entscMdigen, rllU hft' ym rlo t'M'
1101 tlft. welle abe t:tu ,.ichtl!1le, 111. 60., dass er iho
dafür vollständig enblchädigen wolle. N.. affrichtm.
-abe ul,c!Jd,t.fIge, w. Hw., I) der Abschied, dio
Entfernung, Flucht. 111 IU. 2) die Ehescheidung, IV.
6-1. N 3. de offsehedung.
- abe dan, abe Blahe", Zw., ablassen, herabsetzen,
111. 1 U6. NM. alf 3cMaen.
- abe h'eten, Zw., zurücktreten, abstehen, entsagen.
IV. 85., IV. 87. N8. afftretell.
· abe "'!Jbe", Zw., abtreiben, in den Kauf fallen, das
\' orkaufs- oder Näherrecht ausüben. V. 2. r ergl. JIII$
Culm. ex 1111. rel'is. B. 4. Tit. 6. Cap. 1. N 8. affdrifen.
a bft I,r't1I1.;/!.', abe rill11ig, Ew., I) flüchtig, auf f1üch-
tigcml'nslI, 111. 23., 111. 111. 2) abtriinnig. apostata.
v.. 50. Barl. 0]1 t,.,,,,.,,ic, S. 439. Ssp. obe rilmig.
11. 40.; N s. a.ffi,.ufI1.;g, afft'.'1nnich, afft,.onn'Jcla.
- abe w!jsell, Zw., I) ablinden. aussteueru. der vä-
terlichcn Gewalt entlassen. IV. 20., gleichbedeutend
mit t'm.aelen. 2) abe w!J3en myt rec'hte, 11 80., deo
Ani'pcuch des Klägers durch einen Eid widerlegen.
l\i b. L. "c,'U"izzcll, 9489. N s. offwisen.
-abt! tzyhcrr, Zw., d'1ha"t obe tzyllt:n, V. 39.. die
(zum Schwur schon auf das Evangelienbuch gelegte)
Hand abziehen, folglich. nicht zum Eide verstatten,
zum gerichtlicJ)en Zweikampfe auffordern.
abir, Bllw., I) aber. I. 8. u. oft; 2) oder, abi,. noch
eWQ1111t'!I', V. 26. -A d.uvar, avur (61'. Gr.lII. 276.),
N 8.: aue,', al'er.
abi '., B w., ahf'rmals, nochmal
. ferner, III. 48.. 80 3al
lIer ab;,. s.'J7lt
cloge .'O"I,uwen, 111.
3. er soll noch-
mals a!lCine Klage wiederholen. Abir Aat ir t ' ll$ ge-
ac/".eben, 111. 52., zum zweitcnmale lutllt ihr etc. N 3.
auer, aller, Ni b. L. abe,., abermals. noch. 61., ilt;2.,
Bon. Xx..
VI. !I.
-ab.ys,lI. Hw., das Obst. Barl. Obe3, S. 498, N..
dat afit, olJet.
- ncu, w. Hw., die Axt. MI.. d!J eCllr, IV. 108.
-aeAt, w.lIw., .iel,e ocllte.
>>>
acLaeD - al..
251
IIc'Aun, tlcA.
n, MA., HUI., dieAc"seln.Ad,a
"'"
(Gr. Gr. 11. H.l6.), Nib. L. ahllel, 1
02." N.. ckud.llen.
· ak
r, m. Hw., das Feld, V. 23" Bon. XI..IV. 31.
adir, ader, Bdw. I) oder, I. 7. u. oft. 2) aber.
wer
adir, IV. 94., N 8.
dder, addno,
dno.
., b dallen, a ll
ta th alb eta, BII}. allenthalben. III.
19., K. Hf. 11., Ni b. L. alle1&thalben,3167., N..
allelltlaalt'en.
al dar, B w., dahin, aldnr "'"8 her varn, V. 43. N..
alldar, Ni b. L. dar, 103., 6176.
aldir, .. Hw, das Alter, V. 9., V. 43., Nib.L. al-
ter, N s. oldn'.
allyne, alle!jne, Bd1tJ. u. BIll., I) obgleich, 1.3.,
IlI. 19., IV. 90., IV. \H. 2) allein, aus8chliesljlich,
IV. 20 , IV. 49., IV. 53., V. 43.; 3) ausgenommen
wenn, III. 119., Na. allene, Nih. L. al ei1le, alter.
ei
, 7820., 9387.
.allir J!jnge, BIO., In allerArt, ganz u.gar, V.23.
. Aln.er!Je, Mh.AI",eryg
", w.llw., (Ier Schrank,
Schrein, das Spind, KlcitIcrschaff; in der Sprache
des l\Iittelalters ar",uria, wovon im Französischen
armoire. IV. 51., IV. 60., IV. 107. Diese Artikel
des K. R:s sind, zum Thcil wörtlich, Rn!:! tlem Sach-
ficnspiegel I. 2-1. entnommen, doch Cehlt dort das
,V ort almerye, statt dessen die bei Giirtn('r abgedruckte
Quetilinburger oberdeutsche Hand8chrift sclarin bat.
In aodern, in Grimm', R. A. S.577. u. f. angefiil,r-
ten RechtssammlulIgen wirtI zur Frauengerade "eine
Kiste oder ein Rock c n s p i n d" (Kleiderschall) ge-
rechnet, "darein die Kleder am bruttage gelegen."
N.. alrneJ-ye, alllJa1-Y
,
Olred, alrer8t, Bw., aller erst, IV. 101., N,.: alr
MI,
N ibo L.: alre,t, 1223.
ol.
, alu, also, Bdw. u. Bill., 1) wie, IV. 41., V.
9., 2) sobald als, V. 63., 3) wenn, falls, \". 2t-!., -1)
o1so tJort als!}, IV. 57., flogleich als sie. N,.: alae,
al1J, aUo, Nib.. L. ebenso.
al.e tJor, wie vonuals, V. Y.
,
>>>
.
2!S2
al81 - an-gryfun
Ids!}, zuitammengczogen au8 alle Bf}, IV. 5'7.,. V. 56J
.laulI, dls'lIft, Bw., also, in folgendor Art 1 11. 83..
V. 12., 111. 48. 10 IV. M. steht auch- wirklicll alllO.
N.., a1Jlnl8, Nib. L.: alsUS', 9030.
· alt-/fe.a r , fit. Hw., deueit langer Zeit ange8eMeDe
Einwobner; stebt gern mit
b
u zusamme.. 111..
,(4., v. 9., N ..: olthgesessen.
· al tzu kant, Bw., sogleicb, auf der SteUe, obne
Verzug, 111. 98., Na.: GI to kant, fehlt im Nib. L.,.
doch stebt hier 39!t :u /tant in gleichem Sinfte.
ameekt, .. Hw., das- Amt, 11.87. .Ad. ambakt, Gr..
Gr. I. 124
, Barl. a7l,bef, (S. 388. Z. 8.), Na
:'
ameeAt; kommt im Nib. L. Bur in der Zusammen.,
setzung vor: arnmet-livte, 6833. . .
an, Yw., siehe Einlcit. S. 223.
· an dyngen, Zw., vor das Ding (Gericht), bringen;
2. Mw. anged'Jnget, 11. 48., vgl.
'I"g.
· anJyrre, 2. F. der Mh., \'on a"der, 111. 54., der andere
.llne'Uangen, Zw., gleichhedeutend mit angr!JJen,
angreifen. in gerichtlichen Anspruch neluoou, "eine
Sache durch Anpackung als die IIcine anspr('che-D."
(Homeyer's SachseDflp. S. 287.), 11,81.. 111. 121., V.
43. VgL Gri,nm'a R. A. S. 51'!9. Ns.: anfan8tlJ.
· aneuang, m. Hw., YotJ de7lle dneflonge der !tant
getat, V. 43., \'on ßeschlagnalm'le einet gest
hfneD
oder geraubten Sache, in deren ßesit:t det rt.eb
oder Räuber auf frischer That gefunden wird. 'Vgl.
"ant geiat u. lIanthaftige tat. , ..
.. anetlall, m. IIw., eier Anfall, Er.bscbaftMnfall, ,,,.
55. Ns.: de anfall.
an-gewinnen, Zw., nbucfmien, abgewinneh,
. 'Mw.
a"gewunnen, V. 47. Ns. all-gewil.nenj 2".lU.tiJ
dn-
gewOf",l'ft, Nib. L. 1323, 6540, . \, n"lo
· an-gryfen, Zw., J) gleichbedeutend inif uhtt;on-
gt!7J, angreifen, iu ßC8CJJlI(
, m ÄfI8prll6h IJChlDCla,
vinrlicire1J, 111. 127., 111. 128., JIJ. J30.,
) erwcifcn.
verhalten, 111. 135. N &1 altgril'f'lI. In wolelhc', ,.F.rm
die Vindication eines Pferde!!!
f!scflC'h"}fI mlt8fCtfo. ist 111.
J30. umständlich &ngegebCfJ, vgl Grimm'. 11. A. iB9.
>>>
an" liaLer.
rt
Ja
.. aJl..Ißb
.,
fI1., AnJteil .abelt, 1H..1't7"
... an-heben, Zw., anheben, anfaogeaf
M.... .....-
Itabtm., Iß. 38" N.. flltlza1H1lA' , 'f ")
· ß..-kO"'
' ZUI. mi
4. F." ..treffe.., IIL 13
. JII.
131S., V. 40. Gw.lutr lnIrMt .., 100 hn'
t,
2. Mw.
ek6ffJetI, uoge"'. V., aJtfl'''''e
IU. 72.
N..
_ .': '..
· ßn-l..."eh
- ZW'II ,
U ""UI nut.bat anlegeD.
m
Gelde, V. ij6
;. 2, MN. angel
tl ebtnlaslol ,'" ,
· 11ft ir.. erNn; lIUIerbm,drlir"""H, ...&nI. B.
5.
, N ,., ,anlr"'CfMJtfI; IJtIe1'MtWWft. " \U
.tU
..ff 8p,.echdn, Zio.)I MI AD8pmelt ,.ehm."J _'.11-
..,tcit,. 111. 134..j N-.. a..pt«lmt-,
..' ......
ap1'OCMn, V. 5a. ')\.,. , '
· atupl'ooAe; w. HUI., dcr ,gcrlchtlitbe A...JIruCh.;tJfI
.n "-". ata9pt'de; IV.
5" ebatv w.. jänalld dAlauf
Anspruch machtc; ane reckte amprocka" V. 13.,
, 'N /101 de a'Its]Wuke; fll afl
i;/ri'_. , \ .. .\
....
alle, Y w., ohne, 's. Einl. S. fl23. '. , \ ,
.
· ßfte werden, ZIlJ..; vcräuIIseFlI, abtlCte....
.' -.od.
.... F., Me!}de vltd ff)'QuWeft, ",y "ic
Man- 1.6m,
Jy IVWden yrN 1I"'u lfIOl afle, V.' 67., 'Mä
u. Frau... dü...fcn ihr EigeothUJII verlia.....n "er !ab-
'. trete.a. r mJ wil hh' !P'
ut elfte' awrth., \l..5B:,
N .,$ (Me wrrilM. .. , .-. ..n",f
ane,' Bw., aus
cllornmen, mit 3. F., ane daß my' t'U-
Im gesck'Jt, V. H!., aU8g'enommclI, welln es mit Ru-
then gO!schieht, ane dem totslage, V.17., ohnc dass
eiD Mdisc" UBE Leltou liolMtt. N s
aae; IV ilA,'L 'tHiO:J.
* heUlalt, aflewald", m.llw., .tchtio' _I.nd-
tlchr. .A., 111. ..ß-t ,.,. die aDdelll Hand8c1rr. Iclw/frr
(Schaffncr) habe8. Jid. anllWlUUe, 0,.. R, A. .7r49.
,*owe u....eht, antz..tJhl l1 ... Hw., _BeruflUJ8 l euf
. einen ..odem, z. ß. auf.d_ VetWfell eirin ale-.ge-
etlelalen ia Anspruch 8CDOnlmeneb Pferd_.. 111" IßI.,
N s.: iJ. afltfickt.' .' I.
OfJ
e"__ *n
'Jd, 111. HW'I t1ie A.." ¥u
, V,,18.,
Ns.: IWIgft'
Ni". Zo.:
ektj 11.19. "',
\
IIWWO,.t, ,e,".o,.", f!ntw.rl, .,. n.., ,Ant.
>>>
,:54
antworten - ban
wort, Klagebeantwortung. ID. 87., IV. 83., N 8,: Je
fIfItwort, lIIatwert.
antworten, entworten, efttwerteft, Zw., I) ant-
worten, die Klage beantworten, 111.44., V. 13., .A.d,:
. .'"ur'i, N s.: lIIatworden, fltllwerden, antwarden,
ib. L. 3745. u. ,BarI. S. 439.: afltwrn'ten, 2) au&-
antworten, körperlich iibergeben, in Gefangenschaft
f!cben, wo dann gewöhnlich dabei steht: myt der
"ant, IV.94., III. 135., 3) wedir antwort
n, zurUck-
geben, zurUckbringen, V.27. r erg.: 1rer antworte,
Uf. 44., 2. Mw. geantwort, geentwwt, ,V. 13., 38.;
- atrDertm, antwrrten, hat die Hschr. C. fa»t tiberan.
.a,dworte" .ich, Zw., sich befreien, sich losma-
ehen; Aer antworte ncA myt gewdt
, 11. 82.; er
bnn sich dnrch ZahlWJg der Gebührt'D dC8' Richters
\. ,"00 der Pflicht , Vorspreche eines Andcrn zu sein,
'" befreien.
· antworhr, M. Hw., der Verklagte.- V'. 5., III. 58.
· aptgot, 111. Hw., der Abgott, Götze, VI 23., Ns.:
. ' iI'J abtgote, ebendas., .A.d.: aplcot, (Grimm's Gr. I.
l -621.), Barl. dCJll abgot, S. 322. Z. 23., Nil.: aff{l.'6te.
armhefte, MA., Hw., ciie Annspangen, IV. 50., Ni b.
- L.' hat dafür, arm-bouge, 530:l., N s.: armhefte.,
.liwar,il, war-&el, awasel, awesd" auwarsil,
warsil, V. 23., V. 27., das todte Thicr 8. EinI. S.
16. I
n\ .tri t
.,baft, m. Hw., 2. F.: des lIannes, I) der Eann, e.r-
-1. t:OfIImunicatio, V. 65., 2) der Kilnigsbann, 11.67.,
cli. vom deutschen Könige oder Kaiser verliehene Ge-
.I' I'ichtsbarkeit: Wenn der Voyt sich Jahr u. Tag hin-
durch weigert zu richten, oder nicht recht richtet,
. 110 wird dem Landesherrn das gerichte ledig, d. h.,
..' der Landesherr kann iho absetzen u. eine.. andern
Richter bestelIcn; hatten aber dic Schöppen an der
Rechtuerweigerung oder 'an dem Unrecht flnt rech-
Im orteyln Theil genommen, 80 fiel der ban an den
KliniS (Kailicr), U. 22., Ns.: de bafl. In 11. 75. ha-
ß.
,
.
>>>
liank - begeben
'55
bpn zwar einige Hamlschr. (Th. u. Ber!.): t1ttd.",
&ich tZlI batme byten, aber die übrigen Hschr. haben
dafür tzu camp"e, was richtiger scheint.
"a"k, w. Hw., Mir. dy benke, die Sitze der ScMp-
pCD im d'lnge, in der öffentlichen Gericht8sitzung.
Die 12 Schöppen sassen auf vier Bällken. u. daher
wird 111. 17. der vier Bänke statt des Schöppenge-
richts erwähnt. "gI. Grimm'. R. A. 212., :Nib. L.:
baneTe, 26
7.
· ba'J1len, Zw., 1) bannen, in den Bann thun, V.65..
2) I'f'.inden, in den Pfalldstall sperren, v. 26.; das
lat. K. n. übersetzt daher auch diese.! Wort dureh
mcl
.
b arn . bare... Zw., sich gcbahren, sich beschäftigen.
An häufig von l\Ienschen besuchten Orten, do sol
"'1mal1t flicht bar" ,nyt w
fen noch "'yt 8c"Y8en.
V. 15., Ni b. L. gebaren, sich geberden, 6037, 8910.
· barte, w. Hw., das Beil, IV. 108., N8.: de barte
Gr;lII,n'. n. A., 689.
b a8 , Ew., J. Stg., bel!lser, IIJ. 40., V. 24., V.33.. V.
34., Ni b. L. baz, bc::.-:.er, N 8.: bet.
· becJ,e", Mh., die SchilsflcllI, IV. 47., Vgl. Sach-
SCIISp. I. 2
., N s. becken.
· bcclagi1l, becla!JlI, Zw., 1) verklagen, Gw. her
becla.'1t, III. 35., 2. il'lw.: bec1n.'1I, becla
it, III. 14' J
11. 77., 2) eine Sache in gerichtlichen Anspruch nch-
men, V. 38., N 8.: beclagen.
· be derbe", Zw., gebrauchen, benutzen, IV. 51., V.
34., IV. 55., N 8.: bederven. Scheillt nicht mit be.
diirfe-n (Nib. L. 17\19, 4330, 110.) verwandt, son-
dern von erbeit abzustammen.
"edlltt/n. Zw., bedeuten, e,'klären, deutlich, verständ-
lieb machen. Y,lll wes man fj1I betl"ten ma
, V.
44., nämlich den Stummen. Nib. L.: bediuten.5598.,
N s. bcdudcn.
· beerbit, Ew., mit Grundstücken angesessen, I. 3.
· begebe". sich. Zw., Piich in eia Kloster begeben,
in einen geistlichen Ordell treten; begeben, mit
4. F'J einen andern dem Kloster8tande widmeß.' in
,
I
.
>>>
1St
bcgebene - 1Jelull&CD
. ,
tll «'ljj8te.-
e1Mn. W. 68., 2. Mw. '6r& e.m, IV. 68-
, ' 11..
.'
. begebene ".te, .,.., t\l'BncM oder Nonnen, IV.
, (J6., 61., 68., aber Wett
i8tlicl1e hieaS('D pfllffello'
61K,,,.en, Zw., mit '2. F., beginnen, anfallgen, 11.
. .. 113.-, '2. M,v. 6egtlnst, 11. 15., 11. 70., Nib. L. 6
Pfifft, '891., J( 8. beg'Jfl"e1I, 2., MU1. b"Pmt.
'li
.ben, Zw., I) hellcbeRken, IV. 10., IV. 29., IV.
46., 2) abfindcn, IV. 73., N s. begaven.
J
ryfen, Zw., Botrcffen, in Ansp&:Hch, ia Beschlag
"lIafunen, V. '
"'., V. 23., V. 43., Yir 1 . magr!lfe-.
Jelaabei., z.,.,
cweWcn, V. 9., V. 48., \T. 63., V.
58., 2. Mw. behamt, V. 48.,
Ieicllbedcutend mit be-
. 'aiden. Nib. L. ,1707., Ns. be1uibbe1l.
»ieiafte", Zw" '\'('rklagen, In Prolless ,verwickeln.
'2. Mw. be"oftit, IV.
IO., behaft, IIL 94., NB. be-
. Aaff"te1l. Im Ni b. L. 75:l. heisBt behaft, beladen,
\ behaftet.
ehalden, Zw., Gw. her beheldit, 11.11., 2.Mw. be-
. hti/dtl-It, H. 47:- Die9c8 'V ort kommt in 80 verschie.
dener Ucdcutung vor, das8 cs oft 8chwer ist, deo
währcp Sinn r;u errathen. Nur selten hat es die
noch jetzt i.lbliche Bedeutung von a11 sich behalten,
411 Bt'lfit:r. bt'ltalten, III. 37., IV. 10., IV. tS3., myt
&e"ulMller l!fIbe, IV. 83,. mit dem erhaltenen Gelde.
tIloeuch 1m Ni b. L. 6451. u. im Ssp. J. 34., 11. 86.
Dagegen bedeutet es norh sonst: 1) aufbewallfeo,
ip '\'erwnhJlung erhalten (depositum), gerD mit 'tin
'werbumlen, V. 6., IV. 55., man hat m!J1IIe tIrUIIJe
40 /ur lebetr "'1cliies nicht gelegen "och 'zu be...
"ulden
t'tan, V. 5. :Eben so Ni b. L. 2247., 1025.
.. '
"'P' I. HS., III. 5., 2) ,behaupten, bekunden, auf
deD
Iciiiteten Eid, auf den Dit'lIsteid nehmen, Ja!
-'1"t dtJ tvJtmlJlUtr .."hir 'zu bekalden v.f d1J, J. 15.
3) beschwüren. t!f den II!Jlgen, 111. 135.. IV. 83.,
Ynd ONch dtls' t'.! den hylgen -brhaltkn, 111. 150.
04.) beweisen, ''"]I tnjlles e!Jnes hont, IlI. 40.; ebep
110 Ni b. L. 1618. u. Ssp. 111. 25., myt Knz
e1f,
Uf. .w. 6) eiB \T-ersprecheD baUeD. .so lJal her JOI
>>>
behaldunge _.' belogemundeo
rs'l
I1rllaldett, 111. 60. 6) im Prozess erstreiten, gewin-
nen. So hr
tr der eIe ger d!J weite vf den fIUlfl be-
llUldett, 111. 72. Eben so Ssp. 11. 43., 111. 28. 7)
verferti
en, relsehet e!}fl mllfttur ayne pJenn1J"ge
tmd be/leidet laN' ay nicht floeh 'J"ne reelate, V. 19.,
prägt er die l\1ünze nicht nach ihl'CJn wahren Werthe.
8) fordern, gerichtlich einklagen, IH. 83., brheldet
1'!}fI knecht syn vordlJnet 1016 v.f s!}fIm laeren, 111.
tSl. 9) sü;h hehalden, sich sicheID , schützen. Do
mag sich e!}fl echter vor an qwoche wol behalden,
III. 144. 10) mit Eideshelfern beschwören, dal mag
"er wol belaalden myt erlaa/ten luten, III. 69., 8!1
I1rlaeld;t Ü wol '"!JI wiben vnd myt mannen dy do
'%.11 lregt'llwortiK worm seih sl'hinde, IV. 36., rKI.
I1ehaldflngr. 11) sich vorbehalten, IV. 15. 12) im
Privatgefängnis halten. Kommt in diesem Sinne im
K. R. nicht vor, wol aber das Hw. beheltn!Jssr; im
S8p. steht es mit der vrone gewult zusammcn, I, 61.
. brhaldunge, w. Hw., einjuriastischer Ausdruck. \Venn
jemand seine Behauptungen mit sechs Eidhelfern be.
schwor, 150 hiess diese Beweisführung nicht Zeugen-
beweis, sondern behaldunge, 11. 84. N J. de beholdll"g.
· b eh el I ny u e, 's. Hw., das Prh'atgefänguis. lIer
mag yn wedir fitren in syn belaeltllysJe, IU. 135.
Aber V. 3. heisst dCUI brhrltnysse, das Bchältnis, der ver.
IIchliel!lsbare Raum. N s. de hellOlde-nws, beholdr-nwsr.
.I1eheymen, heheymsturen, Zw., aussteuern, do-
'are, die l\Iorg
ngabe geben. V. 23.
30. N s. belaeym-
.turen, A.ltnord: heimanJerd (Grimm's R. A. 429.)
· b rh U te ", Zw., auflauern, überfallcn, In. 33., 1V s. be-
lautm, fehlt im Ssp.
.I1ehutunge, w. Hw., das Auflauern, der Ueberfall,
111. 33. N s. de bellÜtunge.
· beke"fI.I'ft, Zw. mit 2. F., bekennen, I:estehcn, III.
51., IV. 42. Ns. beketl1len.
· bekufftmern, vorkummer", Zu-., nrpfänden, mit
Schulden belasten, IV. ti8., ti9., IV. 10;;. N..
vorkummeren.
."elo&cmllfldc., bclulntlftdcft, belouKC""Ift.
33
>>>
58
bencmen - hcrycld.lHlge
d
", Zw, verUlumden, in übeln Ruf bn
n. 2. Mw.
. belll""""let, belougemltndet, i1bel berl1
Jdiget, niebt un'
beschu1ten, V. 30. Oie Hscbr. A. hat dalilr .ein UII-
deutlich geschriebenes Wort, wpldle8 beA:u'RI1Mt ge-
leIcn werden kann, aber bl08 Schrcihff'bler ZII sein
.cbeint. N s. bl'lllgelmmdet; kommt im N i h. L. ntcllt
, vor, ist aller ullstreitlg nlls I1'K' (l...iige) u. ,mml
(l\lund) zusnmmengesetzt. Y gl. ll
",",nt.
'. betlcmen, Zw., I) ahhnltl'lI, himlf'rn, Ts eil belll"me
· !im dellne echte 1rot, H. 53.' 2) ,111(1 sai ;,. cltlS be-
,tein NI, oder wie die IfHndsclu'. A. hat, bNlNllletl, irst
unverlStiindlich u. schf'int auf die J\forgen
lIbc zu ge.
hen, w
!che df'r Schwiingerer der Gf'scbwiichtell nacl.
. Lntbers Uebrrsetzung (2. Jfos. 22. v. 16.) da r.
wiigen soll.
· ben"ml"n, Zw., benenn"n, liestImmen, genau anzei,
gen, I. 22;, IIJ. 1
7., III. tH. Ns. be-nollletl, be-ml-
.ne,,; 2. 1Jlw. bt'lll1l1ll't, bellt/mb', bellii7llbt.
· bC1'echell, bereclulen, Zw. mit 2. F., UeclJllung
ablegen, nachweisen. IV. 49. N s. bereJ.-ellt'll.
· bereden, Zw, Gw. her herd, V. 43., utlgew. F'g.
beretle, beschwiiren, beweisen, V. 39. r'ld bered.,
ü selb d':IjUI", V. 501., beschwört es mit zwei Eid-
helfern. N s. bel'edell, fehlt in dif.)8C!1} :Sinne ill1
i 1.1. L.
· bl"rcdunge, w.lIw., I) der Eid,der ßoweis durch den
Eid, V. 39., 2) die VerUiuDlduD
Ublo Nachrede, V.13.
· be r e y t, Ew., Imar, bWfJlle. gut, V. üO" "aares
Geld, rgl.
ereyt.
· bere.ytcll, rt'1jteff, ZUI., I) anzeigen. bODclUlcn,
IIJ. (j I., 2) bericlltill;en, baar bezahlen, 111. 72., be-
rt'!}tclI Myt gerl'ljtt:11f g"'/l!e, IH. IIS, N s. bel'e;tetf,
fehlt in diescm Sinne im Ni h. L.
· beryc1a t C1., "(Jrri cllten, si cl" Zw., "ich vertra-
gcn, sich vergleichen, Hf. U:J, NB. llich bel.icAleIf,
fehlt in diescm Sinne im
i h. J....
.. b".ryc1atutlge, w. I/w., glcichbed. mit lWvrdt', aHnl",
der Verglcic.", H. MG. Gelt der b.eryd.tllflt;t'. IH.
31j., das Wehrgold.
>>>
beruwell - Lelit ca
259
1
t
,
· b,.rllftlrlr)' ZIl1.;
ttelt (nirllt: "fJrc
). RerwNlel
i& s,
.IV. \1". N s. berllwen, li.blt im l\'i b. L.
· h
a
ff1t
Zw.
boschen, insl,ic
I'''' Es .al fl!tch "'1-
rnfMhynrnt'o/i1' be,
ogt!"n, Y. 2;t - Luthcr überl!il'tzt V.
1J1M
22, 30.: lIiclUaud 11011 aufdeckeLo liciuCf:i V utera
})
cke. N.9. be.
rt.1.!rll.
· b"."'l
:,d,,", Ew., bestimmt, vorgeschrieben, 1.11.,
N
. I1rscM(Ie".
b-,,
t h
1) d fJ", Z,,,.
2. JJ11CJ. l)e&C
f'ytlen, 111. 3.1., J)
Rerlchtlicl. ZlIsl'recbclI, bekannt mllchcn,JII. 34.;
)
9crllbrlldon, 111. 1O(j; 3) vorla(ten, m.!SM, 11. 51., N s.
i.-tlll1üIM', Nib. L. hescheit/NI, (j737.
.'",cAI'11te"'JBu, w. Hw., die Beschämung. Ehren-
, kt"'.mlnmg. 111. 38., N 8. de besehenmiis.
beschel.en, bellcher1J, Zw.
(lieses \VOl't lauben zwar
in V. 65. tllimmtJichc Handschriften, cl(,IIIIO-:h scheint
es ein :Schreibfehler zu scin statt hese/wlIlen, delln
wcnn be8cheren die Haare absclmeillcn Messe, ISO
würde (las folgende haut f.nd har «bes1fm nit-h
l'ilssen.
1Jell
/lrll, besee", ZII1.
steht ill IV. 45. Juit besilz.en
als gteichhedeuteUlI zusammell.
· bes e8srn, Ew., a,,
esesscD, I. 4., IV. 66. Ns. be8ete,r.
.. besetzen, besitzen, vorsetzetI, Zw., 1'-
. b,.-
.atzte, 1) ansctzen, enichten, erbauen, p;rilrlllltll, I. I.
2) in gerichtlichen Besch1:lg nehmcn, auf (
twal!l beim
){jthter ncschlag legcu, 11. 47., 111.102., 138., 149.,
IV. 91. 3) beweisen, 11. 16.,,53. 4) festsetzen,
, anordnen, J. 5. N s. be
tten, r g. be8t'ttede.
· be&itz
n, Zw., Je" UJljflelDe1J slul, als \Vittwc le-
ben, daJI '\Titthum p;ellicssen, IV. GI., 39., (19
wrre, im Besitze des Nadtla
se8 hldhcn, IV. 4...
beda", bestertl, bestehen, Zw.,zUlitehen, zugehö-
ren, mit 2. F., an e'J1ln" stat, (Irs 'J'" flicht hestul,
Uur einer Stelle, weh'he ihm nieltt g('hiirt, V. 45. N So
rs bes/eil. Nib. I.. 4084. Boner: (in "(,fle Urine
. tfhich bes/fJI, S. 40 \., grht mich wellig
III.
"rst anden 8.'1", Zw., verhaftct, ,'eranfwortlicll, straf-
bar scin,lII. Ilti., IJO., 145., 50., 7. U.
· hut erbe", Zw., I) Ilcu Tod eines Amll'ro all du.-
.
>>>
260
bcstetlgeo - beweren
.I!n Erbe erleben.' J.f-fil d,." a"dtrn 1dntlertl il..'1 in
tUfM grite be8'lel'be7l, IV. 73" IV. 69., mit Kindern,
welche ul/ahgefllndf'n vom Vater, bei seinem Tode
Im Gute sich befimleu. l)a& /S'1 "' der were be&tur-
ben ist, IV. 39., dass sie sich bei seinem Tode im
Besitze des Grun(l",tücks bf'funden hat. lYeu bru-
der an erbe besturben 8.'1"t, IV. 69., 'Was Brüder
an Grundstücken ererbt haben. D!J kynder, dy in
der were beaterbni, IV. 74., Kinder, welche beim
Tode dea Vaters nicht allgefunden, nicht der väter-
lichen Gewalt entlasscn sind. 2) ererbcn, erbe deu
besIJIJ'ben üt von den "!}tiden, IV. 92., Grundstücke,
'Welellc von den Kindern (als ErLen odcr als Erb-
lassern, ist ungewiss) ererbt sind. N,. bellervetI,
2. Mw. be&torven.
· belteti
e", Zw., festnehmen, verhaften, n. i3., die
Jat. Ucbe\'8. dcs Weichbildes hat daher auch deti-
fiere. N &. be&tedegen, Y 151. Ssl'. 111. 56., 11. 27.,
111. 13., 111. 78.
bellweren, Zw., 8chwer fallen, UnreeIlt thun, belästi-
cn, V. 23.
36., Boner. 11.6. traurig machcn. N;..
be&c/iwerell, Ni b. L. besweren, betrlJhen, 741:16. Lu.
ther fibcr6ctzt 5. Mose& 23, 22. beleidigen.
betrubcl', betrüben, Zw., beschädigen. YnJluur-
de der betrubet an l!Jbe adyr U11 leben, I. 7., an
Laib oder an Leben. N,. bedrüfen, Ni b. L. betrü-
ben, 7747., 9071.
letulen, lUIl!Jlen, Zw. Gw. her beu!Jlet, bevelet
V. 33., 2. J.f-Iw. beuolen, V. 33., Y g. her belJII1, V.
30. I) a..\'ertraucn, in Verwahrung gcbcn, V. 4., V.
46., 2) b(
fehlen, geltictcn, V. 30. Ni b. L. bevelhen,
rg. bevalch, 733., 150H.
.. beuelrmgc, b cv elnYII&l', w. Hw., die Anvertrau-
tmg, V. 4., V. 33. N&. de bofeliiltge.
"l'waren,
.", Zw., sicb verwahren, siell oder An-
dcre foIichern, 11. 82. N &. bewaren, Ni b. L. bClwa-
"eII, {J,U., 6360. ,
.beweren, Zw., überfUhren, beweiaeo. 111. 08. "i
-..41
>>>
bewyrken - ber
261
Arr abir drr p,fm1l!Jlfge t.ntal ee bewerd.' V. 19.
N 8. bl'wC)'e1l, Bon e r. XI V . 1.
· bew'}rken, ZU/., umzäunen, einfaMset1, V. 14. Nil.
bcwarketl. 171,-1. v01'w'frken.
bew!Jsetl, Zw., I) beweisen, 111. 58., 111. 90., IV. 87.,
IV. 85.; 2) überweisen, IV. 44. 3) vorzeigen, 110 sal
!Jenrr b
u'ljsen tly rvundm, 11. 83.8, 111. t!.; 4) heis-
sen, genannt werden, gleichbed. mit bel:wgen, 111. 67.
Dies scheint jedoch blns cin Scllreibfehler zu sein
statt "e'Js8ef, wie es auch wirklich in Handsehr. .A..
lautet. N s. bew;sen, Ni b. L. 1376., 2.1-'lw. bt'It'!Jllet.
IU. 58., un
eWe Y g. l.er bewlJsete, 1\'. 85.
"6etzugen, Zw., 1)- bezeug
n, mit Zeugen beweisen,
111. 28. 2) g6nannt werden, 111. 12., 3) anzeigen.
Betzuget ey" man, I. 25. N s. belllget.. Ni b. L.
b
en, 1745.
· bed '1rma", b'}dermaft, '11. BIO., MI.. bedyrmatlne,
V. .&6., der Bürger einer Stadt, er mag mit GrUl.detücken
angesesl!len sein, oder nicht, I. 3., J. 4., 1II. 20 , V. 4'j,
Aber 111. 39. u. 20. wird darunter ein u nb e 8 c hol t c-
Der Bürger verstanden. N s. de bydt'r1/1U1l11.
."6 dirIOe, bebirbe, Ew., bieder, glaubwürdig, recht-
I!chaffen, selb tlr!Jlte bedirwer lllte, \". 23. lIs. bederbe.
"6eyden"alben, be !Iden thai be", 1110., von beiden
Seiten, entgcgengel!letzt \'on e!JI.entl,albell, IV. t!O. N s.
beidenthalt'e1I, :N i b. L. beidelltllUlben, 6103., 82tm.
· b e!ln, s. H 10., 2. F. des be!Jnes, der Knochen, 111.
7., 16. Ns. dat bein, HOller: be;lI, XI. 36.
beyten, Zw. mit 2. F., warten, 11. 51., V. 53., 11.
15., Engl. abide, BOIler. LXIV. 4U. N s. beiden, be- ,
den, Nih. L. biten, 46li8., 9162.
.beldiste, BIO., 1'10 bnM als miiglich. So h,.,. all;,.
beMiste mag, V.59. Der Schwaben8p. hat "amr al-
lirschit!rst. N s. allirbeldeste.
· berethlichen, BIO., nach gepflogenem Rathe, wol
erwogen, U. t!3. b .
· b rr slt1y n, $. H 10., da
mliou1iche Selm'cin, der
Zuchteher , V. 25. ,N s. dat heYJ"
chw;", ell
1. ho("..
Du altdeutsche Wort bel' (GrimM'. Gr. 111. 326.)
-
>>>
262
bes - bliben
. IIat sich Im gemeinrn Leben noch bis hf'ute erhal-
tell, w;nl aber in Prellf'sell harg nll"
f'
l'rncJIf'II.
· b e8, b y 6, B w., biM, n. tU., 111. 111., 111. tH., v. 27.
wellt bt'.
, !!IO lange his l IV. "
I.
N.. bete
· ht'syt, HlfI., I) hei Seite, ht'syt !feleit, 1\'. 55., bei
Seite gf'le
t, 2) 61c;hviil'ttl, 111. 7. N If. Le-,;ill, hr.
iJell.
· bessyrn, Zw., I) vf'rbel!!sf'rn, 11. (H.,
) cntscb1idi-
gcn, bf'zahlen, V. 34. J.V 11. betl'rt'1.. Uas
tamlll-
,vort iat bns.
· beS8erftllge, w. llw., I) ht'sHr,mgt'h,n, I. V., (jeld-
strale erlf'
ell, besser,mge nemerl, I. I:J., I. 14., fjeld-
bus8e erl...lum. AUl!I8erdf'1II verl«teht tlnl!t K. R. un.
ter bt's8ertmgt' 2) den Ueber",cltll88 tlps 'Verths odpr
der Kalllj:;elder filr ein Grllllll
tlIck, nlu.h Ut.frit'diglmg
des ersten Hypotbekellgl1illbigcrl!l (des Vlellni
xll18eH),
folglich die zweite Hypothek. Die erste,. die zwelto
llf'88erung (Ueberbet;jS(rllll
in lJ:mzig
cllannt) be
deutet die zweite, dritte
tclle ;'11 Erbbuche. 111. J39.,
108. N s, t1e helm",g, ""gI. 8811. 11. W., 3i., 65.
be sie, BIO., am bessteu, miiglichst I(lIt. So ich befste
1m" t",d "mg, 11. 83.", so gut ich vennag, nach allen
lII('inclI KI'äUclI. N s. be..
le, N i b. L. beste, 223., 2
n.
bete", bylte", Zw., bitten. So bylte her de, I!e-
8prec/
elf, 11. ts3. a , t,,,d bett't yn, V. 3:!.
wir b"telt
vc/' noch ltmme ey" recht, In. 56. Na. beten, vgl. bute,..
bt't e, Li ttl', W. Hili., die Uitte, No,. de brt", Ni b. L.
di. betf', 7665., 7663., BOlle,'. dii bettt!, XVI. 5.,
XXV. 47.
· het eva"n, Zw., waUfaluten, rg. bel
#t'rt., 111.97.,
betcvart tJanm, 11. 5 I., N s. betlefarM.
.hete'#art, IV. 1110., die Wallfahrt, 111. 87., 111. 98.,
11. 51. N s. hedefart, Y
l. G,.;",m'8 n.., A. 8. 5ts3.
b y, bin ncn, Y wörter, 8. Einleitung S. 223,
· b y 1, 8. H w., das llf!il, IV. 108., so,'jel wie barte.
bYt",e,. eygrn, Bw., aw;drücklich, IV. 17.
byten, bitte", s. bllten u. bet.".
· bl a, Ew., blau, 111. 21. .Anm., r Kl. Grimm'. R. A. '30,
blihe", Zw., h\pib"n, flngcllJ. r
. blibt",'V. 7.. 2.
lUw. blibell" bleben" V.4., N8. blcvtm, 2. Mw. ge-
>>>
LlutrUIIst ..... botcae
263
hlel/M, Ni b. L. behnen 1300' f 218-4., 8«r.1.. ,1Ifli.
ben, :So 18.
,. b IN tru,,,, t, w. H,tJ., eine 'Vunde, bei welcher blqs
Dlut ßie8ilt, ohne KnodlClI\'erleb:ung, .11. 3ti. Ntl. b/ut-
rlln.
(, .A. d. pluotru"s
später aueb bllltram,e, Grim1ll'.
U.. A. 629.
.boben, bobyn, Yw.ftibcr. 8.Eilll.S.223. Jf?b
cn.
darüber. I. 7.. b"bell lias, 111. 71., dem er!tg('g
I
.
*boben kOllle", Zw., (lell Vorzug babon
&ll'w;,d
der tode lIlOn Jmhett 11ell [!.'el('umletl'lI, der fUH:h lebrt.
111. 34,. der Todte gebt dem Lel.JeudclI VO
:
... bob ist, ra bist, pabl',t,
II.. l/w.
' d
r IJ.ab
t, IV.
97., N s. hat.est, H01
'. SI(I' 1: 1. pat'CS. . '
· borgen. b,'rg
n. g'ebflr,g'el', ZW y BlirW'c1laft ftir
einen Andern hestellen. "1f' er so bllrget eynen 'rna,.
vor tzrt bl'l?llgell. IIJ. 114., wer BUrgschan dafilr lei.
stet, 'das8 der Verklagte \
or Gericht erscheine. Tf' irt
dy ,,,.mlwe gebflrget vf rec-"', IlI. 10;, DIIISS sie' "Utr-
gen g('!lte\l,.n rur ihr Erscheinen \"or Gericht. 'lJy
recht tlJurde1l gcbm-;:-et' t:f 'jOllen vfJr1Icmelic!,ffl'fag.
V. I!., der VerJ..lagte fitcllto 'Bilrgen, dusscr zum
Gerichtstage sich gel'lteUen wer(Je. 1Jcr!lft geb,,,..
get hatte, III. 114., der Ihu al
llürgell gestellt IUtUe.
N s. borgt"n mit ... F., Ygl. blll'gen.
· borge", btlrgen, gehor
e", sich, Zw., Biirg-
f'.chaft, Sicherheit hestellen, I.
3., sich bm'gen by
.yrne erbe, 111. 23., IV.
tO.; mit Beill'em Grundstneke
icherheit bestellen. Nil. sich geburg
lI.
bote, fit. Hw., I) der Fronbote, Herieht8bote, VJ'one
bote, 11. 65" 11. 65., 11. 73., 11. 75. 2) d('r Bote. Be-
vollnlächtigte der Pal,thei, sende bole, 111. 87.. IH.
8.,
.O., 146., 3) der Zeuge ill einer Urkunde; brij
in dcme f)fIC/r, iZlIJC1,e .
clrt"l'PC1t tzu boten (befetl,
lJötell) Mu"d,.,. gesclrrelJe-n, 111. 63. In V. 64. wer-
den sie gefzlIg gellRllot. N s. ilc bote, Ni h. L. bote,
2225., 2230. Ygl. wOlle bOfe, setzde laote.
· boiene, blltt es, w.llw., lJl1r.. Hottlehe, BUtten, IV.
10M. N s. botte, HOI,er. XLVIII. (m. Jii bute, ein
8r05SeS ruuücs WuchgeCiiiB.
>>>
264
brechen - bruder
,
0''''', M. H w., die Stange, ß. 74.: Nil. de bOtin, Ni b.
L. dn- boum, Baum, 6121.
rechen, Zw., ahbrechen, vi dy erde, V. 42., bis
auf den Grund niederreissen. Uas Niedt'rreissen ei-
nes Hauses' oder einer Burg war gesetzliche Strafe,
wenn darin Nothzucht verübt worden, Ori",m'll R. A.
, 730. \ lVlJ. fteclder' brekn" Ni b. L. brechen, H002.
rcllge", bringen, Zw., bringen, 11. 53., 11. 55.,
, III. 151., V.13., 2. ftfw. brocht, III. 140., IV. 9., V.
., 13:, Yg. brochte, IV. 18., NlJ. brcnge", Nib. L.
. brin.;-en, 1677., 2750. ,
· 'hr 0 ehe, w', 'H w., der Uruch, die Verletzung eines
Versprechens, U. 85.' NB. de broke.
· b roch, m. H w. oder B w., der l\IaDgc1, Verlust oder
AUf!lfall, erfolglos, vergebens. Wirt abir d"me deme
', d,.ytten sy1U!r bekanten schult an dem gute brocA,
III. 151., sollte aber der dritte wegen seiDer aner-
kannten Forderung aus dem unzureichenden Vermö-
f;en seincs Schuldners ganz oder zum Theil nicht zu
., seiner Befriedigung ,gelangen. WeB YII& de,,,,e broc/a
wirt, III. 117., wenn er ihn nicht vor Gericht brin-
gen, 0 der: wenn er seine Bofriedigung ganz oder
zum Theil vom Schuldner nicht erlangen kann. Y"de
wirt yener de8 broch, III. 130., gelingt ihm das
nicht, kann er seiDen Gewährsmann nicht nachwei-
sen. N lJ, broch, bur8t. Y gl. HOIn. Ssp. S. 45., 298.
b ro'. B. 11 w., das ßrod, die Verpflegung u. daher die
väterliche oder hausvüterliebe Gewalt. Eyn 80ft, dn-
by,mcn ll'j'me brote ist. IH. 92., 93., der unter vl-
terlichßr Gewalt IIteht. Sync 8Ofte, BY 8ynt an BytM
brote adir flicht. 111. 38. d Be8chuldit;et eyn knecht
Byncn heren 1',,,,ne lJyn v(Wtlynet Ion, das her an
.Y1lU! brote vordy"et hat, nr. 82., iD seiDem Diensto.
N 8. brod, Ni b. L. 3722., 2225.
· bruche, w. Hw., das Verbrechen, bruche ily hn-
Ketnn hot kegen der lJtat, IH. 57.. N 8. de brouke,
YKl. Grimm'8 R. A. 657.
ir"dir, fit. Hw., I) der Bruder, IV. 80., V. 49., 2)
L
....
>>>
brua - busse
IGG
e\n Ktostel''bnldcr, Mi1neh, V. 50. N.. tk bnulw,
Ni b. L. brwd"., 33., fj87.
"br,,,., Ew., bra-lln. !H. 21., N s. ,,",in.
"lJwch, ",. Hw., dcr Bauch, IU. 21. .An",., Barl.
bouch, S. 448-
"bfIJe, buve, m.Hw., der Bube, Verbrecher, V. 47.
daR l\Ipt. .A. hat dafDr "umlen. N s. höJe.
burge, m. Hw., der BUrge, wer rur die Geldschuld
oder ilofllltige Verbindlichkeit eines Anderu, für das
Erscheinen deljsclben vor Gericbt, gutsagt, 111. 59..
V. 34., Nil. de bOl1;e, Ni b. L. hurt,'e, bür
, 22Q4..
6444., A d. pul.;gO.
burgen, ge burgen, Zzv., 1) eincn als ßürgen go-
stellen, ibn zum Bürgen macben. 2) Bürgscbaft fdr
einen Ami ern übf'rllebmen, lcistf'n; in dieser doppel-
tcn Bedeutung. IU. 114., Ns. borgen, Ygl. borgen,
Bich b01'gen.
burg, w. llw., hus, s. Hw., die Burg. Ritterburg.
V. 42., Ns. b1lt'g, Ni b. L. b"rch, 1955., 6661.
"b.,.ggreue, m. Hw., dcr Burg
raf, gcwjjbnlich Rich-
tf'r oder Voyt (VO!}') genannt. 11. 19.. 11 10., 11. 17..
11. 21).. 11 21. N /I. Je borkgrave. YSl. G,.imm'.
R. A. 752. u. f.
.. burger kore, w. Hw., 1) die Gemeine- u. Polil:ci-
gesetze eincr Stadt, welche dem Ger ich t nicbt zur
Uichtschnur dienen, I. 20., I. 21. 2) die Strafe, wei-
che in der städtschen Willkür vorgeschrieben ist, I.
11., I. 20.. I. 21. N s. de borgerkore.
"bur1l, m. Hw.. der Brunnen, Mh. burne, bürne, V.
14. N s. borli.
burnen, Zw., brcnnen, V. 67., di
S'rafe der Zau-
berer u. Hexcn. N s. bornen, A d. brimle1l, bernen,
bit/.nen, Ni b. L. brinnen, 8543.,5359. r gl. Orillllll'S
R. A. 699. u. Hennig's Stat. dcs d. Ordens S. 249.
BOiler: b,-inne1f, bromaen, XXXVIII. 40.
busse, w. Hw., die Geldbu8se. \Venu "ie der Rath
erhielt, so hiess sie busse oder pene, IV. p5., I. 5.,
gewette dagcgln, wenn sic dcm Richter gebührte,
11. 2., f3., n. f(1e lIetru
dann gewöhnlich yier SC4IiI-
3.1
>>>
206
bussen - buwen.
linge, 11. 52" 80., V. 27. Die hW8C gt'bnhrte zuwei-
len den Schöppen, 11. 2., 3., namentlich die vredB
bllsse, 11. 4.; aber auch df'r Partbei, dem KUiger,
wurde zuweilen die Russe zugesprochen, 11. 80., III.
128., 147., besonders wurde dem Kläger das wer-
gelt Vm-b'U8t IL 35., 36., 38.", 59. N 8. de boete,
Nib. L. buoze, 8043., Bfm: d;; bw, Strafe, XLIV.
37., B arl. bus, Geldstrafe, S. 448.
· hussen, Zw., Geldstrafe erlegen. d
wer gelt hfU-
/Jen, 11. 59.
buuen huuenAalp, r w., ausserhalb, s. Eint. S. 224.
buten, byten, bytten; Zw., 1) sich erbieten, an-
bieten. So darf her sich ken ym tzu 1.:a"'1'e nickt
b'lten, \I, 76. Blltet abir 1'!Jller des toden mag, lf.
76., e rhietet sich dazu ein naher Yerwandter des
Erschlagenen. YlId .al sich tzu banne (camphe) by-
len, 11. 75., sich zum gCl'iehtlichen Zweikampfe er-
bieten. Ich .al ''''inen e!Jt doru1IIme b!Jten, V. 37.,
mich zum Eide darüber erbieten. ',er bot vII8chult
tim- das gelt, V. 12., er erbot sich zum Eide. so but
!jcner sy"e II1!1SSl'sch,tlt, 11. 68., so erbietet sich je-
ner, seine Unschuld zu beschwjjren. Boner: vnschulde
bietm, XXXV. 9., sich zum Reinigungseide erbieten.
2) c!J1I" gewere b!Jll'n, 8ich zur Bestellung einer
Bürgschaft (calllio ele Jltelicio sisti oder jltdicatum
lJolvi) erbieten, 11. 67. Bittet tyn man eler were, 11.
79., AIl1n., 3) reclit l'!Jte", jemand zur gericlJtlichen
\-' erhandlung zula
sen, ihm Hecht pflegen. V. 43.
Mcm 1I111S lJlI& reellt l
'l'l'n, V.54. 4) sich tzu recht
bytcn, sicb zur gerichtlichen Verhllndlung der SaclJo
erbieten. Blltet c!Jn Ilwn sich lII!Jt w'Jssel,scllOft tzu
rechte ken delll alldim, IlI. 9. Eben so S..p. I. 59.,
tzu borgeIl b!Jtell, 11. 9., ihm gebieten, Biirgschaft
zu bestellen. 5) t'or (eZ,Jng oder Gericht) b'Jten, V.
65., gerichtlich vorladen. N 8. bieden, heden, Ni b. L.
hirtcn, 9453 , eit hietell, 3450.
.but!jl, lJuttyl, rn.lIw., derBeutcl V.35.NlJ.budel,
.buwefl, Zw., bauen, V 7. N.. bwell (buen).
l
....
>>>
camph - deli
67
c.
camph, m. Bw., stehe kamp.
.cauent (Th.), kovent (.A), 11/. Ilw., das Kloster,
V. 64. N s. de eOlJcnt.
. cehcl, B. Hw., das Ziel, tN'm1mlS, K. 11J. XXIV.
der Niedersächsische AUidruck dafür ist dc,g, 8. Ho-
me!JeYll Ssp. S. 2U9.
dage, w. Hw., die Klage 11. 89., 111. 10., 17. N8.
klage, Ni b. L. chlaKe, 30-12. .A d. .ah/,a, s. Grimm'.
R. A. 854.
t;lagen, clayn,
eclagen, III. 18. Zw, klagen,
UI. 8., l
. N s. kwgen, :N i b. L. c1rlagen, 4454. (;w.
her clayt, Ni b. L. er ehleit, 3985. 2. lIIw. gecla-
git, geklayt, III. 3-i., N i b. L. gcehlagt,geehlait, 3U1U.
. cleger, m. Hw., der Kl1lger, III. 10. N s. de cleger.
er.af t, w. Hw., die Kraft, III. 4-1.
erYllt, cl'ist, m. Hw., der Cbrist, V. 65., der cri-
.tme mun, der chl.ystenema1l.III. 75., dcr Christ.
N s. cri8tene luede. Ni b. L. christ, 5006.
. cr!Jstenhe'lt, w. Ilw., die Christenheit, chrlsllicbo
Gemeinc, V. 65.
8. N 11. cltr
te1,Iu:ith.
D.
da, Bw. u. Bdw., im
ib. L. zeigt da immer den
Ort, do dagegen die Zeit oder den GruDlI an, Ni b.
L. S. 309., 311. Im K. R. ist dieser Unterlchied
sclJon aUI!I8Cr Acht, do giit von Ort u. Z"it ,zugleich,
u. da ist fa$lt ganz verschwulIden. In der Tb. Hand-
&ehr. .steht (11. 15., 31.) noch da, wo die iibrigen
"schriften do haben. Do sach icl,
J1" 11. 67., da
(Ort) sah ich ihn. r ur gerichte do flaan !JII becla!Jt,
U. 77. In ke!Jner Btat, do is eraf' hette, III. 44.
d 01', Bw., dahin, IV. t:!6., t:!8. N 8. dar, dahin, Ni b.
L. 103., 6176. Boner. VII. 31., Barl. S. 44U.
da., Art., 8. Einl. S. 213. 214.
Jas, Bdw., steht milssig, 111. 10Q. " . "
d e ,. , d e "'I e, B w., 1) als dal!l8 (in der Vergleichung),
.taU CAler, "rlt.ir de'IIfle, '". 5., "!J",CUlt dcn u: (IL'Cllll e )
>>>
,
deDnoch - dyp
Kot, v. 37., andira ymam den An- aelbir, V. 45.
N 8. denne, Ni b. L. denne, 1195. 2) dann, VOll der
Zeit, V. 5. '"\
.dennoch, Bw., zsg. aus denne fIOC]" I) damals
noch, IV. 5'" Bon. S. 385. 2) nachmals, Bachher,
V. 19" V. 22.
der, 2. F. der 1\lh., deren, wm yr der "efi"det, I. 11.;
Aat her llcI. nickt, V. 26., s. Einl. S. 214. 229.
dicke, Bw., oft, häufig, In. 49., IV. 39., V. 43. N
.
dicke, Boner. S. 386., Nib. L. meAe, fj6., 1156.
ding, dy'&g, s. Hw, auch gedyng, 11. 67., I) das
Ding, die Sache, der Gegenstnnd,
Ih. tlyr dynge,
11. 22. V. 47., dieser Din
c, adir 011l1ir d!Jng, V.
72., oder etwas Anderes. 2) die Nothdurft, das- Mit-
tel, das Heil, die Angelegenheit, das Aer 8!Jf'Cr sele
d'1n
nicht mtJge geschaffen, V. 49., dass er fil.r
das Heil seiner Seele (durch Seelmcssen) Dieht 801'''
gen kHnne, V. 49., "gI. se/e, zele. 3) jede öffentlk:hc;
Versammlung, um zu berathschJa
en, daher tzu Je,.
cl.'1 n g c1 & an den rat, I. 7., wer abir t:tu d1'7n h"r
er
dlJ'l
e nie'" cn ""71t11&ef, I. 8. 4) Hauptsächlich wird'
unter cl!}ng die ölfcnt/ichc-Sitzungdes ScJIÖ()IHmgerier..ts
verstanden, daher: in geMgetctn l?rjllge, I, 24., 11.
2., .Ad. di"g,judicium, Gri,mn's U. A. 747. Ns.
di,,!:,
i h. L. di.ch, (in, I. u. 2 Bedeutung) 7225...
2WO., 3000.
"dyng lu'e, 1\lh., die Zuschauer u. Zuhörer bei der
iiffentlicheo
richt..tzung, deI Umstand. 111. 17.,
I. &,'*' "et. '"!Jt getzuge-ll clltl/:ec., " '!J1&t ll'Jng
I lrde aair .cAeppcN, 11. 53, 56. N s. d
e lrteih, 8.
G,-Intln'a R. A. 768., lJ.lallrer S. 174.
tl!Jft
cn, Zw., I) Gericld )IoIIlten, 11. 15.. 2) ver'flre-
clacn, s,1J'& l6n., das "eJ' YV& flg.getB) V. 45, 3) sich
.usbedin
cl). siel. versprechen klssen, &0 d'l"ge her
!l1I& das waRdil, II. Ba. a, 8. wll1UÜl. N 6. dillgB
Ni b.
L. dingen, 597.
d!J1tst. m. lIw., dt!r Oienst, I.ehenrlienElt, III. 98. N&
diettst, 1Nib. L. iJit!lH1st, dil'1lst, 2912., 2928.
Jyp, die"" wr. HltJ., 6I.cr Dieb, V. 3U. 2. F., d
a J!I-
>>>
dyr -, "orut
!69
l1e,. 3. F., rleme
y1It!,. V. 32. N,. deJ, dJI, Nib.
L. Jiep, 3409. Ygl. Grim,n'a R. A. ,636.
d!Jr,
yr,.e, 2. F. der 1\111.. von dJSer
V. 47.. ab8f
in V. 72. ist cs der 1. F.: hat ahir d'I'Te dCUJ lUft'k
vnw'Jssende gnnac1tet, Na, disHf'. Ni b. L_ 74.
B. Einleitung S. 214.. ,
rl i r. als V orsylbe vor ZeitwörterD, atatt ir, jetzt w, daher:
flirbeben, irbebe,.. Zw., crbebe
einDChmcn. 2.Mw.
dirkaben , IV. 62. N 8. erlaeven, N i b. L. ft'1uJ1en,
2. MIII. erhabfm, 1423.,
"dirllolen, irltolen, Zw.,.;ck, sieh erhole., bczahU
machen. IU. 123., 150. Na. erhelell.
di"la..aen, irla.sun, dirl ae", i..l CI eft, Zw., los.
lasBen, erla!;!sen, enthirtdeM. geilen lassC'D. Vorl jemand
ablUfIep. V. gO., 61., Gw. An' Jirle81, V.!W. N s.".-
laIen, lSib. L. erlan, erlo
" 44.64. a . 3312-
rl i rio,.. ben, Zw., erlauben, (tCstatteMy UI. 6:1., 105.. V.
08. Na. moven, erlewns
ibo L. erloNbe", 58' , lö87.
dir.tanden, 2. Mau. VOR ira'eftf., siehe die»06.
dirne, w. HtfI., die ,Magd, V. j3. lV
Je
.
rlyame, 3. F. Eh. von desir, 11.60., V. 50. 8. Ein!.
29.
d'1 wy le, al dy wyk, t) 8(1 lange aW, wä'rcnd, JI. 5.3.,
m. 135" IV. 29., 39., 101, V. 5., 12., 19., 34.. 2)
intwis*n. V. 12., 1
. 56. Na. Jewile,
ib. JA
3280., 5425.. 5133.
ilo, siehe da..'
d. heyme, Bw., daheim, zu 11aU&
V. 25. A. hat
dafÜt: heymelich, NM. Jo 1I.eyvae-.. '
rlo mitte, d9 ..yte, do ".ete. Brv., d'aaK. lII.IOO.
N8. domit, Nib. L. damit, dl.llßile. tlalll.itte
563..
2098., 3666.
· do,. abe, Bw., dadu.rch. IU. 60.
dor 811, dar an, Bw" 1) darauf, her ka1Je Yl1Hlnme
etewM doran gegeben, V. 2
. 2) daflir, dagegcn.
vnde gypt her myr ayne «"dir habe doran, V. 33.
Na. daran, Nib. L. daran, 1943.
dorobir, Bw., dagegen, V. 19.
do-ruJ, d01'.ffe, Bill., eaV6ft. yttdahTaerclttruJich'
"Y'*ll&eI, V a8.;.. wenD er ctwu Mvon für tli
b uUMlIlt.
.
.
>>>
270
dO'UOD -. co
veruntreuet. NB. iJarwp, Ni b. L. iJantf, iJllrvff.,
8156., 3
30.
d 0 u 011, B w., davon, denIm, dadurch, V. 64. N.. ilo-
von, Ni b. L. dat,on, 1244., 1563.
Jouo,., Bw., daßir, 111. 135.
do weilir, Bw., da
eg('n, im Ge(!;f'ntheil, III. ]35
.' Ns. do wedJer, Nib. L. 6490., 5300.' ,b.
dock, Bw., dennoch, V.W. dyp.fl.'1I11y'ngesul'endoci
belten. N s. doch, Ni b. dol" 1835.
dorck, durck, rw., durch, 8. Einl. S. 224.
drysycAte, d,.ysigeste, ZIIlJ., der drei8sigste, IV.
45. Ns. Je dortic1lste, Nih. L. 'dri
ckste, 777.
dry stunt, Bw., dreimal, 11. !SI., d,.y _tUllt lute...-
Jen, V. 16., drcillWll laut nlfen.
· dube, dubkeyt, J"pkeit, duberyge, (11. 76.)
d e wb e, w. HII)., 1) der Diebstahl, offentliche dllb-
. '/,eyt; Diebesheelf'rei, heymelicl,e, V. 29., I auch 111.
47., v. 54., 36. 2) das gestohlne Gut. 1Yo man dup-
lieyt in _yner gewalt begryfet, V. 43. Ad. diuI,a,
Grim,n's Gram. I. 617., N s. duel1e, düve, deffhftt,
diel'leit.
.iJ"bilf, Ew., gestohlen, V. 54. Ns. defisck, dü..
veck, diflveck.
· duplicA, Bw., diebischer Weise, 111. 80., V. 29.
N s. dieflick.
durjen, Zw., bednnen. Gw. "er darf, 111. 31., IV.
86. N 8. ke darf, Ni b. L. d"rfen, er dmj, 7765.,9178.
· dur J ts a cl, e, w. H w., das Bedürfnis, die Noth,
durck durftsache, K. Hf. XX., aus Noth,
.dJltz-eke, d,!tsck, dewtc:uck, Ew., deutsch, das
erste Wort in Tk., das zweite in B., das dritte in
C. Die Berl. Handschr. hat d"tze, A. dluck, N s.
duitsck, Boner: tut,ck, x..
XIII. 22., Barl. tütscA,
S. 5. Z. 4.
E.
e, ee, w. HfO., die Ehe, IV. 42., V. 23., .Ad. f!Wa,
1.'0, (eigentlich GeaetJ:, Bund, Hand, G,.;",.'. R. A.
.
.
>>>
ecntlr - cythelfcr
271
417., Bon.:
, 52., 19., 58., Wigal. 9a67., N8.
de ehe, Ni b. L.: dill e, in älterer Bedeutung, 139.
· eevatir, ee"wtir, der eheliche Vater, die eheli.
ehe l\lutter, IV. 4.
· eliolr, Ew., ehelich, IV. 19., N!.: eliTe.
ee, e, Bdw., I). ehe, bevor, IV.42., 2) ,'orher, sehoD
früber, V. 23.
3., Steig. ehir, 2. Stg. eh ist; N ,.:
e, :Nib. L.: e, 135., {I8., 796.
c, Y w., mit 3 F., vor, 111. 12 L., 8. Einl. S. 224.
· eben criat, 111. Hw., der Nebencbrist, l\litcbrist, V.
. 65., N s.: euencrid. ' "
· eben, ebenen, Zw., vergleichen, aUßgleichen, 2. Mw.
, geebenl, geeb!Jllt, 11. 63., N s.: eveft.
· ebeflbl
rtig, Ew., ebenbürtig, von gleicher Geburt,
von gleichem Stande, s. Einl. S. 220., N s,: evellbortiTe,
· echt, Ew., I) ficbt, wahr, da. eel,te d!J1I8, 11. 63..
der ordentlicb
Gerichtstag, 2) ebelich. in erlaubter
Ehe geboren, ee/tte kyntln', IV.72., 3) wahrhaft, er-
weislich, eeltte nol, eltafte "ot, IL h:S., v. 42., ge-
setzlichell Hindernis vor Gericht zu erscheiDen, N,.:
echt.
· echter, m. Hw., Umlaut von achte. ochte, der Ge-
liebtete, "ey" geechtet lIIan," 11. 52., V. 41., 42..
111, 140., N s.: de echter.
· eese, w.ll w.,lJlh., die Aexle,IV.108.,Ns.:a.re, s, ClCSe
· ehir, .. H w., das A('hren{cld, das Getreidefeld, Korn-
feld, V. 23.,
48., V. 2ti" N s.: dat dir.
eyt. ",. HlIJ., 2. }'.: des I!)'tles, der Eid, 111.94., N 6.:
de eid, :N i b. L.: eit, 2. F.: eides, 3.150, 405, 1353.,
A d. eid, eit, nacb 0,.;",,,,'8 R. A. 892. ,
· eythelfer, ",. IIw., dies 'Vort kommt zwar als 1101-
ches im K. R. nicbt vor, wol aber .Iie Sacbe. ,wo-
nach der Schwiircmlo noch zwei oder secbs (selb
dritte, selb sebellde) Personen mitbringen D1ut1l1te,
welche mit ihm schworen. Der Eid des Eidhelfers
scheint sit:b nach IIl. 130. von deD1 der Partbei da.
durch unterschieden zu haben, dass ersterer, nicbt
scbwor: deu mir, sondern: deu y IIJ (der sclnvörcu-
den Parthei) Kot 110 helfe tJnd dy heyligeft. Grill""
"
>>>
272
eyde - er!en
haft
(R. A. '860.)' erblickt IR den EidellfJelfem nur VCI':J
wan4te u. Bekannte der Parthei, welche nichts "on
ller That _elb8t zu willsen brauchten, sondern "Hr
beschwuren, dass sie an die Betfleuerullg lIelner Un-
schuld glaHbten
DieB lässt Mich aber weder a.s
4cm Ssp. noch aUII dem Schwsp. nachweilien, u; das
; L R. entliilt geradezu dal!l Gegentbeil. Wenn 4er
Angeklagte, (Iowal im bürgerlichen als peinlkhen Pro-
zesse, einen
id Hlb drylte oder 8elb sebende schwij.
rea .ollt., liO musten die Eidhelfer Persone. aein,
.ecM mannen dy dor obir woren. dy dlU
eMI!JtI vt,d
t "ahm rJlH dy atme Ketetl;"get '1lJtIrr. 11. 8.4.
Ferner:
etzuge1 "'er (die Partbei) ulb sy6n"k ".yt
erlaRj'tefl luten Jy ü ge,een
d glllwrt 'sInn dy
do .Jbir lege.wertig woren, 111. 9. t .elb ubmde
.yt erhaften lute1l Jy do tzu legt!1IIUJ9rte WfWnt,
111. 39... 8elb drytte dy da. gt1tH!en f),,(l
ehort Aa-
#Jen, dlU Aer das gelt f)or
r-n la.be, 111. 64., vnd
1)'''''' ttakel"we (volger) tzwnee _llne "'Yt ym mte-
"m, tIM yw tltJI UJi,.entlicl. 8Y, 111. 129. - Sy beMl-
dit ;3 wol myt wiben vnd myt mannen dy da tzu
legl!flworl;
aooreft, llelb sebinde, IV. 36. Ferner
V.
3"
6'# 58., 62., filS. Die Eidhelfer ware!! hier-
nach wirkliche Zeug e n, u. der durch sie geführte
BewciB wird dahCl" a1lch gew6hnlich o6ir tZflgm
e-
nIMmt. Nur V, .46. werden zu Eidhelforn tutJe1le 6.-
dyrmamce gefordert, dy en AelJen BWn'en du "er
recbt "aN. 111 7.(. soll die Parthei IiIcbwüren ",ny"
ftr:.u
nlb drytte, H die Ei
lfer waren also
nichts anderes als Zeugen.
..Jd., B.., eidlieh. r"d wns WIRR ryde
t:lobtt, V.
fi3.., eidlich verspricht. Doch kann hier eyde aucb
die Hk. 'Voo ryt sem.
.'1 gen, £10., leibeigen, 111. 91., V.56. So atlch Sep.
I.
. BIJRet'.1 rigen, XXIV. 31., 3Q., LlX. 67.
, Ni b. L.: ecKen, 2006, 3299, 3328., N8.: egt!fl.
· eYKe,..claaft, w. Hw" di«: Lcibe1genschmt. YfJ1l
eY
1UCAajt vnrk tIOfI WYMft, 111. \J I., N 8.: e
m-
PI esetUMqp, II o,uI'r. XXIV, LlX.
>>>
eygco __ enclende
73
eYg
", 8. Hw., alles unbeweglicbe Eigentbum. 1.23..
IV. 21.. V. 57. Das Eigen ist steellde, stehendes
Eigenthum. d. h. Häuser. Geb1iude, IV. 28.. 6.... b6.,
ot1er liegend, gewühnli.h erbe genannt, all eygen
adir an erbe, IV. 21. ])asl\'ib. L. nennt eigetlholde
die Besitzer voo Grundstücken, 3227, 2495, 33U2.
N s.: en. egen.
· ey
en, eygenen, Zw., I) übereigenen, zum Eigen-
thum zusprechen, 111. 110.. 2) als Eigenthum erlan.
gen, eigenthümlich besitzen, i!as erbe eygellen, IV.
i) 1., 2.lJI w. geeygent, III. 100., geeygillt, III. 104.,
III. 106. N I. ei
etlen.
· ey ge,u".g, w. Hw., die gerichtliche Uebercignung,
der gerichtliche Ausspruch. wodurch das Eigcllfhum.
das Erbe oder Grundstück des Schuldners, dem Gläu-
biger zugesprochell wird. IlI. 100. Ueberschr.
.eyl} shnt, Zlw.,elfmal, V.23.
24. Na.cl/stullt.
ryme, 3. F. von eynir, s. Ein!. S. 226. Ni b. L. 175.
· ey"e, Bw., einig. einstimmig. 11. 8., Na. eins (wn-den.)
.eynveldeclich, Bw., einfach. unbedin
t, IY. 2
t
Dafür stebt V. 8. .lechteklich, N.. e-n/,eldic1icl1rn
· eynent halben, Bw., einerseits, IV. 80., Ns.
en.enthalven.
.eldirn, eldiren, Mb., die Eltern, IV. '10., Ns.
de olderen.
em, y.., yme, 3. F. von her, s. Einl. S. 228.
emperen, empern, enpereft, entperen, Zw.
mit 2. oder 4. F., entbehren. fahrcn lassen. I. 22.,
IV.40.. 106., V. 6(;., N s. entperen, B Oft er. enberen,
Barl. f'nberen., entparen, S.453., Ni b. L. enbe-
ren, enbaeren, 4208., 6021.
eil, ..Is Vertitlirkung der Verneinungswörter nicht, keyn
U. 8. W., s. Einl. S. 237. '
eil, 4. F. der Eh. u. 3. F. der 1\Ib. von 1.t'1' u. 'y.,
IlI. 42., V. 56.. s. Ein!. S. 237.
en, rur eyn, en. amlir, einander, IV. 11.
ellelende, ellellde. m. Hw. oder Ew., der Fremde,
Ausländer, der Gelichtete oder Verwiesene. der kein
VaterlaDd bat (e.:&"...l.) 111. 24. Da ein sole er, im
35
I-
.
>>>
214
engelich - entschuldiget
Elende (Ausl
nde) lehcnder Fremdling an 5einem Zu-
ßuchtSOl'tc gewiihnlich keinc Venvandten hatte, so
musste na
h 11. 89., wcnn er hier erf!chla
en wurde,
der Richter von Amts wegron dcn Thi[ter gerichtlich
vorfolgen. Nach Gri1mn (Gramm. 11. 62
1.) ist das
,V ort verderht, statt ele-lt'ncle. Hllsing meint, das
Wort Inute eigentlich en clellde (im Elend) u. fügt
hinzu: Die!'! 'V ort soll, wie wir vermerken, heisscn:
einlitl,ig, d. h. ",it Eiller Hu"d, der "ietna"d mit
oller bei &ich Trat, (niimlich bci der Eidesleistung,)
sondern ""it ..rieben Eidllellt"1'11 oder Zeugen. A d.
alila"ti, Ni b. JA. eilende, 5264, 5628., B arl. dm ei-
lende, "as frromde Land, S. 453. r gl. Grifllfll's R. A.396.
* e" gel ich, Rw., dicht,
edri[ngt, nahe Debcn oder
hinter einander, V. 17.
en t, \'orsylhe vor Zeitwiirtern, wiTd zuweilen vnt oder
.111 geschriehen, z.ll. umchrtldigen. (111.37.), vntgm
(entgehen), Ures!. 3\1.
· en 1 v l' e In cl e n, e n t J rU' e n. Z w., cntreissen, wegneh-
men, IV. 1., N s. elltjremden.
*ei,tgeen, en/gen, eiLtge:'In, entga", Zw., ent-
gehen, ahwenden, widerlegen, 11. 53., 111. 10., 91. Oll).
Trer ell/gee/, etltge!}', U w. tZfI eR/gentlc. N s. en/gain.
* ei' f gel cl eR, Z w., entbehren, verlieren, 11. 15., N s.
enf geld,.". ' .
ellthal,lcIl, sicl"Zw., von sich abhaIten, sich 8chüt-
zen, 111. 142., 14'{., folglich gIeichbed. mit &ich be-
TraMen. Ni b. IA. 63tH.
er, tplaen, en Ipfall, Zw., annehmen, zulassf'n, V. 30.,
Ns. elltl1culgen, N i h. L. enp.fan,ellpfaht.", 413.,7031.
· eil/reden, lJich, Zw., sicb cnb,chuldigen, rechtfer-
tigen, 11. 53.
· ei,tsagen, entslagei', sich, Zw. mit 2. F., ver-
weigern, ablebncn, 11. (m.
rntsch1l1diget (1InsclUt.ld
get, IlI. 37.) werden,
Z w., zum Reinigungseide mit EidheUcru zugelassen
werden, IfL 32., vcrgl. 1IMe/mlt, Ns. utltlchu!d;g wer..
den, N i b. L. sich umcl,ulJigen, 8ich von der Schuld
reinigen, 4186.
>>>
.
cnttrctcD
crbcyt
2i5
.
nttreten, enfredn,. sic"', Zw.. glcichhed. mit
entledigen, sich frcimachen, lo
machen, 11. 8:l., IV.
91. N /J. sich at.twO'.trn, sich verantworten).
. entwel1en, Zw., nicht wollen, Y. 49.
"entwenden. Zw. mit 3. F., nhbaltcn, hindcrn, V.
42.. 63.. N /J. rntwendcn.
· entwerte, w. Hw., fiir antJlJorte, 111. 98.
.e1&twerten, Zw., siehe antworten, 11. U.
entw !Jche n, Zw., t) entweichen, ßiichti{'!; w
f(len. 111.
148., V. 33., 2) auswei(:hen, auS dem \Vege J!;ehcn,
reiten oder fahren, V. 5U., N s. "ulwe].;en, N i h. L.
entwichen, 2740., 4570., 6;;37.
crb e, s. 1fw., 1) die Erbschaft, d1r Nacblass, 111.67.,
IV. 50., vo" erbe, IV. 6" als Erhschaft. 2) jedes
Grundstiick, selbst Speicher, Kraml1irlen u. Fleisch-
_ bänke (I. 23.), der fahrcnden Habe cntgegengesetzt.
ZfI erbe a(lir tZfI l'UI'ender habe, 111. 105. Ab c!Jn
"rbe vorstirbrt, IV. 70., wenn der Bcsitzcr eines
Grundstiickc8 bt'i seinem To(le keinen Erben hintt'r-
lässt. N /J. dat n've, Ni b. L. e,.be, 26., 4(;;)., 2797.
. er ben, Zw., liiich vererben, als Erhschaft auf einen
amh.rn fallen. S!J1I vnvorgebe-n gilt erbit v} s!JI,e
1'!JmJer, IV. 71., 79.
crbermde, w. Hw" (las Erbarmen, V.2".
7.. Bo-
ne,': XVI. 19., Nib. 1... hat nur das Zw. erbur-
",en, bOl'",en, 5i54., 8898., 34li7.
. erbname, erb e, geerbe, m. Hw., Mh. tl!) erhna-
",nI, gen'ben, der .
rbnehmer, Erbe, IV. 16., 20..
111. 125., N s. de er/nUll&e) de geerve.
. CI' b sesse, m. H W., e!JI' gee,.bit mau, wer mit Grund-
stuckcn angeseliiseD ist, I. 23., V. 9., 111.44., N s.
en erJsctte.
. erb lID!}', m. Ilw., der erhliche Richter, Erbschulz,
11. 20., N /J. de erbvu!Jl.
. erb tZ!J"s, m. Hw.. (ler Grundzins, unablijsliche
Zins, V. ';., N s. err'e - til&/J.
e"/H'!JI, e,.beit. w. Hw.. 1) die Arlu'it, V. 61., IV.
ti:!., mall /J(U e" ,,;e'" ,wien tll'lC du! ('I'b(!it ht'.Jj'Y,u
,
V. 2.j., 2) der GcLraucb, dio Bellub,ung, hat (/ct'
>>>
276
erbeyten - ettewas
man d!J geradt! in 1I1ItZt! VIId in rrbeit gihat, IV.
55., N s. de e'J'beit, Ni b. L. arbeit, arcbeit, Arbeit,
Kampf, l\liihsaJ, Noth, 8598.,8488., 188., 564., 8478.
erb e'!l tell, Z w., arbeitelJ Jassen, gebrauchen, benut-
zen. EI'bc!Jt Aer is (das pfi'rt) in WC!Jgeneta. V. 34.,
liilist er es im \Vagen arbeiten. spannt er cs vor den
'Wagen; gt!1l1lfzt vlld ge,.rbe'Jt. IV. 51.. Ns. erbeyteta.
Nib. L. areheiten, arbeiten, 3124.-. Barl.: arbei.
tell, ürbeiten, quälen,
. 419.
er 1', w. H w., die Ebre, ab der SOllt! eJjn 8pilematl
wirt vnd ,ne gut vor ert! geWOIt, V. 49.
9., Ns.
de ert!, Ni b. L. er,., 448., 3173., 5347.
.eren, ehern, w. lIw., JJlh. die Achren. Ht!,. aal
der eren brechen, V. 23.
48" er darf im Korn-
felde Aehren abhrech
m Ygl. ehir.
· er ger, Steig. VOn artr', sclJlechter, beschädiget, V.
23. Ist i& "gir u'",'rlen, V. 34,. N s. erger.
· ergirn. Zw., heschädigen. Wirt ü
ergirl. V. 23.
28.
erst, ersten, yrsten, irst,.n, Bw., zUerst. 111. 17.,
alst! is ym t'rste", wisselltlich wirt, 111. 107., Bon.:
ersten, XLIV. 18., Ni b. L. erste, zuerst, 2935,3375.,
N s.: erstliclt.
-ersteheit, erstekeit, w. Hw., der Vorzug, die er.
ste Klage, 111. 17. Ueberschr., Ns.: de erstickeit.
-ertwflcher. m. Flw.. der Ertrag, die Früchte der Erde, .
V. 24., ,'erg!. V. Mosl's 28. HJ., N s.: ertwueker.
-ervordirn, Zw., gerichtlich verfolgen. Yndrl!Jyr-
sten e'J,,'ordirn alle !pt! tatre ':f B.'J" gut tllld t1' 8!J1I
, I'rbe. 111. 148.. die ersten (Gliiubiger) nehmen jeden
der drei Dingtage wahr. um sein Vennögcn u. sein
Grundstück zu ibrer ßefriedigung zu crlmlten, N s.:
erforderlI.
-'I!ssen, Zw.. I) esSen. 2. Mw., gessm, 111. 86., 2)
litzen, füttern, zu eSSen geben, V. 25., noch essit ü
"och trenl.-it iso N S.: essen, Nib. L. eUl!ft, 424ft
· el f ewo. et:r.wo, Bw., lI,n einigen Orten, an dem einen
Orte. V. 38.. 62., Bon. eteswa. irgendwo, LXXXIII. 48.
effewaS, et:UIJCI., Fw., etwas, V.63., Ni b. L. ete..
waz, 3650.
-...411
>>>
ewe - gau
!77
.. ew
, IIJ. H w., die Ewi!!keit, V. 50., IIOtJ ftW1I tt:u
wen, V.24., NB.: von -ewen 10 ewen, Ahd.: ewin,
6r;,,.,,.'.'1 Gramm. I. 90.
.. eweg, E w., ('wig, m.lJnen ewegen aeyn, V.24., mci-
neo ewigcn Segen, N 8.: ewig.
F.
(losu, 1I10s, m. Hw., dic Fluten, wal';" }loue, 111.
146., dic Ulber5chwemmuß
, das Aust\'Cten eines
Flusscs, NlJ.: waler:!loi" Nib. I
.: vllWl, m. u. w.
Hw., die Flut, 1525, 61:J8, 6157.
für, Y w., kommt im K. R, nicht vor, dessen Stcllo
vertritt vor. .
· fur
, Aun,.
, 'lJ. Hw., dcr Unterhalt, die Nahrung,
das Futtcr rur Pferdc u. Vieh, V. 53., 54., 34., Fut-
tergeld, V. 43. Ba,.l. fou,.e, vure, Spcisc, Nah-
rung, S. 469,; Aun
scheint bio!! Schrl'ib- mler Le-
IIcfehler dCII Abscilreibers zu sein. Obir dy lu,.e,
V. 53., 54., nach Abzug der Futtcrun
sko8ten; IZM
fure, Aer laabe ü tZfI fure gt"laslJen, V.43., er habe
es (das Vich) bei ihm in Futterung, zur Ausfutte-
rung gcgeben.
· fltt'),., lJ. Hw., das Futter, Gras, V. 2M.
· fut'1rn, Zw., Gras mit der Sichel oder Sense ab-
hauen, um Pferde oder Vieh damit zu futtern. E.
aal ",/mant des nachti. l"'lJ"n, V. 28., cs (1011 nie-
mand in Iler Nacht (auf fremder \Vicse oder im Ge-
trcidefelde) Gras hauen. Der Ssp. 11. 39. bat dalUr
wetzen.
G.
· gabe, gob
, w. Hw., die Gabe, das Geschenk, die
Schenkung, V. 23., IV. 28.,.insbesondere die Mor-
p;l'n
abc, IV, 38., NB.: de gaIJe, Bon.: cu, gab
,
XXVII. Ucberschr.
ga'I, gee", gey", geg
e", Zw., gehen. 11.30., 111. '
135., Gw. her /feet, ge!jl, 11.25., uftgew. Gw.
h,,. gee, 'Je, 11.34., "rlae, IV. 27., BY Aat grgangen,
111. 44., U Wo 1..11
ende, 6elJ'uk, g4lU, B ,}. 6 o ng,
>>>
L
278
gar - geborcn
h
v. 30., Barl. gane, S. 134., Nil.: gam,
ib. L.
, gem, 356. Mit an: gf'nchmigen; ab her 011 6.lj1Ie$
vl1t'8prccbm wort gel', 11. 3.1., yrre gan, 1\'. 105.,
rathlos sein.
ga,., Bw., gänzlich, ganz u. gar, 111. 3i., l\'ib.L. gar, 365.
· gare l.'Ollt, w. Hw., die Speisung, Beköstigung, 111.'
80., N 8.: gare 1000t. IJ1. Fr. (11. 8.) Ichreiheu illrJo'tJst.
. · garwe, garbe, w. H w., die Getreidcgarbc, V. 24.,
Nil.: de gaife.
ga tIt, 111. 11 w., der Frem(le, Reisf'Dl)(', welcher unter
einer amI ern Gerit:htsbarkeit stcht, 11. 51" 111. 43.,
V. 12., Nil.: de gOlft, Nib. L. gast, 5i6, 748.
gebe", Z 1lJ" ausscr dem gcwiihnlichen Sinne, IV. 47.
aueb: verHhreiben lassen, gerichtlich abtreten, 11. 4.,
G w.: her gebit, gy/,t, IV. 24., 26,
II t! -, r m'S!Jlbe, vor Zeitwiirtern. J.):tmit wird I) bei
I den mchrestcn Zw. das 2. l\littelwort gebildct, sie
bezeichnet ferner 2) zuweilen S:Ullmelwörter (Collt!c-
tillll) wie: gebende, gebure, ge7llerl.'e, (Markc, Geldmfiu-
zen), geerben, gellUl!Jstredc"gesolllpt, getz!}ten (Zeiten).
3) Zuweilcn vertritt das gc die Stclle dcr V orsylbeo
t'or u. ir: geswygen für vl1t's
yge", gcvolgen für i,.-
volgen, 4) die Zdtwörter wurden häufig dadurch ver.
IHugcrt, um ihnen grössern Nachdruck zu geben,
oder um dcs \V ollauts wilIen : gegt't'n, genemen,
gehaben, gn.ettetl, gereclt'n, gesclwffel', gesenden,
gesyn, ges!Jgetl, geturren, gettm, gel'uhNI, gl'vollen,
.ich getzyen. Dagegcn febltc sie zmvcileu, wo sie
jetzt lIothwendig erscheint: brocht, gebracbt, l.'mnen,
gekommen. Endlich crscht'int sie 5) in vielen Wör-
tern nicht als V or!lylbe, sOlIdern gehiirt zum Stamme
oder ist schwer von demselben zu trennen.: gcnos
(Hw.), gel.ode (11 .), gt'ralen (Zw.), f!,t'rc!Jt (Ew.),
gelfcheen (Zw.), gelll",t (Hw.), gevugc (Ew.), gewalt
(Hw.), gt'w!JntlC11 (Zw.).
.. gebende, Mh., Sw., allerl{'i Arten von Bändeln, zum
'Weiblichen Putz g{'hijrig. IV. 50., 51.. Nil.: gebende,
. .N i b. I..: 1065, 2302, 541 i.
· i eborcn, Zw., gclJfbreu, 111. U8.,IV.-62., N IJ.: geoo"!II.
......
>>>
gebrechen. gegerwet
!79'
. gebrt'cAeft, s. Hw., der Mangel, die Abwesenheit.
11. 18., V. 43., Ns.: dat gebrebn.
ebreche", Zw. mit 2. F., 1) eS fehlen lassen, er-
man
cltI. HO}':l'n - gebrechen 8!J ycht-an tnry1te };-mife.
I. 10., Vf'rletz('n oie Hökrr (Krämer) die gesetzlichen
Vorschriften wegen rl
r l\Iaasse u. Gewichte, 2) feh-
len, nicht zureichen; geln.;cht ynl abir ic1it, 111. 110,
fehlt etwas daran; vnd wes d!Jses
n-etis gebricht.
IV. 51., was von die8en Geräthen nicht da ist. V.
43., 3) verhindr!'n, vnd des mal!, "'!lt kampe ftymllllt
gebl'echen, V. 37., Ns. gebre};-en, Nib. L. gebl'es-
ten, 430., 38i9.
6t,'ebu"de"e tage, gebundene tr.'ljt, die Tage
oder Zeiten, zu welchrn die Gerichte in der Regel
nicht verhaß()('ln, keine Eide leisten lassen, u. wol
Buch die gerichtlichen Zweiklimpfc nicht gf'8tatteD
Bollten. (88)1. 11. 10.) Hilge" tage u.
,.bll",le"e tage
gf'hörten nach Ssp. 11. 66., zu den Tagen, an wei-
chen der kaiserliche Landfrirde gehal,ten werden muss-
te, die Friedenstage beschränkten sich aber darum
nicht auf die gehundenen, wiewol weder der Ssp.
noch das K. R. die letzteren nährr bezeidmen.
. gebt/re, s. llw., Sw., die Bauern, 11. H8.
. t, eburgen, ge borge", Zu'., siehe bm'g('n.
gebllten, gebyte",Zw. mit 3. F. 1) gebieten, be-
fehlen, V. 61., 65., 2) vor Gericht laden, vorfordern,
gebtltl'i ('1)n man dem anmm tzu d!J"ge, 111. 89.,
G w.: her g('bllt, 1ll.89., N s. t,'ebutNl, Ni b. L. ge-
bietell, 7488., 5i03.
.t,'ebuwede, 8, Hw., das GebUude, 2. F. des geh....
wellis, V. 7., NB. dat gebwede.
gedenke", Zw. mit 2. F., gedenken, 2. Mw. g
docht, V. 8.. Ni b. L. t,'edenchen, 2. Mw. gedaht,
1053.. 84-11.
· geerben, MT.., die
rhen, die slimmtlichen Erben,
111. 131., IV. 98.
egerwet, "on garwe, gerwt', fertig, vollständig ge-
riistet. Dicllcr Ausdruck det' St'ip. I. 63. ist in der,
der Stadt G;;rlit
1304 mitgetheilten Rcchhobelch-
>>>
280
gehaben
gelegen
"rung der Magdb. Scbiippen (Gallpp'8 1\Ia
db. R., S.
318.) in Art. 137. beibehalten, f'r wird folglich da-
mals noch verständlich gewesen sein; da
egen scheint
er zur Zeit der Anfertigung deil K. R:s vera:tet u.
IIchon ganz ve
el!lsen gewesen zu sein, 11. man hat
dafUr, sehr unpaMend, das "Vort '..
genwertig gewühlt.
Im Ni b. L. kommt zwar nicht gegerwet, wol aber
garwe, gerIOe, gleichbedeutend mit g€gerwet vor,
742., 800., 2290., 7638. Gürtne1' in seiner Ausgabe
des Ssp's leitet das Wort VOll gerben (Leder zu-
bereiten) lIer.
gegeen, Zw., gehen, V. 27., siehe gll1l.
gehaben, Zw. mit 2. u. 4. F., haben, erlangen, n.
15., 111. 117., 148. N s. gekehben, :N i b. L. gekaben,
4103., 9171.
geha8, BIO., abgenei
t, feindselig, V. 23., Boner:
IX. 32., Ni b. L. gehm:., 528.
· ge hy"dir., Zw., verhindern, 111. 149. N 8. geAinr1,.,.en"
· gehoren vnd gebOre1l, Zw.,
ebührp.II, IV. 62.
gekoren, llOren, Z 10., hören, V. 47., 4
NB. koren,
Ni b. I.... Aoren, Aüretl, 4, 4025., 6910.
· gekorsame, m. Hw., das Klostergelübde des Ge-
horHams, V. 60. N 8. de gf'hUl'SU111.
gekuIJe., 2. Mw. von k,lJell, helfen, V. 48., ge-
lau?/en phancle., 111. 105., des Pfandes, wele'lI
s der
Gläubiger mit Hilfe deli Richters erlangt hat. N 8. ge-
"olpen, Ni b .L. hat die unLest. Z. gehelJen, 3490., 8880.
gelden, t1orgelden, Zw., I,) bezahlen, befriedigen,
11. 36., 111. 70., 7l., 135., IV. 51. 2) ersetzen, ent-
- IIchädi
en, V. 27., 25., 33., 010. ker gild,'I, V.25.,
her g!Jlt, V.34., I. 1JI w. gelclemle8 gilt, V.65., Ei-
gellthum von Werth. N s. gelden, Ni b. I.... gelten,
7470., 8274. YgI. Grimm'. n. A. 602., 649.
· gelde tag, m. 1110., der Zahlungstag, I. 22.
6 el et, 1 y t, gely t, 8. H,,", das Glied, 111. 25.; 2.
F. grledis, g'9cli8, 11. 29., M h. gelede, geleyde, 111.
6., N8. gl;t, MA. geleck, BOfter: geIet, XVII.25.,
Nib, L. lit, (gelide) 2723.
6elegeft, lege.., Zw., verwendcQ, auslegen, legen,
>>>
gelybcn - gelo.cn
281
Vi 72..
.lIll(l, gelegif, grl
Jt, V.72.. IV. 55., N i b.
L. gelegen..'3i5t'i.
legen, 65U7., 2. Mw. geleit, 8285.
ge,ly,ben, Zw.., belieben. lleschüosl!len, 2. Mw. ge
y-
het,I.16.. N-8. fl,eliben, :NilJ. L.liebe", 164., 231:j0.
el ic h, E UI., gleich. 111. .(5., IV., 85., :N i b. L. gelieh,
.', 1318.. 8931.
g
lych, glycb, Bw., I) zu g1eicher Zeit, 111. 150.
" '
)
u gleicben Theilen. IV. 22.. 26.. 72., N i b. L.
g
/ich, 1564. '
elyge., gelegen, 2. MU1I von lyt!fl, 8. dieses.
'gI!IQb, gelovbt', orlop, m. Hw.:, die Einwilligung,
IV. 2., 4., 12.. 91., N s. de fl.eloh, gelOlle.
r;el,oben, gdeben, Zw., i) glauben, wil man Ia
ym nicht gelouhell, .0 .al heJO ;s irtzugen, V. 62.,
\
) festsctZtlD, verordnen, vorschreiben, I. 20.. 3) eine
,. Verbindlichkeif., namentlich eilie Zahlung übernehmen.
Gelobit eyne vrOtlwe ",yt YJOlIle wirte ahe ey" ac1&ul-
di
er, 111. 125., überuimmt eiue }'rau gemein8chaft
lieh mit ihrcm Ehc:mallne eine Zahlungsverbindlich-
.
i keit. 4) veral)J:cdcD, übereiwwmmcD, dg das tlor y"
(den Rathmannen) gelibet vnd gelobit Itahetr, I. 15.,
t .5) versl'recbeJi. I1..
0., 111. llfi., 117. Will 124., N 8.
geloven. N i b. L. gcloben (versprechen) 2477., ge-
laub.,. (glaOO4n,), I UH.
«ehuben, .8i(;/&,., Z1fJ. mit 2.- F., sielt begeben, ent-
halten. entsagcn. Gelouben 8!J sich dennoch des wu-
_ c:.birs ,"cht, V. ;611.; da. .ich. If)f& man des IJ'Wme.
gdoubet, V. öL, Ns. sich gelouben, Nib. L. .ich
,
louben, 877., 6192.
· gelohir, M. Hw., dcr Vcrsprechende, Versprecher,
, 111. 120., N s. Je"l!looer.
,,!, Kelolule, geluhde, lfdobede, :a. Hw., das Ver-
Bprechen, 111. 121., 123., N
. dat, geloJds.
,
'eloBen, lose,., Ztv., I) erlöscn. befreien, retten;
, "!lmant der S!J rr,elo.et hette, V. 23., 2) verlieren,
veräUS8crn. 111. 80., 3) verloren gehen, ab i. ym myt
roube geloset ..y, IV. 49. ' ' .
* gelosen, aich, Zw., J) sich befreien, f-",de gelO&it
her ym du, (Jer "!-7Tone gewtllt) 11. 63., befreiet er
36
I
,
>>>
f;!
gelt - gencsen
.
lIi(' I aus (Ier gerichtlichen Halt. 2) Rlch enthalten,
ablassen. litatt dcs wahrscheinlich schon veralteten
- 8ich gelouben. Gelollen 1l!J tJich dennoch de8 WrI-
chir. flicht, V.65., enthaltcn sie sich dann noch im.
mer nicht des Wuchers. 3) vcrlieren. tzu welch;"
w'llle her is gelos;', 111. 1;0., IV. 49. Ygl. florlwen. N 8.
, lf
WSe1t, sich Kelosell, Ni b. I.. lauen, unterlassen, 149.
gel t, 8. H w., 2. }'. des geltles, I) das Geld. vor gelt,
V. 33., 2) die Vergütung, Entschädigung. Izw blybet
one gelt, V. 27., er braucht nicht zu entschädigen.
.' N8.gelt. Biu'l. gelt (dieVer
cltul)g,) 8.472., Nib.
L. gelt (die Vcrgcltung,) 7000.. 9605.
1':gelthafti,r" Ew., geltllCljtigesch.dt,lII. 110.,126..
, eiDe Geldschuld. N 8. geltllClftig.
-Ife 1 t n 'J IJIJ e, '0. H w., dic Entschädigung. Her hat
do Iceyne geltn!J88e do von, V. 25.. er braueM dafür
nicht aufzukommcD. N.. geltll'U86e.
\)
emey", Ew., gl'Dleinsam, gemeinschaftlich. der Ge.
ineine gohörig, dm gellleynen lupten, V. 27.. Nil. ge-
meitl, Boner: gen,ei", gemeineiich C.58., Nib. L.
. gemen" 374.. 3i07. i . n'lh}
· gemey,11icA,. (V. '17.), geml!!Jftcllch, (V. 15.), Bw.,
-' gewöhnlicb. N s. gC1llei1llik.
- gemelde, 8. Hw., das Gepräge, der MOnzRtempel.
Dy pft nn !l1lge lJullen haben lIf/olldirl;c4 ge7llelde,
V. 19., N 8. gemelde.,
· Kemerke"M4., Sw., allerlei Arten von Marken, MUnz-
sorten. V. J9.
- ge mo ge t, Ew., gleichhed. mit gesippef, gesibbet,
blutsverwaudt, IV. 1;6.. s. mog, mogellchajf. ' \"
Kene"len, 'Iemen, Zw., nehmen, V. 23.,
43., 'teyl
-, genel1lctl, IV., \17., N s. deel geneme1l, Ni b. L. IV-
"emen) 2177., \48!12.
-8 e ft e
e 11., Z w. mit 2. F.. I) geneseIt
. ein Kirid ge-
bühren. .Alse lange bell da, S!J de8 k!Jndell gen'lst,
IV. 44., 2) leben. gesund sein . gerettet sein, nicht
mit Verlust eines Gliedes oder dCM Lebens bestraf!
werdcD. 11';1 man en (den Dieb) llUllen gClfl!\fetl,
V. 23.
22.; der i genelJ,Yft tmd man Iwngit ,e-
...
>>>
geDolI - gereytschaft
283
nen, V. 30., Ns. genesen, :Nib. L. geMsen, 5563.,
1382., 3228., 2040.-, B (me r. S. 413.
lenos, m. Hw., von glcichem Standc, der Standes-
gcnossc. J.Jlh. d!l gello
sell. Ist das kljnt sempervr,lj,
",a1& sal is m!}t S!P'en genosse,. obirtzugen, V. 156..
Dlit Zeugcn von J1;lcichem Stande; her S'lJ denlll' sl/n
genos nicht, V. 59. Ygl. 11. 69., ballT.:
enos, 11. 2..
der l\Iitschöppe, das l\Iitglicd eIes SchüppcngerichtlJ.
N s. de genote, Ni b. L. genoz, 32\12.
· Kerade, rade, gerade -leen, rade-le!}", w.
RUJ., weibliche Kleidcr u. GeräthschaftelJ, (ornament"
rnuliebria), welche entwcdcr die Frau aus dem Nach-
lasse ihres l\lannes erbt (IV. 7., 150.), oder als Erb-
schaft ihrcn weiblichen Verwandten hintcrlässt. IV.
38., ,'adelee,. u. geradcleyn ist das damals bereits
veraltete, unverständlich gcwordenc u. daher hicr \'er-
dorbene radeleve (ratleibe) , s. Gr;mn.'s R. A., S.
566. 176. N s. de gerade.
.geren, gern, Zw. mit 2. F., verlangen, fordern.
Ab her des baumes gert, 11. 74. So sullen sl/ des
kreirses (warpes) tzu reckte gern, 11. 74., sie sollerl
vcrlangen, dass sich um sie dcr Kreis schlieiil!e.
r gl. Ssp. I. 63. Her sal gere,. der "e!J';
en (das
Evange1ienbuch) vnde des steberis, (des Richtcrs),
111. 130., d. h. er 8011 sicb zur gerichtIicben Lcistung
dcs Eides auf das Evangelium erbieten. N 8. geren.
geren, w.Hw., Mh., 11.74., be/leutete in der1'racht
dcs l.\littelalters, den gefaltcten 1'hcil des Loibgewan-
dca (Grimm's R. A. 151'!.). In diesem Sinne kommt
das Wort auch in Luthers BibelUbcrsetzung v.u,
Euch. 16, 8., Hag. 2, 13., aber im 8sp. I. 63. stcht
dafür über den lJarnuck.
er e den, Zw., 8iehe reden.
s"ere!}t, Ew., baar, rnyt gereytem gelde, 111. 118., IV.
14.; gereytea gut, IV. 13., scheint unvcrgebcllcs (;ut
zu bedeuten. Nil. gerelh, Ni b. L. gereht, (bercit)
406., 7632.
. ,,:ereytschoJt, w. Hw.. die Baal1lchan, dali baal"
Vel'wögf'D, IV. 2 1.. N s. de gel'flh.chop.
>>>
284
geret - geschaffen
geret ll 2. Mw. von gereden, redet., s. ,rlldl'n.
· geretten, Zw., retten, V. 3" N.. irn-l'lten.
gereichen,
e.,.ichten, ZW. t J)
rathenf roit et.
was zu Stande kommen, vnde geriolltet (gereichet)
her nicht, V. 19.,
eriith, gelingt es ihm nicht. 2)
beweisen, erhärten, vnd mw des gerichten '1 Jen
hlJlgen, 11. 53., er mu!;s es durch einen Eid bewei-
sen. N s. gerichte/I. Ni b. L. richtrn (darthun) 4455.
gericht, s. Hw., I) das Gericht. 2) der Gel'ichtli!8IJren-
gcl. Erbe das in der stat gerichte l'Jf, IV. 28., 74.;
in .,nnr .tat gerichte, I. 15., Im ße
rke unserer
Stadt. 3) glciehbed. mit if!J /.:onicliclie gl'Walt, IV.
96., Ns. ifat gericllte, At!. gerihfi, tllittelhochd.
gerihte, Ni b. L. gf'rihte, 2
6U., 2108.
gerne, Bw., freiwillig, ungezwungen, V. 61" Ns.
gerne, im Ni b. L. kommt nur die Steigerung gemer
(lieber) vor, 8546., 8627.
.gerufte, gerichte, get'flchte, ..Hw., d88Hilfs-
geschrei, du Zetergeschrei, wenn ein Verbrecher bei
der That ergriffen u. gewaltsam Vor den Richter ge-
fUhrt wurde; die laute Anklage vor Gericht. welche
die Eofortige gerichtliche Untersuelmn
zur Folge hatte.
Die Leute, welche nuf das HilJsgeschrei eines An-
gefallenen herbeikamen, hiessen seino SchreH cu te.
lJorfif sal '1'" der richter di,.lo"ben Il!Jn gerfiftell
.0 mag /zer clagen nJ1U! hanthajt;ge tal, 111. 62.,
U. 67., gesc/zr!Jf!,et /zer das gernjie vnde begryfet
her den man, 111. 1., Beschfllt!
et man aber yn "t!Jt
getzugen, ane gt!l"UJte adir tzet;,. ge.chrc'b 1II.3:l.,
E'JlI ,nan - - 8cht'lJge kcyn gerichte nieltt, 11. 4U.
N s. dat gerufte, gerichte. r gl. (J,'i",m'. H.. A. 876.
gesampt, EW. II m!Jt gesamptir hallt, 111. 119., 121.,
gemeinsebaftlieb, solidariscb. N s. 'R!}f samfJter 11 ge-
sampter Ilant. Das Nib. L. hat bur: geJJam1fl't, 2.
M w. 'IOn &am'nen, sammeln, 9277., u. samt, 3637.
Kesat..t, 2. Mw. von aetum, siehe dieses.
Keschaffen, Zw., schaffen, bewirken, besorgcn, da&
Irer lt!JIJer sele dyn!?,' 1C;cht gescha.tle, V. 4H., dass
.r die Angelcg!nhciten seiner Soelo (dUJ'ch SCtJIßles-
l
....
>>>
g.eheft'ede - gMDlyde
85
. ,
lien) nicht heso'g'on kanne 8
sele. Na.
II,
N i b. L. geschaffen, 8444. I 0
.gescheJJede, geschofte, s. H'II., I) das (;c-
achaft, V. 64., 2) der letzte Wille,. das Tet'ltanont,
ab der sone den vatir afl syrlle gesellejfede geirrel
adir gell!Jndirt hat, V. 49.
«escheen, geschen, Zw" geschehen, Yg. gesc1rach"
V. 23.
45" "ngew. GHJ.
se/'e
e, 111. 130., N s.
gescheen, N i b. L. gcsclU!/ieH, gellchaeh, gelle/,ül,e,
63., 568., 1901.
«ut;Aryen, Zw., schreien, Gw. hel'
lschrf}rl, 111. ....
2. ZU IV, geschl'!Jef, 111. 30., N s. sdrigeN, Ni b. L.
sehrien, schrihen, 4273.
gelJchulden, Kescholdt'1., 2. Mt". von sc"Mltkn;
orte'll scheiden, V. 66., gleichbett. mit ortl'1jl st,.oJe'n,
11. ö., 7., u. mit: ort'"!Jl VtirWrrJell, V. 06.,
BCI/I)l-
den orte!Jl, ein Urtheil, welches die I)nrtbei nicht
gelten lassen will, gcgf'n welches sie sich auf den
höhern Richter beruft. ". 66., N 8. lltlU!ld'ell, geseluJ-
deli, N i
. L. gescholte,... 33:H.
. «esey,.eft, ,e!JHl'1I, Zw.,
lIen. Gm. Get gr"".!1- J
flef, V. 24., 2. Mw. gese'}lld, gesegellt, V.24., N s
seg.. e1l.
lSeBl
e, fI.. Hw., der Thl'iln('hmcr, V. 30., N s. de
geselle. Ni b. L. geselle, 46:!:t, 5404.
gesend ,Zw., 8('nden. ab8chkkeu, .11 "er mc"t
b9ten geset.den ",oge, 111. 146., N s. gesetHk", N i b.
L. gesendl'1l, 8866.
geseslJen, Ew., angesessen, im Besita VOR Grund-
stiicken, 111. 3\1., NB. sr8titen, Ni b. L. gew;;en lJyn,
(sitzen) 1:J17., 2,(83. .
«esygen, Zw., siegen, obl'iegen, Gw. u.2. Mw. ge-
lJ!J
et, ge:r.e
t, ugit; V.30., N s: gesygera, Ni b. L.
gesige1't, 466.
IS esy tI, Zw., pein, 11. 53., IV. 94., V. 515.,11. Eint. S. 230.
gt'Smyde, s. Hw., 1) das Geschmeide, gohlene oder
silberne Geräth, 111. 13-1., 2) tegelich gelJn'fjde t:r.u
flltlze ,/lid tzu notdorJt, IV. 51., (;er
th zum tä!';1i-'
chen Gebrauch. N 8. ge.,.ide, Ni b. L.
",ide, 5OM5.
>>>
'8G
B08mtt - getrittet
· K e 8'" i', 2. M w. von Mn!Jden, schmlcdcn, Gegen-
stände dy gncllrc1lt vnd g
Mnil
n 1 1 0'11 golde ad;,.
von Ililbir, IV. 51., N.. gr6chmrdet.
· KUPt'l!c1ll!, 8. llw., M h., die Rc.ck"prachc dcr Par-
tbei mit dem V orsprecben oder umgckehrt, 11. 34:,
65., N 6. ge6prel-:e.
KeBtan, gestl!
n, Kl!6te!Jn, 1f1!6ten, ZIU. mit 2.
F., 1) sicb gestellen, (\'or Gericht) ertocheinen, 11. SB.,
111. 23., 148., V. 42., 2) gestatten, zulassen, 111. 17.,
N.. gestaen, Nib. L. geslan, gesten, 3472.
6e Bt ale n, Z w., gestattcn, zulassclI, 11. 89., N.. ge,-
.'aden, Ni b. L. ge6tatten, 9116.
· gelltut'
t, 2. M w. von .'ure", störcn; grslflret wer-
dm, verlustig gehen, verlieren, I'.! dQ6 s!J yrre 6chult
ge.turd werden, IV. 105., so dass sie ihro Forde-
rung verlieren, daran gehindert werden. N.. gesturet.
· 8 e6UC h, M. H w., die unerlaubten Zillsen für ein
Darlchen, folglich gleichbed. mit clcu wucher. r "d
.al ich den gemch lan, V. 65., soll ich die Zinscn
erlegen. N.. de gesuch.
·
nu"t, w. Hw., die Gesundbeit, der unverstümmelte
Körper, ohne Verlust der Hand oder eines andern
Gliedes, als Strafe eines Verbrechens, do v wyrket
"!lmant 8!J1'en lJIb, noch 8;!jne sesunt dome , V. 15.,
N.. de gemndheit.
Ke,w!Jge", Zw., verschweigen, V. 65. Dtlrulll1ne .al
her nicllt geBWY8en 6yne6 eben cr;61en val, V. 65.,
2. M w. vorswygen, IV. 25., Nil. gesc1lwigen, N ibo
L. gl!6wigen, 3370.
.8uwyBtt'ede', 6. Hw., Sw., die Geschwister, IV.
12, 13., 76., 83., N.. geschw;slere, ge.chwi6terde,
Ba rl. gNWe.tr,.de.
K eta r, G w. von tllrren, 8. dieses.
8etrittet, 11. 53., kiinnte dicGw. seinvongetrden,
("intreteD, zutreten; Th. hat dafUr trift, von tt'effm,
zutreffen. Das ge/rittet der Hsehr. C. kann auch
v,etriffet gelesen werden, was mit tt'ifl zusam,uen-
fällt. Die N.. Ueberßctzung hat treift (trifft), aber
du
ib. L. keuut d W
rt getreteH, 7877
>>>
getun - @ewa1dlg
!87
geh,", Zw" thun, vmchult gdUft, tUft, V.5., IV. 47
den Rcinigullgseid leiBten. N 8. nne II1IBchult
dor1l.
Ni b. L. gdtlOft, 3554., 641., 2. M w. gdtm, in '0
grtan, solche, so getane lute, V. 47., solche Leuto.
Nib. L. wie getan, 1899., 3161., wie beschatJen.
et'ahe., gevoeft, Zw., fangen, ergreifen, V. 23.,
26.,N 8. gefahm, Ni b.L gevaft, gevahen, 7729.,6818.
g'et.
lleft, g e1Jelleft, Zw., I) zufallcn, auf eInem an-
-f dern (al,s Erbschaft) ühcrgehcn. G
ade dy tYftn:
t".otlwrn gevlrl1rn sol, IV. 79., 54., vl den Jas el.be
I geuellil, IV. 19" 2)
intreten (von einem Falle), eden...
: 'dy t'ormfl/ldesclwl' gful'llil, IV. 104., bevor der Fnli,
'I" die Nothwendigkeit der Bevormundung eintritt. 3) fal-
. len, heruntcrfallcn, V. 16., her mag o1lch k
yfte aft.
-1 ilire ryrmelJ IlOell wassir 7mife mere gt'lIel7en las.en,
t V.8., 9., 4) clagr, rede gevullen, 111.44., eine Klage,
: eillcn Anspruch begriindcn, Ns. gefallen, gejrlld,
, Ni b. l... gellallen , 60
7., 46-1t:1.
.geveftcftys,-.e, geveft/{nysse, 8. Hw., die Gcfan-
, gcnschaft, 111. 87., V. 49., N s. gefeng1Ul-8.
ge'Ue,'dr. w. llw., die Gcfhhr, Hintcrlist, V. 18..
, ..Ns. gtjerde. B,mer: gellel.de, XXX\'II. 55.
. geuertlelJ, Zw., in Gefahr setzen, V. 21.
«evolg e1' . irllolgeft, Zw., vcl'folgcn, zurückfordern,
einklagen, IV. 18.. N s. gevo/gen. Ni b. L. gevolgm,
3903., 3-193.
. ifevrtge, Ew. od. Bw., brauchbar, fügsam,K. H}. XVI.
,sewall, w. HIlJ. 1) (ler Besitz, Gcwahrsam, V. 30..
31., 33., dy l"01.ic1;che gewalt, IV. 70., 96., 2) der
, lal)dcshcn-lichc FiäJ.us, die 8taatsl"'8sc, de. nchtwes
gnlJo7t, V. 26., dic gerichtliche Vcrwahrung, 3) die
freie V crCtigung IV. 15., N.. gewolt, Ni b. L. gewalt
... ,(m., HIlJ.) 179., 181;7., 4313., 4163., BUlIer: ge.
wall (m. Hw.) V. Ueberschr.
ewaldig, Ew., gewaltil-'f' sUlnni,-,ch, wild, cy
, 8 et4Ja1d ;ge 8Y, 111. 127., 1':!8., 130., das wilde, gcwöl\'
Q? tige l\'leer. N 8. weld;g, Ni b. L. gft4laldicl" 3 Hlti.,
8m1altech" 500..,469' . " \
>>>
!88
gew"ldig - gewero
6ewaldig SY'" fr.flier Herr nbcr etwa., fleiß, frei fiber
,,-eine Sache verfügen können, IV. 21., Nib. L. 500.
· gf!waldigen; geweldigen, Zw., zur 'reien Verfü-
. gung' fibergeben, übereignen, 111. 100., 104., 106.,
13ti., Ygl. .walt/.l'get" N 8. gt'Waldigen.
S ewq"diJn, Zw., siehc. vorw
lflliln. . , .
..want; 8. Hw."
Ge
,
Icid, 111. J33."V.
. ,3" 2.
'. de{l gewandes. Ns. (lot gewa"t, Ni
. L.
, ,',gcwa"t,,1l6.,,4Ij3-1. ;....,
· g,. W (' d
J' n, , Z w" 1'erw{'igcrn, widersprechen, bestrei-
ten, v. 43.. N
. gcwegern.
.g
w
re, were",w. llw., (ini Lai,:;" des l\littclal-
: teri!: vare,!da), I) llürgschaft, Sicherheit, Cauti!»';
vor CllT we,.e, 11. 67., vor BCiltellung der Sicherheit,
gelobit eY"1n01' dem andirn ey"e were, 11. 80., ver-
t spricht er, Bü.:gschaft
u leisten. Tras eyn lna" der
· were wettet
11. 79., wenn er Biirgschaft If'istet,
" eyne rechte WlTe, 111. 22., g('hiirigc Sicherheit,' Y"
"o"mullde sal oltch gewer f'or 8Y geloben, V. 57...
- '80 bilfe (6f/(e) yene1' man eyn,,. gewere, 11. 67., wirt
!mune die eloge ey"e rechte were gelall , 111. 22.
.. 2)' das t,ätcrliclze "aus, die vliterliche Ge-
walt, kYllt vlIges""di,.t heslur6en ill ,les vatir ge:
were, 'IV. S4" noch nicht abgefundene Kinder, welche
,! si('h bei des Vaters Tode noch in seinem Hause,
, 'unter seihet \'ätcrlichen Gewalt hefanden, ky"der dy
in (Ier were besterhen, IV. 73. "Ursprünglich,. sa
t
.1 Piiiter in der Recension von 11". E. Allwecht's die
.. Gewere, Kl1ntgsb. 1828. "mol.hto es damit gensft gl.
1 1Jommen werden, dass nur diejeni
cn, welche Wirk-
· lich im Hause, auf der \Vehl'e, 'deI'! Vaters 'lebten,
I allein oder doch vor 3111'n nndc.rn" zur Erhschaft ka-
mpn. (Hall. Lit. Zeit. 1833 August, Nr. '150. S. 586.
rgl. ftuctl Gri,nm'. R. A. 555, 602. .0. K. F. Eich-
horn,'s Eint. in das deutsche Privatrceht, Göttingeo
1819, 11. -175. - 3) der Bcsitz, da. llesitzfbum, der
Nachla81!. Ha, ey" man gut in syner gewere , v.
38., bat er -eine
ache hinter .icb, V. 5., 31. So
darf 8Y der were - - ..icht t"fIfMft,' V. 39.. sie DlUSS
l
....
>>>
geworo -- gewettc
289
_ daa erbscbaftUche Gmndstück nicbt drumen, verlas-
. scn, so mog 8!J dy were besitzen, IV 44., b!Jnne sy-
raer were, IV. 47., in scincm Bcsitzc; in syner stil-
le'l gewer, V. 54., in heimlichcm Desitze, 4) das
Besitzrccbt, so sal der (dcrjcnige) man 8!Jnt?n tzym
behalden, der I}n in der gewere hat, IV. 25.; noch
dettl mole Jeu daB pt (dic 40 Mark, mit welchcn
dcr Vater seinen Sohn nach Vcncdig geschickt, u.
welche also der Sohn hintcr sich hat) in des vati,'
lIJtn'e besturbm ist, IV. 84.; 5) das V crruögeo, man
. vrtHIrl !pe Kewere, IV. 94., 6) dic Notlnvehr, der
Widerstand, ane were lind ane recht, In. 3., 7) dio
,ScbaJn, dia männlichen Geschlechtsthcilc, vnd vehet
,
es mannes gewere, V. 24., wofür die Hschr. .A.
u. der Schwsp. eines mannt! dyng habcn. Diese
t Stelle '18t aus Moses V. 25. 11. nach einer, alten Bibclh
.. ,übersetzung vor l..uther cntnon:tmen, doch wäre es
wol möglich, das8 der Uebcrsetzer das anstössige
,V ort d!J"lr absichtlich n»t ge Jer, Waffc, vertauscht
_ habe., N s. gewere.
gewl:rC!" ,IJ. aw.
der Gewlihrsmann, derjenige, von
." wclchere aal) eine. angeblich gcstohlne Sache crhalten
bat,. ,ich, t
!J1aen vf slj1lCtl geweren, vnd mag her Irey-
. f&e1I geMInNt haben, 111. 127., 128., 130., N s. de gewcre.
g.lweren,
w__ yerwehrcn, verwcigern, untcrsagen, V.
8. N s. gewere,. , :N i b. l... weren, wehren, abweh.
. ren, 613., .2722. M
gewere., «ich, .ich gat'wen, gerwen, sichrU8ten,
,\ bewaffnen, bekleiden, 11. 73., N i b. l... sich weren,
Bk.h scltützeo, vertheidigen, 774., 659.
g"lIJ e t, 11. 75., scheiut c
n Schrcibfchlcr dcr Thorner
Handschrift, der Ssp. I. 63. u. die GÖl'litzcr Rccbts-
0, J.clebrung 0 137.
h;w.cp dafür Sl:rwci (crrü,stctsich);
, . die Hsehr.'.A.. u.. B. bere!Jtet. Abcr auch die Berl.
Hechr. bat
ewd, 8. gegerwet.
"gell/ette, ,& Hw.,.dieRichtergebür, der ric'hter ge-
W!J1lnef ,SJ}II,gewette, 11.3., des schulte!jssen gewellt'
ayat vyr .cA
llyn,,
,
I. 25. N s. gewette, gewedde,
Ygl. Ssp. 1., öa...,IL 5., nl..3
t u. oft. .
. 37
>>>
200
gewetteo - gctzyten
· gewettctl, Zw., Gewetto geben, dem Mcll,,.,.
e-
wctten, 11. 2., BO Irat der richter B.Y"
rwetle ge.
Wrlftnen, 11.71. Das Wort gcwetlm io V. 66. Bcheint
ein Schreibfehler rur g
eclrtl!1l, wie der Schwap.
108. hat, zu sein. Ns. gewcclden, gewettm.
gCU'Y1tncn, Zw., 2. Mw. gerounnen, 11.71., ungrw.
Yg. her geWftnne, IV. 20., I) gewinnen, IV. 20, V.
49.,111. 71., 11. 3., 2) iibel'liihren, sachPdIlig machen,
. 80 ist rIet' burge gcrvuntlen, 111. 58., her ist i,. der
Ifchrtlt gf1IJU,men, V. 1)3., er muss die Schuld lIe-
zahlen. NB. 8etuinnen, 2. Mw. grwunnen, Nib. L.
geWi1l1,en, 2. M w. grwunnctr, 7687., 28., 440.
gewys, Ew., 8icher, der Flucht nicht verdächtig, VIId
. ist Irer nicht gf!W!JS, 80 sal !In der richter vahna,
V. 43 , NB. gewü, Ni b. L. gewis, 63!t8.
· gewisscn, gewisheyt, w. Hw., die Sicherheit
durch Pfand oder Bürgschaft, I. 22., NB. gewWwn,
gewislreil.
· gewi6Sen, Mk., das Gewissen, das Bewusstsein, die
Uel.Jerzeugung, sagen Y"' s911e gew7JlSM, V. 24., 53:,
61., 66., "'!Jt gewisst'n, V. 72., in Wahrheit, mit Ge-
\\'Issheit; 11I!l1 det' gewissen, V. 53.' Die "sehr. A.
u. B. haben dafür durchweg die }
inbelt: 'lfogd ",.
s!Jn gewissen. N s. durchweg die M h.: ".Y'Ic gewis.
/JelI. Im N i b. L. kommt gewil18m flur als 2. MN,.
von rui:::u", wistien, vor. - .
gewofen, gewer, lJIh., Samm. wort, 'Vaß'en, V.
'42. In der StroI.Jand8chen Amllgnbe steht daßir
.
werben, verm11thlieh ein Druckfehler für gewernr.
die Berl. Hschr. hat gewer u. so auch die Nil Ueber-
tragung. Ni b. L. gewäJen, slimmtliche Waß'em;tilcR,
Rüstun
, 897., 1784. b .
gewurcht, 2. MlIJ. von wrp''km, verfertigen, machen,
IV. 60., V. 72., t!rede gcwurcM werden, 111. 95.,
Friede gebieten, eine besondere Fiirmllchkeit am Schlus-
sc eines Prozesses. A ,1. w"..cltatr, doch kommt Bcbon
im OttJried wirken vor. (Gri,mn's Gr. I. 886.) N..
gellJorcht. Ni b. L. ge/IJorlrt, 1423. von wurden.
· &et;:.yten , Mh., Sw., die Zeiten, 1.,,2. N8. Kawa.
>>>
.
getzyen - getzugcn
291
rtt;'J"'" Krtzyge,., Zto. mit 2. F. der Person u.
der Sache. eines VergehenH zeihen. beschuldigen.
Yihchn e'l" mll"tzno B.!J1Ie pJenn!Jtlgc, d!l wlJle so
maK laer ft!J"'lZ"diB valsche. getz!Je-n (get::!J!!,'cn,) V.
11). Diese StelIe lautet im Ssp. 11. 20.. aus welchelll
flie entnommen ilit: JelBclad cJn' ",ü"tutt Beme pJen-
";"Ke, er noch keift man 'noK jetnandt. "ndel'BJul-
.cbe. daran gez.eihen, Ja einer be!Jsenmg vnd [,UlJlJe
11mb tUft dÜJ:ffte. N!J. Ketllt;cn. Ni b. L. zihcn, 2.
Mw. Ke:t.ilwn, Jeuge1l. 3395.. 4457.
eh!left, geh!Jhen, ,ich. hu, Zw.. 111. 108. ..
.ich tzye-n,
."etsoge, g
lzug. .. Hw.. der Verzug. die Ver-
zUgerung. V. 12.. afle Kf"tzflg vnd ane II!Jnd;t'''ü,
f',
111. 58.. 120., ab her de!J gel
e!J IIchade-n flet/U!.
111. 60., durch die V eraögel'Ung; vmme daB getwg
tmd h!JflJirn!JMe, IIL 5M. Das Zeitwort heisst VOI'.
t:;yh
ft, Nil. geloch, vertog.
· "elsouwr, a. Hw., Sw., alle Arten Von Fischer.
netzcn. K. Hf. XV.
· getJ:.tlg, m. Hw., das Zcuch. der StofT. dlUll\laterlul.
dall üt de, f/lY' reclate de. ()Uch der gelzug ist, V.
72. IV,. Je getueg.
etzIlKe, K"tz"K ,na,., f/I, Hw., I) der Zeuge,
111. 69., v. 62., myt grtz,ugf'1I beclagel t 11. 23.. V.
47.. V. 63., 2) der Beweis. das Mcrkmal, V. 50.
1a88 der Beweis du,rch Zeugen, wie In jedem Rechts-
verfahren. 1!10 auch nach lUagdb.' Recht, von grosscr
Erhcblichkeit war u. das Urtheil bestimmte, bedarf
keiner Ausführung; wenn aber Grimm (U. A. 858.)
fiich durch Rogge zu der Behauptung hat verleiten
laslicn, das abgelcgtc giltige Zeugnis habe den Prozess
entschieden. ohne dass vom Gericht noch ein Urtbeil
gefunden zu werden brauchte, so wird dieser Irr-
tbum f5owol durch den Ssp. als durch das K. R. bin.
reichend widerlegt; nur beim Contum. Vrt: bedurfte es kei.
DCS Urtbeil8. N,. gettlge, tllge,Nib. L. der g
zillc1r. 82!i-1.
·
elzuge", Zw., Zeugcsein, Immmt nur einmal \'or,
V. 47., u. bier hat die Hschr. .A. gdzugen ge.!lY/I;
>>>
292
getzugenOtcf1 - gunncn
diescs Zeitwort. Ist aber Im 8sp. nicht 'solten. I. 1!S.,
29.. 11. 18. N 8. tilgen.
KctzlIgentlich, Bw., geziemend, höflich, bcschei-
den, n. 66., N8. gezogentlick, Barl. gezogenlic1&e
(artig) S. 153., Ni b. L. gezogeniich (züchtig) 1211.
* getzwe,'l t, getzwe'lget, Ew., halbbürtig, aus
zwei Ehen, vngetzwe,!Jt, vn
dzweyget, vngetzwyt,
vollbilrtig, aus Einer Ehe, (\T. tiO., \15. N 8. getw#et,
vngetweiet.
* gi}t, g!J}t, w. Hw., I) die Gabe, Schenkung, IV.
11., 13., my' g.Y.ften, IV 79., 2) die Schenkungsur-
kunde, IV. 53., 79., 82., N 8. gift.
g!Jt, git, 3. P. der Gw., er 8a
, meint, V. 30., von
'lehen, Ni b. L. er tri"', 1356. b .
gnade, gnode, genade, w. Hw., die Gnade, 1.13., m.
56., V. 24., N 8. genadc, Ni b. L. gellade, !iMOl., uno.
go', m. H w., Gott, 2. F. gotis, M h. gote, V. 23.,
N s. got, Ni b. L. got, 56.. 64.
* gotiB pfcnn,'lng, m. llw., das Handgeld, die Dar-
aufgabe I arl'ha, V. l. NB. gode8 penning.
*gotis vJ'ede, m. Hw., dCl'Gottesfriede, Landfriede,
11. 83.; NB. gor/es };'ede.
gr!Jfell, Zw., greifen, V. 50. NB. griPCJI, Nib. L.
grifen, 315CJ., 2558.
graslich, Bw., sehr, grlisslich, scllrecklich. V. 50.
N s. grot lich, Ban e r. groslich, LU. 103., N i b. L.
grozlich, gr;jzlich, 144., 848., 932., 4430.
gruBBen, Zw.. grUssen,. kcmplicA gruss
1I, zum ge-
richtlichen Zweikampfe herausfordern, 11. 66., 6M.,
70., 76., N 8. groeten..A d. gruozan, GrimJn's U. A.
854., Ni h. L. griizen, gruaZC1I, 532., 1694., 7765.
gülte, w. Hw., bäuerliche Grundabgaben an dio (;uts-
heu(,\chart, V.33. Nach dem Schw8J1. wird unter gülte
jede Uealschuld verstanden, z. B. 81. (132.). Wegen
f:!,;i.lle konnte der Schuldner, wenn er sich auf die
Klage nicbt einliess, nicht in die Acht erklärt werden.
gun1lc1I, Zw.. erlauben, yergiinnen, V. 61. Note, 2.
1Jlw. gf'gll""', V. U. Nach Benecko im Bancr: zufrie.
den SCiD) dass der andere etwas habe. denn unser
"\.
l
>>>
gunst _ baht
293
heutl
es trü"nrn drUcko den Sinn "icht' \'ollsth'ndig
aU8. S. 419. Ygl. abcr V. 9., Ni b. L
gNflfletI, güll-
r&m, 2. Mw. gegr'lHrm, 7532., V368., 4811.
· K"nst, w. Hw., die Erlaubnis. Einwilligung, 11. 52.,
IV. 94., noch gUMte, IlI. 59. mitBewilligung.N8. gunst.
K"t, s. Hw., das Vermi;gen, 11.47., b'J alk8'J'M pte,
111. 121., unter Verpfandung seines ge8ammten Ver-
mligens. :N i b. L. da. guot, 123., 4578., 5103.
H.
Aabeft, IJaft, Zw., 1) Hilfszeitwort, s. Eint. S. 230.
2) balten, beobachten, gleichbed. mit "aldm,l. 20., 24.,
3) mit aft, Antbei1 haben 11. 20., 4) gleichbed. mit
belaaldell, aufbewahren, in Verwahrung nehmen, V.
ß. 5) tragen, leiden, V.34. Gw. yr habit, 1aer laot, 2.
Mw.gelaat, N ..laebhm. N ibo L.laaben, hmt, 56.,4201.
Aalp, halben, Yw., von Seiten, 1II"ti,. halben, IV.
51., von Mutter Seite;
tbalbetl, IV. 80., von Va-
tor ode r von Mutter Scite, b
den"albe,., IV. 80.,
von Vatcr un d von Mutter Seite, bussm halp landis,
V. 53., aU88erhalb Landes. N s. tmentTaalven, beitknt-
Aalven, butenlaalf. :Nib. L. 'beidentbalp. 6103..
8289., beidcrscits.
. Aalden. helden, gehaldeft, Zw., I) beobachten,
also halde wir das, 1.7., 2) (ordern, in Anspruch nch-
men, mit tzu, tzu deme hofe gelaalikta, IV. 26.,
dortzu 8al aich laelikta syne laWlJrOllWe, IV. 63., 3)
fcstbalten, verhaften, wer yn bobm da. 1u:ldit, 111.
71., .() haltcn, erfüllen, der sal das 1&aldm, du "er
gelobit laot, m. 117.. 5) bezeugen. gleichbed. mit
be1&aZdna, I. 15., Wtu auch d,Y IJc1&eppm halden ud;"
get:;ugm, 11. 56. N 8., halden, helden.
A a nt, w. H w., M Ta. dlj Tamile, die Hand. tz.w laant
vmme, tzu Irant, al tzu bant, 11. 9.. 24., 53., 111.
147., wic man die Hand umwendet, sofort, auf der
Stellc, tzu 1&""den, 11. 86., in Person, sclbst, 1II'lt IJY-
ner laant, V. 56., mit eigener Hand. er selbst, er
pers8nlich; tz.w yn'e selbis laa"t. IlI. 125., rur sie
selbst, fw ihre PCrdODj 'zu!Jm '/IUne' lUllt. 111.
.
.
>>>
I
L
4
haDt
bandbaftlge
,
125., f1lr ibreD lUann 8('lbst, für IIcine Pcrllon; tZ1I
9f'ell wadim fllaflnell hanl, 111. 152.,
um Vortheil
eines andern; "'-yt der hant afllworlen, dics geschab,
weDD der Richter den Schuldner dem Wäubiger über-
gab, damit ihD dieser bis zu lIeincr Bofi-iedigunl in
Gefangen8chaft halte, IV. 94., IJI. 119., 135., "'!JI
ell lIelbü "anl v} den "!J1gl'tl be"alden, 111. 134.,
dio Hand auf daa heil. Evangelium legen u. 8chwü.
ren; daher: 11' den "'lIgen, hl!'Jlige1l, V. 39., eidlich;
"'!Jf ll!J1lell Ilelbill ha1l1, oder m'l' B!J1Ies e!J1lell hanf,
11. 1S3., 111. 74., 143., eidlicb, dur-ch einen gcrichtli-
ehen Eid ohne £idhelfer, d!J "ant tU!Jgen, V
23.,
27., sich zum Eide erbictenl d!) hant abe tzyhen,
V. 39., nicht zum Eide lassen, (zum gerichtlichen
Zweikampfe auffordern,) 11. abI' tZ!J"e1l. Auf V er-
wundung u. andere Verbrechen atand der Verlu8t
der Halid alll Strafe, daher: wuncl",. cl!} Im cl!) hant
'retn, III. 15., welche den Verlust der Hand als
Strafe aur Folge haben, cl!) tode haitI, 111.' 65., d.1r
Verstorbene, der Erblasser, lIeh"lt floclJ todi,. hant,
111. 63., 65., 67., eine ererbte Forderung, folglich
nicht in der heutigen Bedeutuug der "'ordcrung einer
Kirche, eines Klosters oder einer milden Stiftung.
Myt gelltJMlir "ant, 111. 119., .8Jidarisch, Einer CUr
Alle; tffoWeygW handtJ, IV. 72., :a:.veierlei, aus zwei
Eben, oder auch, von zweierlci Stande, Freie u. Ei-
gf'ne, mancAir hande, IV. 47., manch.rlei; keynir
Iran'-", heis.t: allerlei, 11. 22., keinerlei IIJ. 29., N 8.
"0"',
i b. L. Irant, 6350., u "anl, 395., 3453.
-"ßllt gelat, w. Hw., "cleu ÜI, woma" e!J1l enma1l
begry/I i,. der }lucht der gt!tat," V. 43., dali Er-
tal)pen u. Ergreifen eines Verbrechers bei der ThaI.
N.. Ir""t gdal.
.Ir aft t Ira J te, w. H w., die PrivatgefangeDSchaft, Uf.
119. Nil. de ""n'hafle.
.Aaftdhajtige tat, w. Hw., gleichbed. mit lont
gelat. Wirt rJft ..an hef!J'Yffn tHld gevangen Y"
VYYllclrir tat tHld vo,. gerichte brockt Y" hanlha}ii-
In' laI wd ,.yl seruft" IU. 33. Jjie V .rfü.h!ung
I
.
-4
>>>
bnntscbuch - heyschen
!9iJ
dcs bei der That ergriffencn VerbrecLcrs vor den Rlc&-
ter unterschied die hant getat von der I!Ot'1UtClstdm
tat, 111. 33., wenn die Klage nicht sofort beim Rieh.
ter angebracht, oder wenigstcns daa geruJte erhoben
wird. So erklärt auch der Ssp. 11. 35. die Sache.
.1auntaclstlcla, m. Hw., der Handschuh. "Der Kö-
lIig oder Richter warf den Handschuh hin zum Zei-
chen ausgesprochenen Ban ne ." Gri",,,,'a R. A. IIS3.
Synen Isant ae/weA #2'.. anadC1l, V. 19. Der Sap. hat
- .war Handzeichen (11.26.), aber In derlat. Ueber-
I!etzung dennoch c/eii-ot"eca, N.. hantaehud, lallfltaclo.
· "antllest e, w. H 10., die öffentliche Urkunde, Ver-
. schreibung, IV. 74., V. 64. N.. Itantfellt
. ,,"
.1antzk
n, Mit.. Ae1,tzken, In. Hw., leichte, ode
wie der S!!Ip. I. 63. &agt, dUI",e {((Khine) Handschuhe,
.,11. 7.4., N s. halltzlren, hantzeken.
Aarnasch, Aar.ysch, In. H 10., der Harnisch, IV. 47.,
, Ni. lt.amallc!, Ni b. L. h"maselt, briillne, 5915.
..fJege
, Aey'gen, Zw., dall dyng, feierlich Gericht
'. halten, :n gehegdtm (ly"ge, U. 85., vor feierlich go-
haltenem. Gericht, I. 24.. Na. dat gehegte ding.
.heilige1l, hyl
en, Mh., die Heiligen (EvangeliclI),
tif den Aylgm. 111. 47., J(U beweret man ,nyt J
heyZigen ftlallgelio, V. 4!J., dy hylge1l tage, 11. 25.
A
y.elic Akey t, w. H w., dall Geheimnis, V. 61. Na.
Itnrtelicheit, Ni b. L. diu ht';",liehe, Heimlichkeit, 5034.
, BOiler. Aei"uiehk.eit, XCVII. \'2.
.lt.ey",nyue. w. Hw.. die Heimath, III. 102. Na.
1wiMldlS
. ,I
.1sey....It:he., w. Hw., der Einbruch in ein bewohn-
. tes Haus, die burglary uach englischen Gellctzen,
I ,11. 30., folglich ein Verbrechen, nicht die recbbnlls-
h Bige Durchsuchung eines Hauses Dach ge5tohlllem
I oder geraubtem Gute. rgl. G,';",,,.'. R. A. 639.
N.. Iuimaole.
· It.eyr pfoil, lt.erpfQl... Hw., das Heerpfühl, Kriegs.
bette, IV. 47., Na. lat!yrpj'uil. ,r
Aeyachen, Ztu., vorl
dcl1. Mya
le,. 110,. Imt;!,te, 11.
>>>
j94}
hclfell - hersehtlt
11., N 8. Imc1snr. Ni b. L. laeb:n., hcis.eD, befeh-
len, 335., 521., 8229.
1r. e I1 e 'It, Z w., verhelfen, gerichtlich zusprechen, zoer-
, kennen, ßI. 105. G w. her hilft, 2. M w. gelrulfen;
pJlIIUks he
fen, 111. 105. ein Grundsti1ck oder eino
bewegliche Sache (erbe adir varnde habe) des Schuld-
ners dem Gläubiger als Pfand zusprechcn oder übcr-
, : sehcn. N s. 1u:lpcn, gelaolprn, Ni b. I... helfeil, 3548.
1aellir, m. HUf" der Fischtekh, V. .4. Die80 L
rt
der TJr.. Hschr. 'Btatt kellir, ist unpasffend, da Fisch-
, teiche in dcn Strassea der Stid
lIiebt angelegt zu
werden pßegen. '" 1\
1r.emyl, In. Hw., der Himmel, V. 24., Ns. 1r.ammel,
Nib. L. himel, 8591. , . . .
.1r.emy lryche, s. Hw., das Himmelreich, V; 41S
"
, N s. Jat himelrike. ., .1 .
1r.er, it!rre, m. H w., der Herr, ur; 56., 57., '150:, 3
. F. dem herr
lI, V. 21., 5. F. "er, n.83. a , Na. herre,
Ni b. L. her, "erre, 641., 1576. 1 .
1r.er, Fw." er, s. EinI. S. 228. Ns. 1r.e, Nib. L. u.
"Rotler. durchweg er. ' · '. ' ",' .
1r.er, Bw., hieher, we1lne mir hft" 'hescliey(Jrn ist; V.
.{ 12., da ich hieher (vor Gericht) vorbeBchieden, TOr-
... gefordert bin. Ns. her, Ni b. L. he1', 2712. d . \ \:
1r.er wedir, Bw., zurnck, auf dem Rückwege, V. 20.
N S. litt' I«'der, N i b. L. her wider, wieder her, 669"
1r.ernhilt, s. Hw., der Heert!lehild, der Rittemtand,
IV. 68., V. 5 t. Von den sieben Heerschilden, flach
welchen sich dal.l deutsche ReIchMoor aufstellte ...
welche der Spsp. J. 3. aufzählt" war schon dom Ver-
fasser des letztern der sieb
"te' utlg
islil; die RIt.-
ter, welche bei den Lehenleuten der Freiherren; u.
Schtift'enbaren oder Semperfreien ,Im ,Lehendienllt
standen, hatteft frOber zum sechsten Heerschilde 'ge-
hUrt, zu Repgow'8 Zeiten wurden eie aber schon DlU
.iebcnten gerechnet. Das Magdeburgische oder UD.er
Kulm. Recht kennt (11. 88.) nur 'zweierlei Die n s t-
leute d. h. Lehenleute, nemlich erstens solche, wel-
cho Ritter sa Mannea (im Lehendioo.t) habea .. Qut'
>>>
hert - hyrs
291
von ihrem Ober1ehnsherrn Uecht nehmen durftcn, u.
zweitens gemeine RittcI' u. Knechfe. UntCl' K n e ch-
teD verstand man Lehcnlcntc, w
lche zu Krieg!;'odien-
aten verpflichtet wan'lI, olme die Ritterwiirde erlangt
zu haben. \Venn diese Ritter u. Knechte unter der
G
I'ichtsbarkeit des l\JagdlJ. Schöppenstubl8 wohnten
oder daselbst wegen Verbrechen oder Schulden ver-
klagt oder t:fgehulden, d. h. verhaUet, ergriffen (111.
71.) wUl'den, so musstc') sie, gleich den Hauern (ge-
bure) vor dem Schiippenstubl anfwOI'ten u. Recht neh-
men (11. 88.). Wcr in einen geistlichen Orden trat,
Miinch wurdc, verlor seincn Hcerschild u. dcn da-
mit vcrbundenen Ran
u. Stand (V. 51.). N &. "drschilt.
.Aert, m. llw., der Küchenhcerd, IV. 61. N&. Aert.
Aerte, Bw., sehr, N ibo L. herlt', hart, schwer, 1090..
1711. Boner. hurle, SChi', XX\-m. 31.
· Aerwete, w. u. s. Hw., das IIcergcwette, ..die fah-
rende Habe, welche sich auf Bewaffnung u. Riistung
des Mannes bezieht," veslis bel/;cu, Gr;mm's U. A.
667., 568. Was dazu geh(irf, ieot IV. 4,7., u. wi'e das-
sclbe vercrbt wird, IV. 4
. angegeben. N s. herwete.
Aerwede, ,n. u. w. Hw.
· Ae w, &. H w. das Hou, 111. 50., N s. "ouw, Aew, B 0-
n er. hü, hüi, XL. 6.
"yndene, Bw., hinten, I. 15., Nib. L. binden, 6,H7.
.. hyn juren, vorj"ren, Zw., I) verführen, entfüh-
ren, juret elJner e!lne lIlU!l' hin d!j ,,;cht IUJ1& gelo-
bit ist. V. 23., 2) umfahren, die Zoll stätte vermeidcn,
wer bur ge t:tol hyn fl,ret, V. 20. N&. henne foren.
· Ayn geben, Zw., zur Ehe geben. verheirathen, V.
23.
39. N s. l1yn geven.
."yn geloben, Zw., verloben, V. 23.
29.
Ayn B esworen, 2. M w., von ".lJft SUJeren, verlobt, an.
getrauet, V. 23.
44., l\lo!;lcs"Y. XXV. 23., Ni b. L.
2463. Ygl. Gri"l1Ii's R. A. 433.
."yn legen, Zw., widerlegco,entkl'Uften, V. 39.,Ns.
hinleggl'1l, B ar 1. hinlegen, S. 125, Z. 1.
"91'S, m.Hw., der Hirsch, V. 25. Na. hirs, Nib. L.
hirz, 3763.
38
>>>
298
hoe - houbt
,
*Ioe, IlOge, w. Hw., die Höhe, V. 69., N,. 11O
.
IlOe, Ew., hoch, V. 14., Stg. lwer, hogir, 111. 115.,
11.48., 2. Stg. det' hoeste, Aogiste, 11. 17., V. 24.,
72. N 3. Iroc", Iroger, hogest", Ni b. L. Iro"'" Irolrer,
1ro1rester, 7297., 7502., 2105.
* "" of CII, h ()v en, Zw., in seincm Hofe aufnehmen, dul-
dcn, wer d., huset adir hofet eyt'm echter, 111. 145.,
V. 25. N 8. hofen u. hwen. '
. Ankc; hoelce, hOf!cke, m. Hw., der Höker, Krämer,
I. 10., davon noch jetzt in Wcstpreusscn die Hal,"en-
Emde, mit kleiner Kramladcn in Dörfern u. Flecken.
!N
. Iroker.
A 01, Eto., gellCim, Aale sune, 11. 45. der gcheime Vcr-
Icich, welchcr dem Richtcr nicht angezeigt ist. Ni b.
L. hat flur das Z w. hein., verheclen, \'Crbcimlichcu,
4014., 2681.
* 110 lu"g e V"" wa.ndil, V.73. ein GcrichtsM1sdruck
dcs 15. Jahrhunderts in Preusscn. Hanow in !Seiner
Ausgabe dcs JflS C"l1n. ex ult. rctls. S. 277. vcr-
stcht darunter das Recht, vor Gericht zu erscbeitten.
. Diese Erklärung wird durch V. 73. besth'tigt.
. Aoltz, 8. Hw., das Gchölz, der Wald, V. 16. N3. hOlt.
Aonen, Zw., 2.Mw. geAon
t, vorhöhnen. V.35.)Ni..
JA. hönen, geh;jnet, 8176., 3419.
* Aor, har, 8. Hw., das Haar, V. 68. N 3. bare.
koren, -gehote", hören, s. gelrorm.
*'horn, B. Hw., das Horn, Mh. dy horff, V. 25., 't1y
hornen, V.23., ily A01'1.e) V.
5., dy 'horllct; V.
3.
Nt;. h01"n, 1.Ot'ner.
kor", hurt, m. H'UJ., der Schatz, etwas KostbnrcB,
V. 49., 24. Ns. hort, Nib. L. Irort) 2. F. hordes,
365., 400., 2901.
hougen, houw'en, Zw., lJaueD, abhauen, ilet"'do boume
ho"
;ett:r.u'walde, V.16. Ns.lrlHle1l,Ni b. L.IlOwt'N, 7
5.
houbit, houpt, howbit, .. llw., das Haul't, 1-1. 58.,
74., Iß. 130. N 8.11OVet, N i b. L. /zoubet, ,(41'1., 82131S.
. houbt gIJt-e, m. Hw., 11. 66., "ddr Rand dcs Ktf'i,
des oben am Halse, 'lrou'betwc-", der 'IÜllg(iJ}, (Koller)
wie wir noch jcut sagen: einen am Kragen ,fascn,"
\
>>>
bouMt - y
ch
2
U
.
G,.Üttm'. R. A. ItS9.1V s. /"ovetgale, Iwl/gate, B ""I. S.
473. Die lat. Ucbcrs. des 8s1" iu d.er Zobela
ben
Ausgabe, übersetzt: "'"Mllele äff s,u .u
i Jw ...
'mä"e vestimenti.
"Aovbit gut. ,. Hw., der Hauputuhl, das Kllp
tal.
Syn It.oub.ät gul ,", ich ym geben, VRJ de,. gcs¥ch
,
io1&t, V. 65., ich soll das Kapital zurückzahlen,
bCf ..
keiBe- Zinsen. N,. 1wvtgr
t.
'\ bube. lübe, 1(1. 8w., die Hufe. ein Ackermaass. V.
27., 65., N 8. Aueje, .A (I. Auopa, m h d. Auo
.. Y g/.
Oa'..m'. n. A. 535. Das Wort scheint aber \'QU
h"/, Pferdebuf, Ochsenhuf , abzustammen.
4.1 d c, w. H w., das W olwollen, '!Ine. vatir Al
lde, V.
49. N.. Aulde.:Ni b. L. A1ilde (Mh.) 1232..5618., {ll96.
· AulJrede, w. H1II... die Ausrede, Ausflucht, 1uiJJ-
rede ""lien, 111. 147. Ns. Aelperede.
'Au.,.e, Ml. Hühner, latzen hunde VlIllAunre, V.40.
· Avnre.. in V. 43. scheint blos dn Schreibfehler zu
sein für fure, welches auch die Hsehr..LI. u. B. habeD.
· Au t', .. H W. J die Hurerei, V. 23.
42. N 8. dat Auer.. '
· A vs, 8. H w., 1) das Hans, 2) die Burg eines :t{it-
ters. da8 Raubschlo&s, V. 39.. 42., 2
.. glcichbed,
mit dy veslc, N 8. de veste. Im :N i b. L. komn
t dies
Wort in der zweiten Bedeutung nicht \'or.
"Au.en, Zw" h, sein Haus auluehmeJ1, 1lI. 145., V.
25. s. Aofen.
laut, Aawt, Aaut, w. Hw., die Haut, Aut vnde 1Ior,
I. 10., V. 65. Ygl. Gril1l
' Gr. 111. 408., :Ni b. L.
Auf, 3823., 411.
"ute, w. Hw., dio Obhut, Aufsicht, V. 23., 27., N..
hute. :Nib. L. huot, 6651.
J. une! V.
i. je, yo, Bw., 1) je, i me vnd igr08"vngemacA,K,
-Hf. I., je mehr u. je grö8seres Ungemach, 2) jeder
einzelne, !Jo von der myle, V. 34" für jede einzf'lne
1\leilo. !Jo eyn gerichte. V. 65., jedes Gericht. N s.
!J 0 ' Nib. L. äe, 561.
!Jach, V. U., 30., 8. yehnt.
,
.
>>>
300
yageo - ymant
. ,
,tlg
", Zw., verfolgen, V. 4
. Ns. Jagen, Nib. L.
iagm. 6424.
iar, yar, s. Hw., das Jahr, .one by"nen yren yaren,
IV. 49., 68. Siihne u n t er 12 Jahren, tzu !pC1I io-
ren, ebcnilal!l., übe r 12 Jahr, l''Jn !Jar, V. 53. Ueberschr.
ein Jahr hindurch, Na. iar, ]Si b. L. iar,566., 2874.
i ar 11 n d c tag, die sogena nnte sächsische Frist, IV.
1.. sie dauerte ab
r nicht 1 Jahr 6 Wochen u. 3
Tage, sonderII: nach V. 42., 65., ein Jahr, 6 Wo-
chen u. Einen Tag.
icht, 'lcht, mit 2. F., 1) etwa.., 11.41.,53., IV. 16.;
V. 17., (las ',er!i1n 8'1"(,S e,.bis icht abc gcbuwet
1Iabe, 1IJ.40., 2) "ieht, nicht etwa, 111. 150., dorum-
me das iI'1 zcle icht tlorlorc1l werdc, V. 65., Ichl
tzu Se1'C, IIJ. 78., das ',er s.'J" wort ic'" spreche, V.
61., 3) etwa, 11. 82., ab sy n" ic'" billieh -- tt!!Jlen
'"Illen, 111. 150., ilas !it/. l'cltte not icl.t h!Jndere, I.
25., 2. F. iclltes, 'ctwa, 111. 125. N s. ic"',
i b. L.
iltt, 1672., 240., 5H4.
!Jc1ich, !Jtzlich, Frt'.,jet1('r,j('
lichcr, 111. 21., 34., 87,
V. 21. N s. iclick, Ni h. J.. islich, iesHch, 7858.,6592.
ydi rmafl,Fw.,jf'dermann, 3. J?!Jdl"lllmarmeu. ydirmamle,
V. 42.
3. N s.!Jdermollll, Ni I;. L. iets/ich, 5610., 2526.
ye, ge, gee, 11. 34., tl1l!few. Gw. von gee", gan.
!Jehe1l, vor!Jchen, gehe'l',Zw., I)mcinell, glauben,
wlihllen, .'nde hat hel' v(l1"yel,en, V. 30., hat er ge-
J!;laubt, ilas her Yl'he, V. 53., rlUISS er glaubc, etliche
I"ie yehen, V. 52., 2) sagen, dos her .'Jel,e, V. 63.,
G w. l/Cr gyt, V. 23., ',N' goi, V. 50., her .'Jehit,
gicht, geet,
'e!Jt, V. 30., 23., rg. ich !Jadl, \'. 9.,
30. 3) geheII, 1 V. 27.,11. 34. N s. Kee", er geit, seg-
gl'ft (sagen), B on er. jeden, Ni b. L. iel,en, G w.
iel, f(ihe, e,. giht, 1'15. er jad, 8667., 3427.
yeme, 3. F. von ymir, 11. 53., 1.-en 'lje1lle, 111. 86., ge.
gen jencn. Ns. ienem, Ni b. L. ienem, 322., von ie-
n,',., 1581., 2 Jl1.
y",o1lf, imant, Fw., jemand, I. 2;)., 111. 79., V. 16.
4. f'..'ljlllant, 11.53, 3. F. !J'1l0"tl(', V. 17. N s. imam!.
Ni b. L. ieman, iemen, 45!1.,
OOö.
.
.
,
>>>
yme - yrrc
301
,me, 3, F. von "er. S. Einl. S. 228.
!Immer, rur !}l'11fcr, iemcr,jemals mehr, in der Folge, Je.
mabl, IV. 20. Ns.lmwer,N i b.L. ie11lcr,immer, 2084., 279.
· !J,J clussen, i" slu8se", Zw., einsperrcn, gefangen
halten, V. 49. N 8. infloten.
· yngueg:'1" s.ll w., das Insiegel, das Siegel, welches,
den öffentlichen Urkunden zur Beglaubigung in einer
Kapsel angchängt wurde, V. 64. NB. ;ngesigel.
· 'lnren, Zw. mit 2. u. 4. F., erinnern, mahnen, 111.
66., Nil. inneren.
· y"run
e, w. Hw., ErinncNmg, Zcugnis, 11. 50.
'!J 0 ' !Ja, Bw., ja, 11. 34., 111.136. Ns. ia,Nib. L.ja 182.
'}O gun t, w. H w., die Jug('nd, 111. 129., 130. N s. jo-
gent, Ni b. L. äugent , 28., 7051.
,r, i,., er, w. Fw., u M h. ihr, ihrer, s. Ein1. S. 228.
!Ir, ir, Vorsylbe vor Zw., zuweilen des \VolkJanges
egen dir; im N i b. L. u, unscr jetziges er. Haher:
· i,.erbeit, direrbe!Jt, 2. M w. \'on i,.erbt'!Jten, dllrch
Arbeiten verdienen, erwerben, IV. 27.,
6., ist mit
irerbl'1', direrbeIl, vuwech8elt in der HRchr. A., IV.
96. Auch die N 8. Uebersetzung hat in IV. 27. erC1'z'et.
irge, yrne, irne, BIO., irgend wo, Ir. 83., einige
Hschr. haben dafür ir gen, das .1rh. i"dert, N s. irne,
Ni b. I
. ielldcr, inder, irgend, 3076., 957.
i,.geen, Zw., liefern, erg('hl'n, ',ersal abi,. de'tm'tz
e-
ben, den is irgallgen llUt, V. 54. N s. 2. JUw. ergUlzge-n.
Ni b. J... ergOlI, ergen, ergehen, geschehen, 140., 4
'i I.
irheben, irholen, i,'lae", 8. dirheben, dirholen,
dir/asset'.
· irhoge1J, Zw., erhühen, V. 24., N s. er1IOgen..
· irkrygen, Zw., erstreiten, durch Prozess erlangen,
111. 102. N s. erl.",'igen.
· irl egen, Zw., erliegen, liegcn bleiben, V. 28.. N s.
erlegen.
'lrme, 3. F. von yr. ir, 11. 83., V.50., Eil. Ein1. S. 228.
'lrr,., 2. I? der lJfk. von !p', i,', V. 23. s. Einl. S.
228" 'Irre '..el}nir, irgend dner. IV. 6g., !Jr l.'el}n ,na",
11. 53., il"J;endjmnand. N 8. er kei", Ni b. L. dec/,ein,
dehei", 614., 1548.
>>>
30i
yrre - Irwerben
"
· ')rre gafl, irrt! ga 11, Zw., in der Irre geben, raUt-
los sein, IV. 105., N s. irre gene.
,rren, Zw., stöbren, verzögern, zurückhalten, hindern,
mit 2. F., 11. 53., V. 53., ab der schulteysse ')",an-
des yrret an lJyner clage, 11. 53., irret y,nanl de-
.ir dry flote r!Jne, 111. 87. N& irren, BOllcr.w-
rm, XXXVII. 27., Barl. S. 486., N ibo L. irren, 2563.
irait"en, Zw., s. vorsitzen.
irslohen, Zw., erscblagen;V. 23.,Nib.L.erslage
401.
'frst, yrden, erst, zuerst, 111. 117., tzu dcm irden,
zuerst, 111. 148. Na. f1'stcn, Nib. L. erste, zuerst,
2935., 3371S.
· ir Bt e e n, Z w., 1) wahrnehmen, alle BYne Ill/!;e, IIL
72., 105., 121., 2) durch Wahrnehmung der drei Ge-
ricbtstage die Forderun
zugesprochen erhalteD , Jy
gell vI den burgir irdanden !laben, 111. 121. N..
irdeen. Noch jetzt sagt man, eincn Gegenstand in
öffentlicber V crsteigerung er 11 t c he n.
iratorben, irsturben, 2. Mw. von wsterbcn, U.
11., S. besterben.
.irtedyngen, Zw., durch Prozess erstreiten, RI.
38. e . Ygl. teydyngen..
· i rl ey 1 e n, Z 10., zusp,rechen, zuurtbeilen, alse em irfey-
let wirt, V. 63., von den Schöppen gefundcD,Na.ft'ter7en.
· irvolgen, Zw., 1) verlangen, 8. gevolgcn, 2) übrig
bleiben, 111. 150. N s. Jolgen.
· i rvordi1'n, Zw., fordern, gerichtlich verfolgen, cin-
klagen, 111. 106., dy lute dy vJ dNJ man yr gelt irvor-
dirt han, 111. 108., dy yrslen zrvordirn alle yre taKe, 111.
148, sienehmcnallc 3 (;ericbtstagc wahr.Ns, erJordl?rn.
irwegen, dir wegen, Zw. mit 2. F., wagen, daran
wagen, aufs Spiel setzen, V. 21., hN'
lde sich ir-
wegen BYnes vryen geldelJ, V. 12., er wolle IIcin (;eld
dadur.:h wagen, dass er im Gerichtsstandc des .kla-
genden Fremden selbl!\t klage. 17 gl. Ssp.lI. 27. u. vol-
gen, N 8. erwegm, N i b. L. ."a
ren, 7700., errcgen, 8617.
ir werben, Zw., durcbProzcss crlan
en, 11. 13., Gw.
hcr irwyrbit. N s. ft'werben, N i b. L. erwerben, cr-
werben, 464.; 7430.
>>>
irtzugen - Imyn
\
303
irtztlgen, Zw., beweisco, darthun, auch durch 4p.n
Eid mit 3 Eidhelfern, V. 40., 23., 49. N 8. ertulfen_
N i b. L. erz;ugen, 3402.
i-s, Fw., es, IV. 19.11. oft.
.is, !ls, s. Hw., das Eis, K. Hf. VIII.
!JBell, 8. Hw., das Eisen, V. 32., das heyue ysen, V.
19., ein Gottesurtheil, Ygl. Grimm'8 R. A. S. 916.
N s. dal hele isen, Ni b. L. isen, 1977.
.. !Jser!Jn, Ew., eisern, von Eisen, 11. 74. Ns. yseren.
.'!I I af!, es, an demselben Tage, 11. öl., IV. 94. In den
l\lagdh. I'r. II. 11. 13. steht dafür: bei SODneDschcin
des8elbigen Tages. N 8. Y dage8.
K.
.kamp, camph, camp, m. Hw., der gerichtlicho
weikampf, 11. 60., 66. his 75. 111. 39., N 8. kamp.
, F'u,l. G,.imm's R. A. S. 927.
.ka'Rpir wunde, camp hir w. (111.11.) allgeklirzt für
.. ka"'pwerdige wunde, w. Hw., eine 'Vunde oder
V cl'letzu
, welche beträchtlich genug ist, dass des-
halb der gerichtliche Zweikampf gestattet werden
kann, 111. 7., 8., 11. N s. katnpirwulldc.
· Karlis huch, V. 48. 'Vas darunter wahrscheinlich
emeint sei, ist in den Preuss. Sammlungen Th. 3.
S. 389. weitläuftig erörtert, hier wird genügen, dass
das zweite Capilfllare Karls des Grossen vom Jahr
:fIU!)" Art. 6. (Georgisch S. 745.) die Stelle zu seiD
IIcheint, auf welche sich der Schwsp. u. das Kubn.
Recht berufen.
kegen, ken, Yw., gegen, 8. Einl. S. 224. Nib. L.
en, gegen, 991., 2255.
· kegenworle, Bw., gegenwärtig, zugegen, 11. 13.,
v. 29. N s. kege-nwurtick.
keyn, irkeyn, yrkeyn, Ew., 3. F. keyme, 11. 42.,
-IV. 09., 71., 1) irgend ein, 111. 57., I. 18., IV. 102.,
V. 57., stirbet der kytulcr kelJNes, IV. 71., wer ir
,dornoc/r, J..CY'I Zeyl tut, der 181 ey" t.redebrecher, V.
. 58., hat der hertwge tZ1l heyme icht tzu tlpreche1l("
IL 87., der d
e I&eyrtn, V.29. irgend etwas. So
>>>
304
keynel' - kommen
auch BOlle'l". 111. 70., 2) kein, IV. 2., 9. So auch
Bon er. XLIX. 21., Ni b. L. dec1le;n" dellein" irgeud
ein, 1548. c , 4634.
· keyner Ilande, Bw., I) allerhand, 11. '22., 2)
keinerlei, III. 29.
* keller" m.lIw., der Kdler.1J-Ik. ely kdlere" V. 14.,24,
"'ke,npe, 111. Hw., der Kämpe,'V. 73.
* kelllpen" Zw., einen gerichtlichen Zweikampf halten,
V. 16., 59. N s. kempen. ,
· kemplicll, Bw., zum gerichtlichen Zweikampfe, kemp-
liell gt"Usse-n, 11. 66., dazu aufl'ord('rn.
kewys kY1lcler, Hw., Mk., Kebskiuder, uneheliChe
Kinder, IV. 96. N s. kewys kinder, 1\ i b. L. hat
ckebse, Kebswcib, 3378., u. das Zw. ckehsen" zum
Kebsweibe machen, 3427., Ad. ckepisa, YgI. Grim,,,,'a
R. A. S. 438.
ky"t, s. Hw." das Kiud, MT,. dy 1.-ynt, V. 56., dy
kyndcr" V.56., Bo'ner. du kint,XV1. 3.,XLlJI. 68.,
Ni b. L. chi"t, chimJt.'s, 35
1." 76.
*kyrckb,'ocke, w. Hw." der Einbruch in eine Kir-
che, Kirchenraub, 11. 53. Ny. kerkhroke.
kysen, kusen, Zw., wählen, I. 2., 3., Gw., hefe kuset,
111. 41., 2. M w. gekorn, I. 5. 111. 41., I. 7., 11. I.
N s. kiesen, N i b. L. diesen" 4H51., aoch heisst im
Ni b. L. chie"en auch sehen, schauen, 499., 834.,
eben so im Bar 1. S. 39., Y g/. kOI'cn.
knerllt, n.. I/w., I) eine Mannsperson, Knabe, IV:
106., k,lecht adir mayt, IV. 54., Sohn oder Tochter,
2) ein Lehcnmaun, welchcr nicht Ritter ist, 11. 88.
I!I. lunchilt. Boner. XLIV. 14., Ad. c1meht, Nib.
L. cll1lelit, 133. s. ebel/bllrt;g, Einl. S. 220. Ygl.
G,.itnlll'. R. A. 304.
k11O}il, ".. Hw., der Knopf, IV. 51. Ns. knofil.Nib.
L. Chl/Opf, 7152.
komm e1l, k 0 men, Zw., I) kommen, G w." her kum-
met, 11. 15., .y kummen, komen,lI. 14., 2.Mw. kum-
,nen, 11. 41., Yg. her qwmn, V. 10., sy qwomen"
V. 12., 'l1lgew. Yg. her qweme, IV. 85., her qunne"
IV. 86. 2) kommer. obir, etwas behandeln, anfeilscheD,
.
>>>
kop - kunne
30CS
yn manlummd obir er" ry1te, V. 2., N ..Iomme",
Ni b. L. c1tomen, dutM1l, 279.
.kop, m.Hw., .1tI.h. koppe, dcrl,3echer, dcrTopf, das
Gefäss, IV. 51., eynen 8ylb"!Jnen kop, V. 33., B 0-
ne". kop, XCI. 28., eng\. cub., N s. kop.
.kore, w. Hw., I) die Wahl, 11. 74. (von lysen, lu-
llen.), 2) die Ortswillkür, das Ortsgesetz, I. 4., 11.,
20., 21., 3) die im Ortsgesetz bestimmte Strafc, waa
kore do tlor ist dy sal man tlordi,.", I. 7. N s. kore.
· korlute, Mh., die von den Partheieo gewählten
Schicdsrichter , 11. 86. N 8. koN' lrude. '
· koren, Zw., wählen, das II!J koren t'Otma1Ule, I. I.,
doch kann hier koren auch die Yg. von kysen seiD.
kost, w. Hw., die KostCII, Auslagen, auch Gerichts-
kosten, 111. 105., 127., 104., 97., 103. b . Nil. kost,
Ni b. L. doste, 2760.
· ktJufenBchaft, w. Hw., Handclswaaren, der er-
kaufte Gegcnstand, IV. 29., 30,
.koufkame", w. Hw., der Waarcnspeichcr, der
Kramladen, 111. 139. N s. koepka1tJer.
· kouJma", m. Hw., I) der Käufer, IV. 25., 94.,111.
123'1 2) der Kaufmann, V. 20. Nil. kopma", Nib.
L. choufliute, 5208.
· k"enken, Zw., verhindern, schwächcn, 11. 22. N s.
krenken.
.k"ygen, Zw., tankt?n, streiten, V. 24.
. 4., Boner.
krigen, Prozcils führcn, cinen Rechtsstreit anfangcn,
LXXVI. 57., sich krlJgen, wie einige ßIOchr. haben,
sich fassen, sich angreifen.
kulte, w.'Hw., die Decke, das Tuch, IV. 51., Bo-
ner. Mh. du guter, gulter, kulter, kuter, XLVIII.
27., N i b. L. cholter, dicke, gestepptc Deckc, manch-
mal von Sammt, aber dem Polstcr dcs Bettcs, (cul-
citra), 7333., N s. kulte.
IUllle, Bw., kaum, IIchwer1ich, mühsam, V. 61., Na.
küme. Botler. l.:ume. 111. 8., Nib. L. chume, duo-
1M, 1217., 1764.
lunne, w. Hw., dies Wort hat die Hschr. A. statt
buJen, V. 47. SODllt heiaat ktuuae nach Baner. du
39
.
.
>>>
30G
kuntIJcbaft - laut recht
Gcschlecht, LVII. 106., eben so im Nib. L. 4!2.,
,(340., bier aber auch VerwanWschafi, Verwandtc.
· kun hchaft, w. H w., dcr ßewci8t die A
eige, V.
ISS. N.. kunuclaaft.
.
L.
· La
, we
elage, logt', w.llw., dic \Vegetagerung,
das Auflauern eincs Räubers, 11. 30.. 111. 32, N..
wegelage , Bar I. lage, Nachstellung. S. 489.
.'amparten, Llindcrname. di(' Lombardei, IV. 85.
.'an, Bw., gewies. wahrlich (sane), kommt bio. in
der K. Hf. XVIII. vor.
lan, laBen, lauen, lOBen, gelauen, geloBen,
Z w., I) Jassen. V. 56.. 2) zurücklassen. fabren las-
sen, 111. 103. b , Bai ich den gesuch lan. V. 65.. 3)
erlassen, entbinden, statt irlauen, Jas "er !I" lau.
8Y" wort sprechen, V. 6 I.. 4) IInterlMsen, Jeu /aer
i8 Jorumme niel,t leuse, 11. 38., IV. 10:;., 5) all dy
11lte louen, V. 23., ist die Uebersetzung von l\lose.
11. XXI. 22.; Luther übersctzt: "u. soll es geben
nach dcr Theidingsleute Erkeßllen." jener Ausdruck
würde also bedeuten: es auf den ricbterlichen odcr
IIcbiedsricbterlichen Ausspruch ankommen lassen. G w.
1&er le88it. 111. llI., V. 7., her ll!st, V. 7., /aer let.
leJ, 111. 103. a . Die Hschr. Th. u. Berl. haben fast
immer lasen, C. fast immer 10'lse1l, A,. wechselt. N s.
laten,Ni b.L.lan,lazell,lazun, 6U., 149., 380:2..60tl6.
'afJtlute, lafJtvolk, lantman, V. 66., jUh., Sw.,
die freien l\länner der Gemeine. die f)in
I-'ßic"'igen,
die Dingleute, efl,u;11U pop"lus, V. I\J. U. .;7. .Ns.
lumlude, Nib. L. lant liule, Inwohner des Landoll,
4263., 6522. Besonders zu beachten ist, was G..i"",.
(H. A. S. 768.) darüber anführt.
-landrecht, B. Hw., I) das im Lande geltende, gc-
IIchriebeoe oder ungeschriebene Recht
V. 6l., 2) im
Gegensatze von le"reclat: die Uechte dcs freien I
i.
gf'nthum8, bcsonders binsiclds der Erbfolge, is (das
Kind) belaelt an landrtcltte alli& das Ü eI.ben lIul,
V.50., der hat 8ich wn liIIIJrecht tlNdvon ümreohte
L
>>>
laotrlchter - legen
207
eledy
d, ebcndas. N.. la.'rreA', Ygl. Gr;",m'.
R. A. 7
8.
.'011 tr;cl,ter, M. Hw., der Rlcbter 10 Dörfern u.
Gotern, V. 56.
la.tir, .. Hw., Schande, Schmach (call1mma) Aer
ut driJ lWJtiruclauldig, V. 23.
7. .A. d. ltutar, eri.
"'1!1t Im Sinne von Vorwurf, Grimm'. R. A. 624., B 0-
"er. S. 432., Ni b. L. laster, Schmach, Schande, 2609.
'
beftdt', Brv., Ichcndi
, V. 4... levrnde, Nib.L. l
bmdi
, E w., 2795., 4080.
led, lil, 3. P. der Gw. VOll lr
m, )wgeo, 111. 103.
V. 49. IJ. lf'
"",
.'edeft, lydell, MIa., vielleicht VOD leule,., tir De-
ckel, IV. 50., 51., Ntt. Irdm.
led!Jg, Eu", u. Bw., 1) klagefreJ, nnflpruchfreJ, straf-
frei, 60 ist Arr Myt rrcllte r..'J1I lrdfjg man, V. cm.,
lellt yn drr 6el1JtIC"'u1d
e ledig, IJI. 152., ledyg vnd
10., IV. 51., schuldcnfrci, 2) unvcrheirathet, nicht an-
getraut. b!J rfJ1'f€ ledljm tzu !v!Jbe, V.49., bei einer
Ihm nicht angetrauten Beischläferin, N s. leddic1"
ib. L. '('(Iich, 1017.
· ledigen , lrfl!Jrn, entl t'd!Jt'ft, Zw., I) slcb von
einer Strafe frcimacheR, der !'atir rna
sich lrdfgen
"'!lt ey1lle wergelde, 111. 94.,
) ausliisen, da. rrl1e
leiligen u. lO$ffl, 111. 104., 3) lyp l'fIel Aant led!Jgen,
11. 7
.. den VerlU8t des Lebcns 0. der Hand, wozu
jHnand durch gerichtliches Erkenntnis verurtheilt 1st,
ßI it Gel d (wie der Ssp. 1.76. ausdrticklich ausetzt)
ablösen, 11. 78. DieRe AblösRng der .r k a n n teD Strafe
ist nicht mit dem 1Y ergelde au yerwechseln, welches
41em Beleidigten als EHt8chädigung gezahlt wurde.
asm die- gerichtliche Verhandlung etkr den gerichtli-
ehen Zweikampf abzuwendcn. Doch fand das 1,di.
Km der Hand durch Zahlung des halben '" ehr
el-
ties pacb 11. 80. anch n ach dem Urtheil statt. Y gl.
l\lagd. Fr. I. XVlI. 2. N.. ledigen, leilt1igea.
.leJJil, ".: RIo., der J.iiffel. IV. 60., NiJ. 1'[H!1.
lr
t''',
gt'n, Zw., 1) liegen. V. 42.,
2., Gw. Aw
kd. l!Jt, IV. 21.. 2. 11",_. geleyt. Kelt't;it
V. 72..
.
,.
-
>>>
308
leyge ....... lychtzeychen
led
( in ilh' .tat, tu. 103.-, -liegt Vermögen, eir,
Haus, in der Stadt, legende eygen, M h., Landgüter,
Aecker. 2) verwenden, kost dy hn- doruf geleyt Jaat,
V. 72. Ns.legen, :Nib. L.ligen, 614., Gw. n- lit, 4063.
. le!l g e, m. H w., der Laie, lmew, V. 64., N 8. ley..
.'eyten, leysten, Zw., verbunden mit get:wg, den
Beweis durch Zeugen fUhren, einen Zeugen vor Ge.
richt bringen, V. 48,
.'emen, Zw., verwunden, 111. 36., N.. lemhl.
.'emde, lembde, lempte, einc erhebliche, aber nicht
. tödtIiche Wunde, das Abhauen eines ganzen Gliede.,
eiDes Fingers oder Ohrs. Wegen einer solchen Ver.
wundung fand der gerichtliche Zweikaml,f statt, es
war eine kampir wunde, 111. 25. Strafe derselben
war der Verlust der Hand. 11. 29., als Entschädigung er-
hielt der Verlebte ein halbeswn-gelt,lII. 36.N..lempde.
.'engen, Zw., verliiogern, 80 leng;slu (lengüt du)
dyn leben, V. 49. N 8. lengen.
.'erne kynt, 8. Hw., der Lehrbursche. das Schul-
: kind, V. 18. N s. In-e kint, lerne kynt.
le t, 3. P. der Gw. von Ion, lassen, de8 let mych myn
'!JcllOf wol ledyg, V. 65., ker let das pfert trete",
, V. 28., :Ni b. L. n- lat, 6637.
.'etzen, Zw., hindern, V. 43.
5., ab yn ekafte
not letzt, V. 63., die Hschr. A.. hat dafür leyBtet,
der Schwsp. 105. irret. Die NB. Uebers. hat verletzt.
.'ichte, Bw., vielleicht, leicht, V. 66., N8. lichte,
Ni b, L. liht, lihte, HH5., 4695.
.'!fc4tzeychen, 8. Hw., 111. 31. ..Die Verwandten
des Erschlagenen pflegtcQ den Leichnam so langc
. nicht zu begraben, bis sie Rache oder Sühnc erhal-
ten hatten; auch mussten sie ihn beim Gericht, wenn
sie klagten, vorweiscn, (der Schein, der blinkende
Schein, corpus delicti). Spliter wurde die bJ3sse ab-
geschnittenc Hand symbolisch Hebraucht, 2;uletzt reichte
das blutige Kleid hin, dietodte Hand, das Leibzei-
chen." Gr;m,n's R. A. S. 627. Lych heisst nach
Barl. S.491. der Leib. Nach Campe (W. B. III. 85.)
bfJcteutet Le;clauiche" j
:NiederdeutscbeQ Doch jetzt
>>>
,/
liedln - louken
309
eine Narbe. Nach der anger. Stelle des K. R's. veftrat
der Eid deli Klägers die Stelle des L. Ns. licht - teke".
li e din,Zw., leiden, K. Hf. I. Ni b. L.lide,,; 2679., 4226.
lyen, gelyen, Zw., leihen, das 1m- ,n". l!Jd ff!J'I
elt, V. 65., 5.,6., 23.,34., 2. M w. gelegen, gel!J
en,
V. 5., K. H}. 11., N s. le'Jm, ]Si b. L. lillen, 3667.
*leyu1lge, le!Jnunge, w. Hw., ,die Anleihe (COfll"o
modatum), V. 23.
28. N s. l.9 n ",.g. '
*lylachen, liderlachen, 8. Hw., das Bettlaken,
Betttucb, IV. 47., öl. Der Ssp. hat I. 22./inlachm,
B Oll e r. linlach, XLVIII. 32. N s. .chlaplaken. ..
*lillekeit, w.H,w., CUr lindeknt, das Gutfioden, dü-
cretio, K. Hf. VIII. 1, ,
*ly,. gewan t, l!Jnyn /l ewanl, w. H w., die Leinwand,
das leinene Gewand, IV. 50., 11. 74. N ..linne gewalli.
l!Jp, lyb, m. H w., 1) der Leib, eren l!Jb vnfl ouch yr
.ele
V. 24.
8., 2) das Leben, tzuynM '!Jb
, IV. 79.,
CUr ihre Lebenszeit, 11.78., IV. 19., 50., 74,. nurt tzu
lljbe, IV. 24., Ns.ly/, Ni b. L.lip, Leib, Lebeu, 87., II.,
.
· l!Jpge dljnge , 8. Hw., da" Leibgedinge, der Untc
halt, welcher einer Ehefrau nach dem Tode ihres
Mannes zusteht, IV. 60., 61., NB. lifgedinge.. ....
*Upnare, lipnarung'e, w. Hw., der LebenE'uJlter-
halt, IV. 39.,44.,Ns.lifi,arung, B arl.dilib"ar, S.491.
lljt, .. Hw., das Glied, 2. F. des lljde., 111. 25. N &
glit, N i IJ. L. diu lit,' 2723.
loben, Zw., beschlie.son, verordnen, I. 12., N
';be,.,
, Ni b. L. loben, (versprechen), geloben, 376., 13-19.
*lou}, wauir lou}, m.Hw., der Kanal, Graben, die
, Rinne, V. 9, N.. waterlop.
loufen, Zw., laufen, ober!!/!; lOlifen, 111. 110., übrig
bleiben, N.. lopen, Ni b. L. lou}en, 3906. ,\"
lougen muni, I,,,,,unl, m. Hw., der LeurnQnd, die
üble Nachrede, V. 23.
41. N.. logmmunt. Ni b. L.
bat blos luge, LUge, 1548.- u. lugellaere, LUJ(lIer,
8685., .Ad. liumu"t, Boner. der lumt, LIU. 2.
louken, loukenen, loynken (letztcres hat die lIschf.
C.III.85., 86.), Z w. mit 2. F., lt'ugnen, 111.85., V.3i.. ()2.,
Ns.wekell,Barl.u. Nib.L.Wugen, lou.t;e ,7107.,5028
>>>
310
lo.eD - mau
'.lIrfl, louell, lourfl, Zw., aU888r la
8en (sieLe
Im,): 1) auslösen, von der Verbindlichkeit bcfreien,
111. 104., 2) erlöt1en, retten, lI!Jmmtt drr II!J K
/o.eI
Arltr, V. 23., 3) IOllla!!ll'len, 111. 38., 4) unterlassen,
111.131; Nil. I(},'NI, Nib.L.lollnl, IÖ8en, einlti.cn.
3
t22., 2462. r K'.
rlmen, llOr"J'lnl.
.'OllllflK, w. H,o., die Ausliisung, 111.111. N ..1o!IIIIIr'.
Illdrll, Z,o. mit 2. F., gelilflten, zu etwfts LUllt ha-
. ben, weltll dn .pilelllwlel, 111. 78. N 1I.1""m, Ni b.
. L.
ellUtnl. 4966.
l.te, Mit., S,,,., die J
eute, 111.79., aber die Thorner
u. Berl. Hschr. gebrlluchen lute als Einheit, do mebt
lule nJ ist, V.
3. 0 45.. da, "ieltt lutr do 'UU.', V.
23. 045., 011 (1, I.te ltu_ (11. 11111. N ../II
dr,
i b.
. L. das lillt (Eh.) 4273., 7940. .
.'lItpr!llltcr, '.t'J r l'T'llller, M. Hw., der Pfarrer,
Weltgei.tliehe, (pfaffe, IV. 66.), V. 46., 65. Der
Schw8p. hat an beidcn Stellen damr pfarrrr, N s.
lvitprillter, lt1lirprillfrr. ,
l.te, Bw., laut, V. 16., 23.. d!lllclhetllwlcstlllmlut.
n'.lc", V. 17. N 1I./wdt', N ibo L, IIIt,IIHJt, 829., 7M85.
I.fr", liitt'", Zw" läuten, I. 8., r
/. Gri",,,,'. Re
A. M40. N.. ItHlm, Ni b. L. lilltm, llllrn, 7440.,
4033., 8085,
]}I.
l
Mo'l" Mt'!I', w. Hw., I) (las Mlldchen, das nnVer.
heirathete Frauenzimmer, IV. 54., 2) die Jungfrau, V.
23. 0 29., 3) eine reine Jun
fer, V. 23. 0 39., 4) die
l\lagd, V. 23. Mit. mt''lde, V. 57. Nil. maKi', meJde.
Ni h. I
. maKd, "'t'!JI, 2166., 102.
".0;'1 tt ""', s. H w., die Jungfraut1chaft, V. 23.
41.
Ha r I. ".a
loum, S. 493. Ni b. L. ",oKt"""', 3376.
· moled'1 c , Ew., wahrscheinlich malecl!J
(maledie,u)
bös, wild, wausam, d, malrJyc 8!J, 111. 127., 12\1..
, das wilde Meer.
"'0", ". HlIJ., I) der 1\la08, 11. 76., 2) der I
eheDB-
man
Dien.tutann, 11. 88., 3) der männliche Zcu
e.
.'!J'
6e.. MOlNlell obi"ztIß'm, 11. 76,. V. 5G. lJllt.
l
>>>
..
IIlAnscbaR - mo
11
dy mall, V. 57.. JIj ma,.,.n, V. 3r.. (
"'nIfft', V.
23.. Bo,.
r, du ,nan, Mh., LVIII. 31.. Nib. L. MA.
ma". ,na",.,., ".an",.". 7789.. 1363.. 7535.. 39.
· .. U 11 8 C A a f t, w. H w.. dcr Stand der Freiheit. "!JI
al1
,.lu'
II 11'1 ir mansc1ao/t IIieAt vorlONlAabnt, V. 56.
...allehir halide. mancherlei. IV. 47. N.. maMCIano
/aa,uk, Barl. S. 494.
"'all
II, Zw., I) an eine Schuld erinnern. sie in A...
epruch nchmen. burgnt dy 'IIUK .., "Wllnt, IV. 41..
2) als Zcugen \'crnehmen. "" vrogd 06 -.an ..ie/a'
bi/lieher d!J alt ."..nt mall,.. tnill
, 111. 4.1. Man,..
hiciis ursprünglich woi. jemand an etwas erinnern.
folglich hicr: die Zeugcn auffordern. dass lIie lIich
dcr Thatsachcn erinncrn. fiber wclcl.c ihr Zeugnis
verlangt wird. r gl. B 0.. er. LXXXII. 36. N.. .."rem.
Ni b. L. ma,.eII. erinuern. 30t2.. 2443.
...alltzyt, w. Hw.. die l\lahnzeit. IV. 4:). Nachdem
Todc des Ehcmannes blieb die \Vittwc im ßesitze lIei-
neii Nachlasses dreisaiIJ Tagc ungestiirt; nBch Ablauf
derselbcn konnte pie von seinen ErbeIl iiechs \Vo.
ehen hindurch an die Räumung dcs crbschafii. Grund.
etiJcks mIcr Herausgahe der Erblicl.aft g 11m ah D t
werden. u. sie selbst ill dieser Zeit, an die Verab.
Colgung ihrer Morgengabe ma hlleri. DicBe sechs Wo-
chen hicsscn d!J ".antz!J', (Ssp. I. 20.) N s. "."IIlil.
..ark, w. H w.. die 1\111"11:. dic l\1ÜIIZC. einc 1\IUII&4orte.
d,.rcI. nach der K. Hf. 60 auf die kmlJiscbe Mark
Silber ging. Ny,na,.t ..tJK ir/.ebe" ,,"w
geMerl.:.
(nicht ".erlrte), V. 19.; noch mer/..-e l:::.al. 111. 1511.,
nach \'erhiiltllis der schuldigcn Summ«m. N.. mark.
Ni b L. ,,,ureh. Y83., jedoch nur als Goldgewicht.
.. m a.,,., 'lUr'Clen, JI".. die NarbclI. 11 6(j,. r Si. Slip. I.
63 . B arl. ,,,allm. "'lecken. Schmutz. S.J!J.j.N..ftUrw
...
"'allll
, Musse. malle, 111.... dic l\laatl8c. I. 6.. i,.all-
dir mO$lle, IV. :I:l., in solcher Art. N s. mal
, ill
del.I, Mate. Ni b. L. di" maz,.. 11. I
J:l.
"" ".er. Illere, "'!lr, Bill., Bdw,. I) mcln. IV.63..
6..., dUIl her .9" mer gt"l,ulIlld, V.65.. dnali er mehr
Nuben davon gczo"ell hat., '111' pt .'or
"e, V. JU..
...
>>>
312
meyn - meysener
mehr Geld als Ehre. 2) "ielmehr, sondern, IV. 75.,
. 3) aher, 11. 34., 111. 130., 4) ferner, V. 23.
38., IL
34. Na. Me, Ni b. L. mi', mn-, mn-i', 379., 91., 14U.
m,.'}", Hw., "equitia, 8Celw, improbitas, s. Grimm'.
R. A. 904. Ni h. L. md"e, die Falschheit, 3896.
. BaH. das 1Mi", S. 494.; kommt im K. R. nur in
den folgenden Zusammensetzungen vor:
... ,ne'}" e d e,., m.Hw., der Meineidige, V. 47 .Na. mdnedn-.
.",e'J"kouf, m. Hw., bedeutet ursprünglich einen
, falschen, hetrOglichen oder gesetzwidrigen, folglich
ungiltigen Kauf; das K. R. vel'8teht danmter die Ue-
berschreltung der polizeilichen Taxe der Lebensmit-
tel, U'eJ' 8!Jfte 8piIJC lurer t1orlr:QUjl'i, 1.12., oder den
Gebrauch zu Jdeinf'r oder zu
rosser Maasse und Ge-
wichte, I. J 1. Späterhin wurde das Wort auf "ieIer-
lei 'Veise verdorben, im }IIa CIIlrn. correclum (Braunsb.
1711.) ist daraus Momt'lr:arif gemacht. (8. I Cap.
9.) Im weitern Sinne ver8tand man unter ml''Jnlr:01if,
verdorben W ein k a 11 f, das Recht des Käufers, ge-
gen Zahlung einer 'Vandclpön, von dem Vertrage
wieder abzugehen, oder die 'Vandelpiin !!leIbst, und
In dieser Bedeutung hat sich dus Wort in der Ge-
richtssprache bis auf unsere Zrit erhalten, u. ist so.
gar in das nUg. Landrecht I. 1 t, 5!S. f.!.bergegangen.
Ygl. Gri,mn's R. A. HH., 623., 904., u. Campe's
W. B.III. S. 2M. Adelurrg erkUirt das Wort in lIei.
ntlm W.B.IV. S. 1459. unrichtig. Na. rneY1,lr:oep.
.ml''J8e"e,., mezene,., ,,,.Hw., der Messner, V.42.
Unter den Personen, welche nicht verpflichtet waren,
an der gt'richtlichen V ('rfolgung der Friedebrecher u.
Geächteten Thcil zu n(Ohmen, zählt die Hschr. Th.
nur Pfaffen, Juden u. "mt'!jsenn-l'," dagegen die Hschr.
A. Pfaffen, Wf'iber, Ketzer, Juden u. ml'zetleJ' auf.
Im Sachsensp. 11.. 71., aus welchem diese Stelle ent.
nommen ist, werden Pfaffen, \Veiber, Hirten u. Ki rc h-
ne r (Dach andern Hschr. KOster) aufgeführt. Meu-
"n- oder me!jae1ll'1' würen hiernach die niedern Kir-
chl!ndieDer, welche bei der 1\'Ies8c Dienste leisten.
Aber liIowol das K. R. (V. 56.) als der Schwllp. (316.)
--
>>>
\ meystfrschaft - lDyte
313
rcchnen Zn denjenigen Personen, wclche gegen Sem-
perfreie nicht als Zeugen auftreten dürfen, ausser den
Rechtlosen u. Leibeigenen, auch diejenigen, d'1 myt
den. mectzen messen vnd gtddcn. Mezeller wären also
di('jenigen, welche im Kleinhandel sich der Metzen
bedienen, Kornwucherer , Müller etc.
tn.e!Jstirllchaft, w. Hw., die geistlichen Obern, V. I
65., M h. meystirscliefte, V. 50. N s. mestl'l'sclIOP,
:Nib. L. meisterschaft, 1707., 2792., die lUcister-
schaft, Oberhand.
· menlich, menneglic,k, Bw., tnllnniglich, jeder dn-
zeIn, Mann für lUann, 111. 19., V. 51. Ns. melllick.
.mensche, m. u. s.Hw., Sw., 1) diel\'1enschen, dio
Menge Menschen, V. 15., 2) der einzelno IHensch,
V. 31., 45" 23., 30., 31., 36.
myeh.l, Ew., gross, viel, Ad. mihlu7i, die Grösse,
Grimm's Gr. 11. 112.), altsfichsiscb 111i,...il, (G,.imm's
Gr. I. 203.), engl. mickle, Ni b. L. michel, 531.; 1319.
Ba 1'1. michel, gro'A, S. 494. Das Gegentheil von
michil: lutul, kl
in, kommt im K. R. nicbt vor; my-
c1&il gut, myc1&il teyl, V. 31., die Kostbarkeit, der
Schatz. N 8. michel gut.
my I e, w. H w., die 1\leile, V. 3.1.
i b. L. mtle, 1538.
myme, 3. F. voh rnyn, V. 65., s. EinI. S. 228.
mynn er, my.".,. e, S tg. Von myn (wenig), welliger, min-
der, V. 13., 61., N s. mynner, Ni b. L. ,m,mer, 4ü07.
mynnetlieh, Bw., giltlich, .ich mynnetlich vorrich-
ten, V. 43., sieb in der Güte, ohne Prozess verglei.
ehen, Ni b. L. mim.echlich, 9., 2737., 286.
-,n.'lue noten, "'!}S8emytten, missevuren,Zw.,
missbandeln, widerrechtlich zwingen, 11. 64. N 8. mi8sf1
noten, Ni b. L. ",isse dienen, 3702.
· m'lue .ehult, w. Hw., die Unschuld, der Reinigungs-
eid, n.68., N 8. missellCl",lt, Ni b, L. unschlllde, 3455.
- m!jue Ilchuldig, £10., ullschuldig, ohne Schuld, 11. 74.
- m!juetat, w. Hw., die Unthat, das Verbrechen, 11.
74. A d. missitat, Grimm's R. A. 623.
myt, ",ytte, mete, Yw., mit, IV. 62.,V. 32., s.EinI.S.224.
m)'tr, mytte, w. Hw., die Miethe, der Lohn, V. 01.,
40
...
>>>
,
l
314
mytte ....., mog
..
Rarl. miefe, Lohn, dm'ch der mylte urille, wegen
der ßclntlllUn
, 11IlJt/C "JUn, der 1\liether, V. IS., N s.
,"i/l
e, :!Si IJ. L. miete, Lohn, 381.,
182.
111 Y f te, E w. J mittel, in dl'r Mitte, flach m!Jlle tage,
n. 70., BOiler. Ifl!Jtle, LXIII.
!1., Nib. L. mitten,
fI
itfcr tac"', Mittag, 4213., 5277.,_N s. na mitldage.
· fI& i tt e b.a 11, m ete/.an, fI&. 11 w
. 11.51., 111.71.,72.,
IV. !).1.
hmlnU8 cont1l1llatiae, derjonige Bann, welcher
in CivilsachcD stattfaßfl, entweder weil der Verklagte
auf die an ihn ergai)
enen- Ladungen nicht vor Ge-
richt gekommen war, oder weil or dem erfolgten Rechts-
spruche nicht Folge geleilSt
t hatte. Dieser Unge-
hOl'samsbann wurde erst durch den ncuesten Reichs..
ahschie!l von Hi54.,
36. abgeschafft. Nach G,'illl1n
(H. A. 733.) unterschied sich dieser Bann von dem
'igentlichen da(lurch, dass der Gebannte das Land
nicht zu r!iumen bl'auchto, er musste bl os den Um-
gang u. die Versammlungen der fr-eien 1\länner mei
den, durfte vor Gericht weder kla
en, noch als Zeuge
auftreten, aber der Verkehr mit Unfreien u. mit sei-
nen Verwandten war ihm unverwohrt. Er war reeht.
los, al.)Cr nicM ecMlos (Ssp.1. 51.). Nach dem Weich-
bilde, Art. \H., welches mit dom K. R. III. 71., 72.,
übereinstimmt, hat der 1'1itteLan zur Folge, dass man
den Gebannten, wo &0 man yn a"kome, vJhalden, d.
h. verhaften ({ann. (Ygl. 11. 88.). In diesem Sinoe
nimn1t auch Husing in seineD fortlaufenden Bemer-
kUlIgeli zum K. R., (lern sogenannten glos8irten Kulm,
dieses \Vort, delln er sagt bei B.II. Cap. 51: "U1Jd
Ü' (lall deI' JJ1iltclbam&, das! Inan e!Jm:;" Bcklagte/J
,nag i/. eil,em andertJ Gerichte, wo lItOn jenen ge.
haben ",ag O(ler kam" um Schuld, Geweile u. Buue
all/halten." N ll. medeban, A d. meziba...
11I!jtte volgell, Zw., folgcn, nachfolgen, 111. 127., da
sal her y'/& volge1& fI&!Jtte, Ni b. L.1IIit volgen, 2809.
my,f te we,'ben, Zw., gerichtlich verfahren, verhandeID,.
". 66. Ni b. L. werbe", 2163.,8958., B O1Jer. wer.
ben, sicb bemiiheo, zu gewinDen suchen, XLII. 10.
mOG, mas, m. Hw., der :ilutBverwaBdtc, W. 91.' lfUJert
-11
>>>
mogsctmft - mu$Beu
315
rnoge, ß. 89., Verwandte von Vat('rs Sette, IV. '4.,
sJ1ilemog, ein mUnnlicher, 6flilemegill1le, IV.- 51., 63.
eine weibliche V ctwam!te vtm Mutter Seifo;
'Jner
des toden mog, 11. 76., einer der Verwandten des
Erschlagenen. 4. F. den mog. M h. dy mo[!c, V.31.,
- N 8. mQge, Ni b. L. ,nac-", ",ag, 7ü.tO., Iflh. "ia
e,
magen, 1914., 7!S., Bart. "IOC, S. 11.
. mogschaft, w. BIO., dleVerwandtscfuift, als Sw.
die Verwamlten, IV. 53., 86., 87. Ns, mogeschop.
mo gen, "'Ilgen, Zw.. vermögen, rechtmässig können.
woHen, so ich beste 1.-an vnd ",ag, n.
3.ä, S!J mo-
en vnd kumlen dy sadie nt'c'/,t clllsc1le..lJden, 11. 86.
Köpke, (8a1'1. S. 489.) Mit 1:ufinet. für (laB Bub-
jektivc _ V crmögeD, mlll};cn für die obJektive l\Iiiglich
kelt. " In der SIlrftche des K. R.'B bestätir.;t sich diese
Unterscheidung nicht
G w. 1zer mak, 111. 44
, tI n ge w.
G w. 8lj moge, JIl. 44., wir "Ioge, I. 3., Ni b. L. "au-
gen, miigC1l, 4., 1690.
mole, BIO., s. ,lOch dem mole u. synf dem mole, (zu
flwle', U. 66., allzumal, sämmtlich, zusammf'n. '
fno 1 e, w. 11w:, die Mühle, M h. mvlen, K. Bf. XV,.
mOll'ljch, mOllch, m. BIO., d
r 1\1öncb, IV. 68., V.
50., Ns. rnonlr, Nib. L. münc1ze, Mh. 4242.
. mOli c1zen, Zw., (lern l\1önchstamle, dem Klosterleben
witlmen, V. 50., Ygl. begeben. Ns. mOIJchcn. '
morgelJgabe, morgengobe, IV. 1110., gleichbed.
mit 1!J1}ged!Jnge, was einer Ehefrau nach dem Tode
ibres Mannes zu ihrem Unterhalt gebührt, u. ihr ge-
wöhnlich bei Eingehung der Ehe M.1S ,'ersprochen.
aber erst nach -"'einem Tode wärend der ,nant::y'
gegeben wird, IV. 40., 41.. 43., 45., 46.
fllOrt, m. Hw., der heimlicllc Todschlag (Grimm's R.
A. 625.) ,nortbrant, 11. 53.,77., fllOrtwojen, 111. 11.,
.Ad. ,nordar, Nib. L. daz mort, 8437., 7
)2-1.
· ,n v e, w. H U'" die 1\lühe, IV. 62., N s. mu1/e.
mure, w. llw., die Mauer, ringfllm.e, I. 4., m'lren
strasse, 11. 83.... N s. mllire, Ni b. L. dill mllrc, 52
5.
thllssen, Zw., müssen, dürfen. Gw. .vi,. f1&mse, In. m).
uflgew. Yg. her ftlU8H, 10. 97., ab her sich icht
>>>
31
muten - yl
.
i,.1101en flltU8, (di!rfe) ß. 83.... N.. rnoilN, Nib. L.
. "'uozen, 71JÜZZen, 560.. 7453. '
muten, Zw. ;mit 2. F., fOfdern, verlaDgen, vnd muten
on ym te!}lunge, V. 5., IV. 83., mutet eyn man eynü
geleytis, V. 21. N8.mutAen, Nib. L.muoten, 9477.
- mutwille, m. Hw., I) das eigene Gutfinden, die ei.
gene Wahl, wil Aer en noch mutwillfn linnen, V.
6., 2), deI' l\1utbwille, 111. 78.
N.
.,;a;'"aAe, fl,ohe
Ew., nahe, 11. 72. N.. "aAe.
na hen, Bw., nahe, in der N!ihe, naAen adi,. verre,lI.
77., IV. 51.
N 8. nahe" edder ferre, Ni b. L. ",acA,
1860., (j 149., naAen, 369.
-in e!jner neAende, )11. )5., auf einmal, mit Einem
Schlage. N.. in ener ne"fH/e.
raeAi,., neAy,.re, Stg. vonna, näher, mebrberechti-
gct, IV. 87., I. 15., des ist Aer neAir, IV. 1., er hat
ci n näherel!\ R:cht. N s . neger, Ni b. L. neller, 1504., 18i9.
.neste, neeste, neheste, 2. Stg.,def näcbste,llI.
27., IV. 12., MA. cl!} n
sten, nee,ten, die nächsteD,
wobei das Hauptwort erhen, oder erhnamen, zugedacht
werden must! A BQ gefle";t ;s an syncn neesten, IV.
54.
S(I mllt es an scinen näcbsten Erben t all !p,.e
nesten, IV. 31. 8!jn ncstir, IV. 88.
,. ach t, w. H w., eigentlich die Nacht, des nacAtis,
111. 20., bei Nacht; uneigentlich zur Bestimmung des
Gerichtstages, der Tag, obi,. 14 nacht, 11. 25., deli
lIat Aer tag dr!} virtz;en nacAt, 111. 6
. Grimm sagt:
"Grundlage der ältesten Gerichtsfriilten w&r die Mond.
zeit, das HeideutJlUß1 berücksichtigte den l\Iondwech-
seI. Da nlln zwlscheJl jedem Vollmond u. Neulicht
vierz('h('n N11chte liegen, so erklärt sich hieraus die
Basis für alle Gericht8frieten; In der s
chswöchf'ntli-
ehen steckt eine dreimal ,'ier1;ehentiigige." S. 821., 868.
N s, ""cht, Ni h. L, "allt, Nacbt, 269., 4244.
"a!ll, nagel, 111. Hw.. der N8
cl. na!JI(s t!J.f, 11.29.,
110 tief wie der Nagel iltl11 FingeI'. ,N II
ffll6els deep_
l\i i b. L. ,.a Q e1, 261
.
>>>
oakebU1' - oytllch
317
.,uzA-e6",., nockebur, nockJ
r. ftOkrU1rr, 111.
H w., der Nacbbar, der Nebenmen8cb, 111. 129., V.
24., 9., 69. NB. naboer, nalaber.
"r, rn, Verneinun
8wort, 8. cn u. Einl. S. 237.
.nrdir legen, Zw., widerlegen, entkräften, 11. 76.,
N 8. wedde1'lf'grn.
."eyrwendig, Ew., nUber verwandt, Aer will,e
_
lIeft ntl:P''4Je1Idigctl, IV. 85" N 8. nrTlerltJr-ndig.,
· "emell cA, nem lieh, t'orn rmdi clr, Ew., nament-
licb, genau liestimmt, ncmeliclic trist, 111. 123., IV.
85., s. vorllemelio/I, N s. "emelick. ,
.. V, B w., 1) nicht, keillesweJ;s, 111. 72., 74., V. 27.,
2) jemals, das her nl} in Jy ochte qwcme, 111. 143.
Ni b. L. nie, nicbt, 194., nie, 1732.
"i c 1r. t, "i c 11 t e n, l) nicbt, 11. 44., 2) nicbts, 11. 7
.,
111. 150., V. 20., niclit dC1aae, 1(. 74, nichts 8Is.,3)
irgend einmal, etwa, dC1Jnoch mag i. -flicht ge.ch e t:1f,
", 19., "iclttis flicht. nicbts, 111. 145.. V. 5. Ni b. L.
niht, nicbt, 6., 54., 1472., Barl. niht. S. 497.
"!Jltil, w. Hw., die Nichte, die Verwandte von l\fut-
ter Seite, IV. 57. N s. niftelr, N i b. L. "
ftel, die
Nicbte, Verldein. von "iftc, mlinnl. neve, 5205., 5333.
n!Jmant. Fw., I) niemand, 11.53, 66., V. 15., 2)je-
mand, wenne 1Il}"armt .
'H ortcljl geschl11den hat, V. 66.
N..lIiemant,N ibo L.fIleman,fl;e7llen, niemand, 10.,181.
"!Jmme, "!Jmmer, Bw., 1) nichts mehr, bis l'!Jmm&
t
" d!}ngen ist, 11. 15., 2) nicht mehr, vnd wnlne
8!J ny,nme wcre, IV. 11., 3) niemals mehr, der vor-
tprechc mUff n!Jmmcrwedirgesprt'clien, V.61. Na.ny",..
fIIer, Ni b. L, lIiemer, nie mehr, nimmer, 2771.. 4324.
"yrke!Jner, Fw., niemand, 111. 127.. 1.29.. 130. N...
nerktlillrr, Ni b. L. flehn,., 1642. .
"yrnr, ft'Jrtren, n'lndirt, Bw, nirgends.. nlema!..
ryn rrbt/oyt ,nag nyrgen ".'Imlrrt) gr'llettr lIt'mm,
U. 43., 77.,B Otter. ta;emmt. LXXII. 78., 8 arl.niendrr.
S.497.Nib.L.nienJer,lIintler. 920.,2292. Ns.n;nded.
*"ytlich, nirtlich, Bw., aus Neid, Hass, feiodse.
lig. V. 49. N.
. "ic/lieh. Ni b. L. der ..it. Gro 1_
Hass
Za.
k, 2,4., 2G20.
.
'j
>>>
3i8
noch - notrccht
"bC
, r W., nach; noch 'l'ec-"te, IV. 144.; s. Eint. S. 224.
.noch, (synt) dem mole, Bw., sinternal, weil, in
Betra
bt, 111.34., 121., IV. 24., V. 5. Ns."aehdemmale.
""och volgen, Zw., verfolgen, illAnspruch J\crlmeri
1lI. 149. Na. folgen.
flort, nurt, nur, Bw., nur, V. 64., IV. 24. Na.nur,
,- Nib. L. "iwan, 183., 267., 2342. '
F"Qt, w. Hw., 1) der rechtmltssige Zwan
darch ge-
-, 'ticAtes not, V. 42., auf Befehl des Richterl!!. 2) die
. widcrrechtliche Gewalt, ,'",me il!J 1Iot cly Irer an
'ljr lJegangen hat, 111. 33., daher 3) glcichbed.
....mit nottzoge, 1lI. 31., die Nothzucht. 4) I1as Rinder-
"nls, eeAte "ot, V.42., erweisliche Abhaltung, der gc-
set
liche Entschu1digung
grund. 5) das Bcdürfnis,
.
der' ricllter 'nlfg wol gebyten, dm s!J varen, wo Y1ll'
C not ist, V, 42., wo cr dessen bcdarf; T,er sal srve-
.. ren das 'Jm elage not B!J, 111.31., dass er nothwen-
.. dlg klagen mUsse, 1Iot legen all, jcmand in Noth
bringen, WCll11e das man ke!Jne 'lOt an s!J legen mog",
JII. 10., 'lOt l'lden, gequlUt, beunruhigct werden, 111.
]0., 22., Mh. flote, wen do man ir tzu noteIl lJe-
darf, wcnn man ihrer notlnvendig bedarf. N s. "otk,
:N i b. L. "ot, 00., 4141. "
.not(l'm'ftig, Ew., bedürftig, bcniHhigt, IV.101;,Ns.
flOlhdorftieh, Bar 1. "otdurftic, S. 498.
"noten, Zw. mit 2. F., nöthigen, zwingen, ,,,,cl sal
, lJn flicht floten des das erbeit her;sse, V. 24.'
l.
. 80 'lOtet her eIl m'lt rechte, V. 56.
.noiigefl, Zw., Gewalt antllUn, nothziIchtigen, e'l"
mall der do behutet vnde flotiget CY'1 wyb, 111. 33.
N 6. ,wtigen.
.not1l1I1nft, w. Hw., die Entf'ilhrung, der Fraucn-
raub, die :Nothzucht. V. 40. N s. 'lOtl",iim}t, t'gl.
· Grimm's R. A, 633. ' .
.. "0 t re e h t, s. H w., das :Notbrecht. Man verstand un-
. tcr dicsem Ausdrucke der (lamaligen Gerichtssprache
. zwei ganz vcrschiedene Dinge: I) ein Lcschleunig-
. tcs, abgekürztes, gericbtlichcs Verfabren, in wekhem
dem verklagten Schuldner nicht, wie im ördcntlicl1cn
>>>
oge - bi,r
19,
Prozesse, ein Verhamllnngsfag nach 14 Tagen geseb;t,.
nach fruehtlosem Ablauf derselben eine nene Frist
von 8 Tagen, dann von 3 Tagen n. endlich \'on 24.
Slunden bewilligt, wurde, (111. 71.) sondern der Ver-
klagte dessdben Tages C!} tag
s) vor Gericbt erschei-
nen, n. Zahlung leisten musste. Dieses 8chleunigo
Verfahren faOlI statt: a) nach dem Gastrcehte, 111.
43., wenn ein Fremder Parthei war; b) wenn auS.
Rücksicht besonderer Umstände dem Gliiubiger das,
Nothrccht bewiIliget wurde, IU. 70; c) wenn das Ge-
sinde scinen verdienten I.ohn, bis zn einer gewissen
Summe einklagte, 111. 81., d) wenn der Verpächter
den rückstiindigen PaclJtzins einklagte, 111., 85., e)
wenn (ler Garkoch die llezahlung tür ßeköstigung
forderte, 111. 86. l\Ian verstand aber auch unter dem
Nothl'cchte 2) die gesf'tzlichcn Hindernisse, durch
welche die verkla
te Parthei abgehalten wurde, sich
vor Gericht zu gestellen. Dahin gehörten nach 111.
87., 88., 89., Gefangenschaft, Herrcndicnst, eine \\Tall-
fahrt (betevmot), \VaS8ersnoth, Abwesenheit im Dienste
des Uei.:hs, Krankheit tsuche) u. Gottesdienst (wol
dasselbe wie betevart), vorau!igesetzt, dM8 diese Hin-
dernisse vor Anstellung der Klage eingetreten waren.
,.. not tzuge, w.H w., rlieNothzlJcht,III.3
.,N&fVJthtzoge.
"",WC, nüwc, £w., neu, 1.2. Ns. "'igc, fI;C, Nib.L.
niwe, 297., 1617.
o.
obi " E w., übel, V. 56. Ns. erleI, N i b. L. ubel, iibl'l, 382.,880.
,.. 0 bi I ge ra t cn, E w., übel gerathen, ein Verschwen-
der, V. 58. N s. Ollel 8"craten.
ober, obir, rw., über, gegen. BOIler. "ber, S. 471.,
Ni b. L. uber, über, 3i:W., s. Ein/. S. 224.
,.. obir ey" tra{#;e", Zw., übereinstimm,'!n, UI. 142.,
N s. oller cn t,'agen. ,
,.. obir gen, gen obir, Zrv., mehr Kraft haben, grös-
sern Beweis gebcn, 111. 75.
,.. obir hurer, ober hurer!Jnne, ",. u. w. IIw., der
Ehebrecher, die Ehe cJ1 rin, 23.
..
>>>
820
obtr - ore
· o1Jir }ommeft, Zw., überßi.hrco. V. 37., B arl. ;1Jn--
komen, besiegen, S. 514. ·
· ob ir reden, Zw., überrohren (besonders durch deo
Eid des Gegners). vnde wirt her obir ret, V. 56.
N s. over reden.
"'obir veden, Zw., gleichbed. mit vorvcsten, in die
Acht briDgen, 111. 2. N s. ollerfesten.
"obir werden: Zw., los werden, sich frei machen, V.39.
obirwynden, Zw., überfilhren, vnde 1.-an heren der
'zueht nicht obirwljteden, 111. 38.-, der l\Iissethat
nicht fiberfübren, N s. overw!Jnnen, Ni b. L. uber-
winden, bereden, verschmerzen, 4893., 8995.'
.obir tzymmern, obir buwen, Zw., fiberbauen,
höber baueD, V. 69., N s. overtymmeren.
obir tzugen, Zw. mit 2. F. der Sache, 1) mit Zeu-
gen oder Eidhelfern überführen, 111. 73., man sal y"
obir tzuge,. 1n'lt sIJ6en mannen, V. 56.; wenne noch
fIIe!Jdl'burgyschem reelite l'n mag 1.-eyn man den an-
di,.,. obi,. tzu{!,en, i" so ({e1cltlem reclite, V. I. Das
Magdh. Recht, von welchem hier die Rcde, ist im
S!!p. 111. 4., euthalten, vgl. behulden. 2) Welln
ein Gericht dem andern eine Thatsache persön-
lich u. mündlich bezeugt, so heisst diese Bcweillfüh-
rung naeb 111. 99. obir tZII/!;en.
.. 0 b i ,. K en 0 s, m. H w., eine Person hübern Standes,
V. 39. N s. overgenot.
.obir scheppe, 11.. llw.. der böhere Richter. 11.7.
.. ober!JK, Ew., was übrig bleibt, V. 65., N 8. overich.
.. 0 eh t c, w. H w., die Acht, 111. 37., der do in de,. ochte
ist, 111.27., 140. r gl. Grimm'lI R. A. 732. N s. de ocht.
0K, ouch, Bw., aucb, V. 34., 43., 72. Nib. L.
oueh, ouh, 28.
offenbar, Bw., 8ffentlicb, 11. 34. Nil.. L. offen-
Iich, 34.20., 6709. ,
o pp ir n, Z w., opfern, ad;r der 1.-ey1ne nptgote oppirt,
V. 23., der irgend einem Götzen opfert. N s. oppern,
Nib. L. hat flur opfer, d
s MCilsopfc'r, 42:23. u.
opfergelt, 5139. .
.re, s. Hw., das Obr, 111. 130. Ueber dio an dieser
>>>
...
,
orhabe - paJmunden
321
. Steno bCAchriebenc Filnnlichkeit 19. Grimm'8 R. A.
589. N 8. ono, Ni b. ore, tj031.
· orhalJ-e, M. H w.; det Urheber, 111.3.,9. N s.orT,ttbe,
vgl. .lQt't'efn!js8f!. Als 8. H w.. ..,.W, dei' AnfhlJg,
Barl. S. 61K
4 or kun d e, w. H w., die Urkunde, der schriftliche Be-
weis, 111. 64.; N s. tlrkü"de.
erkrtndigen, k'H.digen, Zw., verkünden, iilrentJich
bekannt machen, V. 46., ist vielleicht ein blosaer "
Schreibfehler für vorkundigen. N s, vorkNndi;ten_ Ni b.
L. c1",,,,len, chiinden , H3., , 6814,
orlob, orloube, m. Hw.; die Brlaubnis, 11.74., V. 26.,
31.; Ns. orlOb, Nib. L. IWlaup, 3525., 5757.
orlop, or/ouge; urleflge, orloy, s. Hw., der
feierliche Krieg, im Gegensatze ,'on dem PrivatkritJge,
der Fehde, (Adelungs W. ß. 111. 616.), 80 sul 1'1'
'''pRant in eynen slryt noch in ef" orl0lt Juren, V.
24.
1. N 8. o!}rlo!), N i b. L. ""zillgr, fi!18.,
fi 14.,
lIont::r. fll'1ig, der Krieg, XXIV. 37., Rad. dusttr-
lüge, der Krieg, S.519.; orlop der TI.. Hsdlr. scheint
ein Schreibfehler zu sein liir ()rlo
.
· or t e !Jlt s. H W.t das Urthell, der Urthellsspl11ch, JI.6.,
N s. ordel, .A d. .rteili (Grimm's R. A. 749.)
ort ,!sen, ., Hw., die Spitzd der DegelJscheide, dlj
ort !J8'" "0,. des swerle8 se"e
den suiten
abe bre-
den, 11.74., Ns. de ort!Jser, Bart. ort, die Spitze
S. 498. u. Ni b. IJ. ort, die SI,itze, 301.; 9263. '
oug c, s. H w., das A?ge, V. 23;,
1., wedir B..'1 nc au-
gen, V, 23., vor seIDen Augen. NB. OUge, N ibo L.
O1Ilfe, 346. , ,
... o,'vt::de, w. Hw., ein Eid, dl1ss iIer Anspruch nicht
mehr verfolgt werden, auf immer abgethan 8eln 80lle,
der Sü'meid, die Siilme, der Verglelcll, ('"'''-,rite fun
liicb vergleichen, 11. 56. 17 gl. Grimm'. R. A. 90i
11. Ssp. I. 8. ,,4. d. utphtda.
P.
.,Ja ltnlu.defl, Zu!.. wahr8cheinlich im!'! pal (Pfahl)
u. "'111&1 (Mund) zU8ammCD8csetzt, eilJem deo IUuIJd
41
,
>>>
322
panden - pfert
stopfen; ihni das Reden vor Gcricht verbieten, folg-
lich ihn für unfähig crklärcn, der Vertreter eines An-
dcm, seiu V onnund oder Pfleger zu sein. So erklärt
das Wort ausdrücklich der
sp. I. 41., der SchwSIJ.
314., 316., u. das K. R. V. 56. N s. bale,nrtnden, A d.
palomunto, dcr untreuc V onnurul, (Grimm' s R. A. 466.)
. panclen, pJenden, Zw., dic Tlt. Bschr. hat sogar
dafUr bannen, V. 26., pfänden, N s. bannen, pfendm.
. pene, w. Hw., die Strafe, poena, I. 5., N s. pene,
A cl. pina (Grimm's R. A. 68U.), B on er. pin (m. Hw.)
XXV. 8. B arl. pen, S. 499. .
pJaJf
, m. Hw., der Geistliche, im Gegcnsatz von
leyge, Leie; dcr Weltgeistliche, im Gegeni!8tz von
begebenen luten, V.42., 68. Ns. pape, Nib. L.
· pJaffe, 4174., 6329.
.pfajJen vurste, m. Hw., dcr geistliche Fürst, V.
64., N s. pupen J'IIrste.
· pJeJlich, Ew., geistlich, priesterlich, von allesynm
pfejlichen eren, V. 68. N s. pqJlich.
plant, phant, s. Hw., das Pfand, daß Pfandrecl1t,
pja1lCles helfen, 111. 105., ,cinl)fandreclat zusprechcn,
als Pfand übergebcn. N s. pant, pandefl, A d. wetti,
I plant (Grim,n's R. A. 618.), N i b. L. pfant, 448., 7776.
. pJennynge, Mh., MUnzc, Münzsorten, baares Geld,
111. 145., V. 35. myt pJenn!Jnge1t alse fly
enge vnd
. gebe 8!Jnt, 11. 36., eyn'e,t valschen scllillyttg pJenny;agf',
V. .9.; vorw'Isen von der &tat wegen ymatldefl' mlJt
sechs p'fe1t11ygen, I. 14., erkUiren die- Magdb. 13'r. I. I.
6. dahin, dass wenn ein BUrger l!Iich gegcn den Rath
roit 'Vortcn oder durch Ungehorsam vergeht, der
Rath befugt s
i, den Frevler bei einer Geldbusse
(Pfennin
bws) oder bei Androhung dcr Verweisung
aus dez Stadt zu vcrwarnen. N s. penmnge, B Oft er.
pfen'tillge, baares Geld, :XXXV" 15.
P f ert, s. H w., das Pferd, 111. 1
0., ryn!Jsohe pfert,
V.26., der Sclawsp. hatramichcze (römische'?), wilde
Pferde. Ueber die J7iftdicatio eines gestohlnen oder
geraubten Pfcrdes. 111. 130., vg1. Grimm'a R. A. 140.
Ns. perl,
ib. L. pfert, 2297.. 2965,
.
L
>>>
pßege - qwam
323
· pflege, pfloge, w. llw., oie Pflege, Wartung, IV.
62., N 8. plt'ge. '
· pli ege iungelyng, m. H w., der l\liinrlel, der Pflcg.
befohlne, unter Curatel stehende, V. 56., Ns.
plege iUlIgrlink. '
pflegen, Zw., mit etwas versehen, Versorgen, der
ricAter 8al ollch pflegen f!..'Jnes llc-"!Jldf18 dem den 11.an
aldo be8c-",ddigrt, 11. 71. , N 8. pie gen, :N i b. L.
pflegen, 13., 107., 458.
.p.fleger, m. Hw., der Vormund, Curator, V.' 56.
Die eigentliche Vormundschaft dauerte bis zum vier-
zehenten Lebcn..
abre des vaterlosen Knaben, bis
zum zwölften des Mädchens. Jetzt war jener, der
"iungeling,(( u. diese, die "iflngvrouwe" (V. G2.)
"tzu eren tagen"
ekoß)men, bis danin waren beide
"b!J"nm yrl!1' !}CJrel'''. Letztere bedurften nun eines
Vormundes b10s bei Prozessen; bei gerichtlichen Ver-
f"ügungen Cber ibr Verruiigen mussten sie ihre näch.
sten Verwandten, ihre Erben zuziehen, diese waren
ihre V or#!prechen, bis Rio hciratheten u. untel' die
Vormundschaft ihres Ehemannes gelangten, der ihr
,.VO!}t" war (V. 57.). Der ;rmgelJlng musste einen
pjleger wählen, ohne dessen Zuz.iehur.g er bis zum
25. Lebensjahre über sein Vermügen nicbt w'rfügen
konnte. V. 56. Man sieht, dass diese ganze 'l'heoric
aus dem riimischen Recht entliehen war. N s. pleger.
.p}oil,8. Hw., das Bettpmhl, Bettkissen, Polster
Buf Stuhl oder Bank, IV. 51., N 8. poCl.
· pfund ig, Ew., vollwichtig, von reinem Silber, V.
19., N8. p"1ldiclr.
.pokeler, Mh., die Buckelen, eisernen N!igeJ, mit
welchen der Schild beschlagen war, 11. 74. N 8. po-
l'eler, die Rechtsbelehrung von Gijrlitz hat pokeln.
pruven, Zw., prilfen, erwägen, 2. M w. gepruvet, IV.
92., Barl. pruven, betrachten, überlegen, S. 44R, ,
Ni b. L. pr;;ven, bereiten, fertigen, 267., 1072., 1442.
Q.
qUlam, qwctl.e, qwomen, s. lr:ommell.
>>>
. 3
4
rade - recht
R.
· ra,le, ra(1('1e'1n, 8. gerade.
· ra11le't, Zw., auf etwas zielen, remd e'ln .all (''1-
"es vogils, V. 15. N s. "fl1I1('n.
· ra I, rol, 'n. H 10., der Stat1tmagistrat, 1.7., ratma".
roltnan, ]"1 Ir. d'l ratmanne, I. 1., 2., 9., die l\litglie-
der des Magistrats, Uathmänner. N 8. rat, ral,nan,
Nib. L. rat, der Ratb, die Bero.thung, 3U., 116t-J.
.rat, ,..ot, tzu ra'e, rote setzen, t/sraden,Zw"
in Kind wegen seines künftigen Erbtheils hei Leb-
zeiten abfinden, Iter Iwt tzu rate ge//atzt, IV. 72..
von v8geradcten 1r!Jnden, IV. 74., Ns. t. ..ade ge..
sat, vgl. v8raden.
ra t en, Zw., rathen, Rath geben, V.60., GUI. Aer re..
et
V, 30,. N s. raten, lie redt, Ni b. L. ralert, Gw.
er ratet, rüfet, 5t:!77., 153.
... ra/geb, nt. H1O., der Rathgeber, von den ratgeben
V. 60. N 8. ,.alltgeve. ,
, rechen, t'echen'('fl, "ereelten, reehn""ge Ita1-
den, Zw" Rechnung fegen, Rechenschaft geben, IV.
49., WO., IQ3, N s. rekenen, bereke-nen.
recht, 8. 1110., I) das Uecht, 111.,21., 45., 2) der Ge-
riehtsbezirk, cill1JHe Itno doch in m.sir. dat reclite
nicht bee-rbit lJ'b I. 3., 3) das Gericht, so Bai ler
vor recht kmnmen, III. 2a., 146., ll..'l IrOHI' vor r6
ht,
111.56., her 8al '1)1& VOll rechte rolm, Imselt, 111. 38.",
4) der Eid, J
1I1u. Ije1le lilie
/lyl yrfne t'f:cAte e-nt-
Ef!}n mogen, 111.
I., 42., '''!I' s'I,ne rechte t1" f/c'"
h'1'gen
111. 0"., t'i!t., I. 15., V. I., so ""'Ir ,uun is
bas vf!ln besetze" ",!}t ref:hle, 11. 5:J., 5) die (:c-
biihren dCIi Uicbtcrs f.glwcll,') oder dor Sehiipl,en,
die Sporteh), so gebe her. ,/
" ,'Icheppen ir rl'chl, 11.
5U., V()Il des ric1,ler('s rrckte, 11. 5
" 6) das ITrthcil,
.n.'1t e!Jtne redle, IY. G..., ge.richtlich, dureb (Jrtbeil,
N i b. J.. r,.hf., 2S7Q., 447. ' .
t r cc lt t tu" ,'" cl rec"/t I
..me n, die Kla
c b"griin-
dcn 11. b('antworh"n, fol
lil'h dCII Uechtsstreit verhan'
cI
1
1II. 146,), u
' alsQ glcichbed. llÜt dl,Ju\ später
>>>
rechtc108 - ring
325
tlMichCI) Aus(1ruck 1101, lwlunge IJa,(1 WQnclil.lIl136.,
137., 147., 27. Da iihrigens bci dem dalnaligell Ver-
fahren der Ei(l des KUig
rs oiler Verklagten die Haupt-
t' sache war, u. da recllt auch einen Eid beileutet, 110
kann recht tun (8chwören) u. re(:ht 'IIemen (def
Eidesleistung des Gegners beiwohnen) sich Buch aur
den Eiil beziehen, u. dies IIchdnt der SS(l. 11. \2.,
111. 5., 71., zu bestätigen. Ns. recht to duinde .d.
de,. tu ,u'1/u)1Ule. '
.,.cchtelu fl , Ew., rechtlo8, 11.78. 'Ver durch Ur-
theil für rechtlos erkHirt war, konnte vor GericM we,-
der nl
Zeuge, noch als Vorsl,rechc oder Vormund
auftreten, weder Urtheil fil'\den,
q\lh Gerichtsl
()to
sein (881" J. 61., 11. 12., 111, 16" 65.), doch war der
R
chtl08e "icht zugleich eehtlns, er konnte daber
eine rechtmä88ige Ehe eingeb,cn u, seine Kinde... w
nn
sio ihm eben hurtig waren, w
r-cn
eiDe Erben (
p.
I. 51.). N s. rechtclocs.
.rechtvertig, Ew., recht
tii8si
, V. 30.,65., :w..
rcchtt1erdich.
. re,chtllcrtigen, Zw., zur, Verantwortung iieben, be
strafen, V. 65., Ns. rcchtjcrdigel&, Bar: 1 . rÜgen,
bestrafen. S. 502.
rede", Zw., reden, 2. 111",. gn'd a V, 13., Ns. EC'"
ret, :l"I i b. L. redefJ, 443.
· red e 1i c h, Ew.,rcdlieh, gehörig, vor redeli,,"kQS(,1lI.105.
*reychcn, ZIfI.., 8. l'orre!jchen..,.
* r e.1J tell, Z UI., 111.
., s. b,-re!lten.
t' ich e.. s, H w., das (de.uts(
he.) {{eid.
V. 46., IV s..'
""". :N i b. I
. ,las riebe, 337.
. ricl
1 en, Z w" I) sich, "ich einricht,n, AlIstalttrcfff'n,
111. 147.,
) hinricl.h'n, IV. ,Iti" N s. sich ricla/Nf, richt_.
. ric.At ea', m. H, w., I) der tticli,h
r, V, 4
. t
). d.'{
Lande
h6rr., II{.
H. Nllch d,-\p S.oestcr Rech. lIoU
Wor Riclatcr :auf dcm Ui\:ht,f'r",tllblc sitzen uls rin
gri.'IK'"i""lIe,"ler Löwe ,md (i,'n rechten 1"11&& ;;beli
f/l"
linl.;",a scMagen. N .t. ,'whtrr.
rillg, warT', In'ris, tII. Hw., die Din
1eute. welche
der ö
clltlichell G
richWtii4ung b
iwol.u
t:o
. ,,
'"
>>>
326
ryten - sachewalde
wohnen mussten, 11. 74., .A d. "ring (Gri,nm's R. A.
747.), Boner. ring, S. 450.; wurde auch Umstand
genannt. Ni b. L. rinch, Kreis von Leuten beim
Kampfe, 1745., 1878.
ryten, Zw., reiten, her sal tlO1l elen luten r!l'en, V.
25., den Leuten aus dem \Vege reiten, 2. IJlw. ge-
relen, ger!lten, V. 39., N6. r'Jdt?1" Nib. L. riten,
2. Mw. geritten, 105., 947.
r'1ter, r!llter, m. Hw., der Ritter, 11. 88., V. 20.
Ns. ritter, Ni b. I... ritter, 5424.
1'Ollb, m. Hw., I) die gewaltsame ßpsitznahme frem-
den beweglichen EigentImIns. 111. 38. 8 , 2) das Ge-
raubte, V. 37., wer s!lncn raub bY!l1lf.unde vlJ1,del,
V. 43., 3) die VCJ'heelung des Geraubten, Theilnah-
me an den V ortheilen eines von einem Andern ver-
tibten Raube,8, V. 38., vgl. V. 29., 54., u. Grimm's
R. A. 634" N s' rau}, r'!l, Ni b. L. roup, 719.,5223.
rouben, berauben, Zw., rauben, berauben, 11. 83.8.
N i b. L. 7'Ollben, 4 712.,
)O 13.
* rouber, 1n. llw., der Räuber, V. 38. Ns. rOllver.
,.i;11Ien, Z w., räumen, verlassen, IV. 39., N 6. rüllletl,
N i b. L. TUrnen, 274., 1797.
*,.uggeluken, 6. Hw., dic Decke, mit welcher die
:Rückenlohne eines gro8sen Stuhls oder einer Bank
bedeckt wurde, IV. 50., S81" Mlckelachen, L 24.,
N s. f'Nclrgelaken.
puren, Zw., beriihren, handeln, deutsche Ueberschr.
des 4. Buch!!. Ni b. I.. rum'('
'" riiren, 1522., 3851.
1'u we, w. H w., die Reue, Huhe, V. 4!1., N s' riuwe,
Bart. rüwe,S.502., Nib.L.ruove a Ruhe, 158., 270.
s.
lIac",. Yg.. von lIel'ft,. 11. 67, s. seen, Nib. L. 73.
· 6 ach c, w. H w., die Rechtssache, der Rechtsstreit,
DI. 48., 73, NS.6u7ce, Boner. du sache, XXXV. 14.
· sachen, Zw., kilIgen, gerichtlich behaupten, IJI. 127.,
vorsachen, bestreiten, leugncn. Gw. her sachet, ,Nil.
"C secht.
· suchewalde, sac1a
ftwalde, ",. Hw., I) die Par-
>>>
fiachcwaldir - "hyhen
327
thei, tIer Kliigcl oder tIer Verklagte, oder heide, 11.
58., 86., I. 7., 2) der Kläger, 111. 145., 3) der Ver-
klagte, 111. 85. N s. saJ.-ewuldr.. .
· sachewaldir, sachwaldiger, m. Hw., die Haupt-
· l'artbei, der Hauptschuldner,lU. 125., NIJ.sakewuld;ger.
aagen, Zw., sagen, 2. 1Jlw. geseyt, V. 49.:Nib. L.
geseit, gesu
t, 1., 234.
aal, 6w. v. suRen.
.alde, w. H 10., M h. salden, die Seligkeit, so ist daB
alle syner salden e!Jnhorf, V. 49., ,Bon er. duselde,
da8 Glück, LVIII. 88., Barl. di aaelde, S. 508.,
Nib. L. seide, Heil, Segcn, Glück, 1218., 3502.
* saltir, seltir, salt'lre, m.H w., die Psalmen, das Ge-
sangbuch, Gebetbuch, IV. 50., V. 52., N s.sciltir
psalter.
* aamgunst, w. Hw., die Einwilligul;lg" Zustim-
mung, K. Hf. 11.
"amt, gesa,nt, Ew., gesarnmt, III.12I.,8.gesampt.
* Bat zunge, w. H w., die Verpländung, 111. 1O.t. N s.
lJettünge, vgl. setun.
achaJJen, gcschaffen, Zw., bewirken, besorgen,
yren IlrOmen schalfim, IU. 111., ihrem V ortheil wahr-
nehmcn, 8. geschaffen, N s. schaße", Ni b. L. schaf-
Jen, 19i6., 7339.
* scheyden" Zw., ent8'cheiden, 80 mus is got der 'AnTe
sche"yden myt ey1lle kampc, V. 3U.,Ns. scheyckn.
Im Ni b. L. nur in der lledeutung von trennen.
ac hel den, Zw., I) ortc!}l, das UJ,theil venverfen, nicht
als getletzmlissig anerkcnnen, V. 66., 2. Mw. ge-
schULden, gescholden, 2) schimpfen, $chm1ibeB, V.49.,
N s. schelt/en, gescllUlden
Ni b. L. IJchelten, scbmä-
hen, schelten, 9456., 949.1. YgI. 6,.imm'a R. A. 865.
* schelme, m.ll w., der Dieb, Räuber, V. 23., Ns..schelme.
*scheppe, 111. Hw., der Schlippe, Schiiffe, scabinJU,
11. I., N 8. scheppe, vgl. 6"i,,,,,I's R. A. 775. ,
*sch!Jben, Zw. \Ver gestoblneoder geraubte Sa-
chen, falsche Münzen u. 8. f. in Besitz hatte; konnte
wenn er deshalb in gerichtlichcn Anspruch genom:
men wurde, Ricb von dem Anspruche. befreien, wenn
er denjenigen benannte" von welchem er die Sache
\
.
>>>
328
schicken - seen
bekommen hatte, lI!P'efI
ewn'm: er mussto aber die.
sen Gewehrsmann vor dem ordentlichen Richter des-
lJelbeD v«;rklagen, u. dieser könnte wieder seinen Ge-
wehrRmann anzeigen, u. so fort, bis man endlich auf ,
den Dieb, Räuber, Falschmüntzer gelaugte. Die-
1I
8 Verfahren nannte man 8ch:'Ibeta, (die Schuld auf
einen Andcrn, schieben) u. das Hauptwort hiess 8chup,
.club, Bchob. V. 43., 19., 30., 54. t 37., 111. 130.
IV 11. BC1aUWe1l, Bchub. Ni b. 1.1. Bc1aieben, schieben,
1530., im I;ewvbnlichen Sinne.
.8c1aitke", Ilich, Zw., sich anschicken, in Begriff
sein, 111. {lS. N 8. sich 8chicketa.
.lIchol, 11. Hw., das Schaf, IV. 36.
ecAry", m. Hw., der Schrein, Schrank, IV. öl. NB.
, ,chri", Ni b. L. .thnn, 2704., II 17 .
.lIchret, m. Hw., der Scbritt, dry lJc1aret, 1lI. ö9.,
N 8. drei Bchf'ede.
. IIchryl"t e; tJ c1are '1'" tc, M1a., Zeugen der Thai,
welche mit dem Angefallenen lautschreiend (m!Jt gert'l-
te) sich Jjtjim Richter melden, IlI. 3., Ns.
e8cllJ'eylf«de.
.e1a"lt, IIc1aolt, w. Hw., I) das Versehen, V. 34.,2)
(He Schuld, Geldschuld, IV. {ll., 102., 3) die Forde-
rung, 1lI.125., 149., IV.28., M1a.8chulde, 8chuldeq,
V. 34. Nil. Bc1aulde, Ni b. L. 6430., 4162.
,. Bc1auldi
er, M. Hw., Mh. IIc1ault lute, I) der
Schuldner, I. 22.; 111. 125.,
) der Gläubiger, IV. 34.,
91., 93.; IV 8. schuldiger. .
.schultefJBIleJ 8c1ault1aeiue, scholtis, m. Hw.,
det Schulz, nichter, 11. 10., N 8. IIch,llt!JlJ, A. d. Bcult.
he;w, sch"ltheissef (Orimm's R. A. 755.)
. sC 1a., 11 I" t ef M 1a., die GUiubigerl IV. 34.
.lIc1a"I J , Bc1aüb, Bchob, s. scb.!Jben.
udil J Mh. srdil", der kleine Kasten. IV. 107., we-
nigstens wird dies Wort in der lat. Uebersettuug
des Ssp. J. 24., durch cidall parvw übersetzt, Be-
-di/" vnd stille, IV. 50. Aber nach Ni b. L. hcisst sedel
ein Sessel, Sitz,- 1407.. 2237., IV 8. lJeddl'le, Sessel.
,ee". liehe", Zw.. Elchen. Yg.ich Bac1a, 11.67., 8!Jso-
gen, v. f.t7., 29. )Sib. L. ,eben, icb ,ü,e, icb sach.
>>>
8&YO - sy
329
- a
fjfl, iN. H w", der"Segeh. .tA Ilmi/e ein "'!lllffl ewe-
gen 8eyn, V. 24.
. 9. N s. segen.
- . e!lfleWj Zw." segnen. hers!) lIese9"et, V. 24..
9..
10. N s. sege1&cnt gesi!gent.
.elb. selbir, Pw., sclbst. 11. 67.. 84.. 2. F. selbis,
8!}nes .elbis bat!Jl, V. 35.. seinen eigenen Beutel.
- m!lt 'l}ne
selbi$ haftt. III. 133,. 13-1.. schwörend mit
eigener Hand; selb dl'!Jtte, selb '!Jbmde, 111. 63.. 30.,
33.; mit noch 2Jwei, sechs Eidhelfern. Ni b. L. 1If!1-
her, Ilelbll,. 73,. 1531.
..elbschuldig. Ew.j 1) der Hauptschuldncr. nicht
blo8ser Bürge t 111. 117., 125. 2) der Hauptgläubi
gor. m. 152, N s. seifst schuldig.
.ele, zele. w. Hw., die ,Sc-cle._ svne,. Bille dyng ge-
schaffen, V. 49., seinen, Jetzten 'Villen, erric
tco.
(um Seelmessen aOJluQrdnen). B on er. LXXXIX. 3'.
u. S. 455. NI b. L. sele. 1567.. 4256. r g/. zele.
.. semper vr!j,Ew.,scndbarfrei.s.ebenb.l1.tir;, Einl 8.220.
.ende bote, m, Hw., der abgeschickteßote. IS. bote.
-aefle .-echt, .ene't.recht, sentzrecht, s. Hwo;
zusammengez. aus S!Jnodsrecht odet S'J1lodalgericht,
'das geistliche Gericht. 'vor welches alle Ehesachen
gehörten. V. öl. Dio HandsehrifleB .4. u. B. haben
bei diesem aus dem S81" I. 25.; u. aU8 dem Scllw8p.
266. entnommenen Capitel das \Vort se"t odeuenet,
weil man
8 verrnuthlich. nicht mehr verstand; ganz weg-
gelasson;, die Hechr. Th. hat daraus leenrecht. die
Hschr. C. tzu 8einem recht gemacht. Nur die Ber.
liner Hiu:hrl hat senerecht. ' Die N 8. Uebersebung'
hat: to 8et1erecAtc4 ' , '
'cre. Bw., sehr. 111. 78. N 8. tiere, N w. L.lJere, 61.. 227.
aeten, s!Jteft, Mir,. die Sittcn. der;, Gebrauch. 111. 4..,:
N8. sitten, Nib. L. der,sit, Mh.,sit,.8:iue, Bitten, ,
.3665., 567111 2976. .
. ",
actzen; Zw., 1): fcstaetzea, Jod;, :'0 haLen lt1J lengir
tZ!Jt .gesutzt. ,V. 63. j .2) yerpllinden. tersefzeb. 111.\0
WO.. 101.. 104.. V. 5.. 6.. 2. Mw. ge&trtzt. V. 19.
a y, ,w. H w., .die Sec. ,das .l\lecr.. ,lier obir d'l gewal- '
dy;e '!J flidJ., lIJ.: J 27". J
8.-. J30.. 133.. weht über
42
......
>>>
330
'8Y - ,el,a8
tlio
(!\Va1tigo Sec, die OstsCb ()Ile, t1ns lSortl
cr.
Her SBp. 11.36. hat (lamr: flq, schifrich
lVU'lJe1'. Ni b.
L. ,ewe. sc,' 'n. l1w.
duslUccr, 1317., 44U9..,.dd. Meu.
'y. Eil).. 11). u. ]Uh.
sie. 8. Einl. S. 228.
'l}. Zw., Eh. unge-w. Oll). vOIuytl.. s. Eillt. S. 230.
.ibbtl
Bi'Jpe
Bi'JIJ(}hcr.ft
, w. Hw., die Verwan(lt-
I;chaft, kommt zwar im K. n.. nicht vor. wol aber KC-
.ibbd
esi,'pet, IV. 86., gloichbetL,ll)ltgn&tJg,t, Ver-
wandt. N,. J!;e,i,tpel
Nib. L. diN: S;l'I'I:, VQrw&mlt-
IIcJJaft, 3029. Boner. s;psc.Aaft, XCV. 76.. .Ad.
.;ppjcr, llibba, (Grfh'11t'1 R. A. 467.)' ", ·
.si(;h, lJych, EIIl., krank, IIL 89., 00., *«:Memyth,
bettWgcrig krank. sclnvor krank, 111. 89., 1Y & .ie
k,
Boner. fJi(;htafre, XLVII. 23.
. sichbette, IJ. H w.,da8K"'nkoJ1lag
Sterb.c1JvUc IV. 2.
-siohtage,.Buchliage, :lIh., di6 Krankheit, 111. IS
..
90. N s. sied.tagc, vgl. lJ.lfl:M, MwAt. ,
. sYKe, sege, Bw., siegreich. vndvyohtd YnHf' tIC
.
u. 60.. 74. NB. sef,'e.
,yr;en. gl!8y
en, Zw., 8i0W!D, V. 30., :Nib.L.. K,.i..
Ken, sq;en, 466. '
.ygel"., Er".. ohne Sieg, bC$icgt, V. 30., B,,,.l. .i.
gehl" S. () 1., Ni b. L. Big.lo'f 893., . "
. .ilber'l". Ew.. aiUiCr", von Silber. V. 33., Bat'l.
,silberin, S. 505.. NB. silbtJ.rÜi. '
1I,,"e, Fw., 3. F. VOll 6)ltI. aein, s. Einl..S. 228.,
.y'" ug. für MY JA, 41111), "lid g.lJit mall 'I" flwht
tlJe(lir. v. ml., " ' ..
..y..ew.l l :1l, .ä",cll).llcl&, senlllelllen, Eu.,' rund,
elJncnsynew
lenschylt, 11. 74.,...t.d..-illewiJ, (6,.;tlUlf,).
Gr. I. 74-'.), Na.'s!}tlftf1eZ. " ....
_!I"'" Bya er, Bw., scit. seiMe.. dass, 11.' 34.. V. 211,...
.ydl!t' l%.yI, IV. !.)r;J., .eit d8r,Zcit
Borter. MtJ.I',
LXXI. l
., Barl. sider. S. 505_ Ni b. L. sit, sint.
aidn, lU&... 20., 177. N.. lIefltIn tU,. t-il
, si1lt. .
.s1Jnt dem mole, Bw., .intclllal, ,wcil, iullem, IV.
12.. 1V B. .v.tdemaL" ' H I
,la
, M. H w., dcr Schlag, V. 18., 5!J.;MA. .l.gr, V.IS.
,
L b. L.
A, HA. Ilq;e,.
60.,: ti
"
\
>>>
..I- .taLOD - Mat
,
.'alten. s1t'1
'" l17oen, Zro., !!Ichlagen. V. 16., 18..
19., Gw. Itn'slct, V. 41:. slyel, ,Iryl, sleltd, sleJ,i,.
111. 106.. 11. 29.. V. 16., It:!.. 23., N S. At! M:Met,'I,
Ni b. L. slahen, 1
m9.. 6832.
· Bleclt I, Ew., schlicht, cinfach. unbe(1in
,III. 26. bis
32. , 124., 1 V . 108., myt 1!J1I1!r sledten clage ane
Hetz1Ige, 111. 3:), N s. scMecht.
.1Jl fclateklic1r., slcc1r.tlio1r.Cff, BIO., olnfach,slec1r'ek-
lick ane tmd;"8claeyt. V. 8., oinfach u. unbedingt.
N s. scMrelatlic1r. .
.ztJfell, Zw., schlafen, by "at!"t
slofCffde. 111. 39.,
Ilei nacht88chlafender Zelt,
i b. L. slaffl!t&, 6763.
Nil. lJClalapen. '
elf/.JHfil, '11. H,u., derSchUis8cl. Mit. e/wsile, V. 32.,
Ni b. L. sluu.el, 44\)6.
'0 Irelan, so tall, so ',,"ig, Ew., solch. 11. 53.,
54.. 76., V. I. N s. so lret1ra".
.",e7'%:, M. Hw., der Schmerz, 11.40., Iffla. MfUor'W".
Ni b. L. smeru.
· .m!J I, m. H 10., der Schmid. V. 32.
'fIY d e Ir. Zw., schneiden. 2. M w. gesnefNl, 1!tJsllylelt,
111. 13..Ni b. L.sni,left, 412., 2. Mw. gt'IIftilleft.3:l06.
, .lfftyde,., m. Iltu., der Schneider. V. 3.
8oge", Yg. v. see", B. dieses.
tfp eie k 'Y ft I, s. H 10.. Gaukler. Umtreiber, V. '73., gleich-
bed. mit Bpylf'1ItU".
s1'Y 1 ein an. fit. H w., der FIlIIer. L:mtcnschllil;;er, Gnllk
, I('r, ein ehrloser Mensch. V
, 40. Y gl. ISsp. I. 50..
l\i i b. L. tIp,7nnall, Fidler im guten Sinne. 5509..
7933. N 8. spel",an.
.tfpilemegi,,"e, w. Hw., 8. rn"
.
.8JJY8ekOfII. m.HtU., I.ebensmittel, 1.4.,111.83.. die
lat. Ucbcrs. dcsK. R.'s fibcr8ctzt dies \VOI't mit all"01I".
.'l Jrec 1r.cn, a,&slJreclae1J, Zw., in AU8J1ruCI1 neh-
men, 111. 14S., V. 43.
tt tat, w. Jl 10., I) die Stadt, do ist tlet' lJCl/f1ltlig Oft,
lies dy Stllt i
/, V. 65., an der sial, V. G-1... in uu-
screr Studt. 2) (I CI' Ort, die Stiilte, V. 45,. 'tlc,me
flmn IIimmet an ,nanchir IItat Izol, V.
O., tut hn'
331
.
,
>>>
332
etat, - stey.abrucke
dy tat "" ""de,. .tat liilq, a1l.AtJr attmt, V. 28., an
eillem andern Orto oder zum zweiten
m
le, vnd .al
yn an dy .tut weclir geben, da heJ" gf.Y&01n1m iat, V.
65., dahin zurückgehen, von wo, an dy
tal, V. {6.,
bis dahin dass, gelielle an der stat, V. 54., '
n dersel-
ben Stelle, in dersolhen Art, das
esc,hyt ofte all "'an-
dir stat, V. 30., das gescf
ioht manchmal, oft, in
eynel" stat, auf einmal, zu glclcher Zeit, 1II. 5.; i1l
drr stat; anstatt, als daas, so ist dy tIr(nlwe nehel.
tzu betzU{fen in der slot we1me, heJ" V1I3CIlIIldig
mage wnJen, 111.33.; in I.:ey"er stat, 111.44., in kei..
nel1 Art. N s, st«t,
i b. L. ,tqt, di
Stätte j die
Stadt, 5548., 621. .
· . tut e, m. oder w. H w., das Vermögen, wenn lief'. 3'f1l
.talehat, V. 49.Q UJ' 1. dllstute, die Gelegenheit,S. 5f)1:i.
-ate/jer, m. II1b.,dor Richter. Dies Wort kommt
von dem in der alten Gerichtssprache übliche
Wurte
.,u6e. her, zqm Na
hsprechep vorsagen oder vorle-
(len. Jemandem einen :Eid stoben hiess, einem einen
Eid zum Nachsprechen vorsagen, Steher war folg...
lich der :{\ichtc.r, w
cher dem Scbwiirenden den Eid
vors
gt, (lder vorlas, u. er hatte dabei, wio wärend
der ganzen GericlJtssitzung seinen Richterstah in der.
Hand, welchen der Schwörende berü.hren musste.
r n4 sal geren der Iry1gen vnd des steben$, ni. 130.,
133.,
. h. er soll sicb gegen (len Richter aur Lei-
IItulIg de
Eides auf das heil. Evangelium el
biet(!n.
Ygl. Gritn"l'«R. A. 134., 135.,761.,8\.19. N s. 3leber.
.feer:, ftan../Ie3tee,,,, Zw.,: 1) stehen"Y. 42., 1%;11
rechte stan, gesteen, Y.42., sich vor Gericht gestel-
len, 31eende eygell, GebälUle, im
egensat
von ly-
ende eygCfl, Aecker u. \Vie8Cl1, oder von varende
#rabe, bewegliche,. EigcnthllIß. Doch wird nuter
ateentle, Il..leynde fyge
z,u\VeilcD,
mc" unbewegliches
F.igentJmffi aller Art verstanden.-\ IV.
t!,., 2. zusteben,
gf'bührcn, del.",e is. ym shuuk, V.
., G w. her deet"
/tieyt, V. 38.,
ib. L. sten, 3Hi
, stall, 15iO.
.. at,y" b"flcke., w. Itw., c1¥
.tei(lpfl\\8ter, v. ,?
N. 8. 'iellb
lIbge.
>>>
IIt
ynhu8 - Bulo
833
· d e!ln 11.1,., 8. R w., das Dingbnus, Gcrlchtslmus, t1J1 Try".
dir mogen nicht t'Of'koojl'n S!J" tryl an dNne stl'!jn"JI8e,
IV. 75., öffcntlich an den Mei8tbieteHden.Ns.ate
1r""e:
at elen, vorstelen, Zw., stehllJn, be
tehlen, werym
.'rlbir .tylt, V. 35., wer sich selbst bestiehlt, ,2.
.fw.
tHWstolen, 111. 130., Ni b. L. verstele11, IItrstol", 3405.
derben, Zw., I) 8torbcn, IV. 4L, 2) mit 1;1, sieb Ver-
erben, als Erbschaft übergehen. Sfi,.bet der iraten
kyniJi,. rynl'S adir 'M. elel'lH!lbffl lr'l"iIi,. erbe atir-
bet vf d!J ,nIlti,. tzu yrme
"'e, IV. 79., vgl. amr-
.tvrbin, U. bestwben, Ni b. L. sterben, 614., 76.
Mle te, 11 w. ,rechtsbcständig, V. 56., N i b. L. tdüt.
stät, bcständig, 635.
· Blille, Ew., ruhig, unbcstritten. V.' 1S4., in 1l!J1lct"
1Jti1len {(ewer, V. 53., in ruhigem, unbestrittenem Be-
sitze. N s. 8tille gewer.
.",,.a}en, st,.ofen, Zw., angreifen, verwerfcn, em
Urtheil fül' ungerecht erklärcn. Ortc!}l mag !jdirman
.trofea vI eJln reoM, 11. 6., der so eynen sc"epprn
.trojd vf der bsnk, 11. 3., wer das Urtheil cines
Schöppen anficht, welches im Schli{1pengeFicht ergan-
gen ist. Daher auch, sich auf den hiihern Richter
berufen, tZfll,et sic" der strajer ",!}t ilNJ scheppe,.
tzu rech/er Izucht an d'1 obi,. scheppen, 11. 7. Ns.
strofen, strafen, im Nib. J.... 9104., nur in der Be-
deutung' von tadC'ln, verweisen.
.tvnt, Bw., mal, ander sfllnt, V. 28., zum zweiten-
male, tzu e!p,ir Sfllllt, 111. 82., auf einmal. Bon c,..
.tunfl. mal, XXXVI. 13., Ni b. L. ,d.'; st,,,,t, dreimal.
4504., muler stuHL, 4584., zum zweitenmale , aber-
mals. N 8. 10 ener stlmd. ,
· , t "ren, Z w., stiibren, steuorD, IV. 105., 111. 78., 2
Mw. ge,turet, IV. 105-
· "llche, sucht, suchtag
, w. Hili., die Seuche, die
Krankheit, AN' '111M I'orbotl'n alk suchen 'nJlt svm
boten, 111. 87" Stlchten sich, 111. 89., krank, s. sich,
llÜ;1atage, sichbelte. N s. suclztelJ .ieck. '
· .Nle, w. Hw., die Säule, 110 sal man yn bYftden vJ
de. lyrchoj an c!JftB ..He, V. 6S., Na. lIfI;e/e., .
. .
>>>
,
83'4
lSullcD, - Sweren
a"llef" ZUJ., f!ollen. 6'0. 'Aer 801, (111. 110.), """,mt
(V. 23.
36.). Bf) slIlIen. (111. 4.1.). Un
"IIJ. 610.
. ob ich 3111/1' (11. t!3 a). y
. her BlIlt/e, (V. 23.
26.).
r"'g 1'10. Y g. Boldetl (V. 25.. 11. '1.2.). NB. Brillen, It.
BaI. he solde. Ni b. L.Mm, s;;len. .,,!.tm. 6(;1., 427.
äurnen. Zw., ziigern. her Bll1Het. 11. 75.. Ns.l1WfII£n.
. N i b. L. 8IItnen, gM/1netr. 2131.. 2ü W.
..mdi,'. BIO.. J) sondern. IV. !J4., 2) beson.d.er8, 11.
4.... 3) ausgenommen. V. 42.
J. N 8. 311mi", Ni b.
L. Bflntler. o'me, 6348, g.
aunderlich, BIO.. ab
esondert. ausschliesslich, IV.
20., N.. S1tnderlick. :N i b. L. 8111Ulc,'lillgen, /JUnder,
6H7J.. 5652.
.untl;'.", Zzo., abfiruIoo. glekhbed. mit t'BradMl, IV.
, 73., 2. Mw. g
BI,rulirl. Kesondirt. IV. ,73.. Nih. L.
8IInll(',.". 2. M w. gesrl1ltlert, absondern, 6Y5ti.
.une. sununge. w. 1110., dcr\'ergleich. 1I.85..Ns.
8Ü1Ie. 8U1Iunge. .A d. lNonu. 'SlIana, wO¥on später.".
ontac (Ilies judici.), GrimtIJ'lI (;r. 11. 4
9.. u. R. A.
749.. Nih. L. ,li", Blume, 475.. !1027.
· SfUl.e ,broche, w. Hw., die NicbterfülJung, der Bruch
des Vergleichs, 11. 8p., N S. 811"1' boeth, bocthe (Bu8c).
Bust. RIO., J) sonst. 111. J 11.. IV. IH., V. 27.. 2) 80,
, also. 11. 76.. statt 8118. 111 (Ier K. Hf. XI. iltis. Ns.
8Ust, Ni b. 1'1/,'. 59.. 231., engl. thus. .
.swarte. w. Hw
die Haut. 111. 7., 'N8. schwarte.
s.wl!r, zusammengcz. statt 80 wer. jeder df'r, ,,-er et-
,wa. 11. 83.. Bonl!r. bat 1. F. llWcr. 2. F. swe., 4.
F.swen, auch Barl. S. 510., l"ib. J
. BW
r, 1332.
SWe1f. t:i8!J.. BW1'8. 110.. BlOeln, 1748. Iu der Gßrl.
Rechtsbel. kommt 4iese Form noch biiufig. aber im
K. U. aosser der angefübrten Stelle nicbt wciter
or.
swere, Ezu., schwer. V. 19., Nil. sclnol!1',
ib. L.
SlVt:)'e, 1773.
.w
re". geswere".Zw., beschwerlicl. fitlJoo. gericht-
licb belangen. 1Il. 2.... N 8. schwerN', Ni h. L. JJwe,'M.
IIWere1l, ZlO., 8cbwiircII, eincn Eid leilSten. S6 srtJeJ'e
heJ' 'zu de,1. h'1/;;ell, V. 3,t.. kommt im K. U. nur
8clten vor. mau bediente sicb lieber dcr Ausdrii(:kc
..
>>>
a;wert,,- teylen
33SJ;
bellOlflna, 'bC1't',l
, bew'l8ef) u. 8. w. N j. 'auienn_
.A d. 8UIe1jmr,
i b. L. llfllffNJ, 1794., '. ..
aW"",t, 8.11'111" das Schwcr.t, Y.,59
,
;,F. rlJftt'S.MI/mtJ6,
11. 71., Ns. sc1uvt'rt, l\ib. L. SWel.t, 3tH.,. '"-11..,.,
"lIwe,.t ",wg, ,,,; 11 w., ciu lllutsverwa/l,tltcr" vaft vi.\
tel'lichcl' Scitc,lI. J 1.,
!). N 8. aclnverf. n,a;re. 17 glo mtJg.
. W Y 11, s. H w., das Schwcin, V. 43., 2. F. dea 1IIi1!J1tI:8,
eJ./eudas., N 8. 8chwiM, r\i b. L. 6WiIa, aö;i8. .t ..
T. .ut . J la.
tag, rn. Hw., .1) der Tag, im Gegensatze-".
' N
dI't.
111.
O.,
) der Gerichtsta
, J!JI'{fe tag" Jll 72.. UM
'J II!Jl man 'Im tag gebell, V. 30" ßtim soll 'zur gkioht-
lichen VerbultlllulIg der Sßcbc cille
1 Gotichtst.l1g ,be-
. stimmen, i,.&teit e!}fl. ",a. vf del' Gndirn alk "4yM'
tage, IlI. 105., nimmt dor Klügcr die
U", V «Land-
luu
des Prozesses b
8thlHutc
t drci DYJlgetage waJrr,
3) der Zahluß
8tag, dio }'I'i8t, IU.6U., V. .7J..,=4)Kl'
IIJj1U!n tagen tOll'lIIft., V, üti.. groil8j1illl'ig werdcn; e.s
,'.lIeger. Na. tag, ,14c1l,
i IJ. L." tach, in dor ersten
Bedeutung, 70., 2/jU. " . I
t 81', Gw. "u
11I1'rell, 8. «licsos. , ..
t
... tedy"geft, ,te!Jd.'1" ge'lf., dY'lf.l:e'lf
Zw., geriebtlich
vcrhandeln, gerichtlich vcrspl'ccbCD, 11. 15.,
.t., 41.,
IV. 39.. N JJ. tcdi."gen. ..
· te 'I) dyng, JJ. oder ,n. H w., die gcrichtliche VerJmml-
Inng einer. Sache, konunt im .K. R. lIur in der M h. \
vor, tzu 1'echten letlyngclI, 11. 76., fWC1& den wortm
vfUl teydyngen, IV. \)2., N JJ. tedi,% .LId. t afl,adi,,
\
t6getlinc, So}läter taiding, tiMing, vgl. (;ri1lt11l' 8 U. A. 747.
t.gelich., h'l)
elicA, Ew., tiiglich,1l1.
3., 8.£., Nib.
L. tÜKelÜ;b, Il1i3. ".'"\ \
'.!Jle
j Zw., I) urtheilcD, clltscheidcb, zusl,rechcn, 'IHId
dem wirt geleylet &yn getzug, 111. 3
.", das Gericht
'\'erol'ooet dio Abhiirung
oilt
r Zcuge"" (10 t"!fttn
dy &chcppell, V. 12., sie ent8chicdcn" moft JJal !ftn
, Jry wal teylim, V. 19.,
aD ,soll, im. durch UrUrcN
dio dreifache-. \V
hl zUSp
CJ:\cD ,:dellte ",Al M/Jn ley-
Im, V. 1;)9., 2).icA teylen, sielt IIGheidlUl, liab..treD.
>>>
336
tcpte- -' tmwe
. lien, IV. -68., Na. deZen, A d. teilall, j"d;t:ar
, Ni b.
L. teilen, austheilen, anordnoo, 123., 17,06. ..
11: t
pte, 'Mh., m. Hw., Tel)ptchc, IV. -51. Na. tqI-
te, teppede.' .. " . I
'Ibbefl, Zw., rascD, un8inni
!!lein, ich
e"ahe tobyn.
rle IlYflne, V. 23.; f 34. N 8. doven, 'N i b. L. toben,
. wUthen, 783.: .
:i ,: .' .1!. _ '. ..
.toppil-8pyl"tJ. Hw."das Doprel
pieh 'Vfirfel8piel,
Glücksspiel, 111. 78., 79., 80. N 8. toppil spei.
.tor, w. Hw., die Thiir, V. 32., 49. NB. diir, Nib.
L. hat Inn deu tor, dM 'l'hbr, H16:t "
, ,
torst.odiln, Itedile, 'H
Hw;, Mh.,' die Thilrpfeiler,
, , TWirpfol!ltcn, i[!J7'I!Iot'stt)tllb"
1Jnl{'eseynet, V .24.,Luther
flbcractzt MOB. V. 24. 5., dein Ausgang
nd Eingang.
'" tQr, fII. H w., der Thoi', \VBhu- oder Blödsinnige, M h.
to,.m, V. 47., N 8. flm-eli;' 1 I
· tot'ysch, torret:ht, Erv.;thliricht, wahn- oder bliJd-
Binnig, V. 55, Nil. "tJwr;6ch, B arl. tm-tlC/a. S. 511.
t./) t, 'E w., todt, ;n den Deugun
eh fotk; 111. 136., IV.
. 85,,'lJcAult 1focla" todi,. 'Alt"t, 111.63.; 67., einc ererbte
Jt'orderung, 8. hallf, Nil. i[()(l, Ni... L:tot, 291., 951.
tragen, Zw., tragen{ GW. her freyt, 'I.' Mw. tra..
. gend, t,.
dN w!lb, V. 23., 8cJlwangcte Frau, da.
..ftic/at hww. t'l'eyt, V. 25., das f'yn fIIat. deme an.
dirn B'Jnen mnntil VB tu!)t, V. 29.' N s. /ae drec/at.
Nib. I.... trag
/t, I!t' f"rit, 14Yt;., 8844. .
tr eten, Zw., treten, G w. AN' tre'1t, t':'Jt,lII. 94. 1'( IJ.
ke treth, Ni b. L.- .trefcn, I!t' frrt,
571t. ,. ·
trybff", Zw" tr.eiben, tkJ '1n tll'lbir d,rl'tJc/aolt ttu trerjt,
V. 43., wah'lIeheinlich Schreibfehler für t.'el)p, G w. Aer
, treyb. Ni b. L. t1'ibell, er tl'eip, eben 80 B oller. XL. 9: \
trogefle, w. Hw., der ßetrug, her Ilcil tJich 1!Or #1'0-
ge.u /a,de" I 111.: 18. N.., trogene, Ni b. L. diu-'
truge, 2384. ' ,
· , r 0 u je, Uf. H w., die \Vas8crfraufc; Regcntraufe, V.
9., Nil, 'raufe.
.truwe, w.'Hw:, die Treue, Treu '.;,. Glauben,'''J
.!I"e trultle-
V. 34.-; V. ö6, Nil. trwe, A. d. tMulla,
6rinun', Gr
L 137. ... . t. .
>>>
,
truWCD - tWYngcD
337
,. '.."wb., Z W., auftau!'''; e
elldi einsegnen, tItId li&8
'J'II d!J8
lbt t'1'OUwe truWNI, I V. 97., N 8. t""rn, Ni b.
L. hat nur ft-Utle"'J trnu
", glauben, 4448., 8768.
· lu j
, w. H w., dio Ti
fe, e.'1"
wunc/
, d
ire ,.«Ale
I,ife hai, 111. 11., eine ka1npirw"nd
8011 jedoch nach
11. 29
nayle, ''11 tlnd g1ytli& 1anlr flcin. N 8. d"rp
.
tumAe!)t, lumplzt'll, 10. Hw., die Dummhcit t Ein-
faltt V. 47, N s. tomlzeif t Ba,.l. Iu"'p"n/, S. 513.
Ni b. L. tfim, I,""p, I,Jmbn-, dUßlIl1) 1240..; II::H.
fun, tv,., font g
lun, Zw., I) thu"; V. 3., 11. 80.,
2) übergeben, einhändigen, 1",1 adir '!J
t
!J" man
dem andirn. V. 4., tt.
) Rcchenschaft geben, ver-
antwortlich sein, V1,d dom!lft
m!)f "'I"'ande tzu tunt,
I. 13., 4) ,.echt "mJm m,d reclzt ''';1, V. 12.; 8.
,.
clzt. 5) w
d;r trm, V. 72" znri!ckgeben. 6) 80 Ke.
fan, !'lolche, so beschaffen, 11. 76., 7) (zu '''n
vlld
tzu lQ8
ene, IV. 79., zu beliebiger Vermgung, unbe-
dingt, 2. Mw. ge/on, gdan, V. 27. Nil. 10 Joinde
11. to latn.de, Ni b. L. Itton, ich t'wn, täl, getan,
- 1346., 1265.. 432., Bat'l. #feran; S. 476.
'urren, gelu"r
n, Zw.) Wagen, l!iich 1Intf'tstcllen
(engl. dar
), vnd tar Arr de8 bn-eclen, V. 27.,
3.,
wagt er zu beschwören, V. 3.1.,
'J" ,,,an d
i,. cl!}
- .'at "ichl'
llar, I. 24., der sich "i('ht in die Stadt
wagt, N 8. "
I01', Ni b. L. I"rpm, tür"
n, gel''''''
n,
du,.fen, t't" lar, 757 4.
8486., 2923., 1384.
lu vii, tüwil, m. HuJ., der Teufel, V.67.. N 8. drif
l,
Acl. tiuval, Nib. L. tiuj
/, liUJel, 880. t 7900.
tw al m) ",. H 1('., die Ang
t; Gmvif.lsl!nsJ!wt!ifel, Qual,
8Ct"upultl8) K. H j. VII.) N i b. L. 'Iual
t B587.
· tw
I
1 w. llw., das Tuch, Handtuch, IV. 60. t lat.
velrtm, franz. loi1e, N 8. Iwe1
.
tw
re 1tacl,t, obi,. cl,! Iwrre nac1rl, 11. 9. t das K.
R. erklärt "'elber dies 'Vort I tla& i
t de8 and;r1i JJJrw-
gem. Auch das J,ts cr"",. e.r ,,11. r
,'i" braucht deli
AUfltlrnck: wbe,. qltl're nac/rt 11. crklltrt df'lIL"elbCfI S.
82. dahin: inn{'rhalb dct Zeit. ehe tlie Nacht "or-
fIber ist oder hoch Tor dem .folgenden Tft
c.
IW'}fl.gen, Zw., zwillgen, pöthiecnj 1I.4R.. tU., IV. 91.,
43
>>>
Ir
338
veh - vJOnUJ.:
, 2. M w. getwungen, 11. 83., N s. twi"KetJ, B 0.. ",..
twangen, LXVI. 64., twing
XVI. 34.. B ar 1. twi,,-
gen, #10"11(:, S. 514.. Nib. L. twinge.., 2631., er
") twanch, tWClng, 388., 2620.... . J\.
I
. u V . I ',\
. . (SelbstIauter). -, .
IJch, Fw., Mh., euch, 3. u. 4. F. von '1'" ir, 11. 83.,
IV. U2., V.23., 43. Barl. hat dafür ü, iüh,
ib. L.
iuh, iuch, iu, 4828.;.48US, S, Einl. S. 228.,.!
IJchse, flehst., Ilchsel, w. Hw., Mh. v"h
, d
e
Achsel, V. 5Q.; 24.
6. Ns-. oclase., .Ad.,Ilh6ala
(Grimrll'i ,Gr. 11. 106.). Ni b. L. ahst;l, 1802. -
vJ, vJfe) JTw.. auf, s.Einl. S. 225. ,r'
. "i bjjh!1i., vJ bute1l, Zw., aufuieten, gerichtlich
u. ößciltlich zur Erklärung denjenigen auffordern, wcl.
eher on ein in d!} vrone Schulden halber gebrachtes
Grundstück Ansprüche macht, besonders den bisheri-
gCII Eigcnthi.iincr l5elhst, '111. 105., 110., N s. tlpbieden.
vf gebe;,. Zw., 1) ausleihcn, weggeben, 111. 123., V.
56., 2) 8ufgehen; vcrzichten, IV. 68. Ns. uJgevm,
Nih. L. u/geben. 7003. . ·
...,v I gobe, w. BIO., die Uebcrgabo, Abtrctung,. IV.
t, N s. lIpgave.
. vf gelfabe1l, vJ ir haben, 1) 2. Mw., Von '1 he-
bel', tli,'hebcn, IV. 6:.1., 68., s. dirhebt;n, 2) au(
e-
t;chwoller., 111. 21., 3) gcwölbt, aufhebhar, was sich
J aufhcbcn lässt, kasten 1IJ'1)t vJ irhaben,en l!Jder., IV.
50., Kastcn mit Dcckcln, welche sich aufhebcn las-
sen. Die lat. Vebers. vom 88(1. I. 24., hat eistas colr"lI-
Iwlas, id.esl, eum elevalill tecluMs. ,N s. uperhav
1J.
'I'f haldt:1f, Zw., verhaftcn, ergreifcn, 1I.8M., 111. J..
72., N s. 1Jpholde1J. I '.
. ''f 1 t'gcll, Zw., nemlichJ!}tY'fger, dieFingerzumSchwü-
ren auf das Evangelium legen, 11. 61., N s. lIplegcn.
. vf re!JchclI, vorre1Jchen, Zw., gerichtlich iibea"ge-
bl'lI, !(erichtlich abtreten, IV. 15., 2M., 111. 104., 4.t.,
120., IV. 16., 93., 20., 21., N s. vorrekelf.
.vfte, Ew.. oft, V. 30., 416.,J(lcichbed. mitl'ieke. N s.ofte.
Vfll'Ne, vtnbe, rw" um. V..,33.. 8. EiuL :So,22t$.
Ho
>>>
"Des -. VDerart 7
339
lifte:'; Bü,.
, Ll8
V. 27., 57., kommt Dur Im Schwer.,
222., 307., vor, das K. R. hat daffir dal;! noch jetzt
'gehr:luchliche 1m oder bes.' Der S,"p, hat wellt::., (I.
70.). worAus vnc.t: entstanden zu,sein scheint. .'Bo-
fte-r. unc.t:, 11. .23. :Ni b. L. unz, unze,' 4515., 23.,
0091. wfito, N 8. bel. .. . ," ' ,
I1ftd t1', r w., unter, H. Eint S.221;., al"!1 tmi/ir 'i!'
e-
Bfirb
, IV. 57." wenn I!!ie (die Erb-lasser), bei Ihrem
"Tode im Besitze, der Gera(lc, sig,d., ' '
. ·
.vndirsch
'!lt, w. Hw., die ßedingung, IV,74., 20., "ne
tille'lJ1ldit;'s
f!!Jt, unbetlingt,IV. 26., 15..Ns-.tlntler
cI,
itl. ·
. vnt!;t.,!:wylen, Bw., zu"eilen, mitunter, V. 25.
Ns.
(bt. " --...... . . ;1 :'.,.... . -: :
I1 n iliru,'1"''du" sie1r, Zw. mit ,2. Fit I} "Ich I" den
. körperlichen B-esib einer' Sache setzen, IV, 30., HG.
V. 7., 2) sich einer Sache; einea Ge8chIHtrs anneh-
- 'men, diu;i GC8chllft
'z. B.einc,Klage-, 111. 141.,iiber.
. nehmen, 11. 86.
111. 125., V. 33." 3) aQgreifen, orgrei-
. tim,das
1m sich 8!J" ,vndi1'W!l"den mJloS6e, 11. 66.
., DIp. lat., Ueber8. dieser Stell
des Sl'It). I. 63., be-'
:dien
flieh der AUI
drücke comlwel'e'!'t#n'c,.,e1( .illm-
- dere, 4).sich beitn 'Gericht fiher die' Allfretun
einer
Erbschaft, ohnc oder mit Ul.'sitzergreiliiilg 'erkUirell,
. IV;.. BIS, . Diese: 'Erkl1[rungo ':gicbt das J1IS' erdlll. t',r.
,w
t. rt't.;s. 111. Ho, Hi., al!eirt
e 5
hcil)t unrichtig,
) denn IV: 85.; ,Hat \"en eitlem l\Ianne, die Uedc
ritT"
" das
ut .md erb
'y'nne 1J,st" f(J
g'ich, kam es nicht
auf dne. blo8l!!& Et:kfii
ung,.'
,I.n .!luf nie 'kiirperli-
: (:he }Jesitznahmc"arr.' Gw-. ,1k;' tilJdi'l'lf"JlIf, ,,"diru'yn-. ,
det, V. 25., 2. M w. t,"di,/:w,,,,i/en, 11. 6(j., N s. 11;'-
, derWinden', Ni b. L. siel. ."def'wind
.; sich unter."
ziehcli, be
U-cltti
en, 2073. . 11
11ft, verncin
de, V orsylbe , bcsonders vor Zcitwür-
, tero.',.t)aher:: ' , ' , ..1
", - 'J
"vn belog,
,"'';'tlftdd" uftbdumllndef, EIO., un-
. 'bCl;!cholten" s. belogntt,,"dnr.
"vn bill.iJ.cA" Ew., beleidigend, kr
nkcnd. 11. 38.,
,
"N s. un1Jilli"8.' ' ',I n '.
t1ft ernf", w. Hw., ,der Mangel an Kraft, elio Imrpcr-
>>>
340
vnkrcftig ... vnsclautt
liehe BelnvlMlO, 111. 3, JI N
II"-""O}',-
i b.: L,. IJIII-,
cIIraft, 4052., 4304.",' .. ,. " ' '::
· vn kreftig, Ew., kraftlos, U. 83.. R
N B.i unb
ftik.
'I' 11 f ure, w. H w.,
1ic 8chleeh
Aumibrung, Y. 49.,
ISK.. N 8. IlnJQ)'r, Bon et'. .",fintgt;, ,LV. 65., l'i'.i b.f.,.
Illlgifuoge, unJuoge, w. u. 8. H w., der t,1"fug, 34(j4.
.vn genottyr d!Jnge, ohne dass CI' durc;b1"othgQ.-.
hilldert wh'd, Y. 43., N s. uIIgC1,ijt hn, d!JIIgc.
· VfJ gernt en, vn gerate", J.'w., ungerathcQ" ein Ver-
aeh\vender, V. 49., 58., N s. ungn'ollell. tI
· V n ge ri c /, te, B. H w., das .grobe, Yerbrechen,'Ws
,.tot,'I 1 t'{fe, dube, roub odir kyrclab,,:oc.1,e," 11.5.3....
111. 75., N s. ungericlzte, A d. firinari. u. ubiltato
(G,'i
'n's R. A. 624.). Ungn-ichte untersclIiedell
6ie
durch ihte
cbWCf(} vpp dcp leicllterQ VergehclI,
'''I'eb.i'" '''I'evil, 8. diCSeB. " . I
IJ 11 K' eil_ et e", E w. oder,
. M w. VQn 8Il,yden. schnei-
den, 1I"d alle lyngel(l(lnt .11'gesnetm, IV: 50. Ni b, L.
grlJ"it(cn, 2, M f'/. v.lmidt!1" 3206., N S.lIfJgC8c1l1fcdqn.
1111 gesu1I di r t, 1J-tr,vo)' an dirt, Ew.,. nicht ab
(lson-
dC'"t, ulI\'erändert, noch im \"iiterlichOD {Jause, 111. 44.,
93.
IV. 83., V. 22. Ns.
1Ige8ow.lerl,
ib. L. ge-
Inmdert, 6058. f :.-:&
.II
etf,wclJget, Ew., a
t:.QCI: Ehe, vlIUb(1rtig,
IV, 80., vgl. get:r.Wl'lJI.,' . r.
',
· vn Acl'lnv,e", VfJ Aell'ynge
Bw., unverJ,ulen, nicht
verheimUcht, ofen, V,43., N 8. ,mluJinge, opentli4,
:N i b. L. lelC1J" Zw., verheimlicllCn" 40 14.,
,15U.
· Vn mUfJdisclJ" 11'-'
1IfH
ig, ßw., ullmüDflig, UI.
a6.., N
, IlnJlW"dit;lJ,
."ft
,chedeli
h. Ew., unbesdmdct, mit Vorbcb
lt,
IV. 35., N s. 8chedlick (st(1tt 'lH)8cliedliclr), :N i b.. L.
hat uur s
lläd.h'"61,,. $Chädl,ich, 72.4. i. . I
.'n 8chult, fI'lJlJst:8chult, w. Hw., 1) die, Sch1l
0-
sigkait.. (Im Abwcs
mhdt ein,or litrafbarcn That;,
B
dicscm Sinne kommt das 'Wort im K. R. nicht \;or,
elolldt'rn man vl;!rstaDd daru,r;I,teJ: 2) einen E.d.. durch
wrlchcn dcr Angeklagte dic Anschuldigung ablebnte,
f!lJgli,ch, deI) '(\8clJ
n
f)n
;eir,li&un&,
i,d. I)
e{: c!tU,
>>>
vnsehultUg - vlfr.d"n
34t
'.
rm ".yl 6Jlf't!r .",.,,,.,11:6. Ir. 3O. t .(tI);, .Ar.klag. mit'
dem Eide ",i.derlegclI
111.
1.,: tJ.n8cltr,ll b!Jl
, aich
: ZWIlR
ini8ung.scidc .cr.bkh;n, Jto, /JQt her 9'" V1Ulc4rll"
vor ",yt sy"es eY'It"s "allt, V. 12
, ,v1.Uchull getun, V" 6.,
, ,die A'fIscbuldi8u..g-.absehwören; )/!J1l6V1l'11Ch"lt 1
".t..tll_
"'yl8fJ1te8 e!J'"t"¥l,atrf, IIL 7G. Nil, tI,',se""!', Ni b. L.ditJ
, VflSclr,JJe, .455" Uw;chuld in era4erOl' ßcdtmtu.o-.
....
c"-tlldig, Ew., 1) ohllc'Sc:lmld, 1lI.. 20.,
64¥1-
dige l.te, 1lI. 33.. Lente,_ welche, an depl ,V.el"8e
n
nicht,'rheil geoolllmen, baben, dtMIsOn,nkkt vordicb.'ig
.ind. 2) nicht schuldig zu"aahleD, j,,,,. 1/9' is.w/'.f.ttlc"l-
r _iN-, IU. 69., :}) vn
AI,'dig WNtkn, die Anklnga durcir
einen Eid widerlegen, 111. 47., ($,9., :J-!: .. M ,tU
· ",. 80'" tI'ldilfen, sw",
w., liC,ine U
chull1 durQlr
. einen Eid dartbun, 111. 3.7. IV iti sich '"tJsf'lrr.Jd
CfI. '
· VII vor8]Jroc h en, Ew." unb
cholteß, 1fI. .42.,. :V.
, ,t 9., N 8. ttflVOf'sprokett. "".K 'C ·
.:111& vor.aI orlic;hclI.. BWi, unverbriielilich, fe8t.,II..8
":'
· VII V
rworje", Ew., nicht verworfen, :nicht twdiiclJ"
. tig (von Zeugcn), m. 69., glcichbcd, mit Iltlvfft'S
l)cho..
,.. tzllf;'" t, w. n W., die UDge
gcnhcit, UII!(ebWt" 11..54..
. ',N
,lInluc4t, Ni b. L. ""z,,ht. Uutucbt j Un
ttl)(7fH2.
tlrllf, NI', 8. Hw., das Rp88. ,kräfti
cif Pferd', .(
qrjus
alic1i(}... 8t"1/atrf. sagt die lat. Uebcts. d
sJf I.
22.) IV. 47., V. 25., 26., im Ssp. or8, engt. hor8e.
Na. ]Jert, Nib. L. das";;"s, 2g07.
rlul, 111. Hw., das m!innlicheSc.hwcinj der
Cl'; VI
,25. Der Schwsl'. 136.
hat dafür IW.W, 1S i b. L.
laalp.fuol. 3755. \,'_ .
CU. Y w., 8ns. 11. Eint. S.
5.. z,ugleich a18 V orsylb6
vor Zeitwörterp: ( '" \
· v. btt f en, ZIt.\t ausbieten. V. 19.. N 8. .tbutm..
'V8 raden, VIl sctze"" t/I8 wY8en, Z,o., abfinden..
gleichb.ed. mit: Izrf rate IJclz.m, IV. 72., rtinl yon
.. einem Vater geeagt, \1'oluher' seine Kinde., oder rw-
derc Erben (IV.20.), wegen ihl'es' knnlligen 6rbthoils
echon bei 8cinGß Lehzl'iteD abfindet. vp;1. rat, IV.
73., 74. 2.
Iw. Il!Ig
ad"', t'8gcllaJct. WfOlJ'1 Mt "
. t
rate (;elJ4tZtl. N.. ulracL.,.. ,....1
" SJ 11
1
>>>
342
("Illegen - vallen ",
,
"!II. ,.
",;., Zw.., ))esttmmen, festsetzen, aD1ft!ra1llllltn,
Yf!l'8chlebeil, 1.' 8., 11. 19., 2!i., N 8. '_le
ni. M'J'
. .,.,.ell, 11. .",ull-rfl,' ZIO;', masstcuern, 8U11l1tat-
'tclI,-V. 55.,. N8. IItllluretl
,
.
"... Ire!!t, 3. P. der' Gw.,' er trligt, herau8'-'(I. ,tra
.
.....,. I1al-", ZtIJ., I) aust
tcn (aus dem KI
r), da8
Kloster .nrlft8f1en,,' N MUs wol b'Jfln- 8rptM ifJJICn
tJ3Varla, IV. 68., tJrret is.tmdz;. 8ebe", iuren Ut,. V.. 5O'J
11' Tgl. "
sp. I. 25., 2), ausziehen, -ausgehen, "wd, ''ln
'''1lII- '''6 Md wil-...btm', vnd tJarM. ""dir.lll/e m!lt
'
, V. 37., N.. "tfaren, ,b:o;..1 I': .: "Iti
'\v. "a:.ot, w. Hw., die Rei8c; die, Reise. IntdAuslaftd,
III. 147. N.. :llIfar.tA.. '!:, . .-' hi,( "....iu
"I.,.' wiwdiK" Ew.
auswiirtig, V81lJf'"d;
c lufe, 'IV. 8!t.:
!lfIumtJ;g l,anditJ, IV. 85., au@serhalb. Landc8.' N i b.,
:'IJ...,-fI,t\erflwJp,.. ,'{JS'J;, Nil. .'wendig_. '"'''.
''' "'J $
· tJ. WYSL'fI,Z w
, am
wcisen, bcweiflen,IV.20,N&1I1wü;.n.
'tJ.'.wt.jj.flg
, w.Hw., dt!r Amwcis; der 'Inhalt, 1V
"21
".. '1f1ylrtJ, Zw." 8. t%?Jhen. ., ,.. ''1 t'.. t U
Ilwir, Fw., euer, tIWIr' hen:e" 11. 87.,1 aber vwir l.;cytfrn,
o' ebendft8. IIcheint ein Schreibfehlcr zu ,Bcin, do
si.
.' In sftrnmtlichen Dschr. ,befindct" ..tatt, i,.. k69"m;- 3.
F.llwirJrIeo,:m. 99.
V. ,li!., Ni-b. L.'.iwl't', 6
74\, 471'J
.r N.II. iw, 2. F., iuxr,
" F., iweM, .
"',Einl. S. 22\t.
'
- .' I . . . ..,.".. 4. .. ( ' I ( ..,
..
I' """ ...... · ..
,.. v , U . f...... ...... ..e.". .-..
. ., ,... (Mitlauter.) I 't" 'Il
'!,.a'krJJJ gellaAen, tJoe;" tJangen., ZlCI."
rgNl'fl'tJl,
.' fa.son., .gefangen nehmm, ,tmd ist her"icl4
cw!ls,
so .al yn der ridter voen, (vaken)" V.: 4:
f: iJlt ,das
I) l1i"rio .tetan' das, her i.. meht gev
n 1IUJtP;, V
26.4
her mag, en wol voen, V" 37., ,"'m!. 'fIehf't e!l1les
mDtI1ft!1I
ere, v; 24.; ergreift, einen l\'fann nh i!'lti
a Der Scham. (nach L
t:hc
8, Ucbersetzung f .Mose&,
Cl 25, 11.),. t'nd:ich, vMe. tobynde, sinne, V
( 23., ich
"w
de, wf1
hcDd: (vor, Zorn)" Luthcr flbersetzt (lehr
1"f:J
ß:;icheriJ'.'.irnmt! (l\toflftl 11. 22, 24.)J 2. Mw.
: f;
ttgetl, V
, 43. N 8. fahen, Ni b. L. v.n,valrM,
.' 8-74 h,
002., 7M2.; abcr nicht tJafJ
en. . . . ·
tJalle", Zw.. fallcn, wnme ob ir e!Jner l!elll't,II.14.,
>>>
I'ßlsch - vellig
343
wenn einer f'dllt, aber die AbsC!hreiber haben daraus
gemacht': dcn"c
hir e'l" velt, - her vellit an yn. V.
43., er mUt ihn an. NB. he felle/h an m
Nib. L.
. 'vcillen, 7964.,- 5473. , ' I
"val.sch, v'fasch, 1/;' Hw., die Vermischung, falsche
I l\IUnzcn, 111. 52., 63., N,s. fal$CIa, N ibo L. 'I}ahci,
,. 3871., 69ti6., der lIulscla; dit) Falschbeit, 3872.",
-, 3563., 3878., immer nur im sittlichen SinMc. .. '.
".'Ialselaer, velselaer, In., HÜJ., der Fal
hmnnzer,
. 111. 53., dcr Verfälschei einer Urkunde, 1lI. 72. N s.,
fI Je jalscher. ".. " 'I ·
varen, varn; Zw.
I) gchen, sich begeben, ieh wil
-LI fUgt vch vor den richter varn, V. 43., 2) eine Reise
o unternehmen, reisen, tzu lJartme b,usen landis, 111.
..:
, U7., V. 37., 3)auszichen, in dcn Krieg, zum Vcr-
folgcn eincs yerbrechers, wenne mall veret dorch
r;el.ichtes ,.ot, V.42" U1Ir;ew. G W. her vare, 2. M w.
" r;evar1l, V. 42. Ns. faren
Nib
L. varen;, er väret,
g
t!Dre1I, 2777, 9-13.
tJareilrdc ,habe, W. Hw., bewegliche Sachen, bewcg-
lich.s Eigt!nthi.tin, im Gegensatz von erbe" (111. 105.)
liegfmd
JlI Eigcnthum, , Grundstücken. In, 111. 121.,
"t'I\ wirsl dic val'e"
e hube durch hllMat, Hausrath, er-
klärt, alter wol nur beispielsweise. Grimlll sagt in
. den R. A. 564" das Wod tlW'C'II Bei hier in dcr al.
..
tcn weitem Bedeutung von ire, moveri genommen,
.n vorende, habt! folglicli niit beweglicher Habe wörtlich
gleich. N S. furc1ule have.,
ve!}le., Bw., f
iI; verkffuflich, IV. 4. Ns. ve!lle
Nib.
, L. veile, 6563.
velle'l, Zw., I) von einer Klagc: begründcn, auf ct-
was richtcn, dCl' clee,'er velle s!jlle eloge 'VIlI1l.e l''J1'e
lra1Ilpirwutlde, 111. :U., ee il!} eluge '1 'P'
euellit
wirt, 111. 88.,
cgen ihn begründet, angebracht wird.
2) Vorl GcbUudcn: der Erde gleich machen, nieder-
reissen, vnd alsC' das h,la gar
etlcllit W;"I, V.28:,
N s. fellen, Ni h. J... vellNl, 80
b., 151.
.vellig,Bw.,sachliillig,so wi"t hert.ellig, 1lI.26.,so verliert
't erdcn}Jr ZCSB,Vlldder:;troJer velligwir/, 11. 7. Ns:fellig.
>>>
344
"elt - vynt
l1elfi .
.HltJ., das Feld, If 74.. 8. "0111'1': .,
," verlieh, B",., gct1ihrli('b, V. 49. J'
, ,i:lerlo'l, In. lIw., }'äbrlohn, Lohn ,I,'r FliJuleute, K.
lIf. VIII., Nib. L. der IIt"rß'ej Fiilmnann. 6J38..
. f mitte" .'
hrlC)hn, 6215. I, ,\ t
tJe,'r,c, ,Bw., fClrn, ftahin adir verre\ 11. 71.
IV. 51..
. N8. f,rre, Ni b. L. "rrrc, 5iO., 'I
(la. '
tlest e, IV. H w.. 1) die SUuUmauer, d('r Stadtwa1f, V.
il7., 2) tlie I'estung, feste )jurgt V. 4:l. Nib. L. di"
vene. :Feste; Burg, 1551. " . ' ., . (
.lJcstetr, ,'or,'esten, Zw.. mit d
r tJorVl!8tung bele.
gen. Diesc fand nur il) Sach
n statt, welche an
Hals oder Halid gehen, 111. 114., folglich nllr in pein-
lichen Fiillcn. wenn der Angeklagte anf tlie richterliche
Vorladung nicht erschien oder nicht Bfirgen' gestell-
te, u. dadurch unterschied
ie sich vom "'!l'tchan,
welcher nur in bürger\. Sachen Folge des Nichterschei-
nens V.or Gericht war. Irrig erklärt Addlmg (W.
ß. 11. 119.) das 'Vort ver/JeSfl'11 mit fcstnehmen, ge-
fangen ncllmen, verhnOcn. Die v07'/Jesl'IIIp,' war eine
Art der ocTtte, Acht; 111. 26., 62, 8.. 111., 19., 23..
34., u. 8ft ,ging in die wirkliche A('ht fiher, Wenn
der t101'/J
.
tl't ,na" binnen JähresfJist nch t.ls dn-
ochtc tzu tZ'JIzcn verah
äumt(', III. J4a. N 8 vorfesten.
."!Jr, vyhet 8. Hw, das Vieh, Uindvich. V. 25..27.
N 8. 'Oil,r, .A. d. vilu".
· vi gilic:J. ttJ!Jgel!Jt!n. Z,,,., sicllf'rea GcMt erthellen,
dCl' rie/,ter sol .1/11 vigilit!1l. da8 isf
sichirn tmd ir-
lfJllben VOI' tZ1I 1.:ollle", 111. 1-13., N s. vigilegen.
vii, v!Jl, Bw., Uiulig, oft, wmne is i.,t vyl mn,m!Jclr.
IIla1l, V. 06. Ni b. L. vil. st!hr, 5.\ ao., Ns. vele. .
.vy"grr, 111. Hw., der
'inger, lld., mag Irer b,.,.
detl
"'yt lI.lJ"ell tzwren tJ
/IIgt','in, V. 62., das mag er eid-
lich bckriiftigcn, (bdm SchwUren wurden Jl:wei Fin-
ger auf das E""lwgt;lienbuch gelegt.)
tJ!jIlKo'IYtI, 11. Hw., der Ring; (mit Ausnahme des
Siegelringe... 1;. Glo8se zum Slip. I. 24.) IV. 50., N8.
finGer/in. N i b. I,. vingerlill. Fing"rrin
, 2731.
tJynt. M. HW'J derFcind,ll. 71S..
I1I.t13.ttdr, V. 24.,
>>>
vynt8cltaft - voyt
345
30 werc1e leb iJtjnt!P' l"I"defl, V.23., Nib. L. villftt,
.'Ilienl, .Ad. mgent, N8. de .rindt.
tJ.ynhchnfl. w. H'w:; die Feindschaft, ab ic4 110,.
ymumle ic1lt vynt
1rtlft haben MIlle. 11. 83. a , N..
lJilllsclwp, NI b., L. vientb'Ckafl, 6224.
· v:y 7., Zl w., vier" 8. Ein!. S. 226.; d:y t'!P' llenke, tJrpe
. -benk" 111. 17., di
vicl" Bäll
e des versammelten Schiip-
pengerichts, u. daher dos Schöppengericht 8elbs
- das geJce
e1e- d'1"g. '
· v:yrdrmg, m. Hw., der vierte Theil einer l\lark fei-
en Silbers, eiDe Rechnungsmüni€, 11: 86. 'DIe liier
bestimmte ßusse betrug eigentlich ('ine halbe Mark
oder 30 Schillinge, wie auch die Hschr. .A. u. C.
noch haben; da aber nach der K. Hf. VI. in Prells-
I!en DUr die Hälfte IIer nach Magd. i{echt fiLlichen
GcldLus80 sta1tfhlden sollte, so ist in Prcu8sen die
I Busse von 30 Schillingen in die von 15 SchiUin"eo
oder einem 11"".dung gemildert worden. Ö
.vyruccAtig,viruacA, Ew., vierfacb, V. 1I.,
N s. lIit'7:faeAtig. , '
.vlasek, S.U.11I,..JlW., I)fiirllalsck, die Verr.ilschung,
. 8. lIalsch; 2) fiir ..laehs, der J;'lachs, IV. 51., V. 7t.;
3) I'laselle J die Flasche, kmmen J lIlasellen , bt'ehir,
IV. 51.,N 8. falsch {jut,flas (Flachs),jlasche (.'Ias('he).
vlyn, "'!lhen, Zw J fliehen, V. 25., Ns. jlirl,en,
, Ni b. L. lIlielI"", 3766.
tJ'l!Jseclich, Bw., ßcir;;sig, 80rgP.iltig, IV. 92., N,.
w,tlick (wdslich). Ni b. L. vlizeehlich, vlizenlich,
1120., 1482, 2889., 7462.
vlyuetl, V1U88f!II. Zw., ßiessen. Gw. her vlflSsit, V.
8., sy vI!}"e", V. 9. N 8.jliethen, Ac fluth, Ni b. L.
vlieulI, n vliuzet, 8.9., til68.
voyt, M. Hw., I) der Vogt, böhcreRichter, Vorsitzcr
des Schöppcngericht8 oder Landgerichts, 11. 10.; 2)
der Herr, $0 matr itJ fJOrdirn der 8tete knTe "dir
ir IJO!Jt, V. 56.; da8 ist dOUbtl dall her (der Ehemann)
i,. (der Frau) "0'lt ist. V. 57. Da
'Vort ist o
ch
Gri".,n R. A. 7b8.) aUII dem Lat. adVOCQtui' ent8tUI!-
4-1.
>>>
34.6
vol - TOtgcO
den u. tautet bei Nutl" pTzogat, Jogat, R 8. VO!)'''',
Ni b. L. voget, vogt, Schützer, Schirmer, 455.&., t!4
J.
lJol, vul, Ew., vollständig; vor eyme vullen rate, 111;.
46.,Ns. 1101., Nib.- L. vol, voll, 1030.
.vol"ort, l'ltlbort, s.J-Iw.; die Einwilligung, volhm.t
.. vnd .tville, IV. ,.IS., ,N s. vol1lmrtk.
. t1olbortenJ, I,olwarten.. 'Zw.j einwilligen, IV. 91.
N s. \"011 borthcn.' .. I ," ..
-olbrengen, vol/uren, val enden,. Zw., vollbrin-
gf'n, bcweis,cn, 11. 68., .111. 141., volhrengen, da8 i8
lJor/!,'lllden S!), 111. 113.; v"d \'o1ju;.ei (volvort) dca
nicht in g'e/.egctem (l,yng'", IV. 41.",42., 43., N,8.
,'olbrengm. N j b. L. f'olbr;."gen, bewäbrell, 640.
· v 0 1ge, w:' J-I w., die Eirn\'iIIi
l,\ng, Zustimmung, tmlge
I",tl tJulbort irwerben an deme erhnaflltell, IY. !).1.;
. volge geben wir
Von den,Schöpven ,gesagt, wonn sie
..,dem VOll dem befr¥ten,schüppen gefundeneIl Urtheil
.. tlf'ipflichten, s. vo,lgen. 17 gl:Ori,i.m's ,R.A. 86-1. Ns.volge.
l'olge,., gl'tJ ulg en, Zw., I) erfo)gen;' zu' Theil wer-
deli, zu Gute korMucn, das' det,ie dr!Jlle..n lion des
mannes gute nic'" mochte volgen (gevolge-n), nichts
für ibn übrig bleiben, vgl. irvolgen, 2j fJo/ge,,; gevol-'
gel', tJolge' g'eben, ein Ausdruck der Gerichtssprache :
h'eistimmen. Der Richter befragte einen der Sehöp-
llen um das Recht, dies'er fan d das Recht, d. h.
. er bez1:!ugte, dass der anzuwentlende Rechtsgrundsatz -
bisher herkömmlich gewesen, dass er Gewohnheits.
recht sei, u. nun stiuut'ltc ihm entweder die Mehr-
zahl der Schöppen bei, sie tJolgten oder gaben volge,
oder ein anderer Schöppe, oder nach 11.7., die I)ar-
thf'i selbst 3trafte, schalf das Urtheil, (ter Schöppe
musste aufstehen, die Parthei lIabm seliten Platz ein,
fand ein anderes Urtheil, u: wenn 'dielles von 'df"r
I\-ll'hrzahl der Schöppen volge erhielt, so trat dasselbo'
.in die Stelle des verworfeuen, 11. 3., 3) 'lJolgen 108-
I1'en, verabfolgen, herausgeben, IV. 20., 33., 4) 1101-
gell ,..cte,1n!Jt, bel'jleiten, 111. 127'., 130., 133., 5)
'dos gel'l;Of;efl volgrn, V. 12., dieser Ausdruck, wie
das ganze 12. Cap. dc IS., ucbs, ut fichwer &u ver-
I
>>>
volgco - ,'o18tao
347
IItellCO, weil das 'V ort getzog oder getzlIg 8ehr .-cr-
,;!chiedene Bedeutungen bat. Es scheint, dass der
verklagte Bürger den Einwand machte, CI' wolle J!;C-
gen den klagenden Frenll]cn (gast) in de88eA Ge-
richtsstande, seihst als Klliger auftreten (her weide
sich tZ!len do "er sich tzu rechte, .hintz!lf'n 8'Ultle),
wo. cr wahrscheinlich Zeugen (gdzu
e) hatte, u. ver-
langte Aufschub (getzog) des Ptozesse», um das
Urtheil des fremden Gericbts bcizubringe:l. l)es
'e-
tzuge8 oder getzogell vol
e1', gevolgrn dürfte hiernach
.. heisscn: die Berufung auf das fremde Gericht u. den
damit verknüpften Verzug, die Anberaumung eirjes
lIeuen Verhandlungstages, bis zu welchem a.'1 ge-
. msteten orteyl i'lkomen, gestatten. "leIleicht kiinnto
unter sich tZlJen auch wol die ßerufung auf den
höhern Richter (Appellation) zu verstehen sein. Nil.
, folgen, Ni b. L. volgen, folgen, 35\10., IIl3.
tJolger, m. lIw., der Eideshelfer, 111. 139. Dleseo
Ausdruck hat nur die Berl. Hscl:!r. für nakebm', er
war aber vorzüglich in Holland üblich, 8. Dl
fi'esne'.
Glossar. unter jolgarii, u. Grimm'lI R. A. 859.
..,olkomen, volkumen, Zw., beweisen, bezeugen,
beschwnren, volkummet Jes der lIcheppc 1nyt lltuli,.n
InJ"en banlrgenos,en, 11. 2;; nicht t'oll.:omen ,lOch be-
W!lsen, IV. 39., 111. II 8. ; 129.; 2. ]Uw. volkwII1nen,
..,olkllmen, 11. 83., Barl. vol'ekomcn, beschwören, S.
- 4{j6. N 8. ' vollkomen.
.vol 'komen 8!1n, Zw., den gehörigen Beweis gemhrt
haben, ab her 1101 komen sy, 11.
3. a.
· I/olleys', w./lw., der Rath, dio Zustimmung, die Hilfe
'I zn VCl'iibnng eines Verbrcchcns, au.:rilimn (Grimm's
GI'. I. 102.) _ volleys' ey"e8 fotslages , lemde adir
ka"" Ji ,wunden, 111. 35. Dcr Urhcber eincs Verbre-
chclIlI, der wirkliche 'l'hlUer, hiess o"/rabe (8. diescl'l),
.. flein Gehilfe vollC!JsI (Ssp. 11. 25.), vgl. ]}J. //1'. 111.
· , I. 6., N", vollf'!Jsth, v-ullest.
'lJolne, ,Bw., vollständjg, IV. 62., N8. voll, Nih. L.
vol, 89., tJollechlich, 56fi.
."01 daft, VOldeeft, Zw., glcichbed. mit ir.,"", ;"-
\
.
>>>
348
.
yol tun - vorbrutlern
,'rr", aUe drei d!Jf'gtoge abwartcn, III 143.
N s. volsteen.
· vol tu", vIII tun, Zw., GenDge leisten, vollstipdi!
befriedigen, 111. 60.., IV. 91.
· volvarn, Zw., verfabren, verhandeln, volllt!ret lIeJ
nicht noch der scheppen orte!Jl, V. 12.,N s. vo{far en ,
· vol vordirn, v91 vorderen, vol furen, Zw.,
gerichtlich fordern, au Ende bringen, I. 9., 11., 45.,
111. 141. N s. voll fordl'ren.
tJoltzyhen, Zw., beendigen, dy sache ißt voltzogen
"''lt des socllewalde" wille, we,."e 1''1'' vrede obir
dl} cloge
ewurcht wirt, 111. 95. N i b. L., 1J01 :r.ir-
lien, beendigen, 1443.
1I0r, vor"tolen, Bw., zuvor, vorher, IIL 106., V.51.,
30., N s. vor, Ni b. L. 3406.
11 or, r w., vor, s. Einl. S. 225.
vor, Vorflylbe statt des jetzigen vt!r, besonders vor
Zeitwörtern, bei welchen .ie gewöhblkh das 2. MIIl.
bildete. Daher:
.1J0rbannen, Zw., bestrafen, V.24., wofür die Hschr.
.A.. vortlrmetl hat. 2) in den Dann thun, vorbannete
lllte, V. 47. ·
· vorbynden .icll, Zw., sich berufen, versprechen,
do verbant lIer sich denae rate, 111. 50., N s. sich
vcrbimlelt, vgl. 1J0rwillel.-orell. ,
tJorbas, viire 6az, Bw., ferner, demnächst, weiter,
11. 32., 66., 111. 50., 94., HO., IV. 57., Nil. vor-
beth, Ni b. L. }lIr baz, 4539.
tJorbyten, vorbuten, vorbote", vorbottnt, vor-
besche!Jden, Zw., I) verbieten, untersagen, wt'tllte
",an dl} pfennynge vorbrltet, V. 19., 2) vorla(len, vor
Gericht fordern, I. 18., 25., 11. 77., 111.98., 136., V.
65., 3) sl'cl" sich erbieten, erwarten. wenne, her sich
tZrI rechte tlorb'lten sol, 11.22., 2. M w. vorbot, 11. 24.
N s.IIe,.biefen, verb,,,ten, Ni b. L. 'fe,obiete", 9495.; \) 182.
· " orb otl'n, Zw., durch einen Boten, einen ßevoll-
m:ichtigten, ftDzeigen lassen, 111. 84., 87., botm g.-
seil deli, IIJ. 146. N s. vorhatten.
.tJorbr"d.rn, uor,wu'erft, Zw., .0 8agteuan
.
..........
>>>
vorbumen - vOf'goWen
349
von einer Erbschaft, weicht! anfcntfetn1ete Venvaodte
als Geschwister übergeht, IV. 65. IkIr
.p. I. 17.,
aUII welchem diese Stelle entnommen ist, oodiCflt
sich dcrselben Ausdrücke. NB. vorbruedena .,.d vor-
3U8fn-n. Ygl. Grimm'. R. A.. B.. 478. ·
I!orbtlrfteft, btlrneft, Zw., verbrennen, V. i3., 67., NB.
verbrennen, N i b. L. br-i.nm, breRnen, 8546., 365
t
.vorb'UBse, w. Hw., die Vorbu!lse; 'NcbcnlJusl.'!e
her
Bai JeB vorbussen "'!li t!!Jner VorbW8t, ß. 80., 85.,
N BI vorbuethe. ' , . "
.vorbussen.i tlorbou-eIl, Zilie mit,!. P.
1) als
Strafe verlieren, einbns$
p, ab her das flicht ",»,bost,
JI. I., 2) eine Strafe erlegen, 80 8al 'Mr df'm 'c1e-
er vorbussen 'III}t eymc gantzm tvtrgeldr, 111. 35.,
3) eine V o'rstrafe, Nebenstraf
erlegen, fJcf!et' "'113
den scheppen vorbussen, 11. 2.,' er muss den Schöp-
pen, abgeseben von' der Hauptsacbe, eine Neben-
Btrafe erlegen. N s. vorbucNen. _...
"\' 'J
.vorelagen, Zw.,'In elnemProtesse befangen '!!lein,
. vor Gericht schweben, 111. 99., 107. Na.' 'Vorklagefl.
tJordir, tlerrer, Bw., Stg., weiter hinaus, weitcr her-
-Vor, v. 14., Ns. foraer, Ni b. L. fiir, jvr, 1097.
. vordirft, Zw., gerichtlich verfolgen, vor Geric1lt' an-
hängig machen, rügen, 11. 63., totslege enelender lute
mag vordirn der r
cht.r" 11.89., 1.20., Ns.forderen.
1I0rC In}l, Schreibfehler der Thornor Jlamwchr. st.tt
vrellil, 111. 3. ,
lIorchtunge, w. Hw., die Furcht, Bemrchtung, V.49.,
NB. vorchtutf{r, Nib. L. dia vorhte. 5930., 390.
· voreehteft. Zw
I) in dio Acbt erklären, V.39., 2)
in die Acht crklären lu.en, 111. 140., Ns. voreckten.
· tlorK0ftg, m. Hw., keino Kraft, Vergänglichkeit, d'J
gyJl sal vorgang haben, IV. 13., NB. wr
onck,
vgL Grimm', R. A. 774.
· tJor
eben, Zw., I) scbcnkeo. verl!tCheaken, IV
!.,
7., 16.. 2) abtrcten, keyn. MarI FlUJK vorgebefl -yne
d
e, 111. 95., NB. VOf'Kft/eft. i1 '
tlor#elde.., ZtII., .. S.l"'t
. M..... tI
, ttOr-
.
>>>
.
. 3liO
vOrgetretcn -' vorloukcD
[l,olilc", IV. 51., .m.' 69.. 64., 113., Ns. tJ(Jrgolrle-n,
N' b. 'L. vergoltm. 9219. ' '.
· vorgetret't!ft. 'Z w
, etwas vertretcn, gerichtlich er-
, streiten, 111. 44...N s. V01.treten.' " .. ,- !, .:"j'f
· vorgewisseft" vorwesen, v9ru'ysCft,' Zw.., Si-
cherh
it Itcstellell. vorUJe8M. l'orgcU1Jssen"ll':!Jt ¥tcca-
. den
8M, :IV. 8.5.. 86., &7., 11, 44. N 8.., l(C1'lp
scn.
Husip
bemerkt bicbci, in f;;cil)cm s
gc(Jalll)tel) glo,.
sirten
ulm:, ,.da
Wort l'orgewilJlJclI das ist:' ver-
bürgen mit aufstchendem Eigen." ." .::
.vor jarl!
' vor j,0r..e'!. Zw., verj1ihre
; nt.,4(:,Ns.
lIoJ;jaren.
Die, 8ogen
nto . sächs
(',
Fri,st von
.. sechs ,'" ochen 'und drei Tagen be
nfitigt sicb.- iibri-
gens. n,icht durch, das K. R. ,u. den Schw..5p,,:
enn
in ,
rsterm wird V.42., 65.. u. in letztCi'm, l\l't. J52..
340., die V erj
hrungsfrist von sechs W'o«;ben u.
Einem Tag erwähnt. , r
l. iar vnd ,tag. ,.' .
lIoryeheft, Zw., !!. yehet,. , . ..
.vor,kiseft.- Zw." v.crschieben. vcrlegcn. von 'kysen,
wählen; 80 vorkisf'i htT 8'Jn JlJng
11. 17., er wählt
einen amIern Gerichtstag. ,In B.",'l. hat verkist:1
di,e ß.
.
deutung v
n aufgeben,' yeracbtcn, S. 461. N..
. vnl.l'i,sen.
.vorko'lljercr. 11&.l-!W., derKrHmcr, Kornjude. Korn-
wuchcrer, kommt bloss in der U ebersehr. von v. '65.
-' N 7," , '. 'lt '
,vor. s. verA'uper. ' .
lIorkummern, Zill., s. bel.um","",. ..:-t
*I)orle
etl, vorlyeft. Zw., Tcrlrihen, ouc"6, so -"an
dy 1.:otl'}1/ge BUtldirliclie recht vor/yen (vorlegen), V.
53., N 8. vorleellc.' :t' .
.vorlcguftge, w. Hw" die'VerleihulIg, 11.83".
*IIorl'Jst!ft. vor lu sen, Zw., Tertieren. V
49, so
vorlllllet her s'}ft gelt 111. 127., V. 33., do her ü
vorlos, 111.129., V.43., 54., Jyvorlljscn V,M1Ie wun-
,Jen ere hant, 11.,58.. 2. Mw. vorlm'tI, V. 43., 61.,
Nib. L. verliesell, 8. 251." 494
., 1215. .'.
.IIorlobeft sich,,' Zw., ein Versprechen gaben.., Bf.
J46..: tz;wene' vorlobt'n 8ieh t!!}IU!S geirtbdes, I. 15.,
sie schliessen einen Vertrag,.N.. /licfl.. \!erloven.
.r 10 ..I.. I, Z.".. vClrlougnen. vQracbweigen IV., ;U
..
.
>>>
vorm!t
vorrlPbtlJD8O
3M
J,w'.vOJ'loul:lnJ, V. 10., 2.-Mw. \,(N."ou
,
.'lJ.,
die }Jllndf:clHi. C.. hat, 'fwlO!J11lrm, Barl.. vn-lMIKm.
S.462., 1\ib. L.,louge", 10tl(;mm. 5028., 3340.,
N s. verlok'f'" , , , ' 1\ ."
tJor".euen
ic".. Zw..
ich' verm.ellsen, crkahnen,
bf'tbfJuern-.. .lIes v6rntaS aich dh-. lU"K'"' ,.' Kclw-
4
gen, V. 12., er. erMt"sicb, 'dllr
ZeoSOll Ztt bewei-
lieD;, ,vW'''4ys&d eich 1JMN' getzuge.:/l!J1IfIJeJir", V. ,(3.,:
erbietet, er sich, Gegenzeugen, zu gestellen, Nil. ,nr;/;;
V,r11l!t
" Ni 1.1. L. sich' vc'rmezzeN, 482., 7196. ..
.v9 r 'll1jtell, vOTmytten, Zw., vermietben, :verpach-
. tcp, ,]JI. 106., ,N-.....,v(W,Mden., _ ) .... . ,
.vor'&achtell, Zw., die Klage "egen cinC5Y.etbPe_
c:hel1!J' nicht s
t
c&: nach d
r. Tbat.,'80ndern- -erst
,am folgenden 'J,'a8e beim Richter anmelden" ftl'glioJ.
das G
geutho.a v
D!l\lagc "'!]I gmifte in ll(milla
-
. t;g-l!'r
ccl; w.e,me eyn IOlsla
' v6rnaclrld, ,111. 31.;
. ab elJfl ,,,ern geum1ldet 1I:;rl. wal J.'} daKe ,'¥ONJ,ach-
tet, JII. 2., 10., N
. vornaclten. i ..." - .. .,
I .
..vO,rll/:,neb'ch, nemelicA, Etv., genau bestimmt, na-
n)entlich, IV. 24.,85.. 111.121., 146., Na.namJalfftig_
· tJot'lIu"!,en. Zw., erneuen, )Viedel'holen, 11. 83., Nil.
VOt'l1!Jgen. _' _' _. '
· vo,'reyc lIen, S. '1 re!Jchen. ..'
..vort'-I!!Jc"",ungeJ, re!JclluIIg
. w. RU/., SchcnkuDg,
:Ue
ergnl,1e.. IV. 2'., Nil. vorrekllllge. ..1
.vorret"i&se, w. Hw., das AnrntheD zu ,einem Ver-
.,bl'
cbcn,. da8 Rathgcbcn, wer JlIplJCl}t Telei vnd II!J
... der a..clir IlIt, V. 30.. 111. 37., :26.. ,27. 'Ver den
,To.d
cJJ14g anrälb u. anstiftet, 'lies8 fl'überhin rnort-
_I,'üle (G,'Ü"'"'S R. A. ti2fJ. u. 62:7.), u. .Von ralm,
anra
beD.
cbeint das neuere, 'Vol't Rä.del8fnbrer
sieb am oatül'liclts,tell ableiten zu lassen. -Schwieri-
ger dürfte ea sein, ,die '\'ört
r V etra tb, "V erräther
IlIit raten in V CI'biDl]ung zu bl'ingen., N ". VOM'nn;;II.
.vot'richlcfI sich, Zw., ..ich v
rglcicheo. 11. rs2.,
N &. sich von.icAleII., vgl. heryclrlm. ,
· vOTTichtun
r. b,richtunge, lIunN"
e, ID. HII1..
der (gerkbtlicLc) Ve.rgleich, IL 85., N.. bnic1lt
,.
>>>
\
31S2
1I(m01I8O - YM8preelteD
."orro.......),,Zw., stelntgen"V. 23., 25., Barl. VlIr-
, S. 463., Grimm erwlihht. zwar (R. A.' 693.),
de,' ,Straf de. Stohrigell8)', aber nicht des altdeut-
schen Wortes \1orronen, N 8. vfWt"o-
. ,. .., 1-
* .,.r.althe", Z., mit'! 'F.t .teugneD) b-e8trciten, das,
Gegflntbeil' V:1n IJa'_n
'bcbsuJltf!n, I. 24.. 111. 33.,
47.) N 8. : VflrsaleÄ, ,.gl. Orim".'s R. A. 85&. "
1J6"s.c'A,.ot
.) Z'w., verwunde" mit Ver1ebJtllig der
KnocheQ, oforsehrottm beY1H!', 111.- 7.., mit' Verletzung
der.'KDocL6n; du lat. K. R. nbersetd (V.. 292.) vül-
"l1li 9"0 ormtiu", laedatur (V. 26.). Ygl. Grimm'i
n.. A. 629., N s. vorM:Trr8lm' beine8i Ni b. L. ver-
- .eh"tltm,: z'I!rhauen, 1002. S
*tJorachrotung', w. 11w.) die Verletzung, 111. 6.
ver se,n. .sä eh, Zw., 81ch versehen, vermuthen, an-
.iclKi
w
rde)l, uflgew. Yg. vorsege, do man MeTa
", v?rsege, 111. 111:, al8
an seiner ansichtig wurde.
N.. ftM vors,h
", :N I b. L. illd vt:rIJI'Aen, 7558., 9069.
· v f) r IJ e tz e n. Z w., I) mit Beschlag belegen, 111. 10'1.,
,
. 'Mw: vrwIJatzt, 111. 138., 8. besl'l
en; 2) verpfän-
, deli, IVw 88., 89., 111. 101., Hi3. Ns. v01'sdten.
1J.0rlJytcelt. Zw., vorsäumen, vot'syl:r.m s!j dl} dry ge-
bot,lI. 51. N s. versitte", :N i b. L. versit:un, versäu-
men, 3268.", 3515. ·
*.11 ,'d""_" f.Jot'81 ah en, vordo'Ift, Zw., herunter-
setzen, ausse, Umlauf setzeI! (v-oo lUüozen), V. 19.,
N s. WlncldaiJ".
*'IOt'''pan, m. Hw.. eine Art Frauenputz, wahrschein-
: lich von Metall, IV. tn. N 11. vOJ
pan. '. '
* e 0'1" pre 0 he, m. H w., der Rechtsbeistand bei ge-
richtlichen .Verhandlungen, 11. 82., 83., V. 61., ver-
,.ehiedcn vom rat gebe, V. 60., N s. VOr3JW'eke.
*lJot'lpreehen, Zw., I) Vor8preche sf'in, d'l StIllen
Y" vtn'8[Wechen, V. 67., 2) selbst ftJr etwas sprechen,
widersprecben, 8Y mag ü myt reeAte wol vor8JWe-
I cAefj, V. :58., 3) früher (ordern, fa'f1her eInklagen, da.
gelt mag nY'lUJfthorspreclatm V(W dnn tagr, 111. 120"
Ns.vm-'Fekrrr. Yer8JWeelaen im Nib.L. 61.,8514..,
679..,8627., 9469., bat Cil
D sodern SiDn.
.........
>>>
vorsterben - vorw8m 1 i1n
353
.tlor"
t'bl''', Zw., von einem erb
, (GnmdstiJcke),
wenn der h.tzt(' ßeF;itzpr nach seinem Tode keine
V('rwandte al8 Erben hinterW88t; ab
!J" erbe "01'-
Sti,'bet das sich "!J",allt dortzu tzuhet 'nyl rechte,
IV. 70., wenn kein Verwandt('r Erhschaßsansprücho
daran macht. Diei!elbe Redensart hat auch der
Ssp. I. ,28.. N s. ,'arsterlJen.
IJorstolen, 2. iJ'Iw. von stelen.
tJorsuchel', Zw., erfuhren, abhören, vernehmen, wy
der riclttfr getzIIge vorsIIden sal, V. 4f1., so troge
ich V1n1llC c,lJn ortl'!Jl, tzu t.orsuchell , 11. 83. a, N s.
t'orsol'ken, N i b. L. lJrcisc/'C1', ,'ernehmen, erfahren, 3-116.
tJ 0 r s ,n e", Z w., ,'erscbmrihen, G w. ich vors",f', vor-
s,nelre, V. 23., Bar I. llf,.smalren, S. 463., Ni b. I..
versmalren, 46"7., 690-1., ]\' s. v(Jrsmahen.
.t'orsw1Jg
", Zw., verF;ch.veigen, Gw. Irer t.01'srvy-
get, r g. vorsweyg, IV. 25., 2. M w. tJorswegell,
t1orswygen, IV. 25.
IJorswest
r", Zw., s. t'orbru(ll'1''',
· v ° l' t m e, B IV, ferner, 11. 85., N s. vortllmer.
· VOr t eyl eß, Zw., verurtheilen, absprechen, hJp aelir
Ira"t das !Jln ist vort
lJlet, 11. 78 N 8'. vordelen.
.vortoppilll,Zw., im Würf('lF;pielverlieren, 111.80., V.55.
· vortre tell, Zw., eigentlich: vor Gerichttreten, u. da-
her: vor Gericht etwas ausfiihren, heweisen. 111. lOi.,
her "I(l
lJ'lne l'nlJclr"lt vw.treten, 111. 75., 8!Jn ;,,-
gesegil vortreten, 111.7 4.,durch den Eid, N 8.t'ort,'eten.
· vortu.,nen, Zw., verdammen, engl. doo,,,, damete her
wecl;ch vorttl11,et were, V. t55., N s. verdomen.
· vort' e stell, Zrv., 8. vesten.
.tJorv
stu1lge, bevestunge, 10. Hw., 111: 142.,
B. veste1l.
vorvuren, vorjuren, lIynjlu'en, Zw., V. 20.,
8. h!Jnfilren.
vorwandil", g
wandiln, Zll1., verändern, abändern,
zurUclmehmen,daslrl"l.tly gijhlicllt uarwandilthat,IV.
13., 15., wird der Irerre uorwa"delt, V. HI., erhält der
Landesherr einenNacblolger. lVII. vorwandei", im N i b.
L. wird darunter v erli 0 r o,n vCilstandclI, I 78.t. d . '.
45
>>>
3M
vorwnrcn - vortZYCD
.'JO,'wa,'en, Zw., vcrwalucn, 2. Mw. tJorworl, 1'01'-
WC1't, IV. 62.
· v'H"we"
, 8. Hw., der Hof, das Landgut vor dcr
Stadt, 111. 52., IV. 7.1., Ns. 'Jorwerck.
· vorwe,.t, vorwerhne, 1) Bw., ferner, wciter, vnd
60 mag sich der {#.'ewe,'er ortch vorwert wol tZ!Jhet. an
sym:1I gewereII, 111. 130., 4G., 56., 2) 2. 111 w. von
vorWUl'ell fI. dieses. N s. vor'werth.
tJorwesen, Zw., s. vorgew'Jssen.
· vorwillekoren, 8iell, Zw. mit 2. F., I) verspre-
chen, Veltra
schlies8cn, 11. 43.. gleichbed. mit sich
t'orbinden, 111. 50., 2) sich im Wege dcs Vergleichs
auf einen andern berufen, m. 51., N s. vOJ'willekore&
· vurw!Jnllen, obirw!Jndetl, Zw., iiberführen, aber-
winden, bcsiegen, 11. 7G., llutnete hot /u:r ,'orw.m-
dei' so gel alle elage, 11. 75., erstritten. G w. her
vorwynt, 11. 50.. her v01'w!JlIdct, 11. 85., N 8. vor..
w;nm'", s. oby,'wiIll1en.
· vurw'1rketl, Zw., I) venvirken, als Strafe verlieren.
V. 2
, 23., 36., 49., 2) umzäunes, einhegen, V.14.,
23., r g. hCI' vurworchte, V.49., 2. Mw. vorwvrchl)
V. 49., vgl. bew!)t"ken. .
· ,'o,'w!Jllen, Zw., I) übermhren, beweisen, ab "'UII
is 11'" ,.iclit vorwl)sen welle VOtl rechte, 11. 53., des
welcle ,nan yn nicht vorw'Jsen, 111. 52., 2) zusnm-
mengez. statt vorgeW!Jssell, Sicherheit bestellen, si-
ehern; J.;l'..'1n' ,natl - - mag ller richter - - .,cht vor-
w'JlIen "I!Jt gute, 11. 44., wo ke!Jn der 4. }'aU ish
Die in der Th. Hschr. eingeschalteten, in A. feh-
lenden \\' orte: sundir das gut, liind wahrscheinlich
ein blosser Schreibfehler. 3) vOt'W!Jsen m!Jt sech.
l'JC1I11!Jgen, I. 14., s. p!'enn!P'g. N 8. ,'orwisen.
· varltJort, s. Hw., der Vertrag, der Heiraths.vertrag,
IV. 39., V. 74. 1Vs. vorwort.
vOI.tz'}he.., va,.tzyen, Zw., verzögern, aufbaltcn,
werden sl) daru!, vortZlJIrt!1& von deme ricliter, IV.
85., dUll 1Jl) d!J Jute wellen vortz'Jen, IV. 105., N..
VC1./;a",.,., N i b. L. verziehen, 2159.
vo,'
z!Je", vo tZ'!Jl ", .ich,
UI., auf etw
ver-
.........
>>>
vortzugcn - nyheit
zlchten, entsagcn, d('r t'tI darj1"..,. sich nie'" t'or-
tZ'}t'ft, 111. 138., 2. M w. ,'or.tzege", 111. 4.1., N s.
t1orliehcn, Ni b. L. t,crzihen.
· VOt'fzugen, Z1o., mit Zcugcn Ubl'rführcn, 11.54., 111.
1., 73., 11. 76., "gi. obi,'fzflgen. N s. vortugetl.
vt'ede, vr!Jde, m. H1O., J) dcr Landfriede, flottes-
friedc, alle d'} den vrede gesworen hun, V.42., ,las
TI" d,.n t.rede an !Jm gebrochen "abe, 11. 66., 83.8,
2) die Ahwesenheit ,'on Strcit, Prozess, wenne e'1n
tJrt!de obir dr; eloge f.{eu!fIreAt wirt 110 ist dl} sach
vollzogen, 111. 95., BQ.; t't'Nle u'!j1'1.'en, Fricdo ge-
bieten am Schlu8se des Prozesscs; dic }'orm, in
welcher solches gesclmh, Ist 11. 50. vorgeschricben,
t't'edes t'echt, ehcndas., N 8. fredc, Ni b. L. vridc,
8066., 462., 882.
· vredebreeher, In.llw., der dcn Landfricdcn bricht
durch totslag, wullden o
er icmde, 111. 72., 11. 8:!.a,
N s. Jredebreckn'.
· vredebroeh; m. H1O., die '7 er l c tzung dcs Land-
fricdcns, 111. 72., N 'I. fredeb,'oeel.'.
.t.redebusse, w. H1O., vrerlepfenn!Jhge. ftl".,
die Gebc.hren, Sporteln dcr Schöppcn, l'1'et!ebflsse
flemen d'} -sc"eppen, 11. 4., t.nd vur 1.:081, ,Iers s'Jnt
vl.edel'fenn!Jnge, m. 104., NM. frede bOelhe.
· vreuil, vreb'1l, V. 16., t'1 e.fil, V.3R, voreb!Jl,
111. 3., Schreibf. dcr rh. Hschr., m. u. w. H w., I)
der Frevel, das gcringere V crgch('n, dem vngeriehle
cntgegengesetzt. (G,.;mll.'s R. A. 624.), 2) die Strafe
dcs }'revcls, ,md Mal deme ,.;ehler weftEn (''1'/('"
,,,'('6!Jl, V. 16., d!J t't'euil ist etzewo jumf rji"".
V.38., N s. {reflel. Ad. frlll/ali.
.vrelliln, frcuiln, Z1o., einen t't'cuil vcrüben. V.
38., 68. N s. j"CUell1.
tlr'1. vt'!Jhe, E1Oo, frei, t'f Jeln t'1''}en ,nut.kle, m.
133., v{ d" vn;"en strasse, V. 46., Ns. fr!J' Nib.
L. vri, 1784., 2514.
vr!Jheit, UJ. 11 w., die Frcihcit. df'r I.ciheigcns('hart
cntgegcngt'lctzt, f'rm eygeMclwjt vnde 0011 "r'}hcit.
111. U 1., N s. Jriheit.
3:i:i
.
>>>
3
6
vrogcn -- vronerecbt
t'rogen, Zw., fragen, 111. 150., IV. 8
., ntl wog,
u,;r, V. 59., nu vro{!,'en dy andirn, IV. 8
., Nil.
fragen, Ni b. I.l. ''Tagen, 437., 5i9.
IIr01nen, fn. Hw., derNutzf'n, Vorth('il, yrt'n vromm
schaffen, ihren V ortheil wahrnehmen, N s. fronlen, N i b.
L. vrume, VMlOtn, 651 , 507., Bar 1. clt'1' jrrl11le, S. 123.
· vrone, w. Hw., 1) die oberherrliche, obri
kcitliche,
richterliche Gewalt. IIlll/arls leitet dieses altdeutscho
\Vort yon olme ab u. glauht, dass vrone richtiger
veroh"e zu achreiben sei, wiewol unser olme im l\1it
tel alter ane gesprochen u. g08ehri('ben wurde. An-
dere, u. mit ihnen v. d. Hagen, (N i u. L. unter vron),
leiten das \\1 01 t ab VOll, "ron, m'o. Herr, Richter,
Obrigkeit, vrone gewalt, 111. 53., die richterliche Ge-
walt, cl!} VJ"One welfen, 111. 109., eine Gerichtsstrafo
erlegen. 2) das vom Gericht Schulden halber in Be-
schlag genommene tJ. den. Glliuhiger in Zahlungsstatt
übergebene Grundstück, her sal essen, slolen in der
tWOlle, 111. 110., N s. fi'071e, Ni.... L. Vroll als E w.,
herrlich, heilig. 8642., 7466.
· vr01lerecht, vrone, vronllnge, w. Hw., die
gerichtliche Beschlagnahme eines Grundstücks zur
ßefriedigung deI'! Gläuuigers, welchem dasselbe über-
geben wurde. Dieser besass das Grundstück drei
Tage u. drei Nächte, worauf der Schuldner yon 14
zu U Tagen an 3 Dingtagen zur Auslöi\llOg öffent-
lich aufgeboten wurde. 'Väreml dieser Zeit war das
in Beschlag genOlumenc Haus oder alliIere Gebäude
mit einem ausgehiin!;ten Strohwische bezeichnet lL
man nannte deshalb das gallze Verfahren das S t r 0 h-
w i s c h r e c h t, unter welchem Namen sich dasselbe
in dor Stadt Danzig bis 17
13 crhalten hat. (S. Pro-
yillzialrecht der Pro,"inz 'Vestp."eussen, 3 Band S.
XVII.). 'Väreml des Verfilbr('lIs konllte der Schuld-
ner durch Befriedigung des Gläubigers sein Eigen-
thum von der vrone befreiclI; geschah dies nicht.
1:;0 wurde das Gl'Uodstilck am vierten dyn
.tage dem
GI
uhiger als unwidP.fl'Ufliclres Eigenth;m durch Schöp-
penurthcil z;ugell!uocbcp. War jedoch der St;;huld.
>>>
vrono bote - vus
351
oer bel dem Verfahrcn abwescnd (ahet,.."."ig), 80
fltand ihm die Auslösung (losunge) binnen Jahr u.
Tag zu, 111. HO.. lll. -
. vr 0 ft e hol e, m. H w., der Gerichtsdiener, wclchem
die V orbdung der PartheicD, die ZusammenruCung
der Schlippen, dic Handhabun
der Ruhe u, Ordnung
wärend der Gerichtssitzung , das HereinfUhren dcr
Parthelen (11. 65), das Abpf'.inden der beweglichen
Sachen des Schuldners im Wege der Exekution,-die
Bewachung der
efaDgenoD Verbrecher u. Schuldner,
u. in früheren Zeiten auch wol die Vollziehung der
Todesstrafen oblag, vgl. 6";111",'8 R. A. 867., 882.
. vrofte1l. in d'1 vrone brin gen, Zw., in gericht.
lichen Beschlag nehmen, bringen, 111. 109., 119.
N 8. fronen. .' h
vrouwe, w. Hw., die Frau, 111. 12
., 2. F. r'J'le,.
vrOllwen, IV. 28 , N 8. .frue, N i b. L. vrou, vruue.
vrowe, 2460., 3415., 563.
.vrouweft note, w. Hw., die Nothznr.ht, 11. 30.
vr.mt, m. Hw., der Freund, Verwandte, V. 18., MA.
dy mmt, 11.79., vrunde. IV. 16., V. 18., N 8.J'I'IInd.
Ni b. L. vriunt, vriwenl, 492., 639.
IJrunlschaft, w. Hw., die Freundschaft, in vrtInt..
8cha}t, IV. 14., aus Wolwollen.
lJul, EUJ., voll, s. 1'01.
· vull en, Zw., fiillen, anffill('n, In. 46., 47., N 8. ful..
len, Ni b. r
. fiillen, 5133.
.vllnt 11Jyle, w. Hw., der Finderlohn. V. 45., N8.
fUllt mede.
· vurdern, fordern, Zw., fiirdern, befiirdern, deu
d'J lute gnlUrdert werden. 11. 14., N 8. fm'der".
vuren,juren, Zw., führen, 111.130.,135., K. Hf.
VIII., zu deme weghe der uvert (vür/) K. Hf. 01.
i b. L. füren, 264., 115.
VU8, jus, phU8. m. Hw., I) der Fuss, 111. 130., Myt
"'i me fusle, 111. 130., 2) FUS8 als 1\Iaas8,
icli..
/tC wa!}" 8trQ88e 8al 8cclrtzen VÜ""C wyt 8'1", V. 14.
N.. Joet, JUl,
ih. L, futJt'.. 'U.Juoze, 188
., agu.
I
>>>
3M
Wage - wandil
\'v.
Wage, woge, w. Hw., die Wage, I. 6., V.24.,
Nih. L, wage, 1034., 1282.
Wlayn, M. Hw., der Wagen, V. 17., dy WO!}" slt'o
.'e,
V. 14., M". IOe!Jgene1l, V. 34., N 8. wa
ett, Ni b.
'I' L. wagna, Mh. wägene, wagerre, 4562., 3897.
.. wal, '0. Hw., gleichbedeutend mit kore, die Wahl,
I man .al ym dr!J wal te!Jlna, V. 19., daß Gericht soll
ihm durch Urtheil unter drei l\-litteln zum Beweise
seiner Unßcbuld die Wahl lassen (Gottes urtb eil).
· wa 11 en , Z w. , sieden, erpaen wallellden ke
sil, V.
19., N.. ,,;eden.
.lOlIldig, gewaldig, Ew., gewaltig, gross, 111. 127.,
d'l waldige 8'1, 111. 130., 133., 128., das grosse
Meer, die Ost- oder Nordsee, Ntr. lrewalelig, Nib.
L. gewaltic", gewaltig, mächtig, 1500., 4ß9:.!.
· waldigen, Zw" die obrigkeitliche Gewalt überge-
ben, I, 2., N 8. waldigen.
lOan, m. Hw., der Wahn, nocA wane, V. 66., nach
" Gutdünken, willkilrlich , N 8. na 1110""1', Ni h. L.
wan, 136., 4556., 3601., davon wü/met' u. Argwohn.
e. wandil, 8. Hw., dieses Wort bedeutet an sich jede
Veränderung, wie vorwandi/n, u. daher heisst wa1l-
dil "aben, V. 50., das Recht zu einer Sinnesilnde-
rung, zur Ergreifung eines andern Entschlusses ha-
ben. Y"d der kauf ist dennoe" (alsdann noch) un-
vorwandilt, V. 22., nicht verändert, nicht aufgcho-
b
n. Zugleich war dasselbe aber ein Ausdruck der
Gerichts8prache, besonders von vorspreche" oder
Rechtsbeiständen
ebraucht, welche auf Betchl des
Gerichts für eine Partbei sprechen sollten. 111 die-
lIem Falle heisst eil, 1I.83 a , dynge "n' !l nJ elas wa1l-
dit, u. das that er mit den 'Vortan: v/"I ab ich y'J
an kC'!J1len dyngen vorsu,nete, ah "1'1' trie" des icAt
i,.""II.'1' mustre, ""It ,nil' adi,. ,nyt ryme 0I1l1i,',,; dies
beisst demnach, er bitte das Gericht um ein Urthcil,
ob er scincr Partbei zum. S c ha deo s f'r 8 atz (J (llJetll-
dil) nrhafict .el. wenn er hei ihrcr V crtretuJlg nichts
>>>
I
wange - warte
9
(oder etwaf';) '"erahsällftle. Adel"ltg (lagt daher ('V
B. IV. 1376.). Ir antlef he,leutete elJedem die Ge.
JlU
flIIIIIUg fitr eiu('II verursachten Schaden, womit
lfiiJrMe'lf (Glossur. gl"1'lIIan. Lips. 1737., S. 1820,)
iiber('iustimnlt; SI?'IISU Jorensi ex noxa damnttm ob
deJrctu,,,, a le
l1. SQ ist auch wandil t",,-, V. 19., zu
verstehen: tly wylc so mag hel' ny,na,ulü valschetl
get:r.yell da her wandil V1nme durfte tUN. Da diesc
Entschädigung die be8chiidigte Parthei erhielt, 80
hatte ",ie die Natur der: busse u. kommt in diesem
Sinne alleh im Ssp. 11.28, vor. rgl. Grimm'8 u.. A
649." i 44. Dagegen rrklärt Maurer (GeseL. des alt-
germani:=;cherJ Gerichtsverfabrens, Heidelb. 1824. S.
131.) den Ausdruck wandel dingen dahin, der Vor-
8prechc müsse das GClicht um Erlaubnis bitten, seine
Rede w a 0(1 ein oder verbessern zu dürfen, wenn
cr sich versl,rochen, nicht deutlich gcnugausgedrückt,
oder ganz geirrt haben sollte. N s. dat wandeU. B 0-
fler. das walldil, der Fehler, Tadel, S. 476.
wange, s.Hw.,die'Yange,Backe, V.49. Na. dewan-
ge, B ar[. dll8 wange, S. 520.,N i b. L. deu:. wange, 2488.
wallne, wall, Ew., mangelhaft, leer, wanne 7IIaSlJe, I.
_ 6., falsche, unrichtige l\Iaasse u. Gewichte der Krä.-
mer. So auch BOIler. :So 475., u. Adelung (W. B.
IV. 1341.). Hanow in seiner Ausgabe des JUIJ Cu/mo
rx ult. rev. in der Anmerk. zu I. 2. 10., vergleicht
wanne ",lUSe mit wahnsinnig u. wahnwitzig. Ni b.
L. hat nur das Hw. wan, :Fehler, l\langel.
· warf. kreis, ,n.Hw., das um das Gericht oder bei
gerichtlichcn Zwcikämpfen um die Kämpfenden im
Kreisc versammelte Volk, die Umstehenden, der Um-
stand, IL 74. lV 8. warz'e, vgl. G1-irnm's tl. A. 747.
warlolle, w. I:Iw., die Verwahrlosung, Unachtsamkeit,
\'., 3., N 8. (lat warlme", Ni b. L. hat Dur das Hw;
di,l ware, Acht, Hut, 793., 1202.
lIJa rte, w. H w, ein Zeitraum zum Warten. die \Veile;
,.Y7U
wart,., dy andir warte vnd dy dritte warte,
11. 83.." N... worte, N j,b. L. diu warte, 730., 772.,
3126" die W4cbt, Spä.h.UIJg,
uf der Jagd der Ana&aud.
>>>
360
I
warten - wedlrsproche
..
lDart
,.
Zw., erwartelI, t;Ut iku sy VOll tlftll manne
war'md
Wil!, IU. 37., zu erwarten hatte, Ni b. L.
wartrn, 3268.".
was, 3. P. der Yg., er war, 'I'on wesen, lI'/ft, V. 63.,
s. Eint. S. 230.
. waui,. seygr, waui,. syge, w. Hw., die "'as-
serrillne, der Graben, V. 8., 9. Dies Wort war bei
Abfassung des JIIS CII1,n. er u1l. rftJ. Doch nicht
I vcraltet, 11. 4. 2. lautet es lYass"sei1ar. Ns. wat" syge.
wautr tll08, wassir flos, ,n. Hw., die Ueherschwem-
mungo dae Anschwcllcn eines Flusses, Mb. dy was-
.iMI.'O!l!le, 111. 146. N s. watker fl0rth, Ni b. L. vlllot.
die Flut, 1525., 6138.
wat r, w. Hw., die Klcillung, Bekleidung, 11.74., Bo-
fter. wat,., XLIII. \11., Nib. L. wat, Gewand, Kleidung,
Riistung, 129., 4037.,9110., davon: hergewetr, h"wete.
w e di r, Y w., wider, vor, \'011, V. 19.,23., s. Einl. S. 225.
w rdi r, B w., 1) wiNler, wennr hrr wedir 'zu lande
k""'pt, 111. 103., IV. 54., 2) zurUck, vI,d gebell ym
tly llIuckr wedir, V. 19., 3) entweder, 1111 wedir synt
ayaUr schuldit; adi,' fty,nar,t, V. 37., 65, Barl. wid
r,
gegen, Ni b. L. wider, widrre, wieder, zurilck, 796.,5838.
.wedir l.:ou.f, In. Hw., dcr Rückkauf, tzyna tzu wr-
dir Imif, 111. 107., ein verzinsliches Darlehen gegen
Hypothek auf GrundstUcke. Weil nach geistlichcm
Recht alle Zinsen rur Darlehell als Wuch
r (grSflch)
betrachtet u. bcstraft wurden; so wurde diese Vorschrift
dadurch umgang!'n, da8s der Gläubiger gegen Zah-
)ung eines Kapitals mit Vorbehalt des RUckkaufs ei-
nen jlihrlichen Zins erwarb. Dennoch sagt Husing
in 'cincr Anmerkung zu IV. 35.: "W iederkau.f ist
",it 1111.1 flicht in Gebraru:h," wiewol diese Behaup-
. tung mit V. 74. in geradem Widerspruche steht.
. wedtr Itachr, In. Hw., der Gegner, die Gegenparthei,
11. 50., N s. weddersaker.
.wedrr schriffi, w. Hw" das ROckschreiben, die
schriftlicho Antwort, 11. 83.-.
. weder 8proche, w. Hw., der 'Videl'l!lpl'Uch, Einwand,
11M rechte wedir 6proclle, IV. 1.. Na. wedder6J1f'oeke.
,
>>>
"'cdlr tryben - wenne
3tH
.wedi.. 't'!Jl1efl, Zw., bestreiten, leugnen, wn-nade.
wedir trybet. V.25. Ns. wer en dell wedder drifft.
· wedir werfe1', vorwerfen, Ilchelden, Zw., ver.
werfen, anfechten, e"Y" orte'll wirt ü em wedi,'WUr..
Jen, V. 66., Nil. wedder werpen.
· wrge lage, wege loge, lage, loge, w.Hw., die \Ve.
gelagerung, das Auflauern, 111.32.,11.30.. N s. wegelage.
· wegeuertig, Ew., reisefertig, im Begriff ahzurei.
seil, 11. 51., III. 147., eyn wegeverti;; gast, 11. 51.,
Nil. wegefertich.
· we!Jchb;1 d, w;cbild, wich bild, 8. Hw., das Weich-
bild, der Stadtbezirk, 111. 3., 4., N s. wichb;lde.
we!Jgen, we'1Kene, MI,., 8. wa!Jn.
we!}ne, welJn, Yw., wegen,lII. 59., a9. 53., 8.Einl. S. 225.
we !Jse, w. 11 w., die \Vaise, elternlos, V.24. Nil. weBe,
l't i b. L. der weise, 4302., 9372.
we!Jlle, w!Jse, w.llw., die Art, 'Veise, gelicherwlJlle,
V. 19., N s. gliker u'!Jse, 1.'; i b. L. diu wise, 1377.
· weispjenniK, fI'. Hw., dicBes Ausdrucks bedient
I Jiich das 8. Wb. Art. 20., für vredehuast', 11. 4.
.,je 11 e n, Z W., wollen, ab SlJ wellen, I. 4., das Arr sel-
. bir welle gelden, III. 122., weide IlY" gut nicht vor-
antwoJ:ten, 111. IH., wil Aer des bekenne", 11. 67..
welt;,., 11. 8a.-, Ns. IIJollen, Ni b.I....wellen, 9089.,3669.
· wen de, m. H w., der "'ende, 111. 4., noch wynd!}-
schen s'Jte,., lU. 4., nach Art der \Venden, in ihrer
Sprache.
wenden, Zw., 1) Mnreichen, so vtrre allle das erbe
wendet, IV. 17., 29., 2) verwendcn, anwcnden,
"d
weftte das a" Ilynel' nllt:;, IV. 26., 2. M w. gewa"t.
IV. 49., Nil. we"deft,
i b. L. wendl!1l, umwenden,
abwenden, 638., 796.
wenen, Zw., wähnen, glauben, meinen. V. 25., Bo-
ner. wenen, 111.45., Barl. wäneft, Nil. wenen,
Nib. L. wänen, 2085., 3634.
wen!Jng. Ew., wenig, IV. 41., 43., N.. 7VenicA, Ni b.
L. wenich, 430., 3764.
weftne, wen, Bdw., denn, 111.11., V. 17., ts5.i weil.
11. 22.; als. V. 37., 111. 115.; ausgenOlnmeD wenn, 11.
46
>>>
3
1
went beil - we.en
12., IV. 41S., 63., 19., 50.; als dass, m.44.; Im Fane
dass, IV. 14.; Ni b. L. wan, 127., 784., als Grund.
weune, 2600.. 2771., von der Zeit.
.we1lt bes,l1dw, so lange bis, IV. 49., Ns.wntdat.
wet.ben, Zw., s. "'!JIte werben.
wet'e, w. Hw., s. gewcre u. gewoJen.
were", Zw., 1) beschützen, vertheidigen, wilderburg-
ltertJ lIYlles Il1lses ere tn.yt kampe werew, V. 39., NB.
wel"tJn,' NiL. L. wcren,774., 659., 2) verwehren, hin-
dern, der weret "J.m syne eyncs hOl" myt tatnpe, V.
16., örr hindert ihn durch Herausforderung zum gerichtli-
chen Zweikampfe an LeiRtung des Uein;gungseides. NB.
weren, Ni b. L. weren, wehren, ahwehren, 613., 2722.
w.re1l, sich, Zw., sich zum Kriege rüsten, adir wer'
her sich, 111. 98., doch kann diese Stelle auch heis.
een: entschuldiget er sich, vgl. Ssp. 11. 7., nemlich
Jnit der ec/rten not, Ni b. L. sich weren. sich ver-
theidigen, 43{)6.. D556.
.wet'unge, w.llw., I) die Bürgschaft, wirt c'JM
recltte wet'Unge vorric1.tet, lI. 85., 2) der Werth, alse
e!JlIt! rechte ilJcnmge ist, 111. 83., N s. weru"ge.
.wet'gelt, weregelf, s. 11w., das Wergeld (c6l'n-
pasi'fi,,), welchos dem Verwandten des Erschlagenen
im '''('ge des Vergleichs , mit J8 Pfund, bei lnndm
aber mit 9 Pfund entrichtet wurde, 11. 59., um der
Todesstrafe oder dem Verluste der Hand zu entge-
hen, lJ.29., v
l. G,'i,mn'B R.A. 650., 661., Ad.U!e-
"{reit, Na. werge",
werk, s. Hw., das 'Verg, Fladls, Gespinst, V8 vrnn-
dem werke, V. 72., NB. werk, Ni b. I... werch, die
kunstreieho. Arbeit, 146U.
wertlich, o.Jeretlich, werltlich, Ew." weltlich,
dem goistlichen ent
cgengesetzt, vor wtWetlichnlJ
e-'
richte IIlld flicht vor geistlichem, 111. 96., rlJn werh-
lich l'urllte Uf. 132., der gei&tliclte adi,. der werlt-
liche t';cht,-r, V. 65., N
. weltlklo. :Nib. L. di.,
werlt, die WeIt, 52., 1144.
w, se,., Z w., sein, gl('i
hbed. mit .!Jf', &el1!J", 11. 27..
V.
O., 8. }
iDl. S. 230.
>>>
wesewaeh. - wysBenschaf1
363
l
-U1e.ewaclu, wyuwach.,,,,.H,,,., Wiescn, V.
7.
Roner, wu"ne, S. 483.
· UJe tt c, w. H w., 111. 3S., 11.
ewette.
*wctten, Zw., 1) zur Strafc cntrichtcn, I. 6.. der
wette e!l"ell scMIlyng, I. 8., lJtet.,,,le 3at man demt
c;le
wetten, V. b6., 2) dn" were wetten, 8.
.-
wette, 3) wettcn, 111. 7t1.
IIJ'I, B w., wie, 11. 72., Ni b. L. Ibiu.
wil, hno, 3. P. der Gw., 8. wellen.
wille. m. Hw., die Einwilligung, IV. GO;, f"!}' willen.
freiwillig, 111. 11 S., V. 2., N i b. L. willr, 211., 222.
wylleltf)re, wilkote, 10. Hw., I) die Einwilligung.
111. 59., 2) das OrtsgeBctz, I. I. j 111. 63.
wJP' wib, s. Hw., das \Vcib, 2. F. delt wyhelJ, IV. 50.,
51., N lJ. ,.uyJf, Ni b. L. wiJl' wibelt, 3272., 9043.
WJJr1.:en, wurken, Zw." 1) "crarbeiten, gewUJ'c/ztvolJ
golde adir von silbir, IV. 51., 8'olt u. lJilbi,: t'np,"-
wurcllt, IV. 50., 2) vrede WIj7"J. o en, 19. vrede, 3) wi,'-
ken,webeu, V. 72.,Nib.L.umrc1len, webell,I
.W., lJ23.
W!Jrs, w yrsir, Ew., Slg. VOD obil, schlechter, schlim-
mer, (engl. worlJe), do' wljrlJ "'cbor,,e, 11.,69., eine Per-
ilOD geringerer Geburt, €"lj11 lot, iler C1'gir ;.,1 "mi Ortc:'
wyrs;,' tut, V. 67.,N S. u:.VI'S, Ni b. L.
viJ's, 4022.,
1114.
IlI'1Tllte, dall, Ew., 2. Slg'J das schlimmste, ühcl?tc,
.,.,nd sprieht yr dm'noch dalt wJ/l'llte das /zer f1Ja
1
V. 23., Nib. L. wirmte, 800".
wirt, w!Jrt, '11. IIw., 1) eIer Ebemann, 111. 125., IV.
4., V. 57., 2) der Hanswhth, 111. 30., 3) (kr Bllrg-
herr, V. 39., N s. WC1", tilUfm. Ni b. L. wirt, der Wirth,
Hausherr, wirt desla"dt'lJ,l
ilrst, König. 131.,3652 ,517.
.W'ljitheit, w. I/w., die Wcißheit. Vw1r w'Jsllt'll, AIl-
- rede an die Scbiippeof 11. 40., N 8. u'!Jslre-it.
w, s . e ft, m. 11 w., das Wissen, ane 8!P'en liJ!fHItNa, V.
54., Bf. Ml
. fl"lsset, V. 32. N s. wctllen. 1" i b. I
.
,1VÜzton, 3t38., 8725.
. wyssenschajt, lIJ'ljsllrnhc1enft, w. Hw., (]io
Witll!ensc:lIlft, das Vorwissen. die Genchmignng, tIIlj'
W'JslenllcllUft, mit Genehmigung deI!! (;crichb", 'In!)'
adi,. cmc delJ ",a..fle. u'yuefltllchojt, 111. 126.
. r
\
>>>
--
3ft4
wyt - zegcn
1ll!J"Ew.,welt, breit, v
14., N lI.w!Jd, Nib. L.wit,4!S., 79.
· wyt en, wi tt en, Z w., erweitern, ausd('hncn, K. Hf. XII.
· wyttewen du/
m. Hw., der Withvcnstand, IV.
(j 1., fiI. bellilzen.
.w!Jlzig, Ew., klug, erfahren, I. 1., \T. 56., d" W!Jl-
zigislen, wer das sind; erklären dio Magd. Fr. I. I.
12., Nil. wljlz,;g. , .
wor, Ew., wahr, V. 29., 53., N.. war
, Ni b. L.
war, 6632., 417.
wo r,., sy, 3. P. d. Mh. in Gw., sio waren, von _yn,
wesen, s. Einl. S. 230.
wo r t, 11. H W., das Wort, die Rede, an d.v wOrt de.
vorsprechm yehen (geen), IV. 27.
· worlzeychen, 11. I/w., das \Vahrzeichen, Merkmal,
V. 46., Bar I. waruichen, S. 625., N s. wartrken.
.wucher, 11. Hw., I) dic Frucht, fler Ertrag, der Ge.
wlnn, syn wucher der von s!Jme l'lbe lmmmet, V. 24.,
die Frucht scine
Leibes (Moscs V.2t:!. 4.), vgl. ert-
wueh
r. 2) unerlaubte Zin8en von einem Darlehen,
111. 49., V 65., N 8. wuker, vgl. geSflcl,.
wflrtzewe!h würtzewe!Jh, w. Hw., Kerzenweihe.
Der Tag tlnser Neben Frauen JYürzcwe!Jhe ist na:h
Haltau! Jahrzcitbuch der Deutschen des Mittclalters
(Erlang. 1797 in 4.) der Tag Mariae Himmelfahrt
(asS1l11t;onill Mariae,) am 15. Au
usL S. Anmerk.
am Schlusse des 5. Buchs, S. 19
.
Tz, Z.
Tzal, w. Hw., die Zahl, IV. 35., floeh marTre tzal,
111. 151., nach dcr Zahl der Marke, verhiiltnismässig.
Bel,t'1IIysc1le groscAen polanüeker t2:.al, 111. 35., Böh-
mische Groschen nach polni8chcm Gelde. Nil. flG
fIIm.ke toll. Ni h. L. dill zal, 2077.
.tzapyl, tzappil, tn.Hw., derGUrtel,IV. 50.,tzap-
pil adir
urlell, IV. 51., Nil. Czhapil.
segen, getf.vgefl. Zw., siegen, ge"'llfet (zegyt) der
J!JIJ, V. 30.. N tf. IIce/,' de deff, Ni b. L. ..gen, g...
.welf, 40.19., 466.
>>>
zeygen - tzymmer
865
1
[
.:"'lK"', Zw.. slen, rI" v) tlrnnl",' ",riel. U!le
Kd, v. 70., 72.
tzeyeft, tZ1JKeft, Zw. mit 2. F., zeihen, beschuldi-
gen. V. 35., N8. 'I}"'" Nib. L. znr;e", rOgen, vor.
werfen, 9492., zi",.", 3395., 4457.
· fzeYKe1l, tzih"ft, Zw., zeigen, d!J laall' tuyt;m,
V. 23.
27., 8. "a"t. ...
:1'1 e, w. 11 w.. die Seele, V. 6!S" N.. .ele, Ni b. L.
'1'11', HS67., 8769.
· tzet'l" KelfC",.e'), gerIllte, .. Hw., das Zeter-
geschrei, der Ruf tfI1 Hilfe, 111. 32., N.. czelt" r;ee
wclar
, vgl. Grimm', R. A. 877., 8.
""Jte.
· t% '1" 1'11, laYftdir ,ich, vatzyeft, Zw., einen an-
dern durch Leistung des Ueinigungseides von An-
klage u. Strafe befreien, 111. 92, 93.; dies stand nur
dem Vater hinsiehts seines noch unter väterlicher
Gewalt stehenden Sohnes, u. auch nur zweimal frei.
N.. "t"tie",.".
· tr. y h en, lfU 1:.ye", .i cl, Zw., I) mit t:tu, gericht-
lich verfolgrn, in gerichtlichen Ansprnch nehmen. ViD-
dicireD. dN" mag 8ich wc:li,. dartf'oU tzym, 11. 89.,
111. 80., 108" 107., IV. 24., 61.,70., 2) mit an, !!Iich
berufen. seinen Rf'gress nehmen, I. 7.. 19.. 25., 111.
131.. V. 12., 3) sich bezirhen. zu etwas gehören,
rIM fIUlr; sich wol tzy""" tzu vrouwell Keradc, IV.
t)
t., 60. Dyse Kij, tzu"", 8ich alleyne tzu dem "be,
4) tzu tZy/te", in Anspruch nehmf'n, verklagen. vnd
t%age y'lI tZII, 111. 63., N,. sic" ta7tnt, kommt In die-
ser Bedeutunl; im Ni b. L. Dicht vor, wol aber iQ
Bone,.. XCV. 9.
.tzY'lImer, Kezymmere. .. Hw. Dil'!l Wort war
lIehon im 16. Jahrhundert ,-eraltet u. wurde al8 UD-
verstHndlich betrachtet. Bei der ersten Umarbeitung
des alten Kulm. Rechts durch
emeinl!lcl:aftliche Ab-
geordnete des ersten Herzogs von Preu8sen u. der
polnisch - preuss. Stäu(le, welche in IUaricnhu,rg Ver..
handelten, kam man Uberflin, in 11. 30., deo Sah"
MfJK mall dy "ry'" Mlche b_yana myt wu"dna "",d
",yt
t:WlMrlet,.,. t
dahin abzulndftDI W'l0Kk
....
>>>
366
txynt - tzubrechen
.
Man' die 1tamffUclzung_ mit wrl1ldnrtl, z"lwwenenn /Je..
bewdenn - - "(wisenn,
c u. man verstand fiJlglich un-
ter tx.ymmer Gebäude, wiewol nicht abausch{'n ist,
wie die.
Vorte wrmdm u
gewrl1ldet auf Gcbäude
passen 801len. Enfwedl'r ist das Ew. gewundet
unrichtig gewählt oder falsch abgeschricben. oder das
, Hw. tzymmrr hat einen an dem Sinn. na
erstero
IIcheint der Fall, denn das säc;hsch. Wb. hat: ,nil aer-
Aauenem Z;mm"
wo dann untcr Zilflm" (Ad. z;m-
par) im altdeutschen Sinno Ba ub 0 I z oder ,d
Hobt.
_ werk eines Gebäudes (Gr. Gr. 111. 429.), zu verstehcn
wäre. Dagegen stcht in der, der Stadt Breslau \'on
den Magd. Schöppen im Jahr 1261 ertheiIteu Ucchts-
}Jciehruug.
40.: ,nil gewundete1llc gctz;mmere, fQlg
1 lioh Janz wie. in cler Bschr. A. Es wiire möglit'h.
'I, dallS Izytllm" in dieser Verbindung irgevd einen Theil
.' dcs mc
d
lichen Körpers., bel!onders des Knochen-
gebäudcs bedeutete. Hirschzimlller u. Reh:Dim-
.' mer wird Doch jetzt der Rückgracl eines zcrlegtcM
lIirsches u. Rehes genannt. J. Grilllln fUhrt aber
. das Wort in dieser Bcdeutung weder in seincr Gr"m
. matik (111. 396.) unter dcn Thcilen dcs ßlenschli..',clI
I
eibefl, noch iu scinen R. A. auf. Es wiirc wol -zu
wUnschen, dass' ein Sprl,\(:hfor8cher diesem Worte
Beine Aufmerksamkeit schenkto.
.tzyas, erbtzyru, t'zYll1l vJwedirkollf,m.Hw.,
. (in spätcrer Zeit in Preusscn bcsonders in Danzig
pjennillguns), ein zinsbares K1¥J,ilal. hIs }'orderullg oder
als Schuld, 111. 111., 138" vg.. wedirkovj, N 8. tyn.o;.
tzyl, w. Hw., die Zeit, IV. tm., V. 5., Na. tytll,
:N i b. L. zit, zite, V3., 7288.
· tz ollen. Zw., den Zoll abfordcrn; dem Zoll unter-
werfen, wer do bobcn tzollet, V. 20, Nil. ltllle".
.tzouberny.,e. w. Hw., dia Zauberei, V. 67., Nil.
thovt!r,ye.
tz u, r w., zu, 8. Eint S. 225.
, zu, V ol'8ylbe vor Zeitwörtern, gewöhnlich in der Be-
deutung von zerstöhrcn, dahcr:
t,," 6re
.A.e,.. Zw.,brecbeu, zerbrechon, 'Y1Ie#;_were
>>>
r
tzurybcn - tzwcyer
wer c1y t
,tlJ1';c"", V. 19., 38. N 8. tAobnd;ett, NI b.
L. bl'esfen, zN'brEsfen. 3955.
..tzu ,'yben, Zw., zerreiben, V. 23.
48., Ns. 'ho-
,ive".
· tzr, snyden, Zw., zerschneiden, man 'zu mit em
dy l1e1l11ynge, V. 19.,
5. N s. tosc1uryden.
tzu sprechen, Zw., in Anspruch nehmen, 111. 117.,
N s. tllOspreJ.'e1l, Ni b. L. zuosprechen, zureden, 4997.
· tzurwerfen. sich, Zw., sich überwcrfcn, in Streit
gerathen, V. 23.
8. N s. towerpen.
tz ficht , w. llw., I) die Berufung an den gehörigen
Richter, 11. 7., 2) die Berufung auf seinen Gewährs-
mann, von welchem man die gestohlne Sache empfan-
gen hat, 111. 1'1.7., 3) die Anklage. die Beschuldigung,
,,,,d kalI yn der t::"ucht nicht obirwynden, 111. 38.,
4) das I/er siel, fZY"c tzu reM';" tzucht, 111. 130,
dass er seinen waL ren Gewährölmann benannt habe..
N s. tflchl, im Ni b. L. in allllerer Bedeutung.
· t zugen, Zw., 1) erzeugen, beweisen, genannt wer-
den, das /::'uget e
'"e kampirwlmde, III. '1.5., ab (ler
cleger '1 y,. das tzugct, 111. 32., 2) verfertigen, an-
8chaficn, bankladen. ily eyn "Jan do I/er lebcte ge-
tzuget ,'nd gekouft I/alte, IV. 51., 59., Ns. thu-
gen. Ziehen im Ni b. J.. hat andere Bedeutungen.
B on er. %,u/:;en, al!l Zeuge auftreten, S. 487.
tzu "10 1 e, B w., auf einmal, gleichzeitig, 11. 66., Ni b.
L. ze "wle, auf einmal, 6300. b . .
· tZltnge, w. llw., die Zunge. Verlust derselbcn als
Strafe, her ilit (leme richter syne tzunge 8chuld;g, V.
61.,
5., N s. tUlIJ!;e.
.tzu vor, Bw., zum Voraus, praecipuum, IV. 83.,
84., NB. t"Ol101'.
tz., wyp, s. Hw., das Nebenweib, Kebsweib, die COtJ-
cub;ne, V. 49.
1.
.tzweyet#, lJich, Zw., eich cnuweicn, streitcn, zan.
ken, I. 16., N s. tlnveyen.
""'tzweyer hande, zweierlei, wo eyn man t
weyg"
/wilde edte kyttdir Im,. IV. 72.. Kinder aus zwei
361
r- r q,) O
, 1:) 1-.1
..J
>>>
.
-
3G8
bwyer - hwolfte
Ehen. oder Kinder die nicht ebenbnrtig Bind, N..
thweN' hande, Bar I. zwngt'r hande S. 146.
· tz.wyer, Bw., zweimal, V. 23.
tzwyualt. E,v., zweifach. doppelt, V. 26., Na. ''''we-
jalt.
tzweljte, 'no H",v., der zwölfte, 11. 25., nemlich Tag
nach Weihnachten, s. 1Yb. 47., Nib. L. dt'rzwelftt.
246., 4uHI.
\
. r
F
,
....;
'
......... . "'\t;d;" ""
.-'---'
,
.. , ( ) q ') 0
b " {)/
Marienwerder,1838.
0"",c11 b.i Priedriell Aa'DlI Hui".
KSI,a,
I'"
r- .
"
IM . ,A
y., r. "u.-:IU
>>>
-
........
>>>
\
,
..
I I
...
(
"
'-
>>>
"'" .
t
5('320
.,
I I
I
-Ir
r
L'
J
""-
..:
0' T '" "'"
.
".
'.?'
"
>>>
, I
\
\.
,,..
.
.
V .
. .
'.
,'-
I
'..
#.'"
\
-..-
,
...
" ..
.
4.
--
'V
:-
...
--, .
.
..
.\
r ....
J ,""
/.i '", '" . ,
.r t
" ..,1Ifi": '".
.
-.
\i..,....-..;;.
' .
..
l' _
'.
.
.i . .
_.
... .
..-
.
{.
\
1 ..
. '}..
'.:.
I
\
"
.....
,
.....
.". .
I
-
I
5032u
-
'0 tI
.
.."..
.
. ':
" I ' .
. A (" 'er .
... .
. '..
. .1[1 ....-
I . :':
,,"
' "
l\, ;
:{:
h "
.
, ":
" ',
. .:' '.- "*:;
,.
'
'
.
\
.
\I»"
Ut
.."
:\
..::
..::
'. ,*(! jf.1::
" 1-
:..
"
. A
J" :
"'''. . :;'"
,
;.. '
: .
-"', . ... '.. p"" .
...
... '. -; "'; -.- .,.
;.,
;.-
j
'i ,. .'i .' ;,.
I
' '. .,
) ".-.... ' '
'-
.
.
,
.
/
,.:
,
.
, ,
...
.
'-
", '
-', " , !f. 1 ,I ' . . ; . '
,. '" . :.' ,
,
'-..,,,
, ..\, , , . "i-.kllt .":
io'
'1'\
. - .__./.t-II
v!'.\i", ..;.... , ,
. 'I!I!...;'
J\:i'
-,,,
i.."t: '
"',
. . - .
.I.' ,a) :..".. ",.-."",.,.. ..c' ,.
.. . ........- . ..... :-
.i-
'.. ....': ;.; ,,- . . .
J' .. -:' i . .
- ....,":J/!! , iI! I»' , :
;'-!-'!- '. .,
.... N" -t. .... .
'..,... 1
.. :
. ....1. '
I": ..
. . .'
".- ..', ""
""
. '
.
. ' ' ;i l "" .. "
.,,. " '., .
... .... J. ' .".
'I . .' ....
..'. -i
'9'
'-, ,"
:.
..
. ..}; ,,' -". "'
.. . .
'... . "'t
''-'
'I .'
"
,
.
,.
:"" ...... "
, 0,.1
. ,"'t
i. t.; rlo,.
. .-
.
:.. "
.
-,:
f._. ¥
.... . -""-:L )
.:!-. '. -..
, ". :
. (
'.:
,
;. ';.. .
, 'I.t"
,.
. ",'
.
""" , . I.:i.'!..t,;.,....- ."
;' \\ .,..,
". .. ....-;
,'.
I.,",
';,
'
".
J "
J
6.
."
, .
...
.: "i
....t-. .:.
t. 1....
, .' I :.;;
.
'G
X ..t. ;; :._
.. .. - -
'i,,
' ,....,. .,.
-,
.
)
\
....
l'
" ;Ir
,i
of.... .,
. 11.'
1-:. jp';
...
.
- ... .. ..
'ölt,; .,..... . "
. .' ",,)'
.. 0&. '.'
ij....¥.J-f "
-
',. '.
'U"
: "
"
"i;
,"_ 0,
. .
.,
"'""
': ::ie;'
. .I,. -
-
..,.
.'J
i.-.'
.,
;
:".
- .../ , ".
Ii"
/..,r.
,,
I
"
,
\ .
; '.....
. : ' '
:f;,
,M; :. \j .."
.
""
. \.:
'\
....
:
- I
'"
\ t
"
"
.
.''''''
.. "
.,. ...,
... '" ..
"
"
...-
"
r.
,.1
, 'I:
t
'
I'
.
, I
\ .
'
".
\ ,.
.,,:,-ff
.' b
1 :
.. .
>>>