Kronika Bydgoska T. 3 (1966-1967)

0- 
. 


:0 


,no
 ń 00 
- 
c 
o j)OOOJO 


I I 


, . 
-!-- 


I 


.. 


I .4 
 
A -.... 
, I _ 
I. I ... 
Ił. - . , 
.'D "'
 ' 
 I. 
.
' .1'-111 1 - I
 O 
-- 
 
 ' 
I 
 li'-lIlli - i, 00 rf O 
.._ -_r : 'fi \i .1'-11111 - . j ,00 D 

 - \\\, ',- _D _ D v_l a · : 


i 
. 
I fA 


D O 
o \ 


. 
.' I ' 
· ł 


. 


. 


, - 


- 


a.. 


w 


- 


II - 
- I _ _ 
"1" _ _ - _ 
- "-- 


. " I 


- 
o o 


- 
- - 
- - 


,.... 
......,.. - - 


- - 


. I 


- 
 
;... - -- 


- - 


- 


..... - , 
-' 


... 
---- ..._.- - 


.. ,ł- .. 


I 
f 
f 
1== 
. 


-- '-- 


BYDGOSZCZ 


ł 
"'ił 



- 


- 


-- 
, 


{ 


- 


- 


- 
-
>>>
KRONIKA BYDGOSKA 
III
>>>
TOWARZYSTWO MIŁOŚNIKOW MIAST A BYDGOSZCZY 


- 


KRONIKA BYDGOSKA 


III 


(1966-1967) 


. .. ,. 


o. 
I 


Bydgoszcz 1970
>>>
Komitet redakcyjny: 


Kazimierz Maludziński (przewodniczący), 


Tadeusz Jabłoński, Włodzi mierz Jastrzębski, Róża Kul wifĆ, 


Lucjan Sawicki, Edward Szmańda 


Redaktor tomu: 


Edward Szmańda 


. 
Okładkę proJektował: 


Bronisław Zygfryd Nowicki 





ldA 


ZAKŁADY GRAFICZNE PZWS - BYDGOSZCZ - Zam. 1046/70 P-9
>>>
", 
.\ 
. . 
. 
. ' 
'. . 


y b 


.. .." .. . . . . .. . .. ..... .. ... . .. . .. "... . ., . .. 



.L! . 


.. 
 
', 
" ,
" ''':'1''' 
,A.,
' "'t," 4 'y-; /,;'
' 
" "ił; ' "1III
.,
1 
 / "" . 
 ' 

 r _.. ,...... 
+ ,
!'" .J'
'\: 
,.. , .... .:..' 
, "'.' f!IIt." .,11,. " . II!I !Ii'. 
..."" il 
 : ' _ ." ' ,.'iIII. . I\!
 

!.... .,.: 
=s:': ł/i ....::'i 
, ''''''-, '.." .'.. IJt
';, '.. 
111; . -. ' 1 ' ,.. ., .'-. ,4 " 
h ... . I" , \III ..'.. 
.
 ... ł " III, U ... 
"II... ..'. tU... 1Ił1.
a\ 

1:. "'I łt. ł 
 .",iI!, lIr' I " 
H 'I 1 H U II 
 $iłł 
 ! 
,
',:'" ..!Lłi' . .. 
  .,łt1!ł( 1Ii!Irl . 
! ,
.'. H
 
4':
{f,;K I;
:



\'

 '::L ,l: 

'
" 


'?....... 


:f
;o' 0/:""'"""; 


:--.p"". 


., ":J 


1966-RO 


B 


DGOSKI
>>>
Obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego wystąpiły w Bydgoszczy ze szcze- 
gólnym nasileniem w roku 1966, kończącym uroczystości jubileuszowe i ogłoszonym 
jako Rok Bydgoski. Z okazji tego wielkiego święta narodowego, w jego miejscowym 
programie, znalazła upust niezwykła aktywność mieszkańców Bydgoszczy w czy- 
nach społecznych i w życiu kulturalnym miasta. 
Niniejszy trzeci tom Kroniki Bydgoskiej, obejmujący w zasadzie wydarzenia 
z lat 1966-1967, przynosi przede wszystkim materiały upp,miętniające Rok 
Bydgoski - dowody społecznego zaangażowania ludności miasta i prężności 
kulturalnej środowiska. 


Na odwrociu: Plakat Roku Bydg03kiego według projektu Andrzeja Nowackiego
>>>
Spis treści 


ARTYKUŁY. 
Jan Hojka: Rok Bydgoski . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Stanislaw Pestka: Przebieg i echa Zjazdu Pisarzy w Bydgoszczy 
Teresa de Laveaux: Bydgoskie festiwale muzyczne ..... 
Janusz Golębiewski: Projekt nowego fragmentu śródmieścia Bydgoszczy 
Edward Szmańda: Szkoły Tysiąclecia w Bydgoszczy ............. 


7 
21 
34 
51 
62 


MATERIAŁY 
Zbigniew Urbanyi, Zbigniew Smoliński: Bydgoszcz jako ośrodek sportowy ...... 
Ireneusz Glowczyński:. Początki i rozwój polskiego ruchu filatelistycznego w Bydgoszczy 
(1907 - 1967) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
WSPOMNIENIA, JUBILEUSZE, NEKROLOGI 
Jerzy Konieczny: Portret literacki Adama Grzymały-Siedleckiego w wydawnictwie pamiąt- 
kowym i we wspomnieniach pośmiertnych . . . . . . . . . . . . . . . . . 


69 


115 


139 


PRZEGL1\DY, OMÓWIENIA, RECENZJE 
Franciszek Mincer: Bydgoszcz w literaturze 
1960-1966 . . . . . . . . . . 


naukowej i popularnonaukowej z lat 


145 


-- 


. 


KRONIKA 
Jerzy Makowski: Kronika życia społecznego i kulturalnego Bydgoszczy za rok 1966: 
Zjazdy, narady, uroczystości, wizyty delegacji zagranicznych itp. . . . . 
Sesje, konferencje, imprezy i zebrania naukowe i popularnonaukowe . . . . 
Imprezy literackie i artystyczne, spotkania i odczyty . . . . 
Teatr . . . . . . . . 
Muzyka . . . . . . . . . 
Wystawy ... 
Jerzy Makowski: Kronika życia społecznego i kulturalnego Bydgoszczy za rok 1967: 
Zjazdy, narady, uroczystości, wizyty delegacji zagranicznych itp. 
Sesje, konferencje, imprezy i zebrania naukowe i popularnonaukowe 
Imprezy literackie i artystyczne, spotkania i odczyty 
Teatr . . . . . 
Muzyka . . .. .... 
Wystawy . . . . . . 
Wykaz skrótów stosowanych w kronice. 
Bydgoszcz się zmienia (Ostatnie spojrzenia) 


161 
165 
166 
168 
169 
174 


177 
181 
184 
186 
187 
194 
197 
. . . 198 


DOKUMENTY 
Pamiątki Roku Bydgoskiego ................ 
Bydgoszcz - zasłużonym obywatelom (1966 -1967) . . . . . 
Ulice nowe i przemianowane w Bydgoszczy w latach 1966 -1967 


. . . . . 199 
205 
. . . . . 211 


Z ŻYCIA TOWARZYSTWA MIŁOŚNIKÓW MIASTA BYDGOSZCZY 
Sprawozdanie z działalności za rok 1966 . . . . . . . . . . . 213 
Sprawozdanie z działalności za rok 1967 . . . . . . . . . . . 217 


.
>>>
.
>>>
ARTYKUŁY 


Jan Hojka 


ROK BYDGOSKI 


. Długo rodziła się inicjatywa, która w 1966 r. znalazła swoje urzeczywist- 
nienie w obchodach Roku Bydgoskiego. Początkiem jej były artykuły Edwarda 
Szmańdy, które ukazały się w Ilustrowanym Kurierze Polskim w dniach 19 
i 2 J czerwca J 963 r. pod znamiennym tytułem "Czy będzie Rok Bydgoski?". 
Autor, nawiązując do szerokiego rozmachu, z jakim były realizowane centralne 
imprezy obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, sugerował możliwości 
szerszego "włączenia się Bydgoszczy do tych obchodów, motywując to prze- 
słankami historycznymi oraz faktem, że żadna uroczystość o charakterze ma- 
sowym, na szerszą skalę, nie została dotychczas zorganizowana w Bydgoszczy. 
W dalszym ciągu artykułu E. Szmańda proponował szereg imprez i uroczy- 
stości jubileuszowych, jakie można było włączyć w postulowany Rok, który, 
jego zdaniem, winien był zostać zainaugurowany w 20. rocznicę wyzwolenia 
miasta w styczniu 1965 r., a zakończony w dniu 19 kwietnia 1966 r., tj. dokład- 
nie w 620. rocznicę nadania Bydgoszczy praw miejskich. To była pierwsza 
jaskółka zwiastująca możliwość zorganizowania tej tak owocnej w skutki impre- 
zy. Potem, niestety, na długi okres czasu nastąpiła cisza. Jak to zwykle bywa - 
nie było chętnych do przysporzenia sobie dodatkowych kłopotów organizacyj- 
nych, a brak konkretnego adresata w artykule E. Szmańdy usprawiedliwiał - 
chociażby częściowo - zainteresowane instytucje, organizacje i zakłady pracy. 
W rok później inicjatywa została podjęta przez Towarzystwo Miłośników 
m. Bydgoszczy. W dniu 9 października 1964 r. zarząd Towarzystwa postano- 
wił przejąć organizację Roku w swoje ręce, zwołując na dzień 20 listopada J 964 r. 
posiedzenie poświęcone wyłącznie sprawie organizacji Roku Bydgoskiego. 
W tym posiedzeniu pierwszego komitetu organizacyjnego udział wzięli: 
Antoni Koczorowski, Kazimierz Borucki, Edward Szmańda, Bronisław Zyg- 
fryd Nowicki i Wincenty Gordon. Na podstawie uzyskanych uprzednio - 
od zakładów pracy, instytucji, organizacji społecznych i kulturalnych - termi- 
nów imprez organizowanych w latach 1965 i 1966 opracowano projekt orga- 
nizacyjny Roku Bydgoskiego, przedstawiając go następnie do dalszej dyskusji 
zainteresowanym czynnikom.
>>>
8 


Jan Hojka 


Ponieważ zamierzenia organizatorów ograniczały się w tym projekcie je- 
dynie do działalności kulturalno-imprezowej, nie znalazł on pełnego poparcia 
władz miejskich, które uznając słuszność inicjatywy Towarzystwa Miłośników 
m. Bydgoszczy nie chciały tego wielkiego przedsięwzięcia zawężać jedynie do 
terminowego usystematyzowania imprez, lecz postulowały nadanie mu szer- 
szego aspektu. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Bydgoszczy uznało 
program za zbyt jednostronny, proponując poszerzenie go o możliwości spo- 
łecznego zaangażowania wszystkich mieszkańców stolicy województwa byd- 
goskiego w obchody tego Roku. Stanowisko to zostało potwierdzone na wspól- 
nym posiedzeniu Sekretariatu Komitetu Miejskiego Polskiej Zjednoczonej 
Partii Robotniczej i Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w dniu 26 lipca 
1965 r. Stwierdzono wówczas, że imprezy mają stanowić jedynie część składową 
obchodów, zaś cały Rok Bydgoski jako wielkie przedsięwzięcie winien być 
okresem mobilizacji społeczeństwa miasta do szeregu prac zmierzających do 
podniesienia estetyki i czystości miasta, do jego uporządkowania i upiększenia. 
Zgodnie z założeniami Prezydium MRN Rok Bydgoski winien, obok aktywi- 
zacji życia kulturalnego, pozostawić po sobie trwałe wartości materialne, sta- 
nowiące wynik społecznej pracy wszystkich mieszkańców Bydgoszczy. Na 
posiedzeniu tym ustalono również okres trwania Roku: od stycznia 1966 do 
stycznia 1967 r. O postanowieniach Prezydi
m MRN i Sekretariatu KM PZPR 
poinformowano przedstawicieli prasy bydgoskiej na konferencji w dniu 29 
lipca 1965 r., w której uczestniczył z ramienia KM PZPR sekretarz Teodor 
Joniec. 
W celu koordynowania prac związanych z obchodami Roku Bydgoskiego 
powołany został w dniu 26 października 1965 r. Społeczny Komitet Organiza- 
cyjny, na którego czele stanął przewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Na- 
rodowej w Bydgoszczy - Kazimierz Maludziński, a członkami jego zostali: 
kierownik Wydziału Kultury Prezydium MRN - Jan Hojka, sekretarz KM 
PZPR - Teodor Joniec, przedstawiciel Ludowego Wojska Polskiego - ppłkr 
Jerzy Lesisz, przewodniczący Miejskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu 
- Tadeusz Lubierski oraz przedstawiciele Towarzystwa Miłośników m. Byd- 
goszczy - Józef Podgóreczny i Edward Szmańda. Zrodzona w 1963 r. inicja- 
tywa zaczęła przybierać realne kształty. W wyniku prac organizatorów i akty- 
wistów społecznych idea Roku doprowadzona została do szerokich rzesz miesz- 
kańców miasta. 
Rok Bydgoski został uroczYście zainaugurowany w dniu 22 stycznia 1966 r. 
w Filharmonii Pomorskiej na akademii zorganizowanej z okazji 21. rocznicy 
wyzwolenia miasta. Przedstawiono wówczas ogólne założenia obchodów tej 
imprezy, niespotykanej dotąd w skali miasta. 
Program Roku Bydgoskiego, jeszcze przed jego ukazaniem się w druku, 
upowszechniony został wśród społeczeństwa na dziesiątkach zebrań okręgo- 
wych komitetów Frontu Jedności Narodu i komitetów blokowych, na okolicz-
>>>
Rok Bydgoski 


g 


nościowych zebraniach organizacji społeczno-politycznych i kulturalnych, oraz 
na naradach środowiskowych. Dzisiaj, znając już wyniki i efekty Roku Byd- 
goskiego, można bez cienia wątpliwości stwierdzić, że bydgoszczanie w pełni 
ten program poparli, nie tylko w sensie moralnym, lecz przede wszystkim 
przez podejmowanie i realizację zobowiązań dotyczących wykonania prac 
społecznie użytecznych i porządkowych na terenie całego miasta. 
Do realizacji programu Roku Bydgoskiego włączyły się aktywnie wszystkie 
organizacje polityczne, społeczno-kulturalne, młodzieżowe i związkowe. Sze- 
rokim frontem przystąpiły do wykonania zaplanowanych zadań instytucje 
i placówki kulturalne, zakłady pracy, prasa i radio, żołnierze bydgoskiego gar- 
nizonu Ludowego Wojska Polskiego oraz niezliczona rzesza działaczy komi- 
tetów blokowych i Frontu Jedności Narodu. Do akcji włączyli się wszyscy 
mieszkańcy naszego pięknego grodu nad Brdą. 
Zatwierdzony na plenarnym posiedzeniu Miejskiego Komitetu Frontu 
Jedności Narodu vi' dniu 29 marca 1966 r. program czynów społecznych na 
1966 r. o ogólnej wartości 30 milionów złotych został wykonany z dużą nad- 
wyżką w efekcie tej spontanicznej ofiarności mieszkańców miasta. Bydgosz- 
czanie wykonali w tym pamiętnym Roku czyn społeczny o wartości prawie 
35 milionów złotych. Godnym podkreślenia jest fakt, że czyny porządkowe 
mieszkańców, zaplanowane w programie w wysokości 5 milionów złotych, 
przyniosły miastu faktyczne efekty o wartości 13 milionów złotych. Ta wy- 
mowa liczb daje najlepsze świadectwo społecznej postawie mieszkańców Byd- 
goszczy, ich pracowitości i gospodarności. 
Co zyskało miasto dzięki temu bezprzykładnemu nakładowi pracy spo- 
łecznej jego mieszkańców? 
Trudno wyliczyć wszystkie prace. Trzeba jednak pokazać niektóre, sta- 
nowiące główne ogniwa tego wielkiego łańcucha ofiarności społecznej, wyku- 
wanego przez bydgoszczan w ich Roku. 
W ramach czynów społecznych, w zakresie rozbudowy urządzeń wodocią- 
gowo-kanalizacyjnych, BydgQSZCZ uzyskała 4113mb nowej sieci wodociągo- 
wej w dzielnicach: Bartodzieje, Czyżkówko, Szwederowo, Jachcice i na osiedlu 
Łuczniczki; zbudowano 560 mb gazociągu przy ul. Swarzewskiej. W zakresie 
remontu ulic i zakładania chodników program przewidywał nakład prac spo- 
łecznych o wartości 2050 tys. złotych a realne wykonanie tego zadania zamknę- 
ło się czynami o wartości 2235,2 tys. złotych, przekraczając w ten sposób o 90/0 
założenia programowe. W efekcie tych prac Bydgoszcz otrzymała 33088 m 2 
nowych chodników. Założono prawie 5 km krawężników wytyczających chod- 
niki na ulicach peryferyjnych. Zbudowano około 100 mb schodów usprawnia- 
jących ciągi piesze. 
Na terenie całego miasta wyremontowano prawie 13 tys. m 2 nawierzchni 
ulic. Realizacja tych czynów uwidoczniła się szczególnie intensywnie na ul. 
Powstańców Warszawy, Powstańców Śląskich, Powstańców Wielkopolskich,
>>>
10 


Jan Hojka 


Nakielskiej,Wł. Bełzy, Pięknej, Cichej i Szubińskiej. Inwestycją drogową, god- 
ną podkreślenia ze względu na bardzo aktywną pomoc społeczeństwa w tym 
zakresie, było położenie podkładu tłuczniowego i nawierzchni asfaltow
 na 
240-metrowym odcinku ul. Opławieckiej,. 
Niemało pracy włożyli bydgoszczanie w poszerzenie i uporządkowanie te- 
renów zielonych miasta. Przeszło 200 tysięcy kwiatów, 10 tysięcy krzewów 
i 1000 młodych drzewek zasadzonych przez Zarząd Zieleni Miejskiej w byd- 
goskich parkach, na skwerach i alejach spacerowych oraz kwiaty i krzewy za- 
sadzone przez mieszkańców przy ich obejściach domowych ozdobiły miasto 
w jego uroczystym Roku. Prace związane z poszerzeniem terenów zielonych 
prowadzone były głównie na osiedlach: Leśnym, Błoniu i Kapuściskach, na 
pl. Poznańskim oraz na terenie parku nad Brdą w rejonie ul. Unii Lubelskiej. 
Ze szczególną starannością ukwiecone zostały w tym Roku balkony bydgoskie. 
Zakłady pracy wykonały w ramach czynu społecznego sześć wiat przystan- 
kowych oraz włączyły się bardzo aktywnie do prac o charakterze inwesty- 
cyjnym. W pracach tych wyróżniły się szczególnie załogi: Zakładów Napraw- 
czych Taboru Kolejowego, Polskich Kolei Państwowych, Zakładów Chemicz,.. 
nych, Bydgoskich Zakładów Papierniczych, Zakładów Radiowych "El tra" , 
Zakładów Elektromechanicznych "Belma' " Pomorskich Zakładów Przemysłu 
Skórzanego "Kobra" i Bydgoskiej Fabryki Kabli. Załoga tej ostatniej fabryki 
wykonała prace społeczne przy przebudowie ul. F ordońskiej. 
Bydgoszcz wzbogaciła się w swoim Roku o kilka pięknych, nowych obiek- 
tów. Na pierwszy plan wysuwa się budynek dworca głównego z funkcjonalnym 
rozwiązaniem węzła komunikacyjnego na placu przydworcowym. Oddano 
do użytku nowy hotel komunalny "Ratuszowy", łącznie z restauracją, przy ul. 
Długiej 37. Miasto otrzymało cztery nowe kawiarnie: "Magnolię", "Bulwa- 
rową", "Santos" i "Kameralną". Instytucje handlowe zmodernizowały wiele 
sklepów i placówek gastronomicznych. Otwarto 16 nowych placówek handlo- 
wych i 11 usługowych. 
Młodzież bydgoska otrzymała w Roku Bydgoskim dwie nowe szkoły pod- 
stawowe - na Błoniu i przy ul. Kossaka, 11 boisk przyszkolnych i trzy przed- 
szkola - przy ul. Grodzkiej, Kruszyńskiej i na Skrzetusku. To ostatnie, zbu- 
dowane całkowicie w czynie społecznym, oddane do użytku w dniu 20 lipca 
1966 r., otrzymało imię telewizyjnych bohaterów "Jacek i Agatka" . Realizacja 
tego obiektu była wzorowym przykładem kolektywnego współdziałania sze- 
rokiego aktywu społecznego zakładów pracy, organizacji społecznych i poli- 
tycznych, związków zawodowych i młodzieży szkolnej, środowisk technicz- 
nych i twórczych. Czyn ten przez długie lata przypominać będzie "maluchom" 
i "starszakom" o ofiarnym trudzie ich rodziców. 
Na ulice miasta wyruszyły w Roku Bydgoskim po raz pierwszy nowo za- 
kupione autobusy marki ,,Jelcz", przyczyniając się znacznie do poprawy wa- 
runków komunikacyjnych. Dodając do tego jeszcze prace wykonane w mieście
>>>
. 


Rok Bydgoski 


1 1 


przy remontach i modernizacji obiektów sportowych, oddanie do użytku miesz- 
kańców,6537 izb mieszklanych, sześć nowych przychodni lekarskich, nowej 
zajezdni autobusowej przy ul. Szajnochy i pawilonu bibliotecznego na osiedlu 
Łuczniczki, można śmiało powiedzieć, że bydgoszczanie z pełnym zrozumie- 
niem i ofiarnością realizowali Uchwałę Plenum Miejskiego Komitetu Frontu 
Jedności Narodu z dnia 29 marca 1966 r., w której czytamy: 
"...apelujemy do całego społeczeństwa miasta Bydgoszczy, aby dołożyło 
starań i wysiłku w zakresie podnoszenia poziomu gospodarczego naszego mia- 
sta, rozwoju oświaty i kultury, doskonalenia socjalistycznych form ustrojowych 
i zasad współżycia między ludźmi. Apelujemy do załóg zakładów pracy, in- 
stytucji i urzędów, do młodzieży i całego społeczeństwa miasta Bydgoszczy 
.0 podejmowanie i realizację czynów społecznych dla uczczenia Tysiąclecia 
Państwa Polskiego, czynów o charakterze porządkowym, inwestycyjnym, któ- 
re przyczynią się do upiększenia naszego miasta, do podniesienia jego estety- 
ki i kultury". 
Porównanie treści apelu z osiągniętymi rezultatami czynu społecznego 
dowodzi niezbicie, że społeczeństwo Bydgoszczy dało naj właściwszą odpowiedź 
na rzucone hasło, odpowiedź, która obok wielkich wartości społecznych po- 
zostawiła w mieście trwały ślad materialny. A takie były przecież zamierzenia! 
Władze miasta, doceniając ofiarny wysiłek mieszkańców, przyznały naj- 
bardziej wyróżniającym się komitetom blokowym, najofiarniejszym ich dzia- 
łaczom, nagrody o łącznej wartości 50 tysięcy złotych. Otrzymało je 47 ko- 
mitetów blokowych, które uzyskały najlepsze wyniki we współzawodnictwie 
w zakresie-czyn6w społecznych,.zorganizowanym w ramach obchodów Roku 
Bydgoskiego. Wśród nagrodzonych najlepszymi osiągnięciami poszczycić 
się mogą komitety blokowe nr 16, 15 (J achcice), 1 00 (Rupienica), 71 (Byd- 
goszcz-wschód)' 151 (Błonie)'i.
102 (ul. Karpacka, Jesionowa). ,Na wniosek 
komitetów blokowych przyznano najófiarniejszym :.realizaiorom czynu spo
 
łecznego 286 odznak pracy społecznej. oraz dyplomy i plakietki pamiątkowe 
Roku Bydgoskiego. Największą jednak nagrodą dla" każdego mieszkańca miasta 
było zadowolenie z dobrze i rzetelnie spełnionego obowiązku społecznego 
i świadomość, że praca włożona w upiększenie naszego miasta dała tak piękne 
rezultaty, że Rok Bydgoski był rokiem pracy dla siebie, dla rozkwitu i dalszego 
rozwoju Bydgoszczy. 
Dała temu również świadectwo realizacja zadań imprezowych i oświato- 
wych, ujętych w programie Roku Bydgoskiego. Imprezy Roku Bydgoskiego 
miały dla miasta szczególne znaczenie. W wydanym drukiem Programie Roku 
Bydgoskiego organizatorzy tak określili cele i zadania tej części obchodów: 
"Przed nami rok 1966 - ostatni rok obchodów Tysiąclecia Państwa Pol- 
skiego. - Nie było dotychczas sprzyjających okoliczności, aby w sposób uro- 
czysty i należycie przygotowany Bydgoszcz ukazać się mogła - na tle z górą 
tysiącletnich dziejów i tradycji grodu i miasta - jako dziś już silnie rozwinięty
>>>
12 


Jan Hojka 


ośrodek gospodarczy i żywe ognisko ruchu społeczno-kulturalnego. Sposobność 
taka nadarzyła się obecnie, w ostatnim roku obchodów Tysiąclecia, kiedy mija 
właśnie 620 lat od czasu wydania przywileju lokacyjnego dla miasta przez 
króla Kazimierza Wielkiego, kiedy cały szereg ważnych instytucji bydgoskich 
święci swoje okrągłe, wieloletnie jubileusze i przygotowuje imprezy okolicz- 
nościowe o znaczeniu nie tylko miejscowym, ale i szerszym...". 
Pod tym kątem widzenia przygotowany plan imprez obejmował 94 zamie- 
rzenia programowe o bardzo szerokim wachlarzu tematycznym, związanym 
jednak w każdym wypadku z Bydgoszczą oraz obchodami Tysiąclecia Państwa 
Polskiego. Forma realizacji tych zamierzeń była bardzo różnorodna, od spot- 
kań autorskich i odczytów, konkursów i imprez kwizowych począwszy, poprzez 
sesje naukowe i popularnonaukowe, wystawy i imprezy jubileuszowe, do wiel-
 
kich zjazdów i festiwali o zasięgu ogólnopolskim a nawet europejskim. Nie za- 
brakło wśród nich również imprez o charakterze sportowym i turystycznym. 
W imprezach Roku Bydgoskiego zaprezentowany został dorobek gospo- 
darczy i kulturalny grodu nad Brdą, ze szczególnym uwzględnieniem zdoby- 
czy ostatnich 21 lat, w których miasto nasze weszło na nową drogę swej historii 
i w których - w wyniku dokonanych przemian politycznych i społecznych - 
bydgoska klasa robotnicza jako pełnoprawny gospodarz podjęła pod przewo- 
dem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej budowę nowej, socjalistycznej 
rzeczywistości. Pokazaniu tego dorobku służyło 9 konkursów związanych te- 
matycznie z miastem i jego wybitnymi ludźmi. Towarzystwa społeczno-kultu- 
ralne i naukowe, organizacje społeczne i młodzieżowe zorganizowały 8 sesji 
naukowych i popularnonaukowych, pogłębiających wiedzę mieszkańców o hi- 
storii miasta, jego dniu dzisiejszym i perspektywach rozwojowych. Do ciekaw- 
szych inicjatyw w tym zakresie zaliczyć należy młodzieżowe sesje popularno- 
naukowe, zorganizowane przez Zarząd Miejski Związku Młodzieży Socjalis- 
tycznej i młodzież bydgoskich szkół średnich. Pierwsza z nich odbyła się w dniu 
28 stycznia 1966 r. w sali Ratusza, a tematem jej było omówienie walki Byd- 
goszczy o polskość, tradycji muzycznych miasta oraz przedstawienie życia 
i działalności sławnych ludzi działających w Bydgoszczy w ciągu dziejów. 
Gośćmi tej sesji byli: przedstawiciel Mini
terstwa Oświaty - Kazimierz 
Podgorski, przedstawiciel Zarządu Głównego Związku Młodzieży Socjali- 
stycznej - Jan Turski oraz przewodniczący Prezydium MRN w Bydgoszczy 
- Kazimierz Maludziński. 
Dla uczczenia 620. rocznicy nadania Bydgoszczy praw miejskich Bydgoskie 
Towarzystwo Naukowe zorganizowało w bydgoskich Spichrzach w dniu 19 
kwietnia 1966 r. sesję naukową, na której wygłosili referaty: mgr Ryszard 
Kabaciński (Początki Bydgoszczy), mgr inż. Alfons Licznerski (Rozwój prze- 
strzenny miasta Bydgoszczy) i mgr Zbigniew Kuras, który omówił literaturę 
z dziedziny archeologii i historii w referacie pt. Badania nad dziejami Byd- 
goszczy. Sesji przewodniczył mgr Czesław Potemski.
>>>
Rok Bydgoski 


13 


Z okazji jubileuszu 60-lecia bydgoskich naukowych instytutów rolniczych 
zorganizowano w dniu II maja 1966 r. dwudniową sesję naukową omawiają- 
cą dorobek tego ośrodka naukowego i jego dotychczasowy i zamierzony udział 
w rozwoju rolnictwa w Polsce. Sesja zorganizowana została przez bydgoskie 
naukowe instytuty rolnicze i Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. 
Jak już wspomniałem, Rok Bydgoski był okresem szczególnego urodzaju 
na imprezy jubileuszowe. 
Aeroklub Bydgoski obchodził swoje 20-lecie w dniu 5 marca 1966 r. Uro- 
czystość jubileuszowa odbyła się w sali Ratusza przy Starym Rynku z udzia- 
łem miejskich władz partyjnych i administracyjnych. Dwa dni później, w dniu 
7 marca 1966 r., uroczystym przedstawieniem opery Stanisława Moniuszki 
"Hrabina" zainaugurowano uroczystości związane z 40-leciem Towarzystwa 
Muzycznego w Bydgoszczy. Koncerty z tej okazji odbyły się również w dniach 
17 i 24 marca 1966 r. w sali Liceum Muzycznego. 
Nieobecny już dzisiaj wśród nas nestor literatury polskiej, Adam Grzy- 
mała Siedlecki, obchodził w Roku Bydgoskim dwa jubileusze: w dniu 29 stycz- 
nia 1966 r. bydgoski świat artystyczny oraz władze miejskie i wojewódzkie 
uczciły 90-lecie urodzin wybitnego twórcy, a w sobotę, 7 maja 1966 r., obcho- 
dzono w Bydgoszczy uroczyście 70-lecie pracy twórczej tego niezmordowanego 
pisarza. Na uroczystym . wieczorze wspomnień, zorganizowanym w Teatrze 
Polskim, wyrażono uznanie i hołd znakomitemu krytykowi literackiemu i te- 
atralnemu, beletryście i dramaturgowi. W uroczystości uczestniczyli składa- 
jąc dostojnemu jubilatowi życzenia: dyrektor generalny Ministerstwa Kul- 
tury i Sztuki - Stanisław Witold Balicki, prezes Związku Literatów Polskich - 
Jarosław Iwaszkiewicz oraz przedstawiciele władz wojewódzkich i miejskich. 
Miejskie tramwaje elektryczne wprowadzono do ruchu w Bydgoszczy przed 
70 laty. Z okazji tej rocznicy zorganizowana została w dniu 14 maja 1966 r. 
w Woj ewódzkim Domu Kultury uroczysta akademia, na której 4 długoletnich 
pracowników Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego wyróżnionych 
zostało odznaką "Bydgoszcz - Zasłużonemu Obywatelowi", a 34 otrzymało 
odznaki racjonalizatorów produkcji i przodowników pracy socjalistycznej. 
Miłym akcentem w obchodach Roku Bydgoskiego był jubileusz lO-lecia 
bydgoskiej Opery i Operetki. Na wieczorze zorganizowanym z tej okazji 
w dniu 16. maja 1966 r. przedstawiono publiczności bydgoskiej i zaproszonym 
spoza Bydgoszczy gościom składankę z najlepszych pozycji repertuaru Opery 
i Operetki a odznaczenia, nagrody i kwiaty były podziękowaniem władz i spo- 
łeczeństwa za pracę zespołu w minionym dziesięcioleciu. Z okazji jubileuszu 
Opery i Operetki jak i omówionego poprzednio jubileuszu Towarzystwa Mu- 
zycznego w Bydgoszczy organizatorzy przygotowali ciekawe wydawnictwa 
okolicznościowe. 
Miesiąc maj Roku Bydgoskiego był szczególnie bogaty w różnego rodzaju 
imprezy. Począwszy od wspaniałej manifestacji l-majowej i zorganizowanych
>>>
14 


Jan Hojka 


w tym dniu zabaw ludowych i występów artystycznych, poprzez Dni Oświaty, 
Książki i Prasy oraz Dni Szymanowskiego do zorganizowanego w ostatnich 
dniach miesiąca IX Zjazdu Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych nagroma- 
dzenie imprez było tak wielkie, że trudno byłoby znaleźć jeden dzień wolny. 
Nie sposób je wszystkie omówić ze względu na ich szeroki wachlarz tematycz- 
ny i różnorodność organizacyjną. Niewybaczalnym błędem byłoby jednak po- 
- minięcie Dni Szymanowskiego i wspaniałej imprezy o wielkim znaczeniu po- 
litycznym i kulturalnym, jaką był IX Zjazd Pisarzy Ziem Zachodnich i Pół- 
nocnych. 
Asumptem do zorganizowania Dni Szymanowskiego w Bydgoszczy był 
fakt przebywania tego wybitnego kompozytora w naszym mieście w latach. 
1921-1922. Uroczystości upamiętniające pobyt Karola Szymanowskiego 
w Bydgoszczy odbyły się w dniach 22-28 maja 1966 r. Dni te, zrodzone z ini- 
cjatywy Dziennika Wieczornego a realizowane przez aktyw kultury reprezen- 
tujący Towarzystwo Muzyczne, Towarzystwo Miłośników m. Bydgoszczy, 
Miejską Bibliotekę Publiczną, Filharmonię Pomorską i Wydział Kultury 
Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, przyniosły szereg koncertów i prelekcji 
poświęconych życiu i twórczości tego wielkiego kompozytora. Głównym ak- 
centem obchodów było odsłonięcie tablicy pamiątkowej na domu przy ul. 
Kozietulskiego 5, w którym mieszkał Szymanowski u matki w czasie pobytu 
w Bydgoszczy, oraz otwarcie w salach Miejskiej Biblioteki Publicznej wystawy 
poświęc
n.ej jego życiu i dziełu. W uroczystościach tych brała udział, zapro- 
szona przez organizatorów, siostrzenica kompozytora red. Krystyna Dąbrow- 
ska oraz uczeń wielkiego mistrza muzyki prof. Piotr Perkowski z Warszawy. 
Wydział Kultury Prezydium Miejskiej Rady Narodowej wydał z okazji tych 
Dni okolicznościową broszurę pt. "Szymanowski w Bydgoszczy". 
. Wydarzeniem w skali krajowej był zorganizowany w ramach obchodów 
Roku Bydgoskiego IX Zjazd Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych, z udzia- 
łem około 150 pisarzy reprezentujących 1 O oddziałów - Związku Literatów 
Polskich. Na Zjazd, rozpoczęty w dniu 27 maja 1966 r., przybyli m. in.: 
członek Biura Politycznego i sekretarz Komitetu - Centralnego PZPR - Ze- 
non Kliszko, minister kultury i sztuki - Lucjan Motyka, kierownik Wydzia- 
łu Kultury KC PZPR - Wincenty Kraśko, kierownik Wydziału Prasy KC 
PZPR - Stefan Olszowski, I sekretarz KW PZPR w Bydgoszczy 
 Marian 
Miśkiewlcz oraz przewodniczący Prezydium WRN - Aleksander Schmidt. 
Centralne władze Związku Literatów Polskich reprezentowali członkowie 
Prezydium Zarządu Głównego z Jarosławem Iwaszkiewiczem na czele. W Zjeź- 
dzie brały również udział delegacje pisarzy ze Związku Radzieckiego, Cze- 
chosłowacji, Niemieckiej Republiki Demokratycznej i Jugosławii. Po trwają- 
cych trzy dni obradach, setkach spotkań autorskich z mieszkańcami miasta 
i województwa, Zjazd zakończył się wielką manifestacją pisarzy i społeczeństwa 
miasta Bydgoszczy na Starym Rynku, w czasie której złożono wieńce na pły-
>>>
Rok Bydgoski 


15 


cie pamiątkowej ku czci bydgoszczan pomordowanych podczas okupacji hitle- 
rowskiej. W imieniu pisarzy wieniec złożyli: Maria Zientarowa-Malewska 
i Władysław Ogrodziński z Olsztyna oraz Władysław Dunarowski z Bydgosz- 
czy. Omawiając problemy zjazdowe Krzysztof Nowicki taką daje ocenę: "Po- 
wodzenie Zjazdu, co poświadczają wszystkie omówienia tej imprezy, które 
ukazały się w całej prasie polskiej, jest w dużej mierze sprawdzianem dojrza- 
łości bydgoskiego środowiska literackiego. Myślę nawet, że klimat obrad, wa- 
chlarz spraw, które poruszone zostały w blisko trzydniowej dyskusji - jest 
w pewnym stopniu zasługą naszych pisarzy, gospodarzy Zjazdu. Zarówno ich 
udział w przygotowaniu programowym tej imprezy, jak i udział w samym 
Zjeździe jest sprawą dość powszechnie znaną" (jednodniówka "Rok Bydgoski": 
Miejsce konfrontacji). Nie sposób tym słowom zaprzeczyć. Impreza ta odbiła 
się szerokim echem w całym kraju. Przyczyniły się do tego walnie relacje pra- 
sowe, radiowe i telewizyjne oraz publikacja pozjazdowa, wydana staraniem 
Kujawsko-Pomorskiego Towarzystwa Kulturalnego. 
Imprezą wychodzącą swoim znaczeniem i zakresem organizacyjnym daleko 
poza granice naszego kraju był zorganizowany w Bydgoszczy Międzynarodowy 
F estiwal Muzyki Dawnej Krajów Europy Środkowej i Wschodniej. Była to 
bezsprzecznie największa impreza Roku Bydgoskiego, która zwróciła uwagę 
całego świata muzycznego na nasze miasto. W dniach Festiwalu, od 10 do 16 
września 1966 r., Bydgoszcz przybrała odświętną szatę. Barwnie udekorowane 
ulice, doply i wnętrza witryn sklepowych podkreślały z całą wyrazistością 
atmosferę wielkiego święta muzyki. O stworzenie tej atmosfery zadbali orga- 
nizatorzy tej imprezy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Ministerstwo Szkol- 
nictwa Wyższego, Prezydia Wojewódzkiej i Miejskiej Rady Narodowej 
w Bydgoszczy, Instytut Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego, Byd- 
goskie Towarzystwo Naukowe i Filharmonia Pomorska im. Ignacego Pade- 
rewskiego w Bydgoszczy. 
W dniach Festiwalu odbyło się 17 koncertów wykonanych przez około 600 
wykonawców z kraju i zagranicy. Obok zespołów krajowych w Festiwalu wzię- 
ły udział najznakomitsie orkiestry, zespoły kameralne i chóralne oraz soliści 
z Moskwy, Pragi, Budapesztu, Bukaresztu, Halle, Lublany i Sofii. Koncer- 
tów festiwalowych wysłuchaio przeszło 16 tysięcy słuchaczy. W inauguracji 
imprez festiwalowych uczestniczyli przedstawiciele najwyższych władz partyj- 
nych i państwowych z członkiem Biura Politycznego KC PZPR, posłem Ziemi 
Bydgoskiej, wicepremierem Eugeniuszem Szyrem i ministrem kultury i sztuki 
Lucjanem Motyką na czele. 
W czasie towarzyszącego Festiwalowi kongresu naukowego muzykolodzy 
z kraju i zagranicy wygłosili szereg referatów, poświęconych problemom dawnej 
muzyki krajów Europy środkowej i wschodniej. Materiały: naukowe zawarte 
zostały w pamiątkowej księdze kongresowej Musica Antiqua Europae Orien- 
talis, wydanej przez Bydgoskie Towarzystwo Naukowe.
>>>
16 


Jan Hojka 


o randze Festiwalu świadczy fakt uczestniczenia w nim około pół setki 
specjalnych obserwatoró\v, delegowanych przez ministerstwa kultury, zv.riązki 
twórcze i instytucje muzyczne m. in. Czechosłowacji, Danii, Francji, Rumunii, 
Włoch i Węgier. Zarówno Festiwal jak i związany z nim kongres naukowy ścią- 
gnął do naszego miasta licznych przedstawicieli świata muzycznego z Austrii, 
Anglii, Belgii, Holandii, Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Stanów Zjed- 
noczonych i Związku Radzieckiego. Swoich reprezentantów miały na F esti- 
walu naj sławniejsze uniwersytety i biblioteki Europy i Stanów Zjednoczonych. 
Liczny udział krajowych i zagranicznych przedstawicieli prasy, radia i tele- 
wizji świadczy o wielkim zainteresowaniu, jakie Festiwal wzbudził w całej 
Europie. Bydgoszczanie mogą być dumni z tego pięknego akcentu w dobie- 
gających końca obchodach Tysiąclecia Państwa Polskiego, którym bezsprzecz- 
nie była ta wspaniała impreza zorganizowana w ich Roku. 
Dni Festiwalu obfitowały w szereg poważnych wydarzeń kulturalnych na 
terenie miasta. Z imprez towarzyszących należy tu w pierwszym rzędzie wy- 
mienić dwie wystawy, które dały świadectwo dużej aktywności bydgoskiego 
środowiska plastycznego. Pierwsza z nich pn. "T emat muzyczny w polskiej 
plastyce współczesnej" otwarta została przez ministra kultury i sztuki Lucjana 
Motykę w dniu inauguracji Festiwalu. Ukazała ona w eksponowanych pracach 
związki i wzajemne oddziaływanie na siebie różnych dyscyplin artystycznych. 
Druga, poświęcona twórczości Tymona Niesiołowskiego, plastyka związa- 
nego mocno z Ziemią Bydgoską, była największą do tej pory ekspozycją nie 
żyjącego już dziś artysty toruńskiego. Starannie i z wielkim smakiem artystycz- 
nym wydane katalogi tych wystaw uzupełniły cykl wydawnictw Roku Byd- 
goskiego. 
Wystawy malarstwa, grafiki, rysunku i rzeźby towarzyszyły imprezom Ro- 
ku Bydgoskiego od chwili jego inauguracji. Staraniem Biura Wystaw Arty- 
stycznych, oddziału Związku Polskich Artystów Plastyków, Towarzystwa Przy- 
jaciół Sztuki i Muzeum im. Leona Wyczółkowskiego zorganizowano szereg 
ekspozycji prac bydgoskich plastyków i ich kolegów z kraju i zagranicy. Z ini- 
cjatywy poprzednio wymienionych towarzystw i instytucji zorganizowano 
m. in. wystawę prac Leona Wyczółkowskiego (4 stycznia 1966), malarstwa 
polskiego XIX i XX wieku (10 stycznia 1966), polskiej grafiki współczesnej 
(5 maja 1966), twórczości bydgoskich plastyków amatorów (20 września 19(6), 
czy wreszcie wystawę plakatu francuskiego (15 grudnia 1966). Dziesiątki 
mniejszych wystaw zorganizowanych w Małym Salonie Sztuki i bydgoskich 
klubach oraz czynny udział plastyków w pracach związanych z upiększeniem 
miasta dowodzi szerokiego włączenia się bydgoskiego środowiska plastycznego 
w obchody Roku Bydgoskiego. 
O ile już mowa o wystawach, nie sposób pominąć innych ciekawych ini- 
cjatyw w tej dziedzinie, zrealizowanych w pamiętnym dla Bydgoszczy Roku. 
Związki miasta z pływającym imiennikiem M/S "Bydgoszcz", statkiem Pol-
>>>
Rok Bydgoski 


17 


. 
skiej Zeglugi Morskiej w Szczecinie, dały asumpt do zorganizowania w Byd- 
goszczy wystawy osiągnięć XX-lecia PZM. Otwarto ją w obecności przedsta- 
wicieli armatora statku w dniu 11 maja 1966 r. w gmachu Prezydium Woje- 
wódzkiej Rady Narodowej przy ul. Konarskiego 3. Nasz pływający "ambasa- 
dor" wprzęgnięty został również w obchody Roku Bydgoskiego: począwszy 
od kwietnia statek M/S "Bydgoszcz" obwoził po morzach i oceanach świata 
wystawę, obrazującą 620-letnią historię i dzień dzisiejszy stolicy województwa 
bydgoskiego. 
W ramach współpracy ź włoskim miastem Reggio Emilia otwarto w salach 
wystawowych stolicy prowincji Emilia wystawę polskiej grafiki współczesnej. 
Otwarcia jej dokonał w dniu I października 1966 r. b. ambasador PRL we 
Włoszech Adam Willman w obecności burmistrza miasta Reggio Emilia - 
Renzo Bonazziego oraz zastępcy przewodniczącego Prezydium MRN w Byd- 
goszcz y - Bernarda Mrossa. 
Do akcji wystawienniczej włączył się również oddział bydgoski Polskiego 
Związku Filatelistów organizując 10 marca 1966 r. w sali Miejskiej Bibliote- 
ki Publicznej wystawę znaczków pocztowych pn. "Bydgostiana" a w dniu 
9 września 1966 r. piękną tematyczną wystawę znaczków pn. "Musicaliana" 
- w holu Filharmonii Pomorskiej. W tym samym miesiącu, na pierwszym tego 
rodzaju w Polsce sympozjum filatelistycznym, omówiona została historia 
poczty w Bydgoszczy. Zarówno w otwarciu wystawy jak i w obradach sympo- 
zjum uczestniczyli przedstawiciele filatelistów z Niemieckiej Republiki De- 
mokra tycznej. 
Zgodnie z wytycznymi programu, które mówiły: "Rok Bydgoski... ma 
przypomnieć dzieje i tradycje Bydgoszczy, jej chwile ciężkie i lata pomyślne- 
go rozwoju, ma także pokazać osiągnięcia i zestawić potrzeby, ma jeszcze sil- 
niej z miastem związać jego mieszkańców i wzmóc ich wysiłki w trosce o usu- 
nięcie braków i niedostatków, o upiększenie i dalszy rozkwit miasta" - dzia- 
łała bydgoska prasa. Od pierwszego artykułu w 1963 r. do informacji o zakoń- 
czeniu Roku Bydgoskiego w styczniu 1967 r. bydgoskie dzienniki i czasopisma 
poświęcały temu zagadnieniu wiele uwagi. Informacje i sprawozdania, komu- 
nikaty i komentarze, artykuły problemowe i interwencyjne świadczą o serdecz- 
nym zaangażowaniu się bydgoskiego środowiska dziennikarskiego oraz re- 
dakcji miejscowych pism i radia w realizację programu Roku Bydgoskiego. 
Gazeta Pomorska pod stałym tytułem "Rok Bydgoski i Tysiąclecie" opu- 
blikowała szereg ciekawostek z historii miasta i jego rozwoju, Ilustrowany Ku- 
rier Polski pod ozdobną winietą "Rok Bydgoski" informował mieszkańców 
o założeniach programowych i ich realizacji, Dziennik Wieczorny obok szeregu 
artykułów problemowych i szerokiej informacji o przebiegu obchodów ogło- 
sił konkurs pn. "Uśmiech dla pasażera", w którym mieszkańcy wybierali naj- 
lepszego i najuprzejmiejszego konduktora, kierowcę, motorniczego i kontro- 
lera miejskich środków komunikacji. Rozgłośnia Polskiego Radia w Bydgosz- 
. 
0\0 2 c:... 
 
 .ka Bydgcska 
..... :.Ao 
'? 
 c:,.. 

 ,\
\\\\\\\' t:- 
::.. '\1\\" :- 
-r 
-1., 
 

 ł"ł'\\
>>>
18 


Jan Hojj}a 


czy użyczała swojej anteny problemom Roku Bydgoskiego w szerokim zakre- 
sie. Dowodem wielkiego poparcia udzielonego przez bydgoskie środowisko 
dziennikarskie obchodom Roku Bydgoskiego były uwieńczone sukcesem sta- 
rania o zorganizowanie w Bydgoszczy w grudniu 1966 r. sesji wyjazdowej Za- 
rządu Głównego Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, która obradowała nad 
doniosłymi problemami pracy terenowej. 
Grudzień 1966 r. był okresem podsumowania dorobku Roku Bydgoskiego. 
Czyniono to przy wielu okazjach. Komitety blokowe na zebraniach z mieszkań- 
cami podsumowywały realizację czynów społecznych. Organizacje polityczne 
i społeczne omawiały swój wkład w realizację programu, środowiska kultu- 
ralne analizowały, jak dalece ich praca wzmocniła pozycję kulturalną Bydgosz- 
. 
czy w kraju. 
W ostatnich dniach grudnia Bydgoszcz wzbogaciła się o dwa skromne pom- 
niki. Popiersie Mikołaja Kopernika, dar Kujawsko-Pomorskiego Towarzystwa 
Kulturalnego dla miasta, zostało odsłonięte na skwerze przy ul. Kopernika 
w dniu 21 grudnia 1966 r. Uroczystość z tym związana była pierwszym wkła- 
dem Bydgoszczy w przygotowywane w Polsce obchody 500. rocznicy urodzin 
tego wielkiego syna Torunia. Kilka dni później, w dniu 27 grudnia 1966 r., 
w 30. rocznicę śmierci Leona Wyczółkowskiego, dokonano odsłonięcia popier- 
sia tego wielkiego artysty, dłuta prof. Konstantego Laszczki. Uroczystość 
poprzedzona była złożeniem kwiatów na grobie L. Wyczółkowskiego we Wtel- 
nie pod Bydgoszczą i pod tablicą pamiątkową na dworku w Gościeradzu. 
Omówione do tej pory imprezy nie obejmują naturalnie całokształtu dzia- 
łalności w tej dziedzinie. O historii miasta, jego tradycjach i sławnych ludziach, 
o jego walce i rozwoju mówiono na setkach spotkań, prelekcji i odczytów 
w świetlicach, klubach, domach kultury i szkołach. Zagadnienia te omawiano 
na zajęciach zorganizowanej przez Muzeum im. L. Wyczółkowskiego Wszech- 
nicy Bydgoskiej i w ramach pracy z czytelnikami w 29 filiach Miejskiej Biblio- 
teki Publicznej. Trudno wyszczególnić wszystkich organizatorów impręz Ro- 
ku Bydgoskiego. Nie będzie jednak przesady w stwierdzeniu, że były one dzie- 
łem wszystkich tych, którzy miasto to umiłowali, którzy w nim żyją i dla niego 
pracuJą. 
Omawiając całokształt zagadnień związanych z Rokienl Bydgoskim nie 
można pominąć milczeniem działalności samego Społecznego Komitetu Orga- 
nizacyjnego tej imprezy. O jego powołaniu i składzie była już mowa. W trak- 
cie kadencji ze względu na zmiany dokonane w składzie Sekretariatu Komi- 
tetu Miejskiego PZPR w miejsce tow. T. Jońca dokooptowany został do Spo- 
łecznego Komitetu nowy sekretarz KM PZPR tow. Włodzimierz Dąbrowski. 
Społeczny Komitet Organizacyjny odbył łącznie 4 posiedzenia, na których 
wytyczony został program Roku Bydgoskiego oraz analizowane były poszcze- 
gólne etapy jego realizacji. Posiedzenia te odbyły się w dniach: 26 październi- 
ka 1965, 8 grudnia 1965, 26 października 1966 i 26 listopada 1966 r. Ponadto 


.
>>>
. 


Rok Bydgoski 


19 


w trybie roboczym członkowie Komitetu spotykali się wielokrotnie dla omó- 
wienia konkretnych zadań z przewodniczącym Komitetu - Kazimierzem 
Maludzińskim. 
Celem spopularyzowania Roku Bydgoskiego Komitet Organizacyjny wydał 
okolicznościowy plakat. Z projektów przedstawionych przez bydgoskich pla- 
styków, Zdzisława Nowaka i Andrzeja Nowackiego, \vybrano do realizacji.pra- 
cę Andrzeja Nowackiego, powierzając jego druk w nakładzie 1000 egzemplarzy 
Państwowym Zakładom Wydawnictw Szkolnych w Bydgoszczy. Plakat roz- 
powszechniano począwszy od maja 1966 r., w Bydgoszczy oraz w miastach 
, 
i miasteczkach województwa bydgoskiego. Część nakładu rozesłano do miast 
wojewódzkich kraju. 
Program Roku Bydgoskiego wydany również drukiem w nakładzie 5000 
egzemplarzy rozprowadzony został wśród społeczeństwa za pośrednictwem 
komitetów Frontu Jedności Narodu, organizacji politycznych i społecznych 
oraz instytucji kulturalnych i szkół. 
Staraniem Społecznego Komitetu Organizacyjnego wybito plakietkę pa- 
miątkową Roku Bydgoskiego w nakładzie 400 sztuk. Przyznano je najaktywniej- 
szym działaczom i organizatorom czynu społecznego, zakładom pracy i in- 
stytucjom, organizacjom społecznym i szkołom - za wkład pracy w realizację 
zadań Roku Bydgoskiego. Plakietkę według projektu art. plastyka Bronisława 
Zygfryda Nowickiego wykonały Zakłady Elektronowe "Toral" w Toruniu. 
Z okazji zakończenia Roku Bydgoskiego Komitet Organizacyjny wydał 
jednodniówkę "Rok Bydgoski - 1966", którą otrzymali wszyscy uczestnicy 
ł 
uroczystości kończącej to wielkie przedsięwzięcie. Część nakładu (1500 egz.) 
rozprowadzona została wśród mieszkańców przez kioski przedsiębiorstwa 
"Ruch". Pozycja ta, legitymująca się pięknym opracowaniem graficznym oraz 
bogatym materiałem traściowym i ilustracyjnym, jest cennym świadectwem 
aktywności społecznej miesz
ańc-ów; Bygdoszczy i rozwoju miasta w 1966 r., 
noszącym miano Roku Bydgoskiego.., 
J ak ocenić ten Rok? Jak go podsumować? 
Przewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Bydgoszczy 
Kazimierz Maludziński tak mówił o nim w wywiadzie udzielonym w dniu 
31 grudnia 1966 r. dziennikarzowi Ilustrowanego Kuriera Polskiego: 
"Choć nie udało nam się w pełni zrealizować wszystkich zamierzeń, rok 
l 966 zaliczyć możemy do pomyślnych. Miasto wyraźnie zostało » odmłodzone «, 
odświeżone i dzięki szerokiemu udziałowi społeczeństwa starannie uporządko- 
wane i upiększone. Zacieśniła się też więź mieszkańców 
 aparatem wykonaw- 
czym i Prezydium MRN. Piękne efekty przyniósł Rok Bydgoski". 
Sięgnijmy jeszcze do innej wypowiedzi. Omawiając z redaktorem Jerzym 
Jaśkowiakiem realizację ,czynów społecznych w Roku Bydgoskim sekretarz 
Komitetu Miejskiego PZPR - Józef Lewkowski powiedział m. in.: "...Miasto 
niewątpliwie stało się piękniejsze, choć naturalnie wiele jeszcze w tej dziedzi- 


2-
>>>
20 


Jan Hojka 


. 


nie zostało do zrobienia. Przed aktywem partyjnym i społecznym miasta leży 
więc zadanie podtrzymania zeszłorocznego entuzjazmu i zapału, aby tegorocz- 
ne efekty społecznej pracy nie były gorsze niż w Roku Bydgoskim". (Jedno- 
dniówka "Rok Bydgoski": F akty optymistyczne). 
W świetle tych ocen można chyba śmiało stwierdzić, że bydgoszczanie zdali 
w swoim Roku egzamin sprawności społecznej i organizacyjnej z dobrą notą. 
Pracowali uczciwie i rzetelnie, aby go uczcić jak przystało dobrym gospoda- 
rzom. Tak jak czyn społeczny mieszkańców zostawił trwały ślad na obliczu 
naszego miasta, imprezy Roku Bydgoskiego zostawiły trwały ślad w świado- 
mości każdego ich uczestnika. A o to przecież chodziło! 


"to 
.
.. , 

 n 
ł . ') 
,-. ,., 
, :;łlJ.. ";..f: : 
.. . . 
.. 


:1\ 
,. \. 


'" 


.' . 
li 


- 


. 11 

-f . .. ...... 
'
.d'; "::"'J - O 
."Jof:_. .  \ t" 
.'41" })A.
STf{A PO\.

' 


Proj ekt plakietki pamiątkowej Roku Bydgo- 
skiego według rysunku Bronisława Zygfryda 
Nowickiego 


,
>>>
Stanisław Pestka 


PRZEBIEG I ECHA ZJAZDU PISARZY 
W BYDGOSZCZY 


Tym razem w prastarym grodzie nad Brdą! Ustalono, że IX Zjazd Pisarzy 
Ziem Zachodnich i Północnych odbędzie się w Bydgoszczy. Już podczas VIII 
olsztyńskiego Zjazdu (1965 r.) "nie trzeba było - pisał Władysław Ogrodziń- 
ski - nikogo przekonywać o randze i znaczeniu tej imprezy"l. Na 14 oddzia- 
łów Związku Literatów Polskich aż l O uczestniczy w Komitecie Porozumie- 
wawczym, organizującym zjazdy. Z czterech pozostałych - Warszawa, Kra- 
ków i Łódź biorą udział przez delegacje liczniejsze od koszalińskiej, zielono- 
górskiej czy szczecińskiej. Napełnia satysfakcją świadomość, że aż 10 oddzia- 
łów ZLP rozwija działalność na zachodnich i północnych obszarach Polski. 
Wcześnie zdano sobie sprawę z tego, że środowiska literackie Bydgoszczy, 
Gdańska, Katowic, Koszalina, Olsztyna, Opola, Poznania, Szczecina, Wro- 
cławia i Zielonej Góry mają określone, zbieżne zainteresowania i zadania 
twórcze. Intensyfikacja życia kulturalnego własnych regionów - to jedno za- 
danie. Drugie - polegało w zasadzie na wzmacnianiu czynników sprzyjają- 
cych integracji "zachodniego" tematu z polskim tematem współczesnym. To- 
też kolejne zjazdy, poczynając od pierwszego, który odbył się w 1958 f. w Dusz- 
nikach z inicjatywy wrocławskiego oddziału ZLP, stały się m. in. manifestacją 
prężności kulturalnej ziem zachodnich i północnych, były i są nadal wielką 
szansą polskiego pisarstwa. Dlatego też płonne były obawy, że międzywoje- 
wódzkie spotkania pisarzy przyczynią się do bujnego rozrostu regionalnych 
nurtów literackich, nie zawsze liczących się z rzeczywistością. Praktyka wyka- 
zała, że tendencje "zaściankowe" były zawsze czymś marginesowym. Każdy 
prawie zjazd nie tylko wyzwalał spore rezerwy energii organizatorskiej, ale 
w obliczu narastających tendencji rewizjonistycznych w NRF wskazywał też 
na istotność politycznego zaangażowania. Wielu pisarzom należy się uznanie 
za to, że podjęli się roli pośredników, inspiratorów wobec środowisk Polski 
centralnej w przekonaniu, że dzieła poświęcone problematyce "zachodniej" 


l Głos Olsztyński, nr 72 z 26 III 1966 r.
>>>
22 


Stanislaw Pestka 


przyspieszą procesy integracyjne kraju. Mówiąc o rozlicznych pożytkach Zjazdu 
nie zapominajmy o jednym: coroczne spótkania, gromadzące luminarzy i począt- 
kujących ludzi pióra, stają się okazją do literackich obrachunków i konfrontacji 
stanu posiadania, \vywierają pozytywną presję na \vykrystalizowanie się talentu 
młodych twórców mieszkających nad Odrą i Bałtykiem, a nawet w głębi kraju. 
Bydgoszcz zabiegała od kilku lat o możliwość zorganizowania Zjazdu 
przypominając, że na terenie Kujaw i Pomorza zakończą się w 1966 r. obchody 
Tysiąclecia Państwa Polskiego. Sięgnięto" po nieodparty argument: w obrębie 
województwa bydgoskiego leżą ziemie, które były kolebką państwowości pol- 
skiej. Poza tym akcenty "północny" i "zachodni" mają to samo ogólnopolskie 
znaczenie dla historii piastowskiej, co dla współczesnej Polski. Tak więc 
Zjazd, który miał obradować w Bydgoszczy w okresie poprzedzającym Kon- 
gres Kultury Polskiej, a mianowicie w dniach od 26 do 28 maja 1966 r., poś- 
więcono przede wszystkim popularyzacji wśród społeczeństwa wiedzy o tra- 
dycjach historycznych państwa polskiego nad Odrą i Bałtykiem, o walce na- 
rodu -z naporem germańskim. W przeddzień Zjazdu sekretarz Komitetu 
Porozumiewawczego Pisarzy ZZiP i zarazem przewodniczący Komitetu Orga- 
nizacyjnego IX Zjazdu - Jan Górec-Rosiński powiedział- m. in.: 
"Będzie to na pewno najważniejsza impreza literacka bieżącego roku. Ze 
względu na społeczną wagę literatury Zjazd będzie miał także charakter ma- 
nifestacji politycznej pisarzy tych ziem... Pisarze poprzez swą twórczość są 
związani z pracą i walką całego narodu. Mieszkając na ziemiach," które ocaliły 
swą narodową rację wielowiekową walką i męczeństwem, najlepiej rozumiemy 
groźbę niemieckiego militaryzmu i uważamy, że obok naszych- odwiecznych 
praw trzeba tym ziemiom nie tylko poczucia jedności z Macierzą, nie" tylko 
rozwoju kultury materialnej, "ale przede wszystkim rozwoju i-umocnienia kul- 
tury duchowej". 2 _. . . 
 
Przeszłość' nie była zbyt łaskawa dla regionów znajdujących się dziś 
w obrębie Bydgoskiego. PosłuchajmYr co mówił na ten temat Marian Tur- 
wid, jeden z najbardziej zdeklarowanych rzeczników idei przeobrażenia zie- 
mi bydgoskiej w region twórczy: "Proces przekształcania się skupiska ludz- 
kiego w kulturotwórcze środowisko natrafiał nad Brdą na 'wyjątkowo liczne 
i groźne przeszkody. Najgroźniejsze wynikały z faktu, iż jeszcze do niedawna 
pełnić musiała Bydgoszcz obowiązki strażnicy granicznej, której ileż razy 
przypadało ścierać się z zaborczością germańską... Milczały więc muzy nad 
Brdą, bo zagłuszane bywały szczękiem broni i jedynie upartym milczeniem 
przeciwstawić się mogli bydgoszczanie potwornościom okupacji krzyżackiej, 
pruskiej, wreszcie tej naj tragiczniejszej , u której początków imię Bydgoszczy 
stało się hasłem do najokrutniejszej zbrodni". 3 


2 Gazeta Pomorska, nr 107 (Spojrzenia, nr 19) z 7 -8 V 1966 r. 
3 Ilustrowany Kurier Polski, nr 123 z 26 V 1966 r.
>>>
Przebieg i echa Zjazdu Pisarzy w Bydgoszczy 


23 


Po wyzwoleniu garstka pisarzy z Adamem Grzymafą-Siedleckim na czele 
była tak nikła, że trudno było pokusić się o założenie Oddziału ZLP. Stworzono 
więc jedynie Klub Literacko-Artystyczny. Jakże inaczej wygląda po dwudziestu 
latach dorobek bydgoskiego regionu twórczego! Gospodarze IX Zjazdu, po- 
równując swój dorobek pisarski z osiągnięciami innych środowisk jak Gdańsk, 
Olsztyn, Poznań, z pewnością nie mieli powodów wstydzić się książek z naz- 
wiskami miejscowych autorów. Większość pozycji wydanych w okresie 20-let- 
nim stanowiła udaną próbę przystosowania się do nowych wymagań stawianych 
miejscowej literaturze. Oddajmy sprawiedliwość Zefirynowi Jędrzyńskiemu, 
który sformułował podstawowy walor literatury regionu pomorskiego: "Ich 
(pisarzy pomorskich - S. P.) dorobek stąnowi integralną część całej polskiej 
literatury współczesnej. Tak jak to było w czasach Janickiego"4. Pracę nad kon- 
solidacją warsztatu twórczego ułatwia miejscowym adeptom sztuki pisarskiej 
Uniwersyte
 Mikołaja Kopernika w Toruniu. W całej twórczości grupy li- 
teratów bydgosko-toruńskich, liczącej około 20 osób, zarówno proza,"jak i poe- 
zja czy dramat, posiadają równe prawa; jednakże wśród stu książek, wydanych 
w okresie powojennym przez środowisko bydgoskie, przeważają utwory po- 
wieściowe. W rezultacie swoistość aktywności, łączącej Bydgoszcz z innymi 
regionami zachodnio-północnymi, polegała m.in. na żywym zainteresowaniu 
historią, tradycją lokalną oraz współczesną problematyką społeczno-polityczną. 
Komitet Porozumiewawczy Pisarzy ZZiP, któremu przewodniczył prezes 
Zarządu Oddziału ZLP w Bydgoszczy - Władysław Dunarowski, ustalił 
wyraźną koncepcję programową Zjazdu. Organizatorzy bydgoskiego sejmiku, 
wzbogaceni o doświadczenia Zjazdu olsztyńskiego, postanowili uwzględnić 
w większym stopniu problemy teoretyczno-poznawcze ziem zachodnich i pół- 
nocnych. Owocem tego kompromisu miała być konfrontacja beletrystyki nad- 
odrzańskiej i nadbałtyckiej z coraz rozleglejszą płaszczyzną pamiętnikarstwa 
pierwszych osadników i repatriantów. W programie prac zjazdowych przewi- 
dziano trzy główne referaty: krytyka literack.iego z Katowic - Witolda Na- 
wrockiego Dokument a literatura (Obraz literacki a obraz pamiętnikarski ziem 
zachodnich i północnych), pisarza bydgoskiego - Jana Górca-Rosińskiego 
Społeczna funkcja literatury a problemy upowszechnienia oraz Wilhelma Szew- 
czyka z Katowic Wspołczesna literatura rewizjonistyczna w NRF. Wystąpienia 
były tak pomyślane, by nie zwężać, lecz poszerzać, torować drogę poważnej, 
zaangażowanej dyskusji, która powinna być przesycona troską o twórczą kon- 
tynuację "mądrości politycznej na dziś i na jutro" - jak to określił Zenon 
Kliszko. Tyle założenia ogólne. 
Pytanie, jak poszczególni przedstawiciele bydgoskiego środowiska lite- · 
rackiego oceniali zbliżające się spotkanie literatów nad Brdą? Jak przedstawiała 
się w ich oczach i w oczach miejscowych działaczy kultury szerzej rozumiana 


4 Dziennik Wieczorny, nr 122 z 26 V 1966 r.: Przeszłość i teraźniejszość Ziemi Bydgoskiej.
>>>
24 


Stanislaw Pestka 


przydatność Zjazdu do realizacji doraźnych i bardziej długofalowych celów 
akcji upowszechnieniowej? - "Najważniejszą korzyścią, jakiej oczekuję od 
Zjazdu - podkreślił jeden z młodych pisarzy, Mirosław Kasjan -to nawią- 
zanie kontaktów osobistych z kolegami po piórze. ) Wiosna poetycka « sprzed 
dwu lat udowadnia potrzebę takich spotkań. Tylko takie imprezy mogą 
leczyć skutecznie "kompleks prowincji", który można tu i ówdzie dostrzec 
w naszej (i nie tylko naszej) działalności"5. Poeta Andrzej Baszkowski uważał 
za rzecz najcenniejszą kontakty z instytucjami wydawniczymi i pismami spo- 
łeczno-kulturalnymi ("Nadodrze", "Litery", "Odra", "Kamena" itd)6. Były 
też sugestie, ażeby zainteresować problematyką sesyjną określone środowiska 
twórcze za granicą, a szczególnie polonijne. 
Nie wystarczyło zaprosić do Bydgoszczy 150 literatów z różnych stron 
kraju i zaopiekować się nimi. Należało w maksymalnym stopniu wykorzystać 
niespotykaną szansę, jaką stwarzała obecność wielu autorów, których książki 
"zbłądziły" już pod pomorskie i kujawskie strzechy. Dyrektor biura Kujawsko- 
Pomorskiego Towarzystwa Kulturalnego - Jan Wojciechowski żył nadzieją, 
iż wielkim powodzeniem będą się cieszyć liczne spotkania z uczestnikami 
Zjazdu Pisarzy Ziem Zachodnich. Imponujący harmonogram spotkań z pi- 
sarzami, opracowany przez KPTK, świadczył, że drugiego, "marginesowego" 
nurtu prac zjazdowych nie traktowano schematycznie i bezdusznie. Zaden 
powiat nie został pominięty w programie spotkań. Nastroje oczekiwania 
w miastach, miasteczkach i większych wioskach województwa bydgoskiego, 
do którego mieli zawitać pisarze, można było uznać śmiało za wynik fascynacji 
sztuką, której najbardziej powszechnym wykładnikiem jest książka. Prasa 
bydgoska szczegółowo i wyczerpująco informowała m.in. o zaplanowanych 
wieczorach autorskich, o ciekawej innowacji, jaką stanowiły patronaty bydgo- 
skich zakładów pracy nad delegacjami literatów z poszczególnych województw. 
Czytelnicy bydgoscy z tzw. terenu z sympatią, a niekiedy wręcz entuzjastycz- 
nie przyjmowali komunikaty prasowe mówiące, że w określonych miejscowoś- 
ciach w. spotkaniach wezmą udział m.in. Zbyszko Bednorz, Ernest Bryll, 
Stanisława Fleszarowa-Muskat, Jan Maria Gisges, Zygmunt Greń, Bogusław 
Kogut, Leopold Lewin, Władysław Machejek, Irena Przewłocka, Wilhelm 
Szewczyk, Włodzimierz Ścisłowski, Zdzisław Wróbel i in. Stałą, niezwykle 
oryginalną oprawę sejmiku pisarskiego stanowiły kiermasze książki. Najpo- 
kaźniejszy z nich, na którym można było zobaczyć i nabyć prawie wszystkie 
aktualnie dostępne książki pisarzy-uczestników Zjazdu, zorganizowano stara- 
niem "Domu Książki" w gmachu Prezydium WRN w miejscu, gdzie odbywa- 
ły się trzydniowe obrady. Dla zaakcentowania uroczystego, uniwersalnego nie- 
jako charakteru literackiej imprezy miasto zyskało dodatkową oprawę pla- 


5 Ilustrowany Kurier Polski, nr 119 z 21 V 1966 r. 
8 Tamże.
>>>
Przebieg i echa Zjazdu Pisarzy w Bydgoszczy 


25 


styczną. Udekorowano ulice: Jagiellońską, Dworcową, al. 1 Maja, Stary Rynek. 
Kompozycje plastyczne, nawiązujące tematycznie do Zjazdu, można było 
oglądac w witrynach sklepów przy głównych ulicach. Dominującym jednak 
akcentem był sugestywny plakat Andrzeja Nowackiego, wydrukowany z okazji 
bydgoskich obrad. 
Zgodnie z życzeniem Komitetu Organizacyjnego pieczę nad przygotowa- 
niem wielkiej imprezy przekazano w ręce biura Zjazdu, które świetnie zdało 
egzamin dzięki ówczesnemu dyrektorowi Wojewódzkiego Domu Kultury - 
Janowi Królikowi. Dużej pomocy udzieliły również organizatorom IX Zjazdu 
Komitety: Wojewódzki i Miejski PZPR oraz Prezydia WRN i MRN. Na uwagę 
zasługiwało osobiste zainteresowanie się Zjazdem ówczesnego I sekretarza 
KW PZPR - Mariana Miśkiewicza i przewodniczącego Prezydium WRN - 
Aleksandra Schmidta. 
Sporo racji jest w stwierdzeniu, że rangę zjazdów określał również udział 
przedstawicieli centralnych władz partyjnych i rządowych. W bydgoskim 
spotkaniu pisarzy, odbywającym się w roku kończącym obchody Tysiąc- 
lecia, uczestniczyli także: członek Biura Politycznego i sekretarz KC PZPR - 
Zenon Kliszko, minister kultury i sztuki - Lucjan Motyka, kierownik Wy- 
działu Kultury KC PZPR - Wincenty Kraśko, wiceprzewodniczący Rady 
Naczelnej Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich - Jan Izydorczyk. 
Z ramienia centralnych władz Związku Literatów Polskich na obrady przybył 
prezes Zarządu Głównego ZLP - Jarosław Iwaszkiewicz. Wojewódzkie 
władze partyjne i państwowe reprezentowali: I sekretarz KW PZPR - Marian 
Miśkiewicz, sekretarze KW PZPR - Józef Majchrzak i Franciszek F edorowicz, 
przewodniczący WK ZSL - Bronisław Owsianik, przewodniczący WK SD 
Witold Lassota, przewodniczący Prezydium WRN - Aleksander Schmidt, 
przewodniczący Prezydium MRN - Kazimierz Maludziński. W Zjeździe, 
prócz działaczy kultury i przedstawicieli związków twórczych, uczestniczyli 
również pisarze ze Związku Radzieckiego - Kazimierz Lisowski i Andriej 
Lupan, z Czechosłowacji - Alojzy Siwek, Eryk Sojka, Jan Stacho i Henryk 
Jasiczek, z NRD - Giinther de Bruyn i Giinther Stiebe, z Jugosławii - 
Mladen Oljaca. 
Tuż przed oficjalnym rozpoczęciem obrad delegacje bydgoskich szkół 
obdarowały dostojnych gości z Warszawy i gospodarzy Zjazdu pięknymi biało- 
czerwonymi wiązkami kwiatów. Przybyłych na Zjazd powitali: prezes bydgo- 
skiego Oddziału ZLP.- Władysław Dunarowski i przewodniczący Prezydium 
WRN - Aleksander Schmidt.. W przemówieniu powitalnym gospodarz 
województwa przypomniał chlubne tradycje Pomorza i Kujaw - ziemi ro- 
dzinnej wielu słynnych Polaków, podkreślając obecny, imponujący dorobek 
ziemi bydgoskiej w dziedzinie gospodarki i kultury: 
"Zjazdowi Waszemu towarzyszy olbrzymie zainteresowanie całego spo- 
łeczeństwa. To nieprawda, że ludzie Pomorza i Kujaw zasklepili się tylko
>>>
26 


Stanislaw Pestka 


w problemach produkcji materialnej, jakkolwiek stanowi ona powód ich 
szczególnej dumy i radości... Ludziom tej ziemi, znanym powszechnie z pra- 
cowitości, gospodarności (niektórzy mówią nawet: z nadmiernej realności 
myślenia i poczynań), nie obce są wzloty ducha i pasja uczuć naj wznioślej szych. .. 
Zarówno historia jak i współczesność naszej ziemi może stanowić doskonałą 
kanwę do rozważań nad zadaniami i celami pisarza Polski Ludowej." 
Niez\vykle gorąco przyjęli zebrani przemówienie Jarosława Iwaszkiewicza, 
który scharakteryzował sens społeczny i polityczny Zjazdu. Warto zaznaczyć, 
że autor Sławy i chwały przyjechał do Bydgoszczy pomimo nawału ważnych 
zajęć i nie najlepszego stanu zdrowia. "Obradujemy tutaj - zauważył mówca - 
-" na Zjeździe Pisarzy Ziem Zachodnich i innych. Wszyscy chcemy być 
pisarzami Polski Ludowej. Zjazdy... mają swoją piękną tradycję, zainicjowaną 
przed laty przez grupę wrocławskich pisarzy. I na tych zjazdach również ma- 
nifestuje się jedność naszej literatury. Znajduje w niej odbicie głębokie prag- 
nienie całej ludzkości, pragnienie pokoju... Wchodzimy w drugie tysiąclecie 
i zdajemy sobie sprawę z odpowiedzialności, jaką bierzemy na siebie współ- 
tworząc już teraz naszą przyszłość, kształt nowego tysiąclecia. Mamy tradycje 
wielkiej kultury, wielką, dramatyczną, niezrównaną historię narodu polskiego. 
To wszystko musimy przenieść - niby arkę przymierza - ze stulecia w stu- 
lecie, z tysiąclecia w nowe tysiąclecie - i wzbogacić II 
Ważnym punktem Zjazdu" było wystąpienie Zenona Kliszki. Wywo- 
łało ono naj żywszy, serdeczny oddźwięk wśród słuchaczy. Na wstępie mówca 
wyraził przekonanie, że spotkania pisarzy, krytyków i działaczy kultury stwa- 
rzają okazję do omawiania wciąż bardzo szybkiego rozwoju ziem zachodnich 
i północnych, służą także wymianie myśli i poglądów na sprawy całego narodu. 
Nawiązując do faktu, że IX Zjazd odbywa się w Bydgoszczy, Zenon Kliszko 
wskazał na wielką rolę ziemi pomorskiej w dziejach państwa polskiego: "Przez 
wieki mieszkańcy tej ziemi walczyli z nawałą krzyżacką, ponosząc naj cięższe 
ofiary krwi i mienia. Ziemia pomorska była tarczą państwa polskiego i os- 
trzem miecza w jego obronie. Składamy hołd wielkim synom tej ziemi, których 
nazwiska zapisała na zawsze historia... Czcimy pamięć 38 tysięcy bydgoszczan 
rozstrzelanych na Starym Rynku i w okolicznych lasach, \vymordowanych 
w obozach koncentracyjnych. Ziemia bydgoska ma coraz większy udział rów- 
nież w rozwoju nauki i kultury polskiej. Symbolem tego jest utworzony w Pol- 
sce Ludowej i pomyślnie rozwijający się Uniwersytet Mikołaja Kopernika." 
Na przykładach zaczerpniętych z naszych dziejów Zenon Kliszko zanali- 
zował problem perspektyw i możliwości, jakie otwiera przed całym narodem 
socjalistyczne państwo. Jednocześnie zaapelował, by literatura dzisiejsza, 
podobnie jak minionych epok, wspomagała bieg postępo\vych procesów roz- 
wojo\vych. "Wielka literatura nie tylko towarzyszyła narodowi w jego walce 


'1 Życie Warszawy, nr 127 z 27 V 1966 r.
>>>
Przebieg i echa Zjazdu Pisarzy w Bydgoszczy 


27 


o zabezpieczenie swego bytu, o niepodległość, ale równocześnie podejmowała 
problemy wewnętrznego rozwoju naszego społeczeństwa". Mówca powołał 
się tu na przykład Norwida, który widział przyszłą sztukę w Polsce jako "cho- 
rągiew na prac ludzkich wieży". "Bogactwo tej twórczości - wyjaśriił Zenon 
Kliszko - jest społecznie i artystycznie aktualne na dzień dzisiejszy i jutrzej- 
szy". Mówiąc o warunkach wszechstronnego rozwoju, stworzonych przez 
Polskę Ludową, sekretarz KC wyraził nadzieję i życzenie, ażeby literatura 
polska doby obecnej kontynuowała najlepsze tradycje swych wielkich poprzed- 
ników. W zakończeniu znalazły się także słowa: "Pragnę z tej trybuny pi- 
sarzom ziem zachodnich i północnych, pisarzom z całej Polski, złożyć w imie- 
niu Partii najserdeczniejsze podziękowania za ich dzieła, za ich twórczość 
współbrzmiącą z rozwojem Polski Ludowej". 
Głos zabrał też minister Jan Izydorczyk, który zobrazował kierunki roz- 
wojowe polskiej literatury politycznej. _ 
Ogromne zaciekawienie wzbudził referat Witolda Nawrockiego pt. Do- 
kument a literatura. Wprowadził on słuchaczy w zagadnienia ściśle literackie. 
Autor podjął w nim ambitną próbę porównania dwóch t)trwalonych obrazów 
ziem zachodnich i północnych: pamiętnikarskiego i literackiego. W tym celu 
krytyk sięgnął do materiałów zawartych we Wspomnieniach Opolan, w Nowych 
pamiętnikach chłopów, w Pamiętnikach,osadników Ziem - Odzyskanych, w Pier- 
wszym szczecińskim roku Piotra Zaremby i in. Nawrocki postawił pytanie, 
w jakim stopniu literatura o tematyce zachodniej wyraża prawdę o ziemiach 
zachodnich oraz jakie zasadnicze procesy i przemiany społeczne odzwierciedla. l 
Otóż literatura wyprzedziła badania nad socjologią przemian zachodzących 
na północnych i zachodnich obszarach kraju.- Literatura dała świadectwo temu, 
czego Polska Ludowa dokonała_ na ziemiach odzyskanych zasiedlając je, 
podnosząc z gruzów, doprowadzając do stanu rozwkitu, jaki nigdy nie był 
udziałem regionów leżących na peryferiach Rzeszy. Konfrontując wszakże 
publikacje typu pamiętnikarskiego ze współczesnym stanem literackiej wiedzy, 
mającej niebłahe znaczenie dla pamięci narodowej, Nawrocki skonstatował 
poważne zaniedbania w dziele przybliżania polskiemu czytelnikowi zjawisk 
i spraw tflk istotnych, choćby z punktu widzenia procesów integracyjnych, 
jak rodzenie się nowych tradycji w grupach osadniczych J wizja społecznego 
awansu, wrastanie pokolenia ludzi burzliwych, niespokojnych, w nowe oto- 
czenie itd. Wnioski wynikające z analitycznych rozważań Nawrockiego po- 
zostają nadal aktualne: "Ciągle jeszcze realna jest potrzeba książek o ziemiach 
zachodnich i północnych, o ich mieszkańcach, o życiu społecznym. Mogą 
to być i powinny książki ambitne i poszukujące, ale wcale nie uważam, że źle 
jest, jeśli tematyka ta wchodzi do świadomości społecznej poprzez literaturę 
popularną, byle nie szmirowatą i rzeczowo błędną. Ranga narodowa i poli
 
tyczna tematu zachodniego była zawsze i jest nadal niepodważalna." 
"Rzeczywistość społeczna i polityczna - sugeruje Romana Konieczna -
>>>
28 


Stanislaw Pestka 


jaką prezentują liczne zbiory pamiętników autochtońskich, została odbita 
na kliszy literackiej tylko częściowo, fragmentarycznie i nie zawsze prawidłowo. 
Wyjątek stanowią powieści: Leszka Proroka Wyspiarze; Adolfa Niedworoka 
Marzenia na gościńcu i tom opowiadań Niny Kracherowej O północy - książki 
najdojrzalsze. Znacznie lepiej niż z tematem autochtońskim powiodło się litera- 
turze z tematem osadniczym, który podjęli w swych książkach tacy pisarze, 
jak Eugeniusz Paukszta (Trud ziemi nowej), Henryk Worcell (Parafianie, 
Najtrudniejszy język świata), Wilhelm Szewczyk (Trzciny), Maciej Patkowski 
(Sobótki)" .8 
Równie interesujący był referat Wilhelma Szewczyka pt. Współczesna 
literatura rewizjonistyczna tV NRF. Śląski pisarz, pierwszorzędny znawca 
zagadnień niemieckich stwierdził, że literatura rewizjonistyczna, reprezento- 
wana przeważnie przez pisarzy niższej rangi, nie przedstawia większej wartoś- 
ci artystycznej. Niestety, jej oddziaływanie jest dość znaczne, o czym świadczą 
m.in. nakłady. Szewczyk nie ograniczył się bynajmniej do nakreślenia obrazu 
piśmiennictwa ściśle rewizjonistycznego, ale rozwarstwił je na grupy, kierunki, 
omówił też pozycje autorów zdobywających się na pewien obiektywizm lub 
skłaniających się ku rezygnacji, jak np. Egon Rakette, Kurt Ihlenfeld. Osobne 
miejsce w referacie Szewczyka zajęła postać zmarłego już niemieckiego pisarza 
Johannesa Bobrowskiego, autora napisanej z pasją odważnej książki pt. Młyn 
Lewina. Akcja powieści rozgrywa się na Pomorzu Gdańskim. Znajdziemy 
w niej zdecydowane potępienie metod, jakimi posługiwał się pruski nacjona- 
lizm. I ta właśnie niemiecka literatura rozrachunkowa, którą uosabiają Bo- 
browski j Grass, "warta jest więcej niż dwie setki pisarzy odwetowych." 
O zagadnieniach społecznej roli literatury mówili kolejno w ożywionej 
dyskusji m.in. Władysław Ogrodziński, Tadeusz Kajan, Zbigniew Zielonka, 
Jan Papuga i Janusz Teodor Dybowski. Bardzo ciekawym momentem dyskusji 
było wystąpienie Zenona Kliszki, który pogodził "zwaśnionych". Poprzednio 
bowiem J. Dybowski wystąpił ostro przeciw ogólnej bezideowości twierdząc, 
że dzieła częstokroć pozbawione głębszych treści wychodzą spod piór młodzieży 
która - jak się wyraził .- "otrzymała Polskę za darmo". Przeciwko takim 
inwektywom pod adresem młodych zaprotestował Krzysztof Gąsiorowski 
z Warszawy. Zenon Kliszko oświadczył, że wszelkie nieporozumienia między 
pokoleniami rodzą się z wzajemnej nietolerancji. Ostateczne racje, jak poucza 
historia literatury, można ustalić dopiero po upływie pewnego czasu. 
Dodać wypada, że uczestnicy Zjazdu uchwalili w czasie obrad (pierwszy 
dzień) i opracowali tekst telegramu do nestora literatów polskich - Adama 
Grzymały-Siedleckiego, który ze względu na zły stan zdrowia nie mógł wziąć 
udziału w Zjeździe. Ponadto delegacje pisarzy złożyły w Bydgoszczy kwiaty 
na płycie Grobu Nieznanego Powstańca Wielkopolskiego i przy kamieniu 


· Trybuna Opolska, nr 143 z 19 VI 1966 r.
>>>
Przebieg i echa Zjazdu Pisarzy w Bydgoszczy 


29 


leżącym w miejscu zburzonego przez hitlerowców pomnika Henryka Sienkie- 
wicza. W godzinach wieczornych część pisarzy udała się na zaplanowane spot- 
kania autorskie (w tym także pisarze zagraniczni), część zaś uczestniczyła 
w premierze sztuki Tadeusza Różewicza Śmieszny staruszek, wystawionej 
w Teatrze Kameralnym. Natomiast Filharmonia Pomorska zgotowała uczest- 
nikom Zjazdu miłą niespodziankę w postaci uroczystego koncertu muzyki 
współczesnej. 
Niekonwencjonalny przebieg miały również obrady w drugim dniu Zjazdu 
Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych, tym bardziej że z trybuny zjazdowej 
przemawiali delegaci pisarzy zagranicznych: Andrzej Lupan (Związek Ra- 
dziecki), Alojzy Siwek (Czechosłowacja), Giinther Stiebe (NRD) i Mladen 
Oljaca (Jugosławia). 
W dziedzinę roboczych zainteresowań uczestników bydgoskiego spotkania 
wkroczył przede wszystkim referat Jana Górca-Rosińskiego Społeczna funkcja 
literatury a problemy upowszechnienia. Poeta i redaktor naczelny "Faktów i Myś- 
li" ujawnił przekonywająco wszystkie słabości i niedostatki naszej polityki 
kulturalnej. Wykazał, że "to co nazywamy geografią kulturalną kraju, wyma- 
ga daleko idących korektur, głównie .w zakresie środków oddziaływania kul- 
turalnego, środków mobilizujących nie tylko odbiorcę, ale i twórcę". Rosiński 
wynalazł świetne określenie dla tych właśnie środków, nazwał je agregatami. 
"Agregaty rozmieszczone są nie równomiernie, niekiedy przypadkowo, dzia- 
łają więc nie zawsze naj sprawniej " ... Dyskutanci zjazdowi zgodzili się też 
z tymi wnioskami autora referatu, które dotyczyły krytyki literackiej fawory- 
zującej warszawskie zjawiska artystyczne a nie dostrzegającej często tego, co 
dzieje się na tzw. prowincji. Tak zwana "sztuka dla mas" nie może być trak- 
towana jako literatura niższych lotów, choć z drugiej strony winna unikać 
elitarnych skrajności. Wiele miejsca poświęcił Rosiński masowym środkom 
przekazu, poruszył ciągle żywotną kwestię umiaru w ujmowaniu spraw zwią- 
zanych z ludowością i regionalizmem. 
Problemy zasygnalizowane w referacie podjęli uczestnicy Zjazdu podkreś- 
lając rolę terenowych rozgłośni i pism w kształtowaniu życia literackiego (Wie- 
sław Rogowski). Zbyszko Bednorz mówił o tradycjach pi,sarskich na ziemiach 
zachodnich, Zdzisław Wróbel wystąpił w obronie młodych, Kazimierz Ko- 
szutski podniósł zagadnienie nadmiernego zwężenia tematyki zjazdów, zaś 
Bolesław Fac apelował o wzmocnienie kontaktów między regionami Polski 
północnej. W godzinach wieczornych prawie wszyscy pisarze wzięli udział 
w spotkaniach z czytelnikami. 
Trzeci dzień Zjazdu Pisarzy ZZiP wypełniła dyskusja. Dyskutowano m.in. 
sprawę miejsca przyszłorocznego Zjazdu. Postanowiono w końcu, że X Zjazd 
odbędzie się w Szczecinie. Uwieńczeniem obrad IX Zjazdu było odczytanie 
uchwał i przyjęcie rezolucji, która stanowiła wymowne świadectwo aktywności 
politycznej twórców. W rezolucji czytamy m.in.:
>>>
30 


Stanislaw Pestka 


"Pisarze polscy zgromadzeni na IX Zjeździe Pisarzy Ziem Zachodnich 
i Północnych w Bydgoszczy czują się powołani do wystąpienia z ponownym 
protestem przeciwko nasilającej się a nieodpowIedzialnej kampanii nacjona- 
listycznych i odwetowych roszczeń w NRF, które godzą w pokój i ład w Euro- 
pie. Dorobek pracy rąk i umysłów polskich nad Odrą i Bałtykiem jest niepod- 
ważalny tak, jak niepodważalna jest jedność Polaków strzegących i pomnaża- 
jących wielkie dzieło odzyskania, zagospodarowania i rozwoju piastowskich 
rubieży Rzeczypospolitej". 
W tym samym dniu (28 maja) odbyła się uroczysta manifestacja miesz- 
kańców Bydgoszczy na Starym Rynku, upamiętnionym martyrologią Polaków 
podczas okupacji hitlerowskiej. Na Starym Rynku zjawiają się pisarze uczestni- 
cy Zjazdu. Głos zabiera m.in. Marian Turwid oświadczając: "Chcemy w miarę 
swych sił twórczością służyć nadal naszej ziemi". Tadeusz Kajan z Zielonej 
Góry odczytał przyjętą przez Zjazd rezolucję, a przewodniczący ZM ZMS 
Marian Jurkowski - tekst ślubowania bydgoskiej młodzieży. 
Dobrym "sprawdzianem" gościnności, z jaką pisarze spotkali się w Byd- 
goszczy, były znakomicie zorganizowane wycieczki - w niedzielne przedpo- 
łudnie -:- do atrakcyjniejszych miejsco"wości województwa (Znin, Biskupin, 
Kruszwica, Chełmno, rezerwat cisów w Borach Tucholskich). Specjalna de- 
legacja udała się do. Inowrocławia, gdzie u zbiegu ul. Solankowej, Grodzkiej 
i Narutowicza odbyła się uroczystość wmurowania aktu erekcyjnego pod 
wznoszony wysiłkiem społecznym pomnik Jana Kasprowicza. Zakończenie 
i zamknięcie obrad nastąpiło w Toruniu w salach Ratusza Staromiejskiego. 
Nieprzypadkowo wybrano gród Kopernika, tu bowiem przygotowywano 
się do obchodów 500- lecia II Pokoju Toruńskiego. 
Po ogłoszeniu przez Władysława Dunarowskiego zamknięcia IX Zjazdu 
pisar e wzięli udział w przyjęciu wydanym przez przewodniczącego Prezydium 
WRN Aleksandra Schmidta w zabytkowych piwnicach Ratusza toruńskiego. 
Skoro tylko umilkły echa dyskusji zjazdowych, nadeszła pora refleksji 
i podsumowań. W prasie zaczęły pojawiać się wypowiedzi i artykuły ocenia- 
jące bydgoski Zjazd z perspektywy. Nie podyktowane zdawkową kurtuazją, 
lecz rzeczywistym uznaniem pochwały przeplatały się z konstruktywnymi 
wnioskami i przemyśleniami. "Ze wszech miar godzi się, podnieść znakomitą 
organizację zjazdu bydgoskiego i gościnność gospodarzy. Pod tymi względami 
ustanowili oni poziom, któremu trudno będzie dorównać. Ryzyko bezpośred- 
niej konfrontacji przypada Szczecinowi..." Laurka? Nie, to po prostu szczera 
wypowiedź gdańskiego pisarza Lecha Bądkowskiego, zamieszczona w "Głosie 
Wybrzeża"9. Wspaniałym przygotowaniem- miasta do Zjazdu był także zach- 
wycony Jan Maria Gisges. "Jeśli chodzi o sam Zjazd - mówi Gisges - to 
chcę podkreślić, że szczególną rangę nadało mu wystąpienie Zenona Kliszki - 


8 Głos Wybrzeża, nr 127 z 31 V 1966 r.
>>>
Przebieg i echa Zjazdu Pisarzy w Bydgoszczy 


31 


było to doprawdy poetyckie wystąpienie" 10. "Podziwiam organizację Zjazdu 
- zwierzał się dziennikarzowi Roman Samsel z Warszawy. - Spotkanie pi- 
sarskie jest manifestacją, że ruch literacki na tych ziemiach jest ciągły i trwa- 
ły"ll. Bogusław Kogut co prawda nie wysnuwa konkretnych wniosków, lecz 
powiada: "Obrady bydgoskiego Zjazdu toczyły się pod znakiem odpowie- 
dzialności za słowo i myśl" 12. Ciekawe są spostrzeżenia Leonarda Sobieraj- 
skiego w Tygodniku Kulturalnym: "Przy próbie określenia klimatu bydgo- 
skiego Zjazdu trzeba by powiedzieć, że towarzyszyło mu ogólne przeświad- 
czenie, że ruch pisarzy ziem zachodnich i północnych ma już poza sobą jakiś 
zamknięty etap. Zarówno z obrad plenarnych jak i kuluarowych rozmów wy- 
nikało, że założone u podstaw tego ruchu cele zostały w dużym stopniu zrea- 
lizowane. Przyczynił się on do wydatnej poprawy struktury rozmieszczenia 
środowisk pisarskich zachodniej i północnej Polski... Padały na Zjeździe 
liczne głosy o dalszy rozwój tego ruchu, o wzbogacenie jego problematyki 
dla dalszego pogłębienia integracji kulturalnej kraju, dla intensyfikacji in- 
telektualnej ukształtowanych już na ziemiach zachodnich i północnych cen- 
trów życia umysłowego" 13. 
Do trwałych wartości Zjazdu trzeba m.in. zaliczyć propozycje, jakie wy:su- 
nięto w trakcie pisarskiej debaty. Dowodem rozumienia nowej sytuacji było 
zupełne niemalże pominięcie dyskutowanego z zapamiętaniem na poprzed- 
nich zjazdach pojęcia regionalizmu. Wspomniał o tym Władysław Ogrodziń- 
ski: "Coraz rzadziej z trybuny naszych zjazdów pada słowo regionalny, re- 
gionalizm. Chodzi nam przecież o literaturę, o sprawę, która przekroczy gra- 
nice zaścianków"14. Na tle poruszonych w dyskusji problemów łatwo wskazać 
na wątki dominujące na Zjeździe. Ciągle wracała sprawa określenia warunków, 
w jakich literatura Polski zachodniej i północnej osiąga polityczną i społeczną 
skuteczność. Po raz pierwszy uznano w sposób tak zdecydowany i śmiały, że 
literatura. poszczególnych regionów stanowi równorzędny, integralny, a nie 
peryferyjny składnik ogólnego dorobku pisarskiego. 
Z dużym prawdopodobieństwem możemy sądzić, że bydgoski Zjazd przy- 
czynił się do przewartościowania utartych pojęć, do radykalnego zerwania 
z pewnymi tendencjami polegającymi na stawianiu znaku równania między 
ośrodkami regionalnymi a brakiem większych ambicji. Mówił o tym m.in. 
Zygmunt Lichniak: "Literatura ziem zachodnich i północnych łączy w sobie 
rzeczy nie zawsze łatwe do połączenia. Mianowicie ogromną wrażliwość ideo- 
wo-społeczną, ogromne zaangażowanie w sprawy otaczającego ją świata i życia 


10 Dziennik Wieczorny, nr 123 z 27 V 1966 r. 
11 Tamże. 
12 Gazeta Poznańska. nr 137 z 12 VI 1966 r. 
13 Tygodnik Kulturalny, nr 24 z 12 VI 1966 r. 
14 IX Zjazd Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych Bydgoszcz-Toruń 26 -29 V 1966 r.t 
Poznań 1966 s 135.
>>>
32 


Stanislaw Pestka 


współczesnego... Wiemy, że zwyciężyły.wartości istotne, ale grozi nam, pew- 
nym obszarom literatury polskiej, mowa bardzo elastyczna, ale mowa pusta. 
To znaczy grozi nam zespół talentów, inwazja talentów. I dlatego jest, moim 
zdaniem, godne podkreślenia to, że literatura ziem zachodnich i północnych 
jakoś strzeże tej jedności, że trzeba mieć coś do powiedzenia" 15. 
Z trybuny zjazdowej padły też sfomułowania krytyczne pod adresem pi- 
sarzy: "Mamy znakomite książki o wojnie, okupacji, o obozach - nie mamy 
wielkiej książki o Ziemiach Zachodnich". Pisarz szczeciński Wiesław Rogow- 
ski wykazywał, że wiele pozostawia do życzenia upowszechnianie twórczości 
literackiej. Niemało w tym kierunku robią regionalne rozgłośnie literackie, 
jednakże gazety przestały się interesować twórczością młodszych i starszych 
pisarzy, poe.tów. Postulat: niektóre istniejące periodyki. jak np. "Litery", 
,iPomorze" - przekształcić w tygodniki, obejmujące szersze, ponadwoje- 
wódzkie regiony. "Ruch literacki - sugerował Wiesław Rogowski - po- 
winien ujawniać się przede wszystkim poprzez periodyki". Do tez zawartych 
w referacie Jana Górca-Rosińskiego nawiązał Bolesław Fac, który omówił 
doniosłe konsekwencje, jakie wynikają - jego zdaniem - z kształtującego 
się obecnie modelu cywilizacji uniwersalistycznej: "W wielu ośrodkach woje- 
wódzkich tworzą się silne centra kulturalne (policentryzm kultury polskiej). 
Problem ów jest dla tych ziem istotny, gdyż wciąż jeszcze małe jest nasycenie 
tych terenów wydawnictwami, tytułami periodyków, placówkami humani- 
stycznymi itp". Pisarze zgodzili się również z wywodami Eugeniusza Wachowia- 
ka, postulującego stałą wymianę doświadczeń pisarskich między poetami i tłu- 
maczami, "naszych kolegów z kolegami po piórze z NRD". 
Osobny wątek rozmów zjazdowych stanowiła refleksja nad funkcją przysz- 
łych zjazdów pisarzy ziem zachodnich i północnych. Władysław Ogrodziński 
proponował, ażeby zjazdy przekształcić w międzynarodowe spotkania pisarzy. 
Najtrafniejszy punkt wyjścia, jeżeli chodzi o charakter i efektywność dzia- 
łania instytucji zjazdowej, zaprezentował Kazimierz Koszutski : Stworzona na 
pierwszych zjazdach platforma współdziałania i porozumienia, jaką stanowić 
miał Komitet Porozumiewawczy, "jest w tej chwili platformą nieaktualną, 
w jakimś sensie anachroniczną i warto by zastanowić się nad wybraniem ja- 
kiejś bardziej realnej, bardziej konkretnej płaszczyzny porozumienia pisarzy 
ziem zachodnich i północnych" 16. 
Swoje uznanie dla osiągnięć bydgoskiego Zjazdu wyrażają i działacze kul- 
tury, publicyści na łamach gazet i pism literackich. Najcenniejsze są bez wąt- 
pienia konkluzje, próby sformułowania syntetycznych wniosków. Bilansując 
pozytywy bydgoskiego Zjazdu Leszek Goliński pisał w Trybunie Ludu: "Nie 
chodzi przecież o docenianie rangi i roli skupisk literackich na terenach za- 


16 Tamże, s. 138-139. 
Ul Tamże, s. 147.
>>>
Przebieg i echa Zjazdu Pisarzy w Bydgoszczy 


33 


chodnic h i pqłnocnych tylko przy okazji zjazdów, czy dorywczych zaintere- 
sowań; chodzi o stałą reprezentację tej literatury w planach wydawniczych, 
ale i w periodykach centralnych i w programach radiowych i telewizyjnych. 
Chodzi o równouprawnienie obowiązujące obie strony, usprawiedliwione 
poziomem twórczości, a nie tylko modą literacką... Bydgoszcz nie była dotąd 
okolicą urodzajną w pisarzy i poetów, choć ziemia pomorska ma piękne w tej 
mierze tradycje. Jej awans literacki zawdzięcza ona dzisiaj przede wszystkim 
swojej młodzieży, zawdzięcza przychylnej atmosferze, a także faktowi, że po- 
dobnie jak Poznań stała się Bydgoszcz ośrodkiem promieniującym na ziemie 
zachodnie i północne i ściśle z nimi związanym" 17. Echem tej wypowiedzi były 
dalsze uwagi pisarzy i publicystów na łamach pism społecznokulturalnych, 
z których wynikało, że Zjazd w Bydgoszczy zasygnalizował "nowe możliwo- 
ści literatury tworzonej nad Odrą i Bałtykiem". Publicysta Tygodnika Mor- 
skiego Henryk Mąka stwierdził: "Bydgoski Zjazd pisarzy dał jeszcze jeden 
dowód prężności i znaczenia literatury zieIJl, które przed 20 laty zaczęły dopie- 
ro formować życie kulturalne i literackie. Dorobek choćby ostatniego 20-lecia: 
1200 pozycji - 250 autorów sprawił, że można już dziś mówić o równoważ- 
nym wkładzie tutejszej literatury do pisarstwa ogólnokrajowego" 18. 
Charakteryzując bydgoski Zjazd Krzysztof Nowicki przypomina 19, iż 
szczególnie ważna była tendencja zmierzająca do podkreślenia, że tylko war- 
tość artystyczna literatury tworzonej na naszych ziemiach zapewni jej poli- 
tyczną i społeczną skuteczność. Wskazywano, że ogromną rolę może tu ode- 
grać krytyka literacka, krytyka ambitna, odrzucająca taryfę ulgową. Od teo- 
retyków, literaturoznawców oczekuje się m.in. przygotowania następnych 
zjazdów pod kątem bardziej roboczym. Dlatego też zrozumiały rezonans 
wzbudziła wśród uczestników bydgoskich _obrad propozycja, ażeby wrócić 
do olsztyńskiej idei tworzenia stałych sekcji: krytyki literackiej, literatury 
skandynawskiej i marynistycznej. 
Nuta optymizmu odezwała się również w stanowisku Józefa Lenarta, 
dla którego, podobnie jak dla wielu pisarzy goszczących w Bydgoszczy w dniach 
26, 27 i 28 maja 1966 roku, IX Zjazd "zawierał duże bogactwo różnorodnych 
treści, lecz najistotniejszym jego aspektem zdaje się być uświadomiona potrzeba 
nowego wartościowania historycznej tradycji narodu, szerszego spojrzenia na 
jej treść i wprowadzenia jej naj istotniej szych, dialektycznie .pojętych postępo- 
wych wartości w myślenie obywatelskie współczesnych Polaków" 20. 


17 Trybuna Ludu, nr 149 z 31 V 1966 r. 
18 Tygodnik Morski, nr 25 z 19 VI 1966 r. 
18 Fakty i Myśli, nr 12 z 16-30 VII 1966 r. 
20 Współczesność, nr 12 z 8-21 VI 1966 r. 
3 - Kronika Bydgoska
>>>
Teresa de Laveaux 


BYDGOSKIE FESTIWALE MUZYCZNE 


Od dłuższego już czasu obserwujemy w wielu krajach rosnące zaintereso- 
wanie muzyką dawnych wieków. Z jednej strony przyczynia się do tego silny 
rozwój badań naukowych i poszukiwań archiwalnych,. które wydobywają na 
światło dzienne wiele dotąd zupełnie niezananych zabytków muzycznych, 
z drugiej - niewątpliwie atrakcyjność tej muzyki dla dzisiejszego odbiorcy. 
Muzyka dawna stawia nas przed nowymi problemami doznań estetycznych. 
Jej prostota i bezpośredniość stają nam się szczególnie bliskie. Odsłaniając 
nowe, nieznane dotąd światy, jest w jakimś stopniu relaksem w naszym ży- 
ciu, jakże nieraz nerwowym i pełnym różnorodnych napięć. 
Na całym niemal świecie zaobserwować możemy swoisty renesans dawnej 
muzyki. Powstaje cały szereg znakomitych zespołów, które specjalizują się 
wyłącznie w wykonywaniu muzyki dawnych mistrzów. Podobnie jak dla słu- 
chaczy, tak i dla wykonawców jest ona jednak czymś nowym, świeżym, czymś 
czego trzeba się nauczyć, aby zrozumieć i odczuć. Stąd i praktyka wykonawcza 
ma specjalne zadania. Odtwórca jest w jakimś stopniu i twórcą. Duża swoboda 
wykonawcza dawnej muzyki staje przecież niejednokrotnie na pograniczu 
improwizacji, co podyktowane jest konwencją tamtych epok. Z drugiej zaś 
strony chodzi przecież o jak najwierniejsze zachowanie jej autentyczności. 
Obecnie w naszym kraju działa kilka zespołów specjalizujących się w wyko- 
nywaniu muzyki dawnych wieków, ale tylko Bydgoszcz może poszczycić się 
jedynym w Polsce stałym, etatowym zespołem tego rodzaju, działającym przy 
Filharmonii Pomorskiej. Capella Bydgostiensis pro Musica Antiqua wkracza 
właśnie (1968) w siódmy rok swej działalności. Repertuar tego zespołu powięk- 
szany jest stale o nowe pozycje, często dopiero co odnalezione, jeszcze nigdzie 
nie opublikowane. Stąd też z zespołem współpracuje wielu naukowców-mu- 
zykologów, przede wszystkim z Instytutu Muzykologii w Warszawie i Krako- 
wie, dostarczając wielu utworów ze swych nowych odkryć. Jest to ze wszech 
miar godna uwagi współpraca. Naukowcy i badacze dawnej muzyki opracowu- 
jąc swe najnowsze odkrycia dla zespołu, który gotów jest w każdej niemal chwi-
>>>
Bydgoskie festiwale muzyczne 


35 


Fronton gmachu 
Filharmonii Pomorskiej 
w festiwalowej gali 


..".-:., ,,, 

 . . 
'lIS . _ . 
; .. ł 


.'", 
."0 


.. 

.. S 


. ...
 


:+'00' 


........ ... 


. ' 
. " 
:.. 
. ' 
," 
.. 



 
. 


.
. 


i 


i- 


.' 


. 


.-' 
,. 


.. 


\ 


" 


F ot. Grzegorz Banaś 


li je wykorzystać, mają możność dokładniejszego określenia wartości tych 
utworów. Okazuje się bowiem, że odnalezione w ostatnich latach w imponują- 
cej liczbie zabytki muzyczne' przedstawiają sobą nie tylko wartość naukową, 
ale właśnie i użytkową, wzbogacając repertuar solistów, kameralistów, chórów 
i orkiestr o utwory niejednokrotnie fascynujące świeżością inwencji i dojrzałością 
techniki kompozytorskiej. 
W okresie przygotowań do obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego szcze- 
gólną uwagę zwrócono na zagadnienia kulturowe i wszelkie postępowe tra- 
dycje w tym zakresie w ciągu dziesięciu wieków. Jedno z ważniejszych miejsc 
w tym tysiącletnim dorobku zajęła muzyka. Okazało się, że znajomość historii 


3- 


.
>>>
36 


Teresa de Laveaux 


naszej muzyki w ostatnim czasie nie tylko pokaźnie się zwiększyła w stosunku 
do nie tak dawnych lat, kiedy to Zdzisław Jachimecki, Adolf Chybiński czy Jó- 
zef Reiss próbowali usystematyzować rozwój muzyki polskiej, ale i pozwoliła 
wysunąć przypuszczenie, że czeka nas niejedna jeszcze niespodzianka. Ocze- 
kując dalszych odkryć i wyników badań naukowych winniśmy starać się o po- 
kazanie tego, co dotychczas udało się uchronić od zapomnienia, co przetrwało 
lata i wieki, co tkwi w naszej muzyce a stanowi o jej polskości i zarazem o jej 
nieprzemijającej wartości. Tym celom mają służyć przede wszystkim festiwale 
muzyki polskiej w Bydgoszczy, organizowane co roku (począwszy od 1963 r.) 
przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, Prezydium Wojewódzkiej Rady Naro- 
dowej i Filharmonię Pomorską im. Ignacego Paderewskiego. Dotychczas od- 
były się cztery takie festiwale. 
Pierwszy Festiwal, w dniach 3-11 maja 1963 r., obejmował muzykę od 
średniowiecza do Karłowicza, Szymanowskiego, Szeligowskiego i Malawskiego. 
Koncerty odbywały się w salach Filharmonii Pomorskiej, Teatru Polskiego 
i Kameralnego, w ratuszu toruńskim, auli Uniwersytetu im. Mikołaja Koper- 
nika, oraz w pięknym, zabytkowym pałacyku w Lubostroniu. W I Festiwalu 
Muzyki Polskiej udział brały następujące zespoły: orkiestra Filharmonii Po- 
morskiej pod dyrekcją Zbigniewa Chwedczuka i Zdzi.sława Wendyńskiego, 
orkiestra Filharmonii Narodowej pod dyrekcją Stanisława Wisłockiego, or- 
kiestra symfoniczna Filharmonii Szczecińskiej pod dyrekcją Józefa Wiłkomir- 
£kiego, chór Polskiego Radia i Telewizji z Wrocławia pod dyrekcją Stanisława 
Krukowskiego i Edmunda Kajdasza, Chór Chłopięco:Męski pod dyrekcją 
Jerzego Kurczews
iego z Poznania, zespoły muzyki dawnej: Capella Bydgostien- 
sis pro Musica Antiqua pod dyrekcją Stanisława Gałońskiego i Musicae 
.f\ntiquae Collegium Varsoviense pod dyrekcją Stefana Sutkowskiego, oraz 
soliści: Delfina Ambroziak (śpiew), Jerzy Artysz (śpiew), Tadeusz Bartosik 
(recytacje), Leon Bator (organy), Wiesław Brychcy (śpiew), Jan Federowicz 
(fortepian), Wieńczyław Gliński (recytacje), Bohdan Giergiel (teorban), 
Edmund Kossowski (śpiew), Renata Krzywik (śpiew), Pola Lipińska (śpiew), 
Barbara Nowak (śpiew), Zdzisław Nikodem (śpiew), Józef Radwan (organy), 
Eugeniusz Sąsiadek (śpiew), Regina Smendzianka (fortepian), Barbara Strze- 
lecka (klawesyn), Irena Tkaczyk (śpiew), Wanda Wiłkomirska (skrzypce). 
W ciągu pięciu dni trwania Festiwalu odbyło się dziewięć koncertów, na 
których wykonano ponad 90 utworów, wyłącznie kompozytorów polskich. 
Ponadto odby'ły się dwa przedstawienia: premiera baletu Feliksa Nowowiej- 
skiego Król wichrów w opracowaniu muzycznym Zygmunta Szczepańskiego, 
oraz montaż słowno-muzyczny oparty na polskiej muzyce barokowej i opraco- 
wany przez Stefana Sutkowskiego i Joannę Kulmową pt. Amfitrion polski, 
czyli odprawa bogów greckich. 
Organizatorom I Festiwalu Muzyki Polskiej chodziło przede wszystkim 
o pokazanie jak największej liczby utworów muzyki dawnej, często jeszcze
>>>
Bydgoskie festiwale muzyczne 


37 


nigdzie dotąd nie wykonywanych, pochodzących niejednokrotnie z najnow- 
szych odkryć, a więc takich jak np. motety kompozytorów gdańskich - An- 
drzeja Rohaczewskiego i Andrzeja Hakenbergera, zawarte w tabulaturze 
pelplińskiej l, która stanowi bodaj największy na świecie zbiór kompozycji or- 
ganowych XVI i XVII wieku, czy dwa wczesnośredniowieczne fragmenty kom- 
pozycji organalnych Surrexit Christus hodie i Benedicamus Domino z połowy 
XII wieku, które wypełniły istniejącą do tej pory białą plamę w historii polskiej # 
muzyki wielogłosowej. Te dwa ostatnie utwory, z uwagi na swą dojrzałość 
harmoniczną i kontrapunktyczną, klarowność współbrzmień i rozwinięcie linii 
melodycznej, reprezentują końcowe stadium techniki organalnej. 
Z utworów okresu renesansu mieliśmy możność zapoznania się z moteta- 
mi i wspaniałym trzychórowym Magnificatem Mikołaja Zieleńskiego, kompo- 
zytora reprezentującego w naj doskonalszy sposób styl polichóralny w polskiej 
muzyce II połowy XVI wieku; ponadto - z wieloma pieśniami wielogłoso- 
wymi uprawianymi bodaj naj obficiej przez takich kompozytorów jak Krzysz- 
tof Klabon (Sześć pieśni Kaliope), Mikołaj Gomółka (psalmy), Wacław z Sza- 
motuł, Tomasz Szadek. 
Instrumentalną muzykę renesansu reprezentowały na Festiwalu tańce na 
różne instrumenty, pochodzące z tabulatur: Jana z Lublina, klasztoru św. 
Ducha i pelplińskiej, z wyraźną przewagą utworów lutniowych (Wojciech 
Długoraj, Diomedes Cato, Jakub Polak), oraz kompozycje organowe będące 
transkrypcjami motetów, fantazji i canzon. Utwory te znalazły się w progra- 
mach koncertów Capellae Bydgostiensis i w programie półrecitalu organowego 
Leona Batora. 
Okres polskiego baroku muzycznego na I Festiwalu Muzyki Polskiej re- 
prezentowały następujące utwory: oratorium-kantata Audite mortales Bartło- 
mieja Pękiela, canzony Adama Jarzębskiego (wykonawca: Capella Bydgostien- 
sis) oraz motet Laetatus sum Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego (wykonawca: 
chór Polskiego Radia i Telewizji z Wrocławia). 
Niestety, polska twórczość barokowa nie może poszczycić się ani jedną 
operą, która przecież stanowiła w tym czasie główną domenę ówczesnych kom- 
pozytorów florenckich, weneckich czy rzymskich. Istnieje jednak wiele dowo- 
dów na to, że polscy kompozytorzy wchłaniali wpływy już wczesnych oper 
włoskich i swoiście je przetwarzali. Inspirowany twierdzeniem prof. Hiero- 
nima F eichta, iż wiele spośród polskich utworów XVII i XVIII wieku mogłoby 
być z powodzeniem zaopatrzonych w świecki tekst, kierownik zespołu Musicae 
Antique Collegium Varsoviense - Stefan Sutkowski przygotował przedsta- 
wienie Amfitrion polski, oparte na najbardziej znanych utworach polskiego 
baroku. Do programu przedstawienia włączono więc: tańce instrumentalne 


l Tabulatura odnaleziona została w 1957 r. w bibliotece Seminarium Duchownego 
w Pelplinie przez Alinę Osostowicz i Adama Sutkowskiego.
>>>
38 


Teresa de Laveaux 


Adama Jarzębskiego, koncert solowy Deus in nomine tuo Marcina Mielczewskie- 
go, sonaty Damiana Stachowicza, motet Laetatus sum Grzegorza Gorczyckiego 
i inne. Libretto oparte na XVII -wiecznej wersji mitu o Amfitrionie opracowa- 
ła Joanna Kulmowa. Ten iluzoryczny obraz polskiej opery barokowej stał się 
żywym akcentem Festiwalu. 
Osobną grupę koncertów na I Festiwalu Muzyki Polskiej stanowiły wie- 
czory poświęcone muzyce symfonicznej. Dzięki badaniom wiemy dziś, że tra- 
dycje tej muzyki sięgają w głąb XVIII wieku, i choć symfonie tego okresu nie 
wyróżniały się niczym spośród przeciętnej ówczesnej twórczości symfonicznej, 
to jednak tkwią w nich bardzo wyraźne elementy muzyki ludowej, pozwala- 
jąc je tym samym uznać za ważne źródło polskości w muzyce, zważywszy, że 
był to przecież okres nie sprzyjający rozwojowi naszej narodowej kultury. 
Wielu z kompozytorów XVIII i XIX wieku jest nam zupełnie nie znanych, 
a przecież stanowią oni ważne ogniwo w rozwoju rriuzyki polskiej przed Cho- 
pinem czy Moniuszką. Twórczość symfoniczną tego okresu reprezentowały 
na I Festiwalu trzy symfonie: Ignacego Dobrzyńskiego, Franciszka ŚcigaIskie- 
go i Witolda Maliszewskiego, a ponadto dwa koncerty solowe: Emila Młynar- 
skiego i Henryka Melcera 2. Okres nam już bliższy, to wykonywane na Festi- 
walu utwory Ignacego Paderewskiego, Mieczysława Karłowicza, Józefa Wie- 
niawskiego, Władysława Żeleńskiego, Ludomira Michała Rogowskiego i Ar- 
tura Malawskiego. Na szczególną uwagę zasłużyła postać Rogowskiego, kom- 
pozytora zmarłego w t 954 r. w Dubrowniku, którego twórcz
ść w okresie 
międzywojennym wywoływała zacięte polemiki krytyków. Rogowski przez 
niemal całe swe życie pozostawał poza granicami ojczystego kraju, najpierw 
w Lipsku, Monachium, Rzymie, Paryżu, a z końcem roku 1926 osiedlił się 
na stałe w Jugosławii, gdzie ogłoszono go niemal narodowym kompozytorem. 
Znaczna część jego dorobku twórczego zaginęła w czasie wojny, inne utwory 
znajdują się w Archiwum Miejskim w Dubrowniku, któremu kompozytor 
przekazał niemal całą swą spuściznę tuż przed śmiercią. Suita na orkiestrę 
i głos żeński Mamidła, wykonana podczas Festiwalu przez Delfinę Ambro- 
ziak i orkiestrę Filharmonii Szczecińskiej, pochodzi z okresu międzywojen- 
nego. Utwór ten Rogowski uznał za jedno z najlepszych swych dzieł tego okresu 
twórczości. Nieco orientalny koloryt suity i impresjonistyczna technika or- 
kiestralna, nadają jej specyficzny charakter. 
Tak więc I Festiwal Muzyki Polskiej w Bydgoszczy wydobył z naszej przesz- 
łości muzycznej szereg dzieł w znacznej mierze już zapomnianych i pozwolił 
słuchaczom, jak i wykonawcom, zwrócić na nie uwagę. 
Na program II Festiwalu Muzyki Polskiej (od 3 do 10 maja 1964 r.) zło- 


z Szczególnie koncert skrzypcowy Młynarskiego w znakomitej interpretacji Wandy Wił- 
komirskiej i orkiestry Filharmonii Narodwej pod batutą Stanisława Wisłockiego okazał się bar- 
dzo efektownym, pełnym blasku i godnym uwagi odkryciem.
>>>
.- 


r, 


,
 


l .
 
I 
, 
.1 . , I 
ł ł tU , 
ł 
ł.. 
. 
i 
M 
t.,... .. 
 


. j 


ł 
". 
If ł 
. 


.. ..: 


,1.,,- 
I 


.
 ' J 


".. .,
 
i
 Ą ń 
... _" . '., "ł' ",r'1 'f 
.ł' 1T .... .... Ił 


, 
. ,. 


.... 

 . 
. " 
., '\ .,.' .... 
 '..... '," 
.... -- , 
,.
 ,.. 
I . t 't" 
....
 7ło 


.... - 
-.c. 
t4\ 


t 
-- 


'ł-i" 
. 


Ą 


-- " 
 
, . . 
,. 
\.: , \
 
 ,- .1 
"'-' 
.. -- .. 
j' J ... C t 
.,., . ,. .,,,, 
 t '\'ł J 
 
Jf. .. .4, .., \ 
 W. 
'It " 


ol 


"" 
.. 
f 


., ..... .. 
.. 


, 



 


, 


... 
, 


.. 


,. 
. ':Ił 
. ,f 
r 


, 



 


" . 
.. .,........ . 
.1' ,,0 {\-łł 

 Ił, l 
, -. 


1 
. ,. 
..
 


, ł 


li- 
..
 
. 
i . · 


Orkiestra Filharmonii Pomorskiej i chór "Arion" na estradzie. 


Fot. Grzegorz Banaś 


żyło się ) 5 koncertów (w tym dwa powtórzenia), których wykonawcami byli: 
orkiestra symfoniczna Filharmonii Pomorskiej i chór "Arion" pod dyrekcją 
Zbigniewa Chwedczuka, orkiestra symfoniczna Filharmonii Łódzkiej pod 
dyrekcją Stefana Marczyka, orkiestra symfoniczna Filharmonii Śląskiej pod 
dyrekcją Karola Stryi, zespoły muzyki dawnej: Con Moto ma Cantabile pod 
kierownictwem Tadeusza Ochlewskiego, Capella Bydgostiensis pro Musica 
Antiqua pod kierunkiem Stanisława Gałońskiego i Chór Chłopięco-Męski przy 
Filharmonii Pomorskiej pod kierunkiem Józefa Radwana, Chór Chłopięco- 
- Męski przy Filharmonii Poznańskiej i zespół kameralny Poznańskiego T 0- 
warzystwa Muzycznego im. Henryka Wieniawskiego pod dyrekcją Stefana 
Stuligrosza, chór Państwowej Średniej Szkoły Muzycznej z Torunia pod kie- 
rownictwem Grzegorza Sutta, a ponadto kwartet łódzki w składzie: Franci- 
szek Bartosiak (I skrzypce), Bogdan Pietrzak (II' skrzypce), Zbigniew Friemann 
(altówka), Janusz Kubiak (wiolonczela), oraz soliści-instrumentaliści: Walde- 
mar Andrzejewski (fortepian stołowy), Urszula Broniewska (fortepian stołowy), . 
Jan Federowicz (fortepian), Ewa Gabryś (fortepian), Barbara Hesse-Bukowska 
(fortepian), Zenon Hodor (skrzypce), Krzysztof Jakowicz (skrzypce), Stani- 
sław Kawalla (skrzypce), Józef Radwan (organy), Józef Stompel (fortepian), 
Barbara Strzelecka (szpinet i klawesyn), Jerzy Sulikowski (fortepian), Krystyna 
Suchecka (fortepian), Roman Suchecki (wielonczela), lrma Thenior-Janecka 
(organy); soliści wokaliści: Wiesław Brychcy (bas), Tadeusz Kopacki (tenor), 
Antoni Majak (bas), Władysław Malczewski (baryton) Jadwiga Romańska
>>>
40 


Teresa de Laveaux 


(sopran), Eugeniusz Sąsiadek (tenor), Lidia Skowron (sopran), Regina Sta- 
cewicz (sopran), Adam Szybowski (baryton), Irena Tkaczyk (mezzosopran), 
Barbara Zagórzanka (sopran), oraz Danuta Michałowska i Dominika Stecówna 
(recytacje), Benon Hardy i Tadeusz Kurczewski (akompaniamenty). 
II Festiwal Muzyki Polskiej, podobnie jak i pierwszy, opierał się tak na mu- 
zyce dawnej, jak i nowszej, z przewagą utworów kompozytorów XIX wieku. 
T en ostatni nurt był szczególnie obficie reprezentowany i można by stwier- 
dzić, że Festiwal ten był w zasadzie przeglądem muzyki tego okresu. Poświę- 
cono mu w całości aż osiem koncertów. Obok symfonii Michała Orłowskiego 
i A. Haczewskiego, Jakuba Gołąbka i Ludomira Michała Rogowskiego, kon- 
certów solowych Zygmunta Stojowskiego, Feliksa Jariiewicza i Ignacego Pa- 
derewskiego, oraz kantat Stanisława Moniuszki (Madonna) i Henryka Ja- 
reclciego (Hugo), ważne miejsce zajęła muzyka kameralna tego okresu. Dobrze 
się stało, że organizatorzy festiwalu bydgoskiego zwrócili uwagę na ten rodzaj 
twórczości kompozytorów polskich XIX wieku i dali temu wyraz w programach 
koncertów. Dotychczas muzykolodzy zajmowali się w badaniach nad tym 
okresem prawie wyłącznie muzyką operową czy symfoniczną, twórczość ka- 
meralna zaś należała raczej do zaniedbanych pod tym względem. Dopiero 
w ostatnich latach zwrócono baczniejszą uwagę na muzykę kameralną i oka- 
zało się, że literatura muzyczna tego okresu jest niezwykle bogata. Niestety, 
nie jest łatwo dotrzeć do źródeł, które - dzisiaj już w większej mierze niekom- 
pletne - znajdują się w różnych zbiorach prywatnych, bardzo często w postaci 
nieczytelnych rękopisów, lub zaginęły bezpowrotnie. Choć twórcy tej muzyki 
byli w przeważającej mierze kompozytorami średniego talentu, to jednak ich 
kompozycje były wyrazem ambitnych dążeń. Stylistycznie nawiązują one do 
wczesnych klasyków wiedeńskich, choć dochodzą w nich także do głosu środki 
stosowane przez pierwszych romantyków. Ważnym szczegółem jest wprowa- 
dzanie dość często elementów polskich tańców ludowych, co ma poważne zna- 
czenie jako etap na drodze kształtowania się polskiego stylu narodowego. Na 
tym tle nieco blado (także pod względem wykonawczym) wypadła na Festiwalu 
polska muzyka fortepianowa i wokalna, reprezentująca okres pochopinowski 
(Henryk Melcer, Stanisław Lipski i inni). Wśród tej twórczości, obracającej 
się w atmosferze salonów i pustej wirtuozerii, tylko nieliczne wyjątki wykazywa- 
ły poważniejsze ambicje (Feliks Nowowiejski, Mieczysław Karłowicz). 
III Festiwal Muzyki Polskiej w roku 1965, odbywający się jak co roku 
w dniach 3 - 9 maja, tradycyjnie podtrzymywał już dwutorową specyfikę 
repertuarową festiwali, a więc z jednej strony prezentował muzykę dawną, od 
wczesno-religijnych kompozycji XIII i XIV wieku do Damiana Stachowicza 
i Bazylego Bohdanowicza, z drugiej - bardzo licznie był reprezentowany prze- 
łom XVIII i XIX wieku, aż po Władysława Tarnowskiego i Antoniego Dre- 
szera.
>>>
Bydgoskie festiwale muzyczne 


41 


A oto wykonawcy III Festiwalu Muzyki Polskiej: orkiestra Filharmonii 
Pomorskiej pod dyrekcją Zbigniewa Chwedczuka i Zdzisława Wendyńskiego, 
orkiestra Opery i Filharmonii Bałtyckiej pod dyrekcją Jerzego Katlewicza, 
orkiestra Filharmonii Poznańskiej pod dyrekcją Witolda Krzemieńskiego, 
chór Polskiego Radia i Telewizji z Wrocławia pod dyrekcją Stanisława Kru- 
kowskiego i Edmunda Kajdasza, kwartet smyczkowy Teatru Wielkiego w skła- 
dzie: Marek Szwarc (I skrzypce), Panajot Bojadżijew (II skrzypce), Karol 
Mika (altówka), Zbigniew Szubocz (wielonczela); Capella Bydgostiensis pro 
Musica Antiqua (w składzie: zespół instrumentów dawnych, zespół madry- 
galistów, chór chłopięco- męski)-pod dyrekcją Stanisława Gałońskiego, oraz so- 
liści-instrumentaliści: Zofia Bręczówna (klawesyn), Antoni Cofalik (skrzypce), 
Lucjan Galon (fortepian), Lidia Grychtołówna (fortepian), Władysław Kędra 
(fortepian), Jerzy Łukowicz (fortepian), Krzysztof Okoń (wiolonczela), 
Zenon Płosz aj (skrzypce), Irena Skabar (fortepian), Regina Smendzianka (for- 
tepian), Krystyna Zarnowska (fortepian); soliści-wokaliści: Delfina Ambro- 
ziak, Bożena Banaś, Edwin Borkowski,Wiesław Brychcy, Renata Janiszewska, 
Lidia Kłobucka, Marian Kondella, Agnieszka Kossakowska, Alicja Pągowska, 
Irena Tkaczyk, Eugeniusz Sąsiadek, a ponadto Jerzy Marchwiński i Jerzy Za- 
jąkała - akompaniamenty. 
I tym razem na III Festiwalu Muzyki Polskiej starano się pokazać jak naj-. 
więcej utworów dotychczas jeszcze nie znanych, bądź dopiero co odnalezio- 
nych i nigdzie jeszcze nie opublikowanych, bądź zupełnie zapomnianych i od 
chwili swych prawykonań nigdzie nie wykonywanych. W programach kon- 
certów festiwalowych znalazło się ponadto szereg kompozycji, które - chociaż 
znane, jak choćby pieśni Chopina, Moniuszki czy Szymanowskiego, drobne 
utwory fortepianowe Paderewskiego - są nader rzadko wykonywane na kon- 
certach publicznych, może z uwagi na swą zbytnią czasem prostotę, czy też 
małą atrakcyjność dla dzisiejszego słuchacza. 
Z utworów muzyki dawnej mogliśmy usłyszeć na Festiwalu niedawno od- 
nalezione przez Jana Węcowskiego Requiem Damiana Stachowicza, kompozy- 
tora dotychczas prawie zupełnie nieznanego, ponieważ, oprócz jedynego kon- 
certu wokalnego Veni consolator, wszystkie jego dzieła uznano za zaginione. 
Przez wiele lat, o ile nie wieków, sądzono, że jest dwóch kompozytorów: je- 
den o nazwisku Damian, a drugi - Stachowicz. Dopiero odkrycia ostatnich 
lat zwróciły uwagę na ten fakt, a wykonanie Requiem na III Festiwalu Muzyki 
Polskiej pozwoliło uznać Damiana Stachowicza za wcale dobrego twórcę 
XVII-wiecznej muzyki kościelnej, w której widać już wpływy wczesnej opery 
włoskiej. 
Innymi prawykonaniami utworów nieznanych twórców XVII-wiecznych 
były zaprezentowane także przez Kapelę Bydgoską drobne kompozycje in- 
strumentalne, a wśród nich prawdziwe arcydziełka ówczesnej muzyki rozryw- 
kowej i popularnej: tańce i arie z polskimi i bardzo prostymi tekstami wywo-
>>>
42 


Teresa de Laveaux 


dzącymi się Z kręgu twórczości mieszczańskiej. Odnalezione przez Jerzego 
Gołosa w okładkach mszału ruskiego w Biblio
ece Jagiellońskiej te żywe, a na- 
wet nieco figlarne miniaturki, od momentu pierwszego wykonania w Byd- 
goszczy weszły do stałego repertuaru Capellae Bydgostiensis. 
Jeśli mówić o wykonaniach muzyki dawnej na III Festiwalu, to naturalnie 
o zespole Capella Bydgostiensis i chórze Polskiego Radia i Telewizji z W ro- 
cławia. Nigdy chyba jeszcze dotąd Capella, a szczególnie zespół madrygalistów, 
nie byli tak chwaleni za wykonanie i interpretację. Pisano o nich, że "są ze- 
społem niezawodnym o mocno ugruntowanych fundamentach" (Bohdan 
Pociej - Ruch Muzyczny, nr 12, 1965 r.), podkreślano wybitne indywidu- 
alności i wskazywano na główne filary zespołu: Alicję Pągowską, Wiesława 
Brychcego i Eugeniusza Sąsiadka. Obok Capellae Bydgostiensis zdecydowanie 
na czoło wykonawców III Festiwalu Muzyki Polskiej wysunął się chór Polskie- 
go Radia i Telewizji z Wrocławia. Utwory obejmujące aż pięć wieków (od 
XIII do XVII wieku) wykonano z ogromną precyzją i wyczuciem stylu. 
Interpretacje tego zespołu charakteryzowało niezwykłe skupienie i odczucie 
ponadczasowości. 
Drugi nurt Festiwalu bydgoskiego, jak już poprzednio wspomniałam, 
był szczególnie bogato reprezentowany przez twórczość symfoniczną. Do cie- 
kawszych wykonywanych tu utworów, stanowiących wartość nie tylko dla 
historyków muzyki, ale przede wszystkim dla dzisiejszych wykonawców, na- 
leżały: II Symfonia Antoniego Dreszera i Uwertura dramatyczna Władysława 
Tarnowskiego. Wykonanie symfonii Dreszera (przez orkiestrę Filharmonii 
Pomorskiej na koncercie inaugurującym III Festiwal) zwróciło uwagę na postać 
tego kompozytora i jego doniosłą rolę w naszej rodzimej twórczości symfoni- 
cznej. Pozwoliło przede wszystkim przesunąć granice rozwoju tej twórczości 
i wskazać na rodzaj tej zupełnie niepośledniej muzyki. Dotyczy to w równym 
stopniu także i uwertury Tarnowskiego, utworu bogatego kolorystycznie 
i ciekawie zinstrumentowanego. 
Na III Festiwalu mogliśmy ponadto usłyszeć koncert fortepianowy E-dur 
Józefa Krogulskiego (wykonawca: Regina Smendzianka), który ze względu na 
, 
swój wirtuozowski charakter na pewno mógłby wejść do repertuaru współ- 
,czesnych wykonawców i cieszyć się dużą popularnością wśród słuchaczy. 
Z utworów symfonicznych, też zupenie nam dziś nieznanych, wykonano do- 
tąd nie wydane: symfonię D-dur Bazylego Bohdanowicza (wykonawca: Ca- 
pella Bydgostiensis) oraz symfonię c-moll Elegijną Zygmunta Noskowskiego 
(wykonawca: orkiestra Filharmonii Pomorskiej). Znaczną część Festiwalu 
wypełniły jednak recitale i koncerty kameralne, które obok omawianych już 
utworów muzyki dawnej zawierały pieśni i drobne utwory solowe, przede 
wszyst
im zaś kompozycje klawesynowe z XVIII wieku i utwory fortepianowe, 
reprezentujące w większości tak zwaną muzykę salonową XIX wieku. 
Tak więc III Festiwal Muzyki Polskiej stał się przeglądem raczej małych .
>>>
Bydgoskie festiwale muzyczne 


43 


. 


form. Stąd dziewięć koncertów festiwalowych to recitale i wieczory muzyki 
kameralnej, na których wykonano między innymi: kwartety smyczkowe Wła- 
dysława Pachuiskiego, Antoniego Rutkowskiego i Kazimierza Rozbickiego 
(wykonawca: kwartet Teatru Wielkiego z Warszawy), sonatę na skrzypce 
i klawesyn - Mikołaja Radziwiłła, polonezy Wincentego Lessla, trio forte- 
pianowe Tadeusza J areckiego. 
Tak silnie reprezentowany na Festiwalu wiek XIX był okresem szczegol- 
nego rozkwitu tego rodzaju form i chyba w żadnej innej epoce nie powstało 
właśnie tyle utworów o charakterze użytkowym (trzeba wziąć tu pod uwagę 
powszechne wówczas muzykowanie domowe), jak i artystycznym (często 
stosowana tak zwana muzyka antraktowa, ożywiająca przedstawienia teatral- 
ne). To właśnie w pieśniach ujawniły się naj wcześniej cechy polskiego stylu 
wczesnoromantycznego, a rozwój muzyki fortepianowej był wynikiem zainte- 
resowań problemami techniczno-pianistycznymi i kształtowania się form od 
strony wyrazowej. Utwory te pisali nie tylko kompozytorzy zawodowi, ale 
bardzo często także i amatorzy, stąd też ten ich masowy rozkwit w ubiegłym 
stuleciu. Dobrze więc, że III Festiwal Muzyki Polskiej umożliwił zapoznanie 
się z tego rodzaju twórczością, która stała się ważnym ogniwem w procesie 
rozwojowym muzyki polskiej przed Chopinem. 
W roku 1966 nastąpił swego rodzaju wyłom w tradycjach festiwali muzy- 
ki polskiej w Bydgoszczy. W tym bowiem roku, we wrześniu, zorganizowano 
I Międzynarodowy Festiwal Muzyki Dawnej Krajów Europy Środkowej 
i Wschodniej., zwany inaczej: Musica Antiqua Europae Orientalis. Z inicja- 
tywą zorganizowania tej imprezy o międzynarodowym zasięgu wystąpiła przed 
paroma laty prof. dr Zofia Lissa - kierownik Instytutu Muzykologii w War- 
szawie. W jej to rękach spoczywało naukowe kierownictwo Festiwalu. Stroną 
organizacyjną, podobnie zresztą jak w latach poprzednich, kierował dyrektor 
Filharmonii Pomorskiej - mgr Andrzej Szwalbe. Sekretarzem Festiwalu była 
mgr Teresa de Laveaux. Przygotowania do Festiwalu trwały kilka lat. Patrono- 
wało im Ministerstwo Kultury i Sztuki, Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego, 
Prezydia Wojewódzkiej i Miejskiej Rady Narodowej w Bydgoszczy, Insty- 
tut Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego i Bydgoskie Towarzystwo Na- 
ukowe. Festiwal odbył się w dniach 10-16 września 1966 roku. Równolegle, 
pod kierownictwem prof. dr Zofii Lissy, toczyły się obrady sesji naukowej na 
temat muzyki dawnej krajów Europy środkowej i wschodniej. 
Program koncertów i kongresu był w ten sposób ze sobą skoordynowany, że 
poszczególne dni poświęcone były określonym krajom. W Festiwalu wzięło 
udział osiem państw: Bułgaria, Czechosłowacja, Jugosławia (reprezentowana 
przez Chorwację i Słowenię), Polska, Rumunia, Węgry, Związek Radziecki, 
a także Niemiecka Republika Demokratyczna. 
Koncerty Festiwalu stanowić miały nie tylko ilustrację zagadnień porusza- 
nych w referatach i podejmowanych w dyskusjach, lecz przede wszystkim
>>>
44 


Teresa de Laveaux 


miały umożliwić poznanie i porównanie kultur muzycznych poszczególnych 
krajów. Program aż siedemnastu koncertów Festiwalu był ogromnie szeroki. 
Obejmował dziewięć wieków historii muzyki. Chodziło bowiem o to, aby na 
tej międzynarodowej imprezie pokazać jak najwięcej utworów polskich, a tak- 
że kompozytorów obcych, dotychczas mało nam znanych. Był to przecież 
festiwal muzyki krajów Europy środkowej i wschodniej, który miał na celu 
położenie kresu jednostronnemu dotąd przedstawianiu muzyki europejskiej 
jako muzyki tylko Włoch, Francji, Niemiec, czy Anglii. Oczywiście, stwierdzano 
dotąd, że i Polska ma swoją muzykę, ale dopiero od Chopina czy Moniuszki, 
Rosja - od Glinki i Musorgskiego; kompozytorów czeskich przypisywano nie- 
jednokrotnie Wiedniowi i Mannheimowi, a o Rumunii, Bułgarii, Serbii, 
Chorwacji, Słowenii milczano uparcie. Cóż więc mogły wnieść narody słowiań- 
skie do europejskiej kultury muzycznej, skoro - według opinii niektórych za- 
chodnioeuropejskich muzykologów - poza folklorem nie miały innej muzyki? 
A jednak - jak to udowodnił Festiwal w 1966 r. - miały i to na pewno nie- 
pośledniej wartości. 
Ponieważ na dokładną analizę programów koncertowych Festiwalu Mu- 
zyki Krajów Europy Środkowej i Wschodniej nie ma miejsca w tym krótkim 
artykule, postaram się wskazać jedynie na naj ciekawsze pozycje repertuaru 
i pokrótce scharakteryzować tę międzynarodową imprezę. Organizato- 
rom Festiwalu chodziło głównie o to, aby przedstawić jak najokazalej i naj- 
pełniej muzykę polską. Tak więc obok utworów już znanych nie tylko naukow- 
com, lecz i miłośnikom dawnej muzyki i stałym uczestnikom festiwali bydgo- 
skich, a więc: koncertów solowych Adama }arzębskiego i Sylwestra Szarzyń- 
skiego, Magnificatu Mikołaja z Radolnia, psalmów Mikołaja Gomółki, pieśni 
Krzysztofa Klabona i wielu innych, pokazano też nowe, dotychczas nie wyko- 
nywane kompozycje, jak np. Offertoria Mikołaja Zieleńskiego, anonimowe 
utwory z tabulatury pelplińskiej i tabulatury warszawskiej, a także symfonię 
Jana Wańskiego, czy drobne utwory Severinusa (Konia), Piotra Zelechowskie- 
go, motety Pawła Sieprawskiego, Jana Staromieyskiego i innych. Polska twór- 
czość dawnych wieków na tle muzyki innych krajów, i to nie tylko Europy środ- 
kowej i wschodniej, lecz i Włoch, Francji, Niemiec, przedstawia się bardzo 
pięknie. Mogliśmy się przekonać na Festiwalu, że nasi kompozytorzy nierzadko 
w niczym nie ustępowali naj świetniejszym mistrzom, tworząc przy tym dzieła 
oryginalne, nie będące tylko wtórnym powielaniem obcych wzorów. Wiele 
spośród wykonywanych utworów, przede wszystkim zaś z okresu renesansu 
i baroku, uznać trzeba by za wybitne. Do nich należały bez wątpienia: Offer- 
toria Mikołaja Zieleńskiego, Missa pulcherrima Bartłomieja Pękiela, czy Com- 
pletorium Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego. 
Wykonawcami polskich koncertów na Festiwalu "Musica Antiqua" były 
następujące 'zespoły: Capella Bydgostiensis pro Musica Antiqua (zespół ma- 
drygalistów, zespół instrumentów dawnych, chór chłopięco-męski), Chór
>>>
Bydgoskie festiwale muzyczne 


45 


l 


US j 
(lA 
El ł OpA] 


.... 


... 


'" 


.... 


'- 
.,..,,,,,, 


, 


" 
, 


,
 
.-
 ......-.. 


.,.. 


o
 -\ l 
BYDGOSZCZ 
-T.R ' 
10- ... .. .. _ 


. 


\ 


. .... 
.....fł _J........ 


. .. 


: 


Dekoracja wnętrza gmachu Filharmonii Pomorskiej 
z okazji Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Dawnej 


Fot. Grzegorz Banaś 


Chłopięco-Męski Państwowej Filharmonii Poznańskiej pod dyrekcją Stefana 
Stuligrosza, chór Polskiego Radia i Telewizji z Wrocławia pod kierownictwem 
Stanisława Krukowskiego i Edmunda Kajdasza, zespół Con Moto ma Canta- 
bile pod kierownictwem Tadeusza Ochlewskiego, orkiestra symfoniczna Fil- 
harmonii Pomorskiej pod dyrekcją Zbigniewa Chwedczuka. Spośród polskich 
zespołów na czoło wysunęła się znowu Capella Bydgostiensis, a to przede 
wszystkim z racji ogromnej liczby wykonywanych utworów, obejmujących nie 
tylko muzykę polską, lecz także serbską, chorwacką, słoweńską oraz częściowo 
rosyjską, rumuńską i słowacką. Również warszawski zespół Con Moto ma Can- 
tabile, kierowany przez doświadczonego pedagoga prof. Tadeusza OcWewskie- 
go, zaprezentował się na Festiwalu znakomicie. W jego wykonaniu szczególnie 
pięknie wypadły koncerty solowe Adama J arzębskiego i Sylwestra Szarzyń- 
ski ego oraz instrumentalna Canzona Marcina Mielczewskiego. W koncertach 
muzyki polskiej udział wzięło ponadto wielu znanych solistów, wśród których 
należy wymienić przede wszystkim Krystynę Szos tek - Radkową, Kazimierza 
Pustelaka i Barbarę Świątek. 
Do ciekawostek Festiwalu "Musica Antiqua" należały niewątpliwie wyko- 
nania starocerkiewnej muzyki bułgarskiej i rosyjskiej. Tę pierwszą reprezen- 
towali bułgarscy diacy, a ich jakże piękne w swej prostocie i surowości Staro-
>>>
46 


Teresa de Laveaux 


bułgarskie pienia uznano za naj doskonalsze i najczystsze wykonania z całego 
Festiwalu. 
Najsilniej zaś na tle muzyki krajów Europy środkowej i wschodniej uwy- 
datniła się odrębność muzyki rosyjskiej. Wprowadziła nas ona w monumen- 
talny, rozległy, a zarazem groźny krąg muzyki cerkiewnej (stichiry, pienia che- 
rubinów, pieśni wielkanocne) i muzyki okresu carskiego absolutyzmu (kon- 
certy chóralne, kantaty). W muzyce tej znaleźć można wiele pierwiastków bi- 
zantyńskich, decydujących w równym stopniu co klimat obrządku prawosław- 
nego o stylistycznej odrębności muzyki rosyjskiej. Wykonawcą koncertów mu- 
zyki rosyjskiej była świetna Państwowa Kapela Chóralna z Moskwy pod dy- 
rekcją Aleksandra Judowa. W jej wykonaniu usłyszeliśmy ponadto fragmenty 
osiemnastowiecznych oper Eustachego Fomina, Wasyla Paszkiewicza i Mi- 
chała Matinskiego - twórców pierwszych tego rodzaju form w Rosji, o zdecy- 
dowanie narodowym charakterze, czego dowodem - wykorzystanie i przetwa- 
rzanie ludowych melodii rosyjskich i ukraińskich. 
Podobnie jak muzykę rosyjską, tak i muzykę słowacką i czeską usłyszeliś- 
my na trzech odrębnych koncertach bydgoskiego festiwalu. Obejmowały one 
między innymi średniowieczne pieśni czeskie, a wśród nich jedną z naj star- 
szych w Europie monodii w języku narodowym Hospodinie pomyluj ny, którą 
od wieku XIV przez długie lata uważano niemal za narodowy hymn czeski; 
dalej zaś łacińskie misterium (rodzaj dramatu liturgicznego) Trzy Marie, 
czeskie i husyckie pieśni z XV, XVI i XVII wieku, z utworami o europejskim 
poziomie Krzysztofa Haranta z Polzic na czele i czeską twórczość "klasyczną" 
z XVIII wieku. 
Słowacy pokazali nam twórców tak u nas jak i w ogóle w Europie zupełnie 
v 
nie znanych: Antoniego Simbrackiego i Pawła Riglera, niegdyś naj znakomitszą 
postać muzycznej Bratysławy, i wielu innych. O wykonawstwie Praskich Ma- 
drygalistów nie trzeba chyba mówić. Zespół ten jest bowiem już dobrze znany 
i u nas, z racji swoich koncertów i licznych nagrań płytowych dawnej muzyki 
czeskiej. 
Goście węgierscy (zespół madrygalistów z Budapesztu pod dyr. Ferenca 
Szekeresa i Orkiestra Kameralna pod dyr. Alberta Simona) zaprezentowali 
bardzo ciekawe pieśni i utwory klawesynowe oraz lutniowe, wśród których wy- 
różniły się tak zwane "werbunkosz" - tańce werbunkowe, czyli tańce rekru- 
tów. Stanowią one ważny rozdział w rozwoju węgierskiej muzyki instrumen- 
talnej. Tańce te miały ogromne znaczenie praktyczne, narodowe, a także to- 
warzyskie. Połączone zawsze z aktualnym tekstem, szczególnie bujnie rozwijały 
się w okresie wojen. Ich narodowy chrakter przebija się zarówno w tekście, 
jak i w rytmice i melodyce opartej na charakterystycznej skali cygańskiej. 
Koncert muzyki rumuńskiej zawierał między innymi bardzo ciekawe utwo- 
ry muzyki religijnej z XVI i XVII wieku, o charakterystycznej fakturze burdo- 
nowej, w rewelacyjnym wykonaniu kameralnego chóru akademickiego Madri-
>>>
Bydgoskie festiwale muzyczne 


47 


gal, kierowanego przez Marina Constantina. Zespół ten zebrał chyba najwię- 
cej oklasków i bisów. 
Muzyka chorwacka w całości prezentowana była przez zespół Capella 
Bydgostiensis. Okazało się, że w twórczości kompozytorów tego kraju zacho- 
wało się 5poro ciekawych utworów, między innymi: motety Ivana Lukacicia 
i Vinka Jelicia - kompozycje o indywidualnych rysach i dużej ekspresyjności, 
które weszły od razu do stałego repertuaru Kapeli, podobnie jak motety Gallusa 
czy Plautziusa, kompozytorów słoweńskich XVI i XVII wieku, niesłusznie 
przywłaszczanych sobie od dawna przez Niemców. 
Zespół "Collegium Instrumentale Halle" pod dyr. Christiana Reddera wy- 
stąpił na Festiwalu z koncertem dość odmiennym od programów pozostałych 
wykonawców. Pokazano nam bowiem te utwory kompozytorów niemieckich, 
które zawierają elementy słowiańskie, a szczególnie polskie. Znalazły się więc 
tutaj kompozycje instrumentalne Jerzego Filipa Telemanna, Henryka Alberta 
i Jana Filipa Kirnbergera, inspirowane melodyką polskich pieśni i tańców 
z XVI i XVII wieku. 
A teraz problem interpretacji i wykonawstwa utworów muzyki dawnej na 
festiwalu Musica Antiqua Europae Orientalis - w bardzo ogólnym zarysie. 
Otóż organizatorom imprezy chodziło przede wszystkim o to, aby wszystkie 
utwory były prezentowane w sposób jak najbardziej zbliżony tak opracowa- 
niem, jak i interpretacją zgodną z ówczesną praktyką, do ich autentycznych 
wzorów. I na tym właśnie polu wyłoniło się sporo postaw kontrowersyjnych, 
które wywołały bardzo wiele dyskusji i polemik. Dotyczyły one tak wykonań 
(koncert zespołu Con Moto ma Cantabile) i opracowań utworów polskich 
(Offertoria Mikołaja Zieleńskiego), jak i chyba wszystkich pozostałych koncer- 
tów. Trudno niewątpliwie jest odnaleźć czystą prawdę w dzisiejszym wykonaw- 
stwie. Chodzi przecież o to, aby utwory muzyki dawnej przybliżyć do dzisiej- 
szego słuchacza, a zarazem zachować ich autentyzm i niepowtarzalny urok. 
Problemy te znalazły także swe odbicie w referatach i dyskusjach Kongresu 
Naukowego. Ponieważ zaś Kongres obejmował 26 referatów i wielogodzinne 
dyskusje, odsyłam zainteresowanych do bardzo cennej publikacji, jaką stała 
się obszerna księga kongresowa Musica Antiqua Europa Orientalis. Acta 
Scientifica Congressus (Bydgoszcz 1966), wydana tuż przed Festiwalem przez 
Bydgoskie Towarzystwo Naukowe i Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 
Festiwal i Kongres Muzyki Dawnej Krajów Europy Środkowej i Wschod- 
niej - jak niejednokrotnie podkreślała w swych wypowiedziach i artykułach 
prof. dr Zofia Lissa - miał dokonać rewizji historii muzyki europejskiej. 
Cel ten w całej pełni osiągnięto. Historia muzyki, obejmująca swym zasięgiem 
dzieje kultur muzycznych krajów Europy środkowej i wschodniej, sięga o wiele 
dalej niż w wiek XIX. Muzyka polska liczy się więc nie od Chopina, rosyj- 
ska - nie od Glinki, czeska - nie od Smetany, a węgierska - nie od Li- 
szta. Na Festiwalu starano się pokazać zachodnim historiografom przede
>>>
48 


Teresa de Laveaux 


wszystkim procesy rozwojowe naszych kultur muzycznych, tak jak one w rze- 
czywistości przebiegały. Udowodniono, że nie ma przepaści - jak to niejedno- 
krotnie twierdzono - między muzyką Europy zachodniej a muzyką naszego 
regionu, lecz że - przeciwnie - zachodzą między nimi organiczne związki. 
Na zakończenie pragnę jeszcze dodać, że festiwalowi "Musica Antiqua Euro- 
pae Orientalis" nadano szczególnie uroczyste ramy, a w dużej mierze przy- 
czyniły się do tego liczne imprezy towarzyszące. Należały do nich: wystawa 
dawnych instrumentów muzycznych ze zbiorów Muzeum Narodowego 
z Poznania, wystawa rękopisów i starodruków muzycznych, wystawa foto- 
kopii zabytków muzycznych krajów biorących udział w Festiwalu, ekspozycja 
wydawnictw Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego, wystawa filatelistyczna 
" 1\fusicaliana" , a ponadto - w salach wystawowych Bydgoszczy i Torunia 
- wiele ciekawych ekspozycji malarstwa i grafiki polskiej. 
Jeszcze przed Festiwalem ukazały się dwie płyty z nagraniami muzyki 
polskiej dawnych wieków (U źródeł muzyki polskiej i Muzyka na zamku wawel- 
skim), a Polskie Wydawnictwo Muzyczne przygotowało pod redakcją profe- 
sora H. F eichta - duży album muzyki polskiej od XII do XIX wieku. 
Festiwal Muzyki Dawnej był imprezą dobrze ł-rozreklamowaną tak w kraju, 
jak i za granicą. Przyczyniły się do tego liczne artykuły, publikacje, a także 
odczyty naszych muzykologów na międzynarodowych zjazdach i kongresach. 
W tym też chyba tkwi powód ogromnego zainteresowania Festiwalem, nie- 
spodziewana wprost frekwencja i udział w nim wielu muzykologicznych sław, 
które w pełni zrozumiały doniosłość tej międzynarodowej imprezy. 
Organizatorzy bydgoskich festiwali, coraz bardziej przekonani o potrze- 
bie tego rodzaju imprez, w roku 1967 zorganizowali następny, czwarty już 
z kolei Festiwal Muzyki Polskiej. Festiwal ten, wzorem imprezy "Musica 
Antiqua" zmienił swój tradycyjny termin i "przeniósł się" na wrzesień. Zmie- 
nił się też nieco jego charakter. Festiwal jakby się nieco poszerzył i rozrósł, 
stał się bowiem centralnym punktem Bydgoskich Dni Sztuki, organizowanych 
po raz pierwszy w tym roku. Zyskał sobie więc bogatą oprawę w postaci 
takich imprez, jak gościnne przedstaw
enia dwóch teatrów warszawskich, 
wystawy książek, płyt i nut, orgalJ.izowane przez "Dom Książki", Polskie Wy- 
dawnictwo Muzyczne i ",Polskie Nagrania", wystawę i targi Centrali Handlowej 
Przemysłu Muzycznego z Warszawy, a ponadto ekspozycje malarstwa i gra- 
fiki, organizowane w tutejszym muzeum i w salach wystawowych. 
W czasie siedmiu dni Festiwalu odbyło się dwanaście koncertów symfo- 
nicznych, kameralnych i recitali. A oto zespoły, które wzięły w nim udział: 
orkiestra symfoniczna Filharmonii Pomorskiej pod dyrekcją Zbigniewa Chwed- 
czuka i Tadeusza Strugały, orkiestra Filharmonii Szczecińskiej pod dyrekcją 
Józefa Wiłkomirskiego, Capella Bydgostierisis pro Musica Antiqua pod dy- 
rekcją Stanisława Gałońskiego, Łódzka Orkiestra Kameralna pod kierowni- 
ctwem Zbigniewa Friemanna i Mirosława Pietkiewicza. Wśród solistów zna-
>>>
Bydgoskie festiwale muzyczne 


49 


leźli się między innymi: Delfina Ambroziak (śpiew), Jerzy Artysz (śpiew), 
Igor Iwanow (skrzypce), Lidia Kozubkówna (fortepian), Władysław Kędra 
(fortepian), Elżbieta Stefańska-Łukowicz (klawesyn) i inni. 
Zamierzeniem organizatorów było początkowo zaprezentowanie na IV 
Festiwalu Muzyki Polskiej głównie kompozytorów XIX wieku, oraz twÓrczoś- 
ci kompozytorów dwudziestolecia międzywojennego. Jak się jednak okazało, 
koncerty festiwalowe objęły także muzykę XVI, XVII i XVIII wieku, jak 
również współczesnych nam twórców: Tadeusza Bairda, Tadeusza Machla, 
Konrada Pałubickiego i innych. I tym razem więc Festiwal miał charakter 
antologii muzyki polskiej z tą tylko różnicą, że kiedy w poprzednich festiwa- 
lach wybór pozycji repertuarowych ograniczał się do dzieł nieznanych, lub 
prawie zupełnie zapomnianych, w ostatnim F estiwalu te względy zdawały 
się prawie zupełnie nie wchodzić w rachubę. Trudno domyślić się więc, czym 
kierowano się przy układaniu programów poszczególnych koncertów. Niemniej 
można było i tym razem znaleźć parę ciekawych i godnych uwagi utworów, 
choć nie zawsze dla nas nowych (jak np. Divertimento Feliksa Janiewicza, 
sonety miłosne Tadeusza Bairda, czy pieśni Karola Szymanowskiego). 
Z prawykonań warto odnotować dwa psalmy Jana Stobaeusa w wykonaniu 
zespołu madrygalistów Capellae Bydgostiensis, nowo odnalezioną w Związku 
Radzieckim symfonię i uwerturę Karola Kurpińskiego, czy bardzo ciekawą 
muzycznie mszę La lombardesca Bartłomieja Pękiela - wszystkie w wykona- 
niu Kapeli Bydgoskiej. 
Na ostatnim Festiwalu Muzyki Polskiej zaniedbano nieco muzykę kame- 
ralną XIX wieku i oprócz kwartetu smyczkowego Ignacego Feliksa Dobrzyń- 
skiego w programach koncertów nie uwzględniono ani jednego utworu z tego 
gatunku. Na brak drobnych utworów wokalnych nie mogliśmy za to narzekać. 
Twórczość pieśniarską reprezentowali na Festiwalu: Stanisław Moniuszko, 
Karol Szymanowski, Mieczysław Karłowicz, Piotr Maszyński, a fortepianową, 
salonową muzykę wieku XIX - Feliks Ostrowski, A. T. Barcicki, Michał 
Kleofas Ogiński, Julian Zarębski. Choć nie są to utwory wielkiej miary, 
stanowić mogą swego rodzaju ciekawostkę dla muzykologów, a i dla meloma- 
nów miłą rozrywkę - pod warunkiem, że słucha się ich w naprawdę dobrym 
wykonaniu, co, niestety, nie można było powiedzieć zawsze o festiwalowych 
koncertach. 
Do koncertów IV Festiwalu Muzyki Polskiej włączono szereg utwo- 
rów zdecydowanie słabych i nie ciekawych, choćby na przykład koncert 
skrzypcowy Ludomira Różyckiego, o typowo eklektycznych cechach. Nale- 
żałoby przecież pamiętać, że nie wszystkie utwory napisane w przeszłości 
warte są przypomnienia. Także układ programu poszczególnych koncertów 
budził sporo zastrzeżeń i wydawał się mało przemyślany (np. koncert kame- 
ralny 10 września w Bydgoszczy). Stąd też często w sali koncertowej unosiły 
się opary nudy i zmęczenia, czego wynikiem, niestety, bardzo mała frekwencja 


4 - Kronika Bydgoska
>>>
50 


Teresa de Laveaux 


na większości koncertów. Szkoda więc, że po tak udanym Festiwalu "Musica 
Antiqua" - IV Festiwal Muzyki Polskiej stał się imprezą bez zdecydowanego 
kierunku, a to głównie przez nieodpowiedni dobór pozycji programowych, 
wykonawców i brak z góry wytyczonych zadań i celów. 
Na zakończenie pragnęłabym zwrócić uwagę na jeszcze" jedną imprezę, 
nieodłącznie towarzyszącą wszystkim bydgoskim festiwalom. Są to sesje nauko- 
we organizowane od roku 1959, a więc już na cztery lata przed I Festiwalem 
Muzyki Polskiej, przez Bydgoskie Towarzystwo Naukowe pod przewodni- 
ctwem docenta Wyższej Szkoły Muzycznej w Gdańsku - Konrada Pałubic- 
kiego. Mają one na celu omawianie naj nowszych odkryć i badań z zakresu 
historii i teorii muzyki polskiej. W sesjach biorą udział naukowcy nie tylko 
polscy, lecz także czechosłowaccy, radzieccy, rumuńscy i inni. 
Sesje naukowe Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego stały się integralną 
częścią bydgoskich festiwali, nadając im rangę imprezy naukowej, przyciąga- 
jącej nie tylko naukowców, krytyków, badaczy dawnej muzyki polskiej, lecz 
także studentów szkół muzycznych i stałych melomanów. Tkwi w tym nie- 
zaprzeczalne dążenie do poznania przeszłości naszej kultury muzycznej 
i uznanie jej nieprzemijających wartości, także dla dzisiejszego odbiorcy. 


.
>>>
Janusz Gołębiewski 


PROJEKT NOWEGO FRAGMENTU 
SRODMIESCIA BYDGOSZCZY* 


Artykuł nlruejSZY zawiera szereg spostrzeżeń poczynionych w trakcie 
przygotowania i rozstrzygania konkursu architektoniczno-urbanistycznego 
z r. 1966 na projekt koncepcyjny ośrodka administracyjno-usługowego, tzw. 
Centrum I, zlokalizowanego w rejonie ul. 3 Maja - Jagiellońskiej - Parku 
Ludowego w Bydgoszczy a przewidzianego do realizacji w latach 1968 - 72. 
Ponadto w pracy niniejszej starałem się dać szereg informacji i odpowiedzi 
na pytania, które padały na publicznych dyskusjach i pojawiały się w notat- 
kach prasowych na temat przyszłości śródmieścia Bydgoszczy i pierwszych 
prób jego przebudowy. 
Problem kształtowania centrów śródmiejskich stanowi jedno z najtrud- 
niejszych a zarazem najbardziej dyskusyjnych zagadnień współczesnej urba- 
nistyki. Centrum usługowe miasta jest elementem niepowtarzalnym pod 
względem funkcjonalno-przestrzennym, zarówno w strukturze miejskiej, jak 
i w strefie oddziaływania miasta. 
W miarę przestrzennego rozwoju miasta oraz obszaru oddziaływania ro- 
śnie rola i potrzeby strefy centralnej. Na podstawie obserwacji rozwijających 
się miast można wyróżnić następujące przypadki kształtowania współczesnych 
centrów miast: 
I) budowę nowych zespołów usługowych na obszarach wolnych, sąsiadu- 
jących z istniejącymi kompleksami zabudowy śródmiejskiej, 
2) budowę nowych obiektów usługowych wewnątrz istniejącej strefy śród- 
miejskiej, na terenach uzyskanych poprzez likwidację istniejącej zabudowy, 
3) realizację nowego centrum na terenach wolnych, oddalonych znacznie 
od obecnego ośrodka śródmiejskiego. 


. Artykuł ten, napisany dla Kroniki Bydgoskiej pt. Nowy fragment centrum Bydgoszczy, ukazuje 
się tu w opracowaniu redakcyjnym z tytułem nadanym przez Redakcję; jednakże w czasie druku 
Kroniki, bez porozumienia z jej Redakcją, został już opublikowany w pierwszej wersji autorskiej, 
w dwóch odcinkach, w Gazecie Pomorskiej (nr 296 z 13 XII 1969 r. str. 4 i nr 302 z 20 XII 1969 r. 
str. 4) pt. Centrum I - nowy fragment śródmieścia Bydgoszczy. - Red. 
4-
>>>
52 


Janusz Golębiewski 


W przypadku miasta Bydgoszczy dla ukształtowania przyszłego centrum 
przyjęto zasadę opisaną w punkcie 2. 
W toku studiów nad planem generalnym miasta okazało się, że zasada 
omówiona w punkcie l, jakkolwiek najwygodniejsza w realizacji, w przypadku 
Bydgoszczy jest niemożliwa do zastosowania, po prostu z braku odpowied- 
nich rezerw terenów wolnych, znajdujących się w dogodnym miejscu w sto- 
sunku do istniejącego centrum. Natomiast model opisany w punkcie 3, w kon- 
retnym przypadku naszego miasta nie może mieć zastosowania ze względu na: 
- wątpliwą pod względem funkcjonalnym konieczność utrzymywania 
dwóch ośrodków centralnych (gdyż nierealne byłoby założenie likwidacji 
wykształconego ośrodka śródmiejskiego Bydgoszczy), 
- stosunkowo niewielkie tempo inwestowania w śródmieściu, które unie- 
możliwia stworzenie nowego silnego i konkurencyjnego ośrodka śródmiej- 
skiego. _ 
Omówione powyżej przesłanki stanowiły podstawę do podjęcia decyzji 
o realizacji przyszłego centrum Bydgoszczy poprzez przebudowę przestrzen- 
no-funkcjonalną obszaru zawartego pomiędzy dworcem głównym PKP, 


. 


.. 


.,' 


-- 


.' ,... 


. 


. 
.-. 
..... 



 , 


.. 


..... 



 
r " 


,/' 


... 


"."'!" ... 


ł 


a.- 


.. 
41. :fJI'" 


".. 


.. 


... 


.- 


'. 
:::
 


- 


Ą--- 


- 


.. 


- 


'. 


.. 


, . 't.., 


, 


- 


,-- ----

-" 


" . 


.. 


q, 


" '------ 
 
-- - 


., 


.- 


'r 


" 


\. 


.. 
\, '\ 

 


,. 


'" 


Makieta śródmieścia. Studium przestrzenne wykonane w Miejskiej Pracowni Urbanistycznej 
w Bydgoszczy w ramach planu szczegółowego dzielnicy śródmiejskiej (czarną linią oznaczono 
teren Centrum 1). . Fot. Ildefons Bankowski
>>>
Projekt nowego fragmentu śródmieścia Bydgoszczy 


53 


ulicami: Hetmańską, Świętojańską, al. Mickiewicza, Ossolińskich, ul. Ogiń- 
skiego, Toruńską, Grudziądzką, Kruszwicką i Królowej Jadwigi. 
Kształt przyszłego śródmieścia, a w nim cenfrum usługowo-administra- 
cyjnego 1 , został określony w szczegółowym planie zagospodarowania prze- 
strzennego dzielnicy śródmiejskiej. Osiągnięcie ostatecznego celu, zarysowa- 
nego w tym planie, będzie niezwykle trudne i długotrwałe, przede wszystkim 
ze względu na: 
- ograniczone możliwości wyburzeń substancji istniejącej (zwłaszcza 
w początkowych okresach przebudowy), 
- ograniczony program inwestycji śródmiejskich, występujący w posz- 
czególnych narodowych planach gospodarczych. 
Dla osiągnięcia celu, tj. całkowitej przebudowy obszaru centralnego, przy- 
jęto w realizacji tzw. metodę gniazdową. Metoda ta polega na wyborze szeregu 
skoncentrowanych inwestycji (tzw. gniazd), dostosowanych stopniem dostęp- 
ności oraz wielkością placu budowy do możliwości inwestycyjnych miasta 
w poszczególnych okresach pięcioletnich, przy założeniu maksymalnej kon- 
centracji inwestycji śródmiejskich. Rolę regulatora, koordynującego w zakre- 
sie kompozycyjno-plastycznym i programowo-funkcjonalnym wszystkie po- 
czynania na terenach początkowo rozproszonych gniazd inwestycyjnych, 
spełniać będzie plan szczegółowy śródmieścia. Pierwszym takim gniazdem 
inwestycji śródmiejskich jest zespół administracyjno-handlowy u zbiegu 
ul. 3 Maja i Jagiellońskiej, który stanowił temat konkursu architektoniczno- 
urbanistycznego Stowarzyszenia Architektów Polskich (SARP) w roku 1966. 
Pod pojęciem zespołu administracyjno-handlowego, tzw. Centrum I, należy 
rozumieć jeden z etapów kompleksowej przebudowy centrum śródmiejskiego. 
O wyborze tego terenu pod pierwszą inwestycję gniazdową zadecydowały 
przede wszystkim przesłanki ekonomiczne oraz stosunkowo korzystne powią- 
zanie z obecnym układem centralnym i już realizowanymi budowami śród- 
miejskimi wzdłuż u. Jagiellońskiej i 3 Maja (zob. zdjęcie na str. 198). 
Na wyznaczonym terenie występują w większości budynki magazynowe, 
których likwidacja jest stosunkowo prosta ze względu na to, że większość 
użytkowników buduje swoje nowe obiekty w dzielnicach przemysłowo- skła- 
dowych. 
Kompleks zabudowy mieszkaniowej wzdłuż ul. Jagiellońskiej 15 - 27, 
chociaż nie stanowi przeszkody w realizacji pierwszego etapu zabudowy oś- 


1 Jedną z prób definicji powyższych pojęć znajdujemy w referacie mgra inż. arch. Stanisława 
Jankowskiego, mgra Tadeusza Woronowicza i mgra inż. arch. Zbigniewa Karakiewicza pt. Pro- 
blemy projektowania śródmieść, wygłoszonym na III Krajowym Przeglądzie Miejscowych Planów 
Zagospodarowania Przestrzennego: "Centrum - jest to obszar koncentracji ośrodkotwór- 
czych urządzeń usługowych o co najmniej ogólnomiejskiej strefie oddziaływania. Śródmieście - 
- jest to dzielnica urbanistyczna, w obrębie której znajduje się ogólnomiejskie centrum usługo- 


" 
we.
>>>
54 


Janusz Gołębiewski 


rodka, to jednak został przewidziany do wyburzenia (kosztem około 4 mln. zł), 
ze względu na niezależnie występującą konieczność poszerzenia ul. Jagiel- 
lońskiej. . 
U szeregu osób, jak również w łonie Miejskiej Pracowni Urbanistycznej 
(MPU) budziło wątpliwość rozpoczęcie realizacji dwóch budynków wysokich 
na terenie przyszłego ośrodka przed ostatecznym zatwierdzeniem koncepcji 
architektonicznej całego zespołu. Decyzja o rozpoczęciu budowy wspomnia- 
nych budynków, jakkolwiek opierała się o wstępną koncepcję przestrzenno- 
funkcjonalną wykonaną w MPU, stanowiła pewne ryzyko, jednakże oceniana 
obecnie z perspektywy czasu okazała się konieczna i uzasadniona, przede 
wszystkim ze względu na: 
- niemożliwość zahamowania budowy biurowca Bydgoskiego Przedsię- 
biorstwa Budowlano-Montażowego "Pomorze" i Zakładów Usług Radiowych 
i Telewizyjnych, 
- zapoczątkowanie przez tę budowę likwidacji istniejących obiektów 
magazynowo-produkcyjno-administracyjnych
 zajmowanych przez tych U7yt- 
kowników, 
- postawienie innych użytkowników i inwestorów wobec faktów doko- 
nanych i zmuszenie ich do konsekwentnej realizacji przewidzianych planem 
. , 
zamierzen. 
Oceniając ponadto wyniki konkursu, można stwierdzić, że wzniesione 
budynki, jakkolwiek stanowiły pewne ograniczenie swobody projektantów, 
to jednak dały się we właściwy sposób wkomponować w całość układu, o czym 
świadczą konkretne' rozwiązania. Obserwujemy również, że w miarę popula- 
ryzacji zamierzeń budowy ośrodka i jego realizacji rośnie liczba inwestorów 
chętnych do udziału w budowie na terenie ośrodka usługowo-administracyjnego. 
l tu zarysowuje się problem czuwania nad zachowaniem pewnych propor- 
cji i ram nakreślonych założeniami i koncepcją konkursową w zakresie chłon- 
ności terenu. 
Należy stwierdzić, że nie istnieją żadne normy ustalające wskaźniki in- 
tensywności zabudowy zespołów tak skomplikowanych programowo jak cen- 
tralne ośrodki miast. Na podstawie studiów wstępnych w MPU, sprawdzonych 
w pracach konkursowych, przeprowadzono próbę określenia chłonności te- 
renu tzw. Centrum l. Pewne graniczne wartości chłonności terenu ośrodka 
stanowiły założone w planie: 
- proporcje struktury programu, 
- optymalne warunki do przestrzennego zaprojektowania obiektów usłu- 
gowo- handlowych, 
- wskaźniki co do liczby i wielkości miejsc parkingowych. Dla wspom- 
nianego obszaru rzędu 2,7 ha ustalono możliwość lokalizacyjną następującego 
programu (p. u. = powierzchnia użytkowa):
>>>
Projekt nowego fragmentu śródmieścia Bydgoszczy 


55 


I. powierzchni handlowo-usługowej 
2. powierzchni administracyjno-usługowej 
3. obiektów społ.-kulturalnych (wolno stojących) 
łącznie: 


8 000 10000 m 2 p.u. 
17000 20000 m 2 p.u. 
2000 3000 m 2 p.u. 
27 000 - 33 000 m 2 p.u. 


Innym problemem, który zarysował się w czasie ustalania wytycznych 
do opracowań konkursowych, była sprawa właściwego doboru programu. 
Z jednej strony musiał to być program, który znajdował pokrycie w narodowym 
planie gospodarczym, z drugiej strony musiał być na tyle zróżnicowany aby: 
stwarzał właściwy klimat centrum usługowego, 
- był atrakcyjny w jak naj dłuższym okresie w ciągu doby, 
- stanowił właściwą przeciwwagę dla istniejącego ośrodka centralnego 
w rejonie placu Wolności i al. 1 Maja. 
Zmiany struktury programu w miarę konkretyzacji koncepcji obrazuje 
następująca tabela: 


L.p. Podstawowe grupy programu Założenia Założenia Założenia 
wstępne konkursowe ostateczne 
l. Administracja 15 700 17000 15000 
2. Handel 9000 6930 8170 
3. Gastronomia 1000 1332 1480 
4. U sługi 1000 950 2460 
5. Obiekty kulturalne 3000 3000 5260 
Razem: 29 700 29 212 32 370 


Do powyższego programu należy doliczyć zrealizowaną powierzchnię 
BPBM "Pomorze" 3 691 m 2 p. u. 
w tym na: administrację 3 233 m 2 p. u. 
handel 350 m 2 p.u. 
usługi 108 m 2 p.u. 
Prezentowane rozwiązania funkcjonalno-przestrzenne stanowią plon kon- 
kursu architektoniczno-urbanistycznego SARP (nr 387), przeprowadzonego 
w 1966 r. Na konkurs nadesłano 18 prac, z których 7 uzyskało nagrody i wy- 
,.. . 
rozruenIa. 
Przed dokonaniem charakterystyki nagrodzonej pracy warto przypomnieć 
podstawowe kryteria oceny sądu konkursowego. Poza ogólnie stosowanymi 
kryteriami oceny, następujące walory projektów miały szczególny wpływ na 
ocenę sądu konkursowego: 
l) wzbogacenie programu usługowego, 
2) segregacja ruchu pieszego i kołowego, 
3) operowanie powtarzalnym elementem konstrukcyjnym, przyczynIaJą- 
cym się do przyśpieszenia realizacji i obniżki kosztów,
>>>
54 


Janusz Gołębiewski 


rodka, to jednak został przewidziany do wyburzenia (kosztem około 4 mln. zł), 
ze względu na niezależnie występującą konieczność poszerzenia ul. Jagiel- 
lońskiej. . 
U szeregu osób, jak również w łonie Miejskiej Pracowni Urbanistycznej 
(MPU) budziło wątpliwość rozpoczęcie realizacji dwóch budynków wysokich 
na terenie przyszłego ośrodka przed ostatecznym zatwierdzeniem koncepcji 
architektonicznej całego zespołu. Decyzja o rozpoczęciu budowy wspomnia- 
nych budynków, jakkolwiek opierała się o wstępną koncepcję przestrzenno- 
funkcjonalną wykonaną w MPU, stanowiła pewne ryzyko, jednakże oceniana 
obecnie z perspektywy czasu okazała się konieczna i uzasadniona, przede 
wszystkim ze względu na: 
- niemożliwość zahamowania budowy biurowca Bydgoskiego Przedsię- 
biorstwa Budowlano-Montażowego "Pomorze" i Zakładów Usług Radiowych 
i Telewizyjnych, 
- zapocz
tkowanie przez tę budowę likwidacji istniejących obiektów 
magazynowo-produkcyjno-administracyjnych
 zajmowanych przez tych użyt- 
kowników, 
- postawienie innych użytkowników i inwestorów wobec faktów doko- 
nanych i zmuszenie ich do konsekwentnej realizacji przewidzianych planem 
. , 
zamierzen. 
Oceniając ponadto wyniki konkursu, można stwierdzić, że wzniesione 
budynki, jakkolwiek stanowiły pewne ograniczenie swobody projektantów, 
to jednak dały się we właściwy sposób wkomponować w całość układu, o czym 
świadczą konkretne. rozwiązania. Obserwujemy również, że w miarę popula- 
ryzacji zamierzeń budowy ośrodka i jego realizacji rośnie liczba inwestorów 
chętnych do udziału w budowie na terenie ośrodka usługowo-administracyjnego. 
I tu zarysowuje się problem czuwania nad zachowaniem pewnych propor- 
cji i ram nakreślonych założeniami i koncepcją konkursową w zakresie chłon- 
ności terenu. 
Należy stwierdzić, że nie istnieją żadne normy ustalające wskaźniki in- 
tensywności zabudowy zespołów tak skomplikowanych programowo jak cen- 
tralne ośrodki miast. Na podstawie studiów wstępnych w MPU, sprawdzonych 
w pracach konkursowych, przeprowadzono próbę określenia chłonności te- 
renu tzw. Centrum I. Pewne graniczne wartości chłonności terenu ośrodka 
stanowiły założone w planie: 
- proporcje struktury programu, 
- optymalne warunki do przestrzennego zaprojektowania obiektów usłu- 
gowo- handlowych, 
- wskaźniki co do liczby i wielkości miejsc parkingowych. Dla wspom- 
nianego obszaru rzędu 2,7 ha ustalono możliwość lokalizacyjną następującego 
programu (p. u. = powierzchnia użytkowa):
>>>
Projekt nowego fragmentu śródmieścia Bydgoszczy 


55 


I. powierzchni handlowo-usługowej 
2. powierzchni administracyjno-usługowej 
3. obiektów społ.-kulturalnych (wolno stojących) 
łącznie: 


8000 10000 m 2 p.u. 
17 000 20000 m 2 p.u. 
2000 3000 m 2 p.u. 
27 000 - 33 000 m 2 p. u. 


Innym problemem, który zarysował się w czasie ustalania wytycznych 
do opracowań konkursowych, była sprawa właściwego doboru programu. 
Z jednej strony musiał to być program, który znajdował pokrycie w narodowym 
planie gospodarczym, z drugiej strony musiał być na tyle zróżnicowany aby: 
stwarzał właściwy klimat centrum usługowego, 
- był atrakcyjny w jak naj dłuższym okresie w ciągu doby, 
- stanowił właściwą przeciwwagę dla istniejącego ośrodka centralnego 
w rejonie placu Wolności i al. 1 Maja. 
Zmiany struktury programu w miarę konkretyzacji koncepcji obrazuje 
następująca tabela: 


L.p. 


Podstawowe grupy programu 


Założenia Założenia Założenia 
wstępne konkursowe ostateczne 


l. Administracj a 15 700 17000 15000 
2. Handel 9000 6930 8170 
3. Gastronomia 1000 1332 1480 
4. U sługi 1000 . 950 2460 
5. Obiekty kulturalne 3000 3000 5260 
. 


I Razem: 


29 700 


29212 


32 370 


Do powyższego programu należy doliczyć zrealizowaną powierzchnię 
BPBM "Pomorze" 3 69 I m 2 p. u. 
w tym na: administrację 3 233 m 2 p.u. 
handel 350 m 2 p. u. 
usługi 108 m 2 p.u. 
Prezentowane rozwiązania funkcjonalno-przestrzenne stanowią plon kon- 
kursu architektoniczno-urbanistycznego SARP (nr 387), przeprowadzonego 
w 1966 r. Na konkurs nadesłano 18 prac, z których 7 uzyskało nagrody i wy- 
,.. . 
rozruenla. 
Przed dokonaniem charakterystyki nagrodzonej pracy warto przypomnieć 
podstawowe kryteria oceny sądu konkursowego. Poza ogólnie stosowanymi 
kryteriami oceny, następujące walory projektów miały szczególny wpływ na 
ocenę sądu konkursowego: 
l) wzbogacenie programu usługowego, 
2) segregacja ruchu pieszego i kołowego, 
3) operowanie powtarzalnym elementem konstrukcyjnym, przyczyniaJą- 
cym się do przyśpieszenia realizacji i obniżki kosztów,
>>>
56 


Janusz Golębiewski 


4) elastyczność rozwiązań umożliwiająca zmianę programu oraz częś- 
ciową eksploatację obiektu w miarę postępu robót. 
Praca młodych architektów z Łodzi, Zdzisława Lipskiego i Jakuba Wujka, 
uzyskała I nagrodę, a tym samym zgodnie z warunkami konkursu będzie 
stanowić podstawę dalszych faz projektowania oraz realizacji. Praca ta w naj- 
wyższym stopniu wywiązała się z zadania konkursowego. Jej podstawowe 
walory tO: 
I) prostota rozwiązań, 
2) właściwe nawiązanie do stanu istniejącego oraz lokalizacji przesądzo- 
nych, 
3) uzyskanie odpowiednich rozwiązań funkcjonalno-plastycznych przy 
stosunkowo niskich nakładach inwestycyjnych. 
Autorzy pracy, oprócz przesądzonych w warunkach konkursowych czte- 
rech budynków mieszkalnych i budynku BPBM "Pomorze", z elementów 
wysokich wprowadzają tylko jeden budynek II-kondygnacyjny, organizujący 
jednolicie całość zespołu. Pozostałe obiekty usługowo-handlowe zaprojekto- 
wano w formie pawilonów 2-kondygnacyjnych, podpiwniczonych, z dojazdem 


, 


...... 
...: "...... ... - :,;, 


::-. -:-....... '5:;"..
:. 


-" 


- 
- 

 

 
-, 


" ......... 
ł-...v 


- 

 

 

 
.-.... 
" 


"? . .U.". ..... 


... 




 


- 


"- 
.. --- :: 




;:...:
::. 


=-::..-- 



 ", 
...
.:". ..-.
 
 . 


- " 
- 



. o" 


.
 


L 


.. 


-:
 '. . .- 
: ..
 .:\., 

... .- 


i::l
; '. 


'(W,.;;.....)".... 


". ):
 . : r:, 


.."{.., o" 
.. ."oj." 


ł--. .:. 
t
 . 


.C..
. 1.. ..
.."o 


. '" 

' ..... :.. 
.. 


I nagroda. :Makieta Centrum I. Autorzy: arch. Zdzisław Lipski arch. Jakub Wujek (obaj z Łodzi)
>>>
Projekt nowego fragmentu śródmieścia Bydgoszczy 


57 


.. 


"t,-.... .. 


..J 


.... '¥t' 
.' 


t..- -
ł
 
.. .. ' 



 1'
 


[ 


J 


. 


.. .. 


" 


..- 


ł .. 


-.. ł 


.- .- 


......... 


..
 


.. 
- 
. 


. 


-.---... 
--. --
-....-- 



"; 


-
 

 



 I 




 :
 .;.


t 


..,... 
, . 


...1tI. ...
 



, 


! . 
t"" 
-. J,... 


.... 


. 
l' 
I 


----, 
I 


"l. 
.,.-, 
 
 


" 
t 
\'" 
. ..- 


... 
.' 


Fot. Ildefons Bańkowski 


.. 


I nagroda. Plan zagospodarowania Centrum I. 


\ 


" I 


... 


k ! 


IIIlm\ 


- ł \ 
. 
 '" 
- -." . 
 
-."......;-1 
 
" j i ''"' 
t:jld 



 
I 


\ 


f 


t'"" 


I 


\ 
" I 


ł 
J 
.. 
- 


kołowym podziemnym, umożliwiającym bezkolizyjne zaopatrzenie sklepów 
i lokali usługowo-gastronomicznych. We wschodniej części terenu, w sąsiedz- 
twie Parku Ludowego, usytuowano obiekt kulturalno-rozrywkowy, również 
o płaskiej bryle 1-2-kondygnacyjnej. Cały zespół wyposażono w odpowied- 
nią liczbę miejsc parkingowych (około 400), z tym że jeden plac parkingowy - 
od strony ul. Jagiellońskiej - jest możliwy do realizacji w pierwszym etapie, 
natomiast drugi - od strony ul. 3 Maja - dopiero po likwidacji zabudowy 
mieszkalnej i przedszkola przy ul. 3 Maja 8 -14. Układ przestrzenny nawią- 
zuje do głównych ciągów pieszych, wiążących projektowany zespół z istnie- 
jącym centrum w rejonie placu Wolności oraz z przystankami komunikacji 
masowej, a więc: a) ul. Piotra Skargi - Park Ludowy, b) ul. Piotra Skargi - 
przystanek tramwajowy przy ul. Jagiellońskiej. . 
Jaki jest program Centrum I i rozmieszczenie jego elementów? 
Cztery punktowce Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej "Budo- 
wlani" łącznie ze zbudowanym niedawno Domem Filharmonika posiadają 
partery usługowe a więc: kawiarnię, salon kosmetyczny, pijalnię soków, sklep 
delikatesowy oraz lokal klubowo-admJnistracyjny Spółdzielni.
>>>
58 


Janusz Golębiewski 


Prostopadle do ciągu pieszego wzdłuż wymienionych punktowców został 
wykształcony główny pasaż handlowy w postaci zespołu pawilonów o lekkiej kon- 
strukcji, bogato oszklonych, w których między innymi znajdą pomieszczenie: 
a) sklep PeKaO, i) sklepy spożywcze i przemysłowe 
b) poczta, PSS i MHD 
c) sklep Centrali Technicznej, j) dom meblowy 
d) sklep maszyn biurowych, k) "Fotooptyka" 
e) "Cepelia" l) kwiaciarnia, 
f) "Dom Książki" ł) restauracja, bar "Sam", 
g) "Ruch" bar mleczny, bar kawowy, 
h) "Eldom" m) usługi PSS i "Eldom-u". 


Realizowany obecnie budynek administracyjny Bydgoskiego Przedsię- 
biorstwa Budowlano-Montażowego "Pomorze" i Zakładów Usług Radio- 
wych i Telewizyjnych na narożniku ulic 3 Maja i Jagiellońskiej, oprócz po- 
mieszczeń czysto biurowych, posiadać będzie część handlowo-usługową w roz- 


r 



 
...... 


.


 
, 


- 

 .
 


 


""'""" 


;' 


II nagroda. Makieta Centrum I. Autorzy: arch. Jerzy Górnicki, arch. Janusz Kołaczkowski 
przy współpracy: arch. Hanny Górnickiej i arch. Marii Romanowskiej (wszyscy z Warszawy) 
- Makieta: Jerzy Walentynowicz
>>>
Projekt nowego fragmentu śródmieścia Bydgoszczy 


59 


\ 


,,- 


. tri '. 
. , 


't .-:'" 
* .
 . 
....... 


t 


- 
 
1 
_ \ 
,-- 


- 


-- 



 

1.J

 


. . "-
. '. 


. 


.- '--"", 


..... "., 


- 



 


. 
Wyróżnienie specjalne. Makieta. Autorzy: arch. Stefan Miiller, arch. Zenon Nasterski i arch. 
Kazimierz Oziewicz (wszyscy z Wrocławia) 


budowanej partii parteru i pierwszego piętra, przeznaczoną na sprzedaż i na- 
prawę sprzętu radiowo-telewizyjnego. 
Najdłuższy w zespole, bo około IDO-metrowy, budynek usytuowany 
osią podłużną z północy na południe mieścić będzie lokale administracyjne 
wielu instytucji, z których największe powierzchniowo to: banki (Inwesty- 
cyjny, Rolny, PZU, PKO), Centrala Techniczna Maszyn Biurowych, Za- 
kład Ubezpieczeń Społecznych, Obsługa Ratalnej Sprzedaży, Przedsiębior- 
stwo Budowy Pieców Przemysłowych. Obiekt ten o wysokości 11 kondygna- 
cji posiadać będzie rozbudowaną część parterową, mieszczącą hole kasowe 
. . 
l operacYJne. 
Obiekt kulturalno-rozrywkowy, którego realizacja była problematyczna 
w okresie formułowania warunków konkursu, w chwili obecnej nabiera real- 
nych kształtów. Czynniki społeczne i władze miejskie widzą ten obiekt jako 
dom młodzieży, o programie złożonym, tj. klubowo-szkoleniowym oraz 
rozrywkowo-sportowym. 
. 
Takie zadanie zostało postawione projektantom. Czy w konkretnych wa- 
runkach terenowych zadanie to będzie do rozwiązania, zobaczymy w niedłu- 
. . 
gim czaSie. 
Godny podkreślenia jest fakt, że szereg instytucji zgłosiło swój udział 
w budowie domu młodzieży w czynie społecznym oraz to, że władze miejskie
>>>
60 


Janusz Golębiewski 


. 


postanowiły przeznaczyć na budowę materiały uzyskane z rozbiórek obiektów 
istniejących, przewidzianych do likwidacji na terenie Centrum I. 
Pozostałe prace konkursowe, jakkolwiek bardzo interesujące, z braku 
miejsca nie mogą być szerzej omówione. Najczęściej występujące mankamenty, 
obniżające ich wartość, to: 
a) brak właściwego nawiązania do istniejącego otoczenia oraz przesądzo- 
nych lokalizacji, 
b) brak wyczucia w odczytywaniu założeń funkcjonalno-przestrzennych 
szczegóło\yego planu śródmieścia, podanych w warunkach konkursu, 
c) drogie i nierealne rozwiązania funkcjonalno-konstrukcyjne, 
e) brak elastyczności rozwiązań pod względem etapo.wej realizacji progra- 
mu i wymienności funkcji. 
Omówione wyżej zamierzenie inwestycyjne stanowi niewątpliwie ekspe- 
ryment i jest w pewnym sensie pionierskie, nie tylko w skali miasta, ale również 
w województwie. Także "w kraju podobnym przykładem może się pochwalić 
tylko kilka ośrodków, takich jak Warszawa, Katowice, Poznań - miasta 
o znacznie silniejszej dynamice rozwojowej i lepszej sytuacji inwestycyjnej 
niż Bydgoszcz. 


\ 


- 
- 


ł 
I 
," 

r 
-- 
. --. 
ł- 


-ł-- 


r t 


., M 
.. 
 


.. 


J 

 
-I 


., r-- 
- 


.r 


\ 
ł 
r 


-I 


... 


!!I!I- 


- 


) 


.... 


.II 


- - 
----- 
.--iii_ 


- 


 l 


- 


----- 
 -- 
-------- ' 


-----. 


w.r 


-... 


"" 


-- 



 


Wyróżnienie. Makieta. Autorzy: arch. Zdzisław Kostrzewa, arch. Andrzej Modrzejowski 
mgr inż. Zbigniew Lewiński i inż. Jan Pietrak (wszyscy z Bydgoszczy). Fot. Ildefons Bańkowski
>>>
Projekt nowego fragmentu śródmieścia Bydgoszczy 


61 


Zamierzenie bydgoskie winno się stać źródłem doświadczeń, pozwala- 
jącym wyprowadzić wnioski na przyszłość w zakresie: 
a) współdziałania różnych organów administracji terenowej w przygoto- 
waniu inwestycji, 
b) rozwiązań programowo-przestrzennych, 
c) polityki lokalizacyjnej i inwestycyjnej na terenie śródmieścia. 
Już w chwili obecnej należy podkreślić, że: 
a) powodzenie całej akcji, dotychczas tak pomyślnie rozwijającej się, było 
możliwe tylko przy pełnym poparciu i zaangażowaniu kierownictwa Polskiej 
Zjednoczonej Partii Robotniczej i rad narodowych (Uchwała Prezydium 
Miejskiej Rady Narodowej nr 13/36/65 z dnia 29 marca 1965 r. o realizacji 
Centrum I), 
b) nieodzownym warunkiem właściwego przygotowania inwestycji są 
odpowiednio wyprzedzające studia w Pracowni Urbanistycznej pod kątem 
właściwego doboru programu oraz wyboru lokalizacji, 
c) naj właściwszą formą przygotowania dokumentacji technicznej jest 
dokonanie wyboru najlepszego rozwiązania architektoniczno-urbanistycznego 
w drodze konkursu, 
d) optymalne efekty ekonomiczne, kompozycyjne oraz realizacyjno-eks- 
ploatacyjne można uzyskać w warunkach bydgoskich jedynie poprzez maksy- 
malną koncentrację inwestycji śródmiejskich w ramach narodowego planu 
gospodarczego, 
e) warunkiem terminowego wejścia z nowym budownictwem jest odpo- 
wiednio wczesne przygotowanie obiektów i izb zastępczych dla instytucji 
i mieszkańców przewidzianych do dyslokacji z terenu budowy; dlatego nie- 
odzowne jest powołanie stałego inwestora zastępczego dla inwestycji śródmiej- 
skich, działającego z właściwym wyprzedzeniem. 
Pomyślne zakończenie budowy Centrum I, które będzie udziałem szerokie- 
go grona zainteresowanych czynników, stanie się niewątpliwie dobrym star- 
tem do dalszych przekształceń śródmieścia Bydgoszczy w piękne i nowoczesne 
centrum. 


łv1ateriały źródłowe: 


1. Plan ogólny zagospodarowania przestrzennego m. Bydgoszczy. Miejska Pracownia 
U rbanistyczna, Bydgoszcz 1964. 
2. Plan szczegółowy śródmieścia. MPU 1965 -1966. 
3. Założenia programowo-kompozycyjne budowy ośrodka usługowo-administracyjnego. 
łvlPU Bydgoszcz 1965. 
4. Dane wyjściowe do projektowania na centrum administracyjno-handlowe. Okręgowa 
Dyrekcja Inwestycji Miejskich 1965. 
5. Warunki konkursu SAR P nr 387 z 1966 r. 
6. Materiały archiwalne konkursu SARP nr 387. Zarząd Oddziału SARP w Bydgoszcz
>>>
Edward Szmańda 


SZEDŁ Y TYSIĄCLECIA 
W BYDGOSZCZY 


Wśród rozlicznych akcji społecznych, związanych z obchodami Tysiąc- 
lecia Państwa Polskiego, hasło " Tysiąc szkół na Tysiąclecie" miało znaczenie 
bodaj że najbardziej doniosłe. Dało ono też efekty na miarę rangi samego pro- 
blemu, imponująco przewyższając pierwotne założenia. Hasło to również 
w Bydgoszczy nie przeszło bez echa. 
Wkrótce po podjęciu przez Sejm uchwały (z dnia 25 II 1958 r.) w sprawie ob- 
chodów Tysiąclecia Państwa Polskiego} powołany został do życia (29 XI 1958 r.) 
Społeczny Fundusz Budowy Szkół, który ze składek społecznych finan- 
sował budowę szkół Tysiąclecia, tzw. tysiąclatek, oraz mieszkań dla nauczycieli. 
Z 12 400 mil. zł, zebranych do końca 1967 r., zbudowano w całej Polsce 
1417 szkół i oddano do użytku prawie 7000 izb mieszkalnych dla nauczycieli 2 . 
W ostatnich dwóch latach - po przekształceniu Społecznego Funduszu Bu- 
dowy Szkół (SFBS) w Społeczny Fundusz Budowy Szkół i Internatów (SFBSiI) 3 
-. zakres fundacyjny tej instytucji rozszerzył się na internaty, domy dziecka 
i przedszkola. 
Województwo bydgoskie w akcjach społecznych niejednokrotnie zajmuje 
jedno z pierwszych miejsc w kraju 4. Udział całego województwa w zbiórce 
na Społeczny Fundusz Budowy Szkół w latach 1959 -1965 wyraził się sumą 
502 mil. zł i wskaźnikiem 5,8% w stosunku do dochodów uzyskanych na ten 
cel w Polsce, zapewniając mu również trzecie miejsce po województwie ka- 
towickim i Warszawie. Zbliżone liczby reprezentują także udział województwa 


1 Monitor Polski, nr 16 z 15 III 1958 r., poz. 98, s. 149. - Uchwałę tę podjął Sejm z ini- 
cjatywy Rady Państwa, wyrażonej w uchwale z dnia 18 II 1958 r. w sprawie przygotowań ob- 
chodów Tysiąclecia Państwa Polskiego (Monitor Polski, nr 12 z 27 111958 r., poz. 78, s. 105). 
2 Andrzej Koskowski: "Miasto" tysiąca szkół. Ilustrowany Kurier Polski, nr 83 z 6 IV 
1968 r., s. 3. 
a Ogólnopolski Komitet Frontu Jedności Narodu decyzją z dnia 14 I 1966 r. postanowił 
połączyć Społeczny Fundusz Budowy Szkół i Społeczny Fundusz Odbudowy Kraju i Stolicy 
w Społeczny Fundusz Budowy Szkół i Internatów (zob. zeszyt 3 Statystyki Regionalnej GUS: 
Czyny spoleczne w PRL, Warszawa 1966, s. 24). 
ł Np. wartość czynów społecznych na 1 mieszkańca w latach 1961 -1965 wynosiła w wo- 
jewództwie bydgoskim 801 zł, stawiając je na trzecim miejscu w kraju: po województwie rze- 
szowskim i kieleckim (zob. Czyny spoleczne w PRL, s. 66).
>>>
Szkoly Tysiąclecia w Bydgoszczy 


63 


bydgoskiego w tym samym okresie w wykorzystaniu środków finansowych 
z funduszy SFBS (400 mil. zł = 6,20/0; 3. miejsce) oraz w wybudowanych 
izbach (1250 izb = 6,3°
; 4. miejsce). Tą drogą województwo bydgoskie 
otrzymało w tym okresie 94 szkoły (w tym: 92 podstawowe, l ogólnokształ- 
cącą i l zawodową z warsztatem) z 713 izbami lekcyjnymi, 162 salami specjal- 
nymi i 375 izbami mieszkalnymi 5 . 


ł 


. 


ł 
.( I 


I ł 1 ! 
. I ł y y 
«('lI, / 
 

"'«ł l! ł -(' l 

I' .,..1s- .,....-r I , 
'1 " ., 1 ! ł "" . .,.. " -( 
 I , 
l , . -(' o( 1 I 1 I!--':-- 
"" l' 1 I - 
...... . 1 t - .- 
1,
'(..1... ł 


t 


IllInll'
1i" 
-al"'. I. . 


, "., 
i'" 


n. 
li lI i" 'I,; 
I t:
 . 


. .. 



 " I: 
I II I 't ! ł 


li 


ł 


-- 
-- ' 
-- 


.....
1I
 O 
" ! 


: I 'I' 
l, ,1\ 
1,1 


ł , · II 


ł 


:. 


1,."':,,
 

 . 



. 


:" ::;:. 


\\'. 
- .. 


. , 


... . 
.. . 


. 


.! 


- 
-- 
.. 


l-
 


'. . 
'- 


:. 


., 


. '. 

 
" 
"'" ....., 
.............' --- ......1... - 
:;..-.: 


'..... ....., *  

-' 


. .. 


.......... A. 


_.... ....-:J ....".,. 


;- 


'1 


'. . 



- 


.-.&  --.
 ..* 


...JI..- 


Szkoła Podstawowa im. Leona Kruczkowskiego (Nr 57) w Bydgoszczy przy ul. Zacisze 16 


W ogólnonarodowym dziele budowy szkół-pomników Tysiąclecia i Byd- 
goszcz nie pozostawała w tyle. W latach 1958 - 1965 Miejski Komitet Społecz- 
nego Funduszu Budowy Szkół zgromadził łącznie 92 313 575 zł, w tym 
87 013 575 zł ze składek społecznych 6 oraz 5 300 000 zł z wpłat Centralnej 
Rady Związków Zawodowych (4 000 000 zł) i Bydgoskiego Zjednoczenia 
Budownictwa (1 300 000 zł). Z tych środków sfinansowano budowę 11 szkół 
Tysiąclecia w Bydgoszczy kosztem 78 103 614 zł, a 6 000 000 zł przeznaczono 
na pawilon warsztatowy (o kubaturze 23 026 m 3 ) miejscowej Wyższej Szkoły 
I nżynierskiej 7 . 


5 Czyny spoleczne w PRL, s. 49, 122-124. 
6 Z tego: w 1958/1959 r. - 10 178703 zł, w 1960 r. - 11 878 463 zł, w 1961 r. 
12 192001 zł, w 1962 r. - 12723538 zł, w 1963 r. - 13209885 zł, w 1964 r. - 13536307 
zł, w 1965 r. - 13294678 zł.... 
7 Wszystkie dane według stanu z końca 1966 r. Informacje pochodzą od p. Anieli Słowiń- 
skiej z Miejskiego Komitetu Społecznego Funduszu Budowy Szkół i Internatów w Bydgoszczy.
>>>
SZKOL Y TYSI1\CLECIA W BYDGOSZCZY 
oddane do użytku w latach 1960 -1966. 


Określenie szkoły U roczystość otwarcia 
Nr I Nazwa I Adres Data I Kto dokonał 
24 Tysiąclecia Państwa Polskiego UL Kruszwicka 2 1 IX 1960 Józef Rakoczy - I sekretarz KM PZPR 
42 Juliana Marchlewskiego AL 22 Lipca 4 1 IX 1960 Marian Miśkiewicz - I sekretarz KW PZPR 
41 Romualda Traugutta UL Traugutta 12 l IX 1960 Kazimierz Maludziński - przewodniczący 
Prezydium MRN 
3 Hanki Sa wickiej UL Sobieskiego 10 1 IX 1961 Józef Rakoczy - I sekretarz KM PZPR 
34 Adolfa Dygasińskiego Ul. Opławiec 132 1 IX 1961 Kazimierz Maludziński - przewodniczący 
Prezydium MRN 
47 Związków Zawodowych Ul. Mariana Buczka 8 1 IX 1963 Wiesław Koss - sekretarz CRZZ 
57 Leona Kruczkowskiego Ul. Zacisze 16 24 VI 1964 Teodor J oniec - sekretarz KM PZPR 
59 Aleksandra Zawadzkiego Ul. Kijowska 7 4 IX 1965 Stanisława Zawadzka - wdowa po prze- 
wodniczącym Rady Państwa 
58 Karola Świerczewskiego Al. 1 Maja 53a 9 X 1965 Wiktor Soporowski - I sekretarz KM PZPR 
40 Oskara Langego Ul. Kruszyńska 52 10 I 1966 Józef Lewkowski - sekretarz KM PZPR 
60 Jana Kasprowicza Ul. Stawowa 41 9 V 1966 Kazimierz Maludziński - przewodniczący 
Prezydium MRN 


· Dane od insp. Ireneusza Szajdy z Wydziału Oświaty Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Bydgoszczy.
>>>
Ol 
I 

 
... 
O 
2. 
,... 
Dl 
tD 
do 
IQ 

 
,... 
JI 


SZKOL Y TYSI1\CLECIA W BYDGOSZCZY 


Dane o budowie - 


Symbol A u t o r z y Liczba izb Przybliżona wielkość Koszt budowy 
Nr 
szkoły projektu projektu pierwotnego I lekcyjnych IspecjalnYCh kubatury Ipow. użytk. łącznie z wyposa- 
typowego (typowego) adaptacji w m 3 wm 2 żeniem w zł 
24 OB-4307 Józef Gołąb Stanisław Flasiński 15 2 12929 2458 7629766 
i Antoni Mroz 
42 OB-4320 Tadeusz Węglarski Zdzisła w Kozłowski 15 3 14169 3476 8579545 
41 OB-4307 Józef Gołąb Jerzy Michałowski 15 3 13939 2642 8499466 
i Antoni Mroz 
3 OB-4311 Stefan Zieliński Tadeusz Czerniawski 15 3 11 697 2199 6577732 
34 - Jerzy Michałowski - 6 - 2590 726 1 338 369 
47 OB-4320 Tadeusz Węglarski Zbigniew Głowacki 15 3 13600 3476 9 109868 
57 OB-4328 Zofia Fafiusowa Maria Klajbor 15 3 14522 3275 7568868 
i Tadeusz Węglarski 
59 OB-4328 Zofia Fafiusowa Stanisław Flasiński 15 3 14522 3275 7961000 
i Tadeusz Węglarski 
58 OB-4328 Zofia Fafiusowa Jerzy Michałowski 15 3 . 14522 3275 8192000 
i Tadeusz Węglarski 
40 OB-4203 Tadeusz Węglarski Jerzy Michałowski 10 3 10947 2116 5447000 
. 
60 OB-4328 Zofia Fafiusowa Stanisław Flasiński 15 3 14522 3275 7200000 
i Tadeusz Węglarski - 
x I x I x I x I 151 I 29 I 137959 I 30193 I 78103614 
I 


· Symbole projektów i nazwiska autorów adaptacji uzyskano z Biura Projektów Budownictwa Ogólnego w Bydgoszczy, nazwiska autorów projektów typowych - z Biura Projektów 
Typowych i Studiów Budownictwa Miejskiego w Warszawie, dane o wielkości obiektów od kierowników szkół, koszty (według stanu z końca r. 1966) - od p. Anieli Słowińskiej 
z Miejskiego Komitetu Społecznego Funduszu Budowy Szkół i Internatów w Bydgoszczy.
>>>
66 


I 


Edward Szmańda 


Bydgoskie tysiąclatki, oddawane do użytku w latach 1960-1966, budowane 
były w zasadzie na podstawie projektów typowych, przystosowanych do miej- 
scowych warunków i potrzeb przez różnych autorów z bydgoskiego "Mia- 
stoprojektu" (dziś: Biuro Projektów Budownictwa Ogólnego). Są to budynki 
przeważnie o trzech kondygnacjach (nie licząc podziemia), w których projekty 
przewidywały 15 izb lekcyjnych i 3 sale specjalne. 
Na zdjęciu na str. 63 widoczna jest jedna z czterech szkół wybudowanych 
na podstawie projektu typowego Zofii Fafiusowej i Tadeusza Węglarskiego, 
o kubaturze 14 522 m 3 i powierzchni użytkowej 3 275 m 2 . 
Szkoła (Nr 24) przy ul. Kruszwickiej 2 zbudowana została również w opar- 
ciu o projekt typowy (Józefa Gołąba i Antoniego Mroza), ale z tak znacznymi 
przeróbkami adaptacyjnymi Stanisława Flasińskiego, że można ją właściwie 
uważać za twór oryginalny. Ten sam projekt typowy z adaptacją Jerzego Mi- 
chałowskiego posłużył do budowy Szkoły im. Romualda Traugutta (Nr 41) 
przy ul. Traugutta 12. 
W innych dwóch przypadkach (szkoły: im. Juliana Marchlewskiego 
przy al. 22 Lipca 4 i im. Związków Zawodowych przy ul. Mariana Buczka 8) 
zastosowano po miejscowej adaptacji projekt typowy Tadeusza Węglarskiego, 
podobny w założeniach użytkowych (kubatura, powierzchnia użytkowa) do 
projektu typowego, wykonanego przez tegoż autora wspólnie z Zofią Fafiu- 
sową. 
Na odmiennym projekcie typowym, autorstwa Józefa Pokrzywnickiego 
z adaptacją Jerzego Michałowskiego, opiera się Szkoła im. Oskara Langego 
(Nr 40) przy ul. Kruszyńskiej 52. Ma ona tylko 10 izb lekcyjnych i trzy sale 
specjalne oraz odpowiednio mniejszą kubaturę (10 947 m 3 ) i powierzchnię 
użytkową (2116 m 2 ). Jest to budynek jednopiętrowy (dwukondygnacyjny), 
pawilonowy. Kubaturą ( 11697 m 3 ) i powierzchnią użytkową (2199 m 2 ) 
zbliżony jest do niego trzykondygnacyjny budynek Szkoły im. Hanki Sawickiej 
(Nr 3) przy ul. Sobieskiego 10, zaprojektowany przez Stefana Zielińskiego, 
a wzniesiony - po przystosowaniu projektu przez Tadeusza Czerniawskiego. 
Stanowi on wraz z przyległymi szkołami starszymi jeden kompleks zabudowań 
szkolnych. 
Typ pawilonowy (jednokondygnacyjny) reprezentuje również Szkoła im. 
Adolfa Dygasil1.skiego (Nr 34) przy ul. Opławiec 132, zbudowana według 
projektu Jerzego Michałowskiego, z sześcioma izbami lekcyjnymi. Łączna ku- 
batura pawilonu wynosi 2 590 m 3 , a powierzchnia użytkowa - 726 m 2 . 
Szkoły pawilonowe dostosowane są architekturą do zabudowy istnieją- 
cej w ich otoczeniu i do potrzeb swojego rejonu. 
Tak więc w wyniku samej tylko akcji związanej z Tysiącleciem Państwa 
Polskiego przybyło Bydgoszczy 11 budynków szkolnych, a z nimi łącznie I 51 
izb lekcyjnych i 29 sal specjalnych czyli pracowni. Szkoły te, w których jedno- 
cześnie może uczyć się około 6000 dzieci, maje} nowoczesne i bogate wyposa-
>>>
Szkoly Tysiąclecia w Bydgoszczy 


67 



 


.- 

.. 
... 


t 
 


. I 

I 
ł 


. I 


" 


, 



 


, '\ 


'- 
l 
'..
 

, '" 


.' . 
I fe-" 
':
\. 
 

 
Y' 


.:. 


,. 
, \ 

 J 
- #1 
..... .- 
- 
. . . 
- . . 

 t . 
.. 
-' - 


" 



 



 .,. 
, 


,,:
 


f 'I' · 


-, , 


- 


ł 


. " 
, , 


I 


Gabinet biologiczny w Szkole Podstawowej im. Aleksandra Zawadzkiego (Nr 59) w Bydgoszczy 
przy ul. Kijowskiej 7 


żenie W niezbędny sprzęt szkolny i liczne pomoce naukowe. Szczególnie piękne 
i dobrze zaopatrzone są pracownie, co widać na przykładzie gabinetu biolo- 
gicznego Szkoły im. Aleksandra Zawadzkiego (Nr 59) przy ul. Kijowskiej 7. 
typowego dla każdej bydgoskiej tysiąclatki (zob. zdjęcie wyżej). 
Charakterystyczną cechę bydgoskich szkół-pomników Tysiąclecia stano- 
wią galerie obrazów. Z inicjatywą tworzenia galerii współczesnej plastyki 
w szkołach wystąpiło w r. 1962 Towarzystwo Przyjaciół Sztuki i Gazeta Po- 
morska w Bydgoszczy. Na wezwanie szybko odpowiedzieli artyści plastycy 
Z całego województwa bydgoskiego, ofiarowując hojnie swoje dzieła. Nieba- 
wem też pierwszy zestaw obrazów przekazano Szkole Podstawowej im. Ju- 
liana Marchlewskiego (Nr 42) przy al. 22 Lipca 4. Pośród bydgoskich tysiąc- 
latek jest. 9 szkół zaopatrzonych w galerie obrazów (nie ma galerii w Szkole 
im. Oskara Langego przy ul. Kruszyńskiej 52 i na Opławcu). Z innych szkół 
natomiast stała galeria plastyki, ufundowana przez Koło Rodzicielskie, znaj- 
duje się w Szkole Podstawowej im. Marii Konopnickiej (Nr 4) przy ul. Świę- 
tojańskiej 20 8 . 


8 Według informacji uzyskanych od insp. Bronisława Nowickiego z Wydziału Oświaty 
Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Bydgoszczy.
>>>
68 


Edward Szmańda 


li' 


" 


1 
I 


,.. 


'" 


, \' 
, 


, 


. (- 


Stanisława Zawadzka przemawia w czasie otwarcia Szkoły Podstawowej im. Aleksandra Zawadz- 
kiego (Nr 59) w Bydgoszczy przy ul. Kijowskiej 7. Obok: kurator okręgu szkolnego bydgoskiego 
Władysław Bachowski 


Podjęta w Bydgoszczy akcja wkrótce tak się rozpowszechniła, że w końcu 
1967 r. już 61 szkół w województwie bydgoskim wykazywało się posiadaniem 
własnej galerii plastyki. 
W ten sposób do hasła" Tysiąc szkół na Tysiąclecie" w Bydgoszczy przy- 
łączyła się akcja "Galerie plastyki dla szkół Tysiąclecia". Akcja ta rozszerza się 
także na inne szkoły i przynosi wspaniałe wyniki, służąc bezpośrednio oświacie, 
kulturze i wychowaniu estetycznemu młodzieży.
>>>
, 


MA TERlAl Y 


. 


Zbigniew Urbanyi 
Zbigniew Smoliński 


BYDGOSZCZ 
JAKO OŚRODEK SPORTOWY 


Rok 1967 był rokiem, w którym cały sport polski obchodził swoje IDO-le- 
cie, jako że w 1867 F. we Lwowie rozpoczęto uprawianie ćwiczeń gimna- 
stycznych w sposób zorganizowany. Oczywiście - początki były nieco wcześ- 
. . 
nlejSze. 
W roku jubileuszowym sportu polskiego sport bydgoski obchodził swoje 
81. urodziny. Biorąc pod uwagę warunki silnie zgermanizowanego miasta, 
w którym istniał dobrze rozbudowany sport niemiecki, tak wczesne powstanie 
pierwszej polskiej organizacji sportowej (1886) jest faktem niezwykle intere- 
sującym, dobrze świadczącym także o patriotycznych uczuciach stosunkowo 
szczupłej ówczesnej Polonii bydgoskiej. 
Jak wszędzie na ziemiach polskich (we wszystkich trzech zaborach), tak 
i w Bydgoszczy pierwszą polską organizacją sportową było Towarzystwo 
Gimnastyczne "Sokół". 
l O października 1886 r. Paweł Harkiewicz na czele 39-osobowej grupy 
patriotów polskich zgłosił u władz policyjnych Bydgoszczy polskie T owa- 
rzystwo Gimnastyczne. Pierwszym prezesem bydgoskiego "Sokoła" został 
J. Plewkiewicz. Wspomniany wyżej P. Harkiewicz objął funkcję sekretarza 
a bydgoski drukarz Wacław Koczorowski został bibliotekarzem, jako że obok 
ćwiczeń gimnastycznych "Sokół" prowadził interesującą działalność w za- 
kresie wychowania patriotycznego. 
Jak podają kroniki - "dobre wychowanie członków w gimnastyce" zle- 
cono Franciszkowi Śmierzchalskiemu. Pierwszą rocznicę istnienia Towarzy- 
. stwa obchodzono "męskim wieczorem, upiększonym prelekcją, śpiewkami 
i deklamacją". W tym też okresie stale "upominano członków, aby skrzydeł 
w obliczu nawały niemieckiej nie opuszczali". 
Niebawem też sokoli zorganizowali pierwszy w Bydgoszczy polski teatr 
amatorski, a druh Franciszek R6żkowski sprawił sprzęt gimnastyczny i po- 
darował Towarzystwu materace.
>>>
r 


70 


Zbigniew Vrbanyi, Zbigniew Smoliński 


Warto jeszcze odnotować za kronikarzem, że w dwa lata po utworzeniu 
"Sokoła" Florian Figurski "wypuszcza swą gorycz. przeciw opieszałym człon- 
kom. Towarzystwa z tzw. wyższej sfery". Faktem jest, że bydgoski "Sokół" 
wzbudził największe zainteresowanie wśród rzemieślników i młodzieży tego 
środowiska. Inteligencja bydgoska początkowo z dość dużą rezerwą przyglą- 
dała się ćwiczeniom gimnastycznym czy wyprawom turystycznym. 
"Sokół" bydgoski, przechodził różne koleje losu. Organizacji często groził 
upadek, ale po kryzysie następował gwałtowny zryw. Sokoli bydgoscy zorga- 
nizowali już w 1889 r. zjazd bratnich organizacji polskich z Poznania i Berlina. 
Delegację bydgoskiego "Sokoła" widzimy też na pogrzebie Adama Mickie- 
wicza w Krakowie w 1890 r. Wreszcie "Sokół" bydgoski, który powstał przy 
pomocy działaczy bardziej doświadczonego ośrodka inowrocławskiego, z nim 
utrzymuje ożywione kontakty. W 1892 r. Inowrocław występuje z projektem 
zjednoczenia wszystkich organizacji sokolskich w Wielkopolsce. Bydgoszcza- 
nie w pełni aprobują ten pomysł, a jednocześnie nawiązują kontakty_ z prasą 
polską w Poznaniu. Bydgoszcz w tych latach nie posiadała polskiej gazety. 
Na swoje lO-lecie bydgoski "Sokół" otrzymuje od kobiet bydgoskich 
swój pierwszy sztandar (kosztem 308,75 marek). Odbył się też imponujący 
zlot Sokołów, na który przybyli polscy sportowcy z Kruszwicy (24 uczestni- 
ków), Mogilna (14), Witkowa (12), Strzelna (10), Inowrocławia (58), Gniezna 
(25), Torunia (17), Chełmży (10), Koronowa (24). Była to potężna, jak na owe 
czasy, manifestacja na rzecz polskości. Kronikarz bydgoskiego "Sokoła" tak 
o tym napisał: 
,,[...] obywatele narodowości polskiej także płacą podatki a mało dotąd 
korzystają (chodziło o subwencję na organizację zlotu). Magistrat złożony 
z samych Niemców odmówił" (subwencji; - przypiski autorów). 
I dalej: 
"Maszerujących publiczność polska, licznie zgromadzona, obsypywała 
kwiatami. Samych umundurowanych (Sokołów; - przyp. autorów) naliczono 
stu" . . 
Po tym zlocie rozpoczyna się długi okres prześladowań. Najpierw za 
kolportaż polskich ulotek ukarano Towarzystwo bardzo wysoką grzywną, 
potem kolejarzom, urzędnikom, gimnazjalistom nie pozwolono należeć do 
"Sokoła". Zarząd działał niemal w konspiracji. Działaczy niszczono material- 
nie. Tak na przykład zrujnowano prezesa Kazimierza Goncerzewicza. 
Mimo tych szykan i prześladowań, na zlocie tzw. "Zupy nadwiślańskiej" 
w Toruniu bydgoszczanie zdobywają pierwsze miejsce w zawodach sporto- 
wych. W roku 1902 "Sokół" organizuje drużynę kobiecą, co było ewenemen- 
tem na owe czasy, gdyż uprawianie sportu przez kobiety uważano wtedy za 
coś zdrożnego. 
Specjalny rozdział w historii "Sokoła", zresztą nie tylko w zakresie sportu, 
ale i umacniania polskości, zapisał dr Emil Warmiński. On ujął ster Towa-
>>>
Bydgoszcz jako ośrodek sportowy 


71 


rzystwa W najtrudniejszym okresie i pomyślnie przeprowadził je przez burze 
i sztormy. Po Warmińskim przez 12 lat prezesuje "Sokołowi" bydgoski szewc 
Michał Niedbaiski. W 1910 r. bydgoszczanie wzięli również udział w wielkim 
Zlocie Grunwaldzkim, zorganizowanym w Krakowie. W rok później bydgoski 
"Sokół" wprowadza dla młodzieży obowiązkową naukę historii i literatury 
polskiej. Szkół polskich w Bydgoszczy przecież nie było. 
Chlubnie spisali się też bydgoscy sportowcy w Powstaniu Wielkopolskim. 
Po wyzwoleniu "Sokół" istniał i działał nadal, ale równocześnie zaczynają 
powstawać masowo również inne organizacje sportowe, przede wszystkim 
kluby, mniej zainteresowane ćwiczeniami gimnastycznymi, bardziej - spor- 
tem wyczynowym. . 
W okresie międzywojennym Bydgoszcz, włączona administracyjnie w gra- 
nice województwa poznańskiego, naturalnie ciążyła ku województwu pomor- 
skiemu stanowiąc największy ośrodek miejski, położony najbliżej ówczesnego 
wybrzeża polskiego; powiązana była wieloma więzami z Pomorzem i Wy- 
brzeżem. Wyrazem tego jest m.in. właśnie sport. Kluby bydgoskie w więk- 
szości dyscyplin brały udział w rozgrywkach mistrzowskich prowadzonycł1 
przez pomorskie okręgowe związki sportowe, a nie w odpowiednich rozgryw- 
kach okręgów sportowych Wielkopolski. 
Od 1920 r. zaczynają z "Sokoła-Macierzy" wyrastać silne, samodzielnie 
pracujące gniazda: "Sokół I" (Śródmieście), "Sokół II" (Jachcice), "Sokół III" 
(Szwederowo), "Sokół IV" (Bielawki), "Sokół V" (Okole i Wilczak). Do wrześ- 
nia 1939 r. istniało w Bydgoszczy 13 gniazd sokolich. 
Dobrze rozwijała się wówczas lekkoatletyka. Działający wtedy w "Sokole" 
. 
Stanisław Opiński, Stefan Majtkowski oraz Droege - znacznie wcześniej, 
bo już w 1915 r., sprowadzają z Berlina pierwszą prawdziwą tyczkę lekko- 
atletyczną. Stefan Majtkowski jako pierwszy bydgoszczanin wywalczył po 
wyzwoleniu miejsce w reprezentacji Polski. 
W 10 lat później bracia Stefan i Roman Majtkowscy przywieźli z Poznania 
wzór młota lekkoatletycznego. Wkrótce też ta właśnie konkurencja stała się 
jedną z silniejszych w bydgoskim sporcie. Najlepsi zawodnicy tego okresu to 
Alfons Kiełpikowski, Alojzy Więckowski i Jerzy Kordas. "Sokół I" ćwiczy 
na boisku Patzera przy dzisiej szej ulicy Świerczewskiego i Kruszwickiej. 
Potem sportowcy przenoszą się na nie istniejące już dzisiaj boisko na osiedlu 
Leśnym (na terenie, na którym stoi obecnie gmach Liceum Ogólnokształ- 
cącego' tuż za siedzibą Pomorskiego Okręgu Wojskowego). Warto dodać, że 
nierzadko na zawodach lekkoatletycznych i piłkarskich gromadziło się parę 
tysięcy widzów, co dobrze świadczy o zainteresowaniu społeczeństwa bydgo- 
skiego sportem. Naj wybitniej si lekkoatleci tego okresu to wspomniany już 
wcześniej Stefan Majtkowski, wielokrotny reprezentant Polski, bracia Fran- 
ciszek i Władysław Mikrutowie - najlepsi w Polsce oszczepnicy, sprinter 
Wacław Kocon. Lekkoatleci bydgoskiego "Sokoła" tworzyli najsilniejszą 


.
>>>
72 


Zbigniew Vrbanyi, Zbigniew Smoliński 


. 


sokolską sekcję lekkoatletyczną w kraju, nie mówiąc o Pomorzu. Młodziutka 
Stefania Gil biegnie w Warszawie 60 m boso wyrównując rekord Polski 
(8,4 sek). 
W 1920 r. powstaje Bydgoski Klub Sportowy "Polonia", wkrótce jeden 
z czołowych wielosekcyjnych klubów sportowych Pomorza. Z jego organiza- 
cją i działalnością związane są nazwiska działaczy: Bernarda Golca, Włady- 
sława Kotlarka, zamordowanego później przez hitlerowców - dyr. Stefana 
Wody, braci Stanisława i Romana Spornych. Wprawdzie w okresie między- 
wojennym "Polonia" nie zdobyła pozycji w ekstraklasie piłkarskiej, niemniej 
cieszyła się jednak dobrą sławą i uznaniem w kraju. Obok piłki nożnej "Polo- 
nia" rozwijała boks, .lekkoatletykę, hokej na lodzie. Naj słynniej si zawodnicy 
okresu międzywojennego to sprinter Klemens Biniakowski, mistrz Polski, 
reprezentant i olimpijczyk, piłkarze: Bernard Gole, Bernard Obrębski, An- 
toni Dołecki, Feliks Stock, Jan Hybiak, reprezentant Polski - Władysław 
Przybysz, Bernard Kimmel, Alfons Michalski, Edmund Świątkowski, lek- 
koatleci: Jerzy Siemiątkowski, Włodzimierz Borajkiewicz, mgr Stanisław Za- 
krzewski. 
Również w 1920 r. powstała dzisiejsza "Gwiazda". Jej początków należy 
szukać w Sekcji Sportowej Towarzystwa Terminatorów. 
W 1928 r. zasłużony działacz ruchu robotniczego Stanisław Lehman 
zakłada Robotniczy Klub Sportowy "Amator", który zapisał niejedną piękną 
kartę, mimo trudnej sytuacji polskiego sportu robotniczego w okresie między- 
wojennym. Czołowi działacze "Amatora" to Jan Nowak, Jakub Dorszewski, 
wspomniany wyżej Stanisław Lehman, jJracia Franciszek, Klemens i Edmund 
Zielińscy, Stanisław Sokołowski, Zygmunt Biskupski, Świątek i Czupryński. 
Domeną "Amatora" był sport zapaśniczy. W niedługim czasie, mimo trud- 
nych warunków, robotniczy klub z Wilczaka staje w rzędzie naj silniej szych 
organizacji sportowych w kraju, zajmujących się zapasami. Główni bohatero- 
wie tego okresu to wicemistrzowie Polski wspomniani już wyżej, jednocześnie 
działacze - S. Sokołowski, Z. Biskupski i Czupryński. 
Z innych klubów działających na terenie Bydgoszczy należy wymienić: 
- "Astorię" (założoną w 1924 r. przez Bernarda Mrowińskiego), zajmującą 
się przede wszystkim boksem, który w Bydgoszczy rozpoczęto uprawiać 
w 1922 r. w klubie "Heros"; "Astoria" w krótkim czasie - za prezesury 
Ludwika Krupy - staje się bezkonkurencyjnym klubem bokserskim na Po- 
morzu; 
- Bydgoskie Towarzystwo Cyklistów, którego wychowankiem był bliżej 
nikomu. nieznany bydgoski rzeźnik Feliks Więcek, który wygrał I Tour de 
Pologne, mając ogromną -przewagę nad następnym kolarzem; stało się to praw- 
dziwą sensacją krajową; 
- Bydgoski Klub Tenisowy, który w pewnym okresie grupował czołowe 
rakiety w kraju z Marią Rudowską oraz Ignacym Tłoczyńskim na czele.
>>>
Bydgoszcz jako ośrodek sportowy 


Inne dyscypliny sportowe rozw
jały się w pozostałych organizacjach. 
I tak np. istnieniu silnego garnizonu wojskowego zawdzięczało swoją wysoką 
pozycję bydgoskie jeździectwo. 
Pływanie stanowiło domenę "Sokoła III". Tutaj działał niespożyty do 
chwili obecnej Władysław Woźniak. 
Koszykówka rozwijała się przede wszystkim w Gimnazjum Kopernika 
oraz w "Sokole"; w "Koperniku" - dzięki profesorowi Wojciechowi Albrych- 
towi, w "Sokole" dyscyplinę tę forsował Antoni Ziółkiewicz. 
Początki sukcesów bydgoskiego strzelectwa sportowego związane są z do- 
brymi wynikami chorążego Feliksa Fąferka, późniejszego mistrza i reprezen- 
tanta barw narodowych. Inny działacz tego okresu to Józef Petrykowski. 
Strzelectwo było sportem masowym z uwagi na bardzo popularne T owarzys- 
two Kurkowe (bractwo kurkowe), które - podobnie jak w innych miastach 
Polski zachodniej - rozwijało w Bydgoszczy ożywioną działalność. 
Do dzisiaj Bydgoszcz chlubi się zaszczytnym tytułem "stolicy polskiego 
wioślarstwa". Tytuł ten miasto zdobyło sobie już bardzo dawno. Stąd wioś- 
larstwu poświęcamy osobne miejsce, gdyż sport ten osiągnął właśnie w Byd- 
goszczy najwyższy w Polsce poziom, dał krajowi i Bydgoszczy pierwszych 
w tej dyscyplinie medalistów olimpijskich. Ta ranga wioślarstwa bydgoskiego 
i jego osiągnięcia nie są czymś przypadkowym. Bydgoszcz leży na skrzyżowaniu 
ważnych szlaków wodnych. Posiada naturalne niejako warunki do uprawiania 
trudnego sportu, wymagającego odpowiednich akwenów zlokalizowanych 
blisko wielkiego skupiska ludności. 
Brda zawsze przepływała przez miasto. Od wielu lat między podbydgoską 
wsią Łęgnowo a Brdyujściem rozciągał się potężny zbiornik wodny, zwany 
"portem drzewnym". Tworzył on wspaniały, niemal idealny tor regatowy. 
Najstarszymi bydgoskimi organizacjami wioślarskimi były: Gimnazjalny 
Klub Wioślarski "Brda" (1894), Klub Wioślarski (Ruder-Club) "Frithjof" 
(1894), Gimnazjalny Klub Wioślarski "Wisła" (1896) oraz powstałe tuż po 
wyzwoleniu Bydgoskie Towarzystwo Wioślarskie (1920). Następnie kolej- 
. 
no pow stają: Klub Wioślarski "Gryf" (1925), Bydgoski Klub Wioślarek 
(1926), Gimnazjalny Klub Wioślarski "Kopernik" (1927), Kolejowy Klub 
Wioślarski (1928), Sekcja Wioślarska Pocztowego Przysposobienia Wojsko- 
wego (1931), Policyjny Klub Wioślarski (1933), Wojskowy Klub Wioślar- 
ski (1933), Stowarzyszenie Wioślarek Niemieckich (1933). 
Wioślarze byli również pionierami bydgoskiego... hokeja na lodzie. BTW 
wybudowało na placu Patzera naturalne lodowisko, propagując tam zawody 
"hockeyowe" i rozgrywając najpierw mecze pokazowe. Ponieważ hokej na 
lodzie spotkał się z wielkim zainteresowaniem społeczeństwa, szybko zaczęły 
się organizować drużyriy przy innych klubach. 
Dynamiczny rozwój przedwojennego wioślarstwa oraz sposób, w jaki zdo- 
było sobie ono w krótkim czasie przodujące miejsce w kraju, mimo że istniały 


73 



 


.
>>>
74 


Zbigniew Vrbanyi, Zbigniew Smoliński 


ośrodki znacznie od bydgoskiego starsze (Włocławek, Warszawa, Kraków), 
dobrze charakteryzują następujące dane liczbowe: w 1922 r. Bydgoszcz po- 
siadała cztery kluby wioślarskie (38 łodzi, 428 członków), w 1937 r. - dwanaś- 
cie klubów (112 łodzi, 1116 zawodniczek i zawodników). 
Pierwszy tytuł mistrza kraju dla "polskiego Heniey" , jak określano za 
granicą Bydgoszcz, zdobywa już w 1921 r. czwórka ze sternikiem BTW 
w składzie: Leon Twardowski, Jan Witecki, Bernard Gole, Paweł Twardowski 
i sternik dr Stefan Siemiątkowski. Trudno z uwagi na szczupłość niniejszej 
pracy wymieniać wszystkie tytuły mistrzów Polski, zdobyte przez bydgoskich 
wioślarzy w okresie międzywojennym. Było ich kilkadziesiąt. Odnotujmy tylko 
najważniejsze sukcesy, które weszły na trwałe nie tylko do historii sportu 
bydgoskiego czy polskiego, ale i światowego: 
w 1926 r. - na Mistrzostwach Europy w Lucernie czwórka ze sternikiem 
BTW (Franciszek Janik, Mieczysław Figurski, Leon Birkholc, 
Franciszek Bronikowski, sternik Franciszek Brzeziński) zdo- 
była trzecie miejsce i brązowy medal, 
w 1929 r. - na Mistrzostwach Europy w Bydgoszczy czwórka bez sterni- 
ka BTW (Fr. Bronikowski, Edmund Jankowski, L. Birkholc, 
Jerzy Braun) była trzecia. 
w 1928 r. - na Olimpiadzie w Amsterdamie czwórka ze sternikiem BTW 
(Bernard Ormanowski, E. Jankowski, L. Birkohlc, Fr. Broni- 
kowski, sternik Bolesław Drewek) zdobyła brązowy medal jako 
pierwsza polska osada w historii nowożytnych igrzysk olim- 
pijskich, wioślarstwa i sportu polskiego; wracających z olim- 
piady wioślarzy spotkała na bydgoskim dworcu olbrzymia owacja. 
Obok BTW wielką rolę odegrał również Kolejowy Klub Wioślarski. 
Zwłaszcza w ostatnich latach przed wojną większość tytułów mistrzowskich 
kraju zdobywali kolejarze. 
Wymownym świadectwem zdolności organizacyjnych działaczy bydgo- 
. 
skich było zorganizowanie Mistrzostw Europ
 w wioślarstwie w 1929 r. na 
torze w Łęgnowie. "Daliście nam wzór organizacji" - powiedzieli Szwajca- 
rzy, jedni z najbardziej doświadczonych organizatorów wioślarskich i współ- 
twórców FISA (F ederation Internationale des Societes d' A viron) czyli Mię- 
dzynarodowej Federacji Towarzystw Wioślarskich. 30 tysięcy widzów przy- 
było do Łęgnowa w dniu finałów, a na torze startowały załogi nie notowanej 
dotychczas liczby 11 państw. 
Wioślarstwo cieszyło się w tym czasie olbrzymim zainteresowaniem spo- 
łeczeństwa bydgoskiego. Staraniom BTW zawdzięczać należy, że zagospoda- 
rowano tor regatowy w Łęgnowie. Powstały tam piękne, drewniane trybuny 
przewidziane dla 2,5 tysiąca widzów. Regaty międzynarodowe czy mistrzo- 
stwa Polski oglądało z reguły kilkanaście tysięcy widzów, a cała Bydgoszcz 


.
>>>
Bydgoszcz jako ośrodek sportowy 


75 


dzieliła się na zwolenników BTW i KKW. Często na mistrzostwach Polski, 
rozgrywanych z reguły w.Bydgoszczy, bywali prezydenci Rzeczypospolitej, 
gdyż do 1939 r. o ich puchary, rozgrywano biegi ósemek. 
Niezwykle ciekawy, cenny i odkrywczy dorobek należy odnotować na 
odcinku organizacyjnym. Bydgoszczanie opracowują formy działania i orga- 
nizują pierwszy w Polsce Komitet Wychowania Fizycznego (1922). W opar- 
ciu o bydgoski wzorzec powstał później Państwowy Komitet Wychowania 
Fizycznego. Miasto dzięki wysiłkom radcy dra Stefana Świtały (jego imieniem 
nazwano boisko w dzielnicy Wilczak) otrzymuje stadion miejski z nowoczesną 
żelazobetonową trybuną. Na rok przed wybuchem wojny miasto dysponowało 
8 boiskami sportowymi dla piłki ręcznej, nożnej i lekkoatletyki, 30 kortami 
tenisowymi, I l przystaniami wioślarskimi, 4 strzelnicami sportowymi, torem 
hippicznym z trybunami, torem żużlowym na stadionie miejskim, wzorcową 
dla całego kraju placówką sportowo-lekarską. Organizuje się wiele imprez 
o randze krajowej, biegi lekkoatletyczne Dziennika Bydgoskiego, imprezy 
klubu "Wodnik" pn. "Wpław przez Bydgoszcz". 


':' 


.:.lJ, a.. 


.o:ł_ 


.. 


" 


,
""--'
 - 
, 
, 


l.. 


. 



.,
.' . 
., ,. '
"
 
F . t . ' 
. -"'
 --. 


, 
-
'......,y.. '. ' 


... 


. 


.. 


-:::: 


. . 


D 


:1 . ,";. 


' 'ił 


1 
11 


" 


. ! 


.. 



 



 


Start przy ul. Dolina do tradycyjnego biegu przełajowego, zorganizowanego przez Klub 
Sportowy "Drukarz" w r. 1946. Fot. B. Woźniewski 


,
>>>
76 


Zbigniew Vrbanyi, Zbigniew Smoliński 


Ten rozwój został całkowicie zahamowany już w pierwszych dniach wojny 
i w czasie nawały hitlerowskiej, która, tępiąc w By'dgoszczy wszystko co pol- 
skie, nie .ominęła również sportu. 
Po drugiej wojnie światowej, bezpośrednio po wyzwoleniu, rozpoczął się 
burzliwy rozwój bydgoskiego sportu. Reaktywowały się w większości kluby 
o tradycyjnych nazwach: "Polonia", "Brda", "Gwiazda", BTW, KKW, 
"Wodnik" czy BKW. Powstały też" nowe organizacje sportowe. Przy Związku 
Walki Młodych organizuje się ;,Zryw". Przy jednostce Korpusu Bezpieczeń- 
stwa Wewnętrznego powstaje Wojskowy Klub Sportowy "Burza". Z chwilą, 
gdy do Bydgoszczy przeniesiono Dowództwo Okręgu Wojskowego II (póź- 
niej przemianowanego na Pomorski Okręg Wojskowy), nad Brdą startuje do 
późniejszej wielkiej kariery Wojskowy Klub Sportowy "Zawisza". Organizuje 
się "Partyzant", któremu Bydgoszcz będzie zawdzięczała burzliwy rozwój 
hokeja na lodzie, trwały dorobek w sporcie żużlowym i w ogóle motorowym. 
Pojawiają się i nikną jak efemerydy takie organizacje sportowe jak Bydgoski 
Klub .Bokserski, Wojskowy Klub Sportowy "Bezpieczeństwo" czy Milicyjny 
Klub Sportowy. Ponieważ w wyniku dwukrotnej generalnej reorganizacji 
sportu polskiego (1949 r. i 1955/56 r.) kluby zmieniały nazwy wracając potem 
znowu do nazw tradycyjnych, używać będziemy nazw obecnych, dodając w na- 
wiasach w niektórych przypadkach nazwy używane w okresie przejściowym. 
Obok tradycyjnie reprezentacyjnych dyscyplin z wioślarstwem na czele, 
które po wyzwoleniu natychmiast sięgnęło po najwyższe miejsce w kraju, 
rozwinęły się doskonale dyscypliny dawniej słabe lub nawet w ogóle nie upra- 
wiane w Bydgoszczy. One również weszły do historii sportu polskiego z 
pokaźnym dorobkiem, znajdując miejsce na kartach sportu europejskiego 
. , . 
l sWlatowego. 
Imponująco rpzwinęła się baza sportowa. To wszystko było możliwe dzięki 
nowym, lepszym warunkom, jakie ustrój socjalistyczny stworzył sportowi 
w ogóle, jak też dzięki faktowi, że Bydgoszcz nie tylko znalazła się w granicach 
województwa pomorskiego (jak je nazywano w pierwszych latach powojen- 
nych), ale stała się stolicą tegoż województwa zwanego dzisiaj coraz częściej 
ziemią bydgoską. To wszystko otworzyło przed sportem, podobnie zresztą jak 
i przed innymi dziedzinami życia, nowe możliwości, w różnych latach różnie 
wykorzystywane. Sport bydgoski zaczął się jednak poważnie liczyć w skali 
krajowej obok tradycyjnych potentatów jak Śląsk, Kraków, Warszawa czy 
Łódź. 


. 


:I: 


.
>>>
\ 
\ 


Bydgoszcz jako o
rodek sportowy 


77 


\ 
Gimna styka 


Tradycje "matki wszystkich sportów", jak trafnie nazywa się gimnastykę. 
sięgają początków sportu bydgoskiego w ogóle. Przecież właśnie w "Sokole", 
założonym w 1886 r., propagowano przede wszystkim ćwiczenia gimnasty- 
czne. 
11iała również Bydgoszcz pod koniec okresu międzywojennego i zaraz 
po wyzwoleniu znakomitego gimnastyka, mistrza Polski i reprezentanta barw 
narodowych, Tadeusza Bettynę. Po zakończeniu kariery sportowej w latach 
pię
dziesiątych Bettyna zajął się szkoleniem młodego narybku w klubie "Związ- 
kowiec". Gimnastycy z tych lat nie notowali większych sukcesów w skali kra- 
. . 
JoweJ. 
Nowy rozdział gimnastyki w Bydgoszczy rozpoczął się w 1959 r. W wy- 
niku reorganizacji sportu wojskowego sekcja gimnastyczna WKS "Gryf" 
w Toruniu została zlikwidowana. W jej miejsce powołano przy WKS "Za- 
wisza" sekcję gimnastyczną. Jej organizatorem, trenerem i "motorem" od 
pierwszej chwili jest mjr mgr Józef Karniewicz, który wcześniej rozwijał 
doskonałą robotę w zakresie gimnastyki właśnie w toruńskim "Gryfie" . 
Józef Karniewicz rozpoczął w Bydgoszczy pracę z początkiem 1960 r. 
od klasy młodzieżowej dziewcząt i chłopców. Osiąga w krótkim czasie bardzo 
dobre wyniki. "Zawisza" zdobywa wicemistrzostwo Polski juniorów w punkta- 
cji ogólnej. W 1963 r. powtarza ten sukces. Rok później wojskowi (i jeden zawod- 
nik "Związkowca") jako reprezentacja ziemi bydgoskiej zdobywają na III 
Ogólnopolskiej Spartakiadzie 1000-lecia Państwa Polskiego i 20-lecia PRL 
tytuł mistrza Polski w klasie II i trzecie miejsce we współzawodnictwie między 
województwami i miastami wydzielonymi, co było swego rodzaju sensacją. 
W 1964 r. bydgoszczanie Edmund Zabłotny, Bernard Pochyl ski i Roman 
Rydzyński zdobyli w Białymstoku mistrzostwo Polski w klasie I. W 1965 r. 
"Zawisza" wywalczył tytuł drużynowego mistrza Polski w krajowej klasie mis- 
trzowskiej mężczyzn, co było największym dotychczasowym osiągnięciem byd- 
goskiej gimnastyki. 
W 1966 r. "Zawisza" zdobył dla Bydgoszczy tytuł mistrza Polski w klasie 
II chłopców. Aktualnie, w 1967 r., wojskowi legitymują się drużynowym .ty- 
tułem mistrza Wojska Polskiego w konkurencjach męskich, natomiast byd- 
goszczanin B. Pochyl ski zdobył indywidualnie tytuł mistrza Wojska Polskiego 
na rok 1967. 
W IV Centralnej Spartakiadzie w Warszawie bydgoscy gimnastycy znów 
zajęli wysokie IV miejsce wśród 17 reprezentacji wojewódzkich. 
Obok "Zawiszy" sekcje gimnastyczne prowadzą aktualnie: "Związkowiec" 
oraz Międzyszkolny Klub Sportowy.
>>>
I 


78 


Zbigniew Urbanyi, Zbigniew Smoliński 


.. 


Lekkoatletyka 


Podobnie jak inne dyscypliny, tak i lekkoatletykę trzeba było w okresie 
powojennym odbudowywać zupełnie od nowa. Kontynuatorem pięknych 
tradycji międzywojennych był Harcerski Klub Sportowy. Inicjatorami pow- 
stania HKS byli tacy działacze jak Aleksander Zieliński i Władysław Woźniak 
oraz ostatni prezes tego klubu - porucznik Karol Abasanowicz, którzy dzięki 
mistrzostwom drużyn harcerskich Bydgoszczy skompletowali zespół sięgający 
w latach następnych po najwyższe laury "królowej sportu". Czwórka młodych 
chłopców w biało-czarnych dresach już w 1946 r. na pierwszych powojennych 
mistrzostwach Polski w Krakowie stanęła na najwyższym podium, zdobywając 
niespodziewanie pierwsze miejsce w sztafecie 4 X 100 m. W zespole bydgo- 
skim biegli wówczas m.in. Henryk Białkowski, Henryk Dąbrowski, Jerzy 
Grzanka. Równocześnie przy bydgoskiej "Polonii" istniała druga sekcja 
lekkoatletyczna. W niej rozwijał swój talent Zygmunt Buhl, późniejszy wie- 
lokrotny mistrz i reprezentant Polski. W 1947 r. mistrzostwa Polski rozgrywa- 
ne były w Warszawie. Do tego drugiego poważnego egzaminu Harcerski Klub 
Sportowy przygotowywał swych lekkoatletów przez trenerów Klemensa 
Biniakowskiego i Franciszka Mikruta. Większość zawodników wyjechała do 
Warszawy na własny koszt. W stolicy konkurencja była już znacznie poważ- 
niejsza. Kiedy bydgoscy harcerze stawili się na stadionie Wojska Polskiego, 
uważano ich za przeciętnych reprezentantów prowincjonalnego klubu. Tym- 
czasem bydgoscy lekkoatleci z emblematem HKS walczyli z olbrzymią pasją, 
zaciętością i niezwykłą ambicją. Jakie było zdziwienie ówczesnych działaczy, 
kiedy bydgoskiej drużynie wręczano piękny mosiężny puchar przechodni 
(o imponującej wadze ponad 10 kg), ufundowany przez prezesa rady mini- 
strów Józefa Cyrankiewicza za zwycięstwo zespołowe i zdobycie drużynowego 
mistrzostwa Polski! Trudno byłoby w tym miejscu wymienić wszystkich 
autorów tego wspaniałego sukcesu, jaki w 1947 r. odniósł bydgoski sport. 
Wspomnieć jednak należy takie nazwiska jak: Zygmunt Buhl, Jerzy Grzanka, 
Henryk Dąbrowski, Henryk Białkowski, Bogdan Masłowski, Jerzy Siemiąt- 
kowski, Winand Osiński, Franciszek Mikrut, Janina Gościniakówna, Felicja 
Orsztynowicz, Mieczysław Nowak czy Zygmunt Weinberg. 
Tradycje lekkoatletyczne kontynuowała później bydgoska "Gwardia" , 
która przejęła agendy zlikwidowanego HKS. W jej szeregach ostrogi repre- 
zentantów zdobyło wielu zawodników. Wówczas to sympatycy "królowej 
sportu" poznali do dziś aktywnego działacza i trenera Mieczysława Mućkę. 
Niestety, sekcja lekkoatletyczna "Gwardii" niedługo istniała. Klub ten wię- 
cej uwagi poświęcał hokejowi, żużlowi, piłce nożnej. Mimo wielu sukce- 
sów, czołowi zawodnicy żegnają się z. "Gwardią". Organizuje się za mie-
>>>
\ 


\ 
, 
Powitanie Zdzisława Krzyszkov.:-iaka 
na dworcu bydgoskim po powrocIe w 
r. 1958 z Mistrzostw Europy w Sztok- 
holmie. gdzie zdobył złote medale w 
biegach na 5 i 10 km. 


Bydgoszcz jako ośrodek sportowy 


79 



.t 


,,
 ł 


\. 


-, 
i. 


-.T. 



 
- 
: 
.yI' 


, 


",. 


" 


'Ii 


ł 


. 
.- 


, 


" 


Fot. B. Woźniewski 


dzą sekcja lekkoatletyczna OWKS z jej wielkim entuzjastą Edmundem Mile- 
ckim. Poparcia udzielają oddani bydgoskiemu sportowi działacze wojskowi 
wraz z dowódcą Pomorskiego Okręgu Wojskowego generałem Zygmuntem 
Huszczą. On sam jeszcze w warunkach frontowych poznał piękno tego sportu, 
popierał też inicjatywy lekkoatletyczne bydgoskich działaczy. 
Do wojskowego klubu trafiają między innymi Zdzisław Krzyszkowiak, 
Alojzy Graj, Kazimierz Zimny, Marian Jochman, Jerzy Bruszkowski, Stefan 
Goździalski, Jerzy Kowalski, Wacław Ziółkowski, Eugeniusz Kwiatkowski, 
a później małżeństwo Teresa i Olgierd Ciepli, Witold Baran, Zenon Begier, 
Jan Jaskólski. Powstaje wielki bydgoski team, który w krótkim czasie urasta 
do najsilniejszego w kraju. Przez wiele lat, do dnia dzisiejszego, właśnie między 
"Zawiszą" (spadkobiercą OWKS) a warszawską "Legią" toczą się wciąż wy- 
równane i zawsze pełne emocji pojedynki o tytuł drużynowego mistrza Polski. 
Z rywalizacji tej "zawiszanie" czterokrotnie wychodzili zwycięsko (w latach 
1957, 1958, 1966). Kilkakrotnie zawodnicy spod znaku "Zawiszy" sięgali 
po tytuł mistrza Polski w biegach przełajowych. 
W 1958 r. w licznej ekipie wybierającej się na mistrzostwa Europy do Sztok- 
holmu znaleźli się również zawodnicy "Zawiszy" , a wśród nich Zdzisław Krzysz- 
kowiak. Na sztokholmskim stadionie olimpijskim "Krzyś" sprawił wszystkim 
ogromną niespodziankę: zdobył w wielkim stylu dwa złote medale w biegach
>>>
I 


8
 


Zbigniew Urbanyi, Zbigniew Smoliński 


Teresa Ciepła pokazuje córe- 
e .lee medal z Igrzysk Olimpij- 
skich w Tokio w r. 1964 


, 


... 
f) 


r,. _
 
.. 
....; ...". lł. 
, 
. .... 


: . 


... 


. 


Fot. B. Woźniewski 


na 5 i 10 km, rozsławiając bydgoską lekkoatletykę. Dwa lata później Krzyszko- 
wiak w pamiętnym dla Polaków dniu stanął na najwyższym podium olim- 
pijskim po efektownym zwycięstwie w biegu na 3 km z przeszkodami, a "wiecz- 
ne miasto" Rzym po raz pierwszy podczas tych igrzysk usłyszało "Mazurka" 
Dąbrowskiego. 
Z kolei po złote i srebrne medale mistrzostw Europy sięga Teresa Ciepła. 
Z Belgradu przywozi ona w 1962 r. dwa złote krążki mistrzyni Europy za 
bieg na 80 m przez płotki i sztafetę 4 X 100 m oraz brązowy - za zajęcie trze- 
ciego miejsca w finałowym biegu na 100 ffi. Wówczas to Ciepła otrzymała 
miano najwszechstronniejszej lekkoatletki belgradzkich mistrzostw Europy. 
Na tych samych mistrzostwach barwy Polski reprezentowali dwaj młodzi 
bydgoscy żołnierze: Zbigniew Syka i Jerzy Juśkowiak. Oni właśnie wspólnie 
z Foikiem i Zielińskim zdobyli srebrny medal w sztafecie 4 X 100 m, co było 
jedną z największych niespodzianek w Belgradzie. 
W dwa lata po tych mistrzostwach Teresa Ciepła jedzie na olimpiadę do 
Tokio. Jest znowu w wyśmienitej formie. Na tokijskim stadionie zdobywa 
srebrny medal w biegu na 80 m przez płotki (co rozstrzygnęła dopiero foto- 
komórka). Minimalnie szybsza okazała się Niemka Karin Balzer. Nie był 
to jedyny medal bydgoszczanki. W kilka dni później, razem z Ewą Kłobukow- 
ską, Ireną Kirszenstein i Marią Górecką, Teresa Ciepła wysłuchała "Mazurka" 
Dąbrowskiego. Polki bowiem wygrały sztafetę 4 X 100 m. 
.
>>>
.. Bydgoszcz jako ,ośrodek sportowy 


81. 


, 4' 


.' 


-. 


... 
. 



 


. 


" 


, 
, 


. 
'. 
 


'. 
"i 


... 


Zenon Begier, dyskobol WKS "Zawisza". zwycIęzca w spotkaniu o Puchar Europy na 
Neckerstadion w Sztutgarcie (12 IX 1965). Fot. CAF 


Sukcesy bydgoskiej lekkoatletyki na tej krótkiej charakterystyce i odnoto- 
waniu z konieczności tylko najważniejszych sukcesów, oczywiście się nie 
kończą. Bydgoszcz w okresie powojennym stała się czołowym ośrodkiem 
lekkoatletycznym w kraju, o ugruntowanej pozycji. 


6 - Kronika Bydgoska 


.
>>>
82 


Zbigniew Urbanyi, Zbigniew Smoliński · 


1960 r. - Rzym 


1964 r. - Tokio 


ł 952 r. - Helsinki 
1956 r. - Melbourne 


1960 r. - Rzym 


1964 r. - Tokio 


1958 r. - Sztokholm 


1962 r. - Belgrad 


1966 r. - Budapeszt 


1967 r. - Chorzów 


. 


Medaliści olimpijscy 
- Zdzisław Krzyszkowiak ("Zawisza") złoty 
medal w biegu na 3 km z przeszkodami 
- Teresa Ciepła ("Zawisza") - złoty medal 
w sztafecie 4 X I 00 m 
Teresa Ciepła ("Zawisza") - srebrny medal 
na 80 m przez płotki 
Olimpijczycy 
Zygmunt Weinberg ("Gwardia") 
Zdzisław Krzyszkowiak, Alfons Niklas, Ka- 
zimierz Zimny (wszyscy z WKS "Zawisza") 
Zdzisław Krzyszkowiak, Eugeniusz Kwiatkow- 
ski, Zdzisław Kumiszcze, Jerzy Kowalski, Jan 
Jaskólski, Marian Jochman (wszyscy z WKS 
" Zawisza"), Beata Zbikowska (BKS "Budo- 
wlani' ') 
- Teresa Ciepła, Olgierd Ciepły, Zenon Begier, 
Witold Baran, Jan Jaskólski, Zbigniew Syka 
(wszyscy z WKS "Zawisza"). 
Mistrzostwa Europy 
Zdzisław Krzyszkowiak (WKS "Zawisza") zdo- 
bywa dwa złote medale w biegu na 5 i 10 km 
T eresa Ciepła (WKS "Zawisza") - mistrzynią 
Europy w biegu na 80 m przez płotki i w szta- 
fecie 4 X 100 m 
Zbigniew Syka i Jerzy Juśkowiak (obaj? WKS 
Zawisza") zdobywają wicemistrzostwo Europy 
i srebrne medale w sztafecie 4 X 100 m 
Teresa Ciepła (WKS "Zawisza") - brązowy 
medal i III miejsce w biegu na 100 m 
Edmund Borowski (WKS "Zawisza") - złoty 
medal i mistrzostwo Europy w sztafecie 4 X 400m. 


Mistrzowie Polski 
- Zenon Begier (WKS "Zawisza") w rzucIe 
dyskiem (58,64 m) 
- Witold Baran (WKS "Zawisza") - 1500 m 
(3.51,4) 
Sztafeta 4 X 400 m - WKS "Zawisza" (3.14,0)
>>>
Bydgoszcz jako ośrodek sportowy 


83 


Boks 


Pionierem bydgoskiego pięściarstwa w okresie powojennym był Związek 
Walki Młodych, a inicjatorem powstania Klubu Sportowego "Zryw" przy 
ZWM - czynny do chwili obecnej działacz mgr Eugeniusz Kopczewski. 
Opiekę szkoleniową roztoczył twórca potęgi polskiego boksu Feliks Stamm. 
Tradycje "Zrywu" w latach następnych kontynuowało bydgoskie "Zjednocze- 
nie", jeden z naj silniej szych klubów bokserskich w kraju w latach 1946-1948. 
Klub zasiliło szereg utalentowanych zawodników, m. in. z Grudziądza. W 
"Zjednoczeniu" startowali wówczas Józef Borowicz, Antoni Jóźwiak, Stani- 
sław Leczkowski, Edmund Sowiński, Zygmunt Wikliński, Janusz Sosnowski, 
bracia Eugeniusz i Stanisław Baranowscy, Hubert Chyła, Mieczysław Gnat, 
Zbigniew Kowalewski. W tym klubie pod okiem Stamma startował do pó- 
źniejszych sukcesów mistrz Europy Józef Kruża. 
W drugim powojennym meczu międzypaństwowym z Czechosłowacją 
walczył w wadze koguciej Antoni Jóźwiak przegrywając z Jeleniem. W tym sa- 
mym 1946 r. ubrał koszulkę reprezentacyjną Edmund Sowiński, wygrywa- 
jąc w czasie meczu Polska -Szwecja z Hakansonem. W 1948 r. w spotkaniu 
z Czechosłowacją ostrogi reprezentanta zdobył Stanisław Leczkowski ule- 
gając łvleceli. Pięściarz ten nie miał szczęścia. Do końca swojej kariery pozo- 
stawał w cieniu słynnego Aleksego Antkiewicza z Gdańska. W tym samym me- 
czu z Czechosłowacją również i Sowiński przegrał swoją walkę, ulegając Gri- 
gOWI. 
Po rozwiązaniu sekcji ,bokserskiej w "Zjednoczeniu", część zawodników 
przechodzi do Kolejowego Klubu Sportowego "Brda", inni powracają do Gru- 
dziądza. W "Brdzie" skupia się cała ówczesna czołówka boksu bydgoskiego. 
Zajęciami szkoleniowymi kieruje trener Edward Rinke. Wychowuje on wielu 
znanych później zawodników jak Jerzy Adamski, Zygmunt Kunc, Franciszek 
Kujawa, Zbigniew Nowak, Jan Walczak, Henryk Niedźwiedzki. Do "Brdy" 
zgłasza akces mistrz Polski Jerzy Planutis ze Złotowa. Wszyscy wymienieni 
pięściarze "Brdy" należeli przez wiele lat do ścisłej krajowej czołówki, sięgając 
po ekstraklasę bokserską Europy. Do dzisiaj sekcja Kolejowego Klubu, mimo 
wzlotów i upadków, szkoli rocznie plejadę młodych adeptów boskerskich. 
"Brdzie" przybywają lokalni rywale. Powstają sekcje bokserskie przy re- 
aktywowanej "Astorii" i "Zawiszy". Spółdzielcy kompletują silną dziesiątkę 
awansując do ekstraklasy. Niestety, źle pojęta polityka (brak własnych pię- 
ściarzy i zaplecza młodzieżowego) powoduje, że po spadku do II ligi zespół 
"Astorii" zostaje wycofany z rozgrywek ligowych, mimo że klub ten posiada 
najlepsze w mieście warunki treningowe. 


6.
>>>
84 


Zbigniew Vrbanyi, Zbigniew Smoliński 


jerzy Adamski. najlep- 
szy pięściarz bydgoski 
okresu powojennego 
(1960). 


,,,,ł-. 
. 

 
S 
\ -J''ł 
. 
". 
, . 
:. 
-ł-t 
 
4\ l' 


... 


. \ 


'-. 


. 


) 
 
; 


- 


'\ 
8(-34'0. 


i( 
... . 
. \. 
'-
 , 


ł!'! 


.... .', \ 


I 
.I 


.. 


ł 


ł 


Fot. B. Woźni ew ski 


"Zawisza" (niegdyś OWKS, CWKS) opiera swój skład o zawodników od- 
bywających służbę wojskową. Klub ten kilkakrotnie awansuje do I ligi, aby 
w następnych latach opuścić jej szeregi. Przyczyną tego jest zbyt wielka płyn- 
ność kadr. W barwach wojskowego klubu walczyli m. in. tak znani pięściarze 
jak Zygmunt Zawadzki, Brunon Bendig, Ryszard Andruszkiewicz, Hubert 
Skrzypczak, Leon Kankowski, Józef Knut, Zbigniew Gugniewicz i inni. 
Aktualnie "zawiszanie" opierają swój skład o młodych bokserów odbywających 
służbę wojskową. Jednocześnie coraz śmielej sięga się w klubie wojskowym 
po swoich wychowanków. . 
Obecnie boks bydgoski opiera się o "Zawiszę" (I liga), "Brdę" (II liga), 
"Astorię" (III liga). 


Medaliści olimpijscy i olimpijczycy 


1960 r. 


Rzym 


Brunon Bendig (WKS "Zawisza") - brązowy me- 
dal w wadze koguciej; Polak pokonał kolejno:
>>>
Bydgoszcz Jako ośrodek sportowy 


85 


Janem Sentonga (Uganda), de Roye'a (Holandia), 
Horsta Raschera (Niemcy); w półfinale Bendig 
przegrał z Olegiem Grigoriewem (ZSRR) 
Jerzy Adamski ("Astoria") - srebrny medal w wa- 
dze piórkowej; wygrał on kolejno z Sumithem Li- 
yanagem (Cejlon), Suzuki (Japonia)) G. Cherve- 
tem (Szwajcaria), Meyersem (płd. Afryka); w fi- 
nale przegrał z Franciszkiem Mussą (Włochy) 


. 


Mistrzostwa Europy 
1959 r. Lucerna Zygmunt Zawadzki ("Zawisza") - brązowy medal 
i III miejsce w wadze koguciej 
Jerzy Adamski ("Astoria") - złoty medal i mi- 
strzostwo w wadze piórkowej 
1963 r. - Moskwa - Jerzy Adamski ("Astoria") - brązowy medal 
w wadze piórkowej, po przegranej w półfinale 
ze Stanisławem Stiepaszkinem (ZSRR) 
1965 r. - Berlin Hubert Skrzypczak ("Zawisza") - srebrny medal 
i wicemistrzostwo w wadze muszej, po przegranej 
w finale z Janem Freistadtem (NRF) 


Mistrzostwa Polski 
W latach od r. 1946 do 1966 bydgoscy pięściarze zdobyli w sumie II ty- 
tułów mistrzów Polski w tym: Jerzy Adamski w barwach "Brdy" i "Astorii" 
- .sześć razy (1956, 1959, 1960, 1961, 1962, 1964), po jednym razie: Zygmunt 
Kunc ("Astoria" - 1957), Leon Kankowski ("Zawisza" - 1957), Jan Wal- 
czak ("Zawisza" - 19
9), Ryszard Petek (KKS "Brda" - 1964), Ryszard 
Rybski (WKS "Zawisza" - 1966). 


Podnoszenie ciężarów 


Powojenne osiągnięcia ciężarowców, ich ostatnie nieoczekiwane sukcesy, 
datują się w zasadzie od 4 lat, tj. od chwili, gdy decyzją władz wojskowych 
zlikwidowano sekcję ciężarową przy WKS "Gryf" w Toruniu, powołując 
w to miejsce odpowiednią sekcję przy WKS "Zawisza" w Bydgoszczy. Miało 
to miejsce w 1963 r. Do Bydgoszczy zawitał olimpijczyk, reprezentant Polski 
i rekordzista, kapitan Krzysztof Beck. On właśnie zorganizował sekcję w "Za- 
wiszy", otrzymał trochę sprzętu z dowództwa Pomorskiego Okręgu W ojsko- 
wego i pieniądze z zarządu klubu. Zebrał kilku starszych zawodników (m.in.
>>>
86 


Zbigniew Urbanyi, Zbigniew Smoliński 


. 


oprócz samego Becka ciężary dźwigał znany lekkoatleta, miotacz kulą Eugeniusz 
Kwiatkowski). Pod koniec 1963 r. "Zawisza" ogłasza rekrutację do swojej 
sekcji ciężarowej. I od tej chwili rozpoczyna się dynamiczny rozwój tej po- 
żytecznej dyscypliny. W ciągu trzech lat zawodnicy poprawiają swoje rezul- 
taty nawet o 100 kg. 
W 1966 r. "Zawisza" wywalcza miejsce w I lidze. W 1967 r. plasuje się 
na wysokim IV miejscu w kraju, za takimi tradycyjnymi potęgami w tej .dyscy- 
plinie jak Hutniczy Klub Sportowy "Szopienice" , "Lotnik" w Warszawie, 
czy stołeczna "Legia". "Zawisza" zdobywa w 1967 r. mistrzostwo Wojska 
Polskiego, a mistrzami indywidualnymi Sił Zbrojnych PRL zostają bydgoszcza- 
nie Jan Wojnowski i Stanisław Szczęśniak, wicemistrzami - Jan Stefański 
i Henryk Wierzbowski ; brązowy medal zaś wywalczył Antoni Konwiński. 
Przed WKS "Zawisza" sportem ciężarowym zajmował się Ludowy Zespół 
Sportowy "Zieloni". Była to \v zasadzie wiejska reprezentacja województwa, 
dość sztucznie występująca jako klub bydgoski. 


Piłka nożna 


Bezpośrednio po WOJnIe podjął działalność Bydgoski Klub Sportowy, 
który dopiero w 1946 r. wrócił do nazwy "Polonia". Obok BKS piłkę nożną 
rozwijali działacze Kolejowego Klubu Sportowego "Brda", Towarzystwa 
Sportowego "Gwiazda", Milicyjnego Klubu Sportowego, Wojskowego Klubu 
Sportowego "Bezpieczeństwo", "Pocztowca", Wojskowego Klubu Sportowego 
B " 
" urza . 
Wydarzeniami w pierwszych miesiącach powojennych były międzynaro- 
dowe spotkania z wojskowymi drużynami radzieckimi oraz' reprezentacją 
włoskich obozów jenieckich, występującą pod nazwą "Italia". Drużyna włoska 
uległa BKS-owi. 
Okazją do konfrontacji sił z krajową czołówką był jubileusz 2S-lecia BKS 
"Polonia", obchodzony z opóźnieniem w 1947 r., kiedy to do Bydgoszczy 
zjechały drużyny Kolejowego Klubu Sportowego z Poznania i "Ruchu" 
z Chorzowa. 
Podobnie jak w okresie międzywojennym - czołowe drużyny bydgoskie 
"Polonia" i "Brda", a potem WKS "Burza" i WKS "Zawisza", grały w klasie 
A. Nie udało im się jednak nigdy zdobyć tytułu mistrzowskiego, który z re- 
guły uzyskiwał w tym okresie Kolejowy Klub Sportowy "Pomorzanin" z To- 
runIa. 
Kiedy w 1948 r. reaktywowano I ligę państwową, a w 1949 r. zorganizo- 
wano wzorem Anglii II ligę centralną, sytuacja w pomorskim piłkarstwie 
uległa zmianie. W 1949 r. mistrzem województwa pomorskiego został Kole- 
jowy Klub Sportowy "Brda", niewątpliwie najlepszy wówczas zespół bydgoski.
>>>
Bydgoszcz jako ośrodek sportowy 


87 


"Brda" awansowała też w dniu 30 października 1949 r. do II ligi obok "Stali" 
z Sosnowca, częstochowskiego "Włókniarza" i "Kolejarza" z Przemyśla. 
Datę tę należy uznać za historyczną: po raz pierwszy Bydgoszcz uzyskała dru- 
żynę ligową. "Brda" grała w II lidze z powodzeniem, mając nawet szansę na 
awans do ekstraklasy. Szczególnie groźny był ten zespół na własnym boisku. 
"Brda" spadła do klasy okręgowej, na skutek kolejnej reorganizacji II ligi 
w 1953 r., aby potem zejść do roli podrzędnego klubu piłkarskiego, jakim jest 
do chwili obecnej. 
W 1949 r., na skutek połączenia się "Partyzanta", "Burzy" i "Polonii", 
powstało Zrzeszenie Sportowe "Gwardia", które już w 1950 r. zdobyło tytuł 
piłkarskiego mistrza województwa bydgoskiego i awansowało do II ligi. Grało 
tam z powodzeniem i w 1953 r. zdobyło wicemistrzostwo II ligi, awansując 
wspólnie z Łódzkim Klubem Sportowym do ekstraklasy. 
Jest to druga historyczna data w dziejach bydgoskiego piłkarstwa: Bydgo- 
goszcz po raz pierwszy znalazła się w gronie 11 (tyle drużyn liczyła wtedy 
I liga) najlepszych zespołów polskich. 
"Gwardia" grała w ekstraklasie przez trzy kolejne sezony, aby w 1956 r. 
spaść razem z krakowską "Garbarnią" do II ligi. W 1957 r. "Gwardia", już 
znowu jako "Polonia", ponownie awansuje do ekstraklasy, w której gra ko- 
lejno w latach 1958, 1959, 1960 r. W 1961 r. "Polonia" (zresztą wspólnie 
z WKS "Zawisza", który również awansował do I ligi, o czym niżej) spada 
do II ligi, potem do III, aby w sezonie 1965/66 ponownie wrócić do II ligi. 
Po sezonie 1966/67 BKS "Polonia "po jednorocznym pobycie w II lidze znowu 
znalazła się w szeregach III ligi międzywojewódzkiej. 
WKS "Zawisza" grał od 1948 r. w rozgrywkach okręgowych, aby po zmon- 
towaniu silnej drużyny awansować w 1951 r. do II ligi. Już w następnym sezo- 
nie "Zawisza" (wtedy Okręgowy Wojskowy Klub Sportowy) zajął drugie miej- 
sce w II lidze za warszawską "Gwardią". Niewiele brakowało aby już wtedy 
Bydgoszcz doczekała się ekstraklasy. W wyniku reorganizacji sportu wojsko- 
wego w 1954 r. "Zawisza" został przez Ministerstwo Obrony Narodowej wy- 
cofany z rozgrywek II-ligowych. Wrócił do tej samej klasy w roku 1955 już 
jako ośrodek bydgoski Centralnego Wojskowego Klubu Sportowego w War- 
szawie. W 1960 r. pod nazwą WKS "Zawisza" wojskowi zdobywają miejsce 
w ekstraklasie, aby w rok później w 1961 r. razem z bydgoską "Polonią" 
opuścić I ligę. Potem "Zawisza" przeżywa swój największy upadek. Gra na- 
wet w III lidze awansując do II ligi, aby w sezonie 1963/64 wywalczyć po raz 
drugi w swojej historii miejsce w ekstraklasie. Tutaj wojskowi grali kolejno 
w sezonach 1964/65, 1965/66 i w 1966/67. W tych ostatnich rozgrywkach 
"Zawisza" ponownie spadł do II ligi. Tak więc sezon 1966/67 trzeba uznać za 
szczególnie niepomyślny dla bydgoskiego piłkarstwa. Podobnie jak to miało 
miejsce w 1961 r., kiedy to z I ligi spadła ;,Polonia" razem z "Zawiszą", tak 
obecnie "Zawisza" opuścił ekstraklasę, "Polonia" zaś - II ligę.
>>>
88 


Zbigniew Urbanyi, Zbigniew Smoliński 


W minionym okresie 1945-1961 Bydgoszcz doczekała się również swoich 
reprezentantów barw narodowych w piłce nożnej. Niewątpliwie najwybitniej- 
szą postacią piłkarstwa bydgoskiego tego okresu był napastnik "Polonii' Ma- 
rian Norkowski, wielokrotny król strzelców ekstraklasy, jedyny, jak dotąd, 
piłkarski olimpijczyk bydgoski (Rzym 1960 r.). Zawodnik ten występował w I 
i II drużynie narodowej, w reprezentacji młodzieżowej i juniorów. Obok niego 
reprezentacyjne koszulki ubierali: Henryk Burchardt, Roman Armknecht, 
Roman Komasa, Rudolf Patkolo, Henryk Szczepański i Zdzisław Nowacki 
(wszyscy z BKS "Polonia") oraz Henryk Rosiński, Jerzy Folbrycht, Jan Pieszko 
i Tomasz Zgoda (wszyscy z WKS "Zawisza"). 
Jeśli idzie o juniorów, to największymi osiągnięciami wykazał się w pierw- 
szych latach powojennych Kolejowy Klub Sportowy "Brda" (kilkakrotny mistrz 
Pomorza). W ciągu ostatnich 9 lat najlepiej z młodzieżą pracuje WKS "Za- 
wisza". Młodzi piłkarze tego klubu zdobyli w 1958 r. wicemistrzostwo Polski 
juniorów, a w 1965 r. - mistrzostwo piłkarskie juniorów Wojska Polskiego. 
W 1961 r. - w ramach IV Ogólnopolskiej Spartakiady - reprezentacja 
młodzieżowa ziemi bydgoskiej zajęła w finale IV miejsce za Lublinem, woje- 
wództwem wrocławskim i Łodzią. 
Aktualnie, u progu sezonu 1961/68, piłkę nożną uprawiają następujące klu- 
by bydgoskie: WKS "Zawisza" (II liga), BKS "Polonia" (III liga międzywoje- 
wódzka), BKS "Budowlani", KKS "Brda" (liga okręgowa), Towarzystwo 
Sportowe "Gwiazda", ognisko Towarzystwa Krzewienia Kultury Fizycznej 
przy Miejskim Przedsiębiorstwie Komunikacyjnym, Klub Sportowy "Stal", 
Klub Sportowy"Gryf" (wszystkie - klasa "A"). Kluby klas wyższych posia- 
dają jednocześnie swoje drugie zespoły, nie mówiąc o juniorach, młodzikach 
i trampkarzach; odpowiednio w klasach niższych (seniorzy), czy różnych kla- 
sach juniorskich lub młodzieżowych. 
Młodzieżowa reprezentacja okręgu zalicza się do czołowych w kraju, a 
mistrz juniorów ziemi bydgoskiej, WKS "Zawisza", zakwalifikował się do 
czwórki finałowej mistrzostw Polski w sezonie 1966/61. 
A oto miejsca bydgoskich klubów w ekstraklasie (w nawiasach kolejno: 
liczba drużyn, zdobyte punkty, pozycja i stosunek bramek): 


BKS "Polonia" 


, 


1954 (11 drużyn 16 pkt. IX m. 28 :31) 
1955 (12 drużyn 18 pkt. X m. 18:26) 
1956 (12 drużyn t 5 pkt. XII m. 20 :36) - spadek do II ligi 
1958 (12 drużyn 19 pkt. .IX m. 31 :58) 
1959 (12 drużyn 20 pkt. IX m. 33 :42) 
1960-(12 drużyn 22 pkt. V m. 30:43) 
1961 (14 drużyn t 9 pkt. XIII m. 36 :69) - spadek do II ligi
>>>
Bydgoszcz jako ośrodek sportowy 


89 


WKS "Zawisza" 
- 1961 (14 drużyn 10 pkt. XVI m. 18 :65) - spadek do II ligi 
1964/65 (14 drużyn 24 pkt. VIII m. 34 :41 ) 
I 965/66 (14 drużyn 24 pkt. IX m. 30: 35) 
1966/61 (14 drużyn 19 pkt. XIII m. 20:33) - spadek do II ligi 


Piłka ręczna 
W przeszłości dyscyplina ta przynosiła Bydgoszczy sporo sukcesów. Już. 
w pierwszych latach powojennych (sezony 1946-1949) istniała w Bydgoszczy 

ilna sekcja w tej dyscyplinie przy Klubie Sportowym "Zjednoczenie" (pod 
koniec swego istnienia nazywała się "Związkowiec"), która grała z powodze- 
niem w pierwszej lidze (drużyny II-osobowe). Zresztą w tych latach nie znano 
tak dzisiaj popularnej i jedynej w tej dyscyplinie gry zespołów liczących 1 za- 
wodników. 
Po spadku zespołu do II ligi, a potem po rozwiązaniu całej drużyny, przez 
kilka lat piłkę ręczną uprawiano tylko w .szkołach. W połowie lat pięćdziesią- 
tych garstka zapaleńców z Zygmuntem Weigtem, wszechstronnie uzdolnio- 
nym sportowcem bydgoskim (obok piłki ręcznej uprawiał z powodzeniem 
koszykówkę, piłkę nożną, tenis stołowy), organizuje przy KKS "Brda" druży- 
nę piłki ręcznej. Następnie z inicjatywy bydgoszczan tworzy się tytułem ekspe- 
rymentu jedyną w kraju ligę międzywojewódzką, w której grają najlepsze 
zespoły województw: bydgoskiego, gdańskiego, szczecińskiego i koszaliń- 
skiego. Eksperyment ten udał się, wobec czego powołano w całym kraju II 
ligę tej dyscypliny sportu. W sezonie 1951/58 cały zespół przechodzi z KKS 
"Brda" do WKS "Zawisza". W tych barwach drużyna zdobywa mistrzostwo 
II ligi i awansuje do ekstraklasy. Występuje w niej tylko przez jeden sezon, 
po którym ponownie wraca do II ligi. Po 1964 r. piłka ręczna zostaje w "Za- 
wiszy" zlikwidowana. 
W ostatnich latach dyscyplina ta uprawiana jest wyłącznie w szkołach 
oraz szkolnych kołach sportowych i międzyszkolnych klubach sportowych, 
zgodnie z wymogami programu obowiązkowego wychowania fizycznego. 
Oczywiście są to rozgrywki typu młodzieżowego w wykonaniu zespołów wy- 
łącznie 1-osobowych. Podobnie bowiem jak na całym świecie, tak i w Polsce, 
piłka ręczna II-osobowa, z uwagi na brak zainteresowania ze strony klubów, 
działaczy, zawodników jak i publiczności, przy jednoczesnej kolosalnej ka- 
rierze gry drużyn 1-osobowych, nie jest już więcej nigdzie uprawiana. 


Koszykówka 
Tradycje bydgoskiej koszykówki nie są tak bogate, jak innych dyscyplin. 
Największe osiągnięcia w tej dziedzinie odniósł WKS "Zawisza", zwłaszcza 
w sezonie 1963/64, kiedy to Bydgoszcz po raz pierwszy i jak dotąd jedyny
>>>
90 


Zbigniew Urbanyi, Zbigniew Smoliński 


w swojej historii posiadała zespół I ligi. Niestety, po rocznym pobycie "Zawi- 
sza" opuścił szeregi ekstraklasy i obecnie od trzech sezonów zajmuje środkowe 
miejsce w grupie północnej II ligi. W ostatnich rozgrywkach (1966/67) woj- 
skowi uplasowali się na wysokim IV miejscu w tabeli. 
Obok "Zawiszy" sekcje koszykówki posiadają: KKS "Brda" (liga okręgowa) 
AZS (liga okręgowa), KS "Głuchoniemi" (A-klasa), "Astoria" (juniorki 
i juniorzy), Międzyszkolny Klub Sportowy (juniorki i juniorzy) oraz szkolne 
koła sportowe. 


Strzelectwo sportowe 
Jeszcze w latach czterdziestych wielką aktywność w Bydgoszczy wykazy- 
wał Józef Kiszkurno, mistrz świata i olimpijczyk okresu międzywojennego, 
który zapisał wspaniałe karty polskiego strzelectwa sportowego. Po wojnie 
osiadł na ziemi bydgoskiej. 
Pierwsze lata powojenne to właściwie mrówcza działalność w klubach. 
Z większych sukcesów należy odnotować wygranie przez reprezentantów Byd- 
goszczy zawodów o Puchar Tatr i Puchar Bałtyku - imprez w owym czasie 
o dużej randze. 


Jerzy Nowicki, zdoby- 
wca tytułu mistrza świa- 
ta w strzelaniu z karabi- 
nu małokalibrowego w 
Wiesbaden (1967). 


- 


.4. 


.... 


.... 


. 


,"O 



 


\ 


(.. ) 


... 



 
'- 


\ 


\ 


. \" 

 ..- 


Fot. J. Bruszkowski
>>>
Bydgoszcz jako ośrodek sportowy 


91 


Aktualnie, dzięki wspaniałemu zespołowi strzeleckiemu WKS "Zawisza", 
Bydgoszcz zalicza się do czołowych ośrodków w kraju. Najintensywniejszy 
rozwój tej dyscypliny rozpoczyna się pod koniec lat pięćdziesiątych, kiedy to 
dowódcą Pomorskiego Okręgu Wojskowego był wielki przyjaciel sportu - 
generał dywizji Zygmunt Huszcza. Dzięki jego osobistym zainteresowaniom 
wybudowano na terenach dawnej strzelnicy garnizonowej na Jachcicach no- 
woczesny obiekt do strzelań z broni dużego i małego kalibru. W tym też okre- 
sie wystartował do przyszłych,sukcesów "kwartet muszkieterów" "Zawiszy": 
Stefan Masztak, Tadeusz Pawlata, Henryk Górski i Jerzy Nowicki. 
Serię sukcesów międzynarodowych rozpoczęli "zawiszanie" w 1958 r. 
w Lipsku. Masztak i Pawlata zdobywają tam brązowe medale Spartakiady Armii 
Zaprzyjaźnionych. W następnych Spartakiadach Armii Zaprzyjaźnionych 
bydgoszczanie Nowicki i Górski "celują" w złote i srebrne medale. 
W 1965 r. strzelcy spotkali się na mistrzostwach Europy pod piramidami. 
Tam właśnie, w dalekim Kairze, Stefan Masztak staje na najwyższym podium, 
zdobywając tytuł mistrza starego kontynentu w konkurencji kb-I (karabin 
bojowy). Na tym nie kończą się sukcesy bydgoszczan; Masztak i Pawlata wraz 
z kolegami przywożą do kraju srebrne trofeum za drużynowy sukces w kb-I. 
W tym samym roku w Bukareszcie strzelają specjaliści od broni małokalibro- 
wej. Jerzy Nowicki jest trzeci w swojej specjalności. 
Wreszcie rok 1956, rok największego sćkcesu polskiego strzelectwa sporto- 
wego na mistrzostwach świata w Wiesbaden (NRF): Jerzy Nowicki zdobywa 
wicemistrzostwo świata, Henryk Górski jest trzeci. 
Zawodnicy "Zawiszy" w swojej historii zdobyli sześć tytułów drużynowego 
mistrza Polski w broni wielkokalibrowej, a w 1963 r. bydgoszczanie okazali 
się także mistrzami Polski w konkurencjach małego kalibru. 
Nie będzie przesadą, jeżeli stwierdzimy, że w zdobywaniu tytułów indy- 
widualnych "zawiszanie" poszczycić się mogą nie lada rekordem. Zdobyli oni 
aż 73 tytuły mistrzów krajowych, w tym najwięcej uzyskał Stefan Masztak : 
27 mistrzostw Polski w różnego rodzaju konkurencjach strzeleckich. 
Nie sposób nie wspomnieć także o "benedyktyńskiej" pracy Ligi Obrony 
Kraju. Organizacja ta jest najlepszym popularyzatorem masowego strzelectwa. 
Dyscyplinę tę w 60 klubach LOK uprawia kilkadziesiąt tysięcy młodzieży 
i starszych entuzjastów strzelectwa sportowego. 


Olimpijczycy 


1960 r. - Rzym 


Stefan Masztak ("Zawisza"), Henryk Górsk i 
("Zawisza"), Jerzy Nowicki ("Zawisza") 
Jerzy Nowicki ("Zawisza"), Henryk Górski ("Za- 
wisza") 


1964 r. - Tokio 


..
>>>
92 


Zbigniew Urbanyi, Zbigniew Smoliński 


Mistrzostwa świata 


1966 r. - Wiesbaden - Jerzy Nowicki ("Zawisza") srebrny medal 
(kbks-5) 
Henryk Górski ("Zawisza") brązo
 medal 
(kbks-I) 
Jerzy Nowicki i Henryk Górski ("Zawisza") 
- srebrny medal drużynowy (kbks-5) 
Jerzy Nowicki i Henryk Górski ("Zawisza") 
- brązowy medal drużynowy (kbks-I w pozycji 
klęczącej) 


Mistrzostwa Europy 
1965 r. - Kair Stefan Masztak ("Zawisza") - złoty medal i mi- 
strzostwo (kb-I) 
Stefan Masztak i Tadeusz Pawlata ("Zawisza") 
- srebrny medal drużynowy (kb-I) 
1965 r. Bukareszt - Jerzy Nowicki ("Zawisza") - brązowy medal 
(kbks-I w pozycji klęczącej) 


. 
Mistrzostwa Polski 1966 
Jerzy Nowicki ("Zawisza") - kbks-6 standart, Jerzy Nowicki ("Zawisza") 
- kbd-I, Jerzy Nowicki ("Zawisza") - kbd-I w pozycji klęczącej, Stefan 
Masztak ("Zawisza") - kbks-I w pozycji stojącej. 


Wioślarstwo 


Ośrodek bydgoski był tym; który reaktywował Polski Związek Towa- 
rzystw Wioślarskich.. Centrala polskiego wioślarstwa działała w Bydgoszczy 
od roku 1945 do 1950. Potem PZTW, podobnie jak większość polskich związ- 
ków sportowych, został przeniesiony do Warszawy
 
Do tradycyjnych potęg krajowych (BTW i KKW) w okresie powojennym 
dołącza się nowa: Wojskowy Klub Sportowy " Zawisza" , początkowo (od 
1954 r.) jako Okręgowy Wojskowy Klub Sportowy, potem (1955-1956) - 
ośrodek bydgoski Centralnego Wojskowego Klubu Sportowego, a od 1956 r. 
- WKS "Zawisza". Nastąpiła błyskawiczna kariera w czwórkach i ósemce, 
gdzie "Zawisza" zdobył wiele tytułów mistrza Polski. Wojskowi dokonali 
również wyczynu nie mającego precedensu w długiej historii polskiego wio- 
ślarstwa: w 1960 r. zdobyli wszystkie tytuły mistrzowskie w konkurencjach 
klasycznych od jedynki do ósemki w mistrzostwach Polski seniorów. 


.
>>>
Bydgoszcz jako ośrodek sportowy 


93 



 
"' 


.; 


. 


. 


. 


.. 


... 
.. '" 
... . 
, , 
, 
, 
. . .. 
. 
 ... 



 ..," 


.. 


I 
.. 


" -. 


. 


., 


.. 


... 


. 
.. '. 
\ 


., 


. . 


, 


., 


.i;. 



. 
..,

, 
. ,.\
f
 


t , 


. 

 
. , 



. . 


-----. 
, - 


- 


... 



 


- 


" 


- 


.. 
) 


.. t ł 
t ... 
"- I 
- 
'..... 


..... 


... 


. - 


" 
" 


'v 


... 


I 


.- 


11 
1... 


... 


..--- 



 


. --1 


.... 


-...;,- ......"f' 


ł 


t.:.: 


- ......... 


Reprezentacje wioślarskie Polski i Szwecji na tarasie przystani Bydgoskiego Towarzystwa 
Wioślarskiego z okazji pierwszych po wojnie, międzypaństwowych zawodów wioślarskich 
w Łęgnowie w r. 1947. W drugim rzędzie drugi od lewej: wielokrotny mistrz Polski w je- 
dynkach i olimpijczyk - Roger' Verey. Fot. B. Woźniewski 


Po drugiej wojnie światowej w Bydgoszczy wystartował i rozwinął się 
wspaniały talent Teodora Kocerki, który następnie dwukrotnie wygrał "Dia- 
mentowe Wiosła" w Henley, był dwukrotnie brązowym medalistą olimpij- 
skim, akademickim mistrzem świata, mistrzem i dwukrotnie wicemistrzem 
Europy. Kocerka swoją wielką karierę rozpoczął w Bydgoskim Towarzystwie 
Wioślarskim. 
Kolejowy Klub Wioślarski do największych powojennych sukcesów za- 
licza wicemistrzostwo Europy zdobyte w 1956 r. w BIedzie przez czwórkę ko- 
biecą tego klubu. Był to w ogóle największy sukces polskiego wioślarstwa ko- 
biecego w jego historii. Wioślarze tego samego klubu na II Mistrzostwach 
Świata, zorganizowanych również w BIedzie w 1966 r., wywalczyli czwarte 
miejsce. Dokonała tego dwójka bez sternika w składzie: Jerzy Broniec i Alfons 
Ślusarski. 
WKS "Zawisza" największe swoje sukcesy międzynarodowe zapisał 
w 1962 r., kiedy to na I Mistrzostwach Świata w Lucernie dwójka: Kazimierz 
Naskręcki i Marian Siejkowski - dwukrotnie zajęła IV miejsce.
>>>
94 


Zbigniew Urbanyi, Zbigniew Smoliński 


\. 


Teodor Kocerka 
wielokrotny mistrz Pol- 
ski w jedynkach i olim- 
pijczyk. 


.... 


1!. 


. 


. ,.. 


Fot. B. Woźniewski 


Aktualnie w Bydgoszczy działają następujące kluby wioślarskie: W ojsko- 
wy Klub Sportowy "Zawisza," Bydgoskie Towarzystwo Wioślarskie, Kolejo- 
wy Klub Wioślarski, Bydgoski Klub Wioślarek, Klub Sportowy "Gryf". 


1952 r. - Helsinki 
1960 r. - Rzym 


Medaliści olimpijscy 
Teodor Kocerka - brązowy medal na skiffie 
Teodor Kocerka - brązowy medal na śkiffie 


. 


Olimpijczycy 
1952 r. - Helsinki Teodor Kocerka (BTW) 
1956 r. - Melbourne - Teodor Kocerka (AZS Bydgoszcz)
>>>
Bydgoszcz jako ośrodek sportowy 


95 


1960 r. - Rzym 


1964 r. -'- Tokio 


1962 r. - Lucerna 


1964 r. - BIed 


Teodor Kocerka (BTW), czwórka bez sternika 
BTW (Bogdan Poniatowski, Antoni Rosołowicz, 
Benedykt Augustyniak, Kazimierz Neuman) 
dwójka bez sternika WKS "Zawisza" (Alfons Ślu- 
sarski, Czesław Nawrot) 


Mistrzostwa świata 


IV miejsce dwójki WKS "Zawisza" (Kazimierz 
Naskręcki, Marian Siej kowski , sternik Bogdan 
Paszke) 
IV miejsce dwójki bez sternika WKS "Zawisza" 
(K. Naskręcki, M. Siejkowski) 
IV miejsce dwójki bez sternika KKW (Jerzy Bro- 
niec, Alfons Ślusarski) 


Mistrzostwa Europy 


T. Kocerka (BTW) - wicemistrzostwo na skiffie 
T. Kocerka (AZS) - wicemistrzostwo na skiffie 
czwórka kobiet KKW (Maria Dopierała, Hanna 
Gołębiewska, Sabina Zdziennicka, Maria Kowal- 
ska, sternik Danuta Migocka) 
 wicemistrzostwo 
T. Kacerka (BTW) - III miejsce na skiffie 
T. Kacerka- (BTW) - IV miejsce na skiffie 
dwójka podwójna (BTW) (T. Kacerka, B. Ponia- 
towski) VI miejsce 
1959 r. - Macon (Francja) - T. Kacerka (BTW) - III miejsce na skiffie 


1953 r. - Kopenhaga - 
1954 r. - Amsterdam- 
1956 r. - BIed 


1957 r. - Duisburg 
1958 r. - Poznań 


Mistrzostwa Polski 
W 1966 r. na siedem klasycznych mistrzostw Polski seniorów w konku- 
rencjach męskich tytuły dla Bydgoszczy zdobyły następujące osady: dwójka 
bez sternika i dwójka ze sternikiem - KKW, czwórka bez sternika i ósemka 
- WKS "Zawisza" . 


Kajakarstwo 


Bydgoszcz słynna z tego, że tutaj kończył się szlak turystyczno-kajako- 
wy, była specjalnie predestynowana do rozwoju kajakarstwa sportowe- 
go. Nic więc dziwnego, że istniały tutaj sekcje wyczynowe już w okresie 
międzywojennym, z których największą rolę odgrywał. Klub Sportowy "Wod- 
nik", rozwijający zarówno kajakarstwo regatowe, jak i turystyczne.
>>>
96 


Zbigniew Urbanyi, Zbigniew Smoliński 


Klub Sportowy "Wodnik" rozwijał działalność aż do reorganizacji spoc- 
tu polskiego w 1949 r. Kontynuatorem tej działalności było kolejno: Zrzesze- 
nie Sportowe "Ogniwo", potem Zrzeszenie Sportowe "Sparta", wreszcie od 
1955 r . Towarzystwo Sportowe "Gwiazda". 
Kajakarstwo spotkało się z dużym zainteresowaniem młodzieży bydgoskiej. 
Kajakarze już w 1950 r. sięgają po tytuły mistrzów Pomorza. W rok później 
swój pierwszy tytuł mistrzowski zdobywa Daniela Walkowiakówna-Pilecka, 
kajakarka bydgoska, nie ustępująca słynnemu Kocerce. Zawodniczka ta star- 


.. 


-» .--.1 


1 - 


....: 


...... 



:.. 


'!' 


.' 
"
 


. 


....' ' 
.. ..... 
:,.: 
-, .:


 ;-
- 

 ". 
---. " . 'J;., -_...... '___ 
"'ioIIt. ,_,,,,,, .,.._ 
...
r .. 
 


.
 


- 


-"'l" 


,w. 

""'-"" 


M 
..-.. 
,,- 
""'ł.. .... .... 


",JIIII-: 


" ,... 
.... ",,' 


.-.1'. 


.., . -.' ..... 



' .
 


, 


l, " " 


-" 
...... .. ... 
.p ". 
\ 
" 
-
 
" -.... 
4 



 :.łI;; 


",-. 


. '. 


. '" . 



', 
. ..,.f"" 


., H- 


..... 


'.0 
-,:. 



...
 


'-ił! , 


... 

,.- 


.- . 


, ...... 


"'- 
"'.io; 


oc 


..;, 0"£ 
 -,. .. 


'J 


" -...,... 



 


.c::. 
. 


"" .. 


f 


Najlepsza kajakarka polska Daniela Walkowiak-Pilecka (1960). 


Fot. B. Woźniewski
>>>
Bydgoszcz jako ośrodek sportowy 


97 


towała później w trzech kolejnych olimpiadach: w 1956 r. w Melbourne 
(IV miejsce w jedynkach), w 1960 r. w Rzymie (brązowy medal w jedynce 
i VI miejsce w dwójce podwójnej, wspólnie z Janiną Mendalską'z warszawskiej 
"Sparty") oraz w 1964 r. w Tokio (VII miejsce w finale), w trzech mistrzostwach 
świata (zawsze VI miejsce w finale), oraz w trzech kolejnych mistrzostwach 
Europy (również szósta pozycja). Do tego wspaniałego dorobku trzeba dorzu- 
cić 32 tytuły mistrzyni Polski, zdobyte przez Danielę Walkowiak-Pilecką ko- 
lejno w bydgoskim "Ogniwie" i "Gwieździe, w warszawskiej "Sparcie" i byd- 
goskim "Zawiszy". Daniela W alkowiak - Pilecka ząobywała mistrzostwo Polski 
we wszystkich kategoriach łodzi kajakowych, tj. od jedynki przez dwójkę do 
czwórki. 
Obok "Gwiazdy", która obecnie już nie prowadzi sekcji kajakowej, najwięk- 
sze sukcesy mają na swoim koncie kajakarze WKS "Zawisza". Sekcję tę wojsko- 
wi zorganizowali już w 1952 r. W dwa lata później OWKS sięga po pierwsze 
tytuły mistrza Polski. Ogólnie w latach 1954-1956 i 1960-1966 "Zawisza" 
zdobył 37 tytułów mistrza kraju. Olbrzymim sukcesem było wywalczenie przez 
reprezentację tego klubu pierwszego miejsca na III Centralnej Spartakiadzie 
zorganizowanej z okazji 1000-lecia Państwa Polskiego i XX-lecia PRL. W IV 
Centralnej Spartakiadzie w 1967 r. "Zawisza", który był równoznaczny z re- 
prezentacją ziemi bydgoskiej, zajmuje V miejsce w klasyfikacji województw, ale 
zdobywa drużynowe mistrzostwo Polski vi konkurencji klubowej. 
"Zawisza" był również drużynowym mistrzem Polski w latach 1961, 1963, 
1964, 1965 i 1967. 
Oprócz " Zawiszy" , który jest potentatem kajakowym w skali krajowej, 
dyscyplinę tą uprawia od wielu lat KS " Łączność" , rozwijając jednak przede 
wszystkim kajakarstwo młodzieżowe, oraz - od roku 1965 - Rzemieślniczo- 
Spółdzielczy Klub Sportowy "Astoria", który sięgnął po pierwsze tytuły mi- 
strza Polski w konkurencji juniorów. . 


1960 r. 


Rzym 


Medaliści olimpijscy 
Daniela Walkowiak-Pilecka ("Gwiazda") - 
III miejsce i brąz?wy medal na jedynce (dys- 
tans 500 m). 


l 956 r. Melbourne 
l 960 r. Rzym 
l 964 r. Tokio 


Olimpijczycy 
Daniela Walkowiak ("Gwiazda"), Stefan Ka- 
płaniak (WKS "Zawisza"). 
Daniela Pilecka ("Gwiazda"), Ryszard Mar- 
chlik (WKS " Zawisza"). 
Daniela Pilecka (WKS "Zawisza"), Robert 
Ruszkowski (WKS "Zawisza"). 


7 - Kronika Bydgoska
>>>
98 


Zbigniew Urbanyi, Zbigniew Smoliński 


W 1966 r. tytuły mistrzów Polski zdobyły: czwórki na 500 m kobiet WKS 
"Zawisza", czwórki na 500 m juniorów WKS "Zawisza", kanadyjki -dwójki 
na 10 km - WKS "Zawisza". 


Zeglarstwo 


Po 1945 r. do organizowania żeglarstwa bydgoskiego przystąpiły przede 
wszystkim drużyny harcerskie: 16.Bydgoska Zeglarska Drużyna Harcerzy 
im. Mariusza Zaruskiego oraz Drużyna Zeglarska 7.Szczepu im. Jana Karola 
Chodkiewicza. Nieco później przy Rejonie Dróg Wodnych powstaje Koło 
Ligi Morskiej, które rozpoczyna również działalność żeglarską. Wszystkie 
te trzy organizacje pracują na wyremontowanym przez siebie sprzęcie ponie- 
mieckim. 
W 1949 r. sekcja żeglarska Koła Ligi Morskiej przy Zarządzie Dróg Wod- 
nych zostaje przeniesiona do Zarządu Miejskiego Ligi, gdzie zyskuje lepsze 
warunki działania, a w 1953 r., kiedy to z Ligi Morskiej, Ligi Zołnierza i Ligi 
Lotniczej powstaje Liga Przyjaciół Zołnierza, żeglarze organizują swoją sekcję 
przy Zarządzie Miejskim LPZ. 
Z dniem 1 stycznia 1956 r. następuje kolejna reorganizacja. W ramach 
LPZ organizuje się kluby specjalistyczne. Powstaje Klub Morski LPZ (obec- 
nie Klub Wo
ny LOK), który działa pod kierownictwem Jana Goralewskiego. 
W Brdyujściu rozpoczyna się w 1957 r. budowę własnej przystani i Domu 
Zeglarskiego, które to obiekty zostały ukończone w 1962 r. Największym 
osiągnięciem zespołowym bydgoskiego Klubu Wodnego LOK było zdobycie 
w punktacji za całokształt działania wyczynowego XI pozycji w kraju w kla- 
syfikacji prowadzonej przez Zarząd Główny Polskiego Związku Zeglarskiego 
w Warszawie. Klub Wodny LOK-u w Bydgoszczy należy do naj silniejszych 
na ziemi bydgoskiej, zdobywając wiele tytułów mistrzowskich województwa 
w różnych klasach łodzi oraz często również pierwsze miejsca w klasyfikacji 
zespołowej. 
Interesująca jest również historia innej organizacji zajmującej się żeglar- 
stwem. Po reorganizacji sportu bydgoskiego w 1949 r. sekcję żeglarską zorga- 
nizowało także Zrzeszenie Sportowe "Ogniwo". Następnie żeglarze tego zrze- 
szenia przechodzą pod flagę "Sparty", aby z kolei pływać pod banderą TS 
"Gwiazda". Po 1956 r. sekcja żeglarska w "Gwieździe" zostaje zlikwidowana. 
. 
Spore osiągnięcia posiadali żeglarze "Gwardii". Była to w pewnym okresie 
czołówka żeglarstwa na ziemi bydgoskiej, z powodzeniem konkurująca z sil- 
nym ośrodkiem charzykowskim. "Gwardia" zlikwidowała sekcję żeglarską po 
1956 r., z uwagi na zmniejszone dotacje i reorganizację sportu w pionie Mi- 
nisterstwa Spraw Wewnętrznych. 
Po 1957 r. sekcję żeglarską zorganizował również "Start" (obecnie
>>>
Bydgoszcz jako ośrodek sportowy 


99 


"Astoria"), który jednak nie uzyskał większych sukcesów żeglarskich w skali 
krajowej. 
Obok "Ogniwa" sekcję żeglarską w 1949 r. zorganizowało Zrzeszenie 
Sportowe "Unia", działające głównie przy Zakładach Chemicznych w Byd- 
goszczy. "Unia" była inicjatorem przebudowy starych, walących się hangarów 
w Łęgnowie. Dzięki wysiłkom działaczy tego zrzeszenia powstał w Łęgnowie 
nowoczesny ośrodek wodniacki. Po reorganizacji sportu w latach 1955/56 
"Unia" przyjmuje .nazwę "Gryf" jako klub działający w dalszym ciągu przy 
bydgoskim "Zachemie" . Ten klub też przysporzył Bydgoszczy największych 
sukcesów żeglarskich, do których trzeba zaliczyć zdobycie przez sternika 
Henryka Kowalskiego wicemistrzostwa świata w klasie "Cadet" w roku 1966 
w Anglii. 
Bydgoszcz, będącą siedzibą żeglarskich władz okręgowych, mimo niewąt- 
pliwych sukcesów w latach 1957 -1964, trzeba określić jako średnio działający 
ośrodek żeglarski. Aktualnie dyscyplinę tę uprawiają następujące kluby: Klub 
Wodny LPZ, "Gryf", PTTK, "Yacht-Klub", "Astoria", KKS "Brda". 
Najmłodsza sekcja żeglarska Bydgoszczy, zorganizowana w 1966 r. w KKS 
"Brda", specjalizuje się głównie w żeglarstwie morskim. Dzięki inicjatywie 
wiceprezesa "Brdy", inż. Aleksandra Kaszowskiego i dyrektora Zakładów 
Naprawczych Taboru Kolejowego, inż. Zygmunta Smoka, żeglarze KKS 
"Brda", pod kierownictwem ślusarza Alojzego Szmidta wybudowali w 1967 r. 
oceaniczny jacht żeglarski s/y "Euros" z żaglem o powierzchni 80 m 2 . Dzięki 
tej pięknej inicjatywie marzenia młodzieży bydgoskiej o możliwości pełnego 
żeglowania po Bałtyku zostały spełnione. W pierwszym sezonie nawigacyj- 
nym od 22 lipca 1967 r. do października 1967 r. jacht odbył 20 rejsów zato- , 
kowych, bałtyckich oraz jeden zagraniczny do portów NRD. Przez jego pokład 
(stałych miejsc 11) przewinęło się około 80 żeglarzy, w większości debiutan- . 
tów, którzy by nigdy nie wypłynęli na morze, gdyby nie posiadanie własnego 
jachtu. Portem macierzystym jest Bydgoszcz, natomiast stałe miejsce postoju 
to Górki Zachodnie koło Gdańska, gdzie jacht zimuje w basenie portu jachtowe- 
go Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Pierwszym kapitanem jachtu był jachtowy 
kapitan morski inż. Stanisław Horecki. 
W 1967 r. na IV Ogólnopolskiej Spartakiadzie (regaty żeglarskie rozgry- 
wane były w Trzebieży na Zalewie Szczecińskim) reprezentacja ziemi byd- 
goskiej zajęła wysokie, IV miejsce. 


Łyżwiarstwo figurowe 


Do chwili otwarcia (1959 r.) sztucznego lodowiska - brak było większych 
możliwości rozwoju. Mimo to sekcje łyżwiarstwa figurowego prowadziła 
"Gwardia", a w okresie późniejszym - "Budowlani". Po 1 959 r., kiedy 


7-
>>>
100 


Zbigniew Urbanyi, Zbigniew Smolińśki 


istniał już " Torbyd", sytuacja nie uległa radykalnej zmianie. Łyżwiarze po- 
trzebują idealnych warunków lodowych, dachu nad lodowiskiem, znakomi- 
tych trenerów, wielu godzin treningu na lodzie. Tego wszystkiego nie można 
było łyżwiarzom zapewnić, z uwagi na koszty utrzymania lodowiska, oraz 
wielu partnerów korzystających z tafli (kluby hokejowe, szkoły, ślizgawki 
publiczne). Mimo takiego stanu rzeczy, sekcje łyżwiarskie w dalszym ciągu 
prowadzą: "Polonia "i "Budow.lani". W szkółkach młodzieżowych ćwiczy 
kilkadziesiąt dziewcząt i chłopców, którzy m.in. na IV Centralnej Sparta- 
kiadzie w Łodzi w 1967 r. przyczynili się do zdobycia drugiego miejsca 
w klasyfikacji łącznej, a rodzeństwo Ewa i Wiesław Szarlejowie z "Polonii", 
uplasowało się na III miejscu w konkurencji jazdy parami. 
Aby podnieść poziom łyżwiarstwa figurowego BKS "Polonia", w latach 
1961 - 1964 startował czołowy łyżwiarz polski tamtego okresu Franciszek 
Spitol, który zdobył w tym okresie dla Bydgoszczy i "Polonii" trzykrotnie 
tytuł indywidualnego mistrza Polski w konkurencji seniorów. Trzeba dodać, 
że Spito!, mimo nie najlepszych warunków, właśnie w czasie pobytu w Byd- 
goszczy uzyskał największe sukcesy w swojej karierze, startując również na 
Mistrzostwach Europy, gdzie jednak nie odniósł żadnych sukcesów. 


Hokej na lodzie 



limo braku sztucznego lodowiska, mimo trudności sprzętowych i kosztów, 
bydgo
ki hokej na lodzie, który jeszcze przed wojną zdobył sobie dużą popu- 
, larność, od pierwszych lat powojennych dobrze się rozwijał. Wprawdzie "Po- 
lonia" i BTW zrezygnowały z reaktywo
nia sekcji hokejowych, ale już od 
- 1946 r. rozwinął działalność hokejową "Partyzant" pod kierunkiem Ste- 
fana Wojtulewicza. Hokejem zajmował się także w latach 1946-1954 KKS 
uBrda", jednak bez większych sukcesów. "Brda" traktowała zresztą swój ho- 
kej jako okazję do doskonałej zaprawy zimowej dla swojej ówczesnej II -ligo- 
wej jedenastki piłkarskiej. Hokeiści "Brdy" grali ze zmiennym szczęściem 
w tzw. klasie A, obejmującej wtedy obszar województwa bydgoskiego i gdań- 
skiego. 
Jak wspomnieliśmy wyżej, ożywioną działalność rozwinął na tym odcinku 
"Partyzant". Kierownictwo klubu przejęło tereny dawnego niemieckiego klubu 
tenisowego przy ul. Zamojskiego i Niemcewicza. Tam w krótkim czasie wy- 
budowano nowoczesne trybuny (drewniane) mogące pomieścić około 8 ty- 
sięcy widzów. Był to w owym czasie jeden z najnowocześniejszych i najwięk- 
szych stadionów zimowych w kraju. Lodowisko to przetrwało do 1961 r., 
kiedy to "Polonia" (jako sukcesorka agend "Partyzanta" i "Gwardii") cały teren 
oddała pod spółdzielczą zabudowę mieszkaniową. 
"Partyzant" zmontował dość szybko silny zespół hokejowy, składający się
>>>
Bydgoszcz jako ośrodek sportowy 


101 


1 


I · i 

 
ł ;, 

'f ; 
ł' 
.. 


.....,: 
4 "'
 


f 


. J 


I 


\ 
 


, 
,. . 


Sio_ 
,. . 


. ; 



 


't 


\," 
IW 


ł 
. ł.. 


i 


.. 


t 


\ 


, . 



".. 'I 
l, 


ł 


\ 


\ ... 

 I 
.. . 
.... 
. 
Ł. .... 
--- 


'" 


"' 


Mecz hokejowy dziennikarzy bydgoskich z drużyną "starszych panów" Klubu Sportowego 
"Partyzant" na (nie istniejącym już) lodowisku u zbiegu ulic Zamojskiego i Niemcewicza 
w r. 1948. Na pierwszym planie: red. Edward Łabentowicz (Ziemia Pomorska); pod bramką 
red. Tadeusz Jabłoński (Ił ustrowany Kurier Polski) ; w bramce: red. Kazimierz Droż- 
niakiewicz (Ziemia Pomorska). Fot. B. Woźniewski 


przeważnie ze starszych zawodników przedwojennego "Ogniska" z Wilna 
oraz graczy dawnej "Polonii" czy BTW. Jeśli idzie o zawodników wileńskich, 
to "Partyzant" opierał swój skład na tych, którzy po 1945 r. osiedlili się albo 
na terenie województwa bydgoskiego, albo w innych północnych sąsiednich 
województwach. 
W "Partyzancie" grali w owym czas
e Arnold Kelm, Stanisław Stankiewicz, 
bramkarze Tadeusz Muszyński i Henryk Makutynowicz-Sienkiewicz, dr Bo- 
lesław Zieliński, Stanisław Godlewski, bracia Tadeusz i Stanisław Świerscy, 
Stanisław Miłkowski, mgr Stanisław Nuszel. Młodzież bydgoska, nawet ta 
najbardziej utalentowana, występowała w zespołach juniorów lub w drużynie 
rezerwoweJ. 
Sport polski cZęsto przechodził w tym okresie reorganizację, która specjal- 
nie dotkliwie godziła w hokej lodowy. Początkowo "Partyzant" a później 
"Gwardia" znajdowała się w klasie A, albo trafiała - zależnie od składu i li- 


I
>>>
102 


Zbigniew Vrbanyi, Zbigniew Smoliński 


czebności do I ligi, grając tam wprawdzie przy kompletach bydgoskiej 
publiczności, ale bez większego powodzenia, wyraźnie ustępując "Pomorzani- 
nowi" z Torunia, "Cracovii" czy "Wiśle" z Krakowa. Pragnąc jak najszybciej 
zdobyć wysoką pozycję kierownictwo "Gwardii "nie troszczyło się wtedy o wy- 
chowanie własnego zaplecza, obierając metodę zdobywania graczy coraz to 
lepszych i w ten sposób montując silny zespół. 
I tak jesienią 1953 r. skompletowano bardzo mocną drużynę, w której grali 
m. in. kryniczanie - reprezentanci Polski Eugeniusz Lewacki i Mieczysław 
Burda. Występował wówczas w barwach bydgoskich warszawianin, reprezen- 
tacyjny hokeista i piłkarz Tadeusz Świcarz, czy jego nie mniej zdolny krajan 
Tadeusz Dolewski. Do Bydgoszczy z Grudziądza przeniósł się Jerzy Brzeski, 
zawodnik reprezentacyjny, który zadziwił wszystkich długoletnią karierą (wy- 
stępował jeszcze w sezonie 1966/67 grając w I lidze w wieku 44 lat). Drużyna 
ta zdobyła po raz pierwszy w historii polskiego i bydgoskiego. hokeja wice- 
mistrzostwo Polski (1953/54), powtarzając ten sukces również w następnym 
sezonie (19
4/55). Po tych sukcesach drużyna rozpadła się, a "Gwardia" doz- 
nała degradacji z I ligi poprzez II do klasy A. 
Wtedy to pod kierownictwem majora Antoniego Hempla, nowego sekre- 
tarza reaktywowanej już "Polonii", oraz Stanisława Miłkowskiego rozpoczęło 
się mozolne odbudowywanie hokejowej pozycji i "Polonii" i Bydgoszczy. Naj- 
pierw pod okiem trenera Kazimierza Jędrola drużyna wywalczyła sobie po- 
wrót do II ligi (koniec sezonu 1958/59), a potem, gdy oddano do użytku byd- 
goskie-sztuczne lodowisko (patrz rozdział: Budownictwo sportowe, str. 111), 
wróciła do I ligi (koniec sezonu 1959/60). Po dwuletniej grze klubu w szere- 
gach najlepszych kierownictwo powtórzyło dawne błędy opierania zespołu na 
sprowadzonych, głównie ze Śląska, obcych zawodników i drużyna raz jeszcze 
znalazła się w szeregach II-ligowców, aby w roku olimpijskim 1964 występować 
ponownie w ekstraklasie, opierając się już na własnych wychowankach. \Vtedy 
też "Polonia" zdobyła III miejsce w kraju, mając olbrzymią szansę na zdobycie 
tytułu mistrza Polski. W sezonie tym zdobyła puchar Polskiego Związku Ho- 
keja na Lodzie. W sezonie następnym (1964/65) "Polonia" ponownie uplaso- 
wała się w końcowej tabelce na III miejscu i znowu nie wykorzystała wielkiej 
szansy zdobycia tytułu mistrza kraju. Weszła jednak na trwałe do grona naj- 
lepszych polskich zespołów hokejowych, mimo że sezony 1965/66 i 1966/67 
nie były już tak pomyślne. 
W latach ostatnich sukcesów pracę trenersko-szkoleniową wykonywał 
Zdzisław Masełko. Jego zasługą jest wysoka pozycja bydgoskiego hokeja 
w ogóle oraz fakt, że wielu bydgoskich zawodników zdobyło miejsca w re- 
prezentacji kraju, na mistrzostwach świata, w narodowej drużynie rezerwo- 
wej, reprezentacji młodzieżowej, występowało nawet na turniejach olimpij- 
skich. T en ostatni fakt jest pierwszym wypadkiem udziału bydgoszczanina 
w olimpijskiej reprezentacji Polski w hokeju na lodzie.
>>>
Bydgoszcz jako ośrodek sportowy 


103 


\ 


'\ 


J.: 


" 


.I:' 
... .ł 


.1 ol r 


t 


J. 
t 


ł. 


"" 


& 


ł 


\ 
" 


Bracia Warwickowie z Kanady: Bill, Dick (drugi i trzeci z lewej) i Grant (niewidoczny) - 
przeprowadzają pokazowy trening hokejowy z drużyną "Polonii", którą zasilili w spotkaniu 
z mistrzem Polski, "Górnikiem" z Katowic, w dniu otwarcia sztucznego lodowiska w Byd- 
goszczy (19 grudnia 1 959). Fot. B. Woźniewski 


Godne odnotowania są również sukcesy bydgoszczan w rozgrywkach 
o mistrzostwo Polski juniorów. W sezonie 1965/66 "Polonia" zdobył ty- 
tuł mistrza Polski juniorów. W sezonie 1966/67 ten sam klub zdobyła tytuł 
wicemistrza Polski. Od kilku lat "Polonia" kwalifikuje się do ścisłej finałowej 
czwórki rozgrywek mistrzowskich juniorów. 
W latach 1956/58, w czasach upadku hokeja "gwardyjskiego" ("Polonii") 
w Bydgoszczy, silny ośrodek w tej dyscyplinie sportu zorganizował CWKS 
("Zawisza"). Hokej, początkowo w OWKS, potem w CWKS (ośrodek byd- 
goski), ma dość długie tradycje i jego początków trzeba szukać w początkach 
lat pięćdziesiątych, gdy organizowano co roku Zimowe Spartakiady Wojska 
Polskiego. Ich program obejmował wtedy również hokej na lodzie, co zmus-iło 
okręgi wojskowe, Marynarkę Wojenną i Lotnictwo do zainteresowania się 
tą dyscypliną. Początkowo w tych spartakiadach Pomorski Okręg Wojskowy 
reprezentowali... piłkarze (OWKS - CWKS - "Zawiszy"), potem -w 
latach 1955/56 - w Bydgoszczy odbywali zasadniczą służbę wojskową ho- 
keiści Torunia, Krynicy czy Śląska. Tak zmontowana drużyna pod kierowni- 
ctwem trenera Lucjana Dybowskiego zajęła bezapelacyjnie I miejsce w II
>>>
104 


Zbigniew Vrbanyi, Zbigniew Smoliński 


lidze awansując do ekstraklasy. Tutaj drużyna ta spisywała się równie dziel- 
nie, jednak z uwagi na brak sztucznego lodowiska w Bydgoszczy znalazła się 
ponownie w II lidze. Władze sportu wojskowego rozwiązały sekcję hokeja 
w CWKS w Bydgoszczy. "Zawisza" reaktywował hokej dopiero w 1962 r. 
Opiekunem sekcji został trener Stanisław jędrzejczak. W oparciu o własnych 
wychowanków a także z udziałem żołnierzy odbywających czynną służbę woj- 
skową "Zawisza" stworzył interesujący zespół, który w sezonie 1965/66 wy- 
walczył awans do II ligi a w sezonie 1966/67 grał w rozgrywkach 
inałowych 
o awans do ekstraklasy, jednak bez większego powodzenia. 
Aktualnie hokejem w Bydgoszczy zajmują się: BKS "Polonia" (I liga, 
liga okręgowa, juniorzy, drużyny młodzików) i Międzyszkolny Klub Sportowy 
(liga okręgowa juniorów, klasa młodzików). WKS " Zawisza" , z uwagi na trud- 
ności z uzyskaniem nowego trenera (po odejściu Stanisława jędrzejczaka) 
oraz z braku perspektyw rozwojowych, rozwiązał ponownie swoją sekcję 
hokejową, co spotkało się z surową krytyką zarówno prasy bydgoskiej, jak 
i władz sportowych (wojewódzkich i miejskich). 
Od 1965 r. Zdzisław Masełko objął obowiązki trenera reprezentacji pań- 
stwowej, a "Polonią" opiekował się do sezonu 1965/66 trener czechosłowacki 
Józef Hrubesz z Brna. 
Zlikwidowano również, z uwagi na trudności natury finansowej w sezonie 
1965/66, sekcję hokejową w BKS " Budowlani" . 


1964 r. - Innsbruck (Austria) 


Olimpijczycy 
- Piotr Schlapa (BKS "Polonia") 


Mistrzostwa świata 


Eugeniusz Lewacki i Ryszard Foryś 
(obaj z ZS ,.Gwardia", Bydgoszcz) 
Piotr Schlap a ("Polonia") 
Piotr Schlap a, Ryszard Gałęzewski, 
Piotr Cebula (wszyscy z BKS "Po- 
lonia") 
Piotr Schlapa (BKS "Polonia") 
Piotr Schlapa (BKS "Polonia"), Eu- 
geniusz Nowak (BKS " Polonia"). 
Ponadto aktualnie w II reprezentacji Polski i reprezentacji młodzieżowej 
grali następujący zawodnicy bydgoscy: Marian Fetter, Brunon Piszczek, 
Eugeniusz Nowak, Tadeusz Maczkowiak, Andrzej Tkacz, Wiesław Sauer, 
(wszyscy z BKS "Polonii") oraz Henryk Bielicki (WKS "Zawisza"). 
W sezonie 1966/67 reprezentacja Bydgoszczy zajęła na centralnej sparta- 
kiadzie w Nowym Targu II miejsce, przegrywając w finale jedynie z repre- 


1955 r. - Krefeld (NRF) 


1964 r. - Innsbruck (Austria) 
1965 r. - Tampere (Finlandia) 


1966 r. 
1967 r. 


Lublana (jugosławia) 
Wiedeń (Austria)
>>>
BydgOizcz jako ośrodek sportowy 


105 


zentacją województwa krakowskiego (drużyną "Podhala" z Nowego Targu). 
W sezonie 1966/67 drużyny bydgoskie zajęły następujące lokaty w cen- 
tralnych rozgrywkach o mistrzostwo Polski: 
I liga - BKS "Polonia" - VI miejsce 
II liga - WKS "Zawisza" - II miejsce w grupie północnej za "Włók- 
niarzem" ze Zgierza, a w rozgrywkach finałowych o awans do 
ekstraklasy - III miejsce za "Cracovią" (Kraków) i "Włók- 
niarzem" ze Zgierza a przed bytomską "Polonią". 


Kolarstwo 


W pierwszych latach powojennych kolarstwo rozwijało się wyłącznie 
w KKS "Brda" (później: Zrzeszenie Sportowe "Kolejarz"). Następnie sekcję 
kolarską zorgarnizował Okręgowy Wojskowy Klub Sportowy. W Bydgoszczy 
w latach pięćdziesiątych odbywało służbę wojskową wielu utalentowanych 
kolarzy, np. Adam Gęszka ze Śląska, o którym potem było głośno na polskich 
i zagranicznych szosach. 
Bydgoszcz jest specjalnie predestynowana do rozwijania tej dyscypliny 
sportu. W tym \vłaśnie mieście istnieją bowiem jedyne w Polsce Zjednoczone 
Zakłady Rowerowe. Od 1948 r. przy tych Zakładach istniała sekcja kolarska, 
przekształcona później w przyfabryczny klub o nazwie "PAF ARO", w którym 
wychowało się kilku dobrej klasy zawodnikow ze Zdzisławem Krzyżanowskim, 
Mieczysławem Woźniakiem, Rajmundem Osińskim, Józefem Laskowskim, 
Bogdanem Ritterem (juniorem) i Zbigniewem Niespodzianym na czele. "Pa- 
faro" jest dzisiaj w zasadzie reprezentacyjnym klubem kolarskim nie tylko 
Bydgoszczy, ale całego województwa. Działacze "Pafaro" , przy współudziale 
redakcji bydgoskiego Ilustrowanego Kuriera Polskiego, organizują co roku 
tradycyjny wyścig uliczny pod nazwą ,,100 kilometrów ulicami Bydgoszczy". 
Aktualnie Bydgoszcz dysponuje dwoma klubami kolarskimi ("Pafaro" 
i LZS "Pomorze") i zalicza się do średniej klasy ośrodków kolarskich w kraju. 


Sporty motorowe 


Sporty motorowe mają w Bydgoszczy długą i piękną tradycję. Już wokre- 
sie międzywojennym działał tutaj Bydgoski Klub Motocyklowy, którego re- 
prezentant Jan Witkowski zdobył nawet tytuł pierwszego mistrza Polski na 
żużlu. Było to w 1935 r. Po wojnie sporty motocyklowe rozwijały się bardzo
>>>
106 


Zbigniew Vrbanyi. Zbigniew Smoliński 


, 


żywiołowo, mimo trudnej sytuacji w ogóle, a pod względem sprzętu w tej dys- 
cyplinie w szczególności. Mimo takiej sytuacji szybko odradzał się sport mo- 
tocyklowy w BKS "Polonia", który zorganizował wielkie doroczne zawody 
"O złoty ryngraf Ziemi Pomorskiej". "Polonia" zajmuje się przede wszystkim 
sportem żużlowym. Zawodnicy tego okresu liczyli się w skali krajowej. Najle- 
psi z nich to Bolesław Bonin, Józef Buda, Kazimierz Tomaszewski, Roman Ur- 
banowski, Tadeusz Szczurkowski, Andrzej Szmańda, Franciszek Szrubkowski. 
Obok "Polonii' sportami motorowymi zajmował się KS "Partyzant". 
Klub, skupiający funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeń- 
stwa, zajmował się przede wszystkim wyścigami ulicznymi, oraz rajdami i 
crossami. Działał tutaj niezwykle dynamiczny entuzjasta sportów motorówych 
Stefan W ojtulewlcz, który położył ogromne zasługi w powojennym rozwoju 
również innych dyscyplin sportowych w Bydgoszczy. 
W ciągu niedługiego okresu powojennego sport żużlowy rozwijał się rów- 
nież w KKS "Brda". Klub ten szczycił się słynnym w owym czasie żużlowcem 
Tadeuszem Śmiglem, który wywalczył tytuł mistrza Polski na żużlu na rok 
l 948 w klasie 250 ccm. 
W 1949 r. w czasie reorganizacji sportu polskiego agendy "Polonii" i "Par- 
tyzanta" przejmuje "Gwardia", która w szybkim tempie zdobywa sobie czo- 
łową pozycję w sportach motorowych w kraju (wyścigi uliczne oraz wyścigi 
na żużlu), a jeśli idzie o żużel - również za granicą. W latach 1950-1955 
sekcję motocyklową posiadał również Okręgowy Wojskowy Klub Sportowy 
(dzisiejszy WKS "Zawisza"). 
Ponieważ w pojęciu "sporty motorowe" kryje się kilka zupełnie odrębnych 
dyscyplin sportu motocyklowego i samochodowego, niniejszy rozdział został 
podzielony na podrozdziały poświęcone każdej z tych dyscyplin. W dalszym 
ciągu, zgodnie z nazewnictwem, jakie przyjęło się w okresie powojennym, wyś- 
cigi na torze żużlowym nazywać będziemy "sportem żużlowym" lub "żużlem" , 
wy-ścigi motocyklowe na ulicach, względnie torach trawiastych, czy płytach 
lotnisk - po prostu "wyścigami", wyścigi na torach lodowych - "lodem". 
Rajdy i crossy pomijamy, poniważ bydgoszczanie nie odnieśli w tej dyscy- 
plinie większych sukcesów w skali krajowej. 


Wyścigi motocyklowe uliczne 
Motocykliści-wyścigowcy nie zanotowali takich sukcesów jak żużlowcy. 
Należeli jednak zawsze i należą do chwili obecnej (1967 r.) do czołówki kra- 
jowej. Ta dyscyplina sportów motorowych przechodziła wiele reorganizacji oraz 
zmian przynależności klubowych: od "Partyzanta" w pierwszym okresie po- 
wojennym poprzez "Gwardię", Ligę Przyjaciół Zołnierza, Klub Motorowy 
Ligi Obrony Kraju, "Unię" (filię Klubu Motorowego "Unia" z Poznania) 
do Automobilklubu Bydgoskiego oraz "Zawiszy", który reaktywował w 1966 r. 
sekcję motorową dawnego OWKS. Niestety, motocykliści polscy, a więc rów-
>>>
Bydgoszcz jako ośrodek sportowy 


107 


nież bydgoscy, nie biorą udziału w zawodach zagranicznych. Stąd brak na 
tym odcinku jakichkolwiek sukcesów" Bydgoscy motocykliści-wyścigowcy sta- 
nowią ścisłą czołówkę krajową lat 1966/67. Już w 1952 r. Roman Urbanowski 
(ZS "Gwardia") zdobył wicemistrzostwo Polski w kategorii 125 ccm, a Zbi- 
gniew Kucharski (OWKS) jest wicemistrzem w klasie 250 ccm. 
Najwięcej tytułów zdobył Andrzej Szmańda (Automobilklub Bydgoski). 
W 1959 r. został wicemistrzem Polski w klasie 250 ccm, w r. 1960 i 1961 - 
. 
wicemistrzem w klasie 350 ccm, w r. 1966 - mistrzem w klasie bezlitrażowej 
(ponad 350 ccm), wreszcie w 1967 r. - mistrzem Polski w kI. 250 ccm i mi- 
strzem w klasie ponad 350 ccm. 


." 


. Wyścigi motocyklowe na żużlu 
Bydgoska "Gwardia" zdobyła już w 1951 r. tytuł drużynowego wicemi- 
strza Polski. W dwa lata później powtórzyła ten sukces, a w 1955 r. została mi- 
strzem Polski. "Polonia" (dawniejsza "Gwardia") jest jedynym polskim klu- 
bem żużlowym, startującym od powstania nowoczesnej I ligi państwowej, który 
jeszcze nigdy nie doznał degradacji do klasy niższej. 
Znacznie większe sukcesy odnieśli " poloniści" ("gwardziści") indywidualnie. 
Oprócz tytułów wicemistrzów Polski Zbigniewa Raniszewskiego (1951 i 1955) 
i Bolesława Bonina (1 953), "Polonia" poszczycić się może przełomowym 


.( 


.-J 


, 


, 


.". 


..- 
i 


. . 


, :1" 


!I. 
,4 -, 



. 


_.. .t- 


.. 


., 


... 
ł 


ł. 


, 


,O' 
. . 



" 


....., 


" 



. 


",' 


. . 


&. 
. 
,- 


. 
... 
,\ \ 


4 
,..;- 
 


- 


-
 


.. 


Start do wyścigu motocyklowego na żużlu ,,0 złoty ryngraf Ziemi Bydgoskiej" w kategorii 
350 ccm na Stadionie Miejskim (dziś: stadion BKS "Polonia") w r. 1946. Fot. B. Woźniewski 


.
>>>
108 


Zbigniew Urbanyi , Zbigniew Smoliński 


.ł 


Mieczysław Polukard, 
pierwszy żużlowiec spo- 
za strefy brytyjsko- 
-skandyna wskiej, który 
wszedł 'do finału mi- 
strzostw świata w Wem- 
bley, odbiera gratula- 
cje od Mieczysława 
Marca, I sekretarza KW 
PZPR w Bydgoszczy 
(1959). · 


r 
[ 
f. 


"' 
... 


. , 


\ .... 
t
 . 
... 


I 
I 
., 


I 


,
 ," 
ł...; ,. 


I 


.
. 


\ ........ 



 


, . 


Fot. B. Woźniewski 


sukcesem w światowym sporcie żużlowym, dzięki osiągnięciom Mieczysława 
Połukarda. Zawodnik ten jako pierwszy Polak i żużlowiec spoza krajów anglo- 
saskich i skandynawskich w całej światowej historii tej dyscypliny zakwalifi- 
kował się do indywidualnego finału mistrzostw świata, zdobywając w 1959 r. 
miano 12 zawodnika na kuli ziemskiej (na 16 startujących w finale). Wcześnie, 
niejako "po drodze" do finału światowego, w ramach eliminacji wywalczył 
Połukard w G6teborgu wicemistrzostwo Europy za Szwedem Ove F undinem 
i Niemcem Kurtem Hoffmeistrem (NRF). 
Połukard był również członkiem reprezentacji Polski, która zdobyła w 
1961 r. na torze we Wrocławiu drużynowe mistrzostwo świata dla Polski. 
W 1961 r. Połukard ponownie zakwalifikował się do ostatniej rozgrywki (fi- 
nału indywidualnych mistrzostw świata) jako pierwszy rezerwowy. 
Z innych większych osiągnięć tego bydgoskiego "żużlowego Kocerki" 
dodać trzeba tytuł mistrza Polski (1954 r.), uzyskany jednak jeszcze w barwach 


,
>>>
Bydgoszcz jako ośrodek sportowy 


109 


wrocławskiej "Sparty", oraz serię zwycięstw na torach angielskich w latach 
1 959 i 1960 r. przed finałem i po finale mistrzostw świata. 
Barw narodowych w eliminacjach do mistrzostw świata (drużynowych 
oraz indywidualnych) i w oficjalnych spotkaniach międzypaństwowych bro- 
nili jeszcze następujący bydgoscy żużlowcy: Bolesław Bonin, bracia Rajmund 
i Norbert Świtałowie, Edward Kupczyński, Henryk Gliicklich, Jan Malino- 
wski, Eugeniusz Nazimek, Janusz Suchecki i Zbigniew Raniszewski. Ten 
ostatni zginął śmiercią tragiczną w kwietniu 1956 r. na torze we Wiedniu, 
broniąc barw narodowych w czasie spotkania międzypaństwowego Polska - 
Austria. 


Wyścigi motocyklowe na lodzie 


Inicjatywa zorganizowania uzimowego żużla" wyszła od działaczy "Polonii" 
a ściślej - od zasłużonego organizatora polskiego sportu motorowego Bronisła- 
wa Ratajczyka. Dzięki jego zabiegom władze "Polonii" wyraziły zgodę, aby 
w warsztatach klubowych w 1965 r. wybudować cztery specjalne motocykle. 
Wtedy też zorganizowano pierwsze zawody na zamrożonym torze żużlowym 
stadionu przy ul. Sportowej. Wywołały one duże zainteresowanie publicz- 
ności. Były to w ogóle pierwsze zawody motocyklowe w Polsce na torze lodo- 
wym. 
W 1966 r. ekipa bydgoska w składzie: Mieczysław Połukard, Rajmund 
Świtała, Norbert Świtała i Edward Kupczyński - wzięła udział jako ofi- 
cjalna reprezentacja państwowa w Mistrzostwach Europy w wyścigach moto- 
cyklowych na torze lodowym, zorganizowanych w ZSRR. Doskonale spisał się 
Mieczysław Połukard, który wywalczył jako debiutant XII miejsce na świecie. 
Na I Mistrzostwa Świata na torach lodowych w 1966 r. wyjechała ekipa 
w składzie: M. Połukard, bracia R. i N. Świtałowie (wszyscy z bydgoskiej 
"Polonii"). Po trudnych eliminacjach Norbert Świtała zdobył VII miejsce 
na świecie. Dwaj pozostali motocykliści odpadli w eliminacjach. 
Warto dodać, że wyścigi motocyklowe na lodzie uprawiane są w Polsce 
wyłącznie w bydgoskiej "Polonii". 


... 


Automobilizm 
Ta dyscyplina sportu motorowego to przede wszystkim rajdy samocho- 
dowe. Były wprawdzie próby wybudowania wozu wyścigowego (formuły III) 
w warsztatach okręgowych Polskiego Związku Motorowego w Bydgoszczy, 
jednak bez większego powodzenia. Natomiast w rajdach samochodowych re- 
prezentanci Automobilklubu Bydgoskiego należą do krajowej czołówki. 
W ostatnich dwóch latach bydgoszczanie nie startowali w rajdowych Mistrzos-
>>>
110 


Zbigniew Urbanyi, Zbigniew Smoliński 


twach Polski, brali natomiast udział w Turystycznych Mistrzostwach Kraju, 
co z uwagi na odrębność tematu zostało w niniejszym opracowaniu pominięte. 
W 1967 r. Automobilklub zrzeszał 832 członków, co daje 200 procentowy 
wzrost ilościowy wobec 1964 r. Niemniej w obliczu dynamicznego rozwoju 
motoryzacji i wzrostu liczby posiadaczy prywatnych samochodów, jest to 
wzrost niezadowalający. Automobilklub Bydgoski zrzesza zaledwie 18-20% 
mieszkańców Bydgoszczy, posiadających własne samochody. 
Najwa
niejsze osiągnięcia w poszczególnych konkurencjach sportu moto- 
rowego: 


Mistrzostwa Polski 


Wyścigi motocyklowe uliczne 
- 1966 r. - Andrzej Szmańda (Automo- 
bilklub Bydgoski) - mistrz Polski w kla- 
sie bezlitrażowej 
1967 r. - mistrzostwo Polski: Andrzej 
Szmańda, Jerzy Paradowski, Zdzisław 
Lewandowski, Ryszard i Józef Macie- 
jewscy, Kazimierz Kminikowski (Auto- 
mobilklub Bydgoski) 
1967 r. - Andrzej Szmańda - mistrz 
Polski w klasie 250 ccm 
1967 r. - Andrzej Szmańda - mistrz 
Polski w klasie ponad 350 ccm 
1967 r. - Wojciech Czokajło ("Pa- 
faro" ,Bydgoszcz) - mistrz Polski w kla- 
sie 50 ccm 


Mistrzostwa Polski drużynowe 


Wyścigi motocyklowe na żużlu 
indywidualne Mistrzostwa Świata - 1959 r. Wembley (Anglia) - Mieczy- 
sław Połukard ("Polonia") - XII miejsce. 
Drużynowe Mistrzostwa Świata 1 96 I r. Wrocław - M. Połukard człon- 
kiem mistrzowskiej drużyny świata. 
Mistrzostwa Europy 1959 r. Goteborg (Szwecja) - M. Po- 
łukard ("Polonia") II wicemistrzem Eu- 
ropy 


Mistrzostwa Świata 


Wyścigi motocyklowe na lodzie 
1966 r. (ZSRR) - M. Połukard ("Po- 
lonia") - XII miejsce 
1 967 r. (ZSRR) - Norbert Świtała 
("Polonia") - VII miejsce
>>>
\ 
\ 


Bydgoszcz jako ośrodek sportowy 


111 


Budownictwo sportowe 


Imponujący jest rozwój budownictwa sportowego w latach 1945 -l 966. 
Bydgoszcz w 1939 r. posiadała 8 boisk, 30 kortów tenisowych, 11 przystani 
wioślarskich, 4 strzelnice małokalibrowe; ale jednocześnie l 35-tysięczne miasto 
posiadało zaledwie siedem sal gimnastycznych, co w okresie jesienno-zimowym 
absolutnie nie wystarczało klubom bydgoskim, nie mówiąc o powszechnym 
wychowaniu fizycznym w szkołach. Już pod koniec lat czterdziestych (1948 r.) 
KKS "Brda", ówczesny naj silniejszy klub sportowy Bydgoszczy, przystąpił 
do budowy przy ul. Północnej (obecnie: Powstańców Warszawy) nowoczesnego 
kombinatu sportowego. Inwestycja ta została zakończona w 1960 r. Wojsko 
pod przewodnictwem dowódcy okręgu wojskowego generała dywizji Jana 
Rotkiewicza i generała d)T\yizji Zygmunta Huszczy rozpoczęło w 1955 r. 
budowę wspaniałego Parku Sportowego z wielkim stadionem na 60 tysięcy 
widzów, pawilonem sportowym, mieszczącym dwie hale gimnastyczne, ka- 
wiarnię sportową i obszerne zaplecze szatniowo-sanitarno-administracyjne, 
amfiteatrem, zespołem boisk treningowych, własnym hotelem, garażami 
i ostatnio - w 1966 r. -najnowocześniejszą w kraju strzelnicą małokalibrową. 
Budowa Parku Sportowego Wojska Polskiego nie została jeszcze w pełni za- 
kończona. 
"Astoria" wybudowała przy ul. Królowej Jadwigi kombinat sportowy 
z halą widowiskową na 1300-1500 miejsc i z pierwszym w Bydgoszczy pełno- 
wymiarowym krytym basenem pływackim. 
"Polonia" zmodernizowała dawny Stadion Miejski. Obok widowni na 
około 25 tysięcy widzów wybudowano najnowocześniejszy w Europie tor 
żużlowy z oświetleniem elektrycznym oraz zagospodarowano zaplecze stadionu 
między dawną ul. Jastrzębią, Curie-Skłodowskiej, Lelewela oraz Powstańców 
Wielkopolskich, budując tam nowoczesne warsztaty sekcji żużlowej, boisko 
treningowe z bieżnią lekkoatletyczną, oraz boiska do gier zespołowych jak 
również nowy zespół kortów tenisowych. 
W latach 1958/59 wybudowano systemem całkowicie gospodarczym i przy 
najniższym koszcie w Polsce (około 4,5 miliona zł.) sztuczne lodowisko, dzięki 
czemu hokej i łyżwiarstwo figurowe zyskały odpowiednią bazę. 
Zmodernizowano tor regatowy w Brdyujściu, przedłużając go do 2000 m 
przewidzianych regulaminem Międzynarodowej Federacji Towarzystw Wio- 
ślarskich (FISA),oraz wybieg dla łodzi. 
W robotniczej dzielnicy Szwederowo powstał stadion BKS "Budowlani". 
Warto dodać, że Szwederowo było kiedyś całkowicie pozbawione urządzeń 
sportowych.
>>>
112 


Zbigniew Urbanyi, Zbigniew Smoliński 


Wreszcie w innej dzielnicy robotniczej - na Wi1czaku, obok stadionu 
"Gwiazdy", wybudowano nowoczesny ośrodek sportowy TS '"Gwiazda" 
o charakterze wielofunkcyjnym. 
Niezwykle korzystna dla rozwoju sportu i masowego wychowania fizycz- 
nego okazała się akcja budowy szkół - tysiąclatek. Przy każdej z nich pow- 
stała nowoczesna hala gimnastyczna, dobrze zagospodarowane boiska spor- 
towe. Szkoda, że zaprojektowano te przyszkolne sale o zbyt małej powierzchni. 
Są one niewymiarowe. 
Reasumując trzeba stwierdzić, że w latach 1966/1967 Bydgoszcz posiadała: 
4 stadiony sportowe ("Zawiszy", "Polonii", "Brdy" i "Budowlanych") 
l 2 boisk sportowych, 
l O kortów tenisowych, 



 


-..:::: 

, 
::::::.: 



 


--- 
-- 


t, 




 

- 
. . -. n rrT1 TV l' I ' 
-
'f"'11! : Ił' I f1H 'l! li U ll- 
, ł,... ,lI:", -'" 
....',-11'1'111 "111TT 


. . 



".
--
 


r 
 ". 


,
 


:- 


- 


. . . "Ir":w'f ... ..., - 
.' Il !11 1 I ,I : I ': 
. 1 . I 'I,t, If - 
. - -- ....... T Y h ". - 
1- , ;1'c- 
- . - c -" ""'C..' I L., 
.- 


I 


I . 


, . 
:ł-
' 
.-. ... 
. 



 


"'" ----.... 


.......
 ..... 


. ..". . 


... .: 


"'" 


., 
,",.,c 


- 
 


- .ł... ";-
i-
 ': '" 
- .,wM 
: ;
_.. 
": 

 
. 


" 


Park Sportowy Wojska Polskiegu. Kompleks hal sportowych, pawilon administracyjny 
z zapleczem szatniowo-sanitarnym oraz kawiarenka klubowa. Fot. B. Woźniewski
>>>
- 


--- 


.. 


l 


I' 


o,. 
_ -41 
--.; -.....:'"' 
.- 
 ............-..--...:-..... _ .. 
..'t-...£. 
--.: ...----.:-i::=
::_

 
 

 _
 
_...2:-....::.._
 
"-' -": _' ....ł- .-.: -:: .- =--: 
 ..:. . 
........% 

 ł:..... ..-łł- 
fI'I..*,..... 
,.-...."'.. -........ 
 .--....-.... 
....)... ł-ł ... ł- ...... 
 .........-:: 
..... 
.. 
4 __ ...
.. ,,


 
j . . 


.. 


". 



 


..... ..... 


... 
k 


. ........ -.:: 


.... 


-- 


.... 



 ..r:.
:.:
" 
.. 
 -... 

::ł-. 


. ... ...,. 


.
 


..... 


""-. ... 


.
 


---- 


\ ... 


( 


( 



 
. 



. - 
.. 


... 
..-- ...' "'-' r 


-. 


..... - 



 .. , 


.. 


.. . 


.. ... 



 


. .. 


? 


...
 


..- 
.-.- 


'. 



 


-. 
" 




 




"" JIII"" .4-,_.;,.... 
, ;-ł"""'., . 


1. . - 


.. 
 


...... 


oł: 


......-- 
...... 


'W
 


""""'- 



 
 


........... 


.... 



 


Park Sportowy Wojska Polskiego, zbudowany w latacQ. 1954-1964. Fragment stadionu 
mogącego pomieścić 60 ()()() widzów . Fot. B. Woźniewski 


6 basenów pływackich (łącznie - krytych i otwartych), 
1 sztuczne lodowisko, 
1 lodowisko hokejowe - naturalne, 
3 hale sportowe, 
33 boiska do gier zespołowych, 
11 przystani wioślarskich, kajakowych i żeglarskich, 
l tor regatowy. 
Wszystkie te obiekty wybudowano łącznym kosztem 123 821 000 złotych. 
Świadczy to najlepiej o skoku, jakiego w zakresie budownictwa sportowego 


8 - Kronika Bydgoska
>>>
I 14 


Zbigniew Urbanyi, Zbigniew Smoliński 


dokonała Bydgoszcz. Niestety, w ostatnich latach tempo bydgoskich inicjatyw 
sportowo-inwestycyjnych znacznie osłabło. Wobec gwałtownej ofensywy. na 
tym odcinku innych regionów i miast, wobec stale wzrastających potrzeb 
młodzieży -oraz sportu kwalifikowanego, w niedalekiej przyszłości sytuacja 
dojrzeje do nowych wysiłków. 


. 


I 


I 
l 


'( 


'., 



 


".)... . 


"'" 


1:: 


" . 


'l" 



 


,. 


ł' 
"ł. A' "V 


".1,.. \I 


Jan Wróblewski, młody pilot szybowcowy, zdobywca tytułu mistrza świata w klasie otwartej 
w r. 1966 w South Cerney w Anglii. Fot. B. Woźniewski
>>>
Ireneusz Glowczyński 


POCZĄTKI I ROZWOJ 
POLSKIEGO RUCHU FILATELISTYCZNEGO 
W BYDGOSZCZY (1907-1967) 


Od kultywowania i rozwijania tradycji, od zbierania pamiątek polskości 
w regencji bydgoskiej i jej stolicy rozpoczynała się w początkach XX wieku 
zorganizowana działalność filatelistyczna w Bydgoszczy. Jej historia, doświad- 
czenia i konflikty rozwojowe zasługują na uwagę, ponieważ przynoszą one 
pewne ogólniejsze problemy ruchu filatelistycznego, jego organizacji i dróg 
rozwoju w naszym kraju. 
. W okresie zaboru pruskiego utworzenie w Bydgoszczy polskiego stowa- 
rzyszenia napotykało na ogromne trudności ustawowe i materialne. Ustawy 
zabraniały Polakom wygłaszania publicznych przemówień po polsku, nawet 
w organizacjach zawodowych. Filateliści bydgoscy więc, a było ich niemało, 
czując dookoła siebie atmosferę nie sprzyjającą, zrzeszali się w istniejących już 
klubach polskich, nie tworząc klubu odrębnego. Spotkania w celu wymiany 
znaczków odbywały się prywatnie w mieszkaniu prezesa bydgoskiego Towa- 
rzystwa Przemysłowego - Józefa Milcherta, przy Nowym Rynku nr 3 (dziś 
nr 5), a od 1907 r. - w salkach Domu Polskiego przy dzisiejszej ulicy Dra 
Emila Warmińskiego nr I I. Najpierw więc korzystano z patronatu i opieki 
polskiego Towarzystwa Przemysłowego; później - od 1919 r. - gromadzono 
się w kole bydgoskim Związku Pracowników Poczt i Telegrafów. 
W czasie gdy na Pomorzu i w Wielkopolsce działały jeszcze grupy "Grenz- 
schutzu", w środowisku bydgoskich pocztowców zrodziła się myśl stworzenia 
związku filatelistów, w którym można by było uczyć się historii polski ego 
pocztownictwa oraz upowszechniać najnowsze w tej dziedzinie osiągnięcia. 
Inicjatorem tej idei był Juliusz Doberszyc (vel Doberschiitz), który wspólnie 
ze swym kolegą Juliuszem Świątkiem oraz grupą innych zapaleńców - z na- 
rażeniem się na szykany ówczesnych władz niemieckich - założył na począt- 
ku kwietnia 191 9r. koło filatelistów przy Związku Pracowników Poczt i Te- 


. . 
Pierwsze jawne i oficjalne zebranie odbyło się dnia 4 grudnia 1919 r. 
W lokalu znanego kupca Mieczysława Starzyńskiego przy ul. Nakielskiej 
nr 85 (dziś ul. Wrocławska nr l, gdzie obecnie dom ten już nie istnieje). 


8.
>>>
116 


Ireneusz Glowczyński 


Pionierami, którzy przeprowadzili jawne zebranie, byli nie tylko pocztow- 
cy, ale także kupcy i przemysłowcy. Przewodniczącym zebrania wybrano 
Augustyna Wrzyszcza. Obecni na zebraniu byli m.in. również Juliusz Do- 
berszyc, Ludwik Filipowski, Józef Górski, Julian Mikulski, Teodor Re- 
tur, Jan Simiński, Ignacy Słomiński, Leopold Splitt i Juliusz Świątek. Prze- 
wodniczącym koła wybrano jednogłośnie L. Filipowskiego. Jaki zapał pa- 
nował wśród zebranych świadczy fakt, że na tym pierwszym zebraniu 
zgłosiło się 24 nowych członków chętnych do prac związkowych. Trzeba przy 
tym mieć i to na uwadze, iż związkowcy organizowali spotkania nie tylko 
dla wymiany znaczków, ale i w celu wszechstronnego przygotowania się do 
objęcia polskiej służby pocztowej po odzyskaniu niepodległości. Takie po- 
stępowanie ze strony weteranów filatelistyki było dowodem odwagi i wiel- 
kim ryzykiem. Już dnia następnego niemiecka "Ostdeutsche Rundschau" 
zwracała uwagę na niebezpieczeństwo takich schadzek i formalnie wytykała 
władzom, że znaleźli się śmiałkowie, noszący na sobie nawet mundury i dy- 
stynkcje niemieckie i mający odwagę tworzenia polskich związków. Związ- 
kowcy, którzy prowadzili jednak pracę dalej, zwołali w dniu 20 grudnia 1919 
r. ponowne zebranie w lokalu Juliana Mikulskiego przy dzisiejszej ul. Artura 
Grottgera nr t. Następne zebranie odbyło się dnia 3 stycznia 1920 r. jak przed- 
tem - w salce Mikulskiego, a punktem najwyższego zainteresowania był 
odczyt J. Doberszyca o poczcie polskiej i o tym, w jaki sposób powinny być 
prowadzone kursy pocztowości polskiej. Ostatnie zebranie pod zaborem odbyło 
się dnia t7 stycznia t 920 r. w sali Mikulskiego przy udziale 76 członków. 
W trzy dni później wojska polskie zajęły Bydgoszcz, po czym nastąpiło przej- 
mowanie placówek pocztowych przez władze polskie. 
Pierwsze zebranie w wyzwolonej Bydgoszczy odbyło się uJ. Mikulskiego 
dnia 7 lutego 1920 r. Na zebraniu w dniu 23 marca 1920 r. radca pocztowy 
A. Zakrzewski wygłosił referat o powstaniu poczty i znaczka pocztowego, jak 
również omówił rozwój pocztownictwa. 
W zmienionych warunkach polityczno-administracyjnych Bydgoszcz zna- 
lazła. się w granicach województwa poznańskiego. Część urzędów byłej re- 
gencji bydgoskiej przeniesiono do Poznania, a nieznaczna część pozostała 
w Bydgoszczy. Nowy podział na okręgi pocztowe nie sprzyjał chwilowo dal- 
szemu rozwojowi tak pięknie zapowiadającego się stowarzyszenia, gdyż wielu 
czynnych członków z okresu zaboru, obejmując opuszczone przez Niemców 
miejsca służbowe w urzędach województwa poznańskiego, odeszło z sze- 
regów rozpadającego się związku, aby później znaleźć się wśród filatelistów 
Poznania, Inowrocławia, Grudziądza czy Torunia. 
W oDec niepewnych warunków pracy bydgoskich pracowników poczto- 
wych, zwołano na dzień 6 stycznia 1921 r. walne zebranie Związku Pracowni- 
ków Poczt i Telegrafów, które odbyło się w atmosferze bardzo ostrej i burzli- 
wej dyskusji. Strajki, wiece, drożyzna i energiczna walka o nadanie bydgoskim
>>>
. 


Początki" i rozwój ruchu filatelistycznego 


117 


pocztowcom etatów po jednorocznej, nienagannej służbie - zajmowały umysły 
wszystkich bez reszty, spychając filatelistykę w cień zapomnienia. Szalejąca 
inflacja i wzrost cen spowodował nie tylko. utratę poszczególnych walorów, 
ale i całych zbiorów. 1 
Nowe warunki polityczne i ekonomiczne postawiły zadania zupełnie in- 
nego typu. Koło założone po to, aby w trudnym okresie zaboru skupić mi- 
łośników znaczka i poczty do walki o nową, polską pocztę, spełniło swe zadanie 
i teraz samo borykało się z trudnościami narastającego wielkiego kryzysu. Fi- 
lateliści albo rozproszyli się, albo zostali pochłonięci szukaniem , pracy 
lub utrzymaniem .się na stanowisku. Związek nie mógł im już dalej patrono- 
wać, gdyż rzeczywistość zmuszała go do walki o podstawowe prawa pracow- 
ników poczty. Przy nieelitarnym profilu społecznym bydgoskiego koła fi- 
latelistów, w którym brak było ludzi bogatych, a przeważali drobni kupcy 
i urzędnicy pocztowi, oznaczało to koniec zrzeszenia. Nastąpił okres "ciszy" 
filatelistycznej. 
Okres dwudziestolecia międzywojennego znamienny był swoistym roz- 
proszeniem filatelistów bydgoskich. Większość starszego pokolenia pozbyła 
się swych zbiorów, a nowi czciciele filatelii należeli do różnych krajowych 
i zagranicznych klubów i stowarzyszeń. Między innymi do lwowskiej "Unii" 
w 1921 r. należeli z Bydgoszczy: Henryk Jezierski (nr leg. 18), Stanisław 
Ostoja-Zabierzowski (nr leg. 168), Rudolf Fibich (nr leg. 274). W latach 
1922-1926 bardzo modne było międzynarodowe towarzystwo "Internationa- 
le Markenboerse"( Międzynarodowa Giełda Znaczków) z siedzibą w Vaduz, 
stolicy Lichtensteinu. Do tego towarzystwa należeli m.in. również bydgoszcza- 
nie: Kazimierz Zachar (nr leg. 2167) i Zbigniew Jarochowski (nr leg. 2308). 
Zainteresowania filatelistyczne w Bydgoszczy z biegiem czasu zaczęły 
jednak wzrastać i w miarę stabilizacji gospodarczej wzrastała też potrzeba 
powołania do życia nowej organizacji filatelistów, która by mogła zabezpie- . 
czyć interesy zbieraczy przed szerzącą się spekulacją. 
Dnia 15 października 1923 r. odbyło się w Bydgoszczy przy ul. Dworcowej 
31a (dzisiaj nr 73) w mieszkaniu pp. Ciąglińskich zebranie organizacyjne byd- 
goskich filatelistów w liczbie 12 osób. Postanowiono, zgodnie ze statutem 
Polskiego Towarzystwa Filatelistów w Warszawie, założyć oddział tegoż 
Towarzystwa w Bydgoszczy. Zarząd nowo utworzonego oddziału złożono 
w ręce doskonałych znawców filatelistyki w osobach: Adama Klimesza, Sta- 
nisława Machnickiego, Henryka Ciąglińskiego i Wacława Kroskowskiego. 
Wybrano w tym dniu również komisję rewizyjną w składzie 3 osób (naz- 
wisk nie udało mi się ustalić). Siedzibą Towarzystwa było mieszkanie pań- 
stwa Ciąglińskich. Bydgoskie Towarzystwo Filatelistów było po sosnowie- 


1 W tym czasie został sprzedany duży zbiór J. Milcherta, zawierający sporą liczbę listów 
przedznaczkowych ze stemplami o polskim brzmieniu nazw miejscowości z regencji bydgoskiej.
>>>
. 


118 


Ireneusz Glowczyński 


ckim drugim oddziałem Polskiego Towarzystwa Filatelistów w okresie dwu- 
dziestolecia międzywojennego. O powstaniu nowego oddziału Towarzystwa 
poinformował Nowy Filatelista, wychodzący w Warszawie, pod datą 15 
grudnia 1923 r. (nr 10-12, str. 79). Ten sam periodyk filatelistyczny w nu- 
merze l z dnia l lutego 1924 r. podał, iż Polskie Towarzystwo Filatelistów 
w Bydgoszczy posiada własny lokal, gdzie odbywają się wszelkie zebrania 
i posiedzenia członków, przewidziane statutem. Zarząd urzędował codziennie 
w godzinach od 17 do 19. Liczba członków wynosiła 20 osób, liczba kandy- 
datów tyleż samo. 
Widomym znakiem żywotności bydgoskich filatelistów było pozyskanie 
sobie stałej rubryki w Gazecie Bydgoskiej, w której co tydzień zarząd T owa- 
rzystwa podawał ważniejsze wiadomości i komunikaty. 
W 1924 r. przeniósł się ze Lwowa do Bydgoszczy wydawca pisma "Unia", 
Eugeniusz Szczerban, a w grudniu tegoż roku ukazało się pierwsze pismo fi- 
latelistyczne w Bydgoszczy. Był nim organ międzynarodowego związku fi- 
latelistów i korespondentów "Unia". Pismo nosi numery 4-6 (92-94). 
W latach 1925-30 pismo nie ukazywało się, aby ponownie pojawić się 
w Ciechocinku jako numer 96 (!) z datą z grudnia 1930 r. 
Przedstawicielem towarzystwa filatelistycznego "Terra Society" (Towa- 
rzystwo Światowe), do którego należało sporo bydgoskich filatelistów, oraz 
pisma "Die Briefmarke" (Znaczek Pocztowy), wydawanego w Czechosłowa- 
cji, był na miasto Bydgoszcz od 1924 r. Jan Bonneberger. Do kieleckiego 
towarzystwa "Mie-Gu-Ni"2 przystąpił w 1924 r., tj. z chwilą jego założenia, 
Antoni Pęcherski i reprezentował je na terenie Bydgoszczy. Tymczasem do 
towarzystwa w Lichtensteinie zapisało się kilku dalszych filatelistów bydgos- 
kich i to pod nr rej. 358, 504, 590, 4389, 5122. Nazwisk, niestety, nie znamy. 
Mimo iż zainteresowania filatelistyczne w Bydgoszczy wzrastały z miesiąca 
na miesiąc, o czym świadczą liczne zgłoszenia do krajowych i zagranicznych 
klubów filatelistycznych, o życiu bydgoskiego Towarzystwa Filatelistów nie 
było słychać zbyt wiele. Brak jednolitej organizacji, która mogłaby zaspokoić 
potrzeby filatelistów, jak również fiasko usiłowań utworzenia związku pol- 
skich stowarzyszeń filatelistycznych było przyczyną stale pogłębiającego się 
kryzysu. Stan taki zapewne nie zadowalał szerszych rzesz zbieraczy, gdyż 
bardzo rzutki i energiczny pilot z Bydgoskiej Szkoły Pilotów, zapalony fi- 
latelista i doskonały organizator ppor. Tadeusz Moszkowski, wystąpił z ini- 
cjatywą utworzenia nowego klubu filatelistów - przy Szkole Pilotów. Po 
dłuższych naradach organizatorów odbyło się zebranie inauguracyjne nowego 
Towarzystwa Filatelistów w Bydgoszczy w dniu 12 lipca 1926 r. Zebraniu 
przewodniczył inspektor pocztowy Leon Wróblewski, a z referatem wystąpił 


2 W 1924 roku Mie(czysław) Gu(staw) Ni(źnik) założył w Kielcach Międzynarodowy 
Klub "Mie-Gu-Ni".
>>>
Początki i rozwój ruchu filatelistycznego 


119 


1 I 
.. 
.. 
..... 
... 4- to. , 

 
. 
'("' ,. 
, 
. 
. 
. \ 

 "........., . 
. !r- " 
'" . ił 
". .. ..... 
 
. .. 

 .' 
l 
 
. , 
-ti -...... \::i. 
- . 
'-" .. -- 
":,. .
 .- -
 
.. 
"- --ł.. 


Członkowie Towarzystwa Filatelistów w Bydgoszczy (zal. 12 VII 1926). Siedzą od lewej: 
prof. Ludwik Monowid, kpt. Józef tRoessler. Konstanty Chmielewski, Helena Bogusławska, 
Anzelm Zaborowski. Stoją od lewej: st. sierż. Stefan Gronostaj, osoba nie rozpoznana, Zygmunt 
Feret, Brunon Roesner (prezes), Leon Hinz, Zygmunt Chamuliński, Eugeniusz de Lippe- 
Lipski, Franciszek Malinowski, Stanisław Niewitecki. Zdjęcie wykonał Feliks Fąferek dnia 
6 lipca 1926 r. w mieszkaniu B. Roesnera w Bydgoszczy przy ul. Reja 4. 


ppor. T. Moszkowski. W referacie jasno i dobitnie wyjaśniono cele, jakim 
ma służyć Towarzystwo, a mianowicie: obronie zbieraczy przed spekulan- 
tami, szerokiej wymianie znaczków w kraju i za granicą, w ogóle postawieniu 
filatelistyki polskiej na takim poziomie, na jakim znajduje się ona za granicą, 
jako gałąź naukowa; poruszono również zagadnienie współpracy z prasą fa- 
. chową. Realizację tak ambitnych i szeroko zakrojonych planów powierzono 
zarządowi, w którego skład weszli: dyr. Amadeusz Majewski jako prezes! 
ppor. Tadeusz Moszkowski jako sekretarz, oraz znany i ceniony księgarz 
bydgoski Konstanty Chmielewski jako skarbnik. 
Czy to polepszenie się sytuacji gospodarczej, czy też właściwy dobór ludzi, 
a prawdopodobnie jedno i drugie sprawiło, iż "Betefil" - jako nazywano 
bydgoskie Towarzystwo Filatelistów - rozwijał się pomyślnie, mimo sil- 
nej konkurencji Poznania, rokując coraz to lepsze wyniki w pracy i stale 
powiększając liczbę zrzeszonych członków. W 1928 r. nastąpiła zmiana na 
stanowiskach prezesa i skarbnika oraz poszer
ono zarząd, który w nowym skła- 
dzie stanowili: prezes - Brunon Roesner, wiceprezes - Józef Roessler, 
sekretarz - T. Moszkowski, skarbnik - Anzelm Zaborowski, oraz kierownik
>>>
120 


Ireneusz Glowczyński 


, 


wymiany znaczków - Feliks Fąferek. Przewodniczącym Komisji Rewizyjnej 
został Stanisław Niewitecki. P;d tym kierownictwem "Betefil" dotrwał aż 
do wybuchu wojny. 
Podstawę do wymiany znaczków stanowił wówczas wyłącznie francuski 
katalog Y verta. 
Z okazji Wszechpolskiej Wystawy Filatelistycz
ej w Toruniu (21-28 
maja 1933 r.) odbył się zjazd, na którym powołano do życia Związek Stowa- 
. rzyszeń Filatelistycznych w Polsce. Do składu utworzonej na zje
dzie komisji 
rewizyjnej wybrano też przedstawiciela Towarzystwa Filatelistów z Bydgo- 
szczy - J. Roesslera. Na wystawie toruńskiej bydgoska firma "Filatelia" 
wystawiła zbiór znaczków pn. "Rzadkości i alegorie", a uczeń V klasy gimna- 
zjum klasycznego, .Zenon Twardowski, za wystawiony zbiór znaczków euro- 
pejskich uzyskał list pochwalny. Wiele radości sprawiły upominki w koper- 
tach pał"?iątkowych, ofiarowane przez firmę "Filatelia" z Bydgoszczy. W ka- 
talogu wystawy dwukrotnie dał ogłoszenie firmowe dobry znawca branży fila- 
telistycznej Kazimierz Czarra z Bydgoszczy. 
Delegaci bydgoskiego Towarzystwa Filatelistów brali również czynny 
udział w II Zjeździe Filatelistów Polskich w Katowicach, który odbył się 12 
maja 1934 r. · . 
Bydgoscy filateliści ze szczególną troską spoglądali na młode pokolenie 
zbieraczy. W tym kierunku szły też przede wszystkim ich wysiłki i starania. 
Dzięki niezmordowanej pracy i ogromnej ofiarności takich działaczy fila- 
telistycznych jak Marian Faczyński, dyrektor Muzeum Szkolnego w Bydgo- 
szczy (przy ulicy Warszawskiej nr 25), Brunon Michał Kruszczyński oraz 
Stefan Gronostaj z żoną, otwarto w Bydgoszczy I Międzyszkolną Wystawę 
Filatelistyczną, która trwała od 16 do 30 maja 1937 r. Na wystawie czynne 
było stoisko pocztowe i stosowano datownik okolicznościowy. 
Dnia 15 lipca 1937 r. ukazał się w Bydgoszczy ilustrowany miesięcznik 
filatelistyczny Filatelia-Kurier. Numer 2 zmienił redaktor i wydawca Robert 
Mielewczyk na Kurier-Filatel, aby nie mieszać nazwy pisemka z firmą "Fi- 
latelia" . Różne trudności, w tym przede wszystkim finansowe, kładą kres 
istnieniu i tego pisma już po paru numerach. Wydawcy nie dają jednak za 
wygraną. Firma "Filatelia" zaczyna wydawać cenniki firmowe - i co ciekawe 
- podaje numery według katalogu Scotta, Yverta i Michla, cenę natomiast - 
w złotych. 
Firma "Filatelia" wystawiała swe eksponaty na wielu wystawach krajowych 
i zagranicznych, takich jak w Toruniu (1933), Królewcu (1933), Katowicach 
(1934), Grudziądzu (1935), Warszawie (1938), czy Rio de Janeiro (1938). 
Zbiory stale się powiększały ilościowo i pod względem liczby krajów. Oto- 
czona czułą opieką dorosłych w
rastała młodzież filatelistyczńa, która na I 
Międzyszkolnej Wystawie dała pokaz tego co potrafi. 
Zaczęto też interesować się badaniami filatelistycznymi. Cennym osiąg-
>>>
. 


Początki i rozwój ruchu filatelistycznego 


121 


nięciem W pracach badawczych nad polskimi znaczkami był esej inż. A. Mi- 
kutowicza Odmiany 25 gr znaczka żałobnego oraz 15 gr Sienkiewicza (Ilustro- 
wany Kurier Filatelistyczny z roku 1939, nr 157 -158). . 
Liczne grono filatelistów bydgoskich czyniło przygotowania do uczestnic- 
twa w planowanej na rok 1940 Ogólnopolskiej Wystawie Filatelistycznej 
w Łodzi, gdzie swe zbiory zamierzali eksponować m.in. Brunon Michał 
Kruszczyński, Stefan Gronostaj, inż. Adam Mikutowicz, inż. Tadeusz Rze- 
szowski, Stanisław Niewitecki, dr Kazimierz Lewiński i prof. Ludwik 1-10- 
nowid. Niestety, wojna temu przeszkodziła. Zbiory zostały zarekwirowane 
i wywiezione, zbieracze pozbawieni życia lub skazani na tułaczkę, z której 
po wojnie wrócili nieliczni. Wszystko trzeba było zaczynać od nowa. 


Wielka wędrówka ludów, jaką przeżyła Bydgoszcz w okresie powojennym, 
nie sprzyjała rozwojowi filatelistyki. Filateliści byli, ale nie dążyli do dzia- 
łania zorganizowanego. Byli to przeważnie zbieracze nowi i początkujący. 
. 
Ruch filatelistyczny został ujęty w ramy organizacyjne w 1953 r. W dniu 
4 kwietnia tegoż roku zostało utworzone w Bydgoszczy Koło Polskiego Związ- 
ku Filatelistów, należące do oddziału toruńskiego. Zarząd koła organizował 
spotkania klubowe, zamieszczał w prasie notatki propagujące filatelistykę i roz- 
powszechniał komunikaty dla członków. Koło zrzeszało wówczas tylko 47 
członków. 
W październiku 1954 r. delegaci Koła Polskiego Związku Filatelistów 
w Bydgoszczy uczestniczyli w plenarnym zebraniu zarządu głównego PZF, 
które z okazji 500-lecia powrotu Pomorza do Polski odbyło się w Toruniu. 
Zapoczątkowane na Zjeździe rozmowy dotyczące powstania oddziału w Byd- 
guszczy nie dały jednak natychmiastowego rezultatu. Znaczny wzrost szeregów 
członkowskich stworzył jednak konieczność zmian organizacyjnych. Z dniem 
1 stycznia 1955 r., dzięki staraniom Zygmunta Drzewieckiego, Zygmunta 
Rydlewskiego i Eugeniusza Duby-Dubińskiego powstał w Bydgoszczy Od- 
dział Polskiego Związku Filatelistów. Przewodniczącym pierwszego zarządu 
oddziału bydgoskiego został E. Duba-Dubiński; w skład prezydium zarządu 
weszli poza nim Stanisław Powalisz jako zastępca przewodniczącego, Zygmunt 
Rydlewski jako sekretarz i Henryk Rutkiewicz jako skarbnik. Przy oddziale 
bydgoskim istniało wtedy jeszcze jedno koło - młodzieżowe, oraz dwa koła 
terenowe: w Świeciu (założone 3.4.1955 r.) i w Pakości (założone w tym 
samym czasie). Łącznie oddział bydgoski liczył wtedy 280 członków. Pierw- 
sza notatka o powstaniu oddziału PZF w Bydgoszczy i o pracy bydgoskiego 
koła młodzieżowego ukazała się w numerze 6 Filatelisty z 1955 r. 
Stan liczbowy członków i ich aktywny udział w pracach oddziału stale 
wzrastał. W 1955 r. filateliści bydgoscy wzięli udział w pierwszej po wojnie, 
VI Ogólnopolskiej Wystawie Filatelistycznej zorganizowanej w Poznaniu, 
gdzie odnieśli sukces zdobywając 2 srebrne medale. W czasie IV Zjazdu PZF
>>>
122 


Ireneusz Glowczyński 


w Poznaniu w 1955 r. Eugeniusz Duba-Dubiński, Łucjan ]ędraszczak i Roman 
Rutkowski otrzymali jako pierwsi filateliści z Bydgoszczy srebrne odznaki 
honorowe PZF, a E. Duba-Dubiński został ponadto członkiem zarządu głów- 
nego PZF. · 
Od zarania swego istnienia bydgoski oddział PZF, podobnie jak przed 
wojną, roztoczył daleko idącą opiekę nad młodzieżą. Wychodząc z takich 
założeń programowych zarząd Oddziału PZF w Bydgoszczy zorganizował 
w lipcu 1955 r. pierwszy pokaz filatelistyczny dla młodzieży. Młodzieżowe 
koło PZF, założone w styczniu 1955 r. przy kole dla dorosłych w Bydgoszczy, 
liczyło wówczas 107 uczestników. Koło oddziaływało wychowawczo na swoich 
członków rzucając hasło: "Każdy uczestnik Młodzieżowego Koła Filateli- 
stów przodownikiem nauki". Wydawało też komunikaty propagandowe "Do 
młodego filatelisty" i rozprowadzało je w szkołach. W czasie cotygodnio- 
wych spotkań członków koła wygłaszane były pogadanki o tematyce fiJateli- 
stycznej, urządzano loteryjki znaczków, konkurs i ankiety. Młodzież korzysta- 
ła z katalogów koła, wzięła też liczny udział w zbiórce masówki z której 40 
tys. sztuk znaczków przekazano do zarządu głównego PZF w Warszawie. 
Spotkania członków oddziału bydgoskiego odbywały się wówczas w świet- 
licy na poddaszu budynku przy ul. Podwale nr 10, w miejscu określanym przez 
bydgoskie środowisko filatelistyczne jako "baszta". 
Różne trudności zawodowe poszczególnych członków zarządu uniemożli- 
wiały w praktyce sprawną pracę zarządu. W 1955 r. więc walne zebranie 
Oddziału PZF w Bydgoszczy dokonało przeglądu działalności i wybrało nowy 
zarząd. 
Z rozwojem oddziału bydgoskiego wiąże się ściśle powstanie kół tereno- 
wych w Brodnicy i Chojnicach. Koło PZF w Brodnicy rozpoczęło aktywną 
działalność 6.12.1955 r. Koło to zorganizowało lokalną wystawę filatelisty- 
czną w Powiatowym Domu Kultury, utworzyło w ramach koła sekcję mło- 
dzieżową, oraz urządzało pogadanki filatelistyczne. Pod koniec roku założono 
w Soku Kujawskim nowe koło PZF, które rozpoczęło działalność z dniem 
1 stycznia 1956 r. Oddział stale zyskiwał sobie nowych członków, tak że 
ich liczba wzrosła w końcu 1956 r. do 312 osób. 
W 1956 r. zarząd główny PZF wyróżnił oddział bydgoski za dobrą 
z nim współpracę, a wyniki na naszym terenie zaliczył do czołowych w skali 
krajowej. 
W 1957 r. założone zostały trzy dalsze koła: w Wyrzysku (17 lutego), 
w Bydgoskich Zakładach Chemicznych (10 października) oraz przy Garnizo- 
nowym Klubie Oficera w Bydgoszczy (II listopada) 
W tym też roku oddział urządził dla swoich członków kurs języka esperan- 


3 Popularnie masówką nazywają filateliści znaczki wykąpane, tj. wycięte z masowej korespon- 
dencji i odklejone. Układane są one w paczuszki zawierające po 100 sztuk każdego znaczka.
>>>
Początki i rozwój ruchu filatelistycznego 


123 


to, a na apel zarządu głównego zorganizował zbiórkę złomu srebrnego na 
medale VII Ogólnopolskiej Wystawy Filatelistycznej pn. "Warszawa 57". 
Zebrano wówczas 1105 g srebra, które przekazano organizatorom wys tawy. 
Spośród bydgoskich filatelistów 8 wzięło udział w wystawie pn. "W ar- 
szawa 57", uzyskując wyróżnienia w postaci l medalu złotego, 4 srebrnych 
i 3 brązowych. Dla zachęcenia członków do liczniejszego udziału w wysta- 
wach oddział bydgoski urządził pokaz właściwego przygotowania i opraco- 
wania eksponatów wystawowych. Na zaproszenie Oddziału PZF w Gdańsku 
nawiązano z nim współpracę, biorąc czynny udział w pracach organizacyjnych 
Wystawy Filatelistycznej Ziem Nadbałtyckich w Gdańsku. W wystawie tej 
uczestniczyło 6 bydgoskich zbieraczy, którym przyznano 2 medale złote, 
3 srebrne, I brązowy i medal pamiątkowy dla oddziału bydgoskiego. Bydgoscy 
filateliści wzięli jeszcze udział w czterech innych poważnych wystawach 
w 1958 r.: w wystawie znaczków sportowych i lotniczych pn. "Filsport" 
w Lesznie, gdzie uzyskali l złoty i l brązowy medal; w jubileuszowej wysta- 
wie w Poznaniu (I medal złoty); w wystawie filatelistycznej w Łodzi (1 medal 
złoty, 2 srebrne i l brązowy) oraz w wystawie we Wrocławiu, gdzie wystawcy 
bydgoscy zdobyli l medal złoty i I medal srebrny. W tym roku powstało tylko 
jedno koło a mianowicie: przy Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu 
(I stycznia 1958 r.). 
W dniu 22 lutego 1959 r. odbyło się walne zebranie delegatów oddziału, 
na którym ponownie dokonano zmiany zarządu; prezesem wybrano wówczas 
Mariana Litewkę. W tym roku powstały nowe koła dorosłych przy Zakładach 
Wapiennych w Piechcinie oraz przy Okręgowym Klubie Oficera w Bydgosz- 
czy (12 listopada 1959 r.). W nowo założonych kołach przeprowadzono szko- 
lenie filatelistyczne i zorganizowano pokazy znaczków. Pokazy takie urządzo- 
no również m. in. w kołach: w Świeciu, w Chojnicach, w Wyrzysku. Ponadto 
w Bibliotece Miejskiej w Bydgoszczy, wspólnie ze Związkiem Esperantystów, 
urządzono pokaz znaczków o tematyce esperanckiej. W 1959 r. została zorga- 
nizowana w Gdańsku międzynarodowa wystawa filatelistyczna pn. "Balpex l", 
w której uczestniczyło 7 bydgoskich zbieraczy uzyskując 3 medale złote, 2 srebr- 
ne i 2 brązowe. W tymże roku przedstawiciele oddziału bydgoskiego uczestni- 
czyli w ogólnopolskich uroczystościach 65-lecia ruchu filatelistycznego w Pol- 
sce, które odbywały się w Krakowie. Na zorganizowanej tam wystawie fila- 
telistycznej bydgoscy filateliści zdobyli znów 1 medal złoty, I srebrny i 1 brą- 
zowy. 
Z dniem I stycznia 1960 r. rozpoczęło swą działalność filatelistyczną koło 
dorosłych w Szubinie, w ciągu roku zaś powstały nowe koła młodzieżowe w 
Świeciu i Nakle. Oddział ożywił spotkania klubowe członków wprowadzając 
zeszytową sprzedaż znaczków. Poza abonamentem znaczków Polskiej Rzeczy- 
pospolitej Ludowej był rozprowadzany również abonament znaczków krajów 
demokracji ludowej.
>>>
124 


Ireneusz Glowczyński 


W 1960 r., jubileuszowym roku IOO-lecia polskiego znaczka pocztowego, 
zorganizowano w Warszawie międzynarodową wystawę filatelistyczną pn. 
"Polska 60". Wzięli w niej udział także bydgoscy zbieracze uzyskując 3 medale 
srebrne, 2 medale posrebrzane i 4 brązowe. Natomiast w wystawie filatelis- 
tycznej w Czechosłowacji pn. "Bratislava 1960" uczestniczył wprawdzie tylko 
jeden z naszych wystawców, Eugeniusz Duba-Dubiński, ale uzyskał złoty 
medal za zbiór listów przedfilatelistycznych. W październiku tegoż roku oddział 
, 
bydgoski zorganizował również wystawę filatelistyczną w Bydgoszczy w ramach 
obchodów 100-lecia pierwszego znaczka polskiego. Na wystawie stosowano 
kilka datowników i stempli okolicznościowych oraz wydano 2 koperty wysta- 
wowe. Poza tym zorganizowane zostały w tym samym roku pokazy znaczków 
chińskich w Bibliotece Miejskiej w Bydgoszczy (przy Starym Rynku), w kole 
przy Garnizonowym Klubie Oficera w Bydgoszczy oraz w kołach w Chojni- 
cach i Nakle. 
Począwszy od 1961 r. w miejscowej prasie ukazują się stałe kąciki filate- 
listyczne redagowane przez członków bydgoskiego oddziału PZF : Józefa 
Bartowskiego w Dzienniku Wieczornym i Wojciecha Lesiewskiego w Gaze- 
cie Pomorskiej. 
Zarząd Oddziału uporządkował sprawy związane z zagraniczną wymianą 
znaczków przez członków i powołał komisję do spraw wymiany pod przewod- 
nictwem Franciszka Landowskiego. Było to posunięcie o doniosłym znaczeniu, 
gdyż listy ze znaczkami wysyłane za granicę poprzez tę komisję były wolne od 
opłat celnych. 
W 1961 r. filateliści bydgoscy uczestniczyli w dwóch wystawach: w Buda- 
peszcie i w Poznaniu. Na wystawie pn. "Budapest 61" bydgoscy zbieracze zdo- 
byli l medal pozłacany, 3 srebrne i l brązowy, na międzynarodowej wystawie 
filatelistycznej miast targowych pn. "Intermess II" w Poznaniu - I medal 
złoty i l medal brązowy. Z wystaw na terenie oddziału bydgoskiego PZF na 
podkreślenie zasługuje wystawa filatelistyczna w młodym, bo dopiero 5 marca 
1961 r. założonym kole w Radziejowie Kujawskim. Wystawa ta została urzą- 
dzona w ramach obchodów 630 rocznicy bitwy pod Płowcami. 
Z okazji obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego oddział bydgoski zorga- 
nizował wystawę pn. "Bydgoszcz 61". Wystawa ta była przeglądem dorobku 
bydgoskich filatelistów i przyniosła im wiele cennych wyróżnień. Na wystawie 
używane były stemple okolicznościowe i 2 rodzaje kopert wydanych z tej 
okazji. Koło przy V Drużynie Harcerzy w Bydgoszczy zorganizowało w tym 
samym roku z okazji XIV Wyścigu Pokoju pocztę harcerską, która obsługi- 
wała w Bydgoszczy uczestników wyścigu, stosując przy tym specjalny stempel. 
W roku 1961, oprócz koła w Radziejowie Kujawskim, powstały nowe koła 
także w Chełmnie (20 sierpnia 1961 r.), przy "Domu Książki" w Bydgoszczy 
(I listopada 1961 r.), w Tucholi (7 listopada 1961 r.) i w Trzemes.znie (12 listo- 
pada 1961 r.).
>>>
Początki i rozwój ruchu filatelistycznego 


125 


Wystawy 1962 r. przyniosły dalsze sukcesy bydgoskim filatelistom. Na 
międzynarodowej wystawie filatelistycznej w Czechosłowacji pn. "Praga 62" 
uzyskali bydgoscy zbieracze 2 srebrne i 2 brązowe medale. Wystawa pn. "Le- 
nin i jego id
a" w Warszawie dała im 2 medale pamiątkowe, a druga Wysta- 
wa Ziem Nadbałtyckich w Sopocie - l O dyplomów na medale: 2 złote, 6 
srebrnych i 2 brązowe. Na terenie Oddziału zorganizowana została w paździer- 
niku 1962 r. wystawa pn. "Bydgoszcz 62", urządzona w ramach Tygodnia 
Pisania Listów. Zakres jej nie był duży, a poświęcona była w zasadzie zbiorom, 
które nie były przedtem wystawiane. 
Dzięki wysiłkom znanego ną terenie powiatu świeckiego nauczyciela-spo- 
łecznika Zygmunta Gilewskiego, powstaje 1 stycznia 1962 r. pierwsze woddzia- 
le bydgoskim koło filatelistów na wsi - w Warlubiu. Oprócz tego powstają 
koła: Nr 4 w Inowrocławiu (I stycznia 1962 r.), przy Rejonowym Urzędzie 
Telekomunikacyjnym w Inowrocławiu (27 lutego 1962 r.), w Kcyni (1 mar- 
ca 1962 r.) oraz przy Pomorskim Wydawnictwie Prasowym w Bydgoszczy 
(26 listopada 1962 r.). 
Walne Zebranie sprawozdawczo-wyborcze oddziału, które odbyło się 24 
lutego 1963 r. wybrało nowy zarząd, którego przewodniczącym został Edward 
Słaby. Liczba członków dorosłych przekroczyła już wówczas 1700 osób, a koła 
młodzieżowe i szkolne skupiały przeszło 1500 uczestników 4 . Opracowano re- 
gulaminy pracy zarządu, prezydium zarządu, oraz komisji wystaw i imprez 
filatelistycznych, co usprawniło działalność zarządu i komisji, a także przy- 
czyniło się w znacznej mierze do ożywienia kontaków z kołami terenowymi. 
Dużo uwagi poświęcono wystawom i pokazom w kołach, jako akcji propagu- 
jącej filatelistykę wśród szerokich rzesz społeczeństwa. 
Bydgoscy zbieracze uczestniczyli w 1963 r. w szeregu wystaw krajowych 
i zagranicznych. Jeden medal posrebrzany - to trofeum E. Duby-Dubiń- 
ski ego z wystawy filatelistycznej krajów socjalistycznych zorganizowanej w Bu- 
dapeszcie: pn. "Socphilex 63". "Instanbul 63" - to nazwa wystawy filatelis- 
tycznej w Turcji, na której bydgoski wys!awca Franciszek Landowski zdobył 
medal brązowy. Na wysta\vię pn. "Kultura i sztuka" w Warszawie bydgoscy 
filateliści otrzymali za swe zbiory 1 nagrodę honorową oraz 3 medale brązowe, 
na wystawie pn. "Poznań 63" w Poznaniu zaś - l medal pamiątkowy, a na 
wystawie filatelistycznej w Toruniu pn. "Toruń 63" - 2 medale złote i 2 
brązowe. 
W październiku 1963 r. zorganizowana została w Bydgoszczy wystawa pn. 
,,20-lecie Ludowego Wojska Polskiego". Wystawa ta, w której po raz pierw- 
szy brali również udział wystawcy z innych oddziałów PZF, zgrupowała 


'4 Członkowie Polskiego Związku Filatelistów dzielą się na zwyczajnych, nadzwyczajnych 
i honorowych (
1O Statutu PZF). PZF obejmuje swoją działalnością również młodzież do lat 
18 na prawach uczestnictwa (
 50 Statutu PZF).
>>>
126 


Ireneusz Glowczyński 


32 eksponaty od 25 zbieraczy. Bydgoscy wystawcy wyróżnieni zostali 2 zło- 
tymi, 5 srebrnymi i 5 brązowymi medalami. Z okazji wystawy stosowany był 
stempel okolicznościowy i wydana została koperta wystawowa. Poza wystawą 
,,20-lecia L WP" w grudniu 1963 r. urządzona została wystawa z okazji 730- 
lecia Chełmna nad Wisłą oraz pierwszy wiejski pokaz znaczków w Warlubiu. 
Jak grzyby po deszczu zaczynają powstawać nowe koła PZF i to: w Złot- 
nikach Kujawskich (1 stycznia 1963 r.), przy Garnizonowym Klubie Ofi- 
cera w Grudziądzu (1 kwietnia 1963 r.), przy Okręgowym Biurze Projektów 
Budowlanych w Bydgoszczy (23 kwietnia 1963 r.), przy Obwodowym Urzę- 
dzie Pocztowo-Telekomunikacyjnym w Inowrocławiu (27 kwietnia 1963 r.), 
przy Bydgoskim Biurze Projektów Budownictwa Przemysłowego w Byd- 
goszczy (30 kwietnia 1963 r.), przy Zakładach Wyrobów Elektrotech- 
nicznych "Eltra" w Bydgoszczy (30 kwietnia 1963 r.), przy kombinacie celu- 
lozowo-papierniczym w Świeciu (30 kwietnia 1963 r.), przy Spółdzielni Pracy 
"Zenit" w Bydgoszczy (I października 1963 r.), przy Bibliotece Miejskiej 
w Nakle (5 października 1963 r.), przy Bydgoskiej Fabryce Kabli w Bydgosz- 
czy (I grudnia 1963 r.). 
Powołanie przez zarząd oddziału PZf w Bydgoszczy oddziałowej komisji 
wystaw i imprez stworzyło bydgoskim wystawcom nowe i korzystniejsze niż 
dotychczas warunki działania. Komisja zaczęła prowadzić stałe szkolenie po- 
tencjalnych wystawców w oddziale organizując prelekcje z materiałami dy- 
daktycznymi i na bieżąco informując członków o nowych zamierzeniach wy- 
stawowych w kraju i za granicą. Pozwoliło to niejednemu wystawcy na właści- 
we i wcześniejsze opracowanie swego zbioru, co w rezultacie przyniosło dodat- 
nie efekty w zakresie ocen na wystawach. 
Miało to też i swe skutki uboczne. Przy stale wzrastającej liczbie kół i no- 
wych członków zaczynała się zmieniać dotychczasowa struktura organizacyj- 
na i wewnątrz-środowiskowe zapotrzebowanie na imprezy i pokazy filatelis- 
tyczne. To co było dobre w okresie, gdy oddział miał charakter klubu, teraz, 
przy - w całym tego słowa znaczeniu - masowości ruchu filatelistycznego 
w oddziale bydgoskim, musiały nastąpić zasadnicze zmiany w systemie za- 
rządzania. Przyszedł czas na reformy. Jedną z nich była pierwsza paszporty- 
zacja zbiorów. Była to lista wszystkich zbieraczy-wystawców z pełnymi da- 
nymi co do zbiorów, które wystawiali na wystawach. Sporządzenie tego zesta- 
wienia pozwoliło komisji do spraw wystaw na organizowanie pokazów według 
z góry przyjętych kryteriów. Można było po raz pierwszy w dziejach filate- 
telistyki bydgoskiej pokusić się o pokazanie zbiorów według pewnych tematów 
jak np. militaria, kultura, socjalizm, czy inne dziedziny z szerokiego wachlarza 
filatelistyki tematycznej i tradycyjnej 5. 


5 Według zasad podziału opracowań filatelistycznych, ustalonych przez Międzynaroaową 
Federację Filatelistyczną (Federation Internationale de la Philatelie, w skrócie FIP), nazwą 
zbioru czy opracowania tradycyjnego lub klasycznego obejmuje się kolekcje ułożone chronolo-
>>>
Początki i rozwój ruchu filatelistycznego 


127 


Stale wzrastająca liczba nowych członków wymagała częstszych kontaktów, 
to zaś wymagało wykształcenia kadry fachowców we wszystkich dziedzinach 
filatelistyki. Jeśli bowiem dotychczas można się było pokusić o szczegółowe 
wyliczanie wystaw, w których bydgoscy filateliści brali udział oraz jakie zdo- 
bywali wyróżnienia, teraz stało się to rzeczą kłopotliwą, gdyż zbiory zaczynały 
powstawać w tempie przyśpieszonym i krążyły nieraz z wystawy na wystawę 
po całym kraju a nawet i za granicą. Kwalifikacja zbiorów na wystawy, odpra- 
wy celne, szkolenie wystawców, starania o materiały wystawowe jak karty, 
podlepki, kieszonki "Havida" itp. sprawy - to tylko nikły wycinek prac no- 
wej komisji. 
Nowe zadania powodowały nowe formy pracy. W tym stanie rzeczy zapa- 
dła w zarządzie oddziału bydgoskiego PZF decyzja urządzenia wielkiej wysta- 
wy filatelistycznej, wystawy jakiej Bydgoszcz dotychczas jeszcze nigdy nie mia- 
ła okazji oglądać. Była nią wystawa zorganizowana z okazji 20-lecia Polskiej 
Rzeczypospolitej Ludowej pn. "Bydgoszcz 64". Pokazała ona dorobek fila- 
telistyczny nie tylko zbieraczy bydgoskich, ale i filatelistów całej Polski pół- 
nocnej. W ekspozycji udział wzięły - oprócz bydg?skiego - oddziały: gdań- 
ski, gorzowski, koszaliński, olsztyński, szczeciński i toruński. W klasie hQno- 
rowej natomiast eksponat swój wystawiło Muzeum Poczty i Telekomunikacji 
z Wrocławia. Jak dalece zmieniły się warunki i siła ekspozycyjna bydgoskiego 
oddziału filatelistów świadczy fakt, iż na tej wystawie bydgoscy zbieracze 
przedstawili swój dorobek w postaci 43 eksponatów, 4 tomów opracowań fi- 
latelistycznych w dziale literatury, 1 zbioru numizmatycznego oraz 5 zbiorów 
młodzieżowych. Odtąd nie ma w Polsce żadnej poważniejszej imprezy fila- 
telistycznej, w której by wystawcy bydgoscy nie brali udziału. I tak - w wy- 
stawie pn. ,,20-lecie PRL" w Warszawie uczestniczyło 5 zbiorów, na wystawie 
w Krakowie pn. "Jagiellonica 64" eksponowało swe zbiory 7 wystawców byd- 
goskich, na wystawie koszalińskiej pn. "Koszalin 1964" w klasie honorowej 
wystawiło swe zbiory 2 wystawców z Bydgoszczy, na wystawie z okazji 20-le- 
cia Milicji Obywatelskiej w Poznaniu zostały wystawione 2 zbiory z Bydgbsz- 
czy a na wystawie w Łodzi, zorganizowanej dla uczczenia 50-lecia łódzkiego 
ruchu filatelistycznego, bydgoszczanie wystawili 10 zbiorów oraz jedno opra- 
cowanie w dziale literatury filatelistycznej. Poza tym odpowiadając na apel 
filatelistów poznańskich oddział bydgoski urządził 19 października 1964 r. 
wystawę znaczków olimpijskich i listów szybowcowych w Tokio koło Wy- 
rzyska. 
Nowe koła powstały w tym czasie przy Bydgoskim Zarządzie Aptek (28 
lutego 1964 r.), w Mogilnie (1 marca 1964 r.), Koło Nr 5 przy Jednostce Woj- 


gicz nie według daty wydania znaczków. (Określeniem "znaczki klasyczne" obejmuje się znaczki 
wydane przed rokiem 1900). Zbiór tematyczny natomiast ułożony jest według myśli przewo- 
dniej autora opracowania i może zawierać znaczki o danym temacie z różnych państw.
>>>
128 


Ireneusz Glowczyński 


skowej W Bydgoszczy (15 marca 1964 r.), przy Zjednoczonych Zakładach Ro- 
werowych w Bydgoszczy (26 listopada 1964 r.), przy Centralnym Związku 
Spółdzielni Mleczarskich w Bydgoszczy (1 grudnia 1964 r.) oraz w Barcinie 
(9 grudnia 1964 r.). 
W związku z projektem odsłonięcia pomnika tzw. "Nike" bydgoskiej 
ówczesny przewodniczący komisji wystaw i imprez filatelistycznych oddziału, 
Ireneusz Głowczyński, wszczął już w 1963 r. usilnie starania w Ministerstwie 
Łączności o wydanie znaczka, który by upamiętnił bohaterską postawę lud- 
ności Bydgoszczy w 1939 r. i w latach okupacji. Rok 1964 upłynął na nie koń- 
czących się poszukiwaniach w Bydgoszczy takich sił, które by poparły tę ini- 
cjatywę. Niestety, z przykrością trzeba odnotować zupełny brak zaintereso- 
wania tą sprawą na tzw. "szczeblach". Jedyną osobą, która wykazała zaintere- 
sowanie i zrozumienie dla podjętych starań, był dyrektor Biblioteki Miejskiej 
w Bydgoszczy - JózefPodgóreczny. Na proponowane spotkania nie przychodził 
nikt poza inicjatorem oraz dyrektorem Podgórecznym. Mimo tak obojętnego 
stosunku do projektu wydania znaczka o tematyce bydgoskiej, inicjator poru- 
szył wszystkie możliwe sprężyny i - o dziwo - na przekór tym, którzy nie 
wierzyli w skuteczność zabiegów 6 znaczek z bydgoską "Nike" ukazał się dnia 
16 listopada 1964 r. w nakładzie 4 mln. sztuk w serii pn. "Walka i męczeństwo 
Narodu Polskiego". 
Rok 1965 stał pod znakiem przygotowań filatelistów bydgoskich do ob- 
chodów 1 O-lecia istnienia oddziału. Uporządkowano akta, Gabriela Hauslinge- 
rowa i Józef Bartowski z materiałów zebranych przez komisję wystaw oraz 
z własnych dokumentów opracowali dziesięcioletnią historię oddziału, tj. 
od 1955 r. 
Prace w zakresie organizacji wystaw i imprez były prowadzone z takim roz- 
machem, iż pomyślano o wyjściu na zewnątrz oddziału, ba, nawet za granicę. 
Z inicjatywy oddziału bydgoskiego PZF doszło w tym roku do nawiązania 
współpracy z podobnym oddziałem filatelistów przy Niemieckim Związku 
Kulturalnym (Deutscher Kulturbund, Bezirkskomission Philatelie) w Schwe- 
rinie, w Niemieckiej Republice Demokratycznej. Realizując wytyczne wstęp- 
nego porozumienia, zawartego, dnia 15 grudnia 1964 r. w Bydgoszczy, dwaj 
członkowie zarządu oddziału rewizytowali filatelistów niemieckich. Goszcząc 
w Schwerinie w okresie od 7 do 11 lipca 1965 r. Ireneusz Głowczyński, wów- 
czas przewodniczący oddziałowej komisji wystaw i imprez filatelistycznych, 
oraz Jerzy Szymanderski, ówczesny przewodniczący koła miejskiego nr 1 
w Bydgoszczy, mieli okazję zapoznać się z działalnością filatelistów w NRD. 
Ukoronowaniem tej wizyty było podpisanie w dniu 10 lipca 1965 r. umowy 
. o współpracy filatelistycznej obu ośrodków. Stronę niemiecką reprezentowali: 


e Jak wiadomo pomnik tzw. "Nike" bydgoskiej nie doczekał się realizacji, natomiast zna- 
czek został wydany.
>>>
Początki i rozwój ruchu filatelistycznego 


129 


Johannes Liibbe przewodniczący oraz Magda Reppenhagen sekretarz. 
Dokonano pamiątkowych zdjęć, a prasa szweryńska i bydgoska zamieściła licz- 
ne noty prasowe i zdjęcia. Wychodzące w Berlinie filatelistyczne pismo fa- 
chowe pt. "Sammler Express" podało w numerach 15 i 18 z września 1956 r. 
obszerne informacje o nawiązaniu współpracy między filatelistami Schwerina 
i Bydgoszczy. 
Filateliści bydgoscy nawiązali również za pośrednictwem koła w Solcu 
Kujawskim bardzo owocne kontakty z filatelistami powiatów Annaberg, 
Aue i Schwarzenberg w Rudawach Saskich (Niemiecka Republika Demokra- 
tyczna) i wystawili w Beierfeldzie 4 zbiory. Przedstawiciele Bydgoszczy: Stefan 
Gronostaj, Erwin Wruck i Ireneusz Głowczyński odwiedzili wówczas ten stary 
ośrodek górniczy. Ireneusz Głowczyński wygłosił przy tej sposobności prelekcję 
na temat tzw. "polskiej szkoły w filatelistyce"7. 
W wystawie w Oświęcimiu pn. "Nigdy więcej wojny...", która odbyła 
się w kwietniu 1965 r., z bydgoskich wystawców wzięło udział trzech, natomiast 
w tym samym roku w Olsztynie na wystawie międzyoddziałowej na 67 zbiorów 
ogołem - 19 eksponatów było z Bydgoszczy (w tym 3 poza konkursem, w kla- 
sie honorowej). W dniach od 5 do 19 września 1965 r. zorganizowana została 
IX Ogólnopolska Wystawa Filatelistyczna w Katowicach. Na wystawę tę 
filateliści bydgoscy wysłali 22 zbiory, w tym jeden do klasy honorowej, uzys- 
kując jak na wszystkich poprzednich wystawach wysokie wyróżnienia. Na wy- 
stawie filatelistycznej w Kielcach w 1965 r. filateliści bydgoscy wystawili 6 
zbiorów w klasie konkursowej, 1 zbiór poza konkursem, oraz l pozycję w dzia- 
le literatury filatelistycznej. 
Z okazji obchodów 50-lecia ruchu filatelistycznego odbyło się w War- 
szawie szkolenie jurorów filatelistycznych, przeprowadzone pod kierownic- 
twem prof. Antoniego Łaszkiewicza i Marii Groer, wiceprzewodniczącej Ko- 
misji Tematycznej FIps. W szkoleniu tym wziął udział członek zarządu oddzia- 
łu bydgoskiego PZF - Ireneusz Głowczyński. . 
"Śmietanka" całego świata filatelistycznego spotkała się natomiast w Wied- 
niu w dniach od 4 do 13 czerwca 1965 r. na Międzynarodowej Wystawie Fi- 
latelistycznej pn. "Wipa" 9. Na tej wystawie zasłużony wystawca i znany, wiel- 
ce ceniony społecznik Brunon Michał Kruszczyński zdobył medal posrebrza- 
ny za swój specjalizowany zbiór znaczków polskich. 


7 "Polska szkoła w filatelistyce" to termin uży
any dość często na zachodzie Europy. 
Oznacza on podporządkowanie się wystawcy w swym opracowaniu nowym regułom. Polegają 
one na jasnej koncepcji zbioru: logice formalnej zbioru, konse
wencji w realizacji tematu, oszczę- 
dności graficznej; wszystko to pod hasłem: na karcie. wystawowej przemawiać powinien znaczek 
i stempel, a nie opis (typowy dla opracowań niemieckich). 
8 Komisja Tematyczna FIP (zob. przyp. 5) koordynuje prace krajowych komisji wystaw 
i imprez na całym świecie. 
II "Wipa" to skrót: Wiener Internationale Postwertzeichen-AusstelIung, co oznacza: Wie- 
deńska Między narodowa Wystawa Znaczków Pocztowych. 
g - Kronika Bydgoska
>>>
130 


Ireneusz Glowczyński 


W dniu 17 października 1965 r. Oddział PZF w Bydgoszczy uczcił swe 
lO-lecie uroczystą sesją delegatów oddziału, przy współudziale gości zagra- 
nicznych (Johannesa Liibbego i Pawła Rahna ze Schwerina) i licznych gości 
z bratnich oddziałów z kraju. Urządzono pokaz t
ofeów wystawowych i pa- 
miątek prasowych oraz odznaczono zasłużonych filatelistów oddziału złotymi 
i srebrnymi odznakami honorowymi Polskiego Związku Filatelistów. 
Bardzo miła i serdeczna współpraca z dyrektorem Biblioteki Miejskiej 
w Bydgoszczy Józefem Podgórecznym i z personelem naukowym tej placówki 
dała asumpt do utworzenia w niej małego na razie działu filatelistyki. Irene- 
usz Głowczyński zaś złożył w bibliotece szereg materiałów dotyczących tej 
problematyki. . 
Tak szeroka działalność nie pozostała bez wpływu na dalszy rozwój od- 
działu. W 1965 r. powstały następujące nowe koła: w Lipinkach w pow. świec- 
kim (1 stycznia 1965 r.), przy Technikum Chemicznym i Elektrycznym w Gru- 
dziądzu (5 stycznia 1965 r.), przy Prezydium Powiatowej Rady Narodowej 
w Świeciu (26 stycznia 1965 r.), przy Wojewódzkim Związku Spółdzielni Pra- 
cy w Bydgoszczy (1 lutego 1965 r.), przy Grudziądzkich Zakładach Prze- 
mysłu Gumowego w Grudziądzu (27 lutego 1965 r.), przy Biurze Projek- 
tów Budownictwa Komunalnego w Bydgoszczy (14 kwietnia 1965 r.), Koło 
Nr 20 przy Jednostce Wojskowej w Bydgoszczy (27 maja 1965 r.), przy 
Wojewódzkiej Komendzie Milicji Obywatelskiej w Bydgoszczy (18 czerw- 
ca 1965 r.), w Łabiszynie (20 czerwca 1965 r.), przy Biurze Projektów Bu- 
downictwa Ogólnego w Bydgoszczy (1 lipca 1965 r.) i przy Instytucie 
Weterynarii w Bydgoszczy (7 września 1965 r.). 
Rok 1966 został ogłoszony Rokiem Bydgoskim. Filateliści bydgoscy włą- 
czyli się do obchodów Roku z entuzjazmem. W marcu 1966 r. bydgoski od- 
dział PZF urządził w holu Biblioteki Miejskiej w Bydgoszczy wystawę stempli 
pocztowych, znaczków i całostek 10 dotyczących Bydgoszczy. Piękna idea speł- 
niła swoje założenia, gdyż wystawa była prawdziwym sukcesem dydaktycz- 
. 
nym (zwiedziło ją około 8 tys. osób, i tym samym stała się wydarzeniem kultu- 
ralnym o dużym znaczeniu). 
W styczniu 1966 r. zawiązał się w Bydgoszczy przy oddziale PZF Klub 
Bydgostianów, skupiający filatelistów zbierających walory filatelistyczne 11 
związane z Bydgoszczą i regionem. Staraniem tej grupy zebrano wcale pokaźne 
. ilości dokumentów, listów, taryf, m 1P i stempli pocztowych Bydgoszczy. Ponie- 
waż poszukiwania były prowadzone w kraju i za granicą, przeto wystąpiła konie- 
czność uzgodnienia zakresu .badań 
 wytyczenia kierunków dla poszukiwań ba- 


10 Całostką określa się kopertę lub pocztówkę z wydrukowanym znaczkiem. Znakiem pocz- 
towym jest: znaczek, całostka, datownik, stempel okolicznościowy i pieczątka dodatkowa (np. 
"opłacono gotówką"). 
11 Walorem filatelistycznym są znaki pocztowe i pamiątki filatelistyczne, jak np. koperty 
z pierwszego dnia obiegu znaczka. . '
>>>
Początki i rozwój ruchu filateltstycznego 


13 ] 


. 


,. 
. 


ł--- 
-.-('".- 


. 


Zarząd bydgoskiego oddziału Polskiego Związku Filatelistów w r. 1966. Siedzą od le
ej: 
Brunon Michał Kruszczyński (skarbnik), Józef Bartowski (II zastępca prezesa), Ireneusz Głow- 
czyński (prezes), Jerzy Szymanderski (I zastępca prezesa). Stoją od lewej: Zdzisław Kędra (czło- 
nek Zarządu), Ryszard BeIczyk (przewodniczący Komisji d. s. ł..1łodzieży), Alojzy Sobczyński 
(sekretarz), Aleksander Gruszczyński (komisarz wystaw). 


dawczych. Tym samym stworzono podstawę do przyjęcia Klubu Bydgostia- 
nów w skład komisji naukowo-badawczej, która miała już niedługo powstać 
na skutek dalszych reform przeprowadzonych przez nowy zarząd, wybrany 
na walnym zjeździe delegatów bydgoskiego Oddziału PZF w dniu 1 7 kwietnia 
1966 r. 
W skład nowego zarządu weszli: Ireneusz Głowczyński jako przewodniczą- 
cy, Jerzy Szymanderski jako I zastępca przewodniczącego, Józef Bartowski jako 
II zastępca przewodniczącego, Alojzy Sobczyński jako sekretarz, Brunon Kru- 
szczyński jako skarbnik, Aleksander Gruszczyński jako komisarz do spraw 
wystaw, Ryszard Belczyk jako przewodniczący komisji do spraw młodzieży, 
oraz członkowie bez funkcji: Bolesław Kozłowski i Zdzisław Kędra. Zdzisław 
Kędra w ciągu roku 1967 zrezygnował jednak ze swej funkcji, gdyż będąc 
jednocześnie w zarządzie koła lotniczego nr 2 nie chciał, aby praca w kole, 
szczególnie w przededniu jego I
-lecia, ucierpiała. Od samego początku 1967 r. 
zrezygnował ze swej funkcji również Bolesław Kozłowski. 
Rok 1966 był rokiem przełomowym w pracach zarządu Oddziału. Nowe 
formy pracy, stałe konsultacje, szkolenie wystawców i jurorów wystaw w zakre- 
sie nowoczesnej filatelistyki stosowanej oraz poradnictwo wystawowe - spot- 
kały się z żywym oddźwiękiem wśród członków. Zwiększony jednak w wy- 


9-
>>>
132 


Ireneusz Glowczyński 


ą 


datny sposób zakres pracy społecznej zmuszał członków zarządu do silnego 
zaangażowania się w sprawy filatelistyki, do gruntownego poszerzenia i ua- 
ktualnienia posiadanych wiadomości oraz do wspólnego, kolektywnego dzia- 
łania. Rozszerzono także bazę współpracy z zarządem głównym Polskiego 
Związku Filatelistów w Warszawie, a przewodniczący oddziałowej Komisji 
Młodzieżowej Ryszard Belczyk został wybrany członkiem Komisji Młodzie- 
żowej zarządu głównego. 
Liczba członków i uczestników w 1966 r. osiągnęła 5987 osób zrzeszonych 
w 128 kołach i to: 
w 19 kołach terenowych - 1895 członków, 
w 39 kołach zakładowych - 1030 członków, 
w 70 kołach młodzieżowych - 3062 uczestników. 
Te liczby postawiły już oddział bydgoski w rzędzie oddziałów średniej wielkości. 
Nie bez znaczenia jednak był fakt sztucznego podziału naszego województwa 
na dwa oddziały, z których drugi znajdował się w Toruniu 12 . Oddział w Toru- 
niu posiadał w tym samym roku 58 kół oraz 1971 członków i uczestników. Ra- 
zem więc było w tym czasie w woj. bydgoskim 186 kół filatelistycznych zrze- 
szających 7958 filatelistów. 
Dla sprawnej obsługi członków zarząd oddziału bydgoskiego zatrudniał 
wówczas trzech pracowników na półetatach oraz wydawał Komunikat ukazu- 
jący się na początku każdego miesiąca. 
Wielkim osiągnięciem zarządu było porozumienie z Dziennikiem Wie- 
czornym, na mocy którego od 30 maja 1966 r. ukazuje się na jego łamach w od- 
stępach dwutygodniowych Dziennik Filatelisty pod redakcją Józefa Bartow- 
skiego. W ciągu lat pięciu (1961-1966) ukazało się na łamach bydgoskiego 
Dziennika Wieczornego 159 "Kącików filatelisty", które od numeru 160 
przeobraziły się w Dziennik Filatelisty. Dziennik spełnia funkcję pisemka 
oddziału, a umieszczane w nim wiadomości, informacje z życia oddziału, 
artykuły polemiczne i ciekawostki przyczyniają się do propagandy kultury 
filatelistycznej. 
Od tego czasu, tj. od 1966 r., zebrania zarządu odbywają się regularnie 
w pierwszą środę miesiąca. Zasada reprezentatywności aktywu kół z Bydgosz- 
czy na plenum zarządu była i jest w całej pełni stosowana. 
l 
Uaktywnienie kół terenowych następowało przez hospitacje członków za- 
rządu oraz przez nową formę jego pracy, a mianowicie sesje wyjazdowe, po- 
łączone z referatami i pokazami znaczków. W 1966 r. odnotować należy dwie 
bardzo udane sesje z udziałem gości z innych oddziałów oraz członków zarządu 
głównego. Były to sesje wyjazdowe w Chełmnie i Grudziądzu. 


J. 
12 Z dniem l stycznia 1970 r. powstał okręg PZF w Bydgoszczy, zrzeszający wszystkie 
koła filatelistów z województwa bydgoskiego. , 


.
>>>
Początki i rozwój ruchu filatelistycznego 


133 


Reprodukcja jednego z numerów Dzien- 
nika Filatelisty, który ukazuje się co dwa 
tygodnie w bydgoskim Dzienniku Wieczor- 
nym. 


. 


. 
I 


- 


-J- v ( 
... 


. 1 


".8 


.
""ł-J
 


... .. 


STEMf'lI POCZTOWE 
DlPARTAMENTU BYDGOSKIEGO 


ł 
. 


ł-ł-I .-,. ..... 
..... I r _, 
........... ł 
- ..- 

 ".... 
. ..... ... 
........ ... ... 
..... -łr 
ł--- ... 
:.... 
 


'-' 

 ............ 
wyq ł l':"
... , 

 .. - 
.. --ł to 
..... 
..... 
_. 
. ...... 


....-. 


".- tI. 


-
 



 


tHI'- 


.. 


- 
:t
 


..... 
...... 
.
.= 
.. - . 
.. bOCW __ 
ł .. 
-ł---ł 


1-,. " .. 

 ""ł.. , 
-. .-
 
==. 
 
c::-....... " 
...._i
 
.. 
...... 

ł-f 
.........., .4 


Ił 


:..:.... - 
\ ł--- -ł:"":: 
..". .....ł.. ...... 
- 
 
.... 
 


... 
- 


te. .. tłA 


Różnorakie zadania oraz stale rozszerzający się profil prac zarządu oddzia- 
łu stworzył konieczność utworzenia sekcji roboczych. I tak powstały: 
Komisja Wymiany Znaczków z Zagranicą - prowadzona przez Jerzego 
Szymanderskiego, 
Komisja Wystaw i Imprez - -kierowana przez Aleksandra Gruszczyńskie- 
go, 
Komisja Młodzieżowa - decernat Ryszarda Belczyka, 
Komisja Naukowo-Badawcza - pod kierownictwem Henryka Chmielew- 
skiego, 
Komisja Współpracy z Zagranicą - pod kierownictwem Ireneusza Gło- 
czyń ski ego, 
Redakcja Dziennika Filatelisty - prowadzona przez Józefa Bartowskiego, 
Kolegium Konkursowe Nagrody Publicystycznej - pod kierownictwem 
Jana Hojki, 
Biblioteka - prowadzona przez Gabrielę Hauslingerową. 
Kierownictwo nad stałym sekretariatem objął Alojzy Sobczyński. 
Komisja Wymiany Znaczków z Zagranicą działała w składzie 4-osobowym. 
Ewidencję przesyłek prowadził Roman Chyła. W 1966 r. 117 członków od- 
działu uzyskało zezwolenia na wymianę zagraniczną, lecz 13 osób nie wyko- 
rzystało tych zezwoleń. Analiza liczb wskazuje na coraz bardziej zanikającą 
atrakcyjność wymiany zagranicznej. Powodem tego jest wysoki roczny nominał 


\
>>>
134 


Ireneusz Glowczyński 


polskich znaczków oraz trudności finansowe członków. 104 członków korespon- 
dowało z 21 krajami europejskimi i 8 zamorskimi, wysyłając 235 koresponden- 
tom 1086 listów o łącznej wartości 124 565, - złotych. Każdy z koresponden- 
tów w krajach demokracji ludowej otrzymał od naszych uczestników wymiany 
średnio 3,9 listów, a w krajach kapitalistycznych - średnio 4,9 listów. Stano- 
wiło to niecałe 15% przysługującego naszym członkom limitu (3600, - zł 
rocznie), skoro na przeciętnego korespondenta zagranicznego wysłano znacz- 
ków zaledwie na sumę 530,06 złotych. 
Szukając nowych dróg współpracy z młodzieżą, zarząd oddziału w poro- 
zumieniu z Kuratorium Okręgu Szkolnego Bydgoskiego oraz z oddziałem PZF 
w Toruniu przygotował - z inicjatywy i przy współpracy Zygmunta Wiatrow- 
skiego - filatelistyczny konkurs rysunkowy dla młodzieży pod hasłem: 
"Projektujemy znaczki pocztowe z okazji 1000-lecia Państwa Polskiego i 500- 
lecia II Pokoju Toruńskiego". Konkurs spotkał się z dużym zainteresowaniem 
młodzieży, o czym świadczyło zgłoszenie przeszło 700 prac, w tym około 50 
spoza naszego województwa. Ekspozycja obejmująca 130 projektów znaczków 
została umieszczona w holu Prezydium WRN w Bydgoszczy. 
IV spotkanie członków i sympatyków klubu "Polonica" w Gnieźnie (12 
czerwca 1 966 r.) stał się dla oddziału okazją do nawiązania współpracy z fila- 
telistami wielkopolskimi. Natomiast wystawa "Gdańsk 66", której współorga- 
nizatorem był oddział bydgoski, została obsłużona przez 6 bydgoskich zbiorów. 
Rewelacją tej wystawy był bezsprzecznie eksponat Brunona Michała Krusz- 
czyńskiego pt. "Specjalizowany zbiór znaczków polskich z lat 1860-1939", 
wystawiony w klasie honorowej. 
Miłośnicy znaczka pocztowego w Chełmnie obchodzili w ostatniej dekadzie 
lipca 1966 r. "Filatelistyczne Dni Chełmna". W dniach 20-27 lipca 1966 r. 
zorganizowany był w Domu Kultury w Chełmnie pokaz znaczków, który zgro- 
madził 8 zbiorów, przeważnie z koła w Chełmnie. W tym czasie też odbyła się 
tam sesja wyjazdowa zarządu oddziału bydgoskiego PZF. W ramach sesji 
wygłoszone zostały dwa referaty: Jana Witkowskiego (z Poznania) pt. Spec- 
jalizacja polskich znaczków pocztowych i Zdzisława Abramka (z Bydgoszczy) 
pt. Filatelista a władze PZF. 
Na dzień 27 listopada 1966 r. zwołana została sesja wyjazdowa zarządu od- 
działu do Grudziądza. Na sesję przybyli przedstawiciele oddziałów z Gda- 
ńska, Łodzi, Poznania, Torunia, Warszawy i Wrocławia, oraz przedstawi- 
ciele zarządu głównego. W czasie sesji czynna była wystawa filatelistyczna 
pn. "Grudziądz 1000 ". Stosowano efektowny okolicznosciowy datownik na 
zakończenie obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. Otwarcia wystawy do- 
konał I sekretarz KM i KP PZPR w Grudziądzu - mgr Władysław Szubski. 
Wyraził się on o sesji i wystawie z uznaniem stwierdzając przy tym, iż fila- 
telistyka wywiera korzystny wpływ, przede wszystkim na młodzież. Szczegól- 
nym akcentem wystawy grudziądzkiej były bardzo liczne zbiory młodzieżowe.
>>>
Początki i rozwój ruchu filatelistycznego 


135 


W dniach 9-16 września 1966 r. odbyła się w Bydgoszczy pierwsza polska 
wystawa znaczków o tematyce muzycznej pn. "Musicaliana". Na wystawie 
tej prezentowano zbiory krajowe i zagraniczne. Wystawa mieściła się w kulu- 
arach gmachu Filharmonii Pomorskiej w Bydgoszczy przez cały czas trwania 
Festiwalu Muzyki Dawnej Krajów Europy Środkowej i Wschodniej. Protekto- 
rat nad wystawą objęli: minister kultury i sztuki Lucjan Motyka, minister łą- 
czności Zygmunt Moskwa, I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Byd- 
goszczy - Marian Miśkiewicz oraz przewodniczący Prezdydium WRN w Byd- 
goszczy - Aleksander Schmidt. Ekspozycja znaków pocztowych o tematyce 
muzycznej stała się sukcesem na skalę sięgającą daleko poza granice kraju. 
Radio paryskie i chicagowskie nadało o niej kilkum.inutowe audycje a T ele- 
wizja Polska nakręciła film, do którego podkład słowny napisał Ireneusz Głow- 
. czyński. Piękny datownik okolicznościowy i starannie wykonane wydawnictwa 
jak katalog, zaproszenia, dyplomy, oraz "Grand Prix" - stanowiły przyjemną 
pamiątkę z wystawy. 
Zarząd oddziału, wykorzystując z okazji międzynarodowego festiwalu mu- 
zycznego pobyt w Bydgoszczy wielu zagranicznych gości, w dniu 11 września 
1966 r. zorganizował pierwsze w Polsce sympozjum filatelistyczno-naukowe. 
N a program złożyły się referaty: 
1. Henryka Chmielewskiego (z Bydgoszczy) : 
U źródeł pocztowej historii Bydgoszczy, 
2. Ireneusza Głowczyńskiego (z Bydgoszczy): 
Studium stempli i kasowników Bydgoszczy od 1816 r., 
3. Pawła Rahna (ze Schwerina w NRD): 
Zakres i stan filatelistyki tematycznej w NRD, 
4. Helmuta Manna (z Beierfeldu w NRD): 
Muzyka w opracowaniach filatelistycznych, 
5. Marii Groerowej (z Warszawy): 
Różnorodność tematyki muzycznej w filatelistyce, 
6. Ireneusza Głowczyńskiego: 
Społeczna funkcja filatelistyki, 
oraz koreferat Mariana Kościelniaka (z Wrocławia): 
Koncepcja kierunków tematyki w zbiorach. 
Podczas sympozjum i "Musicalianów" zarysował się cały szereg nowych pro- 
blemów dotyczących wzajemnych stosunków filatelistycznych między krajami 
Europy środkowej i wschodniej. Nawiązane zostały również kontakty z fi- 
latelistami innych krajów w sprawie kontynuacji prac nad pewnymi dziedzi- 
nami filatelistyki tematycznej. 
Poza oddziałem wystawcy bydgoscy uczestniczyli w wielkiej wystawie 
pn. "Polska 1 000", która otwarta była w salach Pałacu Kultury i Nauki w War- 
szawie w dniach 16-30 października 1966 r. W tej międzynarodowej wystawie 


.
>>>
136 


Ireneusz Giowczyński 


II 


r 



 


E3 
.
 ,........-. 
. 
. 
. L 
;& 

.- -- 
.1. '. 
I 
.a . ... l. 
'""'":"'"""" 
. -- I - 

. ." .1 I ł 
"' . 
 .. ,- , 


.t. 


l, 


,:.t 
.tł. 


\ 


, 


. 



 


Na wystawie "Wielki Październik" (4 XI ł 967) w Pomorskim :Comu Sztuki. Od lewej: 
Ryszard BorIik (prezes koła nr 3), Władysław Zuzo (wystawca), Wojciech Bartoszewicz 
(członek Komisji Rewizyjnej Oddziału PZF), Eugeniusz Zabiełło (wystawca). 


. 


po raz pierwszy wziął udział w charakterze jurora członek bydgoskiego oddzia- 
łu PZF - Ireneusz Głowczyński. Oddział bydgoski wystawił na tej imprezie 
10 zbiorów, w tym 2 młodzieżowe. Natomiast na wystawie "Poznań 1000" 
(12-27 XI 1966 r.) Franciszek Landowski wystawił w klasie honorowej 
swój zbiór pt. "Imprezy filatelistyczne". Liczny już udział wystawców 
młodzieżowych na wystawach można odnotować jako zasługę i sukces komisji 
młodzieżowej, której staraniem i wysiłkiem zarząd oddziału wydał Małe va- 
demecum pracy filatelistycznej z młodzieżą. Opracowanie to jest dziełem zbio- 
rowym Ryszarda Belczyka, Tytusa Teofi1aka, Stefana Sandera, Gabrieli Hau- 
slingerowej i Zygmunta Wiatrowskiego. 
Komisja Naukowo-Badawcza jako zupełnie nowa sekcja przy zarządzie 
oddziału składała się z trzech zespołów badawczych: historii poczty (decernat 
Henryka Chmielewskiego), bydgostianów pocztowych i historii ruchu fi- 
latelistycznego (decernat Ireneusza Głowczyńskiego) oraz teorii filatelistyki 
(decernat Zdzisława Abramka). Wypada zaznaczyć, iż Eugeniusz Duba-Du- 
biński już przed laty zapoczątkował zbieranie dokumentacji dotyczącej listów 
przedznaczkowych (przed filatelistycznych) województwa bydgoskiego. Zdzi- 
sław Abramek podjął badania nad problematyką prawną i socjalną filatelisty- 
ki. Po raz pierwszy też doczekały się naukowego opracowania stemple poczto- 
we miasta Bydgoszczy od roku 1816. Studia nad tym zagadnieniem przepro- 
wadził Ireneusz Głowczyński. Henryk Chmielewski zaś postawił i udowodnił 
tezę, że poczta w Bydgoszczy powstała już przed rozbiorami. Pracuje on nadal
>>>
Początki 1 rozw6j ruchu filatelistycznego 


137 


'Ił..,......... 


-..- 


I 
, 
. 
. 
. 
. 
.,. 


. 

zr: 


... MLODZJE1DW 


- . - . 
... "'.... .i". ;, . 
11\  .
 .. ........ . ł , 
. 
.... ... ... .... ... ..... I, 
... .. ... , . ._ a..: .. .. . 
.S .- ... .... . -.. . .. 
.- .- ..- .. " ,; .. II :.- .. .' . -. .. -'. 
.1 . . -- ... .. "!. 
.. -: ...." .. .i .. .. .. 
"I ..- a' e. . .,. . -.. 
..' . ... ... -.. .::, . l.. '. 
.-.: -' .... . .....'. .:. 
. . ... . ol 
. . . - - - . -.. .- 
- Gl ...
"-
. . 
- ... - 
.. .OI 
'\ '-- . . " 
 
'r. ... ci,; 
.' ..... 
.. 
, ... 
 .., 
-- liii 
 
--- -, 'III , 
.. 'ł . 1 
-.er . . -.... lit 


Fragment wystawy "Wielki Październik" w Pomorskim Domu Sztuki w Bydgoszczy 
(4-26 XI 1967). 


Wręczenie nagród i dy- 
plomów za udział w 
wystawie filatelistycz- 
nej "Wielki Paździer- 
nik" (klub NOT, 28 XII 
1967). Prezes zarządu 
bydgoskiego oddziału 
PZF Ireneusz Głow- 
czyński gratuluje El- 
żbiecie Szmelterowskiej 
z Bydgoszczy z powodu 
zajęcia pierwszego miej- 
sca w klasie młodzie- 
żowej. W głębi: Hen- 
ryk Chmielewski. 


\ 
,  
,- 


.:,; 
'" 


..... 


-- 


-, 


t' 


l 


ł 


._,
 


".; ..
. .. . . 


" 


.
 


VI. 
.i. "Ii" 


,.1Ił 


. tli 
- . 


" .' 
" 


..:") 


h. 
.
 .
 "'- 
\- -':'" ł- 


"'.:
":-
 .. 


,- 


.............
>>>
138 


Ireneusz Glowczyński 


nad jej historią i rozwojem do czasów dzisiejszych. Należy też wspomnieć 
o innych opracowaniach I. Głowczyńskiego jak Współczesne kierunki filate- 
listyki czy Kultura filatelistyczna na co dzień, które były prezentowane na se- 
sjach i drukowane w Dzienniku Filatelisty. 


lO 


Goście z NRD: Hel- 
mut Mann z Beierfeldu 
(z prawej) i Paweł Rahn 
ze Schwerina (w środku) 
w towarzystwie preze- 
sa zarządu bydgoskiego 
oddziału PZF Ireneusza 
Głowczyńskiego (z le- 
wej) - na stopniach 
pałacu w Lubostroniu 
(12 IX 1966) w czasie 
wizyty w Bydgoszczy 
z okazji wystawy pn. 
"Musicaliana" . 


Na mocy umowy pomiędzy bydgoskim oddziałem PZF a Okręgową Ko- 
misją Filatelistyki przy Niemieckim Związku Kulturalnym w Schwerinie 
w NRD Komisja Współpracy z Zagranicą dokonała szeregu posunięć zmierza- 
jących do zacieśnienia współpracy z bratnimi organizacjami za granicą i to 
nie tylko w Schwerinie, ale i w Beierfeldzie w NRD. Rezultatem tych starań 
była wizyta Antoniego Schinkowskiego i Pawła Rahna ze Schwerina oraz Wer- 
nera Nestlera i Helmuta Manna z Beierfeldu w Bydgoszczy, jak również udział 
zbiorów z NRD w wystawie pn. "Musicaliana". Wiadomość o tak żywych 
i owocnych kontaktach bydgoskiego oddziału PZF z zagranicą dotarła nawet 
do odległego Baku i Czerkas w ZSRR oraz do Nancy we Francji, skąd orga- 
nizacje filatelistów zwróciły się do Bydgoszczy z prośbą o współpracę i kontakty. 
Owocem żywego zainteresowania stron są liczne artykuły prasowe w "Sammler- 
Express". (Berlin), "Der Demokrat" (Schwerin), "Blick" (Schwerin), "Die 
Skala" (Beierfeld), w Dzienniku Chicagowskim (Chicago), nie mówiąc już 
o Dzienniku Filatelisty (Bydgoszcz) czy Filateliście (Warszawa). 
Na jednym z ostatnich plenów zarządu oddziału podjęto uchwałę o ufun- 
dowaniu dorocznej nagrody za pisemne opracowanie zagadnień filatelistyki 
i poczty ze szczególnym uwzględnieniem miasta i ziemi bydgoskiej. W 1967 r. 
wpłynęły na konkurs 3 prace. 
Zarząd podziału kompletuje także literaturę filatelistyczną krajową i za- 
graniczną we własnej bibliotece, która od lat znajduje się pod opieką Gabrieli 
Hauslingerowej. Wobec braku własnego lokalu zarząd oddziału postanowił 
przekazywać niektóre pozycje do Biblioteki Miejskiej w Bydgoszczy, gdzie 
został utworzony dział filatelistyczny.
>>>
WSPOMNIENIA, 


JUBILEUSZE, 


NEKROLOGI 


Jerzy Konieczny 


PORTRET liTERACKI 
ADAMA GRZYMAŁ y -SIEDLECKIEGO 
W WYDAWNICTWIE PAMIĄTKOWYM 
I WE WSPOMNIENIACH POSMIERTNYCH 


, 1 


-:',;1. 


Przypomnijmy, że znakomity autor Niepospolitych ludzi w dniu swoim pow- 
szednim, związany przez około czterdzieści lat z Bydgoszczą, umarł w mieście 
nad Brdą w dniu swych 9 I. urodzin, wkrótce po ukazaniu się książki pamiątko- 
wej ku jego czci na siedemdziesięciolecie pracy twórczej. 
Opuścił swój warsztat, pozostawiając na nim rękopis książki o krakowskim 
teatrze Pawlikowskiego, odchodząc od kierowania pracą nad wznowieniem 
tomu z 1909 r. pt. Wy.spiański. Cechy i elementy jego twórczości, przygotowy- 
wanego do druku na stulecie urodzin twórcy Wesela (1969), oraz nad wydaniem 
książki, poświęconej pamięci pisarzy polskich zmarłych podczas ostatniej 
wojny, pt. Niepożegnani. Nie dane było też Siedleckiemu wziąć do ręki wydru- 
kowanego we wrześniu 1967 r. zbioru artykułów i szkiców, zatytułowanego 
Ludzie i dzieła (w wyborze dokonanym przez A. Okońską, ze wstępem J. 
Krzyżanowskiego), a obejmującego m. in. studia o St. Witkiewiczu (autorze 
Na przełęczy), Wł. Reymoncie, wstępy do dwóch wydań pamiętnika A. Fred- 
ry Trzy po trzy. 
Ogłoszone i pozostawione do wykończenia prace krytycznoliterackie Sie- 
dleckiego, jak również skompletowane materiały rękopiśmienne po pisarzu 
podda z pewnością naukowemu przeglądowi przyszły autor monografii o kul- 
turze umysłowej w stolicy województwa bydgoskiego. Wprowadzi też prawdo- 
podobnie relację o bujnej żywotności Siedleckiego w Bydgoszczy, której po- 
trzebę wyjaśnił Grzymała w swej bydgoskiej pracowni w rozmowie z Janem 
Wiktorem, twórcą Orki na ugorze: "W głowie nagromadziło się dość wspom- 
nień. Przeżyłem epokę bogatą w różnorodne zdarzenia, spotkałem gromady 
ludzi godnych rylca Plutarcha, którzy w swoim czasie odegrali historyczną rolę. 
Zjawiają się, domagają się natarczywie, zachęcają »pisz«, powtarzają słowa kie-
>>>
'\..
 

, 
.. 


, 



 
. . 


Adam Grzymała-Siedlecki 
(29 I 1876 - 29 I 1967) 


. 


\
>>>
Portret literacki Adama Grzymaly-Siedleckiego 


141 


dyś wypowiedziane, przypominają szczegóły znamienniejszych, godnych utrwa- 
lenia awantur, przygód. Do każdego mówię »piszę«. - Muszę wypełnić cią- 
żący obowiązek. Pamięć i serce, a ich posłusznym narzędziem - pióro. Więc 
je zaciskam mocno" (Adam Grzymała-Siedlecki. W 70-lecie pracy twórczej, 
Kraków 1966, s. 146). Rezultatem wysiłków - opracowanie takich książek, 
jak Świat aktorski moich czasów (1957), Niepospolici ludzie w dniu swoim po- 
wszednim (1961), Sto jedenaście dni letargu (1965), Na orbicie Melpomeny (1966), 
Ludzie i dzieła (1967), publikacji - w ocenie K. Wyki - "najpiękniejszych 
i opatrzonych gwarancją trwałości" (Miesięcznik Literacki, 1967, nr 4, s. 34). 
Są to rzeczy - napisze 2. Żabicki - "tak świeżym piórem pisane, tak pełne 
werwy, oryginalnych koncepcji interpretacyjnych, sentymentu dla sztuki 
epok minionych, ale zarazem i zrozumienia dla sztuki najbardziej dzisiejszej 
współczesności, że nikt chyba przy tej lekturze nie myślał, iż ma przed sobą 
teksty pisane przez kogoś, kto od siedemdziesięciu lat towarzyszy naszemu te- 
atrowi(...)" (Dialog, 1967, nr 4). Były to też - w uznaniu J. Iwaszkiewicza - 
książki napełniające prawdziwym entuzjazmem, stanowiące o wartości pisar- 
stwa Grzymały (Twórczość, 1967, nr 4). 
Zanim najważniejsze osiągnięcia pisarstwa Siedleckiego zostaną w pełni 
ocenione, spróbujmy określić wstępnie wartość tego, co dla literatury polskiej 
i historii teatru dokonał interesujący nas tu wybitny mieszkaniec Bydgoszczy. 
Wziąć by przy tym należało pod uwagę wypowiedzi ogłoszone już w księdze 
zbiorowej, poprzez którą ujrzał Siedlecki - jak się wyraził K. Wyka - 
"wymiar swojego życia, rozległość uprawianego pisarstwa i łańcuch epok 
historycznych, które mu było dane przeżyć" (Życie Literackie, 1967, nr 9) 
a także uwzględnić najświeższe opinie krytyków i historyków: literatury, 
wypowiedziane w Miesięczniku Literackim (K. Wyka: Ostatni i sam, 1967, 
nr 4, s. 34-37), w Dialogu (Z. Żabicki: O krytyce Grzymały-Siedleckiego. Im- 
presje, 1967, nr 4, s. 64-75), w Faktach i Myślach (2. Polsakiewicz: .A.dam 
Grzymała-Siedlecki, 1967, nr 4, s. 
), w Życiu Literackim (K. Wyka: Książka 
i wspomnienie, 1967, nr 9, s. 3; A. Woycicki: Ostatni z Młodej Polski, ibid.; 
tenże: Grzymała i Kraków, 1966, nr 5, s. 5), w Kulturze (1. Krzyżanowski: 
Adam Grzymała-Siedlecki - krytyk literacki, 1967, nr 7, s. 3-4; K. Rusinek.: 
W hołdzie Artyście i Pisarzowi, ibid.), w Teatrze (W. Natanson, L. Jabłon- 
kówna, M. Czanerle, E. Csato: Grzymała-Siedlecki. Autor Świata aktorskiego 
w dniu swoim powszednim, 1967, nr 5, s. 6-8), w Pomorzu (Adam Grzymała 
Siedlecki, 1967, nr 4, s. 3-4), w Tygodniku Kulturalnym (M. Brzostowiecka: 
Adam Grzymała Siedlecki, 1967, nr 7, s. 6), w Twórczości (J. Iwaszkiewicz: 
Grzymała, 1967, nr 4, s. 133), w Życiu i Myśli (E. Bury: Adam Grzymała-Sied- 
lecki. 1967,' nr 2, s. 141 -142), \V Stolicy (T. Syga: Adam Grzymała-Siedlecki 
jako pamiętnikarz, 1967, nr 2, s. 12; K. Wydżga: Skarby pana Grzymały, 
1967, nr 8, s. 6) oraz w innych periodykach i w prasie codziennej. 
Przy próbie omówienia wszystkich ważniejszych dziedzin działalności
>>>
142 


Jerzy Konieczny 


Siedleckiego wskazano na duży wkład pisarza do biografistyki, uwzględnia- 
jącej opisy życia ludzi pióra i teatru. K. Górski podniósł w niej wartość obfi- 
tych i wszechstronnych informacji o wybitnych twórcach (pisarzach, uczonych 
i artystach), co pozwala ocenić wypowiedzi autora Niepospolitych ludzi jako na- 
miastkę zwięzłych monografii o nich, a także nieszablonową i nieschematycz- 
ną sztukę portretowania. Tę ostatnią właściwość ukazać można w biografiach 
aktorów, obejmujących - jak to uwydatnia E. Csato - m. in. cechy fizyczne 
aktora, sposób analizowania przez niego roli, techniczne sposoby realizacji 
tworzywa scenicznego podczas spektaklu. Grzymała ułożył w ten sposób cie- 
kawe charakterystyki aktorów, łącząc elementy gry z cechami ich osobowości. 
Specyficzną funkcję spełniają w zarysach życiorysowych także anegdoty. 
Ich oceną zajął się T. Syga: "We wspomnieniach Adama Grzymały-Siedlec- 
kiego anegdota służy celom ogólniejszym: jest dopełnieniem obrazu, uwydat- 
nia cechy charakteru opisywanej osoby, tworzy ludzi żywych, odkrywa ich 
animozje i upodobania, zdradza pobudki działania". K. Wyka ustalił ponadto, 
zestawiając ujęcie portretów osobniczych autora Świata aktorskiego z praktyką 
Boya w tym zakresie, iż pierwszy z ńich tworzył je "widząc jednostkę cał
ścio- 
wo, dokument anegdotyczny traktując na równych prawach co pisarski", 
dając także "galerię portretów ludzkich(...) rozleglejszą, bardziej obiektywną, 
mniej plotkarską". 
Bogata twórczość krytycznoliteracka Siedleckiego wzbudziła wśród komen- 
tatorów najżywsze zainteresowanie. Określono więc miejsce Grzymały w dzie- 
jach naszej krytyki (J. Krzyżanowski), wskazując na duże walory wielu znako- 
mitych portretów literackich (St. Witkiewicza, St. Wyspiańskiego, Wł. Rey- 
monta, J. A. Kisielewskiego, J. Lemańskiego). Dostrzeżono dominującą w roz- 
prawach Siedleckiego metodę krytyczną, której źródła tkwią nie w klimacie 
artystycznym przełomu XIX i XX w., lecz wcześniejszym, pozytywistycznym 
socjogenetyz"mie i scjentyzmie (A. Okońska, Z. Żabicki). Przyjęcie jej potwier- 
dzają m. in. studia o Wyspiańskim i Fredrze; jedno - "zmierzające do określe- 
nia struktury warunkującej tak dzieło jak i osobowość twórcy Wesela", drugie 
- traktujące o "korzeniach pisarstwa i postawie Aleksandra Fredry" (K. 
Wyka). Wiele uwagi ześrodkowano na problemach stylu języka wypowiedzi 
krytycznych Grzymały (Z. Żabicki, J. Krzyżanowski, P. Grzegorczyk, K. 
01chowicz, A. Woycicki, Z. Polsakiewicz). Niemal jednomyślnie stwier- 
dzono, iż pisarz władał wzorową polszczyzną. "Na tle oschłego schema- 
tyzmu i prymitywnej brutalości języka polskiego anno 1967 - konklu- 
duje K. Wyka - ta polszczyzna smakuje jak dobrze przestała, z bo- 
gatej spiżarni, stara nalewka domowa, wychylona po sztaganie bimbru 
lub czystej ojczystej. A ta polszczyzna znów nie jest młQdopolska. Siedlecki 
na ogół ustrzegł swoje pióro przed stylizacyjno-młodopolskim nalotem. 
Pisał tęgo, jędrnie, krzepko, czuł materię słowotwórczą i semantyczną dobrej 
mowy polskiej". ł
>>>
Portret literacki Adama Grzymaly-Siedleckiego 


143 


Niektóre uwagi skreślone w księdze pamiątkowej uwzględniły zasługi 
Siedleckiego jako kierownika literackiego bądź dyrektora teatrów w Krakowie, 
Warszawie i Bydgoszczy. Akcentowano nade wszystko fakt, iż Grzymała 
dążył do wzbogacenia repertuaru scenicznego dziełami twórczości rod?imej. 
Przypomniano hasło rzucone przez niego kierownikom teatrów: "Jeżeli chce- 
my mieć dramat polski, musimy grać polskie dramaty, grać, jeszcze raz - 
grać!". Wskazano .także na tę okoliczność, iż praktyka kierownika literackiego 
pozwoliła Siedleckiemu wnieść do prac krytycznych taki składnik, jak" umie- 
jętność wnikania w naj głębsze tajniki mechanizmu twórczości pisarza scenicz- 
nego" (A. Okońska). Niewiele natomiast przydały się te doświadczenia do 
wypracowania w pełni dojrzałej własnej twórczości dramatycznej. W znikomej 
ilości głosów o sztukach Siedleckiego ograniczono się do przypomnienia, iż 
kilkanaście komedii obyczajowych, stanowiących dziś dokument literacki czasu, 
obiegło sceny polskie, przy czym można by jedynie Popasem Króla jegomości, 
utrzymanym w stylu komedii fredrowskich, wzbogacać współcześnie repertu- 
ar teatralny. E. Eustachiewicz zachęca ponadto sprawdzić na scenie Spadko- 
biercę, juliusza Szylonga, Wesele pani du Barry, a nawet Włamanie i krotochwile 
od Sublokatorki do Ich synowej. "Gdybym ja o tych utworach pisał 
 wyznał 
samokrytycznie Grzymała w liście do R. Taborskiego - to szorstko bym się 
z nimi obszedł. Brak im wewnętrznej finezji i artyzm ich nie pierwszorzędny. 
Odkąd teatr stał się potrzebą społeczeństw, odtąd sztuk do teatru dostarczają 
nie tylko prawowici twórcy, poeci sceny, ale i zwykli dostawcy surowca re- 
pertuarowego, w gruncie rzeczy rzemieślnicy w tej produkcji. Od pierwszych 
swych początków (Sublokatorka, 1922 r.) zdawałem sobie sprawę, że należeć 
mogę tylko do tej drugiej kategorii. Rzemiosło jednak może mieć swoje ambicje 
- moją ambicją, II?-oją pasją było dostarczać rzetelnej roboty, a w zadaniach 
tej roboty fanatyzowało mnie wprost zagadnienie sceniczności. Trybem niejako 
matematycznym rozwiązywałem takie trudności, jak dramatyczny bieg kilku, 
jeśli nie kilkunastu losów ludzkich (z zachowaniem klarowności akcji) w sztu- 
kach o plus minus 20 osobach (Popas Króla jegomości, Maman do wzięcia) 
lub odwrotnie: szczelnie wypełnianie akcji w sztukach czteroosobowych 
(Czwarty do brydża, Matka i kurtyzana), zrastanie się w dramatyczną jedność 
kilku rozbieżnych akcyj (Wesele pani du Barry) lub we Włamaniu narastanie 
akcji przez ujawniającą się przeszłość bohaterki(...) Były sztuki, w których 
mi się ta matematyka udawała, były i dotkliwe przegrane..." (Miesięcznik 
Literacki, 1967, nr 6, s. 115-116). 
Powyższa autocharakterystyka odkrywa pewne rysy sylwetki duchowej 
artysty. Stanowi ona także dobrą ilustrację do tezy W. Natansona o "umyśle 
matematycznym Grzymały". Badacze podejmujący problemy z zakresu tzw. 
psychologii twórczości zwracali uwagę na precyzję pamięci i inteligencję dosko- 
nałego biografisty (1. Iwaszkiewicz), rozpowszechniali taki wizerunek Siedlec-
>>>
144 


Jerzy Konieczny 


kiego, w którym dostrzec można "jakiś fredrowski wigor intelektualny, racjo- 
nalną przychylność życiu i jego nieustanną ciekawość" (K. Wyka). 
Pogląd powyższy - rzecz jasna - nie ustala jeszcze całej prawdy o ży- 
ciu i .twórczości Siedleckiego. Znajdziemy ją w przyszłej monografii pisarza. 
Zamierzeniem autorskim było jedynie spopularyzować szkic wizerunku jed- 
nostki twórczej związanej z Bydgoszczą i zapisanej już na trwałe w dorobku 
kultury narodowej. 


. 


.
>>>
PRZEGLĄDY, OMOWIENIA, RECENZJE 


Franciszek Mincer 


BYDGOSZCZ W liTERATURZE 
NAUKOWEJ I POPULARNONAUKOWEJ 
Z LAT 1960-1966 1 


Przedstawienie i omówienie publikacji dotyczących Bydgoszczy z ostat- 
nich lat siedmiu natrafia na pewne trudności, głównie wskutek rozproszenia 
mniejszych artykułów i przyczynków w wielu czasopismach, czasem ukazują- 
cych się w dużej odległości od naszego regionu. Toteż w ramach tego stosun- 
kowo krótkiego artykułu posiadającego charakter popularnonaukowy, można 
-omówić jedynie ważniejsze pozycje, odnoszące się bezpośrednio do Bydgoszczy. 
Pozostałe muszą zostać w większości wypadków pominięte. 
Lata 1959-1960 nie zostały przyjęte przypadkowo jako początek omawia- 
nego tutaj okresu. W dniu 11 I 1959 r. powstało bowiem Bydgoskie Towarzy- 
stwo Naukowe, a w roku 1960 ukazały się pierwsze publikacje tego stowarzysze- 
nia. BTN poszczycić się może, jak dotychczas, największą liczbą pozycji wy- 
dawniczych z zakresu interesującego nas tematu, gdyż niemniej w dziedzinie 
wydawniczej zasłużone Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne zaj- 
muje się głównie problematyką regionu z całkowitym niemal pominięciem sa- 
mej Bydgoszczy. Wreszcie w 1959 r. ukazała się pierwsza i jak dotychczas je- 
dyna obszerna polska monografia Bydgoszczy; o dziele tym będzie jeszcze mowa 
w dalszej tzęści atykułu. 
Przegląd nasz rozpocząć wypada od wydawnictw typu bibliograficznego. 
Trzeba uczciwie stwierdzić, że sytuacja na tym odcinku jest wybitnie nieza- 
dowolająca; jedynie czasopisma bydgoskie doczekały się obszernego, choć nie 
wolnego całkowicie od luk i braków wykazu bibliograficznego w wydanej pod 
redakcją Henryka Baranowskiego Bibliografii czasopism pomorskich. Woje- 
wództwo bydgoskie. (Prace Wydziału Filologiczno-Filozoficznego Towarzy- 
st\va Naukowego w Toruniu, t. VIII, zeszyt 3, Toruń 1960). Rozdział poświę- 
cony bibliografii czasopism miasta Bydgoszczy obejmuje przeszło sześćdzie- 


l Dla jaśniejszego przedstawienia niektórych problemów okazało się niezbędne uwzględ- 
nienie w tym artykule ważniejszych pozycji wydanych w 1959 r. i w początkach 1967 r. 
] O - Kronika Bydgoska
>>>
146 


Franciszek Mincer 


siąt stron. Bibliografię Bydgoszczy za lata 1958- 1962, solidnie i wyczerpują:- 
" 
co zestawioną przez Klarę S arnowską, przyniósł drugi numer "Bydgostianów". 
Natomiast bibliografia województwa bydgoskiego za rok 1963 i I 964, ogło- 
szona przez tę samą autorkę w dwóch pierwszych numerach Rocznika Kultu- 
ralnego Kujaw i Po mor za, jest nieco słabsza od bibliografii ogłoszonej 
w "Bydgostianach", gdyż posiada pewne luki. 
Najgorsze jednak jest to, że nie ustalono dotychczas jednolitego planu 
prac w zakresie przygotowania bibliografii Bydgoszczy. Bibliografię czaso- 
pism bydgoskich opracowano w ośrodku toruńskim, materiały ogłoszone 
w "Bydgostianach" przygotowane zostały w Bibliotece Miejskiej w Bydgosz- 

 
czy, a zbieranie i opracowani
 bibliografii dotyczącej Bydgoszczy i regionu 
bydgoskiego zaplanowała również i Regionalna Pracownia Naukowo-Badaw- 
cza Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego. Należy więc wysunąć postulat 
możliwie szybkiej koordynacji prac bibliograficznych prowadzonych we wszyst- 
kich tych ośrodkach, celem opracowania kompletnej bibliografii naszego miasta. 
W ciągu ostatnich lat ukazały się dwie prace posiadające charakter popu- 
larnonaukowych syntez, obejmujących zarówno problematykę historyczną, 
jak też i współczesną Bydgoszczy. Chronologicznie wcześniejszą z nich była 
praca zbiorowa pt. Bydgoszcz. Historia, kultura, życie gospodarcze (Gdynia 
1959). Ta obszerna objętościowo i estetycznie wydana książka nie została 
życzliwie przyjęta przez krytykę naukową, która zarzuciła jej m. in. nie dość 
jasną i przemyślaną koncepcję, wadliwą konstrukcję, błędne ujęcie roli Byd- 
goszczy w historii politycznej Polski, nie mówiąc już o całym szeregu zarzu- 
tów szczegółowych. Rzeczywiście w partiach dotyczących dziejów politycz- 
nych Bydgoszczy w okresie przedrozbiorowym znajdują się rażące błędy. 
Tylko zarys dziejów gospodarczych miasta spotkał się z bardziej pozytywną 
oceną. W sumie trzebajednak zgodzić się z jednym z recenzentów, Zenonem 
Guldonem, który w 1960 r. po wypowiedzeniu na temat omawianego wyżej 
wydawnictwa pewnych krytycznych uwag przyznał, że praca ta spełnia rolę 
popularyzatorską i wskutek tego może być pożyteczna aż do czasu, gdy dalsze 
badania .źródłowe pozwolą na opracowanie w pełni naukowej monografii 
Bydgoszczy2. 
Druga praca, pióra Kazimierza Watrasa i Jana Wrzesińskiego, pt. Byd- 
goszcz. Wczoraj-dziś-jutro (Bydgoszcz 196 I) jest o wiele szczuplejsza rozmia- 
rami i posiada raczej charakter dokładnego informatora. Zawiera ona wpraw- 
dzie garść informacji o przeszłości Bydgoszczy, lecz przede wszystkim podaje 
dane o rozwoju terytorialnym i ekonomicznym Bydgoszczy oraz jego dalszych 


2 Pracy tej poświęcono na łamach prasy naukowej i tygodniowej następujące recenzje 
z. Grot, Od grodu kasztelańskiego do stolicy wojew6dztwa, Pomorze, r. 5: l 959, nr 21, s. 4 ; 
Z. Guldon, Zapiski Historyczne, t. 25: l 960, z. 3/4, s. 189 -193; A. Wróblewski, Zapowiedź 
monografii, Miasto, r. 11 :1960, nr 2, s. 40; (j. s.) Książka o Bydgoszczy. Nowe Książki 1959, nr 20 
(228) s. 1247 -1248.
>>>
Bydgoszcz w literaturze naukowej i popularnonaukowej 


147 


perspektywach. Poza tym autorzy uwzględnili również problematykę bydgo- 
skiej oświaty i kultury, służby zdrowia itd. 
Bydgoszcz doczekała się też dwóch stosunkowo obszernych artykułów 
o charakterze encyklopedycznym. Jeden z nich, obszerniejszy, zamieszczony 
został w wydawnictwie Miasta polskie w tysiącleciu (t. I, Wrocław 1965). 
Wydawnictwo to znane już jest powszechnie z niezmiernie starannej szaty 
graficznej i niewiarygodnie niskiego, często wręcz skandalicznego poziomu 
zamieszczonych w nim artykułów. Artykuł o Bydgoszczy nie stanowi nieste- 
ty wyjątku, gdyż zawiera przykre pomyłki chronologiczne, zwłaszcza w partii 
omawiającej dzieje miasta w XVII w. I tak np. mylnie podano informację 
o zdobyciu Bydgoszczy przez Gustawa Adolfa w 1629 r. (w rzeczywistości 
w czasie "wojny o ujście Wisły" toczącej się w latach 1626 - 1629 Bydgoszcz 
nie została zdobyta przez Szwedów)3. Prawodopodobnie te błędne twierdzenia 
w większości wypadków zostały bezkrytycznie przejęte z książki Bydgoszcz. 
Historia, kultura, życie gospodarcze. Drugi artykuł o Bydgoszczy, zamieszczo- 
ny został w Wielkiej encyklopedii powszechnej PWN, t. II (Warszawa 1963). 
Artykuł ten, choć znacznie mniejszy od omówionego poprzednio, nie zawiera 
poważniejszych nieścisłości historycznych. 
Olbrzymia większość monografii i artykułów o Bydgoszczy ogłoszonych 
drukiem w ciągu ostatnich lat siedmiu pochodzi od archeologów i histo- 
ryków. Spoza tych dziedzin wymienić warto jedynie obszerną rozprawę Euge- 
niusza Hohendorfa Opady atmosferyczne w ostatnim stuleciu w Bydgoszczy 
(Prace Komisji Nauk Rolniczych i Biologicznych BTN, t. II, 1966), krótką 
rozprawkę trzech autorów: Zdzisława Arnolda, Bronisława Siołkowskiego 
i Tadeusza Wysockrego pt. Intensywność korodowania stali na terenie miasta 
Bydgoszczy (Prace Komisji Chemii, Elektryki-Elektroniki i Mechaniki BTN, 
t. I, 1966) i ogłoszone przez Andrzeja Michalskiego Materiały do zoocecidio- 
logii Bydgoszczy i okolic (Prace Komisji Nauk Rolniczych i Biologicznych BTN, 
t. I, 1965). Tak więc wypada zająć się przede wszystkim dorobkiem archeo- 


3 Szwedom kazała zdobywać Bydgoszcz w 1629 r. dawna niemiecka literatura historyczna. 
Np. L. Kiihnast (Historische Nachrichten iiber die Stadt Bromberg, Bydgoszcz 1837, s. 66) barwnie 
opisuje okupację szwedzką w Bydgoszczy twierdząc, że miasto uległo najeźdźcom dopiero po 
długim i dzielnym oporze i że żołnierze szwedzcy splądrowali klasztor bernardynów. Tymczasem 
. 
słynna kronika bernardyńska nie wspomina zupełnie nie tylko o tym fakcie, ale też i o pobycie 
Szwedów w Bydgoszczy w 1629 r. Nic też nie wiedział o tym tak wybitny badacz przebiegu wojny 
1626 -1629 jak A. Szelągowski, który w swej monografii O ujście \Visly (Warszawa 1905) dość 
szczegółowo przedstawił przebieg działań wojennych w r. 1629, ani znakomity znawca parlamentar- 
nej problematyki kujawskiej A. Pawiński, który w swoich monumentalnych Dziejach ziemi ku- 
jawskiej (Warszawa 1888, t. I, s. 273-274) pisze tylko o poczuciu zagrożenia szlachty kujawskiej 
na przełomie 1628 i 1629 r. (tj. po nieudanej wyprawie polskiej na Brodnicę) i o zebraniu się 
pospolitego ruszenia szlachty województw kujawskich pod Bytoniem 8 stycznia 1629 r. Nie 
opublikowane dotychczas badania źródłowe doc. Z. Guldona wykazały jedynie, że w tym czasie 
jakiś oddziałek szwedzki pojawił się w okolicach Nakła. 
10.
>>>
148 


Franciszek Mincer 


logów i historyków, zwłaszcza że nawet prace o rolniczych instytutach nauko- 
wych i o ośrodkach medycznych w Bydgoszczy wychodziły, jak. dotychczas, 
głównie spod pióra osób z wykształceniem historycznym. 
W zakresie archeologii zwraca uwagę przede wszystkim dorobek naukowy 
Czesława Potemskiego. Bardzo poważne osiągnięcie stanowi jego obszerna 
monografia pt. "Pradzieje Bydgoszczy i powiatu bydgoskiego" (Bydgoszcz 1963), 
przedstawiająca problematykę archeologiczną Bydgoszczy i jej najbliższej 
okolicy od czasów paleolitu niżowego aż do końca okresu rzymskiego. War- 
tość tej pracy polega głównie na systematycznym i dokładnym zinwentary- 
zowaniu zabytków archeologicznych znajdujących się na terenie miasta i po- 
wiatu. Jest to pierwsze opracowanie archeologiczne o takim zakresie, poświę- 
cone naszemu regionowi. Dotychczasowa literatura przedmiotu, zarówno 
polska jak i niemiecka, posiadała jedynie drobne stosunkowo artykuły i przy- 
czynki poświęcone pradziejom Bydgoszczy. 
Oprócz monografii C. Potemski przedstawił wyniki badań archeologicz- 
nych w Bydgoszczy i powiecie bydgoskim, publikując artykuły: Stanowiska 
archeologiczne odkryte w Bydgoszczy w latach 1960-1963 (Bydgostiana, nr 
2, 1962-1963), Problematyka badań archeologicznych w powiecie bydgoskim 
(Prace Komisji Historii BTN, t. I, 1963). Nowe materiały do znajomości epoki 
kamiennej w powiecie bydgoskim (tamże, t. II, 1964). Ten ostani artykuł opraco- 
wał C. Potemski wspólnie z Michałem Kobusiewiczem z Poznania. 
W minionym siedmioleciu nie powstały natomiast żadne prace, których 
przedmiotem byłyby dzieje Bydgoszczy w średniowieczu. Fakt ten tłumaczyć 
należy brakiem źródeł pisanych oraz stosunkowo późną datą lokacji miasta 
(1346). Mediewiści zajmowali się więc raczej problematyką historyczną ca- 
łych Kujaw, których średniowieczne losy są, zwłaszcza na tle konfliktów polsko- 
krzyżackich, niezmiernie atrakcyjne dla badaczy. Jednak w pracach poświę- 
conych wojnom polsko-krzyżackim w XV w. znajduje się pewna ilość infor- 
macji o samej Bydgoszczy. Na pierwszym planie wymienić tu należy materia- 
ły z sesji naukowej zorganizowanej w Bydgoszczy w 550 rocznicę bitwy koro- 
nowskiej, wydane pod tytułem Bitwa pod Koronowem ID X 1410 (Bydgoszcz 
196 l) oraz obszerną recenzję tej pozycji pióra Stefana Marii Kuczyńskiego pt. 
Pogranicze kujawsko-pomorskie w wielkiej wojnie z Zakonem (Zapiski Historycz- 
ne, t. XXIX, 1964, zeszyt l). Ostatnie rokowania polsko-brandenburskie, pro- 
wadzone na terenie Bydgoszczy w r. 1464, omówił Marian Biskup w swej 
obszernej monografii pt. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim 1454- 
1466 (Warszawa 1967). 
Natomiast okres późnego feudalizmu doczekał się dwóch wydawnictw 
i całego szeregu artykułów. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe zapoczątkowało 
serię źródeł do dziejów Bydgoszczy wydaniem dwóch pozycji zawierających 
materiały do tej właśnie epoki. Tadeusz Esman i Zenon Guldon wydali wspól- 
nie Statuty i przywileje cechów bydgoskich z lat 1434-1770 (Bydgoszcz 1963)
>>>
Bydgoszcz w literaturze naukowej i popularnonaukowej 


149 


a ponadto sam Zenon Guldon Opisy starostwa bydgoskiego z lat 1661-1765 
(Bydgoszcz l 966). 
Fakt wydania Statutów został przez opinię naukową przyjęty pozytywnie. 
Wysunięto jednak pewne zastrzeżenia co do sposobu wydania dokumentów. 
Szczególnie dużo uwag krytycznych wypowiedzieli recenzenci pod adresem 
dołączonego cio wydawnictwa indeksu rzeczowego!. Natomiast treść szczupłych 
rozmiarami Opisów jest tak pasjonująca, że należy wyrazić żal z powodu zbyt 
słabego, jak dotychczas, reklamowania tej książki. Lektura Opisów pozwala 
bowiem dokładnie prześledzić proces podupadania ekonomicznego Bydgoszczy 
i naj bliżej położonych miejscowości (Fordonu, Brzozy itd.) w drugiej po- 
łowie XVII w. i w początkach w. XVIII, a więc chyba w naj smutniejszym okre- 
sie dziejów naszego miasta, następnie przezwyciężanie 'regresu, widoczne już 
wyraźnie u progu okresu stanisławowskiego. Szkoda, że tak ciekawe wydaw- 
nictwo źródłowe nie doczekało się dotąd żadnych recenzji lub omówień na ła- 
mach prasy historycznej. 
. 
Epoce późnego feudalizmu nie poświęcono jak dotychczas żadnej monografii. 
Ukazał się natomiast szereg rozpraw i artykułów publikowanych przeważnie 
na łamach Prac Komisji Historii Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego. 
Przegląd źródeł do dziejów Bydgoszczy w okresie przedrozbiorowym (1346-1772) 
opublikował Zenon Guldon (Prace Komisji Historii BTN, t. II, 1964). Jednak 
sporządzone przez Guldona zestawienie i omówienie źródeł nie jest kompletne. 
Autor uwzględnił wprawdzie materiały rękopiśmienne znajdujące się w archi- 
wach i bibliotekach Warszawy, Bydgoszczy, Torunia, Poznania, Krakowa, 
Gniezna i Pelplina, pominął natomiast zbiory biblioteczne Wrocławia i Kór- 
nika, w których również znajduje się wiele cennych źródeł rękopiśmiennych 
do dziejów Bydgoszczy. 
Pozostałe prace Z. Guldona dotyczące Bydgoszczy omawiają dzieje spo- 
łeczno-gospodarcze tego miasta. Najciekawszą spośród tych publikacji jest 
niewątpliwie rozprawa Zaludnienie Bydgoszczy w XVI-XVII wieku (Prace 
Komisji Historii BTN, t. II, 1964). Wielką zaletą tej pracy jest podjęcie zde- 
cydowanej polemiki z dawną literaturą przedmiotu, przesadnie oceniającą 
liczbę ludności w Bydgoszczy w XVI w. i w pierwszej połowie XVII w. Jed- 
nakże i wyniki badań Guldona są w dużej mierze hipotetyczne, przede wszystkim 
ze względu na brak danych dla przyjęcia dokładnego współczynnika zaludnie- 
nia na jeden dom. Oprócz tego Guldon ogłosił artykuł pt. Rozwój uprawnień 
handlowych Bydgoszczy w XVI-XVII w. (tamże, t. III, 1966), gdzie autor 
postawił sobie za cel przedstawienie udziału Bydgoszczy w handlu wiślanym 
w XVI i XVII w. Artykuł ten rzuca ciekawe światło na walkę Bydgoszczy o za- 


ł Pozycja ta była recenzowana przez K. Ciesielską na łamach Zapisek Historycznych (t. 
XXX, 1966, zeszyt 4); oprócz tego ukaże się jeszcze w innym miejscu recenzja B. Janiszewskiej- 
Mincer .
>>>
150 


Franciszek Mincer 


pewnienie sobie prawa do swobody żeglugi i handlu rzecznego na Brdzie 
i Wiśle. 
Ciekawy przyczynek do dziejów mennicy bydgoskiej ogłosiła Janina Wa- 
luszewska (tamże, t. III, 1966). Odnalazła ona w Archiwum toruńskim i opu- 
blikowała w całości inwentarz mennicy bydgoskiej z r. 1702. Odnaleziony in- 
wentarz zdaje się potwierdzać hipotezę M. Gumowskiego, że mennica byd- 
goska nie uległa likwidacji w 1688 r. (kiedy to zamknięto mennicę krakowską), 
lecz istniała aż do 1765 r. 
Na pograniczu historii społecznej miasta i historii kultury znajdują się 
dwie prace Barbary Janiszewskiej-Mincer. Pierwsza z nich to duża, w dwóch 
częściach ogłoszona rozprawa, omawiająca całokształt dziejów bractwa kurko- 
wego w Bydgoszczy. Rozprawa nosi tytuł Z dziejów bractwa kurkowego (strze- 
leckiego) w Bydgoszczy i rozpada się na dwie odrębnie ogłoszone części: część I 
- okres staropolski (Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opo- 
lu, Historia III-IV, 1963) i część II: lata 1772- 1939 (tamże, Historia V, 
1965). Choć, jak już z samego tytułu wynika, bractwo przetrwało aż do 1939 r., 
naj ciekawsze (i to mimo małej ilości zachowanych źródeł) są dzieje bractwa 
w okresie przedrozbiorowym, omawiane przez autorkę w pierwszej części. 
rozprawy. By nie wracać już więcej do tej pozycji dodajmy, że w ciągu całego 
okresu porozbiorowego bractwo było silnie zgermanizowane, a na początku 
okresu międzywojennego wprawdzie się spolszczyło, lecz było już wtedy zu- 
pełnym anachronizmem i nie odgrywało w życiu masta niemal żadnej roli. 
Załować należy, że ta praca B. Janiszewskiej-Mincer została opublikowana 
w periodyku ukazującym się na terenie bardzo odległym od Bydgoszczy i wsku- 
tek tego jest w naszym mieście bardzo mało znana. Druga praca tejże autorki 
nosi tytuł Bydgoski proces o czary w 1638 r. (Prace Komisji Historii BTN, 
III, 1966) i przedstawia dzieje sensacyjnego a zupełnie dotychczas nieznane
o 
procesu, który toczył się przed sądem miejskim w Bydgoszczy, obradującym 
pod przewodnictwem burmistrza Wojciecha Łochowskiego; ofiarą tego pro- 
cesu padła zamożna mieszczka bydgoska, Katarzyna Paprocka. 
Szczególnie bogato uwzględniana była w dotychczasowych badaniach nad 
przeszłością Bydgoszczy historia muzyki. Wprawdzie wydawana wspólnie 
przez BTN i Filharmonię Pomorską im. Ignacego Paderewskiego seria "Z dzie- 
jów muzyki polskiej" nie ma charakteru ściśle regionalnego, ale problematykę 
regionu szeroko uwzględnia. W tej serii (która legitymuje się liczbą dwunastu 
wydanych dotychczas tomików) z punktu widzenia omawianego tutaj tematu 
najbardziej istotny jest artykuł Pawła Podejki pt. Życie muzyczne w Bydgoszczy 
do końca XVIIIw. ("Z dziejów muzyki polskiej", t. VII, 1964). Artykuł ten 
napisany został na podstawie starannie przeprowadzonej kwerendy źródłowej, 
która objęła również szereg źródeł rękopiśmiennych. 
Do dziedziny historii architektury bydgoskiej sporo nowych wiadomości 
wniósł obszerny, bogato ilustrowany artykuł Albiny Bartoszyńskiej-Potem-
>>>
Bydgoszcz w literaturze naukowej i popularnonaukowej 


151 


. skiej Dzieje i architektura kościoła i klasztoru klarysek uj Bydgoszczy (Prace 
Komisji Sztuki BTN, t. I, 1965). Przy analizie architektury kościoła i klaszto- 
ru klarysek autorka umiejętnie zastosowała metodę porównawczą, posługując 
się materiałem architektonicznym z terenu całej Polski. 
Pewna ilość informacji o naszym mieście znajduje się w pracach z zakresu 
historii politycznej, względnie historii wojskowości, nie dotyczących bezpo- 
średnio Bydgoszczy. Spośród prac tego typu trzeba zwrócić uwagę na monu- 
mentalną monografię Adama Kerstena Stefan Czarniecki 1599 -1665 (War- 
szawa 1963). Książka ta przynosi szereg cennych, bardzo szczegółowych in- 
formacji o działaniach wojennych na terenie samej Bydgoszczy i jej najbliż- 
szych okolic wiosną 1656 r. Dość szczegółowy opis ceremonii związanych 
z zawarciem słynnych paktów welawsko-bydgoskich daje też Zofia Libiszow- 
ska w popularnej, przez Biblioteczkę Światowida wydanej biografii królowej 
Marii Ludwiki Gonzagi pt. Zona dwóch Wazów (Warszawa 1963). 
Jeśli dzieje Bydgoszczy z epoki przedrozbiorowej doczekały się stosunkowo 
dużej ilości opracowań, na których podstawie można już w pewnym stopniu 
odtworzyć obraz życia miasta, to epoka porozbiorowa, okres I wojny świato- 
wej i okres międzywojenny jest tylko w niewielkim stopniu uwzględniany w po- 
dejmowanych w ostatnich latach badaniach historycznych. Spośród prac po- 
święconych bezpośrednio problematyce bydgoskiej XIX w. wymienić można 
.ifdynie krótki szkic Sławomira Kalembki o Julianie Mieczkowskim, założy- 
cielu polskiego związku uczniowskiego w gimnazjum bydgoskim w trzydzie- 
stych latach XIX w. (Prace Komisji Historii BTN, t. I, 1963 r.), który zresztą 
bynajmniej nie z winy autora, lecz z powodu braku dostatecznej ilości materia- 
łów obiecuje czytelnikowi chyba nieco więcej niż daje. Sam Mieczkowski, po- 
za krótkim okresem nauki w gimnazjum bydgoskim, nie był bowiem związany 
z naszym miastem, a o programie i praktycznej działalności założonego przez 
niego związku (poza ogólnikowym stwierdzeniem, że organizacja ta miała cha- 
rakter patriotyczny) brak wszelkich dokładniejszych wiadomości. Z drugiej 
strony Mieczkowski jest niewątpliwie postacią ciekawą i zasługującą na uwagę, 
a o stosunkach istniejących w Bydgoszczy w trzydziestych latach XIX w. wie- 
my ciągle jeszcze bardzo mało; wobec tego szkic Kalembki, mimo skąpej jak 
na pracę z pierwszej połowy XIX w., bazy źródłowej i hipotetycznego charak- 
teru wielu wniosków, uważać trzeba za cenny przyczynek do poznania dziejów 
naszego miasta. 
Poza tym wzmianki o Bydgoszczy znajdują się w pracach omawiających 
sytuację ludności polskiej w całej Wielkopolsce w XIX w. i na początku wieku 
XX. Spośród takich prac na pierwszym chyba miejscu wymienić należy mono- 
grafię Lecha Trzeciakowskiego Walka o polskość miast Poznańskiego na prze- I 
łomie XIX i XX wieku (Poznań 1964). Trzeciakowski wykorzystał materiały 
archiwalne znajdujące się w .Poznaniu, Gnieźnie, Bydgoszczy, Poczdamie 
i Merseburgu. Dość szeroko opisał autor starania władz miejskich w Bydgosz-
>>>
152 


Franciszek Mincer 


czy O lokalizację uniwersytetu na terenie naszego miasta. Szkoda jednak, że' 
Trzeciakowski nie dotarł do obszernego artykułu Ludwika Sztembora pt. Byd- 
goszcz wobec starań o uniwersytet w Poznańskiem zamieszczonego w Przeglą- 
dzie Bydgoskim z 1934 r. Duża, trzytomowa monografia Witolda Jakóbczyka 
Studia nad dziejami Wielkopolski w XIX w. - dzieje pracy organicznej (Poz- 
nań 1951 -1967) przynosi tylko fragmentaryczne wzmianki o Bydgoszczy. 
Znajduje się tu jednak nieco materiału do dziejów niektórych organizacji 
polskich na terenie naszego miasta (np. do dziejów polskich towarzystw śpie- 
waczych, w t. III). Podobnie tylko drobne wzmianki o Bydgoszczy występują 
w interesującej i dobrze napisanej monografii Zdzisława Grota pt. Rok 1863 
w zaborze pruskim (Poznań 1963). Na tym tle dość wyjątkową pozycję zajmuje 
książka Tadeusza Filipiaka pt. Dzieje związków zawodowych w Wielkopolsce 
do r. 1919 (Poznań 1965), bardzo obszernie uwzględniająca tematykę bydgoską. 
Dość dużo interesującego materiału zawiera też praca T. Filipiaka, Z. Grota, 
F. Paprockiego, L. Trzeciakowskiego i T. Wiesiołowskiego Polityczna dzia- 
łalność rzemiosła wielkopolskiego tV okresie zaboru 1793 -1 918 (Poznań 1963). 
Interesujące dane o rozwoju gospodarczym miasta znajdujemy również w mo- 
nografii Czesława Łuczaka Przemysł wiekopolski w latach 1871-1914 (Poznań 
1960). Problem walki narodowościowej uwzględniony został w dziełach Tade- 
usza Cieślaka Przeciw pruskiej przemocy (Warszawa 1959) oraz A. Galosa, 
F. H. Gentzena i W. Jakóbczyka (pod redakcją Janusza Pajewskiego) Dziej6 
Hakaty (Poznań 1966). 
Krótki zarys dziejów polskich towarzystw śpiewaczych do r. 1920 dali 
Rajmund Kuczma i Jerzy Zurawski w artykule pt. Chóry polskie w Bydgoszczy 
na przełomie XIX i XX w. ("Z dziejów muzyki polskiej", t. II, 1961). Nato- 
miast zapowiadana przez tych autorów na rok 1962 monografia, która miała 
ukazać całokształt działalności chórów polskich w Bydgoszczy aż do 1939 r., 
nie została ukończona aż do chwili obecnej. 
Działalność ruchu robotniczego w Bydgoszczy w drugiej połowie XIX 
i w początkach w. XX uwzględnił Stanisław Kubiak w opracowaniu pt. Ruch 
socjalistyczny w Poznańskiem 1872-1890 (Poznań 1961). Tej samej problema- 
tyki dotyczy książka Witolda Łukaszewicza Ruch robotniczy w Wielkopolsce 
i na Pomorzu Gdańskim 1890-1907 (Toruń 1961). Rozwojem ruchu robotni- 
czego na terenie Bydgoszczy i regionu zajął się też w swoich pracach Bolesław 
Danilczuk, który skoncentrował swą uwagę głównie na przełomie XIX i XX w. s 
Dość duże zainteresowanie wzbudziły u historyków losy ruchu robotni- 
czego \v Bydgoszczy w okresie przejściowym od zakończenia I wojny świato- 
wej do momentu wcielenia Bydgoszczy bezpośrednio do państwa polskiego 


li B. Danilczuk, Działalność SPD i PPS zaboru pruskiego w Poznańskiem w l. 1891-1915, 
Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu, r. 66: 1961, z. 2; tenże Ruch robotniczy w Wielko- 
polsce 18i1-1914, Toruń 1961, wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika (powiel.); 
Prace Katedry Historii Polski i Powszechnej XIX i XX w., nr 2 (praca doktorska).
>>>
Bydgoszcz w literaturze naukowej i popularnonaukowej 


153 


(1918-1920). Zainteresowanie to skoncentrowało się głównie na radzie robot- 
niczo-żołnierskiej, która doczekała się nawet odrębnego szkicu pióra Jacka 
Staszewskiego. Staszewski szkic ten zamieścił w ramach większej pracy, wy- 
danej wspólnie przez trzech autorów 6 . Poza tym sporo uwagi radzie bydgoskiej 
poświęcił Witold Łukaszewicz, który w swoich studiach na temat rad robotni- 
czych, żołnierskich i chłopskich w Wielkopolsce i na Pomorzu Gdańskim po- 
łożył nacisk na fakt istnienia dwóch nurtów w łonie rady bydgoskiej? 
W reszcie dość obszernie problematykę tej rady uwzględnili Stanisław 
Kubiak i Franciszek Łozowski w monografii Rady robotniczo-żołnierskie w Wiel- 
kopolsce 1918-1919 (Poznań 1 959). Tego samego mniej więcej okresu dotyczy 
artykuł Antoniego Czubińskiego i Mieczysława Skrzeka pt. Klasowy ruch ro- 
botniczy w Wielkopolsce w latach 1918-1922 (Studia i Materiały do Dziejów 
Wielkopolski i Pomorzą, t. V, z. l, s. 117-159). 
Znacznie gorzej przedstawia się sprawa opracowania dziejów Bydgoszczy 
we właściwym okresie międzywojennym (1920-1939). Dzieje ruchu robotni- 
czego w Bydgoszczy są wprawdzie uwzględniane w większym lub mniejszym 
stopniu przez historyków z ośrodków naukowych toruńskiego i poznańskiego, 
lecz tylko w pracach o szerszym charakterze, poświęconych Wielkopolsce 
i Pomorzu, natomiast opracowań, które stawiałyby sobie za cel głó\\rny przed- 
stawienie dziejów klasowego ruchu robotniczego lub też lewicowych partii 
robotniczych tylko na terenie naszego miasta, brak zupełnie. Na tym odcinku 
istnieje więc niemal taka sama sytuacja jak w zakresie badań nad dziejami Byd- 
goszczy w XIX w. 
Spośród prac poświęconych dziejom ruchu robotniczego na zachodnich 
i północnych ziemiach II Rzeczypospolitej, najwięcej interesującego materiału 
przynosi niewątpliwie obszerna, niezmiernie sumiennie napisana monografia 
Antoniego Czubińskiego i Edmunda Makowskiego pt. "Klasowy ruch robotni- 
czy w Wielkopolsce w okresie II Rzeczypospolitej 1918-1928" (Poznań 1962). 
Praca ta siłą rzeczy naj dokładniej przedstawia rozwój ruchu robotniczego w Po- 
znaniu, ale podaje również ciekawe dane dotyczące Bydgoszczy, (m. in. o ak- 
cjach strajkowych i o działalności Polskiej Partii Socjalistycznej i Niezależnej 
Socjalistycznej Partii Pracy na terenie naszego miasta). Spośród innych prac 
o podobnej tematyce wymienić należy wspólnie przez Antoniego Czubińskie- 
go i Mieczysława Stańskiego napisany artykuł Powstanie i działalność 
PS-Le- 
wic y w Wielkopolsce w latach 1927-1931 (Studia i Materiały do Dziejów Wiel- 
kopolski i Pomorza, t. VI, 1961) oraz stanowiący kontynuację powyższego art y- 


I W. Łukaszewicz, J. Staszewski, M. Wojciechowski, Z dziejów rad robotniczo-żołnierskich 
w Wielkopolsce i na Pomorzu Gdańskim, Poznań 1962. 
7 W. Łukasiewicz, Rady robotnicze, żołnierskie i chłopskie w Wielkopolsce i na Pomorzu 
Gdańskim 1918-1920, Bydgoszcz 1959 (powiel.); tenże, Rady robotnicze, żołnierskie i chłopskie 
w Wielkopolsce i na Pomorzu Gdańskim w l. 1918-1920, Rocznik Gdański, t. 17/18, 1958, druk 
1960.
>>>
154 


Franciszek Mincer 


kuł Mieczysława Stańskiego pt. Klasowy ruch robotniczy w Wielkopolsce uj la- 
tach kryzysu gospodarczego (1929-1933), (tamże, t. VII, 1962). Artykuł Stań- 
skiego zawiera ciekawe dane o sytuacji w przemyśle meblarskim i metalowym 
oraz o działalności partii robotniczych w Bydgoszczy w okresie kryzysu gospo- 
darczego. 

atomiast praca Donalda Steyera Organizacje robotnicze na terenie woje- 
wództwa pomorskiego w latach 1920-1939 (Toruń 1961) zawiera już mniej 
materiałów do dziejów Bydgoszczy, która - jak wiadomo - aż do 1938 r. 
należała do województwa pożnańskiego, a nie do pomorskiego. 
Z literatury pamiętnikarskiej dotyczącej tego okresu warto wymienić wspom- 
nienia weterana ruchu robotniczego Bolesława Drobnera Moje cztery procesy 
(Warszawa 1962). W pamiętniku tym znajduje się piętnastostronicowy frag- 
ment (s. 120-135) w którym autor opisuje swój proces przed sądem w Byd- 
goszczy w 1928 r., wytoczony mu z powodu udziału w akcji wyborczej. 
Historiografia i publicystyka polska uwzględniły również problematykę 
mniejszości niemieckiej w Polsce w okresie międzywojennym. Na plan pierw- 
szy wysuwa się tutaj, przynosząca wiele informacji o działalności Niemców 
bydgoskich, obszerna rozprawa Restytuta Staniewicza Mniejszość niemiecka 
w Polsce (Wojskowy Przegląd Historyczny, nr 4 z r. 1962). Trochę wiadomości 
o wychodzącym w Bydgoszczy niemieckim piśmie Deutsche Rundschau przy- 
nosi artykuł Stanisława Potockiego Położenie mniejszości niemieckiej w Polsce 
w latach 1918 -1 939 ze szczególnym uwzględnieniem Pomorza Gdańskiego 
(Rocznik Gdański, t. XXIV, 1965). Nieco danych o działalności mniejszości 
niemieckiej w Bydgoszczy przynosi również książka Mirosława Cygańskiego 
Mniejszość niemiecka w Polsce Centralnej w latach 1919-1939 (Łódź 1962). 
Książka ta jednak zajmuje się głównie problemem niemieckim w okręgu łódz- 
kim. 
Prace z tego okresu zwykle nie kończą się na wybuchu wojny w 1939 r., 
lecz omawiają również szczególnie tragiczne dla Bydgoszczy wypadki pierw- 
szego okresu okupacji, a w wypadku p.rac biograficznych - nawet i okres 
powojenny. Taki właśnie charakter posiada książka Rafała Fuchsa Na przykład 
Kohnert (Gdynia 1963). Jest to biografia byłego hitlerowca, a obecnie działa- 
cza rewizjonistycznego w NRF, dra Hansa Kohnerta. Najciekawsze są partie 
książki Qmawiające okres międzywojenny, gdyż właśnie w latach trzydziestych 
Kohnert jako przewodniczący organizacji Deutsche Vereinigung rozwijał 
działalność w duchu hitlerowskim na terenie Bydgoszczy. Nie ulega też wątpli- 
wości, że Kohnert poważnie przyczynił się do wypadków we wrześniu 1939 r., 
choć on sam, deportowany przez władze polskie jeszcze przed wybuchem wojny, 
nie brał w nich bezpośredniego udziału. Działalność Kohnerta na terenie Byd- 
goszczy w mniejszym lub większym stopniu jest omawiana, lub przynajmniej 
wspominana, również i w innych pracach dotyczących okresu wojny lub oku- 
paCJI.
>>>
Bydgoszcz w literaturze naukowej i popularnonaukowej 


155 


Interesującą pozycję stanowi wydana w popularnej serii "Światowida" 
książka Franciszka i Julitty Bernasiów pt. Przednia straż Hitlera (Warszawa 
1964). Książka ta ukazuje działalność dywersyjną i wywiadowczą hitlerowców 
w Polsce, zarówno w okresie międzywojennym, jak też już w czasie samej kam- 
panii wrześniowej, w sposób żywy i interesujący, a równocześnie udokumento- 
wany źródłowo i przynosi wiele faktów szerszemu ogółowi nie znanych. Byd- 
goszczy poświęcili Bernasiowie wiele miejsca ze względu na fakt, że miasto na- 
sze stanowiło obok Śląska główny ośrodek dywersji niemieckiej w Polsce. 
W książce zwraca uwagę zdecydowanie negatywna ocena działalności majora 
Zychonia, kierownika ekspozytury II Oddziału w Bydgoszczy. Nie wiadomo, 
czy ocena ta nie została wystawiona zbyt pochopnie, gdyż mjr Zychoń ciągle je- 
szcze jest postacią kontrowersyjną. Bardzo podobne ujęcie wypadków byd- 
goskich w 1939 r. spotykamy w Innej, dużo obszerniejszej pracy - tych sa- 
mych autorów pt. Najazd (Warszawa 1964). Wiele materiału do działalności or- 
ganizacji niemieckich i wywiadu niemieckiego w Bydgoszczy przynosi książka 
Seweryna Osińskiego V kolumna na Pomorzu Gdańskim (Warszawa 1965). 
Sprawa dywersji niemieckiej w Bydgoszczy w 1939 r. od dawna zresztą 
wzbudza żywe zainteresowanie zarówno u zawodowych historyków jak też 
u dziennikarzy i publicystów. Prace na ten temat ukazują się już od 1945 r. 
Jeśli jednak aż do 1958 r. starano się głównie o jak najbardziej dokładne przed- 
stawienie przebiegu dramatycznych wydarzeń, które rozgrywały się w naszym 
mieście w pierwszych dniach września 1939 r., to poczynając od lat 1958- 
- I 959 na plan pierwszy wysunął się w badaniach historyków problem genezy 
dywersji niemieckiej w Bydgoszczy w dniu 3 września 1939 r. Zresztą w wielu 
pracach zagadnienia genezy i przebiegu wrześniowych wydarzeń w Bydgosz- 
czy są omawiane łącznie i ze sobą przemieszane. 
Bogate pokłosie w post
ci szeregu prac historycznych poświęconych wy- 
padkom z 3 września 1939 r. przyniosła dwudziesta rocznica wybuchu wojny8. 
Szczegółowe ich omawianie wykraczałoby jednak poza ramy chronologiczne 
naszego artykułu. Warto natomiast zaznaczyć, że w dniu 7 września 1959 r. 
Zarząd Wojewódzki TRZZ w Bydgoszczy zorganizował sesję popularno-nau- 
kową pod nazwą "W dwudziestą rocznicę września". Materiały sesji zostały 
pod tym samym tytułem opublikowane w roku następnym w Poznaniu. Wśród 
wygłoszonych na sesji referatów na uwagę zasługuje przede wszystkim refe- 
rat Restytuta Staniewicza pt. Piąta kolumna hitlerowska w Polsce (ze szcze- 
gólnym uwzględnieniem Pomorza). Prelegent ten dość obszernie omówił ku- 
lisy wydarzeń bydgoskich. 


8 R. Wojan (pseudonim dra Restytuta Staniewicza) Bydgoszcz, niedziela 3 września 1939, 
Poznań 1959; S. Datner, Z dziejów dywersji niemieckiej w czasie kampanii wrześniowej. Kontrakcja 
polska w Bydgoszczy, Wojskowy Przegląd Historyczny, z. 4 (1958); J. Kolicz (pseudonim Józefa 
Kołodziejczyka), Czas grozy, Gdynia 1959; K. M. Pospieszaiski, Sprawa 58000 Volksdeutschów, 
Documenta Occupationis, t. VII, Poznań 1959.
>>>
156 


. 
Franciszek Mincer 


Po roku 1960 głos na temat genezy dywersji niemieckiej w Bydgoszczy ko- 
lejno zabierali: Rajmund Kuczma (w liście do redakcji Wojskowego Przeglądu 
Historycznego, zamieszczonym w numerze 4 z r. 1962), ponownie Restytut 
Staniewicz w artykule Szersze tło historyczne i rzeczywiste cele dywersji niemiec- 
kiej w Bydgoszczy 3 IX 1939 r. (tamże) i Leszek Moczulski, który ogłosił arty- 
kuł pt. Aspekty polityczne i tło operacyjne dywersji niemieckiej w Bydgoszczy 
(Przegląd Zachodni, nr 6 z r. 1963). Ostatnio próbę podsumowania dorobku 
historiografii i publicystyki polskiej w tym zakresie podjął Marian Wojcie- 
chowski w rozprawce pt. Geneza dywersji hitlerowskiej w Bydgoszczy w świetle 
historiografii i publicystyki polskiej (Prace Komisji Historii BTN, t. IV, 1967). 
W trakcie rozważań nad genezą dywersji wysunięto szereg interesujących, cza- 
sem wręcz błyskotliwych hipotez (prowokacja z góry zamierzona i mająca uspra- 
wiedliwić przyszłe represje wobec ludności polskiej, próba odciążenia frontu, 
przygotowanie terenu dla ewentualnego desantu spadochronowego, akcja 
obliczona na wywołanie oddźwięku na arenie międzynarodowej). Zdecydowa- 
na większość uczestników dyskusji poparła pogląd, że dywersja niemiecka mia- 
ła charakter prowokacji. Taką tezę przyjął też Donald Steyer w swej ostatnio 
wydanej książce Eksterminacja ludności polskiej na Pomorzu Gdańskim w latach 
1939-1945 (Gdynia 1967). Ku temu poglądowi skłonił się również, choć w spo- 
sób bardzo umiarkowany i ostrożny, M. Wojciechowski. Dotychczasowy prze- 
bieg dyskusji dowodzi jednak, że ciągle jeszcze bardzo daleko do ostatecznego 
słowa w tej sprawie, a nawet, że bezsporne ustalenie genezy dywersji okazać się 
może niemożliwe, bez odnalezienia nowych źródeł niemieckich o zasadniczym 
znaczenIU. 
Artykuł Aleksandry i Kazimierza Chrośniaków Z działalności okupacyjnego 
Sądu Specjalnego {Sondergericht} uj Bydgoszczy 1939-1945 (Prace Komisji 
. 
Historii BTN, t.1. 1963)- przynosi cenne materiały obrazujące skutki wypadków 
wrześniowych dla ludności polskiej w Bydgoszczy i stanowi interesujący przy- 
czynek do zbadania hitlerowskich zbrodni wojennych na terenie naszego miasta. 
. Pierwszy okres okupacji niemieckiej w Bydgoszczy doczekał się też osobne- 
go wydawnictwa źródłowego. Tadeusz Esman i Włodzimierz Jastrzębski ogło- 
sili bowiem obszerny zbiór źródeł pt. Pierwsze miesiące okupacji hitlerowskiej 
w Bydgoszczy w świetle źródeł niemieckich (Bydgoszcz 1966). Jest to wydawni- 
ctwo niewątpliwie bardzo pożyteczne, a fakt, że obok tekstów niemieckicn za- 
mieszczono przekłady polskie, umożliwia lekturę książki każdemu zaintereso- 
wanemu. Szkoda tylko, że wydawcy we wstępie nie powiedzieli dokładnie jakie 
istnieją możliwości dotarcia do źródeł znajdujących się w archiwach niemiec- 
kich, ograniczając się jedynie do krótkiej i niezbyt jasnej wzmianki na ten te- 
mat (s. VIII). 
Całości okresu okupacji w Bydgoszczy dotyczą dwie wydane ostatnio 
pozycje dotyczące zresztą zupełnie różnych dziedzin wiedzy. Pierwsza z nich 
to niezmiernie ciekawa rozprawa Włodzimierza Jastrzębskiego pt. Przeobra
>>>
Bydgoszcz w literaturze naukowej i popularnonaukowej 


157 


żenia ludnościowe i narodowościowe Bydgoszczy w okresie okupacji hitlerowskiej 
(1939-1945) (Prace Komisji Historii, BTN, t. III, 1966). Autor omówił szcze- 
gółowo położenie ludności polskiej i ludności niemieckiej w czasie wojny oraz 
zanalizował szczegółowo skomplikowane zagadnienie tzw. "niemieckiej listy 
narodowej" . Drugą pozycję stanowi artykuł Kazimierza Boruckiego pt. 
Pomniki w Bydgoszczy zniszczone przez okupanta w latach 1939-1945 (Prace 
Komisji Sztuki BTN, t. I, 1965). 
Należy teraz przejść do omówienia pozycji zwartych, obejmujących całość 
okresu okupacji na Pomorzu, lecz uwzględniające w dość szerokim zakresie 
losy Bydgoszczy. Z prac takich na pierwsze miejsce wysuwa się niewątpliwie 
dość obszerna, pod sugestywnym tytułem wydana książka Tadeusza Kuty 
Imiona zbrodni (Gdynia 1965). Książka ta posiada wprawdzie charakter popu- 
larnonaukowy, jednak trzeba przyznać, że autor zebrał i wykorzystał dużą ilość 
materiału źródłowego oraz dokładnie na jego podstawie przedstawił podjętą 
przez hitlerowcow akcję germanizacji ludności polskiej, która jak wiadomo 
zwłaszcza na terenie Bydgoszczy miała niezmiernie charakterystyczny przebieg. 
Niemcy spodziewali się bowiem, że po wyeliminowaniu elementów bardziej 
odpornych na akcję germanizacyjną osiągną swoje cele stosując posunięcia 
zmierzające do integracji pozostałej części ludności polskiej z ludnością nie- 
miecką. Natomiast druga książka tego samego autora Ziemia Bydgoska w cieniu 
swastyki (Bydgoszcz 1966) i objętością i znaczeniem zdecydowanie ustępuje. 
Imionom zbrodni, z których zresztą wiele fragmentów Kuta dosłownie powta- 
rza. Przyznać jednak trzeba; że ta druga książka Kuty została bardzo starannie 
wydana i zawiera niezmiernie ciekawy materiał ilustracyjny. Praca zbiorowa 
Eksterminacja ludności w Polsce w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945 (Poz- 
nań 1962) zawiera pewną ilość materiału statystycznego dotyczącego Byd- 
goszczy. 
Podobny charakter po
iadają artykuły: Jana Szilinga Wysiedlanit ludności 
polskiej z Pom01za w okresie okupacji hitlerowskiej j Włodzimierza Jastrzębskie- 
go Z problematyki niemieckiej listy narodowej w okręgu Gdańsk- Prusy Zachodnie 
w l. 1941-1945, oba zamieszczone w Zeszytach Naukowych Uniwersytetu 
1-1. Kopernika w Toruniu (Nauki Humanistyczno-Społeczne, zeszyt 15, Hi- 
storia I, Toruń 1965). Informują one ogólnie o sytuacji ludności polskiej na 
terenie całego Pomorza, natomiast o losach Bydgoszczy przynoszą jedynie garść 
wiadomości, głównie o charakterze statystycznym. 
Artykuł Stanisława Broniewskiego i Tomasza Strzembosza pt. Liczebność 
organizacji »Szare Szeregi« na terenie Polski Zachodniej (Najnowsze Dzieje 
Polski. Materiały i studia z okresu II \vojny światowej, t. IV, 1960) zawiera 
ciekawe dane o liczebności ośrodka »Szarych Szeregów« w Bydgoszczy; w po- 
łowie 1944 r. liczył on 120 członkó
 i był naj silniejszym ośrodkiem chorągwi 
pomorskiej. Artykuł Edmunda Jakubiaka pt. Zarys działalności Tajnej Organi- 
zacji Wojskowej "Gryf Pomorski" (tamże, t. V, 1961) podaje zwięźle informacje
>>>
158 


Franciszek Mincer 


o represjach niemieckich i o polskim ruchu oporu na terenie Bydgoszczy. Wresz- 
cie Konrad Ciechanowski w swoim recenzyjno-polemicznym artykule pt. Na 
marginesie badań nad ruchem oporu na Pomorzu Gdańskim w latach 1939-1945 
(Zapiski Historyczne, t. XXVIII, 1963, z. 3) wspomina o działalności Komendy 
Okręgu Armii Krajowej w Bydgoszczy. 
Istnieje pewna ilość literatury omawiającej wyzwolenie Bydgoszczy spod 
władzy hitlerowców. Spośród pozycji tego typu na plan pierwszy wysuwa się 
artykuł Kazimierza Sobczaka pt. Wyzwolenie Bydgoszczy, Torunia i Grudzią- 
dza w ofensywie Armii Radzieckiej w początkach 1945 r. (Zapiski Historyczne, 
t. XXX, 1965, z. l). Tytuł tego niewątpliwie interesującego i bardzo dobrze 
napisanego artykułu obiecuje jednak więcej niż daje. Sobczak ukazał bowiem 
postawiony w tytule problem na szerokim tle całości działań wojennych na 
froncie wschodnim w 1945 r., lecz o wyzwoleniu samej Bydgoszczy napisał 
stosunkowo mało. Poza tym pewną ilość informacji do tego tematu przynoszą 
. książki Antoniego Jasińskiego Przełamanie Wału Pomorskiego (Warszawa 
1958) i Kazimierza Kaczmarka Ósmy Bydgoski (Warszawa 1962, wyd. 2). 
T a ostatnia książka poświęcona jest dziejom Osmego Bydgoskiego Pułku Pie- 
choty WP, którego szlak bojowy wiódł przez Warszawę i Bydgoszcz do Ko- 
łobrzegu. Autor poświęcił osobny rozdział omówieniu roli Osmego Pułku 
w wyzwoleniu Bydgoszczy i J astrowia. 
Początkom władzy ludowej w Bydgoszczy poświęcone są dość obszerne 
. artykuły: Jana Chamota Walka Polskiej Partii Robotniczej o utrwalenie władzy 
ludowej w województwie pomorskim (bydgoskim) w.latach 1945-1947 (Zapiski 
Historyczne, t. XXX, 1965, z. l) i D. Steyera Kształtowanie się organów władzy 
l udowej na terenie woj. pomorskiego (bydgoskiego) w 1945 r. Szczególnie intere- 
sujący jest artykuł Chamota, który nie tylko podaje informacje o organizowa- 
niu się władz państwowych i partii politycznych w Bydgoszczy, ale tłumaczy 
również szczegółowe przyczyny zlokalizowania władz wojewódzkich w Byd- 
goszczy. 
Specjalną pozycję, trudną -do dokładnego zakwalifikowania pod względem 
chronologicznym stanowi książka Kazimierza Boruckiego pt. Tablice pamiątko- 
we Bydgoszczy (Bydgoszcz 1963). Jest to niewątpliwie wydawnictwo o ory- 
ginalnym charakterze, niezmiernie pożyteczne dla poznania zabytków miasta. 
Z edytorskiego punktu widzenia budzi jednak zastrzeżenia (np. w tablicach 
z tekstem łacińskim nie rozwiązano skrótów). 
Stanowczo zbyt mało napisano o roli Bydgoszczy w Polsce Ludowej. T e- 
go okresu dotyczą przede wszystkim prace omawiające rozwój ruchu robot- 
niczego, a po części i ludowego od 1945 r. Spośród nich warto zwrócić uwagę 
na opracowania Ryszarda Halaby i Norberta Kołomejczyka Z dziejów PPR 
w województwie bydgoskim 1945-1947 (Bydgoszcz 1962) i Bogdana Głębo- 
wicza Rozłam w ruchu ludowym w województwie pomorskim (bydgoskim) wokre- 
sie od czerwca do listopada 1945 r. na tle ogólnej sytuacji w ruchu ludowym (Ze...
>>>
Bydgoszcz w literaturze naukowej i popularnonaukowej 


159 


szyty Naukowe Uniwersytetu M. Kopernika w Toruniu, Nauki Humanistycz- 
no-Społeczne, zeszyt 15, Historia I, Toruń 1965). Prace te przynoszą szereg 
wiadomości o funkcjonowaniu władz wojewódzkich Polskiej Partii Robotniczej, 
Polskiej Partii Socjalistycznej, Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Demo- 
kratycznego i Polskiego Stronnictwa Ludowego w naszym mieście, Q odby- 
wających się tutaj zjazdach partii itp. 
O funkcjonowaniu władz bezpieczeństwa w Bydgoszczy w tym okresie 
mówi praca Bronisława Kapłana Polegli za Polskę Ludową (Bydgoszcz 1966), 
która jednak poświęcona jest głównie problematyce regionu. 
Osobną grupę prac stanowią książki i artykuły poświęcone dziejom posz- 
czególnych instytucji i organizacji na terenie Bydgoszczy. Na plan pierwszy 
wysuwa się spośród nich pięknie wydana księga pamiątkowa Biblioteki Miej- 
skiej w Bydgoszczy nosząca tytuł Z życia i pracy bydgoskiej książnicy (Byd- 
goszcz 1965). Fakt, że książce tej poświęcona została w Kronice Bydgoskiej 
osobna recenzja, zwalnia mnie z obowiązku omówienia treści tego dzieła. 
Z wydawnictw poświęconych życiu muzycznemu w Bydgoszczy wymienić 
należy 40-lecie Towarzystwa Muzycznego w Bydgoszczy (Bydgoszcz 1966) 
i dość obszerną, bogato ilustrowaną pracę 10 lat Opery i Operetki w Bydgoszczy 
(1956 -1 966). Ta ostatnia książka nie daje wprawdzie pełnego obrazu dziejów 
Opery i Operetki bydgoskiej w omawianym okresie, ale dość szczegółowo opi- 
suje okoliczności, w jakich powstały te placówki i omawia ich program oraz 
działalność. 
Pewną ilość materiałów do dziejów teatru bydgoskiego zawiera wydawnictwo 
Tydzień Teatru Polskiego w Bydgoszczy opublikowane w 1965 r. z okazji 45- 
lecia sceny bydgoskiej. 
Dużo materiału do dziejów poszczególnych instytucji i organizacji byd- 
goskich zawierają oba dotychczas opublikowane numery "Bydgostianów". 
W pierwszym z nich znajdują się artykuły: prof. Jana Małeckiego, któryomó- 
wił szczegółowo genezę Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego, oraz Marii 
Domerackiej, która opracowała zarys historyczno-informacyjny poświęcony 
naukowym instytutom rolniczym w Bydgoszczy. W drugim numerze Włodzi- 
mierz Jastrzębski zamieścił artykuł omawiający powstanie Pracowni Historycz- 
nej przy BTN, a Róża Kulwieć przedstawiła działalność Studium Doskonale- 
nia Lekarzy, Wyższej Szkoły Inżynierskiej oraz instytutów naukowych dzia- 
łających w Bydgoszczy. Poza tym "Bydgostiana" zawierają listę członków BTN 
i szczegółowe sprawozdania z działalności tej organizacji. 
W 1965 r. ukazały się dwie starannie wydane prace zbiorowe o charakterze 
pamiątkowym. Pierwsza z nich, 150 lat zakładów graficznych w Bydgoszczy 
na tle dziejów drukarstwa pomorskiego (Bydgoszcz 1965), przynosi ciekawe ma- 
teriały nie tylko do dziejów drukarstwa, lecz również i do historii prasy byd- 
goskiej. Druga, znacznie szczuplejsza rozmiarami, 40 lat działalności litografów 
i chemigrafów w Bydgoszczy i Toruniu, wydana w tym samym roku, zawiera
>>>
160 


Franciszek MinceT 


w dużym stopniu materiał, który został uwzględniony w pozycji poprzedniej. 
Brak miejsca nie pozwala na omawianie publikacji tego typu jak katalogi 
różnych wystaw, wydawane zazwyczaj przez Muzeum im. Leona Wyczół- 
kowskiego, pozycje dotyczące programu teatralnego i programu Filharmonii 
itd. W
pomnieć można jedynie o katalogu wystawy Monety polskie wydanym 
w 1961 r. przez Muzeum im. Leona Wyczółkowskiego. Katalog ten posiada 
jako wprowadzenie Zarys historii monety polskiej, opracowany przez Rajmunda 
Kuczmę; autor ten poświęcił stosunkowo obszerny fragment dziejom mennicy 
bydgoskiej. 
Próbą krótkiego podsumowania całokształtu dorobku Bydgoszczy w przesz- 
łości i teraźniejszości była bardzo starannie i estetycznie wydana jednodniówka 
Rok Bydgoski 1966. 
Na zakończenie powiedzieć wypada kilka uwag o charakterze ogólnym. 
Wydaje się, że warto pomyśleć o zwiększeniu ilości prac omawiających przy- 
rodniczą i geograficzną problematykę regionu. Najpoważniejsze jednak zada- 
nia stają w tej chwili przed historykami. Mimo, że na temat przeszłości Byd- 
goszczy napisano już sporo, poszczególne okresy dziejowe zbadane są bardzo 
nierównomiernie. Należy więc starać się o jak naj szybsze wypełnienie istnieją- 
cych jeszcze luk i opracowanie naukowej monografii miasta. Młody, lecz nie- 
wątpliwie prężny i dynamicznie się rozwijający ośrodek historyczny w Byd- 
goszczy zadaniu temu z pewnością podoła.
>>>
KRONIKA 


Jerzy Makowski 


BROMKA ŻYCIA SPOŁECZNEGO 
I KULTURALNEGO BYDGOSZCZY 
ZA ROK 1966 
(Ważniejsze wydarzenia) 


ZJAZDY, NARADY, UROCZYSTOŚCI, WIZYTY DELEGACJI ZAGRANICZNYCH itp. 


18 I Wojewódzka narada aktywu partyjno-ekonomicznego na temat realizacji uchwał 
V Plenum KC PZPR. 
22 I Uroczystość z okazji 21. rocznicy wyzwolenia Bydgoszczy i inauguracja Roku 
Bydgoskiego; przemówienie okolicznościowe wygłosił przewodniczący Prez. MRN 
Razimierz Maludziński (sala Filh. Pom.). 
22 -24 I Krajowe spotkanie kobiet - kombatantek II wojny światowej. 
23 I Przybycie do Bydgoszczy delegacji Związku Komunistów Jugosławii z zastępcą- 
sekretarza KC ZKJ Ristą Javanoviciem na czele. 
24 I Przybycie do Bydgoszczy delegacji Komitetu Obwodowego Komunistycznej Partii 
Ukrainy z Czerkas z przewodniczącym Obwodowej Rady Delegatów w Czerka- 
sach Stefanem J. Stecehką na czele. 
24 I Uroczyste otwarcie Szkoły-Pomnika Tysiąclecia im. Oskara Langego przy tlI. 
Puszczykowej w dzielnicy Osowa Góra. 
26 I Spotkanie aktywu związkowego województwa bydgoskiego z udziałem członka 
Biura Politycznego KC PZPR, przewodniczącego CRZZ Ignacego Logi-Sowiń- 
skiego. 
26 I Narada przodujących rolników województwa bydgoskiego z udziałem zastępcy 
członka Biura Politycznego KC PZPR, ministra Mieczysława JagieIskiego ; referat 
pt. "Zadania przodujących rolników ziemi bydgoskiej w rozwoju produkcji 
rolnej" wygłosił przewodniczący Prez. WRN Aleksander Schmidt (sala Prez. 
WRN). 
29 I Uroczyste plenarne posiedzenie ZW Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej 
z okazji 20-lecia działalności TPPR w woj. bydgoskim. 
13 II V miejska konferencja sprawozdawczo-wyborcza Związku Młodzieży Socjalisty- 
cznej (sala WOPP). 
18 II Wojewódzka akademia z okazji 20-lecia Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywa- 
telskiej (Teatr Polski). 
23 II Sesja Wojewódzkiego Komitetu Frontu Jedności Narodu poświęcona omówieniu 
zadań w ostatnim roku obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego; referat okolicz- 
nościowy wygłosił przewodniczący WK FJN Aleksander Schmidt. W obradach 
wziął udział członek Biura Politycznego KC PZPR, wicepremier Eugeniusz Szyr. 
11 - Kronika Bydgoska
>>>
162 


Jerzy Makowski 


26 II Narada przewodniczących prezydiów gromadzkich rad narodowych woj. bydgo- 
skiego z udziałem wicepremiera Zenona Nowaka (sala Prez. WRN). 
26 II Uroczystość 50-lecia pracy artystycznej aktora scen bydgoskich Hieronima 
Żuczkowskiego (Teatr Kameralny). 
26 II Plenarne posiedzenie Wojewódzkiego Obywatelskiego Komitetu Ochrony Pom- 
ników Walki i Męczeństwa z udziałem min. Janusza Wieczorka (sala Prez. WRN). 
28 II Pobyt w Bydgoszczy delegacji KC Komsomołu z sekretarzem do spraw rolnych 
Wiktorem Duwakinem na czele. 
14 III Plenarne posiedzenie Komitetu Wojewódzkiego PZPR z udziałem członka Biura 
Politycznego KC PZPR, wicepremiera Eugeniusza Szyra. 
16 III Przybycie do Bydgoszczy delegacji Frontu Narodowego Niemiec Demokratycz- 
nych w składzie: przewodniczący Okręgowego FNND - Helmut Zanncr i poseł 
do Izby Ludowej, dyr. Instytutu Rolnictwa w Neubrandenburgu - dr Hans 
Watzek. 
13 IV Przybycie do Bydgoszczy przedstawicieli antyfaszystowskiego ruchu oporu z ZSRR 
i NRD. 
15 IV Inauguracja centralnego przeglądu zespołów teatralnych studiów nauczycielskich; 
wystąpiły zespoły z Katowic, Koszalina, Białegostoku, Poznania, Warszawy, Rze- 
szowa, Płocka i Bydgoszczy. 
16 IV V Wojewódzka konferencja sprawozdawczo-wyborcza Związku Młodzieży Socja- 
listycznej. 
26 IV VI Wojewódzka konferencja sprawozdawczo-wyborcza Ligi Kobiet. 
27 IV III Zjazd Rady Miejskiej Polskiego Komitetu Pomocy Społecznej w Bydgoszczy 
(sala Prez. MRN). 
28 IV V Sprawozdawczo-wyborczy zjazd okręgowy Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich 
w Bydgoszczy (klub " Mozaika"). 
4 V Przyjazd do Bydgoszczy przedstawicieli centralnych rad związków zawodowych 
Kuby, CSRS, Rumunii i central związkowych krajów afrykańskich. 
7 V Uroczystość OO-lecia urodzin i 70-lecia pracy twórczej Adama Grzymały-Sied- 
leckiego (Teatr Polski). 
7 V Zlot gwiaździsty młodzieży pracującej, szkolnej i wojskowej z okazji Tysiąclecia 
Państwa Polskiego (org. ZM ZMS). 
9 V Uroczyste otwarcie szkoły-pomnika Tysiąclecia Państwa Polskiego na osiedlu 
Błonie. 
10 V Uroczystość lO-lecia Opery i Operetki w Bydgoszczy. 
12 V Plenarne posiedzenie Komitetu Wojewódzkiego PZPR z udziałem zastępcy członka 
Biura Politycznego, sekretarza KC PZPR Bolesława Jaszczuka. 
14 V VII Wojewódzki zjazd delegatów rolniczych spółdzielni produkcyjnych. 
15 V Przybycie do Bydgoszczy delegacji działaczy partyjnych ze Schwerina (NRD) 
z kierownikiem Wydziału Agitacji i Propagandy Komitetu Okręgowego SED 
Hermanem W ulfem. 
17 V Wojewódzka narada aktywu rzemieślniczego Stronnictwa Demokratycznego z u- 
działem sekretarza CK SD Leonarda Hohensee. 
18 V Wojewódzka uroczystość z okazji Dnia Działacza Kultury (Teatr Kameralny). 
20 V Wręczenie Zakładom Mięsnym w Bydgoszczy sztandaru przechodniego Prezesa 
Rady Ministrów i Centralnej Rady Związków Zawodowych za zajęcie I miejsca 
we współzawodnictwie pracy w skali krajowej. W uroczystości wziął udział minister 
przemysłu spożywczego i skupu Feliks Pisula. 
23 V II Wojewódzki zjazd delegatów Polskiego Komitetu Pomocy Społecznej.
>>>
Kronika 


163 


. 


25 V Uroczyste odsłonięcie tablicy upamiętniającej pobyt Karola Szymanowskiego 
w Bydgoszczy, wmurowanej na budynku przy ul. Kozietulskiego 5. 
26 -28 V IX Zjazd Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych. Referaty wygłosili: Witold 
Nawrocki Dokument a literatura, obraz literacki a obraz pamiętnikarski ziem za- 
chodnich i p6łnocnych, Wilhelm Szewczyk Wsp6lczesna niemiecka literatura rewizjo- 
nistyczna o naszych ziemiach zachodnich i p6łnocnych, Jan Górec-Rosiński Spoleczna 
funkcja literatury a problemy jej upowszechnienia - stan i potrzeby masowych środków 
przekazu w rozwoju literatury i integracji kulturalnej ziem zachodnich i p6łnocnych. 
W zjeździe uczestniczyli m.in. członek Biura Politycznego, sekretarz KC PZPR 
Zenon Kliszko, minister kultury i sztuki Lucjan Motyka, kierownik Wydziału 
Kultury KC PZPR Wincenty Kraśko, prezes ZG ZLP Jarosław Iwaszkiewicz 
oraz przedstawiciele pisarzy ZSRR, NRD, CSRS i Jugosławii (sala Prez. WRN). 
28 V Manifestacja społeczeństwa na Starym Rynku z udziałem uczestników IX Zjazdu 
Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych. 
13 VI Przybycie do Bydgoszczy wicepremiera ZSRR Nikołaja Tichonowa, wicepremiera 
Białoruskiej SRR S. Kiszkina, wicepremiera Łotewskiej SRR P. Strautmanisa 
i innych członków delegacji rządowej ZSRR, bawiącej w Polsce z okazji XXXV 
MTP. 
20 VI Spotkanie aktywu kobiecego Stronnictwa Demokratycznego z woj. bydgoskiego 
z udziałem członka Rady Państwa, wiceprzewodniczącej CK SD Eugenii Kras- 
sowskiej. 
22 VI Narada aktywu państwowych gospodarstw rolnych woj. bydgoskiego z udziałem 
ministra rolnictwa Mieczysława Jagielskiego. 
24 VI Wizyta w Bydgoszczy ambasadora USA w Polsce Johna Gronouskiego. 
29-30 VI VI Krajowa konferencja energetyków łączności (Technikum Łączności). 
30 VI Pobyt w Bydgoszczy przewodniczącego Rady Państwa Edwarda Ochaba, który 
wziął udział m.in. w posiedzeniu prezydium WK Frontu Jedności Narodu. 
18 VII Przybycie do Bydgoszczy prezydenta Międzynarodowej Organizacji Bojowników 
Ruchu Oporu (UFAC) Paula Maneta. 
19 VII Uroczysta wspólna sesja Wojewódzkiego, Miejskiego i Powiatowego Komitetu 
Frontu Jedności Narodu 
 okazji XXII rocznicy ogłoszenia Manifestu PKWN. 
W sesji udział wzięli: C; ... "ek Biura Politycznego KC PZPR, wicepremier Euge- 
ot:I}OJ.J. 
niusz Szyr, delegacja z Czerkas z sekretarzem Komitetu Obwodowego Komunistycz- 
nej Partii Ukrainy Wc:sylem R/czką i delegacja ze Schwerina z I sekretarzem Ko- 
mitetu Obwodowego SED Bernardem Quandtem na czele. 
20 VII Spotkanie wicepremiera Eugeniusza Szyra z aktywem inżynieryjno-technicznym 
woj. bydgoskiego (sala Prez. WRN; org. NOT). 
23 VII Przybycie do Bydgoszczy ministra gospodarki wodnej i melioracji ZSRR, członka 
KC KPZR Jewgenija Aleksiejewskiego oraz ministra gospodarki wodnej i melioracji 
Białoruskiej SRR Aleksandra Aleksiankina. . 
16 VIII Pobyt w Bydgoszczy generała Aleksego Franczuka, b. dowódcy grupy szturmowej 
Armii Radzieckiej, która brała udział w wyzwoleniu miasta w t 945 r. 
3 IX Manifestacja mieszkańców Bydgoszczy na Starym Rynku w 27. rocznicę wybuchu 
II wojny światowej. 
10 IX Inauguracja I Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Dawnej Krajów Europy 
Środkowej i Wschodniej. Obecni byli m.in. wicepremier Eugeniusz Szyr i minister 
kultury i sztuki Lucjan Motyka (Filh. Pom.). 
11 IX Pobyt w Bydgoszczy delegacji Komunistycznej Partii Czechosłowacji z kierowni- 
kiem wydziału KC KPCz Antoninem Proszekiem i zastępcą kierownika wydziału 
KC KPCz Josefem Vrbą na czele. 


tJ.
>>>
164 


Jerzy Makowski 


" 


17 IX IV Wojewódzka międzyzwiązkowa konferencja sprawozdawczo-wyborcza z udzia- 
łem sekretarza CRZZ Wiesława Kosa. 
19 IX Plenarne posiedzenie KW PZPR z udziałem członka Biura Politycznego KC PZPR, 
wicepremiera Eugeniusza Szyra. 
21 IX Spotkanie ambasadora ZSRR w Polsce Awierkija Aristowa z aktywem partyjnym 
Bydgoszczy. 
23 IX Wyjazdowe posiedzenie kolegium Centralnego Urzędu Gospodarki Wodnej na 
temat kompleksowego wykorzystania zasobów wodnych pojezierza kujawskiego 
oraz zagadnienia Kanału Bydgoskiego (sala Prez. WRN). 
28 IX Wojewódzki sejmik kultury przed Kongresem Kultury Polskiej (sala Prez. WRN). 
29 IX Przybycie do Bydgoszczy przedstawicieli prasy NRD: red. Wernera Schmidta, 
red. Hansa Presslera i red. Ewalda Tomsa. 
17 X Przybycie do Bydgoszczy delegacji partyjno-gospodarczej obwodu czerkaskiego 
Ukraińskiej SRR z I sekretarzem Komitetu Obwodowego Komunistycznej Partii 
Ukrainy w Czerkasach Aleksandrem N. Andrejewem na czele. 
19 X Uroczystość odsłonięcia tablicy poświęconej pamięci harcerza Rajmunda Pału- 
bickiego, zamordowanego przez reakcyjnych skrytobójców w dniu 1 maja 1945 r. 
(Szkoła Podstawowa Nr 5). 
26 X Przybycie do Bydgoszczy delegacji Komitetu Centralnego Komsomołu z sekre- 
tarzem KC Komsomołu Armeńskiej SRR Arutunianem Surenem na czele. 
29 X Zjazd absolwentów Wyż
zej Szkoły Inżynierskiej w Bydgoszczy z okazji 15-lecia 
istnienia uczelni (sala Prez. WRN). 
29 X Uroczystość lO-lecia Klubu Oficerów Rezerwy przy Lidze Obrony Kraju w Byd- 
goszczy (Teatr Kameralny). 
3 XI Spotkanie aktywu prawniczego SD z wiceministrem sprawiedliwości Kazimierzem 
Zawadzkim. 
7 XI Narada aktywu partyjno-ekonomicznego woj. bydgoskiego, poświęcona realizacji 
uchwał VII Plenum KC PZP'R. 
8 XI Zgromadzenie sprawozdawczo-wyborcze Oddziału Wojewódzkiego Naczelnej 
Organizacji Technicznej w Bydgoszczy. 
14 XI Przybycie do Bydgoszczy sekretarza generalnego CK Stronnictwa Demokratycz- 
nego, wicemarszałka sejmu PRL Jana 

'ola Wendego. 
14 -15 XI Pobyt w Bydgoszczy delegacji Minister';;

'a Kult
ry NRD z wicedyrektorem 
Departamentu Pracy Kulturalno-Ośv.iatowej Heinzem Moellerem na czele. 
17 XI Manifestacja na Starym Rynku z okazji 20. rocznicy powstania Międzynarodowego 
. 
Związku Studentów. 
21 XI Przybycie do Bydgoszczy delegacji rolniczej ze Schwerina (NRD) z przewodni- 
czącym Okręgowej Rady Rolniczej Gotthardem Heinrichem na czele. 
24 XI Przybycie do Bydgoszczy delegacji młodzieży radzieckiej z Wołgogradu. 
30 XI IV Wojewódzka konferencja sprawozdawczo-wyborcza Stowarzyszenia Ateistów 
i Wolnomyślicieli (sala Prez. WRN). 
3 XII Uroczyste plenarne posiedzenie zarządu Kujawsko-Pomorskiego Towarzystwa 
Kulturalnego z okazji 5-lecia działalności. 
9 XII Wyjazdowe plenarne posiedzenie Zarządu Głównego Stowarzyszenia Dziennikarzy 
Polskich na temat problemów terenowej prasy i radia. 
9 XII Pobyt w Bydgoszczy delegacji Centralnej Rady Związku Wolnej Młodzieży Nie- 
mieckiej (FD J) w składzie: Wolfgang Quitt, Otto Gephardt, Klaus Lenk i Guenter 
Retner . 
10 -11 XII :Miejska konferencja sprawozdawczo-wyborcza Polskiej Zjednoczonej Partii 
Robotniczej z udziałem członka Biura Politycznego KC PZPR, wicepremiera 
Eugeniusza Szyra (sala WOPP). 


.
>>>
Kronika 


165 


10 XII IV Okręgowy zjazd Związku Inwalidów Wojennych w Bydgoszczy (sala WZGS). 
14 XII Uroczysta inauguracja obchodów 25-lecia PPR w środowisku młodzieży woj. 
bydgoskiego (sala Klubu Sportowego "Astoria"; org. WKPOM). 
21 XII Odsłonięcie popiersia Mikołaja Kopernika na skwerze przy ul. Kopernika. 
27 XII Odsłonięcie popiersia Leona Wyczółkowskiego na skwerze przy al. 1 Maja, obok 
Muzeum Ziemi Bydgoskiej, noszącego jego imię. 


SESJE, KONFERENCJE, IMPREZY I ZEBRANIA NAUKOWE 
I POPULARNONAUKOWE 


15 I Sesja naukowa z okazji Wojewódzkiego Dnia Ftizjopneumonologicznego. Refe- 
raty wygłosili: doc. dr M. Janowiec Wartość bakteriologicznych metod diagnostycz- 
nych dla oceny stanu klinicznego pacjenta oraz źr6dła błęd6w w bakteriologii gruźlicy. 
doc. dr P. Krakówka Rzadsze choroby płuc (sala Prez. WRN). 
23 I Impreza pt. "O Bydgoszczy prawie wszystko". Prelekcje wygłosili: mgr Rajmund 
Kuczma Kartki z dawnej Bydgoszczy, Sylwester Woziński Nasze miasto przed 
wojną a dziś, mjr Władysław Wawrzyniak Martyrologia okupacyjna Bydgoszczy, 
Jan Hojka Sprawy kultury w Bydgoszczy; utwory własne recytowali poeci .bydgoscy: 
Andrzej Baszkowski, Krzysztof Nowicki i Zdzisław Polsakiewicz (klub ZBoWiD-u). 
17 -18 III Sympozjum pt. "Kierunki badań problemowych nad procesem inwestowania 
w budownictwie"; referaty wygłosili: mgr inż. Czesław Strzelecki, doc. Jan Micha- 
łowski, mgr inż. Zdzisław Jaskłowski, inż. Janusz Brzozowski, mgr Janina Kokoszyn 
i dr Witold Staniszkis (org. Ośrodek Informacji Technicznej i Naukowej BZB 
i Pol.ski Związek Inżynierów i Techników Budownictwa). 
19 IV Sesja popularnonaukowa z okazji 620-lecia wydania przywileju lokacyjnego dla 
miasta; referaty wygłosili: mgr Ryszard Kabaciński Początki Bydgoszczy, mgr inż. 
Alfons Licznerski Rozw6j terytorialny Bydgoszczy, mgr Zbigniew Kuras Badania 
nad dziejami Bydgoszczy (sala Muzeum Ziemi Bydgoskiej im. L. Wyczółkowskiego; 
org. BTN). 
J l -12 V Sesja naukowa poświęcona działalności bydgoskich instytutów rolniczych w 20- 
leciu Polski Ludowej; referaty wygłosili m.in.: mgr Maria Domeracka Rozw6j 
instytut6w rolniczych w- 20-leciu PRL, doc. dr Irena Michalska Prace i osiągnięcia 
. instytut6w rolniczych, mgr Walenty Gorząch Wkład rolniczych placówek naukowo- 
badawczych do postępu rolnictwa woj. bydgoskiego (sala Prez. WRN). 
19 V Wyjazdowe otwarte zebranie Komitetu Ekonomiki Rolnictwa Polskiej Akademii 
Nauk; referaty wygłosili: prof. dr Józef Kubica Tendencje rozwojowe w obsadzie 
bydła i trzody chlewnej w Polsce w okresie 1954 -1965, doc. dr Stefan Mandecki 
Niekt6re zagadnienia i kierunki prac podjęte w dziedzinie rozwoju obsady bydła i trzody 
chlewnej przez Komisję Struktury Zwierzęcej KER PAN, dr Alfons Mykaj Podsta- 
wowe problemy rozwoju i rozmieszczenia produkcji zwierzęcej w woj. bydgoskim. 
10 -15 IX Międzynarodowy kongres naukowy muzykologów z okazji I Festiwalu Muzyki 
Dawnej Krajów Europy Środkowej i Wschodniej; referaty wygłosili: prof. dr Zofia 
Lissa Wsch6d-Zach6d w polskiej historiografii muzycznej, prof. dr Hieronim Feicht 
Polska monodia średniowieczna, prof. dr Józef Chomiński Związki muzyki polskiej 
z muzyką zachodnioeuropejską od XV do XVII wieku,. dr Zygmunt Szweykowski 
Z problem6w muzyki polskiego baroku, prof. dr Hieronim Feicht Źr6dła do wielo- 
głosowej muzyki polskiej od p6źnego średniowiecza do 1600 r., prof. dr Zofia Lissa: 
Elementy ludowe i plebejskie w muzyce polskiej od średniowiecza do XVIII wieku.
>>>
166 


Jerzy Makowski 


I 


dr Alina Nowak-Rom.anowicz Muzyka w polskich widowiskach teatralnych, dr 
Z. Falvy (Węgry) Węgierska kultura muzyczna od średniowiecza do XV wieku, 
dr E. Rajeczky (Węgry) Wielogłosowość w muzyce węgierskiej średniowiecza, dr F. 
Bonis (Węgry) Muzyka węgierska XVII i XVIII wieku, prof. dr Jan Racek (CSRS) 
Zagadnienie periodyzacji w muzyce czeskiej okresu baroku, doc. dr Jiii Vyslou
il 
(CSRS) Aspektyetnomuzykologiczne w studiach nad muzyką czeską, dr Richard 
Ribaric (CSRS) Gl6wne źr6dła i problemy historii muzyki słowackiej, pro£. dr 
Stana Djurić-Klajn (Jugosławia) Kultura muzyczna Serbii feudalnej, prof. d
 
Kresimir Kovacević (Jugosławia) Muzyka chorwacka XVII i XVIII wieku, prof. 
dr Dragotin Cvetko (Jugosławia) Muzyka słoweńska od XVI do XVIII wieku, 
dr Venelin Kresteff (Bułgaria) Rozw6j bułgarskiej kultury muzycznej od XII do 
XVIII wieku, dr Viorel Cosma (Rumunia) Specyficzne cechy rumuńskiej kultury 
muzycznej do roku 1800, dr Gheorghe Ciobanu (Rumunia) Bizantyjska kultura 
muzyczna w Rumunii od XVI do XVIII wieku, pro£. Maksim Brażnikow (ZSRR) 
Rosyjska muzyka ch6ralna od XII do XVIII wieku, prof. dr Siergiej Skriebkow 
(ZSRR) Ewolucja stylu w rosyjskiej muzyce ch6ralnej XVII wieku, doc. Anisja 
Szrejer- Tkaczenko (ZSRR) Rozw6j muzyki ukraińskiej od XVI do XVIII wieku, 
prof. dr Jurij Kiełdysz (ZSRR) Powstanie i rozw6j opery rosyjskiej do XVIII wieku 
(sala Prez. WRN i Filharmonii Pomorski
j). 
11 IX I sympozjum filatelistyczno-naukowe; referaty wygłosili: mgr inż. Henryk Chmie- 
lewski U źr6deł pocztowej historii Bydgoszczy, mgr Ireneusz Głowczyński Studium 
stempli,pocztowych m. Bydgoszczy, pro£. Paul Rahn (NRD) Zakres i stan filatelistyki 
tematycznej w NRD, Maria Groer Różnorodność tematyki muzycznej w filatelistyce, 
Helmut Mann (NRD) Muzyka w opracowaniach filatelistyczvych, mgr Marian 
Kościelniak Koncepcja kierunk6w tematyki w zbiorach (sala NOT; org. PZF). 
15 X Sympozjum na temat działalności hitlerowskiego zbrodniarza wojennego Wernera 
Kampego (sala Prez. WRN; org. ZBoWiD i Okręgowa Komisja Badania Zbrodni 
Hitlerowskich w Bydgoszczy). 
25 XI Konferencja naukowa poświęcona zagadnieniom rewizjonizmu i ziomkostwom 
w NRF; referaty wygłosili: doc. dr Marian Wojciechowski Rewizjonistyczna polity- 
ka NRF, mgr Tadeusz Kuta Podstawowe ogniwa ziomkostw w NRF na przykła- 
dzie bydgoskiego kola ziomkowskiego (org. ZW TRZZ i KOSB). 
19 XII Uroczysty wieczór poświęcony pamięci Henryka Sienkiewicza; referaty wygłosili: 
prof. dr Konrad Górski O języku dzieł Sienkiewicza, prof. dr Artur Hutnikiewicz 
O powieściach wsp6lczesnych Sienkiewicza, prof. dr Bronisław Nadolski Krzyżacy - 
Henryka Sienkiewicza (Teatr Kameralny; org. Towarzystwo Literackie im. 
A. Mickiewicza). 


IMPREZY LITERACKIE I ARTYSTYCZNE, SPOTKANIA I ODCZYTY 


5 I Środa literacka: odczyt prof. dra Konrada Górskiego pt. Poezja liryczna Zbigniewa 
Herberta (Klub MPiK; współorg. KPTK, ZLP, Wydz. Kultury Prez. MRN+). 
9 I Występ Ludowego Zespołu Pieśni i Tańca "Laos" (Teatr Polski). 
11 I Odczyt dra Wojciecha Natansona pt. Problemy scenografii polskiej (BWA). 
16 I Premiera Szopki literackiej Jerzego Bekera i Dariusza Czaplickiego (klub "Mo- 
zaika"; org. KPTK). 


· Organizatorzy wszystkich śród literackich.
>>>
.. 


167 


Kronika 


12 I Środa literacka: odczyt dra Wojciecha Natansona O twórczości Alberta Camusa. 
31 I Spotkanie z przedstawicielami Studia Małych Form Filmowych "Se-ma-for" 
z Łodzi: dyrektorem Ryszardem Brudzińskim oraz reżyserami - Jadwigą Kędzie- 
rzawską i Jerzym Kotowskim (kino "Bałtyk"; org. klub "Mozaika"). 
31 I Odczyt pro£. dra Zenona Klemensiewicza pt. Wybrane zagadnienia z dziedziny 
nazw osobowych (klub "Mozaika"; org. Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego). 
26 I Środa literacka: odczyt Ludmiły Mariańskiej pt. Poezja amerykańska. 
2 II Środa literacka: odczyt Włodzimierza Maciąga pt. Współczesna literatura polska. 
9 II Środa literacka: wieczór autorski Wiesława Rogowskiego. 
lO II Wieczór autorski Wojciecha Żukrowskiego (klub ZBoWiD-u). 
23 II Środa literacka: spotkanie autorskie Tadeusza Hołuja pt. Moje podróże pisarskie. 
25 II Wieczór autorski Tadeusza Hołuja (klub ZBoWiD-u). 
1 III Odczyt prof. Jerzego Jarnuszkiewicza pt. Nowe zjawiska w rzeźbie polskiej (BW A). 
2 III Środa literacka: wieczór autorski Jana Góreca-Rosińskiego. 
16 III Środa literacka: wieczór autorski Stanisława Grochowiaka. 
. 
18-19 III Występy Centralnego Zespołu Artystycznego Wojska Polskiego z programem pt. 
"Piękna nasza Polska cała" (Teatr Polski). 
27 III Premiera kabaretu literackiego "O-wady": Wszystko o zwierzętach (klub "Mo- 
zaika"). 
28 III Występ zespołu teatralnego Cukrowni w Janikowie w ramach Woj. Sceny Amatora 
ze sztuką Stanisława Broszkiewicza: Karczma pod Czarnym Wąsem; reż. Zygfryd 
Budnik (Teatr Kameralny; org. WDK i KPTK). 
2 IV Występ Studenckiego Teatrzyku Poezji "Mafia" (Klub Studentów WSI). 
5 IV Wieczór autorski Jana Gerharda (klub ZBoWiD-u). 
6 IV Środa literacka: wieczór autorski Jana Gerharda. 
13 IV Odczyt prof. dra Józefa Kostrzewskiego pt. Początki kultury polskiej (Muzeum 
im. L. Wyczółkowskiego; org. PT A). 
20 IV Środa literacka: wieczór autorski Moniki Warneńskiej pn. Wspomnienia z Wiet- 
namu. 
21 IV Występ Studenckiego Teatrzyku Poezji "Mafia" z programem literackim pn. 
Fantasmagorie (Klub Studentów WSI). 
25 IV Występ zespołu pieśni i tańca "Kaszuby" z Czerska w ramach Woj. Sceny Amatora. 
(Teatr Kameralny; org. WDK i KPTK). 
28 IV Występ Studenckiej Sceny Prób Studium Nauczycielskiego ze sztuką Eugene 
lonesco Lekcja (klub "Kosmos"). 
4 V Środa literacka: odczyt dra Piotra Kuncewicza pt. Najmłodsza poezja polska. 
7 V Występ cygańskiego artystycznego zespołu pieśni, muzyki i tańca "Roma" oraz 
orkiestry radia z Budapesztu (WDK). 
8 V Spotkanie autorskie Jarosława Iwaszkiewicza (Klub MPiK; org. KPTK i ZLP). 
II V Środa literacka: wieczór autorski Janusza Przymanowskiego. 
14 V Koncert estrady poetyckiej WDK pt. Dni wojny i pokoju.. 
16 V Burzliwe życie Lejzorka Rojtszwanca - monodram według powieści lIii Eren- 
burga w wykonaniu Henryka Abbe (klub "Jupiter"). 
22 V Odczyt prof. dra Hieronima Feichta pt. Znaczenie twórczości Karola Szymanow- 
skiego w historii muzyki polskiej (sala Filh. Pom.). 
23 V Wieczór autorski Józefa Ozgi-Michalskiego (Klub MPiK; org. KPTK). 
26 V Wieczór autorski Jana Marii Gisgesa (Klub MPiK; org. KPTK). 
26 V Wieczór autorski Ernesta Brylla (klub "Mozaika"). 
27 V Międzynarodowa biesiada literacka z udziałem Kazimierza Lisowskiego i Andrzeja 
Lupana (ZSRR), Henryka Jasiczka, Alojzego Sirka (CSRS) i Ericha Sojki (CSRS),
>>>
, 


. 


168 


]erzy Makowski 


" 
Giintera de Bruyna i Giintera Stiebego (NRD), Mladena Oljacy (Jugosławia), 
Jana Marii Gisgesa (Polska) i Jana Góreca-Rosińskiego (Polska) - Klub MPiK; 
org. KPTK, ZLP. 
19-20 VII Występy Państwowego Zespołu Pieśni i Tańca "Mazowsze" (amfiteatr "Za- 
wiszy"). . 
3 X Monodram Wybieram odwagę oprac. na podstawie listów Róży Luksemburg 
w wykonaniu Haliny Słojewskiej (Klub MPiK; org. KPTK). 
10 X Spotkanie z radcą ambasady NRD w Polsce Walterem Voesselerem (klub "Kos- 
mos"). 
12 X Środa literacka: wieczór autorski Andrzeja Brychta. 
26 X Środa literacka: prelekcja dra Mikołaja Kozakiewicza pt. Edukacja sentymentalna 
młodego pokolenia. 
2 XI Środa literacka: spotkanie z przedstawicielami redakcji "Współczesności" - Józe- 
fem Lenartem, Romanem Samselem i Tadeuszem Strumffem. 
23 XI Środa literacka: wieczór autorski Zofii Bystrzyckiej. 
29 XI Wieczór poezji Klemensa Janickiego; prelekcja: Alfred Kowalkowski, recytacje: 
Lucyna Ćwiklik-Kaczmarek i Stefan Kwiatkowski (Klub MPiK; współorg. ZLP). 
2 XII Odczyt prof. Zenobiusza Strzeleckiego pt. Wpływ współczesnej plastyki na sceno- 
grafię (Muzeum Ziemi Bydgoskiej im. L. Wyczółkowskiego). 
9 XII Odczyt prof. Zenobiusza Strzeleckiego Powojenne dwudziestolecie polskiej sceno- 
grafii (Muzeum Ziemi Bydgoskiej im. L. Wyczółkowskiego). 
14 XII Środa literacka: odczyt Ryszarda Matuszewskiego pt. Uniwersalizm nowoczesnej 
kultury i rozwój literatur narodowych. 


TEA TR. 


4 I Giacomo Puccini: Tosca; kier. muz. Zbigniew Chwedczuk, inscen. i reż. Wło- 
dzimierz Gołubow, scen. Zenobiusz Strzelecki (Opera i Operetka). 
13 I Stanisław Wyspiański: Wesele; reż. Kazimierz Braun, scen. Antoni Tośta, oprac. 
muz. Florian Dąbrowski. (gościnny występ Teatru im. W. Horzycy z Torunia 
w Teatrze Polskim). . 
15 I Albert Camus: Kaligula; reż. Bogdan Poręba, scen. Antoni Muszyński, choreogr. 
Kazimierz Przybylski, oprac. muz. Grzegorz Kardaś (Teatr Kameralny). 
21 II Janusz Krasiński: Śmierć na raty; reż. Aleksander Gabrusiewicz, słowo wstępne 
- Jerzy Niesiobędzki (Teatr Propozycji w Klubie MPiK; org. KPTK). 
28 III Stanisław Grochowiak: Trismus; adapt. i reż. Tomasz Wiu (gościnny występ 
Teatru Propozycji z Torunia w Klubie MPiK). 
14 IV Oskar Wilde: Mój brat niepoprawny ; adapt. Władysław Krzemiński i Ludwik 
Jerzy Kern, reż. Zygmunt Wojdan, scen. Ewa Nahlik, choreogr. Kazimierz Przy- 
bylski, oprac. muz. Grzegorz Kardaś (Teatr Kameralny). 
16 IV Stefan Żeromski Sułkowski; reż. Jan Błeszyński, scen. Ryszard Strzembała, oprac. 
muz. Grzegorz Kardaś (Teatr Polski). 
25 IV Choderlos de Laclos: Niebezpieczne związki; adapt. Ewa Otwinowska, reż. Jan 
Błeszyński (Teatr Propozycji w Klubie MPiK; org. KPTK). 
3 V Ludomir Różycki: Pan Twardowski; kier. muz. Zbigniew Droszcz, reż. i choreogr. 
. 
Rajmund Sobiesiak, inscen. i scen. Roman Bubiec (Opera i Operetka). 


.) Podajemy daty premier.
>>>
Kronika 


169 


26 V Tadeusz Różewicz: Śmieszny staTuszek; reż. Krystyna Meissner, scen. Ewa Nahlik 
(Teatr Kameralny). 
25 VI Aurel Barang: KTzysztof nie szalej; reż. Stefania Domańska, scen. Antoni Mu- 
szyński, oprac. muz. Grzegorz Kardaś (Teatr Kameralny). 
25 VI John Osborne: Nie do obrony; reż. Kazimierz Braun, scen. Antoni Tośta (gościnny 
występ Teatru im. W. Horzycy z Tor.unia w Teatrze Polskim). 
28 VI Franciszek Lehar: Wesola wdówka; kier. muz. Zdzisław Wendyński, reż. Ta- 
deusz Bursztynowicz, scen. Marian Stańczak, choreogr. Rajmund Sobiesiak (Opera 
i Operetka). 
12 VII Gabriel Dregely: DobTze skTojony frak; adapt. Jerzy Jurandot, reż. Zygmunt Woj- 
dan, scen. Ewa Nahlik, oprac. muz. Grzegorz Kardaś (Teatr Polski). 
26 VIII Józef Latajner: SUTe Szejndl; adapt. i inscen. Ida Kamińska, scen. Marian Stań- 
czak, choreogr. Witold Gruca, oprac. muz. Artur Rivier (gościnny występ Pań- 
stwowego Teatru Żydowskiego im. E. Kamińskiej z Warszawy w Teatrze Polskim). 
8 X Claude Magnier: PaTyżanin; reż. Stefania Domańska, scen. Antoni Muszyński, 
oprac. muz. Grzegorz Kardaś (Teatr Kameralny). 
19 X Roman Brandstaetter: PTzemysław II; reż. Hugon Moryciński, scen. Ali Bunsch 
(gościnny występ Teatru im. W. Horzycy z Torunia w Teatrze Polskim). 
6 XI Aleksy Arbuzow: Mój biedny Marat; reż. Krystyna Tyszarska, scen. Antoni Mu- 
szyński, oprac. muz. Grzegorz Kardaś (Teatr Kameralny). 
12 XI Ted Willis: Mo
ne udeTzenie; reż. Zygmunt Wojdan, scen. Ryszard Strzembała, 
oprac. muz. Grzegorz Kardaś (Teatr Polski). 
18 XII Fryderyk Diirrenmatt: MeteoT; reż. Józef Wyszomirski, scen. Ewa Nahlik 
(Teatr Kameralny). 


MUZYKA 


7 I Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Zbigniew Chwedczuk, solista Maurizio Po- 
lini (Włochy) - fortepian. W programie utwory Schumanna, Prokofiewa, Mo- 
zarta (Filh. Pom. .). 
13 I Koncert muzyki włoskiej; wykonawcy: Irena Maculewicz - sopran, Stanisław 
Kliczkowski - baryton, Paweł Leoniec - tenor, Lidia Michałowska - akompa- 
niament, tercet wokalny pod kier. Edmunda Lubiatowskiego. słowo wstępne - 
Zofia Widerska (klub "Jupiter"; współorg. TM;B). 
14 I Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Zbigniew Chwedczuk, solista Władysław Kę- 
dra - fortepian. W programie utwory Grofego, Gershwina. 
21 I Koncert popularny orko FP pt. Najpiękniejsze melodie; dyr. Mieczysław Nowa- 
kowski, soliści: Zofia Lupertowicz - sopran, Feliks Tarnawski - tenor; Janusz 
Cegiełła - słowo wiążące. 
22 I Koncert symfoniczny orko FP z okazji 21. rocznicy wyzwolenia Bydgoszczy; dyr. 
Mieczysław Nowakowski, soliści: Zofia Lupertowicz - sopran, Feliks Tarnawski 
_ tenor. W programie utwory Czajkowskiego, Dunajewskiego, Moniuszki, Ni- 
colaia, Ro
siniego. 
28 I Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Jerzy Katlewicz, solista Zbigniew Czapczyń- 
ski - skrzypce. W programie utwory Czajkowskiego, Beethovena, Twardowskiego. 
28 I Koncert muzyki jazzowej w wykonaniu tria Witolda Burkera (klub "Jupiter"). 
28 I Koncert jazzowy kwartetu i tria Jacka Bednarka (klub "Mozaika"). 


. Wszystkie koncerty orko Filharmonii Pomorskiej - w gmachu FP.
>>>
170 


jerzy Makowski 


30 I Koncert zespołu instrumentów dawnych FP "Capella Bydgostiensis pro Musica 
Antiqua", Zespołu Madrygalistów i Chóru Chłopięco-Męskiego; dyr. Stanisław 
Gałoński, solistka: Mauricia Jacovino de Estrella (Brazylia) - skrzypce. W progra- 
mie utwory Tartiniego, Vivaldiego, Jelicia i kompozytorów anonimowych. 
2 II Recital organowy Jeana Guillou (Francja). W programie utwory Bacha, Cheram- 
baulta, Couperina, Francka, Dupre'a i Guillou (Filh. Pom.). 
6 II Koncert solistów pt. "Różne nastroje w muzyce"; wykonawcy: Barbara Zagórzan- 
ka - sopran, Paweł Leoniec - tenor, Zygmunt Wąsicki - baryton, Józef Rezler 
- skrzypce, Jerzy Zająkała - fortepian, Janusz Cegiełła - prelekcja. W progra- 
mie muzyka polska i włoska (klub "Jupiter"; współorg. TMB). 
11 II Koncert symfoniczn
 orko FP; dyr. Zbigniew Chwedczuk, solistka: Vasso Devetzi 
(Grecja) - fortepian. W programie utwory Karłowicza, Haydna. 
17 -18 II Koncerty popularne orko FP pt. "Muzyka zawsze piękna"; dyr. Mieczysław Nowa- 
kowski, soliści: L. Salabova (CSRS) - alt, Józef Kulesza - baryton; Janusz Ce- 
giełła - słowo wiążące. W programie utwory Musorgskiego, Straussa, Moniuszki, 
Bizeta, Testiego oraz negro spirituals. 
18 II Koncert solistów pt. "Nastroje i kontrasty"; wykonawcy: Wiesława Szlachty - 
fortepian, Andrzej Rokicki - trąbka, Józef Rezler - skrzypce (klub "Jupiter"; 
współorg. TMB). 
25 II Koncert symfor.iczny orko FP; dyr. Józef Wiłkomirski, solista: Emil Kamila- 
row (Bułgaria) - skrzypce. W programie utwory Brahmsa, Rimskiego-Korsa- 
kowa. 
27 II Koncert solistów pt. "Zaczęło się od bębna murzyńskiego..."; wykonawcy: Ed- 
ward Iwicki - perkusja, Barbara Zagórzanka -sopran, Tadeusz Kurczewski 
- fortepian, Zofia Widerska - prelekcja. (kl
b "Jupiter"). 
4 III Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Jaromir Nohejl (CSRS), solista: Andrzej 
Hiolski - baryton. W programie utwory Beethovena, Mahlera, Dworzaka. 
9 III Koncert zespołu instrumentów dawnych FP "Capella Bydgostiensis pro Musica 
Antiqua", dyr. Stanisław Gałoński. W programie utwory kompozytorów XV- 
-XVII wieku. 
10,12,13 III Koncerty popularne orko FP; dyr. Henryk Debich, soliści: Irena Santor i Krzysz- 
tof Cwynar - piosenki, Andrzej Rokicki _ - trąbka; Stanisław Cewiński - słowo 
wiążące. 
18 III Koncert symfoniczny orko FP i chóru "Arion"; dyr. Zbigniew Chwedczuk, so- 
listka: Mireille Au
ietre (Francja) - fortepian. W programie utwory Debussy'ego, 
D'Indy'ego, Ravela. 
27 III Koncert pn. "Różne nastroje w muzyce". Wykonawcy: soliści Opery i Operetki, 
Jadwiga Kotarska - słowo wiążące (klub "Jupiter"; współorg. TMB). 
31 III Recital organowy Jana Jargonia. Wprogramie utwory Bacha i muzyka barokowa 
(Filh. Pom.). 
7 IV Koncert kameralny orko FP; dyr. Stanisław Gałoński, soliści: Alicja 
ągowska 
sopran, Eugeniusz Sąsiadek - tenor. W programie utwory Haydna, Haendla, 
Vivaldiego, Sorkocevicia. 
11 IV Konce
t Chóru Chłopięco- Męskiego FP pt. "Z muzyką przez tysiąclecie"; 
dyr. Jerzy Radwan, soliści: Regina Stacewicz - sopran, Edwin Borkowski - te- 
nor, Violetta Tutlewska - fortepian, Gabriela Bodeńska - fortepian, Tadeusz, 
Kurtzewski - akompaniament, Jadwiga Kotarska - słowo wiążące. 
15 IV Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Marcel Dautremer (Francja), solista: Jean 
Fran
ois Chole (Francja) - fortepian. W programie utwory Griega, Chabriera, 
Bizeta, Roussela.
>>>
Kronika 


171 


16 IV Koncert symfoniczny orko FP z okazji Tygodnia Międzynarodowej Solidarności 
Bojowników Oporu; dyr. Marcel Dautremer (Francja), solista: Jean Fran
ois 
Chole (Francja) - fortepian. W programie utwory Chopina, Moniuszki, Luto- 
sławskiego, Griega, Bizeta. 
17 IV Koncert muzyki popularnej i rozrywkowej; wykonawcy: Halina Czyżowa - so- 
pran, Barbara Zag6rzanka - sopran, Janusz Kłosiński i Józef Rezler - skrzypce, 
Bolesław Chruściński - trąbka. Tadeusz Kurczewski - akompaniament, Janusz 
Cegiełła - słowo wiążące (klub "Jupiter"; współorg. TMB). 
17 IV Koncert chóru "Hasło" i orkiestry kolejowej; dyr. Antoni Cichosz (Zakładowy 
Dom Kultury ZNTK). 
20 IV Koncert zespołu instrumentów dawnych FP "Capella Bydgostiensis pro Musica 
Antiqua" pt. "Muzyka stara i nowa"; dyr. Stanisław Gałoński, soliści: Elżbieta 
Stefańska-Łukowicz - klawesyn, Stefan Czyżewski - recytacje. W programie 
utwory Bacha, Strawińskiego (z tekstem Tuwima). 
22 IV Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Witold Krzemieński, solista: Bogdan Paprocki 
- tenor. W programie utwory Barbera. Szostakowicza, Karłowicza, Paderewskie- 
go. 
27 -29 IV Koncerty popularne orko FP pt. "W wiosennym nastroju"; dyr. Czesław Płaczek, 
soliści: Krystyna Pakulska - sopran, Romuald Naruszewicz - trąbka; Janusz 
Cegiełła - słowo wiążące. 
l V Koncert popularny orko FP z okazji Święta Pracy; dyr. Czesław Płaczek, soliści: 
Krystyna Pakulska - sopran, Romuald Naruszewicz - trąbka; Jerzy Skierczyń- 
ski - słowo wiążące. 
6 V Koncert symfoniczny orko FP; dyr. prof. Gerhard Pflilger (NRD), solista: Ta- 
deusz Żmudziński - fortepian. W programie utwory Kabalewskiego, Szymanow- 
, 
skiego, Beethovena. 
12, 13 V Koncerty popularne orko FP; dyr. Mieczysław Nowakowski, soliści: Halina Ku- 
nicka - piosenki, Henryk Barczak - trąbka; Irena Dziedzic - słowo wiążące. 
J 5 V Koncert pt. "Muzyka polska w tysiącleciu Państwa Polskiego. Polski romantyzm"; 
wykonawcy: Irena Maculewicz - sopran, Henryk Kosmowski - tenor, Zygmunt 
Wąsicki - baryton, Franciszek Kmiecik - klarnet, Lidia Michałowska - akom- 
paniament, Jadwiga Kotarska - prelekcja (klub "Jupiter"). 
19, 20 V Koncerty popularne orko FP; dyr. Stefan Rachoń, soliści: Nina Urbano - pio- 
senki, Wojciech Siemion - recytacje; Jerzy Skierczyński - słowo wiążące. W pro- 
gramie m. in. utwory Prokofiewa. 
22 V Koncert chórów z okazji Roku Bydgoskiego; wystąpiły zespoły śpiewacze: "Dzwon", 
H lk " H ł " H . ". L t ." B d E h " K . 
" a a '" as o '" armonla I" U nla z y goszczy, " c o z cynioraz 
"Polonia" z Dilsseldorfu z NRF (Park Ludowy; org. Bydgoski Okręg Śpiewaczy). 
22 V Koncert chóru "Polonia" z Dilsseldorfu (NRF) oraz chóru "Dzwon" z Bydgoszczy 
(sala WZGS). 
22 V Koncert poświęcony twórczości Karola Szymanowskiego; wykonawcy: Hanna 
Wawrzon - fortepian, Józef Rezler - skrzypce, Paweł Leoniec - tenor, Jerzy Za- 
jąkała - akompaniament, prof. Piotr Perkowski - prelekcja (Klub MPiK; org. 
TMB). Koncert powtórzono: 24 V - w klubie "Kosmos", 26 V - w klubie "Mo- 
zaika", 28 V - w klubie "Jupiter". 
27 V Koncert symfoniczny orko FP i chóru "Arion"; dyr. Zbigniew Chwedczuk, so- 
fiści: Idil Biret (Turcja) - fortepian, Zofia Stachurska - sopran, Andrzej Ba- 
chleda - tenor, Adam Szybowski - baryton. W programie utwory Malawskiego, 
Rachmaninowa.
>>>
172 


jerzy Makowski 


31 V Koncert Chóru Chłopięco-Męskiego FP z okazji Międzynarodowego Dnia Dziec- 
ka; dyr. Bolesław Motyka. soliści: Irena Skabar - fortepian, Bożena Banaś - 
sopran, Bohdan Giergiel - skrzypce, Mirosław Zyta - ksylofon, Tadeusz 
Kurczewski i Józef Dorawa - akompaniament, Aleksander Jasiński - recytacje. 
3,4 VI Koncerty popularne orko FP; dyr. Mieczysław Nowakowski, soliści: Wiesława 
Drojecka i Tadeusz Woźniakowski - piosenki; Janusz Cegiełła - słowo wiążące. 
7 IV Koncert zespołu instrumentów dawnych FP "Capella Bydgostiensis pro Musica 
Antiqua" i Zespołu Madrygalistów; dyr. Stanisław Gałoński. W programie utwory 
Jannequina, di Lasso, Mozarta. 
11 VI Koncert symfoniczny ork. FP; dyr. Józef Radwan, solista Marian Wasiołko - wio- 
lonczela. W programie utwory Krenza, Czajkowskiego, Beethovena. 
12 VI Koncert Chóru Chłopięco-Męskiego Filharmonii Poznańskiej; dyr. Stefan Stuli- 
grosz (Filh. Pom). 
16 VI Koncert jazzowy w wykonaniu tria klubu "Odnowa" i tria Jacka Bednarka (klub 
" Mozaika"). 
17, 18 VI Popis uczniów klas instrumentalnych Społecznego Ogniska Artystycznego w Byd- 
goszczy (Filh. Pom). 
19 VI Wojewódzki popis społecznych ognisk artystycznych (Filh. Pom.; org. KPTK). 
19 VI Koncert letni orko FP; dyr. Zbigniew Chwedczuk, soliści: Urszula Trawińska 
- sopran, Jerzy Sobczyński - bas; Jerzy Połoński - słowo wiążące. 
19 VI Koncert solistów pt. "Muzyka radością życia"; wykonawcy: Wanda Wolańska 
- sopran, Zofia Baranowicz - mezzosopran, Jerzy Sobczyński - bas, Józef 
Siolc - wiolonczela, Hanna Wawrzon - fortepian, Barbara Żurowska-Sutt 
- prelekcja (klub "Jupiter"). 
21 VI Koncert absolwentów Państwowego Liceum Muzycznego oraz orko FP; dyr. 
Zbigniew Chwedczuk, soliści: Jolanta Wasilewska - flet, Anna Szafrańska - for- 
tepian, Lech Zieliński - skrzypce, Zofia Hadrysiak - organy, Anna Dyszelska 
- wiolonczela, Jan Korpal - kontrabas. W programie: utwory Dragonettiego. 
Geltermanna, Haendla, Kflbalewskiego, Haydna, Mendelssohna, Schumanna. 
Wieniawskiego (Filh. Pom.). 
24 VI Koncert popularny orko FP; dyr. Czesław Płaczek, solistka Zofia Romanowska 
- sopran, Włodzimierz Patuszyński - słowo wiążące. 
17 VII Koncert reprezentacyjnej orkiestry Neubrandenburskiego Okręgu Wojskowego 
Narodowej Armii Ludowej NRD (amfiteatr . ..,zawiszy"; org. Okręgowy Klub 
Oficera). 
10-15 IX I Międzynarodowy Festiwal Muzyki Dawnej Krajów Europy Środkowej i Wschod- 
niej. Udział wzięli: orkiestra FP pod dyr. Zbigniewa Chwedczuka, zespół instru- 
mentów dawnych FP "Capella Bydgostiensis pro Musica Antiqua" pod dyr. Sta- 
nisława Gałońskiego; Zespół Madrygalistów FP; zespół Radia i Telewizji z Lu- 
blany (Jugosławia) pod dyr. Lojce Lebicia; chór "Madrigal" z Bukaresztu (Ru- 
munia) pod dyr. Marina Constantina; chór Polskiego Radia i Telewizji z Wro- 
cławia pod dyr. Stanisława Krukowskiego i Edmunda Kajdasza; Chór Chłopięco- 
Męski FP pod dyr. Józefa Radwana i Antoniego Rybki; zespół kameralny Jeunesses 
Musicales de Pologne "Pro Musica-Con Moto ma Cantabile" (Warszawa) pod dyr. 
Tadeusza Ochlewskiego; "Collegium Instrumentale" z Halle (NRD) pod dyr. 
Christiana Reddera ; Zespół Madrygalistów i Orkiestra Kameralna z Budapesztu 
(Węgry) pod dyr. Ferenca Szekeresa i Alberta Simona; Zespół Praskich Madry- 
galistów (CSRS) pod dyr. Miroslava Venhody; Praska Orkiestra Kameralna 
(CSRS) bez dyrygenta; Zespół Wokalistów z Bułgarii; Państwowa Kapela Chóralna 
z Moskwy (ZSRR) pod dyr. Aleksandra Jurłowa i Władymira Jesipowa; Chór
>>>
\ 
\ 


Kronika 


173 


Chłopięco-Męski Państwowej Filharmonii w Poznaniu pod dyr. Stefana Stuligro- 
sza. Soliści zespołów: Terezia Csajbok (Węgry) - sopran, Nina Drobiszowa 
(ZSRR) - recytacje, Bogna Gałońska - klawesyn, Jan Hora (CSRS) - organy
 
Ewa Hasbecker (NRD) - sopran, Jan Jargoń - organy, Eva Kuskova (CSRS) 
- fortepian, Witali Koniajew (ZSRR) - recytacje, Władysław Malczewski - 
baryton, Demeter Marzczis (Węgry) - baryton, Maciej Niesiołowski - wiolon- 
czela, Wolfgang N6tozld (NRD) - klawesyn, Wiktor Nosow (ZSRR) - fortepian, 
Kazimierz Pustelak - tenor, Józef Radwan - organy, Eugeniusz Sąsiadek - 
tenor, Marek Szwarc - skrzypce, Marian Sawa - organy, Laszlo Szendrey-Kap- 
rer (Węgry) - lutnia, Janus Sebestyen (Węgry) - klawesyn, Jan Sykora (CSRS) 
- klawesyn, Krystyna Szostek-Radkowa - mezzosopran, Barbara Świątek - flet, 
Irena Torbus - sopran, Jolanta Wilson - skrzypce. W programie dawna muzy- 
ka bułgarska, czeska, niemiecka, polska, rosyjska, rumuńska, słowacka i węgierska 
(Filh. Pom.). 
23 IX Koncert solistów pt. "Muzyka i poezja"; wykonawcy: Lucyna Żebrowska - so- 
pran, Urszula Borzdyńska - mezzosopran, Jerzy Sobczyński - bas, Józef Rezler 
- skrzypce, Dominika Stecówna - recytacje, Lidia Michałowska - akompania- 
ment (klub "Jupiter"; współorg. TMB). 
24 IX Koncert orkiestry symfonicznej Państwowej Filharmonii Moskiewskiej (ZSRR); 
dyr. Nieemie Jarwi. W programie utwory Tamberga, Czajkowskiego, Brahmsa. 
30 IX, 1 X Koncerty popularne orko FP; dyr. Konrad Bryzk, solistka: Rena Rolska - pio- 
senki, Andrzej Zborowski - słowo wiążące. 
5 X Koncert zespołu instrumentów dawnych FP "Capella Bydgostiensis pro Musica 
Antiqua"; dyr. Stanisław Gałoński. 
14 X Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Józef Wiłkomirski, solista Ryszard Bakst 
- fortepian. W programie utwory Spisaka, Chopina, Brahmsa. 
17 X Koncert muzyki i poezji; wykonawcy: Zespół Madrygalistów Filh. Pom., dyr. 
Stanisław Gałoński oraz Janina Bocheńska, Krystyna Rutkowska, Mirosław Gaw- 
licki, Czesław Stopka - recytacje, Marian Turwid - prelekcja. W programie utwo- 
ry Mikołaja z Krakowa, di Lasso, Klabona oraz wiersze Mickiewicza, Norwida, 
Lechonia i Gałczyńskiego (BWA). 
21 X Koncert popularny orko FP; dyr. Józef Radwan, soliści: Paulos Raptis - tenor, 
Bohdan Giergiel - skrzypce; Janusz Cegiełła - słowo wiążące. 
28 X Koncert symfoniczny orko FP i chóru "Arion"; dyr. Roman Mackiewicz, soliści: 
Halina Maternowska -sopran, Irena Domowicz - mezzosopran, Kazimierz 
Pustelak - tenor, Wiesław Brychcy - bas. W programie utwory Mozarta, Brit- 
tena. 
30 X Koncert zespołu jazzowego Witolda Burkera (klub "Mozaika"). 
4, 5XI Koncerty popularno-symfoniczne orko FP; dyr. Zdzisław Szostak, solistka Wie- 
sława Drojecka - piosenki, Andrzej Zborowski - słowo wiążące. W programie 
utwory Czajkowskiego, Glinki, Chaczaturiana, Gliera. 
II XI Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Stefan Marczyk, solistka: Eliso Wirszaładze 
(ZSRR) - fortepian. W programie utwory Szostakowicza, Beethovena, Borodina. 
16 XI Koncert Państwowej Orkiestry Symfonicznej ze Sch werina (NRD); dyr. prof. 
Werner Schoeniger, solistka: Maria Vermes - skrzypce. W programie utwory 
Moniuszki, Wohlgemutha, Brahmsa. 
17 XI Koncert pn. "Wieczory muzyki popularnej"; wykonawcy: Jadwiga Bigoszewska 
- sopran, Barbara Sierko - fortepian, Tadeusz Bryła - skrzypce, :Mieczysław 
Powideł - wiolonczela (klub "Kosmos"; współorg. TMB).
>>>
174 


jerzy Makowski 


I 
I 


26 XI Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Kazimierz Kord, solistka: Krystyna Szostek- 
Radkowa - mezzosopran. W programie utwory Szabelskiego, Czajkowskiego, 
Donizettiego, Verdiego. 
2 XII Koncert symfoniczny orko FP i chóru "Arion"; dyr. Zbigniew Chwedczuk, soliści: 
Irena Torbus - sopran, Irena Tkaczyk - mezzosopran, Eugeniusz Sąsiadek - 
tenor, Jerzy Szymański - bas. W programie utwory d' Astorgi, Brahmsa. 
4 XII Koncert Chóru Chłopięco-Męskiego FP; dyr. Bolesław Motyka, soliści: Kata- 
rzyna Staniewicz - harfa, Jan Paruzel - altówka; Jadwiga Kotarska - słowo wią- 
żące. 
8 XII Koncert solistów; wykonawcy: Bożena Kinasz-Mikołajczak - sopran, Irena Bar- 
czyńska-Skaber - fortepian, Lidia Michałowska - akompaniament. W progra- 
mie utwory Beethovena, Haendla, Mozarta,Verdiego, Debussy'ego (sala Państwo- 
wego Liceum Muzycznego). 
9 XII Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Enrique Gonzales Mantici (Kuba), solista: 
Józef Stompel - fortepian. W programie utwory Manticiego , Mozarta, Chopina, 
Dworzaka. 
11 XII Koncert zespołu jazzowego Bogdana Ciesielskiego z Torunia (Klub Studentów 
WSI). 
13 XII Koncert zespołu instrumentów dawnych FP "Capella Bydgostiensis pro Musica 
Antiqua"; dyr. Bolesław Motyka, soliści: Eugeniusz Sąsiadek - tenor, Jolanta 
Wilson i Karol Szalecki - skrzypce, Jan Paruzel i Franciszek Nowicki - altówka. 
W programie utwory Bacha. 
14 XII Recital fortepianowy Lucjana Rynducha (WDK). 
15 XII Koncert kwartetu smyczkowego Józefa Rezlera. W programie utwory Moniuszki, 
Borodina, Griega (sala Państwowego Liceum Muzycznego). 
16 XII Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Józef Wiłkomirski, solistka: Wanda Wiłko- 
mirska - skrzypce. W programie utwory Perkowskiego, Prokofiewa, Musorg- 
skiego. 
17 XII Koncert solistów; wykonawcy: Zofia Baranowicz - mezzosopran, Paweł Leoniec 
- tenor, Wacław Splewiński - skrzypce, Lidia Michałowska - fortepian, Lu- 
cyna Ćwiklik-Kaczmarek - słowo wiążące. 
30, 31 II Koncerty popularne orko FP pt. "W nastroju sylwestrowo-noworocznym"; dyr. 
Stefan Rachoń, soliści: Joanna Rawik i Krzysztof Cwynar - piosenki; Jerzy Po- 
łoński - słowo wiążące. 


WYSTAWY. 


1 I Malarstwo Ireny Kużdowicz (foyer Filh. Pom.; org. BW A) 
11 I Projekty scenograficzne Mariana Stańczaka (Klub MPiK). 
11 I Wystawa archeologiczna pt. "Najdawniejsze dzieje regionu bydgoskiego" (Mu- 
zeum Ziemi Bydgoskiej im. L. Wyczółkowskiego). 
15 I Grafika Tranquilla Marangoniego (Włochy), Krystyny Górskiej i Beaty Słuszkie- 
wicz (BWA). 
28 I Reprodukcje obrazów Włodzimierza Zakrzewskiego (Klub Energetyka). 
l II Rysunki teatralne Barbary J onscher (klub "Jupiter".; org. BW A) 
4 II Portrety i tusze Zenona Kubiaka (Mały Salon Sztuki). 


· Podajemy daty otwarcia.
>>>
Kronika 


175- 


tlII 


Grafika Cecylii Wiśniewskiej i malarstwo Jana Szkaradka 
org. BWA) 
"Ziemie Zachodnie w fotografii amatorskiej" (Klub MPiK). 
Malarstwo Marii Anto (BWA). 


(foyer Filh. Pom.; 


11 II 
12 II 
17 II "Impresjonizm polski" (klub "Kosmos"; org. Muzeum Ziemi Bydgoskiej im. 
Leona Wyczółkowskiego). 
22 II Fotogramy członków studenckiej grupy fotogr
ficznej "Homo" (Klub MPiK). 
26 II Malarstwo Młodej Polski (Muzeum Ziemi Bydgoskiej im. L. Wyczółkowskiego). 
28 II "Bydgoszcz w latach okupacji hitlerowskiej" (Muzeum Ziemi Bydgoskiej im. Le- 
ona Wyczółkowskiego; współorg. WKOPWiM). 
7 III Wycinanki i lalki Kornelii Nemeckovej i Marii Rużkovej z CSRS (Klub MPiK). 
7 III łvlalarstwo Ireny Kużdowicz (klub "Jupiter"; org. BW A). 
9 III Malarstwo Jana Wodyńskiego (Muzeum Ziemi Bydgoskiej im. L. Wyczółkow- 
skiego). 
10 III "Bydgostiana" - wystawa filatelistyczna (sala MBP; org PZF). 
22 III Malarstwo Tadeusza Małachowskiego, makaty Haliny Sąchockiej, rzeźba cera- 
miczna Wita Płażewskiego (BWA). 
23 III łvlonotypie, rysunki i malarstwo Cecylii Janeczek, Zdzisława Nowaka i Jana 
Szkaradka (WDK; org. BW A). 
25 III Malarstwo i grafika Czesława Tumilewicza (Klub MPiK). 
29 III Rysunki satyryczne Teodora Krupskiego (Mały Salon Sztuki). 
31 III Malarstwo Krystyny Łada-Studnickiej, Henryka Musiałowicza, Tymona Nie- 
siołowskiego i Rajmunda Pietkiewicza, Hanny Rudzkiej-Cybisowej, Czesława 
Rzepińskiego, Jacka Siennickiego, Juliusza Studnickiego, Kazimierza Śramkie- 
wicza, Eustachego Wasilkowskiego. Ignacego Witza i Jana Wodyńskiego (foyer 
Filh. Pom; org. BWA). 
7 IV łvlonotypie Tadeusza Dudzińskiego (klub "Jupiter"; org. BW A). 
16 IV Wystawa znaczków pocztowych ilustrujących walkę narodu polskiego przeciwko 
faszyzmowi (klub ZBoWiD-u; org PZF). 
19 IV Fotogramy Olgierda Gałdyńskiego (BWA). 
19 IV Tkaniny malowane i projekty tkanin Stanisława Kolanka (Mały Salon Sztuki). 
24 IV X Wystawa prac członków Bydgoskiego Towarzystwa Fotograficznego (gmach 
Prez. WRN; org. BTF). 
26 IV Malarstwo Stanisława Borysowskiego (Klub Łączności). 
27 IV Malarstwo Władysława Kozioła (Klub MPiK). 
3 V "W 125. rocznicę Konstytucji 3 maja" (Muzeum Ziemi Bydgoskiej im. L. Wy- 
czółkowskiego) . 
3 V Grafika absolwentów Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu łv1. Kopernika 
w Toruniu (foyer Filh. Pom.; org. BWA). 
4 V Malarstwo Aleksandra Modlibowskiego (klub "Jupiter"; org. BW A). 
8 V ,,1 Maja w fotografii" (WDK; org. BTF). 
12 V Grafika Anny Sroczanki (Mały Salon Sztuki). 
16 V "Dawna Bydgoszcz w obrazach Witolda Wasika" (Muzeum Ziemi Bydgoskiej 
im. L. Wyczółkowskiego). 
19 V "Województwo bydgoskie w fotografii artystycznej" (Klub MPiK). 
20 V Malarstwo Joanny Witt, malarstwo i rysunki Barbary Jonscher (BW A). 
25 V Rzeźby Jana Zegzuły (WDK). 
25 V "Karol Szymanowski" - wystawa biograficzna (1.1BP). 
l VI Malarstwo dziecięce ze zbiorów Galerii Plastycznej Twórczości Dziecka z To- 
runia (Klub MPiK).
>>>
176 


jerzy Makowski 


2 VI Malarstwo Haliny Korbik (klub "Jupiter"; org. BW A). 
10 VI "Węgry w obiektywie" i ..Zabytki architektury francuskiej" - wystawa foto- 
gramów (Klub MPiK). 
13 VI Malarstwo Władysława Krężela (Mały Salon Sztuki). 
14 VI "Życie i działalność Juliana Marchlewskiego" (Muzeum Ziemi Bydgoskiej im. 
L. Wyczółkowskiego). 
17 VI Malarstwo Mieczysława Wiśniewskiego (Muzeum Ziemi Bydgoskiej im. L. Wy- 
czółkowskiego) . 
22 VI Grafika Antoniego Alstera, rzeźba Jerzego Jarnuszkiewicza (BW A). 
22 VI Reprodukcje dzieł malarstwa polskiego XV wieku (Klub MPiK). 
6 VII "Dzień powszedni Niemieckiej Republiki Demokratycznej" - fotogramy (Klub 
MPiK). 
.31 VII Prace współczesnych grafików polskich (BWA). 
13 VII Malarstwo Kazimierza Drejasa (Mały Salon Sztuki). 
2 VIII Malarstwo Marii Dalebory (Klub MPiK). 
5 VIII Malarstwo Teodora Cenlewskiego (klub "Jupiter"). 
17 VIII Fotogramy Edmunda Uchymiaka (Klub MPiK). 
2 IX Prace nadesłane na konkurs "Bydgoszcz w plastyce" (Mały Salon Sztuki). 
4 IX Motywy bydgoskie w malarstwie Jana Szkaradka (Klub MPiK). 
10 IX "Temat muzyczny w polskiej plastyce współczesnej" (wystawa ogólnopolska 
w BW A). 
10 IX Malarstwo, grafika, rysunki i rzeźby Tymona Niesiołowskiego (Muzeum Ziemi 
Bydgoskiej im. L. Wyczółkowskiego). 
1.6 IX Malarstwo plastyków Okręgu Bydgoskiego ZPAP (klub "Jupiter"). 
25 IX Piękno Polski w fotogramach Zygmunta Wdowińskiego (Klub MPiK; org. BW A). 
5 X Rysunki z Kołobrzegu Bronisława Zygfryda Nowickiego (Mały Salon Sztuki). 
5 X Wojewódzka wystawa książki i prasy techniczej (klub "Eltra" ; współorg. ..Dom 
Książki" i NOT). 
10 X Malarstwo i grafika plastyków bydgoskich (Klub MPiK). 
15 X Wystawa obrazująca martyrologię mieszkańców Bydgoszczy w okresie okupacji 
hitlerowskiej (gmach Prez. WRN). 
23 X Fotogramy Edwarda Hartwiga i grafika Stanisława Rzepy (BW A). 
25 X Wystawa architektury: projekt gmachu Teatru Narodowego w Budapeszcie, nagro- 
dzony w konkursie międzynarodowym (Klub MPiK). 
8 XI Grafika Łukasza Płotkowskiego (Mały Salon Sztuki). 
12 XI "Obiektywem przyjaźni u przyjaciół" - fotogramy (Klub MPiK). 
15 XI "Henryk Sienkiewicz" - wystawa biograficzna (MBP). 
20 XI Wystawa amatorskiej twórczości plastycznej i fotograficznej wOJ. bydgoskiego 
(BW A; współorg. WKZZ, KPTK, WDK). 
22 XI Fotogramy Wiesława Prażucha (klub "Jupiter; org. BW A). 
27 XI Malarstwo i rysunki Waldemara Kornackiego (Klub MPiK). 
10 XII Grafika Staflisława Borysowskiego (Mały Salon Sztuki). 
15 XII Wystawa prac nadesłanych na ogólnopolski konkurs SARP na projekt nowego 
centrum Bydgoszczy (BWA). 
30 XII Plakat francuski (BW A). 


..
>>>
\ 
\ 


Jerzy Makowski 


KRONIKA ŻYCIA SPOŁECZNEGO 
I KULTURALNEGO BYDGOSZCZY 
ZA ROK 1967 
(Ważniejsze wydarzenia) 


ZJAZDY, NARADY, UROCZYSTOŚCI, WIZYTY DELEGACJI ZAGRANICZKYCH itp. 


3 I Plenum Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. 
z udziałem członka Biura Politycznego i sekretarza KC PZPR Zenona Kliszki. 
Wybór Józefa Majchrzaka na stanowisko I sekretarza KW PZPR w Bydgoszczy. 
6 I Oddanie do użytku Technikum Chemicznego i Zasadniczej Szkoły Zawodowej 
dla Pracujących przy Zakładach Chemicznych w Bydgoszczy. W dniu 25 I szko- 
łom nadano imię Bojowników PPR. 
18 I Przybycie do Bydgoszczy szefa Stałego Przedstawicielstwa Narodowego Frontu 
Wyzwolenia Wietnamu Południowego w Polsce - Tran Van Tu. 
21 I Uroczystości z okazji zakończenia Roku Bydgoskiego i 22. rocznicy wyzwolenia 
Bydgoszczy spod okupacji hitlerowskiej. W uroczystościach wziął udział członek 
Biura Politycznego KC PZPR, wicepremier Eugeniusz Szyr. 
22 I Wmurowanie przez wicepremiera Eugeniusza Szyra aktu erekcyjnego pod gmach 
Technikum Telekomunikacyjnego przy ul. Kurpińskiego, ufundowany przez Po- 
morski Okręg Wojskowy. 
24 I Uroczyste posiedzenie Miejskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu z okazji 
zakończenia Roku Bydgoskiego. 
26 I Konferencja sprawozdawczo-wyborcza Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej 
w Pomorskim Okręgu Wojskowym z udziałem członka Biura Politycznego KC 
PZPR Eugeniusza Szyra i wiceministra obrony narodowej generała broni Jerzego 
Bordziłowskiego. 
28 I Uroczysta akademia z okazji 20-lecia istnienia Wojskowego Klubu Sportowego 
"Zawisza" . 
30 I Walne zebranie sprawozdawczo-wyborcze Towarzystwa Przyjaciół Sztuki. Pre- 
zesem został ponownie Kazimierz Maludziński, sekretarzem - Bolesław Kozłow- 
ski (klub "Mozaika"). 
31 I Pobyt w Bydgoszczy członka Biura Politycznego KC PZPR, ministra obrony naro- 
dowej, marszałka Polski Mariana Spychalskiego. Podczas pobytu w Bydgoszczy 
marszałkowi Polski zostala wręczona odznaka honorowa "Za Szczególne Zasługi 
dla Rozwoju Województwa Bydgoskiego". 
l II Uroczystości żałobne i pogrzeb nestora pisarzy polskich, wybitnego krytyka, dra- 
maturga i prozaika Adama Grzymały Siedleckiego (zmarł 29 I). Przemówienia 
12 - Kronika Bydgoska
>>>
178 


Jerzy Makowski 


pożegnalne wygłosili: wiceminister kultury i sztuki Kazimierz Rusinek, przewod- 
niczący Prezydium' MRN Kazimierz Maludziński, przedstawiciel Związku Li- 
teratów Polskich Marian Turwid i dyrektor Teatru Polskiego Zygmunt Wojdan. 
3 -4 II XI Wojewódzka konferencja sprawozdawczo-wyborcza Polskiej Zjednoczonej 
Partii Robotniczej z udziałem członka Biura Politycznego KC PZPR Ignacego Logi- 
Sowińskiego. 
16 II Otwarcie Bydgoskich Targów Towarowych (hala "Astorii"). 
9 III Spotkanie wiceprzewodniczącego CK SD, ministra Włodzimierza Lechowicza, 
z aktywem politycznym i ekonomicznym Stronnictwa Demokratycznego woje- 
wództwa bydgoskiego. 
10-18 III Tydzień Teatru Polskiego w Bydgoszczy. W programie: 9 przedstawień z aktu- 
. alnego repertuaru teatrów bydgoskich, sesja wyjazdowa Klubu Krytyki Teatral- 
nej Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich poświęcona roli krytyka jako propaga- 
tora teatru, otwarcie wystawy rysunków teatralnych Zbigniewa Lengrena połączo- 
ne ze spotkaniem z autorem, spotkania z Romanem Szydłowskim, Joanną Koenig 
i Jerzym J urandotem. 
11 III Uroczystość 20-lecia istnienia Oddziału Bydgoskiego Związku Literatów Polskich. 
Referaty wygłosili: Władysław Dunarowski Rys historyczny kształtowania się ży- 
cia literackiego na ziemi bydgoskiej w dwudziestoleciu PRL, Ryszard ł\1atuszewski 
Dorobek literacki poetów środowiska bydgosko-toruńskiego, dr Czesław Niedzielski 
Rozwój prozy w środowisku bydgosko-toruńskim na tle współczesnej literatury pol- 
skiej. Oddział ZLP otrzymał odznakę honorową "Za Szczególne Zasługi dla Roz- 
woju Województwa Bydgoskiego" (sala WRN). 
17 III Powołanie do życia Klubu Marynistów Ligi Obrony Kraju w Bydgoszczy. 
21 III Plenarne posiedzenie Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii 
Robotniczej z udziałem członka Biura Politycznego KC PZPR, wicepremiera 
Eugeniusza Szyra. 
21 III Uroczysta akademia z okazji 20. rocznicy śmierci generała Karola Świerczewskie- 
go. W uroczystości wziął udział wicepremier Eugeniusz Szyr (kinoteatr OKO; 
org. POW). 
29111 -2 IV Dni Muzeum Ziemi Bydgoskiej im. Leona Wyczółkowskiego. W programie: 
otwarcie wystawy "Grafika Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej", 
spotkania, seanse filmowe, prelekcje w muzeum oraz w zakładach pracy i klubach 
na temat współczesnej sztuki polskiej i radzieckiej. 
31 III -1 IV Pobyt w Bydgoszczy przewodniczącego Zarządu Głównego Związku Młodzieży 
Socjalistycznej, posła Andrzeja Żabińskiego. 
l IV Wojewódzka narada aktywu gospodarczego Państwowych Gospodarstw Rolnych 
z udziałem zastępcy członka Biura Politycznego KC PZPR, ministra rolnictwa 
Mieczysła wa J agielskiego. 
3 IV Przybycie do Bydgoszczy delegacji działaczy partyjnych z okręgu Schwerina (NRD) 
z członkiem egzekutywy Komitetu Okręgowego SED Kurtem Meyerem na czele. 
9 IV Uroczysta wieczornica dla uczczenia 50. rocznicy Wielkiej Socjalistycznej Rewo- 
lucji Październikowej, zorganizowana przez Radę Uczelnianą ZSP i Zarząd Uczel- 
niany ZMS przy Wyższej Szkole Inżynierskiej (Filh. Pom.). 
9 IV Ogólnopolski przegląd zespołów muzycznych, orkiestr symfonicznych, akorde- 
onowych i zespołów mandolinowych w ramach Festiwalu Kulturalnego Związków 
Zawodowych (Filh. Pom.). 
26 IV X Wojewódzki zjazd Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. 
26 IV Odsłonięcie na gmachu Miejskiej Biblioteki Publicznej tablicy upamiętniającej 
fakt przechowywania tam w latach 1932 -1945 książek z poronińskiego księgozbio-
>>>
Kronika 


179 


ru Włodzimierza Lenina. W uroczystości uczestniczył konsul ZSRR z Poznania 
Siergiej Kolaskin. 
28 IV Wojewódzka akademia z okazji Święta Pracy. Referat okolicznościowy wygłosił 
I sekretarz KW PZPR Józef Majchrzak. W części artystycznej: koncert orkiestry 
symfonicznej FP, chóru "Arion" i solistów; dyr. Zygmunt Szostak (Filh. Pom.). 
9 V Przybycie do Bydgoszczy delegacji Urzędu Rady Ministrów Ludowej Republiki 
Bułgarii z dyrektorem U rzędu Petką Christowem Kanczewem na czele. 
17 V Wojewódzka uroczystość Dnia Działacza Kultury; 18 osób udekorowanych zostało 
odznaką "Zasłużony Działacz Kultury", wręczono nagrody Ministerstwa Kultury 
i Sztuki, Prezydium WRN i WKZZ najbardziej aktywnym pracownikom i dzia- 
łaczom kulturalnym z całego województwa. 
19 V Uroczysta akademia z okazji 20-lecia istnienia Pomorskiego Wydawnictwa Pra- 
sowego RSW "Prasa" (Teatr Kameralny). 
24 V VIII Wojewódzki zjazd delegatów Ligi Obrony Kraju (sala WRN). 
3 VI Plenarne posiedzenie Wojewódzkiego Komitetu Frontu Jedności Narodu poświę- 
cone podsumowaniu dorobku ziemi bydgoskiej w okresie obchodów Tysiąclecia 
Państwa Polskiego. W uroczystości obok przedstawicieli wojewódzkich władz 
partyjnych i administracyjnych wziął udział sekretarz OK FJN Marian Dobro- 
wolski (sala WRN). 
5 VI Pobyt w Bydgoszczy delegacji pctrtyjnej okręgu Schwerina (NRD) z kierownikiem 
Wydziału Organizacyjnego Komitetu Okręgowego SED Georgiem Paczullą na 
czele. . 
7 VI Wojewódzka narada działaczy związków zawodowych, poświęcona wynalazczości 
i racjonalizacji pracowniczej, z udziałem sekretarza CRZZ Wiktora Obolewicza. 
12 VI Narada aktywu partyjnego miasta Bydgoszczy po"święcona problematyce VIII 
Plenum KC PZPR. 
13 VI Przybycie do Byd,goszczy delegacji Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej 
z członkiem KC i I sekretarzem KW WSPR w Eger - Gyorgy Olah'em na czele. 
17 VI Przybycie do Bydgoszczy grupy dziennikarzy radzieckich - laureatów konkursu 
na reportaż o Polsce, przedstawicieli pism wychodzących w Moskwie, Lwowie, 
Świerdłowsku, Rostowie n. Donem i Rydze. 
19 VI Przybycie do Bydgoszczy delegacji Związku Chłopów Włoskich z Emilia Romani 
z członkiem prezydium NK i sekretarzem KW Związku Chłopów Włoskich regio- 
nu Emilia Romani - Mario Lasagnim na czele. 
21 VI Plenarne posiedzenie Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii 
Robotniczej z udziałem członka Biura Politycznego KC PZPR, wicepremiera 
Eugeniusza Szyra. 
22 IV Sesja wyjazdowa zespołu plastyczno-konserwatorskiego Prezydium Rady Ochrony 
Pomników Walki i Męczeństwa poświęcona rozpatrzeniu koncepcji pomnika ku 
czci bydgoszczan zamordowanych w czasie okupacji hitlerowskiej. 
10 VII Pobyt w Bydgoszczy członka Biura Politycznego KC PZPR, przewodniczącego 
Komisji Planowania przy Radzie Ministrów, Stefana Jędrychowskiego. Podczas 
wizyty Stefan Jędrychowski udekorowany został odznaką honorową łOZa Szczególne 
Zasługi dla Rozwoju Województwa Bydgoskiego". 
20-22 VII Wojewódzkie uroczystości związane z 23. rocznicą ogłoszenia Manifestu PKWN. 
Sesja Wojewódzkiego, Powiatowego i Miejskiego Komitetu Frontu Jedności Naro- 
du, odsłonięcie Pomnika Czynu Społecznego Mieszkańców Ziemi Bydgoskiej na 
skwerze przy ul. Markwarta, złożenie wieńców na płycie pomordowanych oraz 
pod Pomnikiem Wdzięczności na placu Wolności, występy zespołów artysty- 
cznych w różnych częściach miasta 


12-
>>>
180 


Jerzy Makowski 


27 VII Pobyt w Bydgoszczy marszałka Sejmu PRL Czesława Wycecha. 
1 VIII Oddanie do użytku nowych pomieszczeń Wojewódzkiej Stacji Pogotowia Ratun- 
kowego przy ul. Markwarta 8. 
16 VIII Spotkanie konsula Francji Jaques'a Sourdy'ego z dziećmi Polonii francuskiej i bel- 
gijskiej, przebywającymi na obozie letnim w Bydgoszczy. 
] 7 VIII Uroczystość ku czci płk a Iwana Tałdykina, byłego dowódcy I Pułku Lotnictwa 
Myśliwskiego "Warszawa" (plac Wolności). 
1-28 VIII Międzynarodowe spotkanie młodych esperantystów pod hasłem "Turystyka pa- 
szportem pokoju" (org. "Juventur" i sekcja młodzieżowa Pol. Zw. Esperantystów). 
29 VIII Plenarne posiedzenie Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii 
Robotniczej z udziałem sekretarza KC PZPR Józefa Tejchmy. 
7 IX Przybycie do Bydgoszczy pierwszego pociągu elektrycznego z Inowrocławia. 
7 IX Pobyt w Bydgoszczy prezydenta Towarzystwa France-Pologne Rene'go Schwacha. 
9 IX Oddanie do użytku nowego gmachu Technikum Przemysłu Drzewnego, Zasad- 
niczej Szkoły Drzewnej i Zasadniczej Szkoły Drzewnej dla Pracujących przy ul. 
Toruńskiej 44. 
13 IX Pobyt w Bydgoszczy delegacji włoskiego miasta Ferrary z syndykiem Giuseppem 
F errarim i asesorem Giorgią Vittorią na czele. 
21 IX Uroczysta inauguracja roku akademickiego w nowo powstałym bydgoskim punkcie 
konsultacyjnym Wyższej Szkoły Rolniczej z Poznania. 
28 IX Uroczyste spotkanie wojewódzkiego aktywu Związku Młodzieży Wiejskiej z okazji 
lO-lecia działalności ZMW. 
30 IX Uroczyste oddanie do użytku nowej gazowni w Bydgoszczy w obecności ministra 
górnictwa i energetyki Jana Mitręgi. 
11 X Uroczyste otwarcie w OKO galerii dzieł plastycznych i przekazanie jej wojsku 
w ramach akcji "Plastycy - żołnierzom". W skład galerii weszło 110 prac ofia- 
rowanych przez członków bydgoskiego okręgu ZP AP. 
13 X Pobyt w Bydgoszczy delegacji Niemieckiej Socjalistycznej Partii Jedności z człon- 
kiem KC i kierownikiem Wydziału Kadr SED Fritzem Muellerem na czele. 
13 X IV Zjazd spółdzielczyń województwa bydgoskiego. 
15 X Uroczyste ślubowanie podoficerów - absolwentów podoficerskich szkół zawodo- 
wych POW (Stary Rynek). 
17 X Wyjazd "pociągiem przyjaźni" z Bydgoszczy do ZSRR 330 aktywistów T owarzyst- 
wa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej z woj. bydgoskiego. 
20 X Zlot Chorągwi Bydgoskiej Związku Harcerstwa Polskiego dla uczczenia 50. rocz- 
nicy Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej. 
24 -26 X Ogólnopolska konferencja przewodniczących wojewódzkich komitetów kultury 
fizycznej i turystyki. 
30 X Plenarne posiedzenie Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii 
Robotniczej z udziałem sekretarza KC PZPR Artura Stafewicza, poświęcone za- 
gadnieniom pracy politycznej i ideowo-wychowawczej. 
2 XI Spotkanie wojewódzkich władz partyjnych z zamieszkałymi na terenie woj. byd- 
goskiego weteranami Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej (klub 
ZBoWiD). 
5 XI Finał konkursu "Pół wieku Kraju Rad" ogłoszonego przez redakcję Gazety Po- 
morskiej, WKZZ i ZW TPPR. W konkursie uczestniczyło 25 tysięcy osób (Filh. 
Pom.). 
.6 XI Pobyt w Bydgoszczy delegacji obwodu czerkaskiego Ukraińskiej SRR z sekreta- 
rzem Komitetu Obwodowego Komunistycznej Partii Ukrainy Wasylem W. Rycz- 
ką na czele.
>>>
Kronika 


181 


... 


6 XI Otwarcie na osiedlu Błonie Szkoły Podstawowej (Nr 62) imienia I Dywizji Piechoty 
im. Tadeusza Kościuszki. 
6 XI Uroczysta wojewódzka akademia z okazji 50. rocznicy Wielkiej Socjalistycznej Re- 
wolucji Październikowej. W części artystycznej wystąpił Zespół Pieśni i Tańca 
Ziemi Bydgoskiej z programem "Kiedy odmierzam dni" (Teatr Polski). 
15 XI Ogólnopolska sesja poświęcona roli i oddziaływaniu galerii plastyki w szkołach- 
pomnikach Tysiąclecia, zorganizowana przez Towarzystwo Przyjaciół Sztuki 
i Redakcję "Gazety Pomorskiej". W sesji uczestniczył przedstawiciel Wydziału 
Kultury KC PZPR prof. Antoni Łyżwański, przedstawiciele Ministerstwa Kultury 
i Sztuki, władz wojewódzkich i miejskich oraz dziennikarze z całej Polski. 
18-19 XI Okręgowy zjazd Ligi Ochrony Przyrody. 
21 XI Przybycie do Bydgoszczy delegacji obwodu czerkaskiego Ukraińskiej SRR z prze- 
wodniczącym Komitetu Wykonawczego Obwodowej Rady Deputowanych N. A. 
Korzem na czele. 
25 XI Wojewódzka konferencja sprawozdawczo-wyborcza Związku Młodzieży Wiej- 
skiej. Przewodniczącym ZW Z11W został ponownie Henryk Bednarski. 
29 XI Pobyt w Bydgoszczy I sekretarza Stałego Przedstawicielstwa Narodowego Frontu 
Wyzwolenia Wietnamu Południowego w Polsce - Do Hanga. 
29 XI VI Miejska konferencja sprawozdawczo-wyborcza Związku Młodzieży Socja- 
listycznej w Bydgoszczy. Przewodniczącym ZM ZMS został Adam Chyliński. 
2 i 3 XII XI Wojewódzki zjazd delegatów Stronnictwa Demokratycznego w Bydgoszczy 
z udziałem wiceprzewodniczącej CK SD, członka Rady Państwa, Eugenii Kras- 
sowskiej. 
6 XII Pobyt w Bydgoszczy delegacji Związku Komunistów Jugosławii z członkiem KC 
ZKJ, członkiem Komitetu Wykonawczego KC ZKJ Czarnogóry, Dobroslavem 
Culaficiem na czele. 
6 XII Konferencja na temat zbrodni hitlerowskich popełnionych na terenie byłego obo- 
zu w Potulicach, zorganizowana przez Okręgową Komisję Badania Zbrodni Hi- 
tlerowskich i ZBoWiD. 
9 XII VI Wojewódzka konferencja sprawozdawczo-wyborcza Związku Młodzieży So- 
cjalistycznej. Przewodniczącym ZW ZMS został Andrzej Gordon. 
11 'XII Wspólne posiedzenie plenarne Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej 
Partii Robotniczej i Wojewódzkiego Komitetu Zjednoczonego Stronnictwa Ludo- 
wego z udziałem ministra rolnictwa Mieczysława Jagielskiego. 
12 XII Pierwsze posiedzenie nowo powołanego Wojewódzkiego Komitetu Społecznego 
Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej. 
16 XII Uroczystość 3D-lecia Szpitala Ogólnego Nr l w Bydgoszczy. 
19 XII Plenarne posiedzenie Komitetu Miejskiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotni- 
czej. Powołanie na stanowisko I sekretarza KM PZPR Ryszarda Dobiszewskiego. 
21 XII Wojewódzki zjazd prezesów gromadzkich komitetów Zjednoczonego Stronnictwa 
Ludowego z udziałem sekretarza NK ZSL Mieczysława Marca. 


SESJE, KONFERENCJE, IMPREZY I ZEBRANIA NAUKOWE 
I POPULARNONAUKOWE 


17 I Zebranie naukowe Polskiego Towarzystwa Lekarskiego. Referaty wygłosili: dr 
Drews Leczenie chorób tarczycy - uwagi ogólne, dr K. Kociałkowski Wole zamostko- 
we i śródpiersiowe, dr M. Wójtowicz Wole nadczynne, dr R. Góral Wole młodzieńcze,
>>>
182 


Jerzy Makowski 


dr J. Redelbach Wole Riedla i Hashimoto, dr M. Wójtowicz Guzy kwasochłonne 
Huertla (sala WRN). 
18 I Zebranie naukowe Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego. Referaty wygłosili: 
dr Urszula Kręgielska Schorzenia układu oddechowego w populacji dzieci na terenie 
m. Bydgoszczy w latach 1961-1963, dr Zenon Ziółkowski i dr Jerzy Bąkowski 
Profilaktyka schorzeń górnych dróg oddechowych u niemowląt i młodszych dzieci 
w świetle warunków higieniczno-klimatycznych żłobków i oddziałów niemowlęcych, 
dr Jerzy Bąkowski i dr Andrzej Połomski Nasze doświadczenia w leczeniu ropnych 
zapaleń uszu u niemowląt (sala Bydgoskiego Zarządu Aptek). 
15 II Posiedzenie Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego. Referaty wygłosili: dr Ta- 
deusz Kisielewski Pojęcie i zakres rachunku ekonomicznego w przedsiębiorstwie, 
mgr Henryk Małysa Wybrane problemy rachunku ekonomicznego w przedsiębiorst- 
wach energetycznych (sala WRN). 
22 II Posiedzenie Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego. Referaty wygłosili: dr Anto- 
nina Łaszuk Rozwój psychiczny dziecka w wieku niemowlęcym i przedszkolnym, 
dr Sergiusz Olijewski Przypadek chondrodystrofii, dr Janina Mazur Przypadek 
encephalomychoseningitis (sala Szpitala Dziecięcego). 
24 -25 II Sesja naukowa poświęcona twórczości Tymona Niesiołowskiego. Referaty wygło- 
sili: mgr Zbigniew Czerski Życie i dzieło Tymona Niesiołowskiego, prof. dr Jadwiga 
Puciata-Pawłowska Krakowskie środowisko artystyczne w latach studiów Tymona 
Niesiołowskiego, pro£. dr Karol Estreicher Wspomnienia o Tymonie Niesiołowskim, 
mgr Barbara Kwiatkows
a-Wojciechowska Tymon Niesiołowski a Grupa Pięciu, 
mgr Joanna Pollak Działalność Tymona Niesiołowskiego w ugrupowaniu Formistów 
Polskich, dr Janusz Bogucki Działalność Tymona Niesiołowskiego na tle życia arty- 
stycznego Torunia w latach 1945-1965, dr Aleksander Wojciechowski Tymon 
Niesiołowski na tle swej epoki (Muzeum). 
15 III Zebranie naukowe Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego. Referaty wygłosili: 
dr Andrzej Martynowski Wpływ hormonów na gospodarkę wodno-mineralną orga- 
nizmu dziecięcego, dr Barbara Szczerbaniewicz Przypadek choroby Leinera, dr 
Urszula Czaplińska Przypadek powiklanej padaczki pourazowej (sala Szpitala Dzie- 
cięcego). 
2J III Zebranie naukowe Polskiego Towarzystwa Lekarskiego. Referaty wygłosili: 
dr Lech Zomorowski Leczenie ewentracji przez umieszczenie chorego w hamaku, 
dr S. Korpal Wskazanie do duodenotomii, dr W. Brodecki Phlegmasia coerule a 
dolens, dr J. Manicki Trudności rozpoznawcze zapalenia kości i szpiku kostnego 
(sala WRN). 
19 IV Pszczelarska konferencja naukowo-techniczna. Referaty wygłosili: dr Zdzisław 
Borek Pszczelarstwo w woj. bydgoskim, dr Ryszard Kostecki Najnowsze metody zwal- 
czania chorób zgnilcowych i czerwiu, doc. Jerzy Woyko Najnowsze osiągnięcia w za- 
kresie hodowli zarodowej pszczół (sala WZGS). 
5 i 6 VI Krajowa konferencja naukowo-techniczna Stowarzyszenia Inżynierów i Techni- 
ków Wodnych i Melioracyjnych na temat zwiększenia wydajności łąk. 
13 VI Konferencja naukowo-techniczna na temat zastosowania tworzyw sztucznych oraz 
betonowania z dodatkami uszlachetniającymi w budownictwie j drogownictwie 
w świetle naj nowszych osiągnięć zagranicznych. Referaty wygłosili: dr inż. A. 
Ammann (Szwajcaria), dypl. inż. E. Paillex (Szwajcaria) i doc. dr inż. Janusz Rataj 
(Sala BPBP). 
11 i 12 IX Sesja naukowa BTN poświęcona dawnej muzyce polskiej z okazji IV Festiwalu 
Muzyki Polskiej. Referaty: mgr Jerzy Morawski Praktyka wykonawcza w zakresie 
średniowiecznych oficjów rymowanych, dr Henryk Kowalewicz Współpraca filologa
>>>
. 


Kronika 


183 


z muzykologiem przy opracowywaniu dawnej muzyki polskiej, doc. Włodzimierz 
Grigoriew (ZSRR) Młodzieńcza twórczość Karola Lipińskiego, prof. Władysław 
Zientarski Franciszek ŚcigaIski - muzyk i kompozytor z pierwszej połowy XIX 
w., mgr Paweł Podejko Nieznani muzycy XIX wieku na podstawie archiwum często- 
chowskiego, doc. Antoni Poszowski Środki harmoniczne w utworach opartych na 
pentatonice (Filh. Pom.) . 
14 X Konferencja naukowa poświęcona problemom perspektywicznego rozwoju wyż- 
szych uczelni w Bydgoszczy. Referaty wygłosili: doc. dr Stanisław Maciej Za- 
wadzki i dr Zbigniew Zajda (org. BTN). 
20 X Sympozjum na\,!kowe z okazji 50. rocznicy Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji 
Październikowej. Referaty wygłosili: doc. dr Marian Wojciechowski Międzynaro- 
dowe znaczenie Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej, red. mjr Zdzi- 
sław Jastrzębski Polityka zagraniczna "ZSRR - polityką pokoju, kandydat nauk 
I wan I. Kosmogorcow (ZSRR) Rola Syberii w tworzeniu bazy technicznej i prze- 
mysłowej Związku Radzieckiego (Dom Rzemiosła; org. Izba Rzemieślnicza). 
24 X Zebranie naukowe Polskiego Towarzystwa Lekarskiego. Referaty wygłosili: dr 
W. Dudziński Gościec przewlekły postępujący, dr S. Zabiel ski Leczenie zachowawcze 
goŚĆca przewlekłego postępującego, dr S. Spyra Leczenie chirurgiczne gośćca przewlek- 
łego postępującego, dr D. Śniegocka Rehabilitacja w gośćcu przewlekłym postępują- 
cym, dr S. Sadkiewicz Odległe wyniki leczenia operacyjnego (sala WRN). 
30 X Sympozjum popularno-naukowe poświęcone 50. rocznicy Wielkiej Socjalistycznej 
Rewolucji Październikowej. Referaty wygłosili: dr Bolesław Danilczuk Stosunki 
polsko -rosyjskie na przełomie XIX i XX wieku, dr Władysław Lewandowski Wkład 
Polaków w Wielką Socjalistyczną Rewolucję Październikową, mgr Witold Armion 
Wkład Polaków do badań nad kulturą ludową narodów ZSRR od XVIII do XX 
wieku, mgr Jan Szyling Międzynarodowe znaczenie Wielkiej Socjalistycznej Rewo- 
lucji Październikowej (Dom Rzemiosła; org. WK SD). 
8 XI Zebranie Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego. Referaty wygłosili: prof. dr 
Adam Ginsbert Programowanie rozwoju gospodarki komunalnej, mgr K. Duliński 
, 
Miejskie Przedsiębiorstwo Wodno-Kanalizacyjne w latach 1945 -1967 i jego perspek- 
tywy rozwojowe (sala MRN). 
14 XI Sesja naukowa z okazji 50. rocznicy Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październi- 
kowej. Referaty wygłosili: doc. dr Marian Wojciechowski Międzynarodowe zna- 
czenie. Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej, doc. dr Bogdan Głębo- 
wicz Udział Polaków w Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej, dr 
Mieczysław Wojciechowski Wpływ Rewolucji Październikowej na Pomorze Gdań- 
skie (sąJa Wojewódzkiego Ośrodka Propagandy Partyjnej; org. KW PZPR oraz 
Katedra Historii Polski i Historii Powszechnej UMK w Toruniu). 
18 XI Wojewódzka konferencja naukowa stomatologów poświęcona naj nowszym osiąg- 
nięciom w dziedzinie stomatologii. Referaty wygłosili: prof. dr Irena Semadeni- 

onopacka, doc. dr Zbigniew Jańczuk, doc. dr Stanisław Potoczek, prof. dr Ed- 
mund Korthals (Dom Rzemiosła). 
22 XI Sesja popularnonaukowa z okazji 50. rocznicy Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji 
Październikowej. Referaty wygłosili: doc. dr Zbigniew Wójcik Jak Rosja stała się 
potęgą (w XVI i XVII w.J, dr Elżbieta Hornowa Udział Polaków w Rewolucji 
Październikowej, mgr Henryk Dubowik Problemy najnowszej literatury radzieckiej 
(Filh. Pom.; współorg. BTN). 
29 XI Zebranie Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego. Referaty wygłosili: doc. dr 
Janina Majewska Aseptyczne przygotowanie leków ocznych w aptece społecznej, 
mgr Irena Kaczmarc
yk Zaopatrzenie aptek w leki okulistyczne (sala Bydgoskiego 
Zarządu Aptek).
>>>
184 


Jerzy Makowski 


8 XII Konferencja naukowa na temat zastosowania techniki jądrowej w przemyśle 
(Klub Energetyka; org. Komisja Techniki Jądrowej OW NOT). 
12 i 13 XII Sesja naukowa poświęcona wybranym zagadnieniom sztuki i muzealnictwa ra- 
dzieckiego. Referaty wygłosili: pro£. dr Stefan Kozakiewicz Główne etapy rozwoju 
sztuki radzieckiej, pro£. dr Kazimierz Malinowski Muzea radzieckie, dr Anna Per- 
lińska Echa Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej na ziemi bydgoskiej, 
mgr Lija Skalska Radziecka karykatura polityczna na tle wystawy eksponowanej 
w muzeum bydgoskim (Muzeum; współorg. Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków 
MKiS oraz KPTK). 
15 XII Zebranie Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego. Referaty wygłosili: mgr Ja- 
nina Rodzikowa Metody wyjaławiania, mgr inż. Józef Klucz Obsługa i konserwacja 
aparatury aptecznej (sala Bydgoskiego Zarządu Aptek). 


IMPREZY LITERACKIE I ARTYSTYCZNE, SPOTKANIA I ODCZYTY 


1-30 I Obchody I
-lecia działalności klubu "Kosmos". W programie: imprezy arty- 
styczne, spotkania, odczyty, projekcje filmowe oraz premiera kabaretu "Eksces 
wieczorny" pod red. Zdzisława Prus sa i Witolda Burkera. 
4 I Środa literacka: odczyt pro£. dra Konrada Górskiego Artystyczna funkcja języka 
w powieściach Henryka Sienkiewicza (Klub MPiK; współorg. ZLP, KPTK, Wy- 
dział Kultury PMRN'*). 
J 1 I Środa literacka: wieczór autorski Kazimierza Kożniewskiego (Klub MPiK). 
13 I Inauguracja Studium Sztuki Współczesnej; wykład pro£. dra Lecha Grabow- 
skjego Pols1za rzeźba współczesna. Zajęcia odbywały się raz na tydzień przez cały 
rok. Wykładowcami byli historycy sztuki z całej Polski (Muzeum). 
20 I Wieczornica z okazji 22. rocznicy wyzwolenia Bydgoszczy. Odczyty: mjr rez. 
Władysław Wawrzyniak Pierwsze dni II wojny światowej w Bydgoszczy i ruch oporu 
na Pomorzu oraz kpt. rez. Bernard Kaczmarek Akcja na hitlerowskie wytwórnie 
pocisków rakietowych V-T i V-2 (klub IKP; współorg. WK SD). 
24 I -24 II Przegląd filmów w reżyserii Jerzego Passendorfera (kino" Wolność") oraz spotka- 
nia reżysera z publicznością w kinie " Wolność" (28 I), Klubie MPiK (28 I) 
i klubie" Kosmos" (29 I). 
25 I Środa literacka: wieczór autorski Jerzego Lovella (Klub MPiK). 
30 I Odczyt Jana Pawła Gawlika Teatr polityczny (Klub MPiK; współorg. KPTK). 
1 - 7 II Przegląd polskich komedii filmowych (kino "Słońce"). 
11 II Występ teatru Zakładowego Domu Kultury "Inofama" z Inowrocławia z progra- 
mem Ballada o siódmym człowieku Andrzeja Baszkowskiego (Dom Kultury ZNTK). 
14 II Odczyt pro£. dra Artura Hutnikiewicza O powieściach współczesnych Henryka Sien- 
kiewicza (Biblioteka Miejska; współorg. Tow. Literackie im. A. Mickiewicza). 
15 II Środa literacka: wieczór autorski Juliana Stryjkowskiego (Klub MPiK). 
21 II Odczyt dr Zofii Milczer-Kurnatowskiej Badania polskiej ekspedycji archeologicz- 
nej na terenie Bulgarii (Muzeum; org. PT A). 
22 II Środa literacka: spotkanie autorskie Anny Pogonowskiej pn. Poezja współczesna 
(Klub MPiK). 
27 II Wojewódzka Scena Amatora. W programie: występ Studenckiego Teatru "P" 
przy SN w Bydgoszczy ze sztuką Eugene lonesco "Lekcja" w reż. Henryka Dubo- 
wika oraz Zespołu Teatralnego Pracowników Zakładów Graficznych w Toruniu ze 
sztuką Sławomira Mrożka "Zabawa" w reż. Stefana Burczyka (Teatr Kameralny). 


· Organizatorzy wszystkich śród literackich.
>>>
Kronika 


185 


6 III Odczyt pro£. dra Stanisława Urbańczyka Kto i jak ustala wskazówki językowe 
(klub "Mozaika"; org. Tow. lvIiI. Języka P:lskiego). 
11 III Spotkanie autorskie Jerzego Putramenta (Klub MPiK; org. KPTK). 
23 III Odczyt Klaudii Nourmont (Francja) Życie mlodzieży francuskiej (klub "Kosmos"). 
6 IV Odczyt pro£. dra Aleksandra Lewina Organizowanie systemu wychowawczego w 
szkole socjalistycznej (Klub MPiK). 
14 IV Odczyt prof. dra Ludwika Jankowiaka Rola handlu zagranicznego w gospodarce na- 
rodowej (klub "Eltra" ; org. Stow. Księgowych w Polsce): 
23 IV Premiera kabaretu literackiego "O-wady"; program "Bez Pudła". Teksty napisali: 
Jerzy Sulima-Kami
ski i Zdzisław Pruss, reż. Krystyna Meissner, muz. Grzegorz 
Kardaś (klub "Mozaika"; współorg. KPTK). 
26 IV Środa literacka: wieczór autorski Wisławy Szymborskiej (Klub MPiK). 
7 V Wieczór literacko-muzyczny pn. "Poetce w hołdzie" dla uczczenia 125. rocznicy 
urodzin Marii Konopnickiej. W programie: koncert Chóru Chłopięco- Męskiego 
FP pod dyr. Józefa Radwana oraz solistów: Reginy Stacewicz - sopran, Edwina 
Borkowskiego - tenor, Katarzyny Staniewicz - harfa; recytacje - Lucyna Ćwi- 
klikówna, słowo wiążące - Andrzej Zborowski (Filh. Pom.; współorg. Towarzyst- 
wo im. M. Konopnickiej). 
8 V Odczyt dra Bogusława Krei Zniemczone nazwiska polskie na Pomorzu (klub 
"Mozaika"; org. Tow. Mil. Języka Polskiego). 
10 V Środa literacka: wieczór autorski Bogdana Ostromęckiego (Klub MPiK). 
10 V Montaż poetycki "Niobe" K. I. Gałczyńskiego w wykonaniu zespołu SN w Byd- 
goszczy (klub "Jupiter"). 
17 V Środa literacka: odczyt Zefiryna Jędrzyńskiego Gazeta Toruńska - pierwsze polskie 
pismo codzienne w zaborze pruskim (1867 -1920) (Klub MPiK). 
17 V Występ Studenckiego Teatru "P" przy SN w Bydgoszczy ze sztuką Sławomira 
Mrożka "Karol" w reż. Henryka Oubowika (klub "Jupiter"). 
22 V Wieczór poetycko-muzyczny pn. "Konopnicka nieznana" w wykonaniu zespołu 
SN w Bydgoszczy (klub "Jupiter"; współorg. Towarzystwo im. M. Konopnickiej). 
24 V Środa literacka: wieczór autorski Jana Góreca- Rosińskiego. Wiersze recytowali: 
Lucyna Ćwiklikówna i Czesław Stopka (Klub MPiK). 
3 VI Wieczór autorski Janusza Teodora Oybowskiego (Klub MPiK). 
6-8 VI Wojewódzkie eliminacje teatrów poezji (Teatr Kameralny). 
4 -14 IX W ramach obchodów bydgoskiego Września (28. rocznica wybuchu II wojny świa- 
towej) wojskowe kina ruchome wyświetliły 128 filmów o tematyce wojskowej 
i politycznej w szkołach podstawowych i średnich na terenie całego miasta. 
27 IX Środa literacka: odczyt Alfreda Kowalkow
kiego Najnowsza poezja francuska 
(Klub MPiK). 
9 X Inauguracja zajęć na Studium Widza Teatralnego (Teatr Kameralny; współorg. 
KPTK i TWP). 
11 X Środa literacka: odczyt Seweryna Pollaka Wspólczesna poezja rosyjska (Klub 
MPiK). 
12 X Odczyt pro£. dra Seweryna Żurawickiego Wplyw Rewolucji Październikowej na 
przemiany gospodarcze (sala Wojewódzkiego Zrzeszenia Gospodarki Komunal- 
nej; org. PTE). 
20 X -19 XI Oni Filmu Radzieckiego pod hasłem obchodów 50-lecia kinematografii radziec- 
kiej, zainaugurowane premierą filmu" Wojna i pokój" w reż. Sergiusza Bondar- 
czuka (kino "Pomorzanin"). . 
25 X Środa literacka: odczyt Ziemowita Fedeckiego Proza radziecka ostatnich lat (Klub 
MPiK).
>>>
186 


Jerzy Makowski 


30 X 


Koncert poezji rosyjskiej i radzieckiej pt. Pamięć serca; oprac. Krzysztof Nowicki, 
wykonawcy: Ewa Studencka, Czesław Stopka i Jerzy Kozłowski - recytacje, prze- 
rywniki muzyczne - Olaf Jankowski, prelekcja wstępna - Jadwiga Tyrankie- 
wicz (WDK; org. KPTK). Ponadto koncerty odbyły się w Klubie MPiK (5 XI) 
i klubie "Jupiter" (12 XI). 
Środa literacka z okazji Dni Książki Społeczno-Politycznej: odczyt prof. dra Łu- 
kasza Kurdybachy Wpływ Rewolucji Październikowej na polską myśl oświatową 
w okresie międzywojennym (Klub MPiK). 
Spotkanie z red. Czesławem Goliszewskim nt. Wrażeń naocznego świadka walk 
w Wietnamie (WDK; Dni Książki Społeczno-Politycznej). 
Odczyt pro£. dr Walentyny Najdus Polacy w Wielkiej Rewolucji Październikowej 
(Biblioteka Miejska; Dni Książki Społeczno-Politycznej). 
Środa literacka: odczyt Romana Szydłowskiego Wspólczesny teatr radziecki 
(Klub MPiK). 
Spotkanie autorskie Jana Drohojowskiego (klub "Jupiter"). 
Spotkanie z sekretarzem Ambasady NRD w Polsce - Jiirgenem van Zwollem 
(Wojewódzki Ośrodek Propagandy Partyjnej). 


22 XI 


22 XI 


29 XI 


6 XII 


8 XII 
14 XII 


TEATR · 


12 I Fryderyk Diirrenmatt: Meteor; reż. Józef Wyszomirski, scen. Ewa Nahlik (Te- 
atr Kameralny). 
18 I Juliusz Słowacki: Fantazy; rez. Kazimierz Braun, scen. Ali Bunsch (gościnny wy- 
stęp Teatru im. W. Horzycy z Torunia w Teatrze Polskim). 
10 II Aleksander Fredro: Pan Geldhab; reż. Jan Ciecierski, scen. Edward Grochuiski 
(gościnny występ Teatru im. A. Fredry z Gniezna w Teatrze Polskim). 
18 II Juliusz Słowacki: Lilla Weneda; reż. Danuta Knoppówna, scen. Maria Jankowska, 
. 
muz. Grzegorz Kardaś (Teatr Polski). 
3 III Fritz Hochwalder: Maliniarz; reż. Krystyna Ty&zarska, scen. Ryszard Strzemba- 
.. 
ła (prapremiera polska w Teatrze Kameralnym). 
3 IV Henri Michaux: Niejaki Piórko; adapt. Celestyn Skołuda i Jerzy Niesiobędzki, 
reż. Krystyna Tyszarska (Teatr Propozycji w Klubie MPiK; org. KPTK). 
4 IV Giuseppe Verdi: Rigoletto; kier. muz. Zdzisław Wendyński, reż. Sławomir Żer- 
dzicki, scen. Tadeusz Grondal, choreogr. Edward Szpotański, przygot. chóru 
- Antoni Rybka (Teatr Polski; org. Opera i Operetka). 
6 IV Zdzisław Skowroński: W czepku urodzona; reż. Joanna Koenig, scen. Antoni Mu- 
szyński (Teatr Kameralny). 
19 i 20 IV Gościnne występy artystów rumuńskich w operze G. Verdiego Rigoletto: Marii 
Burz w roli Gildy i Paula Nicolaescu w partii tytułowej (Opera i Operetka). 
. 25 IV Gościnne występy artystów radzieckich Zoi Iwanowej i Gieorgija Grinera w We- 
sołej wdówce F. Lehara (Opera i Operetka). 
6 V Murray Schisgal: Sie kochamy; reż. Krystyna Meissner, scen. Ewa Nahlik (Te- 
atr Kameralny). 
8 V Kazimierz Brandys: Bardzo starzy oboje; reż. Zdzisław Krause (gościnny występ 
Teatru Małych Form "Krypta" ze Szczecina w WDK). 
17 V Pierre Augustin Beaumarchais: Wesele Figara; reż. Hugon Moryciński, scen. 
Zbigniew Bednarowicz, muz. Florian Dąbrowski (gościnny występ Teatru im. 
.W. Horzycy z Torunia w Teatrze Polskim). 


· Podajemy daty premier i występów gościnnych.
>>>
Kronika 


187 


18 V Jerzy Szaniawski: Dwa teatry; reż. Kazimierz Braun, scen. Antoni Tośta (gościnny 
występ Teatru im. W. Horzycy z Torunia w Teatrze Polskim). 
2 VI Wiliam Szekspir: Otello; reż. Zygmunt Wojdan, scen. Ryszard Strzembała (Te- 
atr Polski). 
5 VI Jose Trian: Wieczór zbrodniarzy; reż. Tomasz Wiu (gościnny występ Teatru Pro- 
pozycji z Torunia w Klubie MPiK; org. KPTK). 
24 VI Franciszek Zabłocki: Fircyk w zalotach; reż. Tadeusz Żuchniewski, scen. Józef 
Zboromirski (gościnny występ Teatru Ziemi Pomorskiej z Grudziądza w Teatrze 
Kameralnym). 
24 VI Ludwik Hieronim Morstin: Trudna miłość; reż. Tadeusz Żuchniewski, scen. Ry- 
szard Kuzyszyn (gościnny występ Teatru Ziemi Pomorskiej z Grudziądza w Te- 
atrze Polskim). 
15 VII Pierre Braillet i Jean Pierre Gredy: Lekcja kłamstwa; reż. Krystyna Meissner, 
scen. Antoni Muszyński (Teatr Polski). 
5 IX Gioacchino Rossini: Kopciuszek; kier. muz. Zdzisław Wendyński, reż. Sławomir 
Żerdzicki, scen. Roman Bubiec, choreogr. Edward Szpotański, przygot. chóru 
- Antoni Rybka (Teatr Polski; org. Opera i Operetka). 
10 IX Izaak Babel: Zmierzch; reż. Bohdan Korzeniowski, scen. Krzysztof Pankiewicz 
(gościnny występ Teatru "Ateneum" im. Stefana Jaracza z Warszawy, z udziałem 
Hanny Skarżanki i Jana Świderskiego, w Teatrze Polskim). 
15 IX Lech Budrecki i Ireneusz Kanicki Dziś do Ciebie przyjść nie mogę; reż. Ireneusz 
Kanicki, scen. Irena Skoczen, muz. Andrzej Hundziak (gościnny występ Teatru 
Klasycznego z Warszawy w Teatrze Polskim). 
16 IX Antoni Czechow: Trzy siostry; reż. Józef Wyszomirski, scen. Ryszard Strzembała 
(Teatr Kameralny). 
23 IX Alois i Vilem Mrstikowie: Marisza; reż: Józef Kankovsky, scen. Vladimir Heller 
(gościnny występ Jihoczeskiego Divadla z Budziejowic z CSRS w Teatrze Polskim). 
28 X Laszlo Tabi: Okoliczność łagodząca; reż. Joanna Koenig, scen. Antoni Muszyński 
(Teatr Kameralny). 
31 X Arif Mielikow: Legenda o miłości; kier. muz. Zbigniew Droszcz, choreogr. Hanna 
Miller (Teatr Polski; org. Opera i Operetka). 
3 XI Aleksander P. Sztejn: Ocean; reż. Zygmunt Wojdan, scen. Ewa Nahlik (Teatr 
Polski). 
13 XI Artiom Wiesioły: Rosja we krwi skąpana; adapt. Teresa Żukowska i Jerzy Niesio- 
będzki, insc. i reż. Teresa Żukowska (Teatr Propozycji w BW A; org. KPTK). 
25 XI Hans Christian Andersen: Dzikie łabędzie; reż. Teresa Żukowska, scen. Antoni 
Muszyński, muz. Grzegorz Kardaś (Teatr Polski). 
20 XII Leonid Zorin: Warszawska melodia; reż. Zbigniew Mak, scen. Ewa Nahlik (Te- 
atr Kameralny). 


MUZYKA 


13 I Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Zbigniew Chwedczuk, solistka: Flora Guerra 
(Chile) - fortepian. W programie utwory F. Mendelssohna-Bartholdy'ego, 
W. A. Mozarta, J. Turiny, J. Iberta (Filh. Pom.). 
19 I Koncert solistów. W programie: utwory P. Czajkowskiego, F. Lehara, H. Wie- 
niawskiego, G. Verdiego iA. Rubinsteina. Wykonawcy: soliści Opery i Filharmonii 
Pomorskiej (klub "Kosmos"; współorg. TMB).
>>>
188 


Jerzy Makowski 


19 I Koncert z okazji 25. rocznicy śmierci Ignacego Paderewskiego. Wykonawcy: 
Lucjan Galon - fortepian, Irena Maculewicz - sopran, Lidia Michałowska - 
akompaniament, prelekcja wstępna - prof. Wieńczysław Brzostkowski (Liceum 
Muz; org. TMB). 
20 I Koncert popularno-symfoniczny orkiestry FP; dyr. Stanisław Gałoński, soliści- 
wokaliści : Bożena Banaś, Halina Maternowska, Irena Domowicz, Irena Tkaczyk, 
Edwin Borkowski, Eugeniusz Sąsiadek, Wiesław Brychcy, Andrzej Zborowski 
oraz Wojciech Siemion - recytacje. W programie arie i ensemble z oper W. A. 
Mozarta i Historia Żołnierza I. Strawińskiego (Filh. Pom.). 
24 I Koncert solistów. Wykonawcy: Barbara Zagórzanka, Barbara Paprocka i Jerzy 
Sobczyński - śpiew, Bohdan Giergiel - skrzypce, Lidia Michałowska - forte- 
pian, słowo wiążące - Mieczysław Pożarski (klub "Jupiter"; współorg. TMB). 
25 I Koncert zespołu instrumentów dawnych FP "Capella Bydgostiensis pro Musica 
Antiqua" i Chóru Chłopi
co-Męskiego; dyr. Stanisław Gałoński. W programie 
opera Orfeusz Claudio Monteverdiego dla uczczenia 400. rocznicy urodzin kompo- 
'-- 
zytora (Filh. Pomorska). 
27 I Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Carlo Zecchi (Włochy). W programie utwory 
H. Berlioza, B. Bartoka K. M. Webera (Filh. Pom.). 
29 I Recital klawesynowy Aimee van de Wiele (Francja). W programie francuska 
muzyka klasyczna (Filh. Pom.). 
3-4 II Koncerty karnawałowe orko FP; dyr. Henryk Debich, soliści: Ewa Demarczyk 
i Tadeusz Woźniakowski. W programie utwory popularne i rozrywkowe, piosenki 
(Filh. Pom.). 
5 n Koncert tria Witolda Burkera pn. "Jazz i poezja" (klub "Jupiter"). 
5 n Recital fortepianowy Lucjana Galona i jego uczniów - studentów PWSM 
w Gdańsku. W programie preludia C. Debussy'ego (Filh. Pom.). 
10 II Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Zbigniew Chwedczuk, solista: Imre Antal 
(Węgry) - fortepian. W programie utwory C. Debussy'ego, L. van Beethovena, 
J. Brahmsa (Filh. Pom). 
15 n Koncert zespołu instrumentów dawnych FP "Capella Bydgostiensis pro Musica 
Antiqua", Zespołu Madrygalistów i Chóru Chłopięco-Męskiego; dyr. Stanisław 
Gałoński i Grzegorz Sutt. W programie utwory G. P. Telemanna (Filh. Pom.) 
17 -18 II Koncerty popularno-symfoniczne orko FP; dyr. Arkadiusz Basztoń. W programie 
arie i duety operowe, muzyka baletowa, uwertury, walce (Filh. Pom.). 
19 II Koncert pn. "Muzyka i poezja". Wykonawcy: kwartet skrzypcowy Józefa Re- 
zlera, Henryk Kłosiński - tenor, Czesław Stopka - recytacje. W programie 
muzyka rosyjska i radziecka (klub "Jupiter"; współorg. TMB). 
22 n Koncert chóru chłopięcego "Stockholms Gosskor" (Szwecja); dyr. prof. Erik Algard. 
W programie pieśni dawne i współczesne, negro spirituals, pieśni ludowe polskie, 
francuskie i czeskie (Filh. Pom.). 
24 n Koncert symfoniczny orko FP; dyr.. Emil Glavanakow (Bułgaria), solistka; Bice 
Antonioni (Włochy) - skrzypce. W programie utwory P. Dukasa, H. Wieniaw- 
skiego, D. Szostakowicza (Filh. Pom.). 
1 III Koncert solistów. Wykonawcy: Sławomir Jankowski - skrzypce, Jerzy Godzi. 
szewski - fortepian, Halina Andrzejewska - akompaniament (sala Liceum Mu- 
zycznego; org. TMB i SPAM). 
3 In Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Jerzy Katlewicz, solista: Gabriel Amiras 
(Rumunia) -fortepian. W programie utwory L. van Beethovena, W. A. Mozarta, 
A. Honeggera (Filh. Porn.).
>>>
Kronika 


189 


10 i 11 III Koncerty popularne orko FP pod dyr. Napoleona Siessa, z udziałem duetu 
fortepianowego Wacława Kisielewskiego i Marka Tomaszewskiego oraz sekcji 
rytmicznej. W programie muzyka baletowa, wiązanki i parafrazy (Filh. Pom.). 
17 III Koncert symfoniczny orko FP i chóru "Arion" - w 30. rocznicę śmierci Karola 
Szymanowskiego; dyr. Edward Bury, soliści: Leon Ara (Hiszpania) - skrzypce, 
Delfina Ambroziak - sopran, Irena Winiarska - mezzosopran, Jerzy Artysz - 
- baryton. W programie: T. Szeligowskiego Epitafium na śmierć Karola Szyma- 
nowskiego, J. S. Bacha Koncert skrzypcowy E-dur i K. Szymanowskiego Stabat Mater 
(Filh. Pom.). 
18 III Recital skrzypcowy Konstantego Andrzeja Kulki. W programie: utwory G. F. 
Haendla, L. van Beethovena, P. Czajkowskiego B. Bartoka i K. Szymanow- 
skiego (Filh. Pom.). 
19 III Koncert pn. "Humor w muzyce i poezji". Wykonawcy: Zofia Lupertowicz, 
Paweł Leoniec i Zygmunt Wąsicki - śpiew, Bohdan Giergiel - skrzypce, Irena 
Barczyńska - fortepian, Lucyna Ćwiklikówna - recytacje (klub "Jupiter"; 
współorg. TMB). 
23 III Koncert jazzowy tria Witolda Burkera (klub" Kosmos"). 
29 III Koncert solistów: Heleny Łazarskiej (sopran) i Jerzego Godziszewskiego (forte- 
pian). W programie: utwory fortepianowe i wokalne K. Szymanowskiego (Filh. 
Pom.). 
29 III Koncert zespołu instrumentów dawnych FP "Capella Bydgostiensis pro Musica 
Antiqua"; dyr. Stanisław Gałoński (z okazji inauguracji Dni Muzeum). 
31 III Koncert popularny orko FP; dyr. Ryszard Damrosz, soliści piosenkarze: Regina 
Pisarek i Ryszard Arning (Filh. Pom.). 
l IV Koncert tria harfowego Filharmonii Narodowej z Warszawy. W programie: 
utwory G. Raphaela, T. Paciorkiewicza, C. Debussy'ego, E. Van
sa, P. Hindemitha 
(Muzeum). 
7 IV Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Tadeusz Strugała, solistka Regina Smendzian- 
ka - fortepian. W programie utwory K. W. Glucka, J. S. Bacha, W. A. 1vlozarta, 
R. Straussa (Filh. Pom.). 
9 IV Koncert jazzowy tria Witolda Burkera (klub "Mozaika"). 
9 IV Koncert zespołu instrumentów dawnych FP "Capella Bydgostiensis pro Musica 
Antiqua"; dyr. Stanisław Gałoński. W programie utwory kompozytorów od śred- 
niowiecza do XIX w. (Filh. Pom.). 
10 IV Koncert chóru Uniwersytetu Warszawskiego. W programie utwory J. S. Bacha, 
H. Purcella, M. Gomółki, J. Różyckiego, Wacława z Szamotuł, B. Pękiela i utwory 
anonimowe (Filh. Pom.). 
12 IV Koncert kwartetu smyczkowego Vilmosa Tatraia z Budapesztu. W programie 
utwory J. Haydna, B. Bartoka, i F. Schuberta (Filh. Pom.). 
13 IV Koncert solistów. Wykonawcy: Jadwiga Bigoszewska, Włodzimierz Wasylowski, 
Aleksander Giemski i Leon Korsak - śpiew, Stanisława Majewska - skrzypce, 
Lidia Michałowska - akompaniament (Muzeum). 
14 -15 IV Koncerty popularne orko FP pn. "Wiosna w muzyce"; dyr. Mieczysław Nowa- 
kowski' soliści: Aleksandra Kajkowska i Kazimierz Pustelak - śpiew. W progra- 
mie arie operowe i operetkowe oraz inne utwory osnute wokół motywów wiosny 
(Filh. Pom.). 
16 IV Koncert Chóru Chłopięco-Męskiego FP i Zespołu 
1adrygalistów; dyr. Józef 
Radwan, solista: Leszek Werner - organy (Filh. Pom.). 
21 IV Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Zbigniew Chwedczuk, solista: Mirosław
>>>
190 


Jerzy Makowski 


. 


Rusin (ZSRR) - skrzypce. W programie utwory A. Liadowa, P. Czajkowskiego. 
L. van Beethovena (Filh. Pom.). 
23 IV Koncert pn. "Wiosenne nastroje w muzyce i poezji" w wykonaniu artystów Opery 
i Operetki oraz Krystyny Przybylskiej - recytacje (klub "Jupiter"). 
5 V Koncert symfoniczny FP; dyr. Witold Krzemiński, soliści: Lidia Skowron - 
sopran i Franciszek Kmiecik - klarnet. W programie utwory F. Schuberta, K. 
Mroszczyka, J. Brahmsa, J. S. Bacha (Filh. Pom.). 
12 -13 V Koncerty popularno-symfoniczne orko FP; dyr. Maria Tunicka, solista: Megens 
Ellegaard (Dania) - akordeon. W programie utwory P. Czajkowskiego, W. 
Lutosławskiego, F. Liszta (Filh. Pom.). 
19 V Koncert popularny orko FP; dyr. Czesław Płaczek, 'soliści: Agnieszka Kossa- 
kowska i Paulos Raptis - śpiew. W programie m.in. kołysanka G. Gershwina 
Summertime i walce (Filh. Pom.). 
21 V Koncert solistów pn. "Muzyka i poezja". Wykonawcy: Barbara Zagórzanka. 
Henryk Herdzin i Edmund Kossowski - śpiew, Józef Rezler - skrzypce, Jerzy 
Zająkała - akompaniament, Barbara Drogorób - recytacje (klub "Jupiter"; 
współorg. TMB). 
27 V Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Zbigniew Chwedczuk, solista: Lazar Berman 
(ZSRR) - fortepian. W programie utwory W. A. Mozarta, P. Czajkowskiego, 
B. Szabelskiego (Filh. Pom.). 
28 V Recital organowy Leona Batora (Filh. Pom.; współorg. Redakcja "Dziennika Wie- 
" ) 
czornego . 
4 VI Koncert jazzowy tria Witolda Burkera (klub "Jupiter"). 
4 VI Miejski przegląd zespołów chóralnych, instrumentalnych i tanecznych szkół 
podstawowych (Park Ludowy; org. Inspektorat Oświaty Prez. MRN). 
6 VI Występ Zespołu Pieśni i Tańca Północnej Grupy Wojsk Radzieckich; dyr. An- 
drzej Nowikow. W programie: utwory klasyczne, współczesne utwory radzieckie, 
pieśni i tańce ludowe, melodie żołnierskie (amfiteatr "Zawiszy"; org. TPPR). 
7 VI Koncert zespołu instrumentów dawnych FP "Capella Bydgostiensis pro Musica 
Antiqua" i Zespołu Madrygalistów; dyr. Stanisław Gałoński, solistka: Ewa Osiń- 
ska - fortepian. W programie utwory W. A. Mozarta, J. Haydna, C. Monte- 
verdiego (Filh. Pom.). 
11 VI Koncert duetów wokalnych Opery i Operetki; słowo wiążące i recytacje - Mi- 
chał Rosiński (klub "Jupiter"). 
11 VI Koncert orko FP z okazji finału muzycznej zgaduj-zgaduli dla młodzieży woj. 
bydgoskiego; dyr. Józef Radwan (Filh. Pom.). 
11 VI Koncert pn: "Muzyka i piosenka dla wszystkich" w wykonaniu artystów opere- 
tek: poznańskiej, śląskiej, warszawskiej i bydgoskiej (klub NOT; współorg. Tł\1B). 
13 VI Koncert reprezentacyjnej orkiestry Armii Radzieckiej; dyr. Anatol Malcew. 
W programie muzyka rosyjska, radziecka i polska (Park Ludowy; org. TPPR). 
14 VI Koncert orko FP oraz kandydatów do V :Międzynarodowego Konkursu Skrzypco- 
wego im. Henryka Wieniawskiego: Małgorzaty Błażejewskiej, Marii Brylanki 
i Piotra Czesława Janowskiego; dyr. Zbigniew Chwedczuk. W programie: 
H. Wieniawskiego Koncert skrzypcowy d-moll, K. Szymanowskiego II Koncert 
skrzypcowy i I Koncert skrzypcowy (Filh. Pom.). 
17 VI Koncert absolwentów Państwowego Liceum Muzycznego (Filh. Pom.). 
18 VI Koncert solistów pn. "Muzyka i poezja". Wykonawcy: Wanda Wolańska, Maria 
Głuszak, Henryk Kosmowski - śpiew, Józef Rezler - skrzypce, Jerzy Zająkała -:- 
fortepian. Lucyna Ćwiklikówna - recytacje (Klub MPiK; współorg. TMB).
>>>
Kronika 


191 


7 -8 VII Występy Centralnego Zespołu Artystycznego Wojska Polskiego z programem 
"Szlakiem oręża" (Teatr Polski). 
13 VIII Koncert letni orko FP; dyr. Bolesław Motyka, soliści: Irena Domowicz - mezzo- 
sopran, Julian Pacuła - trąbka. W programie arie operowe, muzyka baletowa, 
tańce symfoniczne (Filh. Pom.). 
27 VIII Koncert letni orko FP; dyr. A. Rozmarynowicz, soliści: Bogdan Giergiel - skrzyp- 
ce. Andrzej Zborowski - baryton. W programie muzyka operowa i operetkowa, 
melodie cygańskie, songi murzyńskie (Filh. Pom.). 
2
 14 IX IV Festiwal Muzyki Polskiej. W programie koncerty orkiestry i zespołów FP 
oraz występy gościnne, sesja popularnonaukowa, wystawa instrumentów muzycz- 
nych, kiermasz wydawnictw o tematyce muzycznej. 
8 IX - Inauguracja festiwalu: koncert symfoniczny orko FP; dyr. Zbigniew 
Chwedczuk, solistka: Regina Smendzianka - fortepian. W programie: K. Lipiń- 
skiego Uwertura D-dur, I. Paderewskiego Fantazja polska op. 19, G. Bacewicz 
IV Symfonia. 
9 IX - Koncert zespołu instrumentów dawnych FP "Capella Bydgostiensis pro 
Musica Antiqua" i Chóru Chłopięco-Męskiego FP; dyr. Stanisław Gałoński, soli- 
ści: Halina Maternowska, Irena Tkaczyk, Eugeniusz Sąsiadek, Wiesław Brychcy 
- śpiew. W programie: F. Janiewicza Divertimento; D. Stachowicza Veni 
Consolator; Engla Symfonia d-moll, B. Pękiela Missa la Lombardesca. 
10 IX - Koncert Łódzkiej Orkiestry Kameralnej "Pro Musica"; dyr. Zbigniew 
Frieman i Mirosław Pietkiewicz, soliści: Leszek Werner - organy, Jerzy Artysz 
- baryton. W programie: utwory z tabulatur Warszawskiego Towarzystwa 
Muzycznego z ok. 1580 r. i ok. 1650 r. 
12 IX - Koncert zespołu instrumentów dawnych "Capella Bydgostiensis pro 
Musica Antiqua", Zespołu Madrygalistów i kwartetu skrzypcowego FP; dyr. 
Stanisław Gałoński. W programie: utwory Mikołaja z Radomia, D.Cato, B.Pękiela, 
Mikołaja z Krakowa, J. Stobaeusa, Hieronima z Pokrzywnicy, M. Zielińskiego, 
K. Pałubickiego oraz kompozycje z tabulatury Jana z Lublina i anonimowe. 
13 IX - Koncert solistów. Wykonawcy: Elżbieta Stefańska-Łukowicz - kla- 
wesyn, Helena Łazarska - sopran, Jerzy Zająkała - akompaniament, Czesław 
Stopka - recytacje. W programie: utwory anonimowe z XVI, XVII i XIX w., 
utwory z tabulatury Jana z Lublina oraz J. Polaka. J. Kochanowskiego, M. Karło- 
wicza, B. Bohdanowicza, F. Chmielewskiego i K. Szymanowskiego. 
13 IX - Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Tadeusz Strugała, soliści: Lidia 
Kozubówna - fortepian, Igor Iwanow - skrzypce. W programie: utwory K. Li- 
pińskiego, L. Różyckiego, H. PachuIskiego i A. T osmana. 
14 IX - Koncert symfoniczny orko Filharmonii Szczecińskiej; dyr. Józef Wił- 
komirski, soliści: Delfina Ambroziak - sopran, Władysław Kędra - fortepian. 
W programie utwory A. Habla, A. Zarzyckiego, K. Szymanowskiego(Filh. Pom.). 
12 IX Koncert muzyki Piotra Perkowskiego oraz spotkanie z kompozytorem. Wyko- 
nawcy: Elżbieta Gajewska - flet, Zygmunt Wąsicki - baryton, Janusz Socze- 
wiński - akompaniament (Klub MPiK; org. TMB). 
21 IX Koncert pn. "Muzyka i poezja". W programie utwory kompozytorów i poetów 
rosyjskich i radzieckich. (WDK; współorg. TMB). 
6 X Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Zbigni
w Chwedczuk, solista: Bernard Rin- 
geissen (Francja) - fortepian. W programie: utwory K. Kurpińskiego, S. Ra- 
chmanino.wa, B. Bartoka (Filh. Pom.). 
7 X Koncert solistów pn. "Muzyka i poezja". Wykonawcy: Eugenia Gwiezdzińska,
>>>
192 


Jerzy Makowski 


Stanisław Kliczkowski i Paweł Leoniec - śpiew, Lidia Michałowska - fortepian, 
Lucyna Ćwiklikówna - recytacje (klub "Jupiter"; współorg. TMB). 
8 X Koncert muzyki i poezji rosyjskiej i radzieckiej. Wykonawcy: Bożena Kinasz- 
Mikołajczak - sopran, Jerzy Zająkała - fortepian, kwartet smyczkowy Józefa 
Rezlera, Lucyna Ćwiklikówna - recytacje (Klub MPiK; współorg. TMB). 
11 X Koncert solistów. Wykonawcy: Katarzyna Staniewicz - harfa, Irena Domowicz 
- mezzosopran i Ryszard Procharski - obój, Tadeusz Kurczewski - akompa- 
niament. W programie: utwory J. S. Bacha, B. Brittena, J. Iberta (Filh. Pom.). 
13-14 X Koncerty popularno-symfoniczne orko FP; dyr. Józef Radwan, solista: Edmund 
Kossowski - bas. W programie: utwory P. Czajkowskiego, A. Rimskiego-Kor- 
sakowa, S. Moniuszki, G. Bizeta, M. Musorgskiego (Filh. Pom.). 
14 X Koncert solistów. Wykonawcy: Zofia Lupertowicz - sopran, Henryk Herdzin - 
tenor. W programie: arie z oper P. Czajkowskiego, A. Rimskiego-Korsakowa 
i operetek F. Lehara (WDK). 
18 X Koncert kameralny zespołu instrumentalnego FP; dyr. Stanisław Gałoński, so- 
lista: Eugeniusz Sąsiadek - tenor. W programie: utwory R. Schumanna, C. Mon- 
teverdiego oraz ballady kompozytorów włoskich (Filh. Pom.). 
20 X Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Zbigniew Chwedczuk, solista: Mihaly Con- 
stantinescu (Rumunia) - skrzypce. W programie: utwory E. Griega, L. van 
Beethovena, I. Strawińskiego (Filh. Pom.). 
21 X Koncert zespołu instrumentów dawnych FP "Capełła Bydgostiensis pro Musica 
Antiqua" i Zespołu Madrygalistów; dyr. Stanisław Gałoński. W programie: 
utwory kompozytorów polskich z XV, XVI i XVII w., włoskich, francuskich, 
angielskich i niemieckich (Filh. Pom.). 
30 X Koncert jazzowy tria Janusza Trzcińskiego (klub "Mozaika"). 
4 XI Koncert symfoniczny orko FP, chóru "Arion" i chóru Opery i Operetki; dyr. 
Zbigniew Chwedczuk, solistka: Anna 
1alewicz-Madey - sopran, przygotowa- 
nie chórów - Antoni Rybka. W programie: utwory D. Szostakowicza, S. Proko- 
fiewa (Filh. Pom.). 
5 XI Koncert zespołu instrumentów dawnych FP "Capella Bydgostiensis pro łvlusica 
Antiqua"; dyr. Stanisław Gałoński. W programie: utwory kompozytorów rosyj- 
skich i radzieckich (WDK). 
7 XI Koncert Moskiewskiej Orkiestry Kameralnej; dyr. Rudolf Borysow Barszaj, 
soliści: Eugeniusz M. Niepało - obój, Wiktor D. Bajdak - obój, Andrzej F. Ab- 
ramienkow - skrzypce, Eugeniusz D. Smirnow - skrzypce. W programie: 
utwory A. Vivaldiego, S. Prokofiewa, J. Haydna, R. Bunina (Filh. Pom.). 
9 XI Koncert kwintetu jazzowego Witolda Burkera (klub "Kosmos"). 
10 XI Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Zbigniew Chwedczuk, solistka: Tamilla 
Machmudowa (ZSRR) - fortepian. W programie: utwory M. Musorgskiego, 
S. Rachmaninowa, D. Szostakowicza (Filh. Pom.). 
16 XI Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Zbigniew Chwedczuk, soliści: Delfina 
Ambroziak i Edwin Borkowski - śpiew. W programie: utwory S. Rachmanino- 
nowa. A. Rimskiego-Korsakowa, Z. Noskowskiego S. Moniuszki (Filh. Pom.). 
23 XI Koncert solistów. Wykonawcy: \Vanda Wolańska, Ferdynand Kotowski i Zbig- 
niew Orłowicz - śpiew, Lidia Michałowska - fortepian (WDK). 
24 XI Koncert laureatów V Międzynarodowego Konkursu Skrzypcowego im. H. Wie- 
niawskiego: Anatola Mielnikowa (ZSRR) i Edwarda Tatewosjana (ZSRR). 
W programie: utwory P. Czajkowskiego, F. Geminianiego, N. Paganiniego, 
G. Tartiniego H. Wieniawskiego (Filh. Pom.). 
25 XI Koncert Państwowego Chóru Ludowego z Czerkas (ZSRR); kier. artystyczny -
>>>
. 


" . K Tonika 


193 


Anatol Paszkiewicz. (Filh. Pom.). q. ..;. I .' 
25 XI Koncert solistów. Wykonawcy: Zofia Lupertowicz, Zofia Baranowicz, Henryk 
Herdzin - śpiew, Lidia Rozental - akompaniament, Michał Rosiński - recy- 
tacje (klub "Jupiter"; współorg. TMB). 
26 XI Koncert chórów bydgoskiego okręgu śpiewaczego dla uczczema 50. rocznicy 
Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej. Wystąpiły chóry bydgoskie: 
"Dzwon", "Hasło" "Lutnia", "Harmonia" i "Halka", chór "Echo" z Kcyni 
oraz chór bułgarski "Drużna Pieśń" z Warny (Filh. Pom.). 
l XII Koncert symfoniczny orko FP i chóru "Arion"; dyr. Zbigniew Chwedczuk. 
solista: Igor Bezwierchnyj (ZSRR) - skrzypce, przygot. chóru - Antoni Rybka. 
W programie: utwory A. Roussela, H. Wieniawskiego, H. Villi-Lobosa (Filh. 
Pom.). 
2 XII Koncert zespołu instrumentów dawnych FP "Capella Bydgostiensis pro Musica 
Antiqua"; dyr. Stanisław Gałoński, solista: Krzysztof Maternowski - skrzypce. 
W programie: utwory A. Vivaldiego, G. Gastoldiego, Jacopo di Bologna i utwory 
innych dawnych kompozytorów włoskich (Filh. Pom.). 
3 XII Koncert Chóru Chłopięcego FP oraz solistów: Reginy Stacewicz (sopran), Mie- 
czysława Antoniaka (tenor), Bolesława Chróścińskiego (trąbka), Ferdynanda Tom- 
kiewicza (ksylofon); dyr. Józef Radwan, akompaniament - Jerzy Zająkała, słowo 
wiążące - Andrzej Zborowski (Filh. Pom.). 
3 XII Koncert solistów. Wykonawcy: Zofia Lupertowicz i Paweł Leoniec - śpiew. 
W programie: arie operetkowe i pieśni (klub NOT; org. Stowarzyszenie Inży- 
nierów i Techników Komunikacji). 
4 XII Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Zbigniew Chwedczuk, solista: Emil GileIs 
(ZSRR) - fortepian. W programie: utwory M. Glinki, F. Chopina, F. Schuberta 
(Filh. Pom.). 
8 XII Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Tadeusz Strugała; Wojciech Siemion - re- 
cytacje. W programie: utwory W. A. Mozarta, S. Prokofiewa, J. Sibeliusa. 
. 
M. Ravela (Filh. Pom.). 
10 i 29 XII Koncert kwartetu skrzypcowego FP w składzie: Józef Rezler - I skrzypce, Wła- 
dysław Kisza - II skrzypce, Jan Paruzel - altówka, Marian Wasiołka - wio- 
lonczela. W programie: utwory J. Haydna, A. Borodina, D. Milhauda (Filh. 
Pom.). 
13 XII Recital fortepianowy Jerzego Sulikowskiego. W programie: utwory L. van Beet- 
hovena, F. Chopina, M. Ravela, C. Debussy'ego. (Filh. Pom.). 
14 XII Koncert kameralny. Wykonawcy: Bożena Banaś - sopran, Karol Szalecki - 
skrzypce, Jan Paruzel - altówka, Mieczysław Powideł - wiolonczela, Jerzy 
Dorawa - fortepian, słowo wiążące - Alicja Weber (klub WSI; org. RU ZSP). 
15 XII Koncert symfoniczny orko FP; dyr. Fuat Mansurow (ZSRR), solistka: Lidia 
Grychtołówna - fortepian. W programie: utwory W. A. 11ozarta. F. Chopina. 
P. Czajkowskiego (Filh. Pom.). 
16 XII Koncert zespołu. instrumentów dawnych FP "Capella Bydgostiensis pro Musica 
Antiqua"; dyr. Stanisław. Gałoński, solistka: Helena Maternowska - sopran. 
W programie: utwory J. S. Bacha i K. E. Bacha (Filh. Pom.). 
18 XII Koncert chóru "Skowronki" z Poznania w ramach Wojewódzkiej Sceny Amatora 
(Teatr Kameralny). 
28 XII Koncert solistów. Wykonawcy: Regina Stacewicz, AndrzejSkulski i Paweł Leo- 
niec - śpiew, Bohdan Giergiel - skrzypce, Tadeusz Kurczewski - fortepian, 
Lucyna Ćwiklikówna - recytacje (klub "Jupiter"; współorg. TMB). 
28 XII Koncert grupy jazzowej Jacka Bednarka (klub ..Mozaika"). 


13 - Kronika Bydgoska
>>>
194 


Jerzy Makowski 


30-31 xn Koncerty sylwestrowo-noworoczne orko FP; dyr. Zdzisław Wendyński, soliści: 
Zofia Lupertowicz, Zofia Baranowicz, Paweł Leoniec i Henryk Herdzin - śpiew; 
słowo wiążące - Zdzisław Pruss. W programie: walce, arie operetkowe, piosenki 
włoskie i parafrazy muzyczne (Filh. Pom.). 


WYSTAWY. 


. 


7 I Akwarele Anny Sroczanki (Studium Nauczycielskie; org. BW A). 
17 I Grafika Anny Sroczanki (świetlica Fabryki Obrabiarek do Drewna org. BW A). 
18 I Wystawa grafiki "Droga do Polski Ludowej" (Biblioteka Miejska; współorg. 
KPTK). 
19 I Malarstwo Antoniego Grabarza (GKO; org. BW A). 
20 I Rysunki i akwarele o tematyce wojennej i obozowej (klub ZBoWiD). 
24 I Grafika Stanisława Brzęczkowskiego (Mały Salon Sztuki). 
30 I Malarstwo Jerzego Gurdy, Leona Romanowa i Ryszarda Wieteckiego (BW A). 
31 I Malarstwo Antoniego Grabarza (Bydgoska Fabryka Kabli; org. BW A). 
l n Płaskorzeźby Kazimierza Walukiewicza (klub "Jupiter"; org. BWA). 
5 n Pokonkursowa wystawa "Bydgoszcz w fotografii" (Prezydium WRN; org. 
TMmB i BTF). 
9 n Akwarele Stanisława Borysowskiego (świetlica "EItry" ; org. BW A). 
11 II ł\1alarstwo Tadeusza Mokrzyckiego (Dom Kultury ZNTK). 
20 n Wystawa "Człowiek pod wodą" (WDK). 
26 n Fotografika Andrzeja Zborowskiego "Tematy muzyczne" (Filh. Pom.; org. BWA). 
l III Malarstwo Marii Szewczyk-Warszawskiej (Filh. Pom.; org. BW A). 
7 III Węgierska grafika użytkowa; tkaniny, malarstwo i grafika Adeli Szwai; ceramika 
Andrzeja Trzaski (BWA). 
7 III Grafika Krystyny Szalewskiej (Mały Salon Sztuki). 
14 III Malarstwo członków Okręgu Bydgoskiego ZP AP ("Kauczuk"; org. BW A). 
21 III Rysunki Stanisława Noakowskiego (Muzeum). 
28 III Wystawa "Maksymilian Antoni Piotrowski" (Muzeum). 
31 nI Okręgowa wystawa fotografiki (Klub Żołnierza; org. BW A). 
2 IV Doroczna wystawa prac uczestników Społecznego Ogniska Kultury Plastycznej 
(WDK). 
7 IV Fotografia użytkowa Jerzego Riegla (Klub Związku Zaw. Prac. Poligrafii). 
8 IV Malarstwo Ireny Gnatowskiej (Mały Salon Sztuki). 
'\ 
8 IV Współczesna grafika polska (Studium Nauczycielski
; org. BWA). 
15 IV Wystawa obrazująca dorobek bydgoskiej organizacji Ligi Obrony Kraju (WDK). 
19 IV Wystawa filatelistycz
a "Lenin i jego idea" (WDK; org. Polski Związek Fila:- 
telistów) . 
25 IV Grafika i rysunek członków Okręgu Bydgoskiego ZP AP ("Kauczuk"; org. BW A). 
26 IV Wystawa "Lenin w Polsce" (Biblioteka Miejska). 
29 IV Wystawa "Budownictwo i inwestycje w latach 1961 -1970 (BW A). 
4 V Fotografika Jerzego Lewczyńskiego i rysunki Stanisława Noakowskiego (Fil- 
harmonia Pom.). 
6 V Wystawa rysunków Zbigniewa Papkego (Mały Salon Sztuki). 
7 V XI Bydgoska wystawa amator
kiej fotografii artystycznej (WDK; org. BTF). 


. 


· Daty otwarcia wystaw.
>>>
Kronika 


195 


11 V Wystawa plakatu z konkursu ogłoszonego przez Woj. Komisję Wynalazczości 
i Racjonalizacji (Dom Technika NOT). 
13 V Akwarele Tadeusza Mokrzyckiego (świetlica Zakł. Budowy Maszyn; org. BWA). 
14 V Medale i medaliony Edw.arda Gorola (Muzeum). 
15 V Wystawa "Tkanina, ceramika, meble w nowoczesnym mieszkaniu" (Muzeum; 
org. CPLiA). 
17 V Wystawa rysunków dziecięcych "XX Wyścig Pokoju" (Prezydium WRN; org. 
Kuratorium Okręgu Szkolnego Bydgoskiego). 
18 V Malarstwo Jerzego Gnatowskiego i Mieczysława Szczęsnego (BW A). 
27 V Wystawa fotografiki "Dziecko i jego świat" (Prezydium WRN; org. TPD, BTF 
i Red. Dziennika Wieczornego). 
27 V Polska grafika współczesna i fotografika marynistyczna (Filh. Pom; org. BW A). 
3 VI Wystawa pokonkursowa "Galeria wielkich synów ziemi bydgoskiej" (BW A). 
3 VI Grafika Marii Pokorskiej (Mały Salon Sztuki). 
11 VI Wystawa osiągnięć krótkofalowców woj. bydgoskiego pn. "Świat bez wiz i pasz- 
portów" (WDK). 
12 VI Wystawa literatury i czasopism z zakresu przemysłu celulozowo-papierniczego 
(WSI; org. Sto w . Inżynierów i Techników Przemysłu Papierniczego). 
14 VI Wystawa pn. "Bydgoszcz współczesna" (Biblioteka Miejska). 
23 VI Z okazji "Dni Morza" wystawy malarstwa, fotografiki, rysunku i grafiki mary- 
nistycznej zorganizowane przez Klub Marynistów LOK w Małym Salonie Sztuki, 
Prezydium WRN i klubie "Jupiter". 
24 VI Międzynarodowa wystawa plakatu turystycznego (BW A; współorg. KPTK 
i WKKFiT). 
25 VI Wystawa znaczków pocztowych Niemieckiej Republiki Demokratycznej (Klub 
MPiK; współorg. Ośrodek Kultury i Informacji NRD w Warszawie). 
25 VI Wystawa malarstwa "Od Romantyzmu do Młodej Polski" (Muzeum). 
3 VII Malarstwo Stanisława Teisseyre'a (Muzeum). 
4 VII Prace współczesnych grafików polskich (Klub Żołnierza; org. BWA). 
6 VII Polski plakat turystyczny (Klub MPiK). 
11 VII Malarstwo i grafika Zenona Korytowskiego (Mały Salon Sztuki). 
5 VIII Wystawa "Wojna wyzwoleńcza narodów Jugosławii i w twórczości plastyków 
jugosłowiańskich" (BW A; współorg. POW). 
10 VIII Malarstwo Jadwigi Szyszko (Mały Salon Sztuki). 
12 VIII Architektura Romualda Gutta (Klub MPiK). 
30 VIII Fotografika Czesława Romańskiego (Klub MPiK). 
7 IX Rysunki i grafika Rolanda Grunberga (Francja) "Człowiek z popiołu i światła". 
Podczas trwania ekspozycji odbyło się (24 IX) spotkanie z autorem (Muzeum). 
8 IX Fotogramy z Francji Jerzego Narożnego (Klub MPiK). 
9 IX Polska grafika i ilustracja książkowa (Biblioteka Miejska). 
9 IX Wystawa fotograficzna "Pomniki walk i męczeństwa ziemi bydgoskiej 1939 -1945" 
(Muzeum). 
9 IX Ogólnopolska wystawa "Pejzaż polski w malarstwie współczesnym" pod protek- 
toratem ministra kultury i sztuki Lucjana Motyki (BW A). 
12 IX Wojewódzka wystawa twórczości technicznej dzieci i młodzieży (Dom Kultury 
Dzieci i Młodzieży). 
12 IX Tusze Zofii Rybiańskiej (Mały Salon Sztuki). 
14 IX Grafika Leona Wyczółkowskiego (Klub Prasy i Książki "Ruch' na Jachcicach). 
15 IX Ceramika i malarstwo Zofii Rybiańskiej (klub "Jupiter"). 
16 IX Polski plakat filmowy (klub "Mozaika"). 
13.
>>>
196 


Jerzy Makowski 


. 


25 IX Wystawa 
,Budownictwo obiektów kultury w latach 1946 -1967" (Bydgoskie 
Zjednoczenie Budownictwa; org. Ośrodek Informacji Technicznej BZB). 
10 X Wojewódzka wystawa książki i prasy technicznej (klub "EItry"). 
13 X Malarstwo Jerzego Gurdy, Leona Romanowa i Ryszarda Wieteckiego (Filh. Pom.; 
org. BWA). . 
17 X Wystawa "Rysunków z Pomorza Zachodniego" Bronisława Zygfryda Nowickie- 
go (Mały Salon Sztuki). 
4 XI Otwarcie 4 wystaw zorganizowanych dla uczczenia 50. rocznicy Wielkiej Socja- 
listycznej Rewolucji Październikowej: filatelistycznej pn. ,,50-lecie Wielkiej So- 
cjalistycznej Rewolucji Październikowej" (współorg. PZF); wystawy książek i prasy 
technicznej ZSRR z zakresu budownictwa; fotografiki radzieckiej pn. "Kraj Rad" 
oraz wystawy malarstwa, grafiki i rysunku pn. "Związek Radziecki w oczach byd- 
goskich plastyków" (BWA). 
4 XI Malarstwo Barbary Steyer (Muzeum). 
6 XI Wojewódzka wystawa literatury radzieckiej (klub "EItry" ; współorg. Woj. Ko- 
misja Upowszechnienia Książki i Prasy Technicznej oraz "Dom Książki"). 
15 XI Pokonkursowa wystawa grafiki i rysunku (Mały Salon Sztuki). 
20 XI Wystawa "Związek Radziecki w malarstwie polskich nauczycieli" (klub TPPR). 
20 XI Wystawa filatelistyczna i numizmatyczna "Rewolucja Październikowa i jej zdo- 
bycze" (ZWST "Telfa"). 
21 XI Wystawa książek o tematyce społeczno-politycznej z okazji wojewódzkiej inau- 
guracji dekady literatury społeczno-politycznej pod hasłem "Człowiek-świat- 
- polityka" (Biblioteka Miejska; współorg. "Dom Książki") 
26 XI Prace plastyków-amatorów, członków Towarzystwa Przyjaciół Sztuki (Klub MPiK). 
20 XI Rysunki Henryki Królikowskiej i malarstwo Heleny Kuczyńskiej (Mały Salon 
Sztuki). 
3 XII Rzemieślnicza wystawa "Meble 67" (Dom Rzemiosła). 
7 XII Plakat rosyjski i radziecki (klub "Kosmos"). 
8 XII Polska aparatura izotopowa (Klub Energetyka). 
9 XII Prace uczestników ogólnopolskiego pleneru malarskiego w Chełmnie (BW A; 
współorg. Wydział Kultury PWRN, WKZZ, ZPAP, KPTK). 
10 XII Wystawa ,,80 lat języka esperanto" (WDK). 
12 XII Otwarcie 2 wystaw: "Radziecka karykatura polityczna" i "Echa Rewolucji Paź- 
dziernikowej na ziemi bydgoskiej" (Muzeum). 
17 XII Fotografika amatorska" (WDK). 
17 XII Pokonkursowa wystawa fotograficzna: "Nasze budownictwo i jego ludzie" 
(Klub MPiK; org. Związek Inżynierów i Techników Budownictwa oraz BTF). 
22 XII Plakat filmowy państw socjalistycznych (klub "Mozaika"). 
30 XII Malarstwo Renaty Uzarskiej-Bielawskiej (Mały Salon Sztuki).
>>>
Kronika 


197 


WYKAZ SKRÓTÓW STOSOWANYCH W KRONICE 


. 


BPBP Bydgoskie Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego, 
BTF Bydgoskie Towarzystwo Fotograficzne, 
BTN Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 
BW A Biuro Wystaw Artystycznych, 
BZB Bydgoskie Zjednoczenie Budownictwa, 
FP Filharmonia Pomorska 
GKO Garnizonowy Klub Oficera, 
KOSB Kuratorium Okręgu Szkolnego Bydgoskiego, 
KPTK Kujawsko-Pomorsk!e Towarzystwo Kulturalne, 
MBP Miejska Biblioteka Publiczna, 
MTP Międzynarodowe Targi Poznańskie, 
OKO Okręgowy Klub Oficera, 
POW Pomorski Okręg Wojskowy, 
PTE Polskie Towarzystwo Ekonomiczne 
PZF Poj ski Związek Filatelistów, 
RU ZSP Rada Uczelniana Zrzeszenia Studentów Polskich, 
SED Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec) 
SN Studium Nauczycielskie, 
SP A 1\-1 . Stowarzyszenie Polskich Artystów Muzyków, 
TMB Towarzystwo Muzyczne w Bydgoszczy, 
TMmB Towarzystwo Miłośników miasta Bydgoszczy, 
WDK Wojewódzki Dom Kultury, 
WKKFiT Wojewódzki Komitet Kultury Fizycznej i Turystyki, 
WKOPWiM Wojewódzki Komitet Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, 
WKPOM Wojewódzki Komitet Porozumiewawczy Organizacji Młodzieżowych, 
WOPP Wojew
dzki Ośrodek Propagandy Partyjnej, 
WSI Wyższa Szkoła Inżynierska, 
WZGS Wojewódzki Związek Gminnych Spółdzielni "Samopomoc Chłopska", 
ZBoWiD Związek Bojowników o Wolność i Demokrację, 
ZLP Związek Literatów Polskich, 
ZNTK Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego, 
ZPAP Związek Polskich Artystów Plastyków.
>>>
.BYDGOSZCZ SIĘ Zl\IIENIA 
(Ostatnie spojrzenia) 


Wszystko się zmienia: po wiośnie i lecie następuje jesień i zima, ciągle 
przekształca się krajobraz, odchodzą ludzie a miejsce ich zajmują młodsze 
pokolenia, znikają budowle ustępując placu nowym gmachom. Nic nowego 
pod słońcem, a jednak - dawne przemija, rośnie nowe, wszystko się zmienia.-.. 
Zmienia się też Bydgoszcz. W obrębie XIX-wiecznego miasta, o niezbyt 
wysokiej zabudowie, które wchłonęło i w znacznym stopniu zatarło ślady 
starej Bydgoszczy z okresu przedrozbiorowego, wyłaniają się ostatnio coraz 
śmielej i częściej nowe wielkie budynki, bloki i wieżowce, mieszkalne i służące 
użytkowi publicznemu - symbole nowoczesności. Dawny obraz Bydgoszczy 
ginie na naszych oczach, przechodzi do historii, zachowując się tylko w nie- 
licznych pamiątkach wielowiekowej przeszłości miasta. 
Ostatnie spojrzenie wypada więc rzucić na obszar dawnego Grodztwa, 
folwarku podmiejskiego (grodzkiego), obecnie fragment Śródmieścia Byd- 
goszczy i miejsce przyszłej nowej zabudowy tzw. Centrum I u zbiegu ulicy 
3 Maja z Jagiellońską (zob. artykuł na str. 51-61). 


F ot. Ildefons Bańkowski 


c _ 


,. 
... ..11. 
I f.. 
'.1. , 
'_'ł- Ol ...: " ..... 
,- I""' « , . . 
.
-
. .. .- 
'elf .. 
J. ,". .. '-. 
-,.. ; 
 
.' f tt 
d '" "'''''''''Nn. ., . , 
. i -IN", . - 

 
 ł 
an j
dlt .. ,-. f 
:... 
. ł . 
YI ."J f ..... , 
I 
G .r. , 'ił 
. 
, 
, .. (. .1 .... 
3 m j f 
'1 . 
, 

 mi £ 
, - .. "- 
. ... 
.... 11 
-"1-- --- t .r 
- 
.. 
. 
.. 
.- I .......... 


'" 
..,. - 


,-..' , - 


.".'. o: 


" 


.--:-- 


- 


.. . Ił 
. - - Jł 1- . 
. --. 
11 }_
 l '. -:-- 
. 
P1 II 
" 
. 


.. 


1 . ';' IJ 


ł 


-..... 


.. 
- - 


\ 


.. 


" . .' 


.,. 


... 


"-, 


J 


. .. 
- 



 


_.
.
>>>
DOKUMENTY 


PA
IIĄTRI ROKU BYDGOSKIEGO 


Na zakończenie obchodów Roku Bydgoskiego dyplom i plakietkę pamiątkową otrzymały 
następujące osoby i instytucjom: 


Z Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej: 


1. Józef Majchrzak 
2. Tadeusz Ludwikowski 
3. Jan Przytarski 
4. Franciszek Fedorowicz 
5. Edward Malinowski 


- I sekretarz 
- sekretarz 
- sekretarz 
- sekretarz 
- sekretarz 


Z Komitetu Miejskiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej: 


1. Wiktor Soporowski 
2. Włodzimierz Dąbrowski 
3. Wiesław Folczyk 


- I sekretarz 
- sekretarz propagandy 
- sekretarz ekonomiczny 


Wojewódzkiego Komitetu Frontu Jedności Narodu: 


1. Aleksander Schmidt 
2. Edmund Sakiewicz 
3. Eugenia Furmaniak 
4. Ludwika Zawadzińska 


- przewodniczący 
- sekretarz 
- zastępca kierownika biura 
- instruktor 


Z "Miejskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu: 


1. Kazimierz MaI udziński 
2. Józef Lewkowski 
3. Tadeusz Lubierski 
4. Jan Kiedrowicz 
5. Franciszek Pączkowski 
6. Teobald Wnuk 
7. Ryszard Jurkowski 
8. Jerzy Lesisz 
9. Czesław Sobołtyński 
10. Sebastian Małkowski 
11. Sylwester W oziński 
12. Marian Szabela 
13. Irena Tkaczyk 
14. Tadeusz Girzejowski 
15. Donata Gumer 
16. Stanisław Sobański 
17. Józef Rakoczy 


- przewodniczący 
- zastępca przewodniczącego 
- zastępca przewodniczącego 
- sekretarz 
- członek 
- członek 
- członek 
- członek 
- członek 
- członek 
- członek 
- członek 
- członek 
- członek 
- członek 
- członek 
- członek
>>>
200 


Dokumenty 


Z Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej: 


I. Antoni Majdziński 
2. Włodzimierz Maksymowicz 
3. Walenty Gorząch 
4. Sergiusz Melaniuk 


- wiceprzewodniczący 
- wiceprzewodniczący 
- wiceprzewodniczący 
- sekretarz 


, 


Z Prezydium Miejskiej Rady Narodowej: 


I. Jerzy Zimmer 


- wiceprzewodniczący 


Radni 
liejskiej Rady Narodowej: 


I. Zygmunt Adrian 
2. Stanisław Bąk 
3. Zbigniew Cieśliński 
4. Aleksander Czajkowski 
5. Eugeniusz Gliwiński 
6. Jadwiga Gorczyca 
7. Alfons J ażdżewski 
8. Marian Joppek 
9. Maria Kicińska 
10. Salomea Kozłowska 
II . Bolesław Kozłowski 
12. Rajmund Kuczma 
13. Ludwik Linda 
14. Łucjan Łosiński 
15. Zbigniew Machacz 
16. Czesław Matusewicz 
17. Gertruda Matuszczak 
18. Jadwiga Mazur 
19. Tadeusz Misterski 


20. Bernard Mross 
21. Andrzej Nowaczyński 
22. Zofia Pietrzak 
23. Andrzej Plata 
24. Mieczysław Przybylski 
25. Edward Rajpold 
26. Władysław Rogowski 
27. Florian Rosenthal 
28. Józef Rudnik 
29. Józef Rzepka 
30. Edmund Sitek 
31. Leokadia Syrek 
32. Józefa Tobolska 
33. Witold Twardowski 
34. Czesław Władyko 
35. Alfons Wojtczak 
36. Florian Zastępowski 
37. Dorota Łukuć 


Pracownicy Prezydium MRN i przedsiębiorstw miejskich: 


1. Maria Bałachowska 
2. Andrzej. Meloch 
3. Antoni Wojciechowski 
4. Jan Hojka 
5. Józef Geppert 
6. Stanisław Miiller 
7. Kornel Serwiński 
8. Arkadiusz Siemieńczyk 
9. Kazimierz Duliński 
10. Jerzy Kostkowski 
11. Franciszek Szews 
12. Bronisław Tusz 


13. Wawrzyn Szymkowiak 
14. Wacław Kalinowski 
15. Bronisław Nowicki 
16. Joanna Markowska 
17. Janusz Gołębiewski 
. 18. Kazimierz Watras 
l g . Jan W rzesiński 
20. Zdzisław Nieruszewicz 
21. Józef Moska 
22. Jerzy Hajdukiewicz 
23. Wincenty Klonowski 
24. Franciszek__Krysko
>>>
. 


Dokumenty 


201 


Pracownicy i działacze kultury 
l. Zbigniew Czerski - dyrektor Muzeum 
2. Bronisław Zygfryd Nowicki - artysta plastyk 
3. Klara Sarnowska - zast. dyrektora Miejskiej Biblioteki Publicznej 
4. Andrzej Szwalbe - dyrektor Filharmonii 
5. Edward Szmańda - sekretarz Towarzystwa Miłośnikćw m. Bydgoszczy 
6. Jan Górec Rosiński - redaktor naczelny "Faktów i Myśli" 
7. Adam Grzymała-Siedlecki - pisarz-teatrolog 
8. Leon Hermanowski - prezes Zjedn. Polskich Zespołów Śpiewaczych 
9. Ryszard Karger - dyrektor Polskiej Żeglugi Morskiej 
10. Leon Zajączkowski - dyrektor RSW "Prasa" 
II. Tadeusz Jabłoński - redaktor Dziennika Wieczornego 
12 Krystyna Sienkiewicz - intruktor Miejskiej Komisji Związków Zawodowych 
13. Józef Podgórecznv - dyrektor Miejskiej Biblioteki Publicznej 
14. :Marian Turwid - prezes oddziału Związku Polskich Artystów Plastyków 
15. Zbigniew Chwedczuk - kierownik art. Filharomonii Pomorskiej 


Instytucje: 
l. 11/S "Bydgoszcz" 
2. Muzeum im. Leona Wyczółkowskiego 
3. Miejska Biblioteka Publiczna 
4. Zarząd łYliejski Związku łY1łodzieży Socjalistycznej 
5. Towarzystwo. M uzyczne w Bydgoszczy 
6. Aeroklub Bydgoski 
7. Polski Związek Filatelistów 
8. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe 
9. Komenda Hufca Związku Harcerstwa Polskiego 
10. Związek Literatów Polskich 
11. "Dom Książki" 
12. Towarzystwo Miłośników m. Bydgoszczy 
13. Filharmonia Pomorska 
14. Teatr Polski 
15. Towarzystwo Przyjaciół Sztuki 
16. Zjednoczenie Polskich Zespołów Śpiewaczych 
17. Zarząd Miejski Związku Bojowników o Wolność i Demokrację 
18. Polska Żegluga Morska, Szczecin 
19. Zespół redakcyjny Ilustrowanego Kuriera Polskiego 
20. Zespół redakcyjny Gazety Pomorskiej 
21. Zespół redakcyjny Dziennika Wieczornego 
22. Zespół redakcyjny Rozgłośni Polskiego Radia 
23. WKS "Zawisza" 
24. Zarząd Miejski Ligi Obrony Kraju 
25. Biuro Wystaw Artystycznych 
26. Klub Międzynarodowej Prasy i Książki 
27. Klub "Jupiter" 
28. Wojewódzki Dom Kultury 
29. Kujawsk;-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne 
30. Bydgoskie Towarzystwo Fotograficzne 
31. Miejska Komisja Związków Zawodowych 
32. Klub Zakładowy "Eltra"
>>>
202 Dokumenty 
Z komitetów blokowych: 
I. Stanisław Tomaszewski OK FJN Nr I przewodniczący 
2. Franciszek Szczygieł K.B. Nr 16 przew., członek Kol.d. s. K. B. 
3. Bolesław Bartosiak K. B. Nr 12 zast. przew., przew. SKP 
4. Brunon Kosiedowski K. B. Nr II przewodniczący 
5. Szymon Pawlak K. B. Nr 13 przewodniczący 
6. Antoni Burkiewicz K. B. Nr 14 przewodniczący 
7. Jan Bąk K.B. Nr 15 przewodniczący 
8. Józef Łoszyński mieszkaniec przew. bud. wodociągu 
9. Wincenty Wiernikowski mieszkaniec nadzorujący bud. wodo 
10. Jerzy Lebieda K. B. Nr 10 przewodniczący 
I. Kazimierz Kamiński OK FJN Nr la przewodniczący 
2. Józef Zelek OK FJN Nr la sekretarz 
3. Bronisław Skibicki K. B. Nr 8 przew., członek Kol. d. s. K.B. 
4. Henryk Muszyński K.B. Nr 4 przew., członek Kol. d. s. K.B. 
5. Władysław Hanć K. B. Nr I przew., członek Kol. d. s. K.B. 
6. Wiktor Neufeld K. B. Nr 5 przew., członek Kol. d. s. K. B. 
7. Stanisław Grabowski K. B. Nr 7 przew., członek Kol. d. s. K.B. 
8. Stanisław Pasternacki K.B. Nr 9 przew., członek Kol. d. s. K.B. 
9. Wiktor Grycza K.B. Nr I członek 
1. Stefan Dąbrowski OK FJN Nr 2 przewodniczący 
2. Maksymilian Zamojski K. B. Nr 17 przewodniczący 
3. Józef Zieliński K. B. Nr 18 przewodniczący 
4. Andrzej Grabowski OK FJN Nr 2 członek 
5. Antoni Maćkowiak OK FJN Nr 2 członek 
6. Alfons Dominiczewski OK FJN Nr 2 członek 
7. Franciszek Makowsk.i K. B. Nr 19 przewodniczący 
8. Tadeusz Zancewicz K. B. Nr 24 przewodniczący 
I. Czesław Ziółkowski OK FJN Nr 3 przewodniczący 
2. Stanisław Janusz OK FJN Nr 3 sekretarz 
3. Feliks Kubiak OK FJN Nr 3 przewodniczący SKP 
4. Mieczysław Rosiński OK FJN Nr 3 przew. Kom. Czynow Społ. 
-5. Konrad Majchrzak K. B. Nr 32 przewodniczący 
6. Helena Drzewiecka K.B. Nr 33 przewodnicząca 
7. Walenty Tomaszewski K. B. Nr 26 przewodniczący 
8. Kazimierz Wojciechowski K. B. Nr 28 przewodniczący 
9. Helena Krzyżanowska K. B. Nr 25 przewodnicząca 
I. Łucja Olszewska OK FJN Nr 4 przewodnicząca 
2. Henryk Malinowski OK FJN Nr 4 sekr., członek Kol. d. s. K. B. 
3. Leon Repka OK FJN Nr 4 wiceprzewodniczący 
4. Mieczysław Piechocki K. B. Nr 40 przewodniczący 
5. Jan Baumgard 'K. B. Nr 35 przewodniczący 
6. Jan Gajewski K. B. Nr 39 przewodniczący 
7. Jan Polasik K. B. Nr 36 przewodniczący 
8. Klara. Rudnicka OK FJN Nr 4 członek 
9. Jan Bartoszewski OK FJN Nr 4 członek 
10. Piotr Różański mieszkaniec dyr. CPN, zakład opieko
>>>
Dokumenty 203 
1. Kazimierz Wolak OK FJN Nr 5 sekretarz 
2. Ignacy Grzela OK FJN Nr 5 przewodniczący SKP 
3. Jan Aładowicz K.B. Nr 52 przewodniczący 
4. Henryk Szajerski OK FJN Nr 5 sekretarz 
5. Tadeusz Lewandowski OK FJN Nr ,5 przewodniczący , o" 
6. Zdzisław Kowalski K. B. Nr 53 przew., cz.łonek Kol. d. s. K. B. 
7. Helena Lipska K. B. Nr 48 przew., członek Kol. d. s. K. B. 
8. Józef Kliś OK FJN Nr 5 wiceprzewodniczący 
9. Marian Kaściński OK FJN Nr 
 5 sędzia opiekuńczy SKP 
. 
10. Srul Rozencwajg OK FJN Nr 5 członek Kom: Czynów Społ. 
11. Irena Legawiec r 
OK FJN Nr 5 członek 
l. Irena Sawicka OK FJN Nr 6 przewodnicząca 
2. Sylwester Kijanowski K. B. Nr 65 przew., członek Kol. d. s. K. B. 
3. Pelagia Dąbrowska K.B. Nr' 66 przewodnicząca 
4. Mieczysław Filasiński K.B. Nr 61 przewodniczący 
5. Janina Bieldulska OK FJN Nr 6 członek 
6. Janina Musiał K. B. Nr 68 przewodnicząca 
7. Władysław Barański K. B. Nr 64 przewodniczący 
8. Paweł Janczek K. B. Nr 67 sekretarz 
l. Józef Nałęcz ol\. FJN Nr 7 przewodniczący 
2. Jan Stanisławski K. B. Nr- 69 przewodniczący 
3. Elżbieta Schnajder K. B. Nr 70 przewodnicząca 
4. Eryk Borówka K. B. Nr 71 przewodniczący 
5. Edmund Gospodarski K. B. Nr 75 przewodniczący 
6. Jan łvlarszalec OK FJN Nr 7 członek 
l. Władysław Wronkowski OK FJN Nr 8 wiceprzewodniczący 
2. Władysław Skurawski K. B. Nr 77 przew., członek Kol. d. s. K.B. 
3. Michał Januszkiewicz K. B. Nr 87 przewodniczący 
4. Aleksander Krak K. B. Nr 76 przewodniczący 
5. Krystyna Górska K. B. Nr 85 członek 
6. Jadwiga Zwolińska OK FJN Nr 8 sekretarz 
7. Alfons Richter OK FJN Nr 8 wiceprzewodniczący 
8. Jerzy Podgóreczny OK FJN Nr 8 członek 
1. Antonina Raube OK FJN Nr 9 przewodnicząca 
2. Wawrzyniec Mróz OK FJN Nr 9 członek 
3. Alfons Buńkowski K.B. Nr 89 przewodniczący 
4. Felmer Władysław K. B. Nr 90 przewodniczący 
5. Leokadia Rutkowska K. B. Nr 92 przewodnicząca 
6. Jan Bembnista K. B. Nr 96 przewodniczący 
7. Franciszek Rapicki K.B. Nr 97 przewodniczący 
8. Mieczysław Affelt K.B. Nr 100 przewodniczący 
9. Piotr Adamski K. B. Nr 102 przewodniczący 
10. Józef Kapczyński K. B. Nr 99 przewodniczący 
1. Józef Borowski OK FJN Nr 10 przewodniczący 
2. Julian Wichrowski OK FJN Nr 10 sekretarz 
3. Tadeusz Witkowski OK FJN Nr 10 członek 
4. Zofia Gill OK FJN Nr 10 członek 
5. Adrian Wojaczyński K. B. Nr 106 członek 
.
>>>
204 Dokumenty 
6. Józef Szalonek 10 . 
OK FJN Nr członek . 
7. Antoni Owczarzak OK FJN Nr 10 członek ,\ 
l. Irena Grześkiewicz . . 
,. OK FJN Nr 11 przewodnicząca 
2. Franciszek Grzesik K. B. Nr 123 przewodniczący 
3. Leon Eidner . K. B. Nr 117 przewodniczący 
4. Marta Szczdniak QK I]N Nr II członek 
5. Leon Czerwiński K.B. Nr 118 przewodniczący 
6. Marian MakuIski OK FJN Nr 11 członek 
7. Stanisław Zielińs
i OK FJN Nr 11 członek 
8. Wiktor Belter K. B. Nr 122 przewodniczący 
9. Zofia Kubiak K. B. Nr 114 przewodnicząca 
10. Edmund Gerlicz "Belma" przewodniczący 
I. Alfred Szweder OK FJN Nr 12 przewodniczący 
2. Franciszek Grabowski K.B. Nr 124 przewodniczący 
3. Witold Klesiński K.B. Nr' 125 przewodniczący 
4. Józef Rugowski K.B. Nr 128 przewodniczący 
5. Marian Przesławski K.B. Nr 129 przewodniczący 
6. Marian Bączkowski K.B. Nr 134 przewodniczący 
7. Helena Ptaszyńska K.B. Nr 134 przewodnicząca 
" 
1. Edmund Zieliński OK FJN Nr 13 przewodniczący 
2. Józef Ammacher K.B. Nr 136 przewodniczący 
3. Maria Borowska OK FJN Nr 13 sekretarz 
4. Zofia Beger K.B. Nr 137 przewodnicząca 
5. Stanisław Swięcicki OK FJN Nr 13 członek 
6. Stanisław Hass OK FJN Nr 13 członek 
7. Stanisława Kruszyńska OK FJN Nr 13 członek 
I. Wiktor Guzman OK FJN Nr 14 przewodniczący 
2. Urszula Borzestowska OK FJN Nr 14 członek 
3. Józef Rybak K.B. Nr 144 przewodniczący 
4. Aleksander Zieliński K.B. Nr 151 przewodniczący 
5. Franciszels Kunc K.B. Nr 152 przewodniczący 
6. Leon Najdek K.B. Nr 153 przewodniczący 
7. Bogusława Budzianowska OK FJN Nr 14 sekretarz 
8. Kazimierz Urban OK FJN Nr 14 członek 
9. Irena Hałas OK FJN Nr 14 członek 
10. Józef Strzemkowski OK FJN Nr 14 członek 
11. Władysław Wróblewski OK FJN Nr 14 wiceprzewodniczący 
I. Jan Kotecki K.B. Nr 156 przewodniczący 
2. Roman Frelichowski OK FJN Nr 15 członek 
3. Piotr Dryl] K.B. Nr 162 przewodnic
ący 
4. Aleksander Kondratowicz K.B. Nr 159 przewodniczący 
5. Kazimierz Bednarek K.B. Nr 157 przewodniczący 
6. Michał Panowicz OK FJN Nr 15 
7. Franciszek Kosecki OK FJN Nr 15 członek 
8. Leon Sobański OK FJN Nr 15 przewodniczący 


. 


. 


s
>>>
? 


BYDGOSZCZ 
ZASŁUŻONYM 


. . 
,', . . 'J... ' 


. I 
. . 


" 


.J. 


OBYW A TELOM* 


. I. 


Odznakę hono!ową "Bydgoszcz - Zasłużonemu Obywatelowi" otrzymali (w zestawieniu 
podaje się numer ewidencyjny odznaki, imię i nazwisko oraz funkcję społeczną lub miejsce pracy 
odznaczonego, a także uzasadnienie nadania): 


554. Stanisław Domański 
555. Ryszard Dobiszewski 
556. Henoch Drat 
557. Franciszek Fedorowicz 
558. Ignacy Grzela 
559. Teofil Gackowski 


560. Leon Jankowski 
561. Leokadia Król 
562. Feliks Krzemkowski 
563. Wincenty Kuraszkiewicz 
564. Jan Lachowski 
565. Lucjan Łosiński 
566. ppłk Zygmunt Michalak 
567. Franciszek Musiał 
568. Jak Przytarski 
569. Alfons Richter 
570. Leon Różdżyński 
571. Konrad Szarkowski 
572. Leon Sobański 
573. Wiktor Soporowski 
574. Józef Szalonek 
575. Czesław Wojtkowiak 
576. Antoni W ronkowski 
577. mjr Tadeusz Wysogląd 
578. Stanisław Zieliński 
579. Czesław Ziółkowski 
580. Henryk Szwaczkowski 


· Zestawił Alfons Pieniążek 


w rok u 1966 


aktywista OK FJN 
kier. Wydz. Ekon. KW PZPR 
prezes Spółdz. "Gryf" 
sekretarz KW PZPR 
aktywista OK FJN Nr 5 
członek Zarz. Bydg. Spółdz. 
Mieszkan. 
magazynier PKP 
prac. umysł. Prez. MRN 
prezes Spółdz. "Drukator" 
aktywista OK FJN Nr 5 
działacz MK FJN 
radny MRN . 
Komenda Garnizonu 
pracownik KP PZPR 
kier. Wydz. Organiz. KW PZPR 
rob
tnik Spółdzielni "Odnowa" 
kier. antykwariatu "Domu Książki" 
zawiadowca Oddz. Drog. PKP 
przewodn. OK FJN Nr 15 
" KM PZPR 
członek Tow. Śpiew. "Halka" 
. . 
kierownik Oddz. Drog. PKP 
zast. dyr. Bydg. Zakł. Chem. 
WKR Bydgoszcz-Miasto 
s
kretarz OK FJN Nr II 
Iprzew. OK FJN Nr 3 
wiceprezes Sądu Woj. 


I. 


praca społ.-polit. 
jak wyżej - 
j ak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 


j ak wyżej 
j ak wyżej 
jak wyżej 
j ak wyżej 
j ak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
j ak wyżej 
j ak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
j ak wyżej 
j ak wyżej 
jak wyżej 


jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
j ak wyżej 


.
>>>
206 


581. Stanisław Zakurzewski 


582. Stefan Rafeld 
583. Kazimierz Święciński 
584. Franciszek Kuśpa 


585. Tadeusz Zaręba 
586. Roman Majewski 
587. Józef Krych 
588. Hieronim Żuczkowski 


590. Jan Wróblewski 


59 I. Józef Pruszak 


592. Zofia Dąbrowska 
593. Stanisława Cyran 


594. Felicjan Lemańczyk 
595. Władysław Dębek 
596. Antoni Rybka 
597. Marian Kuzajewski 
598. Florian Antczak 
599. Henryk Raczkowski 
600. inż. Lech Kowalewicz 
60 I. Jerzy Mierzwa 
602. Wojciech Karbownik 
603. Włodz. Brychczyński 


604. Mieczysław Boruta 


605. Zygmunt Obarek 
606. Edmund Garczyński 
607. Bolesław Królikowski 
608. Władysław Malukiewicz 


609. Józef Jonscher 
610. Wanda Kurylak 


611. Renata Górska 


612. Agnieszka Czara pata 
613. Feliks Brzykcy 


614. Joanna Sznajder 
615. Janina Poklękowska 


Dokumenty 


kier. Wydz. Spraw Wew- 
nętrznych Prez. MRN 


zastępca dyr. "EItry" 
magazynier "EItry" 
Ittrażnik Bydg. Zakł. Przem. 
Chem. 
mistrz MPRB Nr 2 
kierownik Domu Rencisty 
pracownik KW PZPR 
aktor 


pilot sportowy 


zast. kier. Urzędu Stanu 
Cywilnego 
starszy ref. USC 
dozorczyni ADM 


st. planista MZBM 
kierownik działu MBZM 
kier. chóru Opery i Operetki 
murarz-tynkarz 
st. mag. Bydg. Zakł. Fotochem. 
kier. bud. Bydg. Przeds. Bud. Inż. 
nacz. inż. Bydg. Przeds. Bud. Inż. 
nacz. inż. Okr. Dyr. Inw. Miej. 
st. projektant Miej. Prac. Urb. 
naczelnik wydz. planowania 
Bydg. Zjednoczenia Budow. 
zast. pyrektora do spr. techn. 
MPK 
główny mechanik MPK 
majster MPK , 
dyżurny ruchu MPK 
ordynator Szpitala Ogólno Nr I 


naczelny lekarz Przych. Obw. 
pielęgniarka Przych. MSW 


skarbnik Rady Zakł. Szpitala 
Ogólno Nr I 
asyst. pielęgn. 
zast. kier. Wydz. Zdr. Prez. 
WRN 
przełożona pielęgniarka 
pielęgniarka oddział. 


z okazji 2O-lecia 
ORMO za pracę 
społ. i post. obywat. 
jak wyżej 
jak wyżej 


jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
70-lecie urodzin 
i 50-lecie pracy 
scenIcznej 
z okazji 2O-lecia 
utworzenia Aero- 
klubu Bydg. 
z okazji 2O-lecia 
istnienia USC 
j ak wyżej 
długoletnia praca 
i postawa obywat. 
jak wyżej' 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 


. 


jak wyżej 
z okazji 70-lecia 
elektrowni w Bydg. 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
z okazji jubileuszu 
pracy w służbie 
zdrowia 
jak wyżej 
z okazji jubileuszu 
pracy w służbie zdr. 


jak wyżej 
jak wyżej 


jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej
>>>
Dokumenty 


207 


616. inż. Kazimierz Szczerbacki 


617. Stanisław Stokłosa 


618. Jan Karasek 


619. Franciszek Marszałek 
620. Bolesław Eckert. 
621. E. E. Aleksiejewski 


622. A. Franczuk 
623. mjr rez. M. Rogalski 


624. kpt. rez. M. Wolski 
625. ppor. rez. Paulina Łozicka 
626. ppor. rez. Celina Michalska 
627. Czesław Grużewski 


628. Władysław Szwedek 
629. Stefan Łepczyński 
630. Kazimierz Bąk 
631. Franciszek Kamiński 
632. Ignacy Nowicki 
633. Mieczysław janaszak 
634. józef Stankiewicz 
635. Gertruda Nowak 
636. joanna Świetlik 
637. Jadwiga Szyperska 
638. Maria Dobosz 
639. Zdzisław Herman 
640. Marian Horwat 
641. Aleksandra Chrośniak 
642. st. sierż. jerzy Kaczmarek 


643. Włodzimierz Tarasow 
644. Eugeniusz Kałamaja 


starszy' insp. nadzoru Okr. 
Dyr. Inwest. Miej. 
starszy insp. nadzoru 
Okr. Dyr. Inwest. Miej. 
inspektor nadz. Okr. Dyr. 
.Inwest. Miej. 
dziennikarz 
mistrz budowy 
Min. Gosp. Wodo ZSRR 


gen. bryg. Armii Czerw. 
aktywista Klubu Ofic. Rez. 


jak wyżej 
j ak wyżej 
jak wyżej 
działacz Z w. Zaw. Prac. 
Gosp. Kom. i Przem. T ere- 
nowego 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
j ak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
kierownik Szk. Podst. 
nauczycielka 
nauczycielka 
kierowniczka przedszkola 
dyr. Liceum Ogólno 
zast. dyrektora Techn. Łączn. 
nauczycielka 
członek zesp. estrad. 
"Czarne Berety" 
j ak wyżej 
jak wyżej 


praca spoI. przy 
bud. przedszkola 


. 


jak wyżej 


jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
za wyzw. Bydg. 
w 1945 r. 
j ak wyżej 
z okazji X-lecia 
Klubu Ofic. Rez. 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
z okazji 60-lecia Zw. 
Zaw. Prac. Gosp. 
Kom. i Przem. Teren. 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
j ak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
zasł. w pracy pedag. 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
zasługi dla rozwoj u 
kult. m. Bydg. 
jak wyżej 
jak wyżej
>>>
. 


208 


Dokumenty 


645. Hieronim Abramczyk 


646. Wiktor Belter 
647. Roman Borowski 
648. Aurelia Borucka-Nowicka 
649. Stefan Cyganek 
650. Włodz. Dąbrowski 
651. Waleria Drygałowa 
652. Piotr Dryll 
653. Helena Drzewiecka 
654. Zygmunt Dzikowski 
655. Franciszek Faleńczyk 
656. Janusz Garlicki 
657. Mieczysław Golonka 
658. Jan Jaskólski 


659. gen. dyw. Józef Kamiński 
660. Kazimierz Kamiński 
661. Stanisław Karakulski 
662. Maria Kicińska 
663. Jan Kotecki 
664. Kazimierza Markowska 
665. Leon Michalski 
666. Bernard Mross 
667. Tadeusz Muszyński 
668. Zofia Nowak 
669. Edward Nowicki 


fj70. Konrad Pałubicki 
671. Henryk Pohl 
672. Klara Rudnicka 
673. Bronisław Skibicki 
674. Ludwik Szeliga 
675. Mieczysław Szulski 


676. Witold Twardowski 


677. Mieczysława Welz 


678. Władysław Wiśniewski 
679. Kazimierz Wolak 
680. Florian Zastempowski 
681. płk Marian Zieliński 
682. Raj mund Żołądkiewicz 


686. Teofila Knorowska 
687. Józef Aszklar 


w rok u 1967 


.,. . I t .: i! 


zast. 'komendanta Miej. 
.t Komendy Str. Poż. 
przew. Kom. Blok. Nr 122 
Min. Gospodarki Komunalnej 
kustosz Muzeum 
aktywista LOK 
sekretarz KM PZPR 
redaktor Ilustr. Kur. Pol. 
działacz OK FJN 
przewodnicząca KB Nr 33 
zast. prezesa WZSP 
aktywista Pom. Z w. Śpiew. 
nacz. red. Gazety Pomorskiej 
oficeli WP 
dowódca sekcji Miej. Kom. 
Str. Poż. 
Dowódca POW 
aktywista OK FJN 
aktywista Miej. Klubu Ofic. Rez. 
radna Prez. MRN 
pracownik umysłowy 
aktywistka Ligi Kobiet 
pracownik umysłowy 
zast. przewodn. Prez. MRN 
dyrektor Bydg. Przeds. InstaI. 
aktywistka Ligi Kobiet 
referendarz Centr. Biura 
Rozrachunków Zagrano 
muzykolog 
aktywista LOK 
aktywistka OK FJN 
przewodniczący KB Nr 8 
aktywista ZboWiD 
członek Kom. Kontr. 
P
rtyjnej KW PZPR, rencista 
dyrektor Miejsk. Przedsięb. 
Produkcji Pomocniczej 
kier. Spółdz. Zrzesz. Chałupn. 
i Wytw. Dom. 
działacz OK FJN 
aktywista OK FJN 
aktywista SD 
oficer WP 
kierownik Spółdz. Pracy 
Półfabr. StoI. Tapic. 
przełożona pielęgniarka 
kierownik adm. gosp. Szpitala 
Płucnochorych 


praca spoI. - polit. 
jak wyżej 
j ak wyżej 
jak wyżej 
. j ak wyżej 
jak wyżej 
j ak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
j ak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 


jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
j ak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
j ak wyżej 


jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 


j ak wyżej 


jak wyżej 


jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
j ak wyżej 


jak wyżej 
praca zawod. i spoI. 


j ak wyżej
>>>
688. Bogdan Donajkowski 
6S9. Lucyna Grabelska 
690. dr Anna Kończycowa 
691. mjr Tadeusz Wieczorek 


692. inż. Henryk Wyka 


693. Franciszek Kamiński 
694. Edmund Klimek 
695. mgr inż. Mieczysław Czerniak 


696. Henryk Gurmiński 


697. Edmund Machtel 


69S. Zygmunt Gryniewicz 
699. Zygmunt Kaczmarek 
700. Kazimierz Górecki 
701. Józef Le\:andowski 


702. Aleksander Michajłowicz Ta- 
rasow 
703. Eugeniusz Połtyn 
704. Czesława Dynkowska 
705. Janina Frank 


706. Aleksander Popow 
707. Jan Bartoszewski 
70S. Helena Stusińska 
709. Henryk Piaskowski 
710. Hieronim Rumiński 
711. Stanisław Bąk 


712. Witold Hryszkiewicz 
713. Władysław Murawski 
714. Irena Grześkiewicz 
715. Zdzisław Audycki 
716. Marian Szabela 
717. Jadwiga Mazur 


71S. Ksawery Jendryczka 
719. Edmund Ajtner 
720. Bronisław OlIech 
721. Bolesław Siermiński 
722. Czesława Kozińska 
723. Stanisława Piwowar 
724. Józef Mietz 
725. Józef Kotowski 


14 - Kronika Bydgoska 


Dokumenty 


pielęgniarz 
przełożona pielęgniarka 
ginekolog 
oficer WP 


nacz. inżynier Bydg. Przeds. 
Bud. Miejskiego 


kier. Bydg. Przeds. Instal. 
kier. robót P.R.E. Elektromontaż 
dyrektor Bydg. Biura Projekt. 
Budown. Przemysł. 
kierownik działu Okr. Dyr. 
Inwest. Miej. 
gł. spec. Bydg. Biura Proj. 
Budown. Przemysł. 
st. insp. Okr. Dyr. Inwest. Miej. 
kier. bud. Bydg. Przeds. Instal. 
jak wyżej 
dyr. Oddz. Centr. Filmów 
Oświat. 


minister przem. samochod. 
ZSRR 
aktywista TKKF 
j ak wyżej 
aktywista Zw. Zaw. Prac. 
Gosp. Kom. i Przem. Ter. 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
drukarz Zakł. Graf. PZWS 
drukarz RSW "Prasa" 
pracownik techniczny 
Zjedn. Zakładów Rowerowych 
kierownik działu w Zakł. Chem. 
kotlarz ZNTK 
technik 
zast. dyrektora w "Beimie" 
prezes Sądu Woj ew. 
Szk. Podst. Nr 5S 


Szk. Podst. Nr 15 
Szk. Podst. Nr 10 
Technikum Geodezyjne 
Techn. Mechan.-Elektr. 
Szk. Podst. Nr 27 
Szk. Podst. Nr 2 
Szk. Podst. Nr 11 
Studium Nauczycielskie 


209 


j ak wyżej 
jak wyżej 
j ak wyżej 
praca społeczna 
i sportowo-obronna 
zasługi dla rozbud. 
m. Bydgoszczy oraz 
praca i postawa społ. 
jak wyżej 
jak wyżej 


jak wyżej 


j ak wyżej 


j ak wyżej 
j ak wyżej 
j ak wyżej 
jak wyżej 
upowszechnianie 
kultury, oświaty 
i filmów ośw. 
za wyzwolenie 
Bydgoszczy w 1945 r. 
krzewienie kult. fiz. 
jak wyżej 


praca zawod. i społ. 
jak wyżej 
j ak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
praca społ.-polit. 
w OK FJN 
j ak wyżej 
jak wyżej 
j ak wyżej 
j ak wyżej 
j ak wyżej 
zasługi w pracy 
pedagogicznej i społ. 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
j ak wyżej 
j ak wyżej 
jak wyżej 
j ak wyżej 
jak wyżej 


.
>>>
210 


Dokumenty 


726. Wawrzyniec Kolibabka 
727. Gwidon Rembowicz 


Studium Nauczycielskie 
Delegatura NIK 


jak wyżej 
za pracę zawodową 
i społeczną 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
jak wyżej 
j ak wyżej 


728. Henryk Graczyk 
729. Bolesław Ciuńczyk 
730. Wiktor Sucharski 
731. Wanda Nowak 
732. Marta Czerniak 
733. Rozalia Żółć 
734. Wiktoria Chutkiewicz 
735. Halina Leśniewska 


Delegatura NIK 
lekarz analityk 
lekarz radiolog 
prac. umysł. służby zdrowia 
prasowaczka 
położna 
pielęgniarka anestezjologii 
laborantka analityczna 


.
>>>
, 


ULICE NOWE I PRZEMIANOWANE 
W BYDGOSZCZY W LATACH 1966-1967 


Na podstawie uchwały Miejskiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 28 kwietnia 1966 r. 
(nr VI/27/66) 


l) nazwy otrzymały ulice: 


w obrębie Błonia 
F eliksa Dzierżyńskiego 
Marcina Kasprzaka 
Stefana Okrzei 


w obrębie Miedzynia 
Borówkowa 
Brzoskwiniowa 
Czereśniowa 
Truskawkowa 


w obrębie Czyżkówka 
PIonowa 
Podniebna 
Pszeniczna 
w obrębie J achcic 
Błądzimska 
Cekcyńska 
Drzycimska 
Gościeradzka 
Kużnicka 
L ucimska 
Mąkowarska 
Myślęcińska 
Przechowska 
Terespolska . 
Wawelska 
Zbrachlińska 


w obrębie Osowej Góry 
Dzięciołowa 
Ga wronia 
Głuszcowa 
Jarząbkowa 
Kolibrowa 
Kormoranów 
Pelikanowa 
Rybitwia 
Szpakowa 
Ziębia 


w obrębie Kapuścisk Wielkich 
Energetyczna 


w obrębie Rupienicy 
Lipnowska 
:Malborska 
Ostródzka 
Zielonogórska 


w obrębie os. Konopnickiej 
Ludwika Solskiego 


w obrębie Szwederowa 
Norweska 


2) zmieniono nazwę ulicy Sosnowej na Czerkaską (na os. Leśnym). 
14-
>>>
212 


Dokumenty 


Podobną uchwałą z dnia 30 maja 1966 r. (nr VIIf34f66) nowym ulicom nadano nazwy: 


. 


w obrębie Czyżkówka 
Polarna 


w obrębie Osowej Góry 

fotylowa 
Biedronkowa 


. 


w obrębie J achcic 
Laskowicka 


w obrębie Wilczaka 


Mroźna. 


Tak samo uchwała z dnia 24 lutego 1967 r. (nr XIIf51f67) ustala dla nowych ulic nazwy: 


w obrębie Fordonka 
Pruszkowska 
Sochaczewska 
Żyrardowska 


w obrębie J ach ci c 
Unisławska
>>>
"(" 



 I 


:.o 
. 


Z ZYCIA TOWARZYSTWA 
MIŁOSNIKOW ffi. BYDGOSZCZY 


o. 


SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOSCI 
ZA ROK 1966 


o Rok 1966 był dla Bydgoszczy i dla 
 owarzystwa rokiem niezwykłym, rokiem odświętnym 
W ramach obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego bowiem i na ich zakończenie, a z okazji 
przypadającej właśnie w tym okresie 620. rocznicy wydania przez Kazimierza Wielkiego przywi- 
leju na założenie miasta - z inicjatywy Towarzystwa Miłośników miasta Bydgoszczy rok 1966 
ogłoszony został Rokiem Bydgoskim. Uroczysta inauguracja Roku Bydgoskiego odbyła się dnia 
22 stycznia 1966 r. w Filharmonii Pomorskiej podczas akademii poświęconej 21. rocznicy wyzwo- 
lenia Bydgoszczy spod okupacji hitlerowskiej. 
Założenia Roku Bydgoskiego i główne zarysy programu opracowane zostały przez Towa- 
rzystwo Miłośników miasta Bydgoszczy. Stąd też cała działalność Towarzystwa w szczególności, 
a także wielu innych instytucji i organizacji, powiązana była z obchodami Roku Bydgoskiego 
i znalazła się w "Programie Roku Bydgoskiego", wydanym przez Prezydium Miejskiej Rady 
Narodowej w postaci drukowanej broszury. 
W skład Komitetu Organizacyjnego Roku Bydgoskiego wchodzili także dwaj członkowie 
Zarządu Towarzystwa Miłośników miasta Bydgoszczy: józef Podgóreczny i Edward Szmańda. 
Oni też byli głównymi rzecznikami inicjatyw organizacyjnych Towarzystwa w związku z Rokiem 
Bydgoskim, dążąc do upowszechnienia założeń, rozpropagowania imprez i upamiętnienia samej 
idei Roku. Tak więc oprócz drukowanego "Programu Roku Bydgoskiego" staraniem i nakładem 
Wydziału Kultury Prezydium Miejskiej Rady Narodowej wydany i rozpowszechniony został 
plakat Roku Bydgoskiego według projektu Andrzeja Nowackiego, a na zakończenie obchodów 
Roku - przy współudziale członków Towarzystwa - plakietka brązowa według projektu Bro- 
nisław Zygfryda Nowickiego i jednodniówka pt. Rok Bydgoski pod redakcją Tadeusza jabłoń- 
skiego. 
W ten sposób Rok Bydgoski, oprócz szerokiego oddźwięku wśród ludności i oprócz dużego 
wkładu pracy wykonanej na rzecz miasta w czynach społecznych, pozostawił po sobie m. in. 
także trwałe, choć skromne, pamiątki w postaci drobnych, ale pięknych na ogół wydawnictw 
(jednodniówki i plakietki). 
Organizacja Towarzystwa w 1966 r. uległa pewnym zmianom, m. in. w wyniku wyboru 
nowego :i!arządu pod koniec 1965 r. Przede wszystkim więc obok istniejących już trzech sekcji 
utworzono czwartą - Organizacyjną, na której czele stanął Antoni Koczorowski. Kierownictwo 
pozostałych sekcji objęli: 
Architektoniczno- Urbanistycznej - mgr inż. Alfons Licznerski, 
Historyczno-Zabytkowej - dyr. józef Podgóreczny, 
Propagandowo- Wydawniczej - red. Waleria Drygałowa. 
Liczba członków w końcu roku sprawodzawczego osiągnęła 227 osób i zwiększyła się 
w stosunku do poprzedniego roku o 32 osoby przy uwzględnieniu 33 członków nowo przyjętych 
i po skreśleniu jednego członka zmarłego (Piotra Wiszniewskiego). Wśród członków znajduje się 
jedna osoba z tytułem członka honorowego. 
Zarząd Towarzystwa działał w składzie wybranym przez Walne Zebranie w dniu 10 grud- 
nia 1965 r. i odbył 8 posiedzeń protokołowanych. Z tematów podejmowanych w czasie obrad 
najczęściej omawiano sprawy związane z aktywizacją członków i rozszerzeniem działalności 
14-
>>>
214 


Z życia Towarzystwa 


. 
.. 


....\ 
 


Towarzystwa, problematykę Roku Bydgoskiego i przewidzianych imprez Towarzystwa, prace 
wydawnicze nad Kroniką Bydgoską i informatorem o Bydgoszczy oraz przebieg i wyniki konkursu 
"Bydgoszcz w kwiatach". 
Działalność sekcji nie była właściwie rozgraniczona i zamykała się na ogół w zakresie 
przedsięwzięć tradycyjnych, nie uwzględniając jeszcze wyników ankiet napływających dopiero 
z wolna w ciągu roku. 
Zamie rzenia organizacyj ne, mające na celu utworzenie czy ożywienie kół dzielnicowych 
Towarzystwa, nie wyszły też jeszcze poza sferę planów, wobec istniejących różnorodnych trud- 
ności i przeszkód. . 
W zakresie dbałości o piękno miasta urządzono doroczny konkurs "Bydgoszcz w kwiatach". 
Spośród zgłoszo
ych 100 obiektów komisja zakwalifikowała do 
agrod
enia 84, a ponadto do- 
datkowo postanowiła przyznać nagrody za 72 obiekty nie zgłoszone, ale wyróżniające się staran- 
nym utrzymywaniem zieleni i kwiatów na oknach i balkonach. W czasie uroczystości wręczenia 
nagród na imprezach dzielnicowych odczyty wygłosili: 
Józef Podgóreczny: Bydgoszcz - Sienkiewiczowi 
dwukrotnie: dnia 10 XII 1966 r. w filii bibliotecznej na Jachcicach, 
dnia 29 XII 1966 r. w Szkole Podstawowej przy al. 1 Maja 53a, 
Kazimierz Borucki: Spacerkiem po Bydgoszczy 
dnia 16 XII 1966 r. w Wojewódzkim Domu Kultury (dla Szwederowa). 
W dziedzinie upamiętniania i upowszechniania historii i zabytków miasta rozstrzygnięto 
konkurs na wspomnienia z Bydgoszczy z powojennego 20-lecia. Spośród 7 nadesłanych prac do 
nagrodzenia zakwalifikowano 6, przy czym nie przyznano nagrody pierwszej i drugiej. Dwie 
trzecie nagrody otrzymali: Zbigniew Wicherek i Edmund Orkiszewski. Ponadto 4 wyróżnienia 
przypadły: wyższego stopnia - Jerzemu Bartnickiemu i Oskarowi Kuflowi, a niższego stopnia 
- Zofii Pastewskiej i Franciszkowi Grottowi. Wręczenie nagród odbyło się w czasie uroczystego 
wieczoru dnia 15 stycznia 1966 r. 
W spólnie z Bydgoskim Towarzystwem Fotograficznym ogłoszono również konkurs pod 
nazwą "Bydgoszcz w fotografii". W.zięło w nim udział 20 autorów, którzy nadesłali 181 foto- 
gramów. Z tego na wystawę, przewidzianą w styczniu 1967 r., przeznaczono 80 prac. 
Nową inicjatywą był projekt urządzenia wystawy-konkursu kronik zakładowych i środowisko- 
wych, mający na celu zachęcić zakłady, instytucje i organizacje do założenia i prowadzenia włas- 
nych kronik, które stanowiłyby przegląd ich działalności i rozwoju oraz czynnik większego za- 
interesowania i silniejszego związania ludzi w określonych grupach społecznych - z miastem. 
Apel Towarzystwa w tej sprawie nie przyniósł jednak spodziewanych wyników, tak że przewi- 
dziana na koniec roku wystawa została odłożona do kwietnia przyszłego roku a termin składania 
materiałów - odpowiednio przedłużono. 
Z okazj i trwających w Bydgoszczy Dni Szymanowskiego (22 - 28 maja 1966 r. ) Towarzystwo 
ufundowało tablicę upamiętniającą pobyt Karola Szymanowskiego u matki w Bydgoszczy w la- 
tach 1921-1922. Tablicę, zaprojektowaną przez art. grafika Bronisława Zygfryda Nowickiego 
a wykonaną przez warsztat kamieniarski Leona Glona, wmurowano na domu przy ul. Kozietul- 
skiego 5 i odsłonięto uroczyście w dniu 25 maja 1966 r. 
Do upamiętnienia Roku Bydgoskiego i faktu powstania spółdzielczego osiedla mieszkanio- 
wego w rejonie między ul. Gajową i Bartosza Głowackiego postanowiono wykorzystać znalezio- 
ny tam w ziemi ogromny głaz. Wobec tego ustalono odpowiedni teksti.zaproponowanoumiesz- 
czenie napisu na głazie. 
Dwudziesta rocznica nadania Bydgoszczy orderu Krzyża Grunwaldu za obronę polskości 
i walkę z niemczyzną, przypadająca również w roku 1966, stworzyła sposobność, aby w Roku 
Bydgoskim przypomnieć to wydarzenie. W tym celu zorganizowano w Muzeum publiczny od- 
czyt, który wygłosił: 
16 IX 1966 r. mgr Tadeusz Esman: Probltmatyka bydgoskiego Września 1939 T.
>>>
Z życia Towarzystwa 


215 


W ramach upowszechniania wiedzy o mieście wygłoszono także 25 pogadanek o tematyce 
bydgoskiej w szkołach podstawowych i liceach, w internatach, fabrykach, czytelniach młodzieżo- 
wych, w Zakładowym Domu Kultury w Łęgnowie oraz w klubach: "Mozaika" i przy ul. Dolina. 
Działalność informacyj no-propagandową reprezentowała an
ieta powiadamiająca 
o przedmiocie i zakresie zainteresowań poszczególnych sekcji Towarzystwa i o zamiarze objęcia 
działalnością szerszych kręgów społeczeństwa oraz zapytująca o uwagi na te tematy i o wybraną 
dziedzinę, w której osoba ankietowana chciałaby w Towarzystwie pracować. Ankietę rozesłano 
do wszystkich członków i przyjaciół Towarzystwa oraz do wielu osób przygodnych. Wyniki 
zostaną ogłoszone na zakończenie Roku Bydgoskiego. 
Z podjętych wydawnictw - w druku znajdował się jeszcze t. I Kroniki Bydgoskiej, którego 
ukazanie przewiduje się na połowę roku 1967. Niezależnie od tego przygotowano do druku in- 
formator o Bydgoszczy, zawierający część historyczną (ważniejsze wydarzenia, dzieje, zabytki), 
krótkie życiorysy postaci historycznych związanych z Bydgoszczą, charakterystykę podmiejskich 
ośrodków wypoczynkowych oraz właściwy informator adresowo-telefoniczny wraz z wykazem 
ulic i specjalnie opracowanym planem miasta. Tekst uzupełniają liczne zdjęcia ciekawszych 
fragmentów miasta i mało znane podobizny niektórych wybitniejszych bydgoszczan. Informa- 
tora, pomyślanego jako wydawnictwo z okazji Roku Bydgoskiego, nie udało się jednak wydruko- 
wać w r. 1966 z powodu wielorakich trudności i w związku z koniecznością opracowania specjal- 
nego planu miasta. 
Z inicjatywy Towarzystwa przygotowano również materiały autorskie do jednodniówki pn. 
Rok Bydgoski, która na zakończenie tego okresu jubileuszowego ukazała się w druku staraniem 
i sumptem Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Bydgoszczy. 
Do ważniejszych przejawów współpracy z pokrewnymi towarzystwami trzeba zaliczyć udział 
trzech członków zarządu Towarzystwa (Walerii Drygałowej, Alfonsa Licznerskiego i Edwarda 
Szmańdy) w zjeździe towarzystw miłośników miast w Toruniu w dniach 19 -20 października 
1966 r.J gdzie dzielono się doświadczeniami z pracy społeczno-kulturalnej. 
W administracj i Towarzystwa zaszły pewne zmiany. Po rezygnacji p. Marii Chyły funkcje 
pracowniczki biurowej (oprócz księgowej, której obowiązki pełni p. Irena Kamińska) objęła 
z dniem l marca 1966 r. p. Jadwiga Wierzbicka. 
W dziedzinie finansów w stosunku do lat poprzednich nastąpił wzrost wydatków, przede 
wszystkim w związku z podjętą działalnością wydawniczą. Szczegółowo dochody i wydatki przed- 
stawiają się następująco (w złotych): 
składki członkowskie 960, - 
dotacja Prez. MRN 35000,- 


wynagrodzenia prac. 
prace zlecone 
honoraria aut. i red. 
nagrody konkursowe 
papier na wydawnictwa 
inne materiały (kanc.) 
delegacj e służbowe 
tablica pamiątkowa 
druk I t. Kroniki Bydg. 
inne druki (zapr., ank.) 
transport 
opłaty pocztowe 
składki ubezpieczeniowe 
opłaty bankowe 


pozostałość z r. 1965 


35960, - 
149369,54 
185329,54 


pozostałość z r. 1966 


9000, - 
l 542,64 
12785, - 
14645, - 
1466,10 
914,15 
327,40 
4224,30 
39427, - 
2586, - 
232,- 
637,- 
l 056, - 
35,83 
88878,42 
96451,12 
185329,54
>>>
216 


Z życia Towarzystwa 


Ogólnie biorąc rok 1966 nie obfitował w liczne przedsięwzięcia o charakterze publicznym. 
Inicjatywy i działalność Towarzystwa miały jednak ogromne znaczenie społeczne i moralne. 
Myśl ogłoszenia Roku Bydgoskiego i powiązania go z kończącymi się obchodami Tysiąclecia 
Państwa Polskiego zrodziła się w Towarzystwie, tu opracowano założenia organizacyjne i wstępny 
program imprez, mający zmobilizować jak naj szersze kręgi bydgoszczan do udziału w pracach 
społecznych i do żywszego zainteresowania się przeszłością i współczesną problematyką swojego 
miasta. Celem tej całej akcji było dążenie do zintegrowania ludności miasta i chęć trwalszego 
związania się Towarzystwa z możliwie jak największym gronem jego szczerych miłośników, goto- 
wych do społecznej pracy nad rozwojem kulturalnym, funkcjonalnym i estetycznym Bydgoszczy. 
Czy cel ten został osiągnięty - pokaże przyszłość. W swojej bezpośredniej działalności jednak 
Towarzystwo starało się do tego celu zbliżyć, m. in. przez propagandę swoich zadań i poznanie 
opinii społecznej na temat swoich poczynań, przez podjęcie żywszej akcji odczytowej w zamknię- 
tych środowiskach (szkołach, świetlicach zakładowych, klubach itp.), a także przez zapoczątko- 
wanie wydawnictw, które zazwyczaj najlepiej i trwale reprezentują idee działalności społeczno- 
kulturalnej. 
W swych przedslęwzlęclacn organizacyjnych Towarzystwo niejednokrotnie korzystało 
z owocnej współpracy z innymi instytucjami, wśród których przede wszystkim wymienić trzeba 
Wydział Kultury Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, k,tóry udziela również dotacji na zrówno- 
ważenie budżetu Towarzystwa a który także uczestniczył w pracach organizacyjnych Roku Byd- 
goskiego. Ścisła więź łączy też Towarzystwo z Biblioteką Miejską i to nie tylko z powodu znajdu- 
jącej się tam tymc:aasowo siedziby Towarzystwa, ale i przez organizację corocznych imprez 
z odczytami na Jachcicach (w filii bibliotecznej) i w różnych środowiskach społecznych. Na szcze- 
gólne podkreślenie zasługuje również inicjatywa Bydgoskiego Towarzystwa Fotograficznego 
w zakresie organizacji konkursów i wystaw fotograficznych, związanych tematycznie z Bydgosz- 
czą, do których jako współorganizator dołącza się także Towarzystwo Miłośników miasta Byd- 
goszczy. 
Formą uznania, jaką Towarzystwo może wyróżnić obywateli zasłużonych dla miasta, zresztą 
nie tylko swoich członków, są wnioski o przyznanie odznaki "Bydgoszcz - Zasłużonemu Oby- 
watelowi". W r. 1966 Towarzystwo złożyło trzy tego rodzaju wnioski: na rzecz Aurelii Boruckiej- 
Nowickiej, Walerii Drygałowej i Leona Różdżyńskiego. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej 
odznaki tym osobom przynało. Wręczenie nastąpiło w styczniu 1967 r. z okazji 22. rocznicy wyz- 
wolenia miasta spod okupacji hitlerowskiej. 


Sekretarz 
( -) Edward Szmańda 


Wiceprzewodniczący 
( -) Józef Podgóreczny
>>>
SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI 
ZA ROK 1967 


Organizacja Towarzystwa, ustalona w r. 1966, pozostała w r. 1967 bez zmian. W obrębie 
Towarzystwa istniały więc cztery sekcje: 
Organizacyjna 
Architektoniczno- Urbanistyczna 
Historyczno- Zabytkowa 
Propagandowo- Wydawnicza. 
S kła d członkowski obejmował 242 osoby, w tym jednego członka honorowego. Liczba 
członków zwiększyła się zatem w ciągu roku o 15 osób. 
Zarząd Towarzystwa, wybrany przez Walne Zebranie w dniu 10 grudnia 1965 r., odbył 
8 posiedzeń protokołowanych. Tematem obrad były wszystkie przejawy działalności Towarzystwa, 
a zwłaszcza większe i ważniejsze przedsięwzięcia jak wydawnictwa, konkursy, wybicie medalu 
ku czci Adama Grzymały-Siedleckiego itp. Starano się również wpłynąć na ożywienie pracy sekcji. 
S e k c j a O r g a n i z a c y j n a - naj młodsza sekcj a Towarzystwa - nie rozpoczęła jeszcze swej 
pracy, wskutek czego nie doszło do przewidzianego utworzenia lub ożywienia dzielnicowych 
i zakładowych kół Towarzystwa. 
Sekcja Architektoniczno- Urbanistyczna skoncentrowała się głównie na przepro- 
wadzeniu dorocznego konkursu "Bydgoszcz w kwiatach". Spośród zgłoszonych 104 obiektów 
wyróżniono 94 w wyniku kilkakrotnych lustracji, przy czym przyznano: 
10 nagród I stopnia (książka: Bydgoskie w 20-leciu 1945-65) 
41 nagród II stopnia (teka reprodukcji grafik Leona Wyczółkowskiego) 
i 43 listy pochwalne. 
Przy okazji uroczystego wręczenia nagród konkursowych mgr inż. Alfons Licznerski wygłosił 
dwukrotnie na imprezach dzielnicowych odczyt O ratuszach bydgoskich i to: 
14 XII 1967 - w filii Biblioteki Miejskiej na jachcieach, 
19 XII 1967 - w Bibliotece Miejskiej przy Starym Rynku 24 (dla Śródmieścia i innych dzielnic). 
Ponadto - negatywnie zaopiniowano zgłoszony przez przedsiębiorstwo "Reklama" projekt 
umieszczenia neonowych kwiatów na wyspie św. Barbary na Brdzie przy farze. 
Sekcja Historyczno-Zabytkowa, mimo niepodjęcia akcji odczytowej i mimo niemałych 
trudności w realizacji swoich zamierzeń, ma również do zanotowania pewne osiągnięcia. 
Przede wszystkim - w wyniku konkursu "Bydgoszcz w fotografii", zorganizow
nego w r. 
1
66 wspóln
e z Bydgoskim Towarzystwem Fotograficznym, w dniu 5 II 1967 r. w czasie otwar- 
cia wystawy pokonkursowej w holu nowego gmachu Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej 
wręczono nagrody zwycięzcom konkursu. Pierwszego miejsca nie przyznano. Dwie drugie na- 
grody otrzymał jerzy Riegel za fotogramy "Podwale" i "Naj starszy" , trzy trzecie nagrody przy- 
padły Czesławowi Zychowi ("Przed rejsem"), Stanisławowi Borkowskiemu ("Mosty") i Stani- 
sławowi Plewie (zestaw 3 fotogramów pt. "Gotyk"). Ponadto wyróżnione zostały fotogramy: 
"Zaułek" i "Ulica Pocztowa" Jerzego Riegla, "Fara w nocy" józefa Zegarlińskiego, "Aleje 
1 Maja" jerzego Cieszyńskiego oraz zestaw dwuczęściowy pt. "Bydgoskie spichrze" jerzego 
Buszkowskiego. 
Niemal całkowicie nie powiodła się natomiast próba zgromadzenia kronik środowiskowych, 
organizacji społecznych i zakładowych, w związku z czym przewidziana i dwukrotnie odkładana 
wystawa kronik nie doszła w ogóle do skutku. Mimo kilkakrotnych apeli w prasie i bezpośred-
>>>
218 


Z życia Towarzystwa 


niej zachęty skierowanej do różnych instytucji, nadesłano tylko 5 kronik (Bydgoskie Przed- 
siębiorstwo Budownictwa Przemysłowego, Okręgowe Zakłady Gazownictwa, Klub Sportowy 
"Polonia", Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne, Bydgoskie Zakłady Przemysłu Gumo- 
wego), które nie stanowiły wystarczającego materiału do zorganizowania wystawy. 
W celu ochrony powagi i czystości miejsca pod arkadami budynku Państwowych Zakładów 
Wydawnictw Szkolnych, gdzie znajduje się tablica pamiątkowa ku czci ludzi polskiego słowa " 
drukowanego, pomordowanych w czasie okupacji hitlerowskiej, wystąpiono z wnioskiem do 
Prezydium Miejskiej Rady Narodowej o zgodę na zamykanie na noc bram w przejściu pod 
arkadami. Odpowiedź przyszła odmowna. Uzasadniona była potrzebą istnienia przejścia dla 
pieszych w tym miejscu i uzupełniona radą, aby wzmocnić oświetlenie. 
Z okazji Dni Leninowskich i 50-lecia Rewolucji Październikowej wmurowano na frontową 
ścianę Biblioteki Miejskiej tablicę upamiętniającą przechowywanie tam książek z poronińskiego 
księgozbioru Lenina. Tablicę zaprojektował artysta grafik Bronisław Zygrfyd Nowicki, a wy- 
konał warsztat kamieniarski Leona Głona. Uroczyste odsłonięcie nastąpiło dnia 26 kwietnia 
1967 r. w obecności konsula ZSRR z Poznania - Siergieja Kolaskina. 
W związku ze śmiercią Adama Grzymały-Siedleckiego, znakomitego krytyka teatralnego 
i długoletniego mieszkańca Bydgoszczy, powstała myśl wybicia medalu na jego cześć, który 
mógłby być rozpowszechniany w pierwszą rocznicę zgonu pisarza. Mimo ogromnych trudności 
formalnych (żadna władza nie uważała się za kompetentną do zezwolenia na druk talonów i wy- 
bicie medalu!), udało się w końcu wydrukować talony subskrypcyjne (1000 sztuk po 100 zł) 
i oddać projekt medalu, wykonany przez Edwarda Gorola, do produkcji w Mennicy Państwo- 
weJ. 
Sekcja Propagandowo- Wydawnicza zebrała w 1967 r. naj obfitszy plon swojej żywej 
działalności w ostatnim czasie. 
Dnia 14 marca 1967 r. odbyło się w sali Naczelnej Organizacji Technicznej spotkanie in- 
formacyjno-sprawozdawcze pod hasłem "Pokłosie Roku Bydgoskiego". Spotkanie to miało 
charakter walnego zebrania sprawozdawczego, członkowie Zarządu przedstawili tam bowiem 
efekty Roku Bydgoskiego, działalność Towarzystwa Miłośników miasta Bydgoszczy w 1966 r. 
oraz wyniki ankiety w sprawie współpracy mieszkańców Bydgoszczy z Towarzystwem dla 
dobra miasta. Godny uwagi jest smutny fakt, że na 1215 rozesłanych ankiet wpłynęło tylko 
39 odpowiedzi. 
Najważniejszym jednak wydarzeniem w działalności Towarzystwa w roku 1967 było ukaza- 
nie się pierwszych publikacji książkowych i to - prawie równocześnie - czterech o łącznej 
objętości 32 arkuszy wydawniczych. Są to: 
l) Kronika Bydgoska, pierwszy tom wydawnictwa (pod redakcją Rajmunda Kuczmy) po- 
myślanego jako rocznik zawierający opracowania i materiały kronikarskie, dokumentujące współ- 
czesne życie i rozwój miasta; tom ukazał się za pośrednictwem Wydawnictwa Poznańskiego 
w objętości 8,3 arkuszy wydawniczych i zawiera materiały nieco przedawnione (kronika z r. 
1963), gdyż znajdował się w druku ponad 2 lata, . 
2) Kalendarz Bydgoski na rok 1968, wydany (pod redakcją Walerii Drygałowej) za pośred- 
nictwem Przedsiębiorstwa Wydawniczo-Handlowego Druków Akcydensowych w objętości 
12 arkuszy wydawniczych; zapoczątkował on coroczne wydawnictwo popularne tego typu, 
3) informator Bydoszcz. Najważniejsze wiadomości o mieście, przygotowany (pod redakcją 
Edwarda Szmańdy) już w Roku Bydgoskim 1966 a wydany w objętości 5 arkuszy wydawniczych 
dopiero we wrześniu 1967 r. (na skutek długotrwałych starań o zezwolenie na druk, o papier, 
ze względu na konieczne następnie zaktualizowanie i uzupełnienie treści, a także z powodu nie- 
terminowego wykonania zlecenia przez drukarnię), 
4) Józefa Podg6recznego Czy znasz ulice- Bydgoszczy? w opracowaniu redakcyjnym Walerii 
Drygałowej i Róży Kulwieć; jest to powielona broszura o objętości 6,7 ark. wyd., wykonana 
przez Spółdzielnię "Drukator" a zawierająca objaśnienia nazw ulic i placów Bydgoszczy.
>>>
Z życia Towarzystwa 


219 


Ponadto w styczniu 1967 r. na zakończenie obchodów Roku Bydgoskiego ukazała się jedno- 
dniówka pt. Rok Bydgoski, przygotowana przy współudziale Towarzystwa a wydana nakładem 
Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. 
W ciągu roku 1967 zbierano również materiały do II i III tomu Kroniki Bydgoskiej (za lata 
19ó4 -1967) oraz przygotowano redakcyjnie do druku wspomnienia bydgoszczan - z prac 
konkursowych z lat ubiegłych. 
Po ukazaniu się pierwszych wydawnictw Towarzystwo mogło wreszcie wypełnić obowiązek 
przesłania własnych publikacji instytucjom, z którymi nawiązało już dawno kontakt wymienny 
i to zarówno w zakresie wydawnictw, jak i w dziedzinie informacji o swojej działalności. Kon- 
takt taki utrzymywany jest przede wszystkim z bratnimi towarzystwami miłośników miasta 
w Poznaniu, Toruniu i Wrocławiu, a także w Jarosławiu oraz z niektórymi instytucjami re- 
gionalno-kulturalnymi. miejscowymi i zamiejscowymi. 
Skutkiem takiej współpracy jest również bezpośrednia wymiana myśli i doświadczeń z po- 
krewnymi stowarzyszeniami. W r. 1967 (28 X) odbyła się we Wrocławiu konferencja niektórych 
towarzystw lokalnych na temat współpracy z władzą terenową. Towarzystwo Miłośników miasta 
Bydgoszczy reprezentowane było przez wiceprzewodniczącego - Józefa Podgórecznego i Ed- 
warda Szmańdę - sekretarza, którzy wypowiadali się również na temat, który był przedmiotem 
spotkania. Materiały z narady przyjęło Towarzystwo Miłośników Wrocławia do opublikowania. 
Działalność administracyjna i gospodarcza, jak dotychczas, była bardzo utrudniona 
ze względu na brak własnego lokalu (i telefonu). Siedziba Towarzystwa nadal znajduje się goś- 
cinnie w gmachu Biblioteki Miejskiej przy ul. Długiej 41. Te uciążliwe warunki pracy ogromnie 
przeszkadzają w czynnościach organizacyjnych i administracyjnych, szczególnie obecnie przy 
rozwijaniu działalności wydawniczej, kiedy zachodzi konieczność przechowania nie tylko akt, 
ale i książek stanowiących wartość maj ątkową. 
Dwie pracownice Towarzystwa, administracyjna i księgowa, od połowy roku pełnią swe 
funkcje w rozmiarze 0,4 i 0,25 etatu (dotychczas 0,25 i 0,1 etatu) z powodu przyrostu prac zwią- 
zanych głównie z drukiem i sprzedażą wydawnictw. I ten stan jednak wymaga zmiany, jeśli 
działalność organizacyjna Towarzystwa ma się rozwinąć a jest to niezbędne ze względu na ko- 
nieczność zainteresowania i objęcia szerszych kręgów ludności społeczną pracą dla miasta. 
Sprzedaż wydawnictw w zakresie działalności gospodarczej jest następstwem zrealizowanych 
przedsięwzięć wydawniczych. Z zadowoleniem można stwierdzić, iż wydawnictwa Towarzystwa 
zostały dobrze przyjęte przez odbiorców, skoro większość nakładów (ok. 75%, nie licząc Ka- 
lendarza Bydgoskiego, który ukazał się dopiero z końcem grudnia) rozeszła się w ciągu 3-4 
miesięcy. W liczbach bezwzględnych przedstawia się to tak: 


Sprzedaż Roz- Pozost. Z tego 
Tytuł Cena Nakład zlecona I własna prow. 31 XII w sprzed. 
bezpł. 1967 komis. 
Kronika Bydgoska. I 10,- 1000 707 58 41 194 90 
Czy znasz ulice Bydgoszczy? 10,- 1000 488 58 59 395 50 
Bydgoszcz. Najważniejsze - 
wiadomości o mieście 12,- 10 000 6719 738 63 2480 2281 
12000 1 7914 1 854 1 163 1 3069 1 2421 
Kalendarz Bydgoski na r. 1.968 10,- 3000 3000 2800 
Razem - egzemplarzy - 15000 I 7914 t 854 ..ł 63 6069 5221 


W związku z ukazaniem się pierwszych wydawnict
 Zarząd Towarzyst\va uchwałą z dnia 
30 sierpnia 1967 r. pośtanowił przyznać 30% zniżki przy nabywaniu 'wydawnictw przez człon- 
ków nie zalegających ze składkami członkowskimi. 
., - -'
. .
>>>
220 


Z życia Towarzystwa 


Dochody i wydatki w r. 1967 wykazują znaczny wzrost w porównaniu z latami ubiegłymi, 
c;o wiąże się przede wszystkim z akcją wydawniczą (wpływy za ogłoszenia w Kalendarzu Bydgos- 
kim, koszty realizacji wydawnictw), W szczegółach sprawozdanie finansowe obejmuje: 


po stronie dochodów 


składki członkowskie 
wpływy za ogłoszenia rekI. 
wpłaty subskrypcyjne na medal 
sprzedaż wydawnictw własn. 
dotacja Prez. MRN 


900, - 
110 250,- 
4 300, - 
8318, - 
55000, - 


pozostałość z r. 1966 


178768,- 
96451,12 
275219,12 


po stronie rozchodów 


wynagrodzenia pracowników 
prace zlecone 
honoraria autorów i redakt. 
prowizja za ogłoszenia 
nagrody konkursowe 
szafa do akt 
papier na wydawnictwa 
inne materiały 
delegacje służbowe 
druk pracy J. Podgórecznego 
druk informatora 
inne usługi materialne 
składki ubezpieczeniowe 
podatki i opłaty 


12900, - 
4 106,- 
56 197,- 
15000, - 
10530, - 
1 500,- 
23 730, - 
634,90 
629, - 
27 658, - 
24 252, - 
11 452,68 
4 202, - 
816, - 
193 607,58 
81 611 ,54 
275219,12 


pozostałość z r. 1967 


W sprawozdaniu tym nie ujęto większej części kosztów wydawniczych Kalendarza Bydgoskiego 
w sumie blisko 100 000 zł, które rozliczone i pokryte zostaną w r. 1968 z funduszy pozostałych 
z roku poprzedniego i otrzymanych w styczniu 1968 r. ze zleconej sprzedaży wydawnictw. 
Ocena działalności Towarzystwa w r. 1967, mimo braku żywszej akcji organizacyjnej 
i odczytowej, wypada jednak dodatnio. Ważne miejsce w działalności Towarzystwa zajęły obecnie 
wydawnictwa, które znajdą się zapewne wszędzie tam, gdzie dawniej Towarzystwo występo- 
wało z żywym słowem, a także tam, gdzie dotrzeć nie mogło. Jest to również działalność popula- 
ryzatorska i propagandowa, która może nawet przygotować grunt i wzbudzić zainteresowanie 
do współpracy z Towarzystwem w przyszłości u osób dotychczas z nim nie związanych. 
Istniejące chwilowo zahamowania w działalności organizacyjnej powinny być przezwyciężo- 
ne, aby Towarzystwo jak najczęściej mogło utrzymywać kontakt z nader skromnym wciąż jeszcze 
gronem członków, aby mogło je znacznie powiększyć i aby ogarnęło swoim wpływem możliwie 
wszystkich mieszkańców miasta a także osoby, które przeniosły się do innych ośrodków, ale 
związane są z Bydgoszczą uczuciowo, rodzinnie czy inaczej. I to zadanie wysuwa się teraz na 
czoło. 
Nie bez znaczenia dla silniejszego rozwoju i efektywności działania Towarzystwa będzie 
też dalsza współpraca z różnymi instytucjami, stowarzyszeniami i z prasą. Wynikiem takiej 
współpracy był w r. 1967 np. współudział Biblioteki Miejskiej przy wmurowaniu tablicy pamiąt- 
kowej i organizowaniu imprez dzielnicowych, Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego - przy 
wydaniu I tomu Kroniki Bydgoskiej, a także dość liczne wzmianki i notatki w prasie o różnych 
przedsięwzięciach Towarzystwa. Bliska współpraca łączy też Towarzystwo Miłośników miasta 
Bydgoszczy z Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, skąd otrzymuje dotacje na swoje wydatki, 
oraz z Kujawsko-Pomorskim Towarzystwem Kulturalnym, w którym należy do członków zbio- 
rowych - stowarzyszeń sfederowanych.
>>>
Z życia T owal'zystwa 


221 


Dowodem uznama owocnej działalności Towarzystwa może być dyplom wraz plakietką 
pamiątkową, przyznany Towarzystwu przez Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w styczniu 
1967 r. na zakończenie obchodów Roku Bydgoskiego za udział w ich realizacji. 
Towarzystwo zaś wystąpiło z wnioskiem o przyznanie odznaki "Bydgoszcz - Zasłużonemu 
Obywatelowi" doc. Konradowi Pałubickiemu za wybitne zasługi dla Bydgoszczy w dziedzinie 
kultury. i nauki. Wniosek ten, wraz z dwoma inymi złożonymi wcześniej (na rzecz mgr Aurelii 
Boruckiej-Nowickiej i red. Walerii D rygałowej) , został uwzględniony. Odznaki wręczono 
wyróżnionym w styczniu 1967 r. 


Sekretarz 
( -) Edward Szmańda 


Wiceprzewodniczący 
( - ) Józef Podgól'eczny
>>>
40.
>>>
""' 


TOWARZYSTWO MIŁOŚNIKÓW MIASTA BYDGOSZCZY 


ma na celu 
. upowszechnianie znajomości dziejów 
i współczesnej problematyki miasta, 
. opiekę nad zabytkami, 
. popieranie rozwoju. miasta, 
. troskę o estetyczny wygląd miasta, 
. szerzenie przywiązania do miasta 
wśród jego dawnych i nowych mieszkańców; 


zadania swoje spełnia przez sekcje działające jako: 


SEKCJA ORGANIZACYJNA 


która zajmuje się zakładaniem i koordynacją pracy dzielnicowych, zakładowych 
i środowiskowych kół Towarzystwa, 


SEKCJA HISTORYCZNO-ZABYTKOWA 


która. gromadzi materiały i dokumenty z przeszłości miasta, troszczy się o ochronę 
zabytków i upamiętnianie miejsc i wydarzeń historycznych, 
urządza odczyty, pogadanki, konkursy, wycieczki itp. imprezy, 


SEKCJA ARCHITEKTONICZNO-URBAN ISTYCZNA 


która czuwa nad utrzymaniem porządku i estetyki w mieście, dba o jego piękno 
i prawidłowy rozwój oraz o warunki bezpieczeństwa i spokojnego życia mieszkańców, 


SEKCJA PROPAGANDOWO-WYDAWNICZA 


która propaguje znaczenie i walory miasta, informuie o mieście i działalności Towa- 
rzystwa, przygotowuje i upowszechnia wydawnictwa o tematyce bydgoskiej; 


współpracuje z władzami miejskimi 
wspierając ich dążenia i wysiłki, . 
występując z własnymi inicjatywami. 


Przynależność do Towarzystwa Miłośników miasta Bydgoszczy 
. to miły i zaszczytny obowiQzek każdego bydgoszczanina, 
. ułatwia społeczne współdziałanie dla dobra miasta 
w dziedzinie dowolnie wybranej według zdolności i upodobania, 
. przynosi osobiste zadowolenie i społeczny pożytek. 


Członkowie 
wnoszą składkę roczną w wysokości 12 zł, 
I korzystają ze zniżki 30% przy nabywaniu wydawnictw Towarzystwa. 


Sekretariat Towarzystwa Miłośników miasta Bydgoszczy 
mieści się tymczasowo w gmachu Miejskiej Biblioteki Publicznej w Bydgoszczy 
przy ul. Długiej 41, 
czynny jest w pon iedziałki i czwartki od godz. 17 do 19 (tel. 247-27).
>>>
IRONIIA BYDCjOSIA 


wychodzqca staraniem i nakładem 


TOWARZYSTWA MIŁOŚNIKÓW 
MIASTA BYDGOSZCZY 


przynosi 


przegląd problematyki z życia społecznego, gospodarczego i kulturalnego 
Bydgoszczy, 
znaczniejszych osiągnięć 
oraz aktualnych i perspektywicznych potrzeb miasta, 
literatury o tematyce bydgoskiej, 
wspomnienia i materiały biograficzne ludzi związanych z Bydgoszczą, 
kronikę ważniejszych wydarzeń, 
dokumentację życia i rozwoju miasta, 
przedstawia zagadnienia 
w aspekcie współczesności, 
w ujęciu hostorycznym, 
służy 
szerokim zainteresowaniom społecznym, 
potrzebom nauki. 


"w przyszłości Kronika Bydgoska obejmie swym zasIęgIem tematycznym także powiat 
bydgoski. rejon najbardziej związany z miastem i stanowiący jego najbliższe zaplecze ludnoś- 
ciowe, rolnicze i turystyczne ze wzrastającymi z każdym rokiem ośrodkami przemysłowymi 
w Fordonie i So/cu Kujawskim, a także z zabytkowym Koronowem i jego turystycznie pocią- 
gająca okolicą. . 
Wypełniając te zadania Kronika Bydgoska winna w możliwie pełnym zakresie i wiernie 
odzwierciedlać życie, wydarzenia, osiągnięcia. potrzeby i rozwój wspólczesnej Bydgoszczy i jej 
najbliższej okolicy, stać się podręcznym informatorem o mieście, jego pracy i dążeniach, 
a także stanowić zbiór materiałów i wiadamości niezbędnych dla badaczy dziejów grodu nad 
Brdą i ziemi leżącej w jego bezpośrednim sąsiedztwie." 


(Z Przedmowy do I t. Kroniki) 


KRONIKA BYDGOSKA w pierwszych czterech 
dwa lata a poczqwszy od tom u V (za rok 1970) 
jako rocznik. 
Tom I za lata (1962- )1963 
Tom II za lata 1964- 1965 
Tom III za lata 1966- 1967 
Tom IV za lata 1968- 1969 
Tom V za rok 1970 


tomach obejmie po 
ukazywać się będzie 


I 


ukazał się w r. 1967 
w druku 
ukazał się w r. 1970 
w przygotowaniu 
w przygotowaniu 


(cena 10 zł) 
(cena 25 zł) 
(cena 30 zł) 


Redakcja: 
Bydgoszcz, ul. Jezuicka 4 - tel. 220-09 lub 220-00. 
'- 


...J
>>>
ł ,ł 
..i iA' 
 
o ' i ił. 
'- ł 
 I .' ' I. ' 
 I .' 
i.1 _ J
i o O O i.L _ J.i 

 ... ..... 

 ł!!::::::. 
 _ _ - - c:;:::,. 
 
 


A 
00 
000 
o 
ł -\ 


- - - - - - 
 --- 


000.00 'II 000 
- ' 
, -:=- 


t 
I 


I I I 


o 


J t 


00 


'II 


CENA ZŁ 30.- 


- -, - - - )' 
- , , 
L -- 
, .... 
M.... 

 r . 

 
I 
ł 
l
 

 . 
a , 
ł. 


,IIIIDJIIIIIIIIIIDDUIIIII amii 


-- 


.... --- -- -- .-- - 


. . I 


. . I 


1.- \ -....
 __ --' -- .. 
1II1II IDU IDU II1II IIDI, 


. I .. 


00," 
, 
OD 
do 
Dc;J 
OD 
OD 


. ." 


. 


I I I 


.. 


1- I I I 
= '_... I 


. 
---- 


BZN 


..... - - ... - - -..-. 


- .......
>>>