Studia nad nazwami wód słowiańskich

. . 
POLSKA AKADE MIA UMIEJĘTNOSCI 
PRACE ONOMASTYCZNE NR 1 


JAN ROZW ADOWSKI 


STUDIA NAD NAZWAMI 
WÓD SŁOWI.AŃSKICH 


Z MAPĄ 


DZIEŁO POŚMIERTNE 


.MDCCC LXXIII- ' 
(i).P.A.V-@ 
-MCMX LVIII- 


. 


N A KŁA D E M P O L S K I E JAK A D E M I I U M l EJ Ę T N O Ś C I 
Z ZASILKU PREZYDIUM RADY MINISTRÓW I WYDZ. NAUKI MINISTERSTWA OŚWIATY 


KRAKÓW 1948 


-
>>>
. 


'v\
'-\ 


,,- 


.. 


. 


DRUKARNIA UNIWERSYTETU JAOIELLOŃSKIEOO POD ZARZĄDEM KAROLA KIECIA 
M - 16779 


.
>>>
Przedmowa wydawców 


Po śmierci śp. prof. Jana M. Rozwadowskiego (dn. 14 IIL 
1935 r.) pozostał w puściźnie ob
zerny, z gór
 trzysta stron dro- 
bnego pisma liczący rękopis największego dzieła zmarłego uczo- 
nego pt. »Studia nad nazwami wód słowiańskich«. Dziełu temu 
poświęcił on kilkanaście lat żmudnej pracy, wkładając weń nie 
tylko niesłychany zasób erudycji, ale przede wszystkim moc ory- 
ginalnych pomysłów i zestawień etymologicznych, znamiennych 
dla niezrównanego talentu i głębokiego wykształcenia językoznaw- 
czego autora. . 
Pierwszą wzmiankę o pracy Rozwadowskiego nad tym dzie- 
łem mamy w streszczeniu referatu, przedstawionego przezeń dn. 9 
grudnia 1901 r. na posiedzeniu Wydziału Filologicznego Aka- 
demii Umiejętności (por. Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń, 
t. VI, nr 10, str. 2) pt. »Studia nad nazwami rzek słowiańskich. 
I. Dorzecze Wisły«, w którym autor, uzasadniając szczególną trwa- 
łością nazw rzecznych wielkie znaczenie badań nad nimi dla za- 
gadnień związanych z przedhistorycznymi stosunkami etnografi- 
cznymi, omówił wyniki swoich badań nad nazwami rzek dorzecza 
'Visly, nie podal jednak w streszczeniu żadnych bliższych danych, 
ale zapowiedział, że w na..
tępnej serii obejmie badaniami dorzecze 
Odry i Warty. Przeszło cztery lata potem wraca autor do tego 
zagadnienia zawiadamiając w referacie (10 IV 1905; Sprawozda- 
nia t. X, nr 4, str. 4) pt. »Ze studiów nad nazwami wód słowiań- 
tłkich 1.« o zmianie dawniejszego planu opracowywania nazw idąc 
dorzeczami na projekt opracowania pewnego rodzaju słownika ety- 
mologicznego, »który by alfabetycznie mieścił cały dostępny 
zapas nomenklatury hydrograficznej na ziemiach słowiańskich. 
z uwzględnieniem zarówno stosunków dzisiejszych jak i dawniej- 
szych«. Zanim jednak będzie można dzieło to ogłosić drukiem- 
»do czego się zresztą autor wcale nie zobowiązuje c - postanowił 
1*
>>>
IV J. ROZW ADO\VSKI: STUDIA NAD NALW A111 "ÓD SŁOWIAŃSKICH 


on ogłaszać szereg przyczynków zawierających ważniejsze i .pew- 
niejsze etymologiczne objaśnienia oraz roztrząsania rozmaitych 
»zasadniczych i metodycznych pytaIle. ".,. pierwszej serii, któnł 
wówczas przedstawił, omówione były nazwy: Jana, Szreniawu, 
Dziwno, Nobel, Skawa, Sukiel, BreIlIta, Peltew, OSUJa, lVełna wraz 
z pokrewnymi, ale o etymologiach ich w streszczeniu nie ma mowy. 
W niespełna rok potem na posiedzeniu dn. 12 ITI 1906 r. (Spra- 
wozdania t. XI, nr 3, str. 2) w referacie pt. »Krytyczne uwagi 
o praojczyźnie Słowian (Studia nad nazwami wód słowiańskich r 
cz. 11)« mówi autor o swojej pracy niemal jak o skończonej, ko- 
munikując »treść końcowego rozdzialu, w którym na podstawie 
rezultatów, uzyskanych w obu częściach swych studiów, poddaJe 
krytyce dotychczasowe zapatrywania na. tzw. praojczyznę Slo- 
wiane. Mimo to praca nie została wykończona i w tym stanie t 
bez końcowego rozdziału, przedłożył ją autor Akademii Umieję- 
tności w 1909 r. na konkurs imienia Lindego, na którym zostala 
nagrodzona. Autor żywił widocznie jakieś wątpliwości, czy należy 
ją w zamierzonej formie ogłaszać. Widać to stąd, że w 1913 r.. 
w rozprawie o przedhistorycznych stosunkach Europy wschodniej 
(Rocznik Slawistyczny t. VI, str. 39 i nn.), opartej na materiale 
z tej pracy, mówi że rozprawa stanowi rodzaj Jtymczasowego ko- 
munikatu, a zarazem próby, czy warto ogłaszać całą dużą książkę 
po części w rękopisie gotową, a zawierającą jako główną treść 
takie i tak robione etymologiczne wywodye; zaznacza dalej, że 
daje w niej »tylko cząstkę mozolnie zebranego materialu, że nie 
wdaje się w ogóle w wyczerpujące wywody i cytaty, pozostawia- 
jąc to - w danym razie - do osobnej książki, którą po ukończe- 
niu pilnych terminowych robót można by prawdopodobnie za jaki 
rok zacząć drukowaće. Niestety z przyczyn trudnych do wyja- 
śnienia - mimo że zarówno wspomniana rozprawa jak i inne ogła- 
szane przyczynki z tego zakresu spotykały,się w nauce z pełnym 
uznaniem - autor do końca życia tej największej i najcenniejszej 
swojej pracy nie wykończył i drukiem nie ogłosił, z wielką szkodą 
dla nauki: ogłoszenie jej bowiem w owym czasie byłoby przy- 
niosło ogromne korzyści nie tylko wzbogacając znakomicie zna- 
jomość pochodzenia słowiańskich nazw wodnych, ale przede 
wszystkim przynosząc moc wzorowo opracowanego materiału 
etymologicznego, bardzo. ważnego dla językoznawstwa indoeuro- 
pejskiego w ogóle.
>>>
PRZEDMOWA WYDAWCÓW 


'T 


Ogłaszane za życia Rozwadowskiego fragmenty i przyozynki, 
-oparte na zawartym w »Studiach« materiale, objęły tylko drobn" 
jego cząstkę w postaci bardzo skróconych, szkicowych jakby ar- 
tykułów, nie dających właściwego wyobrażenia o całym bogac- 
twie wiedzy i metody etymologicznej autora, znamionującej nie 
wykOliczone dzieło. Fragmenty te zawarte są w następujących 
publikacj ach: 
l. Quaestionum grammaticarum atque etymologicarum series 
altera. IV. Etymologica. 1. gall. Druentia = pol. Drwęca, 2. pol. 
BZ'llra  Brzura: gall. Brigulos. (Rozprawy Wydziału Filologicznego 
Akademii Umiej. t. XXVIII, 1900, str. 247 i nn.). . 

. Ze studiów nad nazwami rzek słowiańskich. 1. Świslocz, 
Świślina. 2. Brda. 3. IVaria. 4. !t/ień, Mienia, Jliana. 5. nlroga. 
(Książka zbiorowa pt. Almae Matri J agellonicae qui ab ipsa multa 
olim in litteris perceperant quil1que saecula feliciter peracta hoc 
munusculo obIat.o gratulantur. Leopoli 1900, str. 107-14). 
, 
3. Olza (Zaranie Sląskie, I, 1908, str. 174-8 i II, 1909, 
str. 54-61). 
4.. Kilka, uwag do przedhistorycznych stosunków wschodniej 
Europy i praojczyzny indoeuropejskiej na podstawie nazw wód. 
(Rocznik Slawistyczny, VI, 1913, str. 39-73). Omawia nazwy: 
Rawa, Aland, Udon, Dźwina itd., J'Zlra, Navlja, Isla, Istra, Jana 
itd., Sestra, Snjezef, Visera, Wołma itd., Wołożoda itd., Wiejna itd., 
Lampatzki i La111pasck, Paskrza, Raja, Pełte'w, San, Skrwa, Dyrbok 
itp., ]Jloracll'lca itp., Stynawa, Beskid i Bieszczady, lVi ar, Sfrwiąż. 
5. Nazwy Wisly i jej dorzecza (MonografIa Wisły, zesz. 2. 
\Varszawa 1921, str. 1-20). Praca przedrukowana w calości w do- 
datku do niniejszego wydania, por. str. 280-303. . 
6. Encore une etymologie - ou pseudologie - du nom slavt. 
(Zbornik Filoloskih i lingvisti
kih studija' A. Beliću povodom 
25-godisnjice ńegovog naucnog rada posvećuju ńegovi prijatelji 
i ucenici. Beograd 1921, str. 129-31). Omawia nazwy: Sława, 
Slawica, Slaw21ta, 81avec, Slovaz, Neslovka itp. 
7. O starożytnej nazwie Donu Tanais. (Sprawozdania Pol. 
Akad. Umiej. t. XXVIII, 1923, nr 1, str. 2). . 
8. Nazwa rzeki Bzury (Język Polski, IX, 1924, str. 43-4). 
9. Don-Tanais et les Cimmeriens. (Rocznik Orientalistyczny, 
II 1925, str. 142-4). 


I
>>>
VI J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD :!ŁOWIA
SlnCH 


Artykuł wymieniony pod 4. przedstawia zapewne treść za- 
mierzonego końcowego rozdziału calej pracy, o którym mówił 
autor we wspomnianym wyżej referacie w Akademii Umiejętności 
w 1906 r., podając swoje »krytyczne.uwagi o praojczyźnie Slo- 
wian«. \Vnioski autora dotyczące tego zagadnienia spotykamy 
równie'ż - choć w mniej zdecydowanej formie w studium o »N az- 
wach Wisly i jej dorzecza« (por. pod 5.), w którym podał nadto 
wyjaśnienia dwudziestu kilku nazw rzecznych pominiętych w głó- 
wnej pracy. Są to: Przemsza, Soła, Wieprz, Srawa, Raba, Uszew'l 
lVida, Poprad, ...l/orawa, Jasie l, Zyzoga, Tallew, [./ltcynia, Clwdel, 
Bochotnica, PO'I,., Tyśmiellica, Świder, Okrze,;a, Pilica, Luciqża, Bzura. 
To rozszerzenie zakresu uwzględnionego marteriału skłoniło nas 
do przedrukowania w dodatku do naszego wydania całej tej roz- 
prawy, która nadto jest dziś bardzo trudno dostępna ze względu 
na zupełne wyczerpanie »
Ionografii \Visłyc, zawsze zresztą mało 
rozpowszechnionej. 
Poza tym dodatkiem wydanie nasze podaje tekst dzieła Roz- 
wadowskiego ściśle w tej formie, w jakiej zachował się w ręko- 
pisie, bez żadnych uzupełnień czy poprawek (wyjąwszy czysto 
zewnętrzne poprawki oczywistych - bardzo rzadkich - błędów 
literowych). Tekst ten obejmuje 361 stron zeszytowych zapisa- 
nych bardzo drobnym ale czytelnym pism
m z nielicznymi po- 
prawkami czy skreśleniami autorskimi. Rękopis zawiera 56 cal- 
kowicie wykończonych artykułów traktujących o pochodzeniu 
czy to pojedynczych nazw wodnych, czy - częściej - grup nazw 
pokrewnych, obejmujących nieraz po kilkadziesiąt pozycji, wyli- 
czonych skrupulatnie z podaniem dokładnego określenia położe- 
nia geograficznego, z wyliczeniem wszystkich dających się uchwy- 
cić historycznych zmian brzmienia, z omówieniem krytycznym 
wszelkich dawniejszych prób objaśnienia, wreszcie z wyjaśnieniem 
etymologicznym, opartym zawsze na szerokiej podstawie porów- 
nawczej i historycznej z uwzględnieniem obfitej literatury przed- 
miotu, której zestawienie i omówienie podnosi ogromnie wartość 
naukow" wywodów autora. Dzięki tym walorom n
e ulega wąt- 
pliwośCi, że praca jego, gdyby się była ukazała zaraz po napisa- 
niu, byłaby odegrała w językoznawstwie porównawczym, w szcze- 
gólności w rozwoju badań etymologicznych, niezwykle doniosłą. 
rolę. Ale i dziś, mimo że niemal czterdzieści lat ubiegło od na- 
pisania głównego jej zrębu, wartość jej z punktu widzenia tak
>>>
PRZEDMOW A WYDAWCÓW 


VII 


metodycznego jak i faktycznego jest ogromna: stanowi ona - już 
dzięki drobnym fragmentom oglaszanym drukiem za życia au- 
tora - podwalinę współczesnej naszej znajomości nomenklatury 
hydrograficznej wschodniej i środkowej Europy. Wydanie jej 
w pelnym tekście umożliwi w dalszych badaniach wszechstronne 
wyzyskanie wyników.osiągniętych przez Rozwadowskiego 1. 
Prócz artykułów całkowicie wykończonych, jakby przygo- 
towanych do druku, rękopis zawiera jeszcze 15 artykułów nie 
wykończonych, w których pozostawił autor szereg luk w tekście 
z widocznym zamiarem stopniowego wypełniania ich w czasie 
późniejszym. Luki te, powodujące nieraz wyraźne zakłócenia w ro- 
zumowaniu autora, zaznaczyliśmy w wydaniu osobnymi znakami 
(szeregiem kropek w nawiasach). Dotkliwym niedomaganiem rę- 
kopisu był też brak spisu znaków i skróceń używanych przez 
· autora dla oznaczenia cytatów z literatury przedmiotu i ze źró- 
. 
deł historycznych. Rozwiązanie tych skrótów stanowilo jedną 
z większych trudności przy wydaniu dzieła. Tej żmudnej pracy 
jak również ułożenia indeksów (toponomastycznego oraz wyrazo- 
wego) podjął się i dokonał z powodzeniem asystent Studium Sło- 
wiańskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego mgr Andrzej Siudut. 
Oznaczenia nazw geograficznych na mapie przeprowadził oraz 
mapę narysował - jeszcze w czasie okupacji niemieckiej - asy- 
stent Instytutu Geograficznego Uniw. Jagiell. mgr Andrzej Lo- 
rentski. Obu im winniśmy szczere podziękowanie. 
Tadeusz Lehr-BpławiJiski 
J alt Safa'rewicz 


1 Dotychczas wyniki te zosta.ły uwzględnione w szerokiej mierze 
w pracy: T. L ehr-Spławiński. O pochodzeniu i praojczyźnie Słowian, 
Poznań 1946, dzięki temu, 
e rękopis Rozwadowskiego, zło
ony w zbiorach 
Pol. Akademii Umiejętności, był dostępny autorowi podczas wojny (por. 
1. c. str. 163-5).
>>>
. 


Wykaz skrótów 


a) Języki i dialekty 


aglsas., ags., anglosas. - anglosaski 
alb., alban., - albański 
ałtaj. - ałtajski 
ang., angiel. - angielski 
archang. - archangielski 
arm., armeń. - armeński 
aryj. - aryjski 
att. - attycki 
RW., awest. - awestyjski 
bałt. - bałtycki 
baludż., beludż. - beludżystański 
(bałucki) 
białorus., brus. - białOl'uski 
brel. - bretoilski 
bułg. - bułgarski 
celt. - celtycki 
cerkiewnosłow. - cerkiewnosło- 
wiański 
czes. - czeski 
czuwas. - czuwaski 
cerem. - czeremiski 
dIn., dn., dolnoniem. - dolnonie- 
miecki 
dłuż., dolnołuż. - dolnołużycki 
est., estoń. - estoński 
dorp. - dorpacki 
fiń. - fiński 
fryg. - frygijski 
gael. - gaelicki 
germ. - germański 
głuż. - górnołużycki 
goc., got. - gocki 


górnołot. - górnołotewsk: 
gr. - grecki 
hiszp. - hiszpański 
horn., homer. - homerycki 
ideur., indoeur., indoeUl.op. - incLo- ., 
europej ski 
ilir. - iliryjski 
iryj. - iryjski 
ital. - italski 
joń. - joński 
karel. - karelski 
kasz., kaszub. - kaszubski 
kymr. - kymryjski 
lakoń. - lakoński 
lap., lapoiI. -lapoński 
lit., litew. - litewski 
liw. -liwoński 
longobard. -longobardzki 
łac., łaciń. - łaciński 
łot. - łotewski 
łuż. - łużycki 
małor., małorus., mrus. - małoruski 
ngn., ngrn. - nowo-górno-niemieckJ 
niem. - niemiecki 
nowoczes. - nowoczeski 
nowofranc. - nowofrancuski 
nowopers. - nowoperski 
ogólnorus. - ogólnoruski 
ogólnosłow. - ogólnosłowiański 
osmań. - osmański 
p., pol. - polski 
perm. - permski 
południowo-słowo - południowosło- 
wiański
>>>
WYKAZ SKRÓTÓW 


IX 


praaryj. - l'raar'yj
ki 
pragerm. - pragermański 
pragr. - IHagrecki 
praideur., praindoeur. - praimlo- 
enropf'jsld 
prasłow. - prasłowialu;ki 
prov. - prowansalf'ki 
pru
. - pruski 
ros. - rosyjski 
nmmll. - rumuliski 
rtlsk. - rusld 
samojed. - samojedzki 
ło:arm. - sarmacki 

f'rb. - serbski 

f'rbo-bułg. - serholmłgarski 

prbo-chorw., Rerho-kroac. - serłJo- 
chorwacki 
f.:ybir. - sybirski 

łow. - 
łowia{H;ki 

łowac. - blowac ki 

łoweń. - bloweński 
f:lowiń. - słowiński 
I5tarohułg. - starohułgarski 
starocerk., stcerk.- btarocerkiewny 

taroczes. - staroczeski 
staroduil. - staroduński 
E;taro,gr. - starogrecki 
staroind., ",ti., E;tind. - staroindyj- 
ski 

taroir., stir:, E;tiryj. - staroiryjski 
starois1., staroislan., stis1. - staro- 
islandzki 
starolit . - starolitewski 
starolać. - starołaciilski 
staronielll. - staroniemiecki 
staronord., stnord. - staronordycki 

taropol. - staropolski 
staropru
. - staropruski 
starorU8. - staroruski 

tarosa8., Rtsas. - starosaski 
staroserb. - staroserbski 
staro-zach.-nord. - 8taro-zachodnio- 
nordycki 
stfryz. - starofryzyjski 
8tgn., 8tgrn. - staro-górno-niemiecki 
f\tszw.. st8ZWf'C. - staroszwedzki 


Kwn., stwllicm. - 
taro-wY8oko-nie- 
miN'ki 
tlyr., SYl'yj. - syryjski 
syrjiin. - zyriański 
szwa.b. - szwab8ki 
bzwaje. - sżwajcarski 
8zwedz. - szwedzki 

dn., śr.-dn..- średnio-dolno-nie- 
miecki 
t5rdgn., śrdgrn., 
redniogórnoniem. - 
srednio-górno - niemiecki 
średniopers. - 
rednioperski 
trac. - tracki 
turkotatar. - turkotatars1.i 
turyn
. - turyngijski 
tV.er. - twerski 
umbr. - umbryjski 
weps. - wepsyjski 
\\ęg. - węgierski 
wielkorus. - wielkorutlki 
wI. - włoski 
wogul. - wogulski 
wotj., wotjac. - wotiacki 
wrns. - wielkoruski 
wschodniolit. - ws('hodniolitewski 
zyriail., zyrj., zyrjall. - zyriański 


b) Inne skróty 


adi., adied. - adiectivum 
ad l. - ad 10('Ulll 
austr. - austriacki 
('aus. - causativum 
d. - dopływ 
dep.. depart. - departament 
dia1. - dialekt.vczn
r 
lok. - dokument 
f. - femininum 
gen., g. - genetivu::& 
gub., g. - guhernia 
j. - jezioro 
kol. - kolejowy 
1. d. -lewy dopływ 
m. - mia.sto 
mko - mia
teczko 
neutr., 11. - nel1trUlu
>>>
X J. ROZWADOWSIU: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


nom., n. - nominativus . 
os. - osada 
p. d. - prawy dopływ 
pl. - pluralis 
pIc., płn., półn. - półno('ny 
płd., pold. - poludnio,vy 
pow., p. - powiat 
resp. - respective . 
rkp. - rękopis 
rz. - rzeka 



ing., sg. - 
ingulal'is 
subst. - substantivum 

. v. - sub verbo 
szt. - szta bov.-ry 
ts. - to salllO 
w. - wie;; 
wsdl., w. - wschodni 
wyj. - wyjątek 
z3('h., z. - zachodni. 


Wykaz cytowanych dzieł 



-\cta 8anctorulll quotquot toto orbe ('oluntur ... .Toannes Bollandus, (jooo- 
fredus Henschenius, 80cietatis J esu Theologi. T. 1- -fi 7. Parisiis 
(od 1863). 
_
ndree Richard, Andrees Handatlal:!. 4 Aufl. Hielefelc1 und Leipzig 1904. 
_-\nonim, Obszar języka litewskiego w gub. wileilskiej. :\Iateriały antro- 
pologiczno-archeologiczne i etnograficzne wydawane staraniem Ko- 
misji Antropologicznej _\kad(mii L miejętności w Krakowie. T. III 
(1898). Dział II, 1-72. 
tl'Arbois de Jubainville H., Les luemiers habltants de l'Europe d'apres 
les ecrivains de l'antiquite et les travaux des linguistes. T. I-II. 
Pari
 1889. ' 
_\scoli G. L, II codice irlande::;e dell'Ambrosiana. Vol. II, 2: Globsarium 
palaeohibernicum. Roma 1880 (Archivio Glottologico Italiano VI). 
Bacmeister A., Alemannische \\Tanderungen. Stuttgart 1867. 
Baranowski A. u. 'Ye ber H., Ostlitauische Texte, 1. 'Veimar 1882. 
(Anyk::;zcziq Szilelis). 
B arsov X., Geograficeskij slovar:b russkoj zernli (IX-XIV st.). 'ViIno 
1865. [= Barsov GS] 
Ocerki russkoj istoric-eskoj geografii. Geografija nacalnoj (Xesto- 
rovoj) Letopi
i. !zd. 2. 'Yarszawa 1885. [= Barsov albo Barsow 
Ocerki] 
Bartholomae Chr., Altiranisches 'Vorterbuch. Strassburg 1904. 
- Zur l-Frage. IF III (1894) 157-197. 
- Studiell zur indogermanischell Sprachgeschichte. Halle a. S. 1890-91. 
Basanavicius J., IS gyvenymo lietuviskq veliq bei velniq. Chicago 1903. 
Berka A., Słownik kaszubski porównawczy. PF III (1891) 357-442 
i 585-690. 
Berneker E., Die preussische Sprache. Texte, GralllIUatik, Etymologi- 
sehes 'Vorterbucb. Strassburg 1896. 
- Slavisebes etymologisches 'Vorterbuch. I Bd. Heidelberg 1908-1913. 
Beyersdorf, Slavische Streifen. Anlage zu den Baltischcn Btudien. Stettin. 
Jabrgang XXXI und XXXII, Heft 2 (1891).
>>>
WYKAZ CYTOWANYCH DZIEl
 


XI 


, 


Bezzen berger A., Belllerkungpn zu dem 'Verke A. Bielenstein uber die 
ethnologische Geographie d. Lettenlandes. S.-A. d. Schriften d. Pe- 
tersburger Ak., N eue Ser. IV (XXXVI). Cf. IF Anz. VII (1897) 179. 
Berneker Erieh, Die preu8sische Sprache. [rec.] BB XXIII (IH9i) 
283-321. 
Etymologien. BB I (1877) 336-342. 
Etymologien. BB XVIII (1892) 267-26b. 
Bielenstein A., Die Grenzen des lettisehen Volk88talllllle
 Ulul der let- 
tisehen Spraehe in der Gegenwart und im 13 .JahrhUlulert. 
t. Peters- 
burg 1892. 
Die lettisehe 
pra("he. Berlin 1863-1864. 
Roisacq E
, Dictionnaire etymologique de la langue grec(łue. Heidel- 
berg 1916. 
Boh tlingk O. u. Roth R., Sanskrit-\Yorterbul"h herau
:regehen von der 
Kaiserliehen .L\kademie der \Vissen8chaften. T. 1-7. bt. Peters- 
burg 1855-1875. 
Bohtlingk O., Sanskrit-'Yorterbueh in kiirzerer Fa
sung. T. 1-7. 
St. Petersburg 1879-1889. 
Borch 
L, Dwa słowa o Dźwinie. \Vilno 1843. 
Brandt R. F., Grigorovicev parimejnik, 2 vyp. ł.loskwa 1894. 
Braun F., Razyskanija v oblasti goto-slavjanskich otnosenij. Sankt Peter
 
burg 1899. Odbitka ze 8bornika Otdel. l'ussk. jaz. i sloves. hnp. 
Akademii Nauk., t. LXIV, zesz. 12. 
Braune 'V., Althoehdeutsehe Grammatik. Halle IbbtJ. 
Broekhaus, Konversations-Lexieon. XIV Aufl. Bd. 1-17. Leipzig 1901. 
Bruekner A., Beitrage. zur 51testen Gesehichte der Slaven und Litauer. 
AfslPh. XXIII (1901) 215-2.H. 
Die slavischen Ansiediungen in cIel' Altmark und im 'Iagdeburgi- 
schen. Leipzig 1879. 
Drobne zabytki polsz(,z
'zn
' 
redniowieeznej, ez. U. R'YP XXXIII 
(1901) 120-187. 
Dzieje języka polskiego. Lwó,,, (19U6). 
Język \Vacława Potoekiego. Przyezynek do histor
'i języka polskiego. 
R'VF XXXI (1900) 175-421. 

azwa 'Visłv. Ateneum 1895, t. 2, 576--579. 
Poezya łaeińska w Polsee, ez. II. R'VF XXII (1895) l-li2. 
Przyczynki do słownietwa polskiego. R'YF XXVIII (190-1) 289-3
;. 
Vergleichende slavische Grammatik von dr ,Y. Vondnlk. [rec.] 
AfslPh. XXIX (1907) 1l0-120. 
Brugmann K., Die 
G)'xcx
 VE1tOOE
 der Odys;;ee. IF XX {1906/1907) 
218-225. 
Grundriss der vergleiehellden Gramlllatik der iudogermanischeu 
:Spraehen 2 . :Strassburg 1897-1916. 
Kurze vergleichende Grammatik der indogprmallischell :5prachen. 
8trassburg 1904. 
B ug a K., Slavjano-baltijskija etimologii. Rus
kij Filologiceskij Y cstnik 
LXVII (1912) 232-250. 


.
>>>
XII J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD !BZW AlU WÓD SLOWIANSIUCH 


B łISl' h in
,Urkunden des Kloster8 Leubus. Breslau 1821. 
(' appeller C., Sanskrit-\Vi)rterbuch. 8trassburg 1887. 
Casopis Ma(icy Serbskeje. Budysin 1863. 
C'hle bowski Br., \Y kwee.tyi nazwy \Yisły i kolonizacyj pomorskiej jej 
brzegów. Odpowiedź p. A. Bruecknerowi i St. Ł. AteneUlll 1895, 
t. 3, 648-653. 
('enova Florian, Skórb Kaszebl::.'\koslovjuskjc move. 8vject 1866. 
('odex diplomaticus Prussicus. K()nigsberg 1836. 
Conway R. S., The Italie dialects etlited with a grammar and glo
sarJ 
by... Vol. 1-2. Cambridge 1897. 
Crncić 1., Assemanovo Izborno Evangelie. Roma 1878. 
DaLb V.. Tolkovyj slovarb zivogo velikoru8skago jazyka. T. I-IV. Wyd. 3. 

. Peterburg..!.- Uoskva 1903-1909. 
Danicić D., Rjecnik hrvatskoga iIi f!.rpskoga jezika. Na svijet izdajt 
Jugoslovenska Akademija Znanosti i Lll1jetnosti. Zagrzeb od r. 1880. 
Detlefsen D., Die geographischen Bucher (II, 242-YI, Scllluss) der 
Naturalis Historia des C. Plinius 8ecullllu8. Berlin 1904. 
Diefen bach L., Origines Europaeae. Frankfurt a. M. 1861. 
Donller O., Vergleichendes \,,"orterbuch der Finnisch-Ugristhen 
pra- 
chen. T. I-III. Helsingfors 1874-1888. 
Egli J., Nomina geographica. 8prach- nnd :-;acherklarullg von 42.000 
geographischen Namen a11er Enlraume. 2 Aufl. Leipzig 1
93. 
Erben C. J., Regesta diplomatica nec non epistolaria Bohemiae et 
Ioraviae. 
Pragae 1855. 
Erwast K., Finniseh-Deutsches \Vitrterbuch. Tawestebus 1888. 
Palk H. S. u. Torp A., Korwegisch-diinischel5 etymologisches \Vorterbuch. 
T. 1-2. Heidelberg 1910-1911. 
}'arnik E., Olza. Zaranie Śląskie I. 3 (kwiecień 1908) 97-99. 
ł'ick A., 

po;. KZ XLII (1909) 85-86. 
Vergleichendes \Yorterbueh der indogermanischen 8prachen. Vierte 
Auf1age bearbeitet von A. Bezzenberger, Aug. Fick und Who 
Stokes. T. 1
3. Gottingen 1890-1909. 
Fierlinger J. v., Miscellen. 3. 8lav. Visla. KZ XXVII (1885) 479-480. 
ł' Ol' biger A., Handbuch der alt ell Geographie aus den Quellen bearbeitet. 
T. I-III. Hamburg 1877. 
Forstemann E., Altdeutsches Kamenbuch. T. I-II. II Aufl. Bonn 1900. 
F.-u. :P. II p. )likkola. 
III Anz., p. Hurt. 
- IV - mapa: Kalevalan. kertomarullojen lOytopaikat. 
Ge bauer .T., Historieka mluvnice jazyka ceskćho. T. I-III. Praha 1894- 
1898. . 
- :;lovnik starocesky. T. I-II. Praha 1903. 
G leye A., Ugro-finnischer einfluss im armenischen. Xota bibliograficzna 
w F.-U. F. III (1903), Anzeiger 19, nr 28. 
(; loger Z., Encyklopedia staropolska ilustrowana. T. 1-4. \Varszawa 
1900-1903. 
- 
łownik gwary ludowej w okI'. tykoci{u
kim. PF IV (1893) 795-904.
>>>
WYKA.l CYTOWANYCH DZIEL 


XIII 


uuko vskij K., KovelU.,kij tlt'z1. Kovlla J 
92 (odb. z Pamjatnoj kniiki 
kovew;;koj gub. na 1
92 g.). 
lIaeusler, U1"kundensammIul1
 zur Ueschichte des Fiirstentums Oel
. 
Breslau 1883. 
Uanusz J., Vi8tula, 'Visla, 'Veichsel 'p ...tanowiska gramatyki porów- 
nawczej. PF I (1885) 168-179. 
- Vistula, Visla, 'Veichsel. KZ XXVIII (1887) 210-214. 
Helten 'V. L. van, Zum Vokalisruui; ulld KOllronantismu8 der :Friesischell 
Dialekte. IF VII (1897) 312-359. 
Hilferding A., Ostatki 8lavjan na juiuoru beregu Baltijskago morJ3. 

t. Peterburg 1862. 
lIirt H., Der indogermanisclle _\..blaut. 
trabl::lburg 1900. 
Die Indogprmanen, ihre Verbreitung, ihre Urheimat und ihre Kultur. 
T. I-II. 8trassburg 1905-1907. 
Holder A., Alt-celtischer Sprachschatz. T. I-III. Leipzig 1891-189li. 
[= H.] 
lIoops J., Reallexicon dCl' germanischen Altertumskunde. T. 1-4. 8trass- 
burg 1911-1919. 
Hryncenko B. D., SlovarL ukrainskago jazyka. T. I-IV. Kiev 1907-1909. 
lIunfalvy P., Ethnograpllie von lJngarn ins deutsche ubertragen von 
Prof. L H. Schwicker. Buda-Pest 1877. 
lIiibschmann H., Armellische GrauHllatik. I. Armenische Etymologie. 
Leipzig 1897. 
.\..rmenische Studien. I. Grundziige der armenischen Etymologie. 
Leipzig 1893. 
Etymologie und Lautlehre dcl' o&;eth;chen Sprache. Strassburg 1887. 
Hurt J., -Ober die pleskauer esten oder die sogenanllten setukesen. F.-U. }"". 
III Allz. (1903) 185-205 + mapa. 
IIjinskij G., Altkirchenslavisch t:
piti "s('hreiell u . KZ XLIII (1910) 
177-184. 
Indogermanische Forschungen II p. Johans8on, Sallskritische Etymologien. 
.J aco by A. 1., 'Viaticzi orłow8koj gubernii. 
J avnis, Pamjatn. kniika kovensk. gub. na 1900 g. 
Jirecek K., Antiqua Boemiae topographia historica. Vindobonael893. 
- Cesty po bulharsku. Praha 1888. 
- Das Furstenturu Bulgarien. 'Vien 1891. 
.J ohans8on K. F., Arische Beitrage. IF XIV (1903) 265-339. 
Arisehe Beitrage. IF XIX (1906) 112-139. 
Beitrage zur griechiscben Sprachkunde. L"psala l891. 
Indis('he :\Iiszellen. IF III (1894) 198-253. 
Sanskritische Etymologien. IF II (1893) 1-64. 
-Ober sskr. adbhyds, aabhis. IF [V (1894) 134-146. 
.fournal de la Societa Finno-ougriellne I-p. Verbreitung... 
Justi F., Iranisches Namellbuch. )Iarburg 1895. 
J uskevic A., Litovskij e.lovar:b. 
t. Peterburg 1904. 
Karłowicz J., Słownik gwar polskidl. T. 1-6. Kraków 1900-1911.
>>>
XI\" 


J. ROZWADOWSKI: STUUlA. 
AU N.-\ZW.Un WÓD Sł.OWIAŃBKICH 


K a rł o w i c z J., 
lownih. wyrazów ohcegu a kuniej ja:sneg o pOt"hudzenia 
używanych w języku polskim. Krakó" I R94 -1905. 
- "'isła. P1' I (1885) 1()2-167. 
Kar
kij E. F.. B(łoru8
.v. T. I-II, I -3. 'Yar
zawa 1903-1912. 
K e 11 e I' II.. 
[eIIlel-, Pregel-, \lnd \\T eichselstrom, ihre StroIIlgebiete und 
ihre wichtig-sten Xebenflu8se. T. 1-4. Berlin 1899. 
Kiepert H.. Hem"ici Kiepert formae orbii; a.ntiqui. 3G Karten mit kri- 
ti
chem Te:xt Ulul Quellenangabe. Berlin 1894. 
K iepert H.. l..ehrbuch der alten Geographie. Btrlin 187
. 
Kluge Fr.. Et.ymologi
che8 \Yiirtel'buch dpI' deutschen Sprache. V Aufl. 
:'tl'a:o;.
łnll'
 1894. 
Ko;'uhinskij ....\leks., Teritol'ija doi
torice8koj Litv.". Zurllal )linisterstva 
Xarodnap:o ProsvN
cenija 1897 (Janvarb) 60 -94. 
Kodeks tlyplomatyczn
' katedry krakowskiej ;'w. \Vadawa, wyt!o F. Pieko- 
si118ki. T. 1-3. Kraków 1874-ł8R3. [= KKKr] 
Kodek
 dyplomatyczny księstwa :\lazowieekiego.\Vyd. X. T. Lubomirski. 
\Yar8zawa 1M63. [= KM] 
KQ(lek
 tlyplomatyczllY )[ałopolski. ""yd. F. Piekosiilski. T. 1-4. Kraków 
ł87G-1905. [= KD)l] 
Kodeks dyplomatyczny Polski (Codex (liplomaticus Pololliae). T. 1-4. 
Varsoviae 18-l7-1
M7. [= KDP] 
Kodeks dyplomatyczny \Yielkopolski. T. 1-5. Poznall 1877-1908. 
[= KD\V] 
Krt-ek Fr.. Grupy dz\\iękowe polskie ta'ft i ci'r(z)ć, jako odpowiedniki 

tarobułgarskiej tr'bt. oraz ich doniosłoś{o dla budowy wokalizmu 
pra
łowial'lSkiego i praindoeuropejskiego. Lwów 1907. 
Kl'et
cllIller P., Einleitung in die Geschiehte der griechiscben Sprache. 
(Tottin
en 189G. . 
K ria usait is P., Lietuviskos kalbos gramatika. Tylża. 1901. 
KroJu} K., \Vo und wanll ent
tanden die finniscllen Zauberlieder. J1".-lT. F. 
II (I
U2) 20(
2]9. 
Kuhu E.. JIiscellen. KZ XXVIII (J

7) 
14-2łG. 
Kurschat Fr., Litj;auise11-deutsches \Vorterbuch. Halle a. :0;. 1883. 
Lagerkrantz O., Eine wortgruppe bei Verriu8 Flaccus. KZ XXXVII 
( ] 904) 157-177. 
l.alis A., Lietuvisko8 ir angliskos kalbq żodyna
. Chicago 1903. 
Leskiell A., Der Ablaut der \Vurzelsilben im Litauischen. Leipzig 1884. 
- Die Bilrlung der Sornina im Litauii'ehen. Leipzig 1891. [= Le
kiell 
X Oili. ] 
l. itlen E., Armenische Studiell. Uoteborg 1906. 
Studien zur aItindiseJlen und vergleiehenden bprachgeschichte. 
l p
ala 1897. 
Yennischtes zur wortkullde und graromatik. BB XXI (18
6) 93-11
. 
Zur germanischen W ortgeschicbte. IF XIX (1906) 335--359. 
Linde 
. B., 
łownik języka polskiego. 'Vyd. II. Lwów 1854-1860. 
Liullsay ,Y. J1., Die lateinisehe :Sprache ubers. von H. Xobl. Leipzig 1897.
>>>
WYKAZ CYTOWANYCH DZIEl, 


XY 


]Jj ap 11 n o, B. .M., Izsledovanic o)azyke sinutlal:bIla
u Kpiska l-oj novgorod- 
skoj lCtopisi. Sanktpeterburg 1900. 
Loren tz Fr., Slovinzische Grammatik. St. Peten;burg J 903. 
- . 
lovinzische Texte. 
t. Petersburg 1905. 
- 
lovinzibches 'Vorterbuch. I-II. 81. Petersburg; 1908-1912. 
Lubicz R., Kilka zabytków języka E-taropolskieg;o. YI-XIII. PP V (1889) 
53-89. 
L iiders H., 
aw
krit '1Imkta, 11tuktliphala, phala. KZ XLII (1909) 193- 
206. 
Latysev V. V., Scythica et Caucasica. St. Peterburg 189U. 
L o p a c i lIS k i H., X aj dawniejsze słowniki Iwlski(' drukowane. II 1. P F Y 
(1899) 586-605. 
- Przyczynki do nowego słownika języka polskiego. Pl' V (1899) 
681-976. . 
.M aciej owski, Roczniki i kroniki polskie i litew
kie najdawuiejsze. 'Var- 
szawa 1850. 
)laco8zek, Przewodnik po 8lą:.;ku CiCSZ;YIlSkilll. Lwó" J901. 
)Ialinowski L., O niektórych wyrazach ludow:n'h polskich. Zapiski }JO- 
równaweze. R'VF XVII (1893) 1-102. . 
)lastakov P., Spisok rek dncprovskago bassejna. Bt. Peterburg 1913. 
:\Iater. Komis. antrop. Akad. Lm. (Mater. antropoI.-archeoI.) p. Anonim. 
)Iatusiak S., Olsza czy Olza! Lud XIY (1909) 330-337. 
- Zaranie Śląskie r. I zesz. III. [rec.] Lud XIV (1909) 309-310. 
:\Iatzura, IlIustrierter Fuhrer dureh die Beskiden. Teschen 1890. 
:\Ieillet A., Slavischefl. etJrmologisches 'Yorterhuch von Dr Eri(\h Ber- 
neker. [rec.] RS I] (1909) 57-7ł. 
)[ encik F., l'respursky slovnik. V ocabulariulll latino-bohemiculll poso- 
niense. V Praze 1892. 
)1 erillger R., 'Vorter ulld Sachen. IP XVI (I 90-1) 101-196. 
"eyer G., Etymologisches. IF I (1892) 319-329. 
EtymologischC8 \Yorterbuch der alballe8i8cben 8prache. 8t1'388- 
burg 1891. 
Griechiscbe Grammatik. 3 ...\u£1. Leipzig 1896. 
Neugriechische Studien l-II. Sitzungsbericllte der Philos.-His1i. 
CI. d. Kaiserl. Akad. d. \Vi8
. CXXX. ('Yien 1894) Abb. IV-V. 
)lielcke Chr. G., Littaui!ó;dl-deutsches und deutsch-littauisches 'Yorter- 
buch. Konigsberg 1800. 

\Iiezinis ks. )1., Lietuwiszkai-łatwiszkai-rusi:'5zkas zodyna
. Tilzeje 1894. 
:\li kkola J. .J.. Beruhrungen zwischell den westfinnischell und slavi- 
schen Spra.chen. Helsillgfors 1894 (l\[cmoires de la 
ocićtć Finno- 
ougrienne YIII). 
Finnisch-slaviscl1e beziehungell. F.-P. l\ II (1902) 72-76. 

[iklosich Fr., Etymologisches \Vorterbuch der slavischell Sprachell. 
"""ien 1886. 
Lexicon palaeoslovenico-graeco-latinulU. Yilldobollae 1862-1865. 
Vergleichendf' Granunat.ik der slavis,hen Spradlell. T. 1-4. 
'Yien 1879.
>>>
XVI 


J. ROZWADOWSKI: STUDIA 
AD NAZWAMI WÓD SŁOWIAŃSKICH 


)lilićević )1. Dj., Knezevill..t B'rbija. Beogra(l IS75. 
- Kraljevill3 8rbija. Beograd 1884. 
.\Iiller \Y., Die Sprache der Osseten. 8traBbbnrg 1903. 
)Iellel. H., Indoeuropaeisk-
elIłitisk 
ammenlig-Ilende Glu88arium. Kje- 
bellhavll 1909. 

IoIler H., Semitiseh und IHdo
ermanisch. KopenhagŁ'1l 1907. 
)Ione Fr. J., L'rgeschichte des badischen LalHie') bis zu Endc dei; 7 -en Jahr- 
hunderts. Bd. 1-2. Karh;ruhe 1845. 
- 1Ionumenta Hi8toriae 'Varmiensis. T. I-H. 
Iainz 1860-1924. 
.\Iuch R., Deut
che Stammeskunde. Leipzig 1900. 
- Deutsdle Stammsitze. Halle a. S. 1892. 
- Ister ulld Isar. IF YIII (1898) 287-290. 
",U iiUer C., ptolemaei Claudii Geographia. Parisiis 1883. 

liiller K., i Dii bner J. F., Strabon. rEro"(p

t)t&. Parisiis 1853-1857. 
Uiiller )Iax, Revue Celtique I (1870). 

 adezd in, Opyt istoric. geografii ru
skago mira (Biblioteka dlja Ctenija, 
czerwiec 1837). 

 esselmann G. H. F., \Yorterbuch der littauischen Sprache. Konig:'l- 
berg 1851. 
- ThesauI'us linguaf Prus
icae. Berlin 1873. 
Niederle L., :Xove theorie o pravlasti slovanske. Cesky Casopis Histo- 
ricky XXI (1915) l-H. 
- Slovauske staro.zitnosti. T. L-2. Praha 1902-1906. 

itsch K., Dyalekty pol8kie Prus zachodnich. MPKJ III (1907) ]01-284 
i 305-395. 
- Olza. Zaranie Śląskie I, 3 (kwiecie!l 1908) 99-100. 
'N ereen A., ..Altislandische ul1d altnorwegische Grammatik 2. Halle 1892. 
- Abriss der urgermanischell Lautlehre mit besonderer Riick
i.cbt. 
auf die nordischen :;prachen. StraHsburg 1894. 
N osovic I. 1., SłovarL bełorusskago narecija. 
anktpeterburg 1870. 

 6vaković stojan, Primeri kniievnosti i jezika staroga i 8rpsko-sloven- 
skoga. U Beogradu 1904. 
Opis pow. borysow. - p. Tyszkiewic,z. 
OSBoli!lSki J. 11., Vinzent Kadłubek. Aus lem poluischell von 
. G. Linde. 
'Varszawa 1822. 
Paasonen H., Zur frage von der urverwalldtschaft der finnisch-ugrischen 
und indoeuropaischen sprachell. F.-U. F. VII (1907) 13-31. 
Etymologische streifziige. F.-D. F. II (1902) 184--191. 
.Mordwinische Chrestomatie' mit Glossar und gramm. Abrit:;s. Hel- 
singfors 1909. 
)lordvinische Lautlehre. Helsingfors 18!:J3. 
Pamjatnaja Kniika Kovenskoj gub. na 1898 g. II. 
Pauly's Real-Encyklopaedie der classischen Altertumskunde. X eue Be- 
arbeitung von Georg 'Vissowa. Stuttgart 1894-1936. 
Pedersen H., Armenisch und die nachbarsprachen. KZ XXXIX (190ti) 
334--485. 
- Das indogermanische 8 im 8lavischen. IF V (18!:J5) 33-87.
>>>
. 


WYKAZ CYTOWANYCH DZIEł.. 


XVII 


. 


Pec1ersen H., Dif' gutturale im Albanesischen. KZ XXXVI (1900) 

77-34U. 
Die llasalpraselltia und der slavische akzent. KZ XXXVIII (1905) 
297-421. 
Les pronoms demonstratifs de l'ancien arm{mien. Kobenbavn 1905. 
Neues und nachtraglicbes. KZ XL (1907) 129-217. 
V orgleiehende Grammatik der keltiscben Spracben. T. 1-2. Got- 
tingen 1909-1913. 
Persson Per, Studien zur Lebre von der Wurzelerweiterung und Wurzel- 
variation. Up sala 1891. 
Pertbes Justus, AtlaH antiquus. Taschen-Atlas deł" alten 'Velt von Al- 
bert von Kampen. 8 Aufl. Gotba 1906. 
Pertz G., )Ionumenta Germaniae Historica. Vol. 1-134. Hanoverae. 
1826 sqq. 
PF IV, 884 p. uloger. 
- V, 83 p. Lubicz. 
- V, 154 p. Pracki 
Pfuhl, Lausitzisch \Vendisches Worterbuch. Budissin 1866. 
Plan ta R. v., Grammatik der oskiscb-umbriscben Dialekte. I-II. Strass- 
burg 1892-1897. 
Pletersnik )1., Slovensko-nemski slovar. T. 1-2. V. Ljubljani 1894- 
1895. 
Pogodin A. L., Dr. L. Niederle. O kolebce naroda slovenskebo. [rec.] 
Izvestija Otdelellija russkago jazyka i slovesnosti Imp. Akademii 
Nauk. T. IV (1899) 1503-1511. 
E timologiceskij a zametki. B. m. i r. 
Iz istorii slavjam
kicb peredvizenij. S. Peterburg 1901. 
Iz istorii snosenij Finnov s Indo-evropejcami. Izvestija Otdelenija 
russkago jazyka i slovfsnosti Imp. Akademii Nauk. T. X (1905) 
kn. 3, 1-23. 
K voprosu o gerodotowskicb 
evrach. Izvestija Otdelenija russkago 
jazyka i slovesnosti Imp. .Akademii 
auk. T. VII (1903) kn. 4, 
346-353. 
K voprosu o Frakijcach. 8t. Peterburg 19uu. 
 ota bibliograficzna 
w P.-U. F. I Anzeiger (1901) 82. 
})olnoje sobranie russkicb letopisej. St. Peterburg 1841. i nn. 
Pommerscbes Urkundenbuch. T. I-VII. Stettill 1808-1905. 
Pomorskie nazwy osobowe i miejscowe. Roczniki Towarzvstwa Naukowego 
w Toruniu XIY (1907) 184-196. 
})opiołek Fr., Jeszcze o Olzie. Zaranie Śląskie II, 3 (lipiec 1909) 109-110. 
Pracki 'Y., Przyczynek do słownictwa ludowego z okolic Krakowa. PF V 
(1899) 150-15
. 
Prellwitz 'Y., Etymologiscbes "Torterbuch der griecbisebell Spracbe. 
Gottingen 1892. 
Prusik F., Etymologika. Nota bibliograficzna w IF Anz. V (1
95) 260-261. 
PSL p. Połnoje Sobranie Letopisej. 
Ram uH S., Statystyka ludno
ci kaszubskiej. Kraków 1
99. 


Prace Onomastyczne l. 


II 


.
>>>
XVIII J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SŁOWIAŃSKICH 


Reicbelt H., Der sekundare ablaut. KZ XXXIX (1906) 1-80. 
Rich ter O., Die UlIechten Nominalkomposita des Altindischen und 
-\Jti- 
ranischen. IF IX (1898) 183-253. 
Romanov E., Belorusskij sbornik. Vyp. I-V. Kiev-Vitebsk 1885-lh9l. 
Rozwadowski J., Dr Franciszek Krcek. Grupy dźwiękowe polskie fart 
i cir(z)ć. [rec.] RS l (1908) 211-259. 
Kilka uwag do przedhistorycznych stosunków wschodniej Europy 
i praojczyzny indoeuropejskiej na podstawie nazw wód. RS VI 
(1913) 39-73. 
Krytyczne uwagi o praojczyźnie Słowian (Studya nad nazwami 
wód słowiań8kich II). Sprawozdania z czynn. i pos. Ak. Um. w Kra- 
kowie XI, 3 (marzec 1906) 2. 
Olza. Zaranie Śląskie II, 2 (marzec 1909) 54--6l. 
Olza (i Śląsk). Zaranie Śląskie I, 4 (czerwiec 1908) 174--178. 
Quaestionum grammaticarum atque etymologicarum series aItera 
R'VF XXVII] (1900) 247-26l. 
Semazyologia czyli nauka o rozwoju znaczell wyrazów. Lwów 1903. 

lavisches etymologisches 'Vorlerbuch von Dr Erich Berlleker. 
[rec.] RS II (1909) 71-112. 
Tbracograe('a. Stromata in honorem Casimiri )Iorawski. Cra.coviae 
1908. 
Uwagi o dyftonga('b i
, 'Uf! w południowo-zachodniern narze('zu biało- 
ruskiem. .MPKJ I (1904) 207-220. 
'Vortbildung und Wortbedeutung. Heidelberg 1904. 
Ze studyów nad nazwami rzek słowiańskich. ,y książce zbiorowej 
Ahnae :Matri JagelIonicae qui ab ipsa multa olim in litteris per- 
ceperant, quinque saecula feliciter peracta hoc munusculo obIato 
gratulantur... Leopoli 1900. S. 107-114. 
Rygh O., Norske Elvenavne. Kristania 1904. 
Sapunov A., Reka. Zapadnaja Dvina. Istoriko-geografićeskij ohzor. 
Vitebsk 1893. 
Schmid tJ., Kritik der 8onantentheorie. 'Veilllar 1895. 
- Die Pluralbildungen der indogermanisehen Neutra. 'Veimar 18
Y. 

chulze W., Qaest10nes epicae. Giitersloh 1892. 
Setala E. X., Zur finnisch-ugrischen lautlehre. F.-U. F. II (1902) 219--276. 
Siarkowski.'V. kę., Słowniczek gwary ludowej z okolic Pińczowa. 8prawozd. 
Kom. Jęz. Ak. Um. T. IV (l891) 335--340. 
.sj ogren J. A., Gesammelte Schriften. Bd. I Historisch-ethnographiscbe 
Abhandlung uber den finnisch-russischen Norden. St. Petersburg 186l. 
- -Uber die 'V obnsitze und Verbaltnisse der J atwagen. St. Peters- 
burg 1858. 
Sket J., Sloveniscbes Sprach- und Obungsbuch. IV Aufl. Klagenfurt 1888. 
SlovarL russkago jazyka Imp. Akademii Nauk. T. 1-2. S. Peterburg 
1891-1907. 
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów lSlowiaiu;kich, 
wydany pod redakcj

 F. Sulimirskiego, B. Chlebowskiego i 'V. 'Va- 
lewskiego. T. I-XV. \Varszawa 1880-1902. [= Sł. g., Sł. Geogr:) 


lO 


. 


.
>>>
WYKAZ CYTOWANYCH DZIEŁ 


XIX 



łownik języka polskiego ułożony pod redakcją Jana Karlowicza, Adama 
Kryilskiego i 'Vładysława Niedźwiedzkif'
o. T. 1-8. \Varszawa 
1900-1927. 

łownik petersburski p. Bobtlingk. 
Sobolevskij A. J., Einige Hypothesell fiber die 8prache der 8kythen 
und Sarruaten. Af::;IPh XXVII (19U5) 240-244. 
- Lekcii po istorii russkago jazyka. Kiev 1888. 
:.;olmsen F., UJlter
uchungen zur griechischen I...aut- und Verslebre. StrasH- 
burg 1901. 
:.;ommer F., Handbuch der lateinischen Laut- und FormenIebre. Heide!- 
berg 1902. 
:O;progis, Geograficeskij slovar:b drevnej zomojtskoj z"emli XVI 
toletija. 
1888. 
Bpurrell W., English-welsh pronouncing dictionary8. Caerfyrddin 1872. 
8tein H., Herodotos. T. 1-5. Berlin 1857-1862. 
8tockes "TIl., Celtic Etymologies. BB XXI (1896) 122-137. 
V'rkeltischer Spracbschatz. -cbersetzt, uberarbeitet und herau8- 
gegeben von Adalbert Bezzenberger. Vgl. \Ytb. der idg. Sprachell 
von August Fick II. Gottingen 1894. 
8 t o lz Fr., Historische Grammatik der lateinis
hen Sprache. Leipzig 1894-189.3. 
8treitberg :M., Urgermanische Grammatik. Heidelberg 1896. 

achmatov A. A., Izsledowanije o dvinskich gramotach XV st. 1903. 
- Zu den altesten slavisch-keltischen Beziehungen. AfslPh XXXIII 
(1912) 51-99. 
Safafik P. J., Slavische Altertfimer. 
Szajnocba K., Lechicki początek Polski. Lwów 1858. 
8zinyei, Finnisch-ugrische Sprachwissenschaft. 
Scbliupas Joh., Budwardżei. :Mittbeilungen der Litauischen Litera- 
rischen Gesellscbaft I (1880) 386-392. 
8zyrwid K., Dictionarium trium linguarum in usum studio8ae juvelltntis. 
5 ed. Vilnae 1713. 
Teki. A. Pawińskiego. T. 1-7. \Yarszaw3 1897-1905. 
Tbomascbek W., Die alten Tbraker. II, 2: Personen und Ortsnameu. 
Sitzungsber. d. Philos.-Hist. CI. d. KaiserI. Akad. d. 'YiS8. CXXXI 
('Vien 1894) Abh. l. 
Tb
msen V., Beroringer mellem de finske og de baltiske (litauisk-Iettiske) 
sprog. Kebenhavn 1890. [= Thomsen BFBS] 
- Dber den Einfluss der germanischen Sprachen auf. die finnisch- 
lappischen. Halle 1870. 
Thumb A., Alt- und neugriechische 1liszellen. IF XIV (19U3) 343-362. 
Thurneysen R., Etymologisches und Grammatiscbes. IF XXI (1907) 
] 75--180. 
Torbiornsson T., Die gemeinslavische Liquidametathese. Bd. 1-2. 
Up sala 1901-1903. 
';I'orp A., Wortschatz der germanischen Spracheinheit. Unter 'litwirkung 
von Hjalmar Falk ganzlich umgearbeitet. VgI. Wtb. d. idg. Sprachen 
von August Fick III. Gottingen 1909. 


11*
>>>
J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD 
AZWAMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


T r a u tIu a 11 n R., Germa.nische Lautgesetze in ihrem spracbgeschichtl. 
\Y erh
iltnis. Kirchhain 1906. 
T nI s III a n J. J., Cudsko-litovskije elementy v novgorodskich pjatinach. 
Revel 1898. 
- Etimologija ll1(stnyeh nazvanij Pskovska.go uezda. Reval 1897. 
- Etimologija IDPstnych nazvanij Vitebskoj guberni i. Reval 1897. 
TY8zkiewicz E., Opisanie powiatu borysowskiego. 'Viino 1847. 
rkert F. Aug., Geographie der Griechen un(l Rumer. Bd. 1-4. '\Veimar 
1816. 
F dzie la S., Topograficzno-etnograficzny opi
 wsi polskich w Galieyi. 

Iateriały antropologiczno-areheologiezne i etnograficznf A. U. VI 
(1903) Dział II 3-123. 
Fhlen bec li C. C., Knrzgefasstes etYll101ogisdlCs 'Yol.terbuch d. altindi- 
schen Sprache. Amsterdam 1898-1899. 
- Kurzgefasstes etymologiscbes 'Vortprbnch der gotischen 
pracbe. 
Amsterdam 1896. 
ł lanowski B., Dokumenty kujawskie i mazowie('kie !H'zewaźnie z XIII w. 
Kraków 1887. 
Pmaneć )1. i Spiłka A., Slovarb rosijśko-ukrain5kij. Lviv 18Y3. 
Yasmer )1., Die neuesten Forscbungen zur Frage i.iber die rumanisch- 
slavischen sprachlicben Beruhrungen. R
 II (1909) 22-33. 
Yerbreitung der finnisch-ugrischen Volker. Karte entwo"rfen VOIll Secretar 
der Finll.-ugr. GeseHschaft. 1885. Journal de la 80cietć finno-ou- 
grienne I (1886) 135. 
Von drak V., O mluve Jana Exarcha bulharskeho. Praha 1896. 
Yuk Stef. Karadiić, Srpski rjecnik 3 . Beograd 1898. 
'Yackernagel J., AItindisehe Grammatik. Gottin
en 1896 i n. 
- )Iiscellen zur griechiseben grammatik. KZ XXX (1890) 293-316. 
\Yalde A., Lateinisches etymologisches 'Yorterbuch 2 . Heidelberg 1910. 
\\Yeske 31., Untersuchungen zur vergłeichenden Grammatik des finnischen 
8pracbstammes. Leipzi
 1872. 
\\Yhitney \V. D., Indisehe Grammatik. Leipzig 1879. 
\Yichmann Yrjo, 'Votjakische Cbrestomatie mit Glost;ar. Helsingfors 1901. 
'Yiedemau O., Ha.ndbuch der litauischen Sprache. Grammatik, Texte, 
'Vorterbucb. Strassburg 1897. 
\\Yikłund K. B., Entwurf einer urlappischell Lautlebre. Helsingfors 1896. 
- Finnisch-ugrisch und indogermanisch. Le 
Ioll(le Orientał I (1906) 
43-65. 
\Yolter E. A., Spiski naselennyeb mest Suvalkskoj gub. S. Peterburg 1901. 
Zeuss K., Die Deutęehen und die Xachbarstamme. Heidelberg 1837. 
Zeuss I. C., Grammatica celtica e monumentis vetustis 2 . Berolini 1871. 
Zimmer H., Kdtisehe studien. KZ XXX (1890) 1-292. 
Zupitza E., Die germaniscben .Gutturale. Berlin 1896. 
- Etymologien. BB XXV (1899) 89-105. 
Żelechowski E., Ruthpnisch-deutsches \Vorterbueb. T.I-2.Lemberg 1886.
>>>
WYKAZ CYTOWANYCH KAP 


XXI 


Czasopisma 
AfslPh - Archiv flir slavische Philologie. Berlin 1876 i nu. 
BB - Beitrage zur Kunde der indogermanischen 8prachen ]usg. von 
A. Bezzenberger. Gottingen 1877 i nn. 
F.-U. F. - Finnisch-Ugrische Forschungen. HelBingfor8 1901 i nn- 
IF - IndogermaniBche Forschungen. Strassburg 1892 i nu. 
KZ - Zeitschrift fur vergleichende Sprachforschung. Berlin 1832 i nn. 

lPKJ - :Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Lllliejętno
ci 
w Krakowie. 1904 i nn. 
PF - Prace Filologiczne. 'Yarszawa 1885 i nn. 
RS - Rocznik Slawistyczny. Kraków 1908 i nn. 
R'VF - Rozprawy Wydziału Filologicznego Akademii Lmiejętności. 
Kraków 1874 i nu. 


Wykaz cytowanych map 


Handtke, 'Yestliches Russland, 1:2.000.000, 6 Aufl., Glogau. 
Mapa sztabowa austriacka l: 200.000. Karty: Balta, Bobrujsk, 
BreBt-Litowsk, Chabnoje, Czernobyl, Częstochowa, Drohiczyn, Głusk, 1I- 
lukst, Kalisz, Kielce, Kobrin, Krasławka, Kraków, Łomża, Łuck, Mozyr, 
Nieśwież, N owoaleksandrowsk, N owogeorgiewBk, Oświęcim, Owrucz, Petri- 
kowo, Pińsk, Radom, Rokitno, Równo, Siedlce, Skwira, Slonim, Słuck, 
'l'urów, Urnań, Żytomierz. 
Mapa sztabowa pruska I : 200.000. Karty: Bansk, Bejsagoła, Dokszyc.e, 
Drissa, Durben, Illukst, Janow an der 'Vilija, JeiszYBzki, Jurborg, Kowno, 
Kraslawka, 1.Ierecz, Nowogródek, Poniewież, Preny, Radziwili8zki, Rado- 
schkowitschi, Rastenburg, 
alanty, :::)uwalki, Swenzjany
 Swir, Tilsit, Wil- 
kornir, Wilna, Wołożyn, 'Vorniany. 


.
>>>

>>>
I. Artykuły wykończone 


1. avent-, avont- 


, 
Owantka l. d. \Virwinty l. d. Swiętej (p. d. \Vi1ii) w pow. 
wilkomierskim gub. kowieliskiej, nad nią mko Owanta, folwark 
Owantka. Oczywiście rzeczka nazywala się także pierwotnie Owanta 
wzgl. w litewskiej formie Awanta, która to forma zresztą obok 
pierwszej jest podawana na mapach. Wedle SI. g. po litewsku 
mko nazywa się .L1łanta, o czym niżej. 
Awenta, rzeka w Birżańskiej wlości w XVI w. Sprogis sv.: 
nie moglem jej odnaleźć na mapach ani w Sl. g. 
Ta nazwa, bardzo starożytna, lączy się bezpośrednio z: 
_lvens, tak się nazywał w starożytności górny bieg rzeczki 
Velino d. rzeki Nar, od niego Aventinus (mo1Zs itd.), p. Hiilsen 
w Pauly-Wissowa l
ealenz. sv. Powtarza się w dzis. A'i:entino l. d. 
_ San gro . (staroż. Sagrus) d. Adriatyku, na terytorium starożytnych 
Frentani. 
Aventia, celtycka bogini źródła (dea"""-/), p. Holder sv. Iden- 
tyczne są: 
Avance rz., p. d. rzeki Durance w depart. Hautes-Alpes, gór- 
ski potok. 
.LlvaJlce 1. d. rzeki Garonne w depo Lot-et-Garonne, nizinna. 
Auen tia w J rrab. Peut. = dzisiaj (wedle Holdera) Carrione 
w górnej Italii, nad nią dzisiaj twierdza Lavenza (L- l' avenza). We- 
dle Hiilsena, niewątpliwie slusznie = dzis. Avenza, rzeczka w Etru- 
rii wpadająca do morza (Pauly- Wissowa Realenz. sv.). 
Aventio, dzisiaj Avull{'on, AVell
01Z itp. kilka razy, mianowicie: 
Avan
on, (.Llvell{:on) p. d. Rodanu w Szwajcarii (Kanton \Vaadt) 
-przed wejściem Rodanu do j. genewskiego (I. Lemanus), przy uj- 
ściu ID. Bex i kilka miejscowości, o których p. Holder sv. Aventio. 
Prace Onomastyczne l. 1
>>>
.. 


2 J. ROZWADOWSKI: :STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLO\VIAIi\SKicH 


Al'e'tlticllnz, dziś Avenches m. powiatowe w Kantonie \Vaadt, 
niegdyś potężna stolica Helwecji (Tacitns, lnscr. itd., p. Forbiger 
III :-ł3:-ł. Holder sv.). Położone na wzgórzu wśród bagnistej rów- 
niny, kilka kilometrów na południe od j. l\1urten. Nazwana od 
bogini Aventia, p. jeszcze Ihm w Pauly- \Vissowa Realenz. sv. 
Avan/ici, szczep liguryjski w Gallia N arbonensis, Plin. 
NR. lIt 5, w Alpach, bez żadnej wątpliwości w związku z pierw- 
szą z wyżej wymienionych AVllnce, tym więcej, że nieco na po- 
ludnie stamtąd, w depart. Basses-Alpes jest jeszcze rz. Va1zson 
p. d. Durance, z pewnością z * Avunso1l ( Avan
OIz gdzi
 indziej). 
A teraz mamy appellativa, wykazujące temat identyczny 
z tymi prastarymi nazwami wodnymi: 
stind. ItvfI'a-s Cstudnia., łot. (lWU!.'; f źró lło', fińskie avanto (gen. 
ovanno1t) cOffnung, \Vuhne, \VRke', a zatem stind. al:ata-s L- *avy'!ó- 
lot. aU'/J,'s L- *lIV"1tIO- bezpośredlllo identyczne z lit. Awellta, Awania 
od tworu partycypialnego w ital. AVl'll.
 avent- i d. 
Część tego etymologicznego gniazda widział już \Valde Lat. 
etym. \Vtb., który na st.r. 54 (pod Ut)ł'" cIo Stokesa (Fick 4 1123) 
artykułn: "f/V'I-S, a.va, ltVftrO-S Flu..zs, gall. "AvoS. Avara, Flu..zRn.- 
bret. Av I Flussn. 
kr. ara1li Strom, FInss" dodał lać. Avens (p. 
wyżej'" sti. llVfd(l-S i lot. (lwu/s, a także może (Zaclts) AvernllS. 
Iogę 
dodać je
zcze lit. Aca ruczaj pod wsią Kury (lit. Zabagrauza) 
w p. wlacJyslawowskim (gmina PobrtJwola), \\T olter Spiski 
48. 
Obecnie cała grupa przed,tawia 
ię jasno. \Vypada tylko spro- 
stować, że ,-łvoS u Ptolem. 116, 1 (gen. Avov), Mela In] R Aoo 
(dziś Ave) jest rZt'ką w Hiszpanii; nazwa ta jak i inne zps'tawione 
u Stoke..a (p. Hold
r sv.) może tu należeć, tak samo jHk nazwy 
o temacie aU-1Z f ł.' itd. oraz al/-Zo- itd., ale dalsza etYlllulogia na- 
szego pnia partie. aVC1lt- itd. prowadzi ewentualnie bardzo daleko. 
Już dawno skonstatowano istnienie w językacb indoeur. bazy 
et}e- (ewe-) ze znaczpniem czy wyobrażeniem zasadniczym cwil- 
goci, mokroty' w rozmaitych forn1ach i derywacjach: por. Johans- 
son IF II 60 nstt. (nr 3H) z przyp 2 na str. 62 (gdzie wywodzi 
sti. aVltta- L- *elj-?ł-tó-, a lot. awu sf=*r'ł1ł0nto.) z podaną tamże li- 
teraturą. 
U wag a. Mylne analizy etYlnologiczne wyrazów awuts ava- 
ta-s u Bartholomae'go IF III 179 
 3';, Bezzenhergera BB XVIII 
267 (za nimi Uhlenbeck Et. \Vtb. der ai. Spr. sv.).
>>>
AUP\., UPA - OPAWA 


3 


W łot. jest obok awilts oboczna forma z tym samym zna- 
czeniem aluts 1, w każdym razie powstała przez etymologiczne 
zbliżenie czy upodobnienie do oczywiście rymujących z tym 
form alan t- itd., o których mowa pod ol-. Podobnie w litew. 
Alanta II Avanta. 
Bardzo ciekawy jest fiński wyraz, wyżej przytoczony,avanto 2 , 
którego zupełna identyczność może tylko polegać na przejęciu 
z lotyskiego czy bałtyckiego. 


2. AU1Ja, Upa 
Aupa albo Eipel, po czesku Oupa, l. d. Elby w pIc.-wscho- 
dnich Czechach (w górach Olbrzymich). Nazwa kontynuuje nie- 
wątpliwie staroczeskie {;pa, z czego następnie Altpa, która to 
forma pozostała po przejęciu przez Niemców -jako niemiecka, a po- 
tem nowoczes. Oztpa. Stosunek obocznej formy niem. Eipel do 
Aupa nie przedstawia szczególnych trudności i da się zrozumieć 
na podstawie tej samej zasadniczej formy (naturalnie poza su- 
fiksem), por. Gebauer Histor. mluvnice I 
 194 i str. 257 od dołu 
i nast. 
Oznaczona jako "rzeka na Morawie" w Erbena Regesta 141 
Upa nie jest mi znana. 
Upa p. d. Oki w guberni i tulskiej (Tuła leży nad nią) z uj- 
ściem w gub. Kałuskiej. Karski Belorussy I 60 sądzi, że tę na- 
zwę naturalnie trzeba odnieść do lit. 'ltpe crzeka'. JeRt to jednak 
wątpliwe, oczekiwalibyśmy bowiem w takim razie oczywiście 
* V?)pa L- ?)pa, a nie Upa. którego Zt- wskazuje na dyftong. Podo- 
bnie bez ceremonii łączy Beyersdorf Slav. Streifen 49 pod ap-. 
(woda': lit. ltpe, Aupa (d. Łaby), Oppa na Śląsku, mala 'ZIpana 3 = 
j}falapane; por. co do Oppa niżej i końcowy wywód etymologiczny. 
Jednakowoż wszystko zależy od ogólnych stosunków etymologi- 
czno-historycznych. 


3. Opa'lva 


, 
Opaz()a, niem. Oppa, 1. d. Odry na Sląsku Opawskim. Po- 
, 
wstaje z Opa wicy Czarnej, Białej i Sredniej, a pod Karniowem 
1 Cf. Liden Studien 82 przyp. 3. 
:.1 Nie ma go u Thomsena Beroringer. 
s Co jest dowolną rekonstrukcją. 


1* 


.
>>>
4: J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD Sł
OWIAŃSKICH 


ma d. Opawicę Złotą. Nad Opawą leży stolica kraju tejże nazwYt 
po niemiecku Troppau, wymienio
a już w r. 1061 w formie Op- 
pawa, następnie 1255 Opavia. 1273 Upa via, wreszcie 1363 w for- 
mie dzisiejszej niem. Troppowe, która niewątpliwie powstala przez 
złożenie nazwy rzeki z prepozycją i rodzajnikiemaIl de,. Oppau -:::' 
-:::' ndr-Oppau, -:::' Troppalt (mniej prawdopobnie z(u)r u.), p. Egli 
NG. sv. TropiJau, gdzie podana literatura, objaśniająca tę nazwę 
niem iecką. 
Na obszarze słowialiskim nazwa to izolowana. Co najwyżej 
mógłbym przytoczyć, ale i to wątpliwe, z terytorium wschodnio- 
białoruskiego : Vop p. d. górnego Dniepru w gub. smolełiskiej j uj- 
ście poniżej Dorohobuża, oraz Vl!fiec p. d. górnego Dniepru w pow. 
dorohobuskim gub. smoleńskiej j ujście także poniżej Dorohobuża. 
Vopee jest to fmały Vop', co się zgadza z rzeczywistością, bo 
qługość jego wynosi koło 40 wiorst., podczas gdy Vop ma okolo 
130 wiorst długości. Słownik geogr. SVV.j Karski Bełorussy 157. 
Otóż element pierwiastkowy vop- może kontynuować dawniejsze 
op-, ale równie dobrze może kontynuować dawniejsze vr,p L- ilP-. 
U wag a l. Karski w przytoczonym miejscu uważa Vop (i Vo- 
pee) za słowiańskie, charakteryzując je jako "IITIIąbll n:\I€Ha": wi- 
docznieJ zatem lączy je z rodziną czasownika vOjJ , itb który obok 
rozmaitego rodzaju wołania używa się także o głosie np. bąka. 
wodnego (wedle Słownika] akad.,
 Dal' nie ma nic). Ale to jest 
mocno nieprawdopodobne, raz z powodu znaczenia i pochodze- 
nia 2 tej grupy wyrazów, po wtóre z powodu formacji. Ponieważ 
Vop, jak wykazuje lł"opee, jest lub .było masc., przeto oczekiwa- 
libyśmy *VOplb L-. *V'Opjo-: tymczasem Vop jest tematem na -i, co 
jako twór pochodny od '-"'Opiti nie jest zbyt prawdopodobne. 
U wag a :l. Berka. Prace filol. III436 ma następujący ustęp: 
"Opawll, lJopawa, Łopawa, rzeka przymorska, niem. Lupow: por. 
opawae 'poić, opajać np. tera celęta 1J:0pawajónt', cerko }zapavati., 
, 
pol. napawać. Opawa:.,m. na górnym Sląsku". Rzeka, o której 
mowa, płynie w pow. słupskim (Stolpe) na Pomorzu i wpada do 
Bałtyku a nazywa się po niemiecku, tak samo jak i wieś nad 
nią leżąca, Lu pow: skąd jednak Berka wytrzasnął kaszubską (a ra
 
J Sam zresztą tego bliżej nie objaśnia. 
2 t-r,piti jest prawdoPGdobnie zapożyczeniem z języków ger- 
maliskich ; są przy tym pewne trudności, ale nieprawdopodobna 
etymologia Iljiliskiego KZ XLIII 177 nstt. ich nie usuwa. 


.
>>>
OPA WA 



 


-czej slowiliską) jej nazwę, którą na czele kładzie, nie wiem; przy- 
puszczam, że jest to po prostu własna jego konstrukcja. Mian9- 
wicie Cenova (C ej nowa) w swoim "Skarb koszebskosłovjnskje 
move" ua str. 42 wymienia wieś Lupo/(' w formie Lepowo, aRa- 
rouU w swej "Statystyce ludności kaszubskiej" używając konwen- 
cjonalnej polskiej pisowni ma nazwę rzeki w formie Lupa, co 
się zupelnie zgadza z formą Lepowo Cejnowy. W gramatyce 
i tekstach słowiliskich Lorentza nie znalazłem nic, a na mapce 
dodanej do gramatyki podana jest tylko niemiecka forma. Za to 
Hilferding w swej znanej pracy "Ostatki Sławjann na juznomlJ 
beregu Baltijskago morja" str. 8 przytacza tubylczą nazwę rzeki 
w formie Leplwa, co pominąwszy kOlicówkę zgadza się zupełnie 
z Cejno\vą i Ramułtem. A zatenl nie ulega wątpliwości - na pod:- 
stawie świadectwa Hilferdinga, Cejnowy i Ramułta, formy nie- 
lnieckiej oraz narzecza słowiliskiego (w którym ł nie przeszlo 
w 'l}, ale w l) -, że forma Berki jest wymyślona i nic z Opawą nie 
ma do czynienia. Co się zaś tyczy jego etymologii, która formal- 
nie mogłaby być do Opawy samej zastosowaną, to wywód ten 
upada już wobec niemieckiej formy Oppov; por. zresztq dalej mój 
wywód etymologiczny. 
Zatem na obszarze słowiańskim nie spotykamy poza Opawą 
nic napewne pokrewnęgo. Za to z dawnego terytorium dackiego 
mamy nazwę, zawierającą prawdopodobnie ten sam element pier- 
wiastkowy ApllS albo Apo, w Tab. Peut. Apo oraz w Geogr. Rav. 
Apio, 1łpo 1. d. Dunaju w JiIoesia superior względnie w Dacia apu- 
lensis, dzisiejszy Karas w Banacie; nad nim leżała miejscowość 
tejże nazwy (.Lipo). Tomaschek Die alten Thraker II i, 91/2 do- 
. . . 
daje do tej nazwy następującą uwagę: "vgl. ...tpu/um, Ap'llla in Da- 
cia? pruss. ape. apll, lit. llpe, skr. ap cWasser'. Rat auch ' A1tittct. 
'A1tt1X in Phrygien von einem Flusse den Namen? Der pierische 
Apilas (Pl in.) aus Hesych. acrmA':J;. XEtp.(X?PO; zu verbessern ?", a ibid. 
st.r.53 o miejscowości Apulum, Apula powiada: "vielleicht benannt 
nach dem in den 
faros einmiindenden Bache (OmIJoły); vgl. den 
Flussnamen Aplts". Na razie daję tylko uwagę o Aplllu11l, bo o resz- 
cie nazw i wyrazów będę mówić niżej przy wywodzie etymolo- 
gicznym. Otóż zbliżenie nazwy miejscowości Apulum (Ptolem. III 
8,4, .il}Julu1ll i Llpula Tab. Peut. por. Komentarz K. 
Iiillera ad 
. 
str. 448 oraz 44f; na miejscu Apulul1l leży dziś I{arlsburg w Sied- 
luiogrodzie, zwany także \Yeif3enburg i Belgrad, po łacinie vi śre- 
, I
>>>
6 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAŃSIUCH 


dnich wiekach Alba Julia, potem Alba Carolinaj analogicznie po 
węgiersku Gyulafehervar, także Karolyfehervar) z nazwą rzeki 
.J.pltS jest bardzo zachęcające (przypomina się też od razu italska 
Apulia, p. niżej), ale jest jednak pewna trudność: Ap'ltlu1n leżało, 
jak i dzisiejszy Karlsburg, na prawym brzegu Maroszu przy uj- 
ściu doń rzeczki Ompoly, której nazwa jest stara, jf1k wynika 
z położonej nad nią miejscowości Ampelum. Tomaschek zwrócił 
uwagę na Ompoly (nie wspominając o Ampelltm), ale równocze- 
śnie zbliżył Aplt
lll1Z z Apus, co przecie na raz, jedno i drugie, 
nie może być prawdziwe. Stary indoeur. wyraz względnie pier- 
wiastek ap- tak się przedstawia: sti. (wed.) &p- f. (N. cip Acc. 
dpanz D. ap
, N. pl. cipas Acc. apas G. apam) = awest. up- f. (N. 
iils Acc. apanz D. lfpe I. apa(-cl
) (woda (w najszers'ym tego 
słowa znaczeniu)', w złożeniach sti. allupa-11l twybrzeże, okolica 
bagnista; zbiornik wod
y, st.aw' L- an'lt (wzdłuż, ponCJd' + ap-, 
dv"ipa- (wyspa' f::= dvi (dwa' + ap-, pratipam (pod wodę' L- prali + 
+ ap-, v'ipa- (bezwodny' L- vi + ap-, gdzie mamy kontrakcję 
wygłosowych -; -Zł pierwszej części złożenia z redukcją zgłoski 
rdzennej ap- t. j. ap-, p. \Vackernagel Altind. Gr. I 103 
 90a. II 
100 
 42e. 109. Obok tego złożenia sti. sam-apa- (równowodzie (na- 
zwa pewnej ceremonii)', Jl'tskapa- (muł' L- Jllska- Csuchy' + tip-, aw. 
ltrv-apa- cszerokowodny', sti. nir-apa- (bezwodny', balw- apa- (ob- 
fity w wodę' (Wackernagel L c. 109). Jak stind. pratika- (twarz, 
oblicze' odpowiada dokładnie gr. 1tp6'j(j)IT.oV L- * proti-aqU- (por. \Vac- 
kernagell. c. I 103 
 90a z literaturą, oraz u \Valdego Latein. etym. 
Wtb. pod oculus), tak owym staroind. anupa-, pral'ipam, dvzpa- 
odpowiadają gr. nazwy wodne 'Aa(j)1t'ó
 l) d. rzeki 
1tEPXEtÓ
, wpa- 
dającej do zatoki malijskiej (Strabo VI 382 itd., p. Forbiger Hdbuch 
ITI 874 przyp. 31 '; 2) d. morza eubejskiego w Beocji, błotnisty 
i zarośnięty trzciną (Homer Ił. IV 383. Herod. VI 108 itd., p. For- 
biger 111918 przyp. 52); 3) d. zatoki korynckiej w Sikyonii (Strabo 
VII 271 itd., p. Forbiger III 
67 przyp. 50); 'Iv(j)1tó
 rzeka na wy- 
spie Delos (Homer hymn. 118 itd., p. Forbiger 1111025 przyp. 77) 
i inne. Można by jednak te nazwy greckie i inaczej pojmować: 
mianowicie wychodzić od formy pierwiastka op-, chociaż rzecz 
trudna do rozstrzygnięcia. Inne tu należące wyrazy, prócz po- 
chodnych jak stind. apava1Zt- !'wodny, wodnisty', apya- "ts.', apaga 
f. trzeka' (złożenie), awest. l7fant- (obfity w wodę'; gr. "Ava.1to
 
1) d. morza pod Syrakuzami (Thuc. VI 96 itd., p. Forbiger 111784),
>>>
. 


OPAWA 


7 


która to nazwa jest jasnym zlożeniem *an-apo-, jak wynika z tego, 
że rzeka ta (dziś A/reo) nazywała się w starożytności także Ano, 
Ancus (AJlotispllOros), p. Forbiger l. c., zatem do starego imienia 
dodano appellativum -ap-o-; 2) d. Achelousa w Akarnanii (Thuc. 
1182 itd., p. Forbiger III 8
3). Dah--j znane wyrazy bałtyckie lit. 
zwykle ltpe = lot. upe (obok CZf'go lit. UplS f.; n. pl. itpys, a czę- 
sto także ztpis m., p. Leskien Nom. 
38) crzeka', staro prus. ape Cts.'; 
w złożeniach jako druga część niezmiernie częste, zwłaszcza na 
Litwie, i w tej 8amej postaci, zatem na Litwie -upiJ wzg1. -upis, 
w Prusiech -a]Je (np. Laukappe cpol na rzeka', p. Nesselmann The- 
saurus). Co się tyczy wokalizmu litew. i lot. upe, to przypomina on 
podobny stosunek w lit. 'ltgnls obok słowo Ogllb, stind. agll{$, por. Brug- 
mann Grd. 1 2 146 
 148, 1 Anm., który przypuszcza, że początkowe 
0- w pewnych warunkach pozostalo, nie przechodząc jak zresztą w a, 
a następnie rozwinęło się w u-o \V staroprus. mamy jPszcze apus 
cźródło, studnia'. Dalej lączy z tymi wyrazami wielu uczonych 
gr. tmóc; csok (z drzew)', tmÓEtc; = sti. apavant-, nazwy miejscowości 
'01tÓEtC; (Homer II. 11532 itd., '01tOU; Thuc. 1I3:ł itd., p. Forbiger 
Hdbuch III g06 nst.) w Lokris i 
01tOU; (Strabo IX 425) w Elidzie, 
gdzie była takżp r z e k a tej nazwy (8choI. Pindar. Ol. IX 64, 
Forbiger 
79 przyp. 23), por. np. Fick VergI. 'Ytb. 1 4 15. 173. 372, 
przpde wszystkim rozprawę J ohanssona IF IV 13-1 nstt., który ob- 
szernie to gniazdo etymologiczne traktuje, MoHer Semitisch und 
Indogerm. 1322 nst., tenże (Mener) Indoeuropaeisk-SemiTisk sam- 
menl,gnende Glossarium 101 nst. t ; dalej nazwy Peloponezu 'A1t£IX, 
'A1ttc; (rYl), )IEcr'J
1tt
, która to ostatnia nazwa' spotyka się także 
w Beocji, Lokris itd. (Johansson l. c. 137), także w pld. Italii 
l\1Ecrcr

to
 i kraj )]EcrcrCX1ttCX = Iapygia (Polyb. III 88, 3 il d., p. For- 
biger 111752)2, z czym znowu stoi w związku południowoitaJ. 
Apulia (której południowe części Jlessapia itd. słynęły z wybor- 
nych pastwisk) i lud Apltli, por. Forbiger III 745nst. Łączy się 
z tym nazwa rzeki Apilas w Macedonii d. zatoki Thermajskiej 
(Plin. NR IV 10) i łać. apium. O łać. ll1ll1lis por. J ohansson l. c. 139, 


1 Inni łączą od dawna i do ostatnich czasów tmóc; z lit. sa- 
kai cżywica', słowo sok?i, lać. SUCllS itd., por. zwłaszcza w ostatnich 
czasach Solmsen Untersuch. zur. griech. Laut- u. Verslehre 207 
nst., 'Valde Lat. etym. \V tb. sv.., Brugmann Grd. 11 2 1, 165. 
2 Była i w zach. Krecie rz. Jlessapius, p_ Kiepert F0rmae 
orbis antiqui XII.
>>>
8 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


Walde sv., MoHer L c., o li w ap- przytoczonych na kOlicu nazw 
.J ohansson 138. 
Z zestawionego n1aterialu wynika przede wszystkim, że pier- 
wiastek ten tak rozpowszechniony w nazwach wodnych jest zu- 
pelnie obcy językom słowiańskim. Dlatego też trzeba się liczyć 
z tą okolicznością przy objaśnieniu na czele postawionych nazw 
wodnych, zwlaszcza, że i względy innej natury, jak zaraz zoba- 
czymy, nasuwają rozmaite wątpliwości. Czeska Altpa może tu 
wcale nie należy, jeżeli wyjdziemy od formy z pierwotnym dyf- 
tongiem, tym więcej, że nazwa mogła zawierać pierwotnie inną 
spółgłoskę niż -p-; ale może też pierwotne czeskie ilpa być prze- 
kształceniem nazwy *ofa, jaką zastali, która zatem mogłaby do 
omówionego gniazda należeć. Ale trudno o pewność: tyle jest 
dla mnie jasne, że nazwa to nie słowiańska, starsza od Słowian 
w tych stronach. Co się tyczy Vpy, dopływu Oki, to trudności 
są podobne: od pierwotnego *upa można wyjść, o ile rzecz rozu- 
miem, tylko przypuszczając, że nazwę tę Slowianie tutaj stosun- 
kowo późno zastali i dlatego już u- nie zrównali ze swoim (v.ft 
tylko ze swoim ?t-. 
Co się tyczy Opawy, to i ona jest z pewnością niesłowiall- 
skiego pochodzenia, a zarazem wedle wszelkiego prawdopodo- 
bieIlstwa także tu wprost nie należy. 
rożna by mianowicie wyjść 
od germańskiego *a[a (L- praindoeur. *opa lub *apli lub *apa), 
boć Słowianie w najdawniejszej epoce podstawiają pod germ. f 
swoje p; ale jeszcze prawdopodobniejszą rzeczą, bo opierającą się 
na rzeczywiście u. Germanów używanym wyrazie, jest wyjście 
z germ. :llapa, które było bardzo powszechnie używane jako dr\lga 
część nazw rzecznych, w niemieckiej postaci -affa itp. I, a które 
zostalo przejęte od Celtów. W ten sposób zyskujemy tę nazwę 
w formie samodzielnej 2. 
Co się tyczy wreszcie nazw Vop i VOlJec, to jak już zazna- 
czyłem, mogą one kontynuować dawniejsze vr,p- L- i'4p- (por. lit. 
itpe), w którym to razie wypadaloby uznać przejęcie od szcze- 
pów litewskich, albo też dawniejsze op-, w którym to razie stwier- 


1 Por. J ohansson 1. c. 141 przyp. 
2 Celt. ab- stoi zresztą z pewnością w związku z ap-, por. 
J ohansson 1. c. 140 nst. Walde l. c. pod amnis, chociaż nie potrzeba 
nawet J ohanssona teorii do tego, por. MoHer l. c. 327. Glossarium 
pod ab-.
>>>
OPSA, OSA 


9 


dzamy starą nazwę rzeczną, o której pochodzeniu, to jest przy- 
pisaniu jej temu lub owemu szczepowi ideur. a priori nic się nie 
da powiedzieć. l\Iożna tylko podnieść okoliczność, że u Slowian 
w ogóle nie ma śladów tego pnia, i że u Bałtów, obok lit. llpe, 
lot. upe, jest także postać zachowana w prus. ape. Jest jeszcze 
jedna i druga nazwa rzeczna, której dotąd nie wynlieniłem, a która 
po całym dotychczasowym wywodzie sama się tu naprasza, to 
jest Neroplja p. d. Druci (Drut') p. d. Dniepru (Karski Bełoru8sy 
157) L- * Jler-op.ia lub *ncr-apjii (nie *ner-r,pjii, bo z tego zrobiłoby 
się *1Ze1"plja). Zatem do nazwy ner- dodano jeszcze appellativum 
o sensie (rzeka
. Druga to Szoapfl d. Sejmu (1. d. Desny dnie- 
prowej) w p. rylskim (g. kur
kiej), którą to nazwę można śmiało 
wywieść z *sv-{tpii t. j. *Slt + lipa (dobra woda", por. awest. lwapi- 
Bartholomae Altira:u. 'Vtb. 1853 :ust. To znaczy uważam tę nazwę 
za iraliską, */wapa lub *xvap{t (por. Brugmann Grd. 1 2 300 d), które 
dostało się pośrednio lub bezpośrednio do Słowian, przy czym 
iral1- lw- zastąpiono przez sv-. 


4. O psa, Oset 


OpS(t j. i ID. W p. nowoaleksandrowskim g. kowieńskiej. 
ObSll j. zaraz na płd.-z. od j. i m. Dagda w g. witebskiej 
(p. dynaburski), mapa szt. pruska 1 :200,000 Krasławka. 
Obsona mały p. d. Niemna w p. trockim niedaleko granicy 
z g. kowieńską (mapa szt. pruska 1 :200,000 Preny)j sufiks jak 
Baltona itd. 
Bez naciągania nasuwa się etymologia indoeuropejska. Po- 
nieważ są to nazwy z terytorium litewskiego (druga z łotyskieg?) 
i w każdym razie takimi są od dawna, przeto eo ipso wy klucza 
się porównanie z l i te w s k i m apltSls.t(.J uszkiewicz, apnse Lalis, 
ep'llse Bezzenberger Bil XXIII 289) (osina' j można by je zestawić 
tylko z formami prus. abse i lot. apsa, którym jak wiadomo od- 
powiadają słowo osa (osina, osika) L- *opsii, germ. *aspo (staro- 
górnoniem. aspa, dziś Espc i dial. Aspe, stnord. osp) L- *apsa 1 
tego samego znaczenia. 


1 Ciekawe, że ta ideur. nazwa drzewna odnajduje się w ję- 
zykach turkotatarskich (tur. apsak (topola' i i.), por. o tym Pe- 
dersen KZ XXXIX 462, który przypuszcza przejęcie prze.z szczepy 
turkotatar. za pośrednictwem przodków Armeńczyków.
>>>
10 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


Ale nasuwa się także stara nazwa rzeczna iliryjska "At}Jo; 
Apsys (Strabo VII316 itd., p. Forbiger Hdb. III8
7) z miastem 
tejże nazwy nad nim (Forbiger 1. c. 849), d. morza w lllyris 
graeca, przy czym warto zwrócić uwagę na stind. npsu- w zło- 
żeniach, co - pierwotnie 1. pl. - używa 
ię potem jak zwyczajny 
pień (apslt11lant- itd., p. Brugmann Grd. 11 2 1,98). Kto wie zre- 
sztą, czy nazwa osiki i ten ten1at apsu- (apso-) nie stoją ze sobą 
w związku. 
, 
Obok wymienionych nazw Opsa (Obsa), O soue!, mamy jasne 
litewskie nazwy Opusza j. w p. rosieńskim i Opusza rz. w p. wi- 
lellskim (SI. g.) 1), Z nazwą drzewa w litewskiej jej postaci iden- 
tyczne. 
W każdym razie wniosek z tego ustępu dozwolony albo 
1) że OpSlt to bardzo stara indoeur. nazwa, albo też 2) że na póź- 
niejszym litewskim obszarze siedzialy dawniej szczepy pokre,vne, 
ale bliższe Prusakom i Łotyszom, względnie ich przodkowie. 
U wag a. Rzekę Obszę (Ohszczę) l. d. 
Iieży w p. bielskim 
g. smoleńskiej zostawiam na boku, jako tu nie należącą. 
Kiedy się mówi o Opsie itd., to przychodzi na myśl zagad- 
kowa, a tak bardzo rozpowszechniona nazwa Osa: Briickner w Dzie- 
jach jęz. pol. wylicza na str. 49 Osę wraz z \Vieprzem i innymi 
jako calkiem jasną: a więc prawdopodobnie lączy ją z osą = osiką 2 t 
ale ten klucz nie do każdego zamku się nadaje. Możemy na- 
wet powiedzieć, że w naszym wypadku wcale nam nie pomoże. 
Bo w ogóle na ziemiach polskich jest tylko jedna Osa, p. d. Wi- 
sły w Prusiech zachodnich (poniżej Grudziądza), zwykle i przez 
Polaków Ossą nazywana i nie jest ona w żadnym razie nazwą 
polską. \V dokumentach średniowiecznych (niemieckich) pisana 
Ossa, Ozza" Ozze; rzeka bardzo bystra, dno kamieniste, brzegi 
strome; ma 1. d. Lutrynę al. Lutrzynę al. 1nałą Osę, którą lud 
po prostu Osą, tak jak główną rzekę, nazywa; zarówno ten do- 
plyw (po niem. Lutrine), jak i p. d. Osy Jardenga (po niem. Gar- 
denga) także nie mają nazw polskich ani słowiańskich. Natomiast 
w Prusiech wschodnicb, na obszarze, gdzie język pruski najdlu- 
żej się utrzymał, oraz na obszarze do niedawna, a po części jesz- 
cze dziś, litew skim, mamy rz. Ossat l. d. rzeki Arge oraz Ossa 3,. 
1 Oznacza ją jako doplyw Wilii. 
2 Lub z osą owadem. 
s Nad nią miejscowości OssellingkeJl, Paossen, Ossltpo1len.
>>>
OPSA, OSA 


1 l 


która wraz z Arge i dalej Parwe tworzy rz. Laukne, glówny doplyw 
rzeki Nemonien, dopływu t. zw. Kurisches Haff. Ponieważ w każ- 
dym razie szczepy pruski i litewski od dawna tu siedzą, więc tru- 
dno te Os(s)y wywodzić z *opsa. Dalej mamy: 
, 
Osa (z p. d. Retima al. Retimla i Switeź) 1. d. W olowni 
L d. Niemna w p. nowogródzkim, nad nią w. Zawosza. 
Ossa j. w p. nowoaleksandrowskim na granicy Kurlandii, 
brzegi urwiste. 
Ossa 1. d. (a raczej ramię źródlane) Os(s)obło[ji (niem. Hotzen- 
, 
plotz) l. d. Odry na Sląsku opaw
kim, wobec czego mamy prawo 
pojmować Os(s)obłogę jako Ossa błoga tj. Ossa szalona 1 albo też 
odwrotnie Ossa błoga tj. (Os sa dobra, cicha', która to druga ewen- 
tualność wedle dokumentów jest nawet prawdopodobniejszą, np. 
Biisching Urkunden des KI. Lenbus 28 r. 1201 Ozobloga, 154 
r. 1213-17 Ozoblag, 409 r. 1233 Osobloga itd.; niemiecka forma 
np. Erben Regesta 187 r. 1107 Uzablace itp. Stosunek dzisiej- 
szych form niemieckich Ossa ale Hotzenplotz (tak też miaste- 
czko nad O. położone) objaśnia się po prostu tym, że miejsco- 
wość wcześniej była niemiecką i stąd wymowa Osa jak Ozza 
(Ot za) itp., por. częste Za uch e L- Sucha itd., natomiast Ossa dłużej 
pozostała słowiańską. 
Pomijam nazwy Oś błoto w p. słuckim i parę mIeJscowości 
Oś, Osie, jako może być wcale tu nie należ
lce 2, ale trudno po- 
minąć kilka polskich miejscowości (wsi) o nazwie Osa w p. lu- 
bawskim, Ossa 1) w p. rawskim, 2) al. Osse w p. 0poczYli, 3) wp. 
opoczyń., 4) w p. koneckim, 5) w p. mariampol., dalej Ossa l) w p. 
kobryń., 2) w p. kowelskim, 3) m. powiatowe, wreszcie Osse (w dok. 
Osso) w pow. brzezińskim, oraz (niem. Ossen) w pow. sycowskim. 
Nazwy te, mianowicie Osa
 jako nazwa wodna, idą jeszcze 
dalej: 
l Lub podobnie: częsty to dodatek do nazwy rzeki gwał- 
townie wzbierającej itp., zwłaszcza w odróżnieniu do drugiej, 
w różnych językach o znaczeniu (szalony, wściekly' itp. i na od- 
wrót. Co tu prawdopodobniejsze, trudno wiedzieć, bo nie mam 
skąd zasięgnąć wiadomości o naturze tej rzeczki. Por. Błoga d. 
Pil(i)cy, nad nią w. Błogie, r. 1412 KD:\I IV 135. 136. 
2 Tak samo jak j. Ossis al. Osies w p. sejneńskim (SI. g.), 
bo Wolter Spiski nasel. mestrn suwał. g. 60 ma IV osis, więc mo- 
żliwe pierwotne litew. usis.
>>>
12 J. ROZW ADOWSKI: STUUlA NAD NAZ\\ AMI WÓD SLOWIA
SK]CH 


Osa gdzieś w Galii resp. E'rancji, cytowana z Acta Sanc- 
torUlU w formie Osal' fluvius u Holdera Alt-celt. Sprachschatz sv., 

'Ocj(ja ulały dopływ morza w Etrurii (Ptolem. III 1,4), dziś tak 
samo (Osa), żeby wymienić tylko nazwy, co do których nie ma 
pewności, że kontynuują inną pierwotną formę (jak np. greckie 
YO aa !%). 
l\Inszę niestety wyznać, że nic prawdopodobnego dla .objaś- 
nienia tej nazwy przytoczyć nie mogę. Oczywi ście bardzo być 
może, że nie wszystkie przytoczone nazwy są identyczne, jest to 
nawet bardzo prawdopodobne. W szczególności także może być, 
że polskie nazwy miejscowości' są innego pochodzenia niż nazwy 
rzeczne, które wszystkie pochodzą z obsza.ru niepolskiego. l\loże 
kOlnu innemu uda się lepiej. 


:J.. .BI"eti.. lll"ynica 


, 
Brenna: B'ł-en1lica, Brenit;a p. d. górnej 'Visly na Sląsku, 
górski strumień, nad nim wieś BreJlIla. Tak niezupełnie doklad- 
nie SI. geogr. 'Vedług mapy sztabowej, I{ellera III, oraz 
przewodników l\lacoszka 1 i l\1atzury 2 powstaje Bre/ulica p. d. 
'''isly z dwóch źródlanych potoków Leśnicy (Lesznicy) oraz 
BrenllY, łączących się zaraz poniżej wsi Brenny, położonej nad 
Brellllq (którą Keller l. c. nazywa Polczally-Baclt). Naturalnie można 
na podstawie tożsamości nazwy brać Brcllnę i .Brennicę za jedno- 
lity bieg wodny z 1. d. Leśuicq. 
Brynica p. d. Czarnej Przemszy, tworzy granicę między 
, 
Królestweul i Sląskiem; nad nią wieś tejże nazwy (Bri1litz). 
"r KDl\l 1165 r... 12-!
 (w transumpcie z r. 1464) wymieniona 
w formie Brellicia. Płynie przeważnie płaską doliną, mokrą, miej- 
scami tworzy mokradła. 
B'l'Y Iliczka p. d. górnej Xidy; nad nią leżą wsie BrYIlica Jlo- 
kra i B. Sucha, których położenie odpowiada nazwie. Wieś nieraz 
wymieniana i to w dwojakiej formie Branica i BrYllicn (KDMI 
51 r. 1156 w dwuch kopiach Branicllia, ib. 1121 r. 1210 Kop. 
tak samo; ib. 1178 r. 1312 Kop. Brynica, ib. 12b6 r. 1341 Kop. 
Brynicza bis). Plynie równiną lub szeroką doliną, brzegi plaskie, 
prze\vażnie p odmokłe. Oczywiście nazywała się dawniej Brynicą. 
, 
1 Macoszek, Przewodnik po Sląsku cieszyńskim, Lwów 1901. 
2 l\latzura, lllustrierter Fiihrer durch die Beskiden, Teschen 


18UO.
>>>
BRE:il, BRY
ICA 


13 


. 


BrYllica, wieś nad małym nie nazwanym p. d. Bobrzy a1. 
Bobrzycy p. d. Cza rnej Nidy L d. Nidy, o kilka wiorst na płc.-z. 
od Kielc. \Vieś zajmuje płaskie wzgórze między Bobrzycą a jej 
dopływem, który widocznie nazywal się a lnoże i nazywa BrY1licą. 
BrYllia, potok w Karniowicach, wsi położonej niedaleko Kra- 
kowa na płc.-zachód, wymieniony w r. 1436 KD
l IV 30 l "\v for- 
mie Brinya co = Br.lfllia. Czy i dziś tak się nazywa, nie wiem, bo 
i na mapie wojskowej 1: 75,000 strumyki spływające z wądołów 
karniowskich do R,udawy (od l
wego brzegu) są nie nazwane. 
Brelt. znaczny p. d. 'Visły w Galicji; rzeka nizinna, łączna. 
Płynie koło wsi Bnuk, Bre1l i dwóch wsi Zabrnie; Zabrnie, wieś 
w pow. tarnobrzeskim nad małymi stojącymi wodalni wśród ui- 
ziny po L brzegu Lęgu p. d. 'Visly. ,V SI. g. nie wymieniona; 
wieś BreJł, al. Bryil nazywa się urzędowo B.-Konopka dla odróż- 
nienia od wsi tejże nazwy, leżącej bliżej drugiego BrJlia (p. niżej 
zaraz), który 'nazywa się osuclwwskirtł. Rzeka wymieniona w roku 
135
 KDM 111101 w tej samej formie (pisanej BreJl). 
BrPJi, BrYll- z l. d. Brnik (Brenik) jest l. d. 'Visłoki tuż przy 
jej ujściu do 'Visly. Charakter taki sam nizinny, łączny. Ten 
Brelt nazywa się także Stan/m (a poprzedni .Noll'ym). 
Brynica, Branica, Brenica l. d. Drwęcy w pow. brodniekim 
i Pnlsiech wschodnich niedaleko granicy Królestwa. Urzędowa 
nazwa (niemiecka) jest Bra-nica (p. mapy i Keller IV 35), obok 
tego zdaje się i dziś używana Bl"YJlica (Słownik geogr. 1366 IW, 
, 
XV pod Swiecie); wymieniona w r. 1291 tUlanowski, Dokum. 
str. 163 nr 1 
J i str. H5-1 nst. nr 
O) w formie Bre1lllizia, Brennicia 
(8. razy) 1. Powstaje' z Bryltskie.i l"zeki (Brinsker Fliess), która 
wyplywa z jeziora Bryńskiego (Brinsker See) oraz z Gurzllowskiej 
rzeki (Glt1"zJloer Fliess), która wyplywa z jeziora GurZ1łO (Głfrz- 
Iloe,. See). \V dolnym biegu i BrYIlica (JJranica) i Br.1JllSki potok 
płyną moczarowatą doliną. Nad jezioren} Bryńskim leży w. BrYIIsk 
al. Bry1'tsko (Briusk), dziś rozrośnięte na 5 osobnych nOlnenklatur 
(B. Królewskie itd.), wymienione już w r. 1229 (KM 3) w formie 
Brennitin, por. 81. g. XV pod Bryńsk i pod Świecie. 
Brenica, wieś nad nie nazwanym l. d. Czarnej L d. 'V olborki 
l. d. Pilicy (1. d. \Visły) w pow. rawskim; w r. 1 f)76 wymieniona 


1 W indeksie Ulanowskiego falszywie nazwana Brodllicą.
>>>
, 


14 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD 
:\ZW.UII wÓO Sł,O"HA
SKICH 


w formie Brillcza (tj. Bryńca lub bląd zamiast Br!Jnica), p. SI. 
g. XV sv. Zatem i potok, u źródeł którego .wieś leży, nazy- 
wał się lub nazywa Brenica. Okolica pa
órko\Vata, dolina rzeczki 
szeroka i (sądząc z mapy) sucha; cf. niedaleko wieś Glinuik. 
Spotykane już formy oboczne Brllllicft. pozwalają nam do- 
łączyć do wymienionych rzek dorzecza 'Visły jeszcze następu- 
jące z tego samego dorzecza: 
Branwica (Brancw) p. d. Bukowny (Bukowy) p. d. Sanu, 
przy czym cały bieg Bran wicy należał do l{rółestwa. Górny bieg 
Branwicy przypada na kraj pagórkowaty, reszta na nizinny, 
brzegi tylko częściowo wyraźnie zarysowane, zresztą płynie mo- 
krymi łąkami. U źródeł w. Branew (pow janowski), ,vymieniona 
w r. 1377 KD:\f 111310 w formie Brellwicza. Przy ujściu Bukowny 
nad Sanem leży w. Brandwica (tak mapy) al. BraJltwica (St g.) 
w pow. tarnobrzeskim, nazwana u Długo
za BTan wica (p. SI. g. 
XV pod Bl'alltwina, co mylnie zamiast Brantwica). \Vynika z tego, 
że Bukowna dawniej od ujścia Branwicy nosiła tę samą n
zwę. 
Forma /lrandwica wygląda na drugorzędne przekształcenie daw- 
niejszego Bralucica. 
Bronia (Bronka) p. d. Nurca p. d. Bugu w gub. grodzień- 
skiej: nad nią w. Bronka. Przy ujściu wśród rozległych moc
a- 
rów, utworzonYl'h przez obie rzeki, leży stary gród Brańsk, oczy- 
wiście nazwany od rzeki. Urzędowa rosyjska nazwa BJ:jallsk (pow. · 
bielski) nie ma etymologiczno-historycznego uzasadnIenia, jak wy- 
kazuje nazwa rzeki oraz forma BrY1lesk, pod jaką zapisany został 
wśród grodów wołyńskich (PoIn. Sobr. Liet. VII 240); przynajmniej 
identyfikacja Br!Jnesk = Brańsk nie ulega żadnej wątpliwości (por. 
niżej); rosyjska forma Brjansk zapewne pod wpływem Brjanska 
w gub. orlowskiej1 która to nazwa jest zupełnie innego pocho- 
dzenia, brzmiala bowiem dawniej DbbrjallbSk'6. 
Brańszczyk, wieś na prawym brzegu Bugu przy ujściu doń 
nie nazwanego doplywu w powiecie ostrowskim b. gub. łomżyńskiej; 
w XVI wieku Brańsk, w XIII Breńsk (K:\1337), p. Sł. g. XV. 
Położony niezbyt daleko na zachód od poprzedniego. 
U wag a. Dodatkowo wymieniam tu BranicfJ al. JarzfJbózokfJ 
p. d. Bzury pod samym Łowiczem, bo przynależność jej jest 
prawdopodobna ale nie pewna. Plynie mokrą równiną. 
Teraz przechodzę do dorzecza Odry:
>>>
RREŃ, BRYNICA 


15 


l 
\ 


Brynica (niem. BTinitze) L d. rzeki Stober al. Stoberau p. 
, . 
d. Odry na Sląsku górny
; nad B. leżą dwie wsi tejże nazwy 
(BriJlnitz). 'rak pudają mapy i źródła niemieckie; SI. g. do- 
daje drugą oboczną nazwę Poplalca. i oznacza ją jako p. d. 
Odry; nazywa ją także Bryńcia a jako dawniejszą nazwę podaje 
BrY1tska. 
Bnziewa al. Ziel1zin L d. Obry L d. 'Varty w 'V. x. Poz- 
znallskim. \Vedle Slownika geogr. dzisiejsza nazwa jest Ziemin 
od wsi przy ujściu tej nazwy, zaś w dokumentach (1376...) na- 
zywa się rzeka Er/liewq. 
Br!Juek, o..ada nad rozlewem jednego z potoków, które ra- 
zem jako Stollellwasser wpadają z l. brzegu do Malopanwi (niem. 
Malapane) p. d. Odry. 
BrYIlica al. Bnd d. Okszy (Oksy) p. d. Liswarty l. d. gór- 
nej \Varty, wypływa z czterech źródeł we wsi Kłobuck w pow. 
wielullskim; mala, wąska i kręta, plynie krajem pagórkowatym. 
Tak SI. g. pod Bru!, ale widocznie coś tu pomylonego, bo w tymże 
dziele pod KlolJltck rzecz przed
tawiona inaczej; na mapie austria- 
ckiej l: 200,000' lKarta Częstochowa) znowu inaczej, nazwy Brut 
resp. Bn/nica wymienione tylko w SI. g. s. v. O nazwie Brut 
por. lHżej osobny artykuł. 
Brellllo, wieś w pow. wschowskim (lVsclzów = niem. Frau- 
stadł) w W. X. POZl1aI1Skim nad jeziorem Przemęckim (Primen- 
teT See), które jednak wedle SI. g. pod Prze męt nazywa się 
Brellno. Położone niedaleko od wyżej wymienionej BrJlielOY po 
l. brzegu Obry, a raczej jej rozległych błot (Obra-Bruch). \V y- 
mieniane BTe1l1l0 nieraz w dokumentach (KD\V 1313 r. 1352, 
1762 r. 1379). 
Prócz tego są jeszcze dwie wsie: BrY1lica resp. BrY1lice (Bri- 
, 
nitz resp. Brznitze) na Sląsku górnym p. S1. g. pod BrY1lica. 
Teraz przechodzę do innych dorzeczy: . 
Bry/" wieś w pow. stanisławowskim nad Łukwią p. d. Dnie- 
stru; położoua w okolicy górzystej, ale grunt gliniasty, mocza- 
rowaty. 
Brynózoka d. Holowczanki l. d. Oporu p. d. Stryja p. d. 
DnIestru. 'Vłaściwie jest B. jednym z dwóch źródlanych poto- 
ków Holowczanki, powstaje sama z połączenia Kopaniny i Roz- 
toki we wsi Tucholka (w pow.. stryjskim) i tam nazywa się Tu- 
clwlk q, dalej Brynówką.
>>>
16 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZW:\!IU \\ OU Sł..OWIA!i;SKICH 


BrY/lee, dwie wsie (B. ce1'kiewlle i B. zll,qÓl'1le) nad Krywulą 
i ł.Jugiem l. d. Dniestru (pow. Bóbrka). 
Bryn l. d. Żyzdry L d. Oki w pow. żyzdryńskim gub. ka- 
luskiej; nad nim wieś Bnl}i. Rzeka resp. osada wymienione w tejże 
formie pod r. 1228 (Połn. Bobr. Liet. 11144). Niewątpliwie należy 
tu także szereg nazw o temacie vrolł- z obszaru ruskiego jak np.: 
Bronia, jeziorQ i struga, doplyw jeziora Nieczeryce w gub. 
witebskiej. 
Brolliea, Brolllliea l. d. Dniestru w pow. mohylowskim gub. 
podolskiej; niedaleko ujścia wieś Broniea. 
Bronka d. l\Iołody al. Mogilny p. d. Uborci p. d. Prypeci 
w pow. mozyrskim. . 
Ale niepodobna umieszczać tu w s z y s t k i e nazwy wód 
a zwłaszcza miejscowości o formie Brollllo, BrO/llloje itd., bo są 
między nimi z pewnością także nazwy zupelnie innego pocho- 
dzenia; spotykają się też one i na obszarze nie-ruskim np. Bro.n1Zo 
w pow. łęczyckim. Ta sama trudność odnosi się i do innych sło- 
wiańskich nazwo temacie broll- lub brall- i ostatecznie są one 
niewątpliwie \v ogromnej większości innego pochodzenia. Ale je- 
dnak to i owo może tutaj należeć np. Kobflino BraJliste w Buł- 
garii. .T est to rozlegle moczarowate pastwisko, na którym pasą 
'V ołosi stada górskich koni, położone wysoko w górach o 3 1 / 2 
godzin drogi od klasztoru Rila w kierunku ku Samokavu. Jire- 
cek Fiirstentum J?ulg. 50 l tłumaczy bułgarską nazwę przez 

Stutengehege', ale mam mocne wątpliw
ści w słuszność tego 
przekładu. 
Io
e być jednak, że nazwa znaczy co innego, a jednak 
tutaj do naszych
 nazw wodnych nie należy. Ale przypominam 
zaznac?:one wyżej oboczności bron-II braJl-II brYIl-. Zanim rozejrzymy 
. się za śladami nazw pokrewnych z innych obszarów etnografi- 
cznych, dobrze będzie zaraz załatwić się z etymologią. 
Mieliśmy. w wymienionych dotąd...nazwach następujące obo- 
czne formy tematu: pol. bren- II br1l-, bryn-, bran-, ruskIe broJl-, 
bryn-, brall-. 'Vynika z tego praslow. ten1at br.oJ1,
 II brYJl- na pewno; 
mniej pewnie (jako g e n e t y c z n i e z nim związana) także oboczna 
jego forma bran- (bron-J. 
 Co do znaczenia tych form tematycz- 
nych, to jak widzieliśmy, jest dwojakie: a) wyobrażenie wód (mo- 
czarowatych, blotnych'! resp. odnośnego, moczarowatego, blotnego, 
gliniastego gruntu; b) wyobrażenie wód (górskich, czystych, rwą- 
cych' resp. wody (tryskającej' lub podobnie resp. tego rodzaju
>>>
BREŃ, BRYNICA 


17 


miejscowości (t. zn. mogloby to także być wyobrażenie np. źró- 
dła, sz
zeliny, z której woda bucha itp.). Zatem wyobrażenia do- 
syć różne i z tym musimy się przedo wszystkim liczyć. Dla ety- 
mologii nazwo znaczeniu a) nasuwa się zaraz starocerk. b1"bnije 
(Zogr.), b1"enije (:&Iar., Euchol., Psalt.), bronije (Ostrom.) 
lutum, 
1trfAf)
' oraz br'Olla (Euchol'); ros. brenz)e '(ts.'; sloweń. brn (Fluss- 
schlamm', bl"na (Humuserde', brnica cTopf' 1, brnja (Damm-, Hu- 
muserde', órJlje "ts., Koth'. Rosyjska forma jest wyrazem cerkiew- 
nym, więc nie dowodzi 
iczego dla jakości jeru, stojącego po l" 
w pierwotnej ruskiej formie. Starocerk. zabytki t. z. pannońskiego 
pochodzenia wskazują na bl'bllije, tylko Cloz. ma brbllije 1\ br
llije 
oraz Assem. Orno (3)31 brbJlie II bl'Olli"e; jeżeli z drugiej strony 
uwzględnimy Ostrom. bnn
je oraz nasze nazwy rzeczne z pol. 
bren- II bnz- = rus. bron- oraz brYll-, dochodzImy do dwojakiej 
formy brbllije i starszej br'01zije, albo raczeJ do cerko brblli}e obok pier- 
wotnego bro1la itd. Do materiału por. l\leiIIet Rocznik slawist.. n 59. 
Dla etymologii nazw o znaczeniu b) nasuwają się bez dłu- 
giego szukania: goc. brunna (brunnen, Quell', stnord. bru1l'1lr, 
anglosas. bUTna Cpotok', starosas. stgórnoniem. brullllo 'QueIle, 
Quellwasser, Brunnen' z oboczną formą (por. ags. bUl"na) dolnoniem. 
turyng. bor/l; stgn. brltllllo znaczy także cHarn', do tego śrdgn. 
brltllllen Causglessen, mingere' (i derywat br'llllzell). Ten germański 
wyraz należy - zdaje się - przede wszystkIm do staroir. -bren- 
nim (płynę, tryskam', oraz brunnim cskaczę, bucham' (p. Stokes 
Urkelt. Sprachschatz 172), dalej do goc. brin1łan cpalić się, pło- 
nąć' (tak samo lub podobnie w innych gern1. językach), por. np. 
Uhlenbeck Etym. Wtb. der got. Spr. s. v. 
U wag a. Iryj. bruhz (garnek' może równie dobrze tu nale- 
'żeć 2 (por. do znaczenia słowo *g[1l0- C garnek, piec, ognisko' =lać. 
turllus, turnus do znanego pierwiastku ide ur. *g"er- (palić (się)' jak 
i do cerko bT''6nije, p. wyżej słoweń. brllica). 
Teraz widzimy zatem, że do naszych nazwo znaczeniu b) 
należą e
ymologicznie liczne germańskie nazwy o temacie b'l"Zl1l-, 
identyczne resp. z apeIlativum goc. bntJllla itd. "Tiększa część nazw 
niemieckich, niezlożonych i złożonych, oznacza co prawda miej- 
scowości (od źródeł) p. Forstemann Altd. NB. i Egli NG. pod 


. 


1 Bo (gliniany'. 
2 Jak chce .stokes 1. c. dodatki do str. 172. 


Prace OnomasLyczne 1. 


2 


, 

 
.
\J.'r:

 · 
\.\\
.. 
 
, 
 
. *, ,V
>>>
18 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


brullll, ale spotyka się i rzeki, a raczej rzeczki, jak Bruna 
resp. Brullna u F6rstemanna' (bez wyraźnej lokalizacji, w Bawa- 
rii lub Austrii), Brunn (wraz z Weissa) p. d. górnej 'Verra (= 
górny bieg rz.eki 'V eser) itp. Nazwy z obszaru dolnoniemieckiego 
jak BrlllWU 1) L d. górnej Luhe 1. d. Ilmenau 1. d. Elby, 2) p. 
d_ rz-i Orze p. d. rz-i Aller p. d. rz-i Weser (obie w Hanowerze, 
małe rzeczki) mogą być = górnon : em. Bra'llllau, zatem całkiem 
innego pochodzenia. 
Tu należy też nazwa BeT1la, stolicy 
Iorawy, niem. Britll'Jt, 
czes. Brno (obie formy stare); niewiadomo tylko, czy jest pocho- 
dzenia słowiańskiego czy germańskiego, czyli innymi słowy, czy 
należy raczej do slow. br01l- czy do germ. br'łtIlIl-. Z literatury 
zestawionej u Egli NG. wynika, że ewentualności germańskiego 
pochodzenia nie brano pod uwagę: dlaczego, nie wiem; natomiast 
z br'Onijc już nieraz Berno zestawiano 1 (inne próby zestawione 1. C. 
przeważnie nie mają sensu). 
'Vidzieliśmy zarówno przy nazwach i appeIlativach pod a) 
jak i pod b) formy pienne brun- oraz formy pienne bron- (słow. 
brall- po
 a, może także bron- ibid.), bTcn- (pod b, celtyckie 
i germańskie). Możemy zatem dołączyć jeszcze następujące nazwy 
z obszaru celtyckiego: 
Brcnno, dziś Brignoll rzeka w Touraine, tyle Holder pod 
BrClł1l0S 1524 (bez żadnego cytatu). 
Brcllne p. d. rzeki Armanyon p. d. Y onne 1. d. Seine (Sekwany) 
w depo Cote-d'Or. Ciekawa rzecz, że Brellne ma p. d. Loze L- Lzt- 
to sa (p. Bolder pod Lutosa), co by miało podobne znaczenie. 
Brenne f d. rz-i Cisse p. d. rz-i Loire w depo Indre-et- 
Loire. Cały ten kraj pełen mniejszych i większych jeziorek i sta- 
wów, zwłaszcza na płd.-wschód (w depo Indre), gdzie ich jest 
mnóstwo, i odnośna okolica zowie się także La B1"ell1łe, oraz na 
wschód (glównie w depo Loire-et-Cher), gdzie ich jest koło 1200 
(ta kraina zowie się .sologne). 
Brenlle p. d. Seille L d. Saone w depo Saone-et-Loirei okolica 
również pelna jeziorek. 


1 Dobrą wskazówką w tym względzie jest okoliczność, że 
dziś jeszcze jedna dzielnica starego Berna nazywa się Hlinky tj. 
(glinki', p. Egli 1. c. .
>>>
. 


BREŃ, BRYI-OICA 


lU 



fożna by wymienić jeszcze niejedną podobną nazwę z daw- 
nego terytorium celtyckiego, ale nie znając ich dawniejszych fornl 
(podobnie jak dla wymienionych) i bliższych szczegółów wolę dać 
temu spokój. Może też tu należeć niejedna z nazw (mi,,-jscowości) 
.zestawionych u Holdera pod Brenno, Brenacum, Brinnacus, Bro- 
niu1Jl, Broniacus. 
Na zakończenie dodam, że według wszelkiego prawdopo- 
dobieństwa obie grupy nazw i appellativów są w gruncie rze- 
czy etymologicznie identyczne. Już w obrębie języków germań- 
skich i celtyckich widzieliśmy przy rzeczowniku znaczenia (stu- 
dnia, źródło, potok' obok czasownikowego (tryskać, buchać, skakać: 
płonąć, palić się; plynąć'. To znaczy, że z pierwotnego widocznie 
wyobrażenia (tryskania, wybuchania' już w tych językach roz- 
winęło sią poprzez wyobrażenie (źródła, wywierzyska' znaczenie 
(potoku
 i jeszcze dalej leżące wyobrażenie (studni
 zatem zbior- 
nika spokoj nej wody. Że dalej mogło się z tego rozwinąć zna- 
czenie w ogóle zbiornika (stojącej wody', dalej (kałuży, błota' itd., 
oowodzi np. doskonala paralela znaczeniowego rozwoju łać. pzt- 
telts (dziura wykopana, dól w ziemi; studnia, cysterna', który to 
wyraz przejęty do języków germańskich i romańskICh nabrał 
także znaczenia (kałuży': sŁarogórnonlem. pf1tzzi znaczylo jeszcze 
tylko (-studnia', w średniogórnoniem. także już to, co nowogórno- 
niem. Pfiitze znaczy wyłącznie; w anglosas. pytt (studnia, dół 
.wykopany'); we wloskim lJOZZO (studnia' obok pozza (kałuża' itp. 
Albo np. obok naszego (potoka' znaczy ten wyraz u Kaszubów 
(bagno, bloto', stąd dial. niem. pottok (
Iorast, Sumpfloch', p. Berka 
PF III 597 i Karlowicz Słowno gwar sv. (gdzie cytat z Hilfer- 
dinga). 
W każdym razie, ponieważ dla tematu brull- itd. możemy 
11 a p e w n o dla języków słowiańskich stwierdzić tylko znaczenie 
(błota' itp., a dla germańskich (i celtyckich) tylko znaczenie (źró- 
dła
 itp., trzeba się z tym liczyć. Dlatego też można wątpić, czy 
nazwy Brenica itd. górskich potoków są słowiańskiego pochodze- 
nia, zwlaszcza że się je spotyka w tym znaczeniu tylko w dorzeczu 
górnej 'Visly. 
U wag a 1. Pogodin, Peredviz. 104 z przyp. 2 cytuje Bre- 
nicę d. Odry i Bren (sic! - mylnie zamiast Bre'Ji) d. 'Visly i powo- 
łując się na Stokesa 1. c. 172 uważa te nazwy za celtyckie. 


2*
>>>
20 


. 
J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAlJ NAZ W AI\II "ÓD Sł.0WIAŃSKICH 


Briickner, Die slav. Ansiedelungen in der Altmark 28 
pod Darnebeck 1 i 64 zestawia nazwy Brellica, Brynica, B1"anew 
itd. pod brall1j (brany' part. praes. pass. do brali '(brać'! 
Beyersdorf Slav. Streifen V.. Dber FlussnRmen in Pom- 
mern 54 zestawia BriJlitz, Bn nica, Brell1łitza z Briesnitz, Brese- 
nitz itd.! Natomiast ibId. 48 zestawia z br'"6llije (i bara) nazwy 
rzek Par'Jlitz (pod Szcze..:inem), Penzitz (d. Persanty) itd.! 
U wag a 2. LiteW'. bristi (temat brend-: praet. brlndau, "pęcz- 
nieć' (o ziarnie) jest innego pochodzenia i nie ma z naszą grnpą 
nic do czynienia. 
Innego też pochodzenia jest iryj. bern (IC]u£t', arm. beran 
usta'., l t. burna tusta' p. Stokes 168. 
Caly; dalej sięgający, wywód etymologiczny p. pod Uborć. 


6. BI"ut, BI"ytall,"a 
Ten maly artykuł daję jako rodzaj dodatku do artykulu 
Breń, BrY1lica, ale z wszelkim zastrzeżeniem. Znajdują się w nim 
bowiem tylko dwie nazwy i to 1) jedna zaczerpnięta tylko z je- 
dnego źródła, 2) obu nie moglem śledzić w przeszlości, 3) są bar- 
dzo oddalone od siebie, co ich izolowanie jeszcze powiększa. Może 
być zatem, że ten artykulik oparty jest na piasku. Ale jeżeli na tych 
nazwach, tj. na tej ich formie można się oprzeć jako na punk- 
cie wyjścia etymologicznym, to może podana niżej etymologia 
wytrzyma krytykę. 
Brut al. Brynica, mala, wąska, kręta rzeczka (p.) d. Oksy 
p. d. Liswarty 1. d. 'V arty. Wypływa w Klobucku (na plc.- z
 od 
Częstochowy), a w następnej wsi Łobodno wpada do Oksy. rrak 
Sł0':Vnik geogr. s. v. (to jest I pod Brut). \V opisie wsi (daw- 
niej miasteczka) i dóbr Klobucko podano ibid. s. v., że płynIe 
tam Oksa i druga struga bez nazwy. \Vedług mapy austriackiej 
1 :200,000 (Karta Częstochowa) powstaje Oksa z połączenia dwóch 
potoków pomiędzy wsiami Zagórze i Łobodno, z których jeden 
plynie od zachodu od Walenczowa (i dalej zaraz pod Zagórze), 
drugi od połudn.-zachodu od Rybna (raczej jeszcze spoza Rybna), 
dalej przez Zakrzew, Kłobucko, Zagórze (ku Łobodnu): oba te 


1 Wymienionej tam nazwy niwy (Flur) Brenlleiz we wsi 
Darnebeck (pow. SaLzwedel) nie wymieniłem powyżej, ponieważ 
nie mam pewności co do znaczenia pierwszego -e-o
>>>
BRUT, BRYTĄ." A 


21 


potoki na mapie nie nazwane. Słownik geogr. pod Oksza al. Oksa 
powiada, że O. wypływa pod Rybnem, następnie idzie pod Klobuck 
itd. Ale 'to się ni
 zgadza dwojako z tym co podano pod Brut. 
Natomiast pod \Valenczowem nazwany tamten drugi potok Oksą, 
bo podano tam, że \V. leży nad Oksą. Trzeba by dokladniejszych 
danych i dokladniejszej mapy. 
Bryta'wka p. d. Sawranki (al. Sawrań) p. d. Bohu w gub. 
podolskiej, nad nią leży w. Brytawka. Tu także są sprzeczności 
w Słowniku geogr. l\lianowicie w t. XV pod Brytawka po- 
dana jest ona jako d. Podorożnej d. Sawranki (czeczelnickiej); 
wyplywa we wsi B. Natomiast pod Sawrallka podana Brytawka 
jako jej p. d., a z tym zgadza się artykuł Podorożna, gdzie ta 
rzeczka podana jako p. d. Brytawki, a także to, . że pod PopoUJa 
Grobla, Stratyjówka, Lłtbomirka i Dl mówka al. Demówka, to jest 
wsiami leżącymi między połączeniem się Brytawki i Podorożnej 
a ujściem do 8awranki, ten bieg jest wszędzie podany jako 
Brytawka. Na mapie austriackiej 1: 200,000 (karta Bałta) nazwana 
tylko wieś lIrytawka, natomiast potuk nIe ma nazwy i właściwie 
na mapie jest' to tylko przeciek jazowy, tworzący we wsiach 
stawy itp., a pomiędzy tym sucha jarowaŁa dolina; tak samo to, 
co SI. g. nazywa Podorożną. 
Nazwy te mogą należeć do łać. de-frutum, trac. 
pu'to
, 
pou'to; 

piwo', celt. *bntlu- cfervor, furor, fervidus', stisl. broa (ags. brotk, 
stgrn. prod) cpolewka, zupa (Briihe)', ideur. *bJzru-to-, *bll1.u-tu- do 
niem. brauell, starogórnoniem. briuwa1l itd. Ten sam pierwiastek 
w gr. 
pEap, arm. albiur cźródło«= (obie formy L- *bJlrev-), a wszystko 
razem i z Innymi obocznymi formami łączy się z grupą etymo- 
logiczną pod Bre1Z (już to na podstawie piet'wotnej jedności pier- 
wiastka już to drugorzędnych ale już prajęzykowych derywacyj 
i kontaminacyj), o czym obszerniej mówię niżej pod Uborć, a ra- 
czej po tym drugim dodatku do ca.łego artykułu. 
U wag a. Z cerkiewllosłow. (nie panOJlskim l) brut." «=clavus' 
trudno co począć. 


. 


1 "Panońskimi u nazywam krótko zabytki starocerkiewne czy- 
stej redakcji i nic innego naturalnie nie mam przy tym na myśli.
>>>
22 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


. 


7. Ub01-Ć 
Ub01'Ć p. d. Prypeci w pow. zwiahelskim (g. wołyńskiej) 
l mozyrskim (g. mińskiej). 
Uborć reprezentuje praslow. *u-b"rt" i łączy się bezpośrednio 
z awest. ava-baraiti (spływa (stromt herab)', to znaczy przedsta- 
wia praindoeur. *au-bhr-ti-. \V aweście używa się ten temat wer- 
balny bara- na oznaczenie silnego ruchu wichru i wody, a mianowi- 
cie jako simplex mamy go w loco part.ic. praes. barenti ayąn (w wie- 
jącym t. j. wietrznym, burzliwym dniu', w złożeniu z ava- dwa razy 
o spływających, spadających wodach i raz w zlożeniu z us- także 
o wodzie w znaczeniu (wypływać (hervorstromen)', por. Bartho- 
lomae Altiran. Wtb. 943 2 bar-o Formalnie jest ten irański 
pierwiastek werbalny zupełnie identyczny z lbar- = stind. bJzałr-= 
slow. ber- = gr. pE(J- itd. L- ideur. *bher- (nosić'; wykazuje też 
pewne znaczeniowe styczności, bo to ostatnie bar- używa się 
w aweście między innymi 
akże (i to nie tylko w medium, ale 
i w activum) w znaczeniu (jeździć' ( L- (nosić się, Cf'E(JEcr&CGt'), więc 
ewentualnie mogły się oba bar- kojarzyć (pot. Bartholomae 
1. c.); ale to z pewnością objaw drugorzędny i ideur. *bJze'r- (no_ 
sie musimy zostawić na boku. Bartholomae 1. c. łączy aweRt. 
2 bar- ze staroind. bkzerati 1 (zappeln, zucken, dahinschiessen', 
bkura']Jydti (unruhig, riihrig sem', do czego jeszcze należą bJzur- 
vart i - (unruhig, riihrig', bllll'l"Vall- (unruhige Bewegung, Wallen, 
W agen.. To znaczy Bartholomae uważa za pierwiastek tego wy- 
razu w formie aryjskiej bha1'- (praes. *bluirati II *bJluróJi L- ideur. 
*bhereti II *bhreti czy - jeżeli kto woli - *bllen!ti), a nie bhaur- 
(praes. byłoby .stind. *blt6rati II *bllllrati L- ideur. *bhell'reti II *bhu- 
nHl), podobnie \Vhitney 2, \Vackernagel Ai. Gr. I 24 
 21 c, por. 
Jeszcze \V al de La
. et. \Vtb. pod febris i pod furere. I oczy- 
wiście formalnie nic temu nie stoi na przeszkodzie, dopóki się 
trzymamy w obrębie języków aryjskich, a nawet i w ogóle, jeżeli 
tak chcemy koniecznie. Bo i w innych językach indoeur. spoty- 
kamy formy, wykazujące tylko element bher- względnie jego apo- 
fo?
czne alternanty a zarazem podobne znaczenie, a mianowicie 


1 \V SIowniku Cappellera akcent fałszywie resp. mylnie 
podany jako b/utrafi. 
2 Ten nawet wprost za oboczną formę bllal'- (nosić', p. An- 
hang 2. do jego gramatyki sanskrytu.
>>>
CBORĆ 


23 


. 


łać. {ermentum, ags. beorma, ang. barm, dolnoniem. barme cdroż- 
dże piwne' (cf. Walde l. c. pod {ermenlzmt i {erveo i Kluge 
 
pod Biinne); a dalej z rozszerzeniem -v- bazę *bher-v-, o której 
mowa niżej. Jednakowoż rzecz cała wymaga obszerniejszego roz- 
strzygnięcia w związku z pierwiastkiem wyżej omówionych nazw 
BreI; itd., przy CZYln zobaczymy, że w niektórych punktach nie_ 
podobna dojść do pewności z powodu ogromnego rozgałęzienia 
odnośnego pierwiastka wzgl. pokrzyżowania się różnych pierwiast- 
ków lub różnych pni o wspólnym pierwiastku w językach 
indoeuropejskich. 
Wychodząc od imion pospolitych (appellativa) i pni czasow- 
nikowych i łącząc je na podstawie formy i znaczenia w ściślej- 
sze grupy stwierdzamy następujące rodziny wyrazowe: 
Germaliskie wyrazy, goc. brunna, stnord. bru'JZllr, stsas. stgrn. 
brunno (ngrn. B'rltJZnen), ags. naj dawniejsze brunna, zwykle burna 
z metatezą (angiel. bouru, burn) 1 m. Cstudnia (źródlo; ags. Cpotok., 
w staroniem. obok zwy kIego znaczenia także Cwoda źródlana' 
i CurynaT kontynuuj
 pragerm. rzeczownik *1Jruno(n), urobiony 
znanym sufiksem -en-, wykazujący zatem obok nom. *tJr'llno(n) 
resp. *1Jrztnen w mocnych casus obhqui pień *1Jnt1zen-, w slabych 
* tJruIlJl-, która to slaba forma tematu zostala potem uogólniona 
(por. Brugmann Grdr. 11 3 1,303). Po odrzuceniu sufiksu pozo- 
staje tedy pierwotniejszy pień *1Jrun- L- ideur. *bhrztn-, którego dal- 
sza historia także jest jasna. Mamy mianowicie gr. (joń. att.) qpE
p 
CfpEX"tO
 powstaJe drogą t. z. metathesis quantitatis z dawniejszego 
cppijcxp cpp
x"to;, zachowanego w horn. :pp
x"tGt (pisanego w przekaza- 
nym tekście Homera cppEtCX"tCX): jest to jedno z neutrów o prasta- 
rym typie deklinacyjnym, wykazującym oboczność sufiksalną -r- 
w n. acc. obok -ll- w casus obliqui. Ten sam wyraz indoeuropejski 
istnieje warmen. w postaci albiur, albC'ltr cźródło'. Otóż gr. cpp1'Jcxp 
cpp
!X"to; kontynuuje pragr. *'łpij.F cxp *CfPf,.F cx-"to; 
 praideur. *bJlJ"e1}[(t) 
(n. acc.) *b1zrull-es (g. ag.); to znaczy w greczyźnie zachowal się 
jeszcze we fleksji -cx"tO
 itd. ' -
-tos ślad dawnej oboczności -'łl- su- 
fiksu, ale zresztą w calej odmianie zostal jednostajnie przepro- 
wadzony temat pierwszego przypadka, co było ulatwione przez 
to, że w greckim r
 cxp, oraz obocznością końcówki *-r t II -r. Ar- 
meliskie ałbiur kontynuuje zgodnie z armeńskimi prawami fone- 


J Podobnip dial. i poeto niem. Bor1l.
>>>
24 J. ROZWADOWt5KI: STUDIA N-\D NAZWAMI WÓD SLOWI-\
SKICH 


. 


tycznyrni dawniejsze *bliltl. L- *błetlar
 *bltrpllf, a oboczna forma 
a'beur prawdopodobnie *bhrc1}or(co do kOllcówki por. UOW?) 1: wygląd 
n. acc. został jednostajnie przeprowadzony w całeJ odmian;e. Otóż 
wobec zupełnej identyczności znaczenia 
studnia, źródło' oraz for- 
malnej zgodności suf. ksalne J ! bo germ. *oJ'ltn- L...... ideur. *bltru'll- za- 
wiera właśnie regularny pieJ} slabych casus oblIqui do 11. acc. 
*bllr, ?Jor re sp. *bllrh-łl") i pierwiastkowej wypada uznać, że mamy 
w tych wyrazach zrównanie etymologiczne prastarego pochodze- 
nia. Tak też sądzi od dawna bardzo wielu uczonych np. 
 ohan- 
nes Schmidt (p. cytat niżej; ale jeszcze bez ar
. wyrazu, 
o nim Hiibschmann Armen. Studien I 17. Barthololnae 8tu- 
dien zur idg. -Spracbgeschichte 1126. Brugmann Grd:r. 1 2 passim), 
G. 1\Ieyer Griech. Gr. 3 337, Prellwitz Etymol. griech. Wtb. 
s. v.. Noreen Urgerm. Lautl. 19b, Hirt Ablaut nr. 41-1, Per 
Persson \Vurzelerweiterung u. \Vurzelvariation 127 przyp. 5, 
Walde Lat. etymol. ,-rtb. pod def'ł-ulum itd. 
Dochodzimy zatem lIa podstawie omówionego tworu do ele- 
mentu pierwiłłstkowego *blireu-, który jako pieli werbalny wystę- 
pUJe wyraźnie w równoznacznym staroiryj. tipra g. Uprat ,. źró- 
dło' L- *to-aith-brevaJlt (por. Zimmer KZ XXX 156. Stokes 172, 
ogólnie przyjęte. por. np. Schulze Quaest.. epicRe 317 przyp. 4, 
Per Persson l. c., gdzie i dalsza literatura, \Yalde l. c.), a to 
prowadzi nas do 
amoistnego czasownika, zachowanego w nastę- 
pujących formach i Językach: 
stgrn. briuwun, ags. bre
lOan, stszwec. bryggia (brauen' (brauen 
L- śrdgrn. bTuwelZ ot ok briz€wen), stisl. bruggenn 2 (gebrannt', zatem 
pień werbalny *bhreu- II *b1zru-. od którego liczne deverbativa: stisl. 
braut1, stgrn. blot (B rot', stisl. brt)yma (briinstig' (te wyrazy par- 
tycypialue zawierają apofoniczną formę pierwiastka *blzrou-); aga. 
brotlt, stisl. brott (Suppe, BriilJe\ od takiego samego pnia (*bhru- 
to-) urobione pochodne niem. brodeln ciekawe znaczeniowo.' Tenże 
pień partycypialny (*bhru-to-) mamy dalej w iryj. brztfh (żar, wście- 
kłość', kymr. brwd (calidus, fervidus'J pochodne verbum kymr. bry- 
dio (fervere' i i. (por. Stokes 172); dalej w tac. def Tu/um r zago - 
towany, wywarzony moszcz' (defrutum scil. 1n'ltstum) 3, por. iryj. . 
brudh (
*bhr uti-) (gotowanie, warzenie', oraz w trackim 
?ou'tO
 
1 Cf. Pedersen KZ XXXIX 428/9. Brugmann Grdr. ll2 1, 578. 
2 -gg(w)- w skandynawskich narzeczach z pragerm. -w(w)-. 
I O obocznej formle defriitum z długIm ił por. nIżej.
>>>
L'BORĆ 



;) 


itd., o którYIll jednak patrz trochę niżej. Pieli *bliru-mo- mamy 
walban. bruUl masc., bruIIlrt f. ckwas do ciasta (drożdże), ciasto 
na chleb'. Czy rzeczywiście na ,podstawie obocznej łacińskiej formy 
de{nUu11Z oraz trackipgo 
pO'to;, 
?outO; Crodzaj 
arzonego na
.. 
poju z Jęczlnienia, piwo' należy przyjąć bazę oboczną lub na. 
wet pierwotniej
zą *bltrelJ-a- (por. Hirt Ablaut 172 nr 8011 
w przeciwieństwie do nr f3;); por. prócz 
lo\Vników Lindsay- 
Nohl Latein. Sprache 299, 60), nie śmi-1łbym twierdzić na pewno; 
rZBl"Z to jednak w calym tynt etymologicznym wywodzie zgoła 
obojętna. Z zestawionych form wynika, że element pierwiastkowy 
*bltreu-, leżący na dnie, wyrazów 



?, arm. albiltr, niem. Brzl1l1len 
mial znacz
nie Cwrzenia' w naj rozmaitszych odcieniach i specjalnych 
zastosowaniach tego pojęcIa, przy czym proszę dla znaczenia po- 
równać choćby tylko pIerwiastek ver- w slowialiskich językach 
(pol. wrzeć, warzyć, lCllr, wir, wywierzysko, serb. iz'vo:", V'I'utak c źró - 
dlo' itd. itd.). 
Przedstawiony wyżej element pierwiastkowy *bkrtlt- polega 
na bazie *bherel} Cli blleru-, bhel'v-), zawartej w następujących for- 
mach: 
łać. fe'J"vo (ferveo), iryj. bcrbaim 1 cwarzę, gotuję', kymr. ber- 
uJaI cbnllio', ideur. *blten"o, z tego zaś dochodzimy do pierwiastka: 
*blter-, zawart£'go w różnych grupach morfologicznych (prócz 
powyższych), a mianowic]e wprost \V awest. bara'ii p. wyżej; 
dalej w tac. ferment'ltlll (cf
 ,V alde 
. v.; nie lna potrzeby wypro- 
wadzać z ler(u)mentu11Z jak Schulze QW1est. er. 317 przyp. 4), 
ags. beonna, ang. bann, dIn. barme (stąd niem. Biirllle) cdrożdże 
piwne'. Zarazem stwierdzamy to samo zasadnicze wyo.bra.żenie 
(znaczenie) Csilnego, wirowatego lub podobnego ruchu wody (cie- 
czy) i ognia, powietrza' ltd. Możemy zatem powtórzyć słowa Per 
Perssona W\V. 21: "Es gab also mindestens drei indogerma- 
nische W urzeln bher-: l) bher-: ai. blllrrami, gr. cp
pw, lat. fero etc. 
2) bJler- cbohren, schneiden' [gr. cpIXpOW c orzę ,' łać. forare, stgrn. bo- 
ron cbohren' itd.]; bllel'- C(sich) schlagen, kampfen' [łac. ferire, cerko 
b01:ją itd.] ist damit identisch. 3) bher- csich ungestiim bewege
, 
sprudeln, sleden' etc.". 
Co się tyczy staroind. grupy bhurali łzappelt, zuckt, schiesst 
dahin', bhurartyati Cist unruhig, riihrig', bJzurvan- Cunruhige Be- 


. 


1 Cf. późne łać. ferb'lti L- lervzei.
>>>
2l J. ROZWADOWSKl: STUDIA NAD ł"AZWAMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


wegung, das \Vallen, \V ogen', bltuTVa1)i- (unruhig, riihrig
, bh1lr1}i- 
(eifrig, riihrig, heftig, zornig, wiłd', to jej etymologiczna przyna- 
leżność do b/zer
, bltereu- (blteru-) nie ulega najmniejszej wątpli- 
wości i jest też ogólnie uznana, por. z jednej strony bhurati z awest.. 
baraiti, z drugiej bltllTvan- z łac. {ervere itd. 
Ponieważ jednak mamy jeszcze jedną grupę wyrazów, do- 
tąd nie wspomnianą, a mianowicie w słowo blllja (burza' (cerk.: (pro- 
cella, tempestas, aestuarium' cf. pol. bit'rzyć się itd.) i buriti (bu- 
rzyć', łączących się z łatwością z lit. barys (gwałtowna ulewa', 
stisl. byrr, ag
. byre, śdn. bur (wiatr (pomyślny)', dalej z gr. 1tOP- 
qJópw i cpópw (podobne znaczenie jak greckie wyrazy mają liczne 
litewskie derywaty z bur-) 1, przeto można by myśleć, że staroind. 
bJlUT- nie należy wprost do *blter- tylko do *blzeur- II *bkll'r-. Je- 
dnak to malo prawdopodobne: indoeuropejska juz forma pierwia- 
stka *bJzeur- jest mocno wątpliwa, gdyż właściwie opiera się tylko 
na sIow. bftr- ( L- *bour-); zresztą wszędzie mamy bltur-, które może 
doskonale należeć bezpośrednio do *bher- jako *bJzu[- i według wszel- 
kiego prawdopodobieństwa tak rzeczywiście patrzeć należy. Poza 
tym forma *bheur-II bhllr- mogła łatwo powstać czy to na pod- 
stawie bJzlt'r- 
 *blz'"l'- do blter- czy to na podstawie kontaminacji 
b1ter- i bltru- (resp. bhreu-), o których to formach była wyżej 
mowa. Ostatecznie więc jest to pytanie natury raczej formalnej '. 
Pozostaje nam jeszcze werbalna grupa, na którą składaj
 
się goc. stgrn. br.innan (itd. w innych narzeczach germańskich) 
(palić się, płonąć' oraz staroiryj. bTeU1łim (w złożeniach) (płynę 
i brltllJlim fskaczę, bucham' (p. Stokes 172). Z germ. należy tu 
jeszcze staroisl. brltne (Brunst', ags. bryne( L- *bruni) (Feuersbrunst'r 
niem. st.grn. bruJlst,. goc. ala-brullsts (Feueropfer'. Otóż cała ta 
grupa wskazuje na temat werbalny *blzrenv- (resp. *bJn'en2t-)1[ 
*bllIJle
- (por. Noreen Urgerm. Lautl. 13 uw., 159) 3, obok czego 
1 Por. Walde pod !urere 1, gdzie podana inna literatura
 
jednak {urere tu nie należy. Por. Walde 1. c. pod 
. 
2 l\Iożna by je zresztą jeszcze inaczej genetycznie pojąć. 
Por. też l\Ieillet Rocznik slawisto II 64/5, gdzie mamy zgodne 
z powyższym, dawno napisanym wstępem uwagi. 
s Powolanie się na stind. bkr1'łJati (pali, karze', stisl. br[me 
(ogień' nie wystarcza jeszcze, aby germ. brinn- wywodzić z *bhrinv- 
(Streitberg Urgerm. Gr. 296),. chociaż forma pierwiastkowa 
*bhrei- (*bJl1'i-) jest dobrze znana (por. Per Persson \V\V. 10-1 
ust. nr 9) obok jeszcze innych, o których tu nie wspominam. Ze
>>>
UBORĆ 


27 


mógl istnieć także temat *bhru-Jt-, w ten lub inny sposób po- 
wstaly, jak na to wskazuje zwłaszcza celtyckie. Zaś ten czasow- 
nikowy pieli *bltrenv- II *bh]"JleU- polega na t. zw. infjgowaniu za 
pomocą elementu -11- pierwiastka *bJz(errey,-, dobrze już nam zna- 
nego, - wszystko zjawiska zwykle. 
\Vracamy teraz do tej grupy, od którejśmy wyszli, to jest 
do gerIn. br1l1lna. Nie ulega chyba teraz wątpliwości, że temat 
ideur. *blt1.e'ł!:-n- (resp. bhre1ja Jl -n-), zawarty w tym wyrazie, alter- 
nującym w tym samym wzorze z rozszerzeniem na -r- (cpPEcx.p, p
 
wyżej), jako oboczność morfologiczna werbalnego *bhre1llt- resp. 
*blzrucy- polega na tym samym pierwiastku *bher-, czy - jak pisze 
obecnie pIerwiastki Moller - blz-r-. 
o, i trzeba podnieść, że jest 
to przeważnie opinią uczónych, por. np. \Valde pod defrutum, 
{erveo (także pod feb'ris, ferł1leJztum, furu), Noreen Urgerm. Laut!. 
195, Per Persson W\V. 126 (20 nst.), Stokes 172 i inną cytowaną 
już literaturę. Nieuzasadnione są wahania Klugego fi pod BruJlncu, 
bl ennen i Uhlenbecka Got. Wtb. pod brinnan; jeszcze bardziej 
nieuzasadniollym jest oddzielenie b'riullaJl, bru1lna przez ]'icka 
1 4 4UB. 416 od naszego pierwiastka (ibid. 1 4 91. 4H3. 496). 
U waga. Dosyć powszechnie odnoszą do formy *blz1'eu- na- 
szego pierwiastka także litew. briautis Cprzepychać się gwałtem, 
pchać się gwałtownie (przez coś, dokąd]', np. Prellwitz Et. 
gr. \Vtb. pod \f!PE cx.p , Walde pod defrutum, Stokes 1. c. .J est 
to możliwe, (nieprawdopodobnie Hirt Ablaut 
 413), zwłaszcza 
wobec zrównania, które dal Berneker Slav. etym. "Ttb. pod brłtja: 
ros. brujli cprąd, Stromung', bruitb csilnie, bystro plynąć', bialo- 
rus. bruj cczlowiek, który w nocy w łóżku moczy', bn'tjić cmin- 
gere', brul'i pl. C mocz ' (skąd prawdopodobnie przejęte pol. gwa- 
rowe bntić, bntj, bru l). Wyrazy te doskonale się z omawianymi lączą
 
Prawdopodobnie też należy tu serb. bnijati 
szuruieć' o pszczołach
 
Zanim powrócę do nazw zestawionych pod Brei/" Bryuica, 
aby w związku z powyższym wywodem etymologicznym, o ile się 
da, ostatecznie je wyjaśnić, muszę jeszcze przed tYln zalatwić się 


. 


względu na celt. b'reJtuim należy to pojmowanie odrzucić (por. też 
Per Persson L c. 10
 przyp. 1), a co do znaczeniowego sto- 
sunku celt. czasowników do germ. to prócz już wyżej zestawio- 
nego lnaterialu por. niem. bra1lrleu, BranduJlg od Brallrl, stiryj
 
breo gell. briad cplomieli 
 zawierające ten sam pierwiastek co tipra 
cźródlo' itd. itd.
>>>
2ts J. ROZ\\ ADOW8KI: STt;DIA 1'.\1 !'O.UW.UH WÓD Sr,UWIA

KICH 


z jedną, nie wspomnian
 dot.ąd grupą wyrazów pospolitych i nazw 
rzecznych. A mianowicie: 
bulg. bara ckałuża, moczar, bagno t, kanał (wodny)', SłOWell.. 
bllra Cbagno, moczar,.2, serbo-kroac. bara ckałuża, bagno; łąka', 
czes. dial. bara = harina Cbagno, moczar', slowac. bara, ba1'ina r ts .', 
poJ. dial. barzYlllt Cts.', starorus. btira (bagno', malorns. bar cwil- 
gotne miejsce między dworna wzgórzami'; zateln już prasłow. 
bÓra (kałuża, bagno, moczar, woda stojąca'. \Vyraz ten znajduje 
się jeszcze walban. hchlk Ckraj moczarowa.ty', którego sufiksjest 
wprawdzie slowiallski (G. l\feyer Albau. "\Vtb. s. v.), ale którego 
pień (*bor-Il-) jest widocznie prapokrewny. Z języków słowiańskich 
prawdopodobnie albu i na pewno dostał się ten wyraz do nowo- 
greckiego (p.

p
 tj. bara cmoczarowata okolica, zagłębienie ze 
stojącą wodą'), a spotyka się jeszcze sporadycznie i ind iej, por. 
G. Meyer Neugriech. Studien II 43 (clitznngsb
r. \VIen. Ak., 
Philos.-Hist CI. 130 t.) pod p.mip!X i 1. c. 
Z nazw wodnych, zawierających ten sam pieli bar- wy- 
mIenIam: 
Barycz niem Bartsch p. d. Odry, płynie cała bagnistą sze- 
roką doliną. Słownik geogr. podaje obok BaTYcz formy Baryca 
(tę w nagłówku I, Barcz, z których druga jest po prostu niemiecką, 
a pierwsza może chyba !ylko polegać na tzw. mazurującej wymo- 
wie. 'Vymieniona już w r. 1136 (KD"\V nr 7) w tej samej co 
i dzisiaj formie: Bariclte (gen.). 
Buryczka p. d. Ołoboku (niedaleko ujścia tegoż do Prosny). 
Jest to właściwie ta sama nazwa co poprzednio, bo bagniste lęgi, 
z których wyplywa Barycz d. Odry są zarazem punktem wyjścia 
i tej drugiej Ba ryczy, dla odróżnienia od pierwszej nazwanej Ba- 
ryczką (tak Słowno geogr.- VII 382, gdzie najlepszy opis) albo Ba- 
'ryczą Strzyżewką (tak Słowno geogr. S. V., po niem. Strzyżower 
Bartsch VII 382, od dopływu zwanego Strzyżewką), na mapach 
niemieckich zresztą i ta B. nazywa się także po prostu Bartsch 
albo Faule B.; tak też w formie Baricz wymieniona w r. 1213 
transsumpt z r. 1293, KDW nr 81). 
Barycz, Baryczka 1. d. Sanu, u źródeł wieś Barycz w pow. 
brzozowskim; płynie cała łąkami. Co wcześniejsze, nazwa osady 
czy rzeczki, t rudno orzec. 
1 Czasownik bdrvam, barn
 Czanurzam' itd. 
2 Obok czego znaczenie łpagórek', por. znaczenie małorus. bar. 


.
>>>
rBORC 


29 


Tę samą nazwę (Barycz, czasem także Baryczkll) nosi prócz 
tego kilkanaście wsi lub folwarków w zachodnich guberniach b. Kró- 
lestwa i w b. Galicji, zestawionych w Słowno geogr. w tt. I i XV 
i zdaje się wszystkie te miejscowości leżą nad rzeczkami i wyka- 
'zują podobny charakter topograficzny jak np. Barycz osada nad 
Drzewiczką, która ma tam bieg mokradłowaty; jak widać z mapy 
austr. sztabu 1: 200,000 (karta Kielce). · 
Nazwa to stara, bo spotykamy ją i na serbskim obszarze: 
Bru'ic, wieś w okręgu beogradzkim, położona nad Sawą przy 
ujściu do niej 
zeki Barick
l reka (Milićević Knez. Srbija 60), 
a więc jasna rzecz, że pierwotnie ta rzeka nazywala się Baric. 
Baric, 'v. w okręgu pożarewackim (srez golubacki), .Milićević 
1. c. 1068. 
NB. Ale Bargs p. d. Sury (p. d. \\.7 olgi) w gub. simbirskiej 
jest prawdopodobnie zupelnie innego pochodzenia. 
Czysty pień, od którego Barycz urobiono, to jest bar- 'wzgl. 
baro-, baTa-, prócz w wyrazie bar, bara mam
r w: 
Bar J. d. Tysmienicy (p. d. Dniestru) powstaje z połączenia 
kilku potoków 1 w Uniatyczach, wsi pow. drohobyckiego i plynie 
podmokłymi łąkami. Może także należy tu nazwa z obszaru li- 
tewskiego: . 
Ba rup ie, Bar'llpis, BarlIpa (
ł. geogr. tę ostatnią formę sta- 
wia na czele) l. d. Niewiaży (d. :NieInna) w pow. Kowieńskilll. 
Mapa sztab. pruska 1 :200,000 (Karta .J anow an der \Yilija) tak 
samo Ba1.upe, ale SI. geogr. pod Nicwiaża podaje w nawiasie także 
formę Berupie: autentycznej formy litewskiej nie znam. 
Związek tych nazw wodnych (ewentualnie z wyjątkiem 
ostatniej, litewskiej) oraz przeważnej części miejscowo
ci jeżeli 
nie wszystkich 2 z wymienionym appeHativum barct jest jasny 


1 Dlatego też zdaje się nosi także nazwę Zbiór, jeżeli to 
forma autentyczna (podaje ją SI. geogr. obok Bar). 
2 Jeżeli rzeczywiście w starej polszczyźnie istniał wyraz ba- 
rycz w znaczeniu (targowisko', to w każdym lazie co najwyżej 
jedna lub druga miejscowość z wymienionych od tego by nosiła 
nazwę, bo ,vszystko to są wsie bez handlowego znaczenia. Ale 
materiał u Lindego (jeden cytat z Reja) resp. jego poprawców 
wątpliwy, a nie znam innego. KRrlo,vicz Słownik wyrazów 
obcego pochodzenia i Gloger Encykl. staropolska fakt.ycznie nic 
nie dodali (podobnie i Słownik warszawski).
>>>
30 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD N.
ZWAMI WÓD SŁOWIAŃSKICH 


wobec zgodności charakteru owych wód i miejsc ze znaczeniem 
tego wyrazu. Kwestia tylko, czy ta cala jednolita grupa należy 
do omówionego wyzej obszernie pierwiastku *bller-. 
A mianowicie Krcek Grupy dźwiękowe polskie tart i cir(z)ć 
40 usU. ma taki a.rtykuł: Na podstawie pol. ludowego burniaki czaJ 
rośla, chrósty, 111łoda sośninka na miejscach piaszczystych' przyj- 
muje istnienie niezachowallego pol. *barllo Cbagno, moczar, błoto', 
identycznego z pniem nazw miejscowości łuż. Borno (niem. Borna), 
.czes. Brno (niem. Briinn) i licznych polabskich o zasadniczym wy- 
glądzie * Barno; łączy to dalej z starocerk. brbllije CIutum', którego 
formę zwokalizowaną berllije uważa za poprawną a bre1łije za 
błędną, wraz ze slowell. bnt itd., w dalszym ciągu z baTa (p. wy- 
żej) t, a wszystko razem wywodzi z pierwiastka blzer- cdziurawić, 
świdrować, kłóć, ciąć, bić' itp., o którym mówi na str. 14 nstt. 
Dla znaczenia powołuje się K. na trzy paralele: niem. Bruck 
(w innych językach germańskich odnośny wyraz znaczy rpotok' 
itp.) II breclzt)ll, słowo ba!J1lo II stind. bhaglla-s p. p. do blzanakti cl a _ 
mie, gnie, tłucze itd.', oraz stind. paitka- cmuł, szlam, bł9to, ba- 
gno' II słowo jJąk- (II puk-) rpękać itd.' Takich paralel można wię- 
cej przytoczyć np. slow. lO11l'6, drezga (ze swymi obocznymi for- 
mami), do pewnego stopnia także łąka itp. Pamiętać tylko trzeba, 
że jak nie jedna droga do Rzymu prowadzi, tak °i nie ,vszędzie 
'v owych semazjologicznych grupach punktem wyjścia jest lub 
było "pojęcie gruntu, z którego się wydobywa (hervorbricht, czes. 
puci cpęczy') woda" (Krcek op. c. 43), bo np. podhalskie znacz e- 


1 Przy tyPl fałszywie podaje znaczenie bulgarskiego wy- 
razu vada ja.ko tbród' (niby vadum!); do wyrazów zestawionych 
u Miklosicha Et. 'Vtb. pod ba'ra dodaje od siebie z Karlowi- 
cza Słownika gwar polskich baTzyna (p. wyżej) oraz nazwę je- 
ziora Barz!Jn w Suwalskiem (pominąłem ową nazwę, porównaną 
przez Karłowicza i Krcka, jako wątpliwą raz dlatego, że może 
pochodzić od imienia czy nazwy osobowej, po wtóre dlatego, że 
SI. geogr. podaje zdaje się dla tego samego jeziora drugą nazwę 
Barwinek, zaś ,V olter Spiski nasel. mest':b Suv. gub. 12 przy 
()dnośnej wsi podaje tylko jezioro PotoP.l/); zaś calkiem od siebie 
dodaje Krcek .,nazwę miejsc. Bar". Otóż jak się tak pisze, to 
można mieć na myśli tylko historyczny BaT, a ten jak wiadomo 
został tak nazwany tylko na cześć Bony obcym imieniem. Por. 
l1atomiast wyżej li mnie w tekście. 


.
>>>
BROK 


31 


. 
nIe boru 'moczarowatego pastwiska, torfowiska i podobnie' rozwi- 
nęło się jednak tylko ze znaczenia cl asu (szpilkowego)' jak wyka- 
zuje zgodne znaczenie tego ,vyrazu (bo1'
) wszystkich języków 
slowialiskich 1. Ale mniejsza z tym. 
Otóż pytanie, wyżej postawione, załatwia się dla mnie, a za- 
pewne i dla czytelnika po dotychczasowych obszernych wywodach, 
prosto 2. Na dnie wszystkich omówionych grup (gniazdj etymolo- 
gicznych leży pierwiastek z zasadniczym znaczeniem wzgl. wyo- 
brażeniem cruchu, tryskającego czy falującego', wskutek czego zna- 
lazł obszerne zastosowanie w nomenklaturze wodnej, naturalnie 
z dalszymi, często jednostronnymi i w rezultacie wprost prze- 
ciwnymi rozwojami znaczeń. Czy zaś ten pierwiastek jest iden- 
tyczny z pierwiastkiem *blze1'-, oznaczającym crozłupywanie' itd., 
czy nie, to nie bardzo można w ogóle na to pytanie odpowiedzieć, 
a w każdym razie dla nas tu jest obojętne. Por. MeHer Indoeu- 
ropreisk-semitisk sammenlignende Glossarium pod blt-r-. 
Co się tyczy traktowanych powyżej nazw wodnych, zwłaszcza 
zawierających pieli bron-, to nie mam nic więcej do dodania. 


8. BI.ok 


Brok, w dolnym biegu Broczysko, p. d. Bugu w b. gub. łom- 
żyllskiej. Wyplywa z łąk wsi Brok, przybiera z 1. strony Broczek 
al. Brok Jlały, wpada do Bugu pod Brokiem (założonym w roku 
1505; ale castrum Brok już w XIII wieku istniało, p. Słownik 
geogr. XV). Niezbyt obfity w wodę, płynie dosyć wąską doiiną, 
brzegi (oba lub jeden) miejscami wynio
le lub twarde, to znowu 
przechodzi w łąki, spadek miejscami znaczny. 
Nazwa izolowana. Formalnie można ją zestawić jeszcze z na- 
zwą Brecz (B1'ech) L d. rzeki Snowi p. d. Desny w gub. czerni- 
howskiej. Leży nad nią osadą tejże nazwy; ma p. d. BreCZ!lcę. 
Ale jest to tylko formalna możliwość, która wobec tego, że. obie 
nazwy są izolowane, że nie znamy ich z odleglejszej przeszłości 
(nazwę Breczy znalll zresztą tylko ze źródel wspólczesnych) i że 
etymologia, jak zobaczymy nie pewna, nie wiele znaczy. Omawiam 


1 W niektórych wyraz ten ma indywidualne znaczenie drzew 
szpilkowych (czyli borowców jak mówi lud kolo 
Iogilan) jak jo- 
.dły, świerka. 
2 Por. też Rozwadowski Rocznik slawisto I 249-50.
>>>
3:ł J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWJA
SK1CH 


Broh tutaj głównie z tego powodu, że Pogodin 'Peredviz. H7 zali- 
cza' go do nazw celtyckich porównując celt. *brokko-s (borsuk, 
jaźwiec' (iryj. brocl: itd., Stokes 18;) ust.), a dOluysl to niezbyt 
szczęśliwy, Przede w
zystkim pierwotna, dawniejsza forma pra- 
celtycka tego ,vyrazu niejasna i wiemy tylko, że nie bylo nią 
*broko-s ze zwyk1Yln krótkim -k-, tylko z geminatą, która po- 
wstała z jakiejś grupy 
półgłoskowej, ale jakiej? Gdyby ta na- 
zwa byla celtyckiego pochodzenia toć pochodzilaLy chyba z cza- 
sów bardzo dawnych, więc oczekiwalibyśmy innego jej wyglądu. 
Zresztą gdyby Brok mial stać 'v związku z celtyckim wyrazem 
*b1'okJ:o-s, to oczekiwalibyśmy dla nazwy rzecznej jakiegoś dery- 
watu, przymiotnika. '''reszcie, chociaż nie mam pewności. ale lnogę 
podać bliższą etymologiczną możliwość, która nas zostawia w obrę- 
bie języków słowiaIl
kich resp. bałtyckich. 
Można mianowicie porównać litewskie nazwy wsi Brokoroj- 
ście i Brokoro,jstele (Brokorościele) w pow. trockim b. gub. wilellskiej 
(gm. 
rerecz); litewska ich forma w 1\Iater. antropól.-archeol. _\.k. 
Um. III 3-1 podana w postaci Brolulrejscis, Brokrt'rejstale; na
to 
jezioro Broklrojcie (sic, 
lownik geogr. XV) w pow. trockiIn. Druga 
część tych zrożeń, to znany ,vyraz litewski 'rrdstas (bagno' (Szyr- 
wid Diction. pod bagnisko; por. u )lickiewicza: rojsta grząskie); 
pierwsza? Dla niej nasuwa się lot. b1"akas (plur. fem.) (Blutgang der 
\Vochnerin'. Ale rzecz jest trudna. Bo znaczen:ie tego lotyskiego 
wyrazu przypo mina nasze broczyć, tymczasem stosunek fonetyczny 
niejasny. Bo języki slowiańskie wskazują raczej brot-, a miano- 
wicie: cerko (późne źródla) broSlb, verbum *brotiti, brostiti (p. 1\1i- 
klosich Lex. 
pod bro.
tili i obro.
titi; do tego n. pl. part. obrosteni 
Grjgor. Parem. Brandt 32, 13/14 IJobk.); bulg. hrost; serb. broć 
(gen. broća), verbnnl broNti, hrotnjiik; słoweń. bruc (gen. bnjca)., 
verbum hrQciti, obok tego także forma bnJsc; staroczes. brotec, 
verb
m *hrotiti (tylko dwa cytaty u Gebauera, oba part. broczen, 
co można czytać blocen i brocen); pol. brocz (p. Linde), broczyć; 
maloru
1. bric (gen. broia), verbum brocflly. Znaczenie .wszędzie 
jednakie: rzeczownik == Rubin tillctoruJJt L. (po polsku zwykle (ma- 
rzanna"), dalej (czerwiel}, purpura', czasownik == (farbić tym' itd. Z czę- 
stych połączeń (krwi
l zb'roczyć.' itp. (podobnie slowin. s krvjo bro- 
cili, albo czeskie krvi brocen) nabrał czasownik w polskim ogól- 
niejszego znaczenia. Co się tyczy prasłowialiskiej formy, to l\fi- 
klosich Et. 'Vtb. pod b1'Otjb (za nim Gebauer Slovnik staroces.)
>>>
BROK 


3;) 


wychodzi od *brotjo- resp. *brol- nie opierając się zresztą na ża- 
dnej etymologii. Jak wiadomo szereg regularnych odpowiedników 
cerko i bułg. brostb, serbo-chorw. broć, sloweń. broc, rusko broe może 
a priori przedstawiać praslow. albo *broljb albo *broktb. Za *brotjb 
przemawia 1) rodzaj, bo z wyjątkiem polskiego wszędzie ten wy- 
raz jest mascul.; dalej 2) nieznana jeszcze 
Iiklosichowi starocze- 
ska forma brotec l; wreszcie 3). nieznana dotąd, o ile wiem, etymo- 
logia. A mianowicie IJiewątpliwie praslow. *broto- (z którego de- 
rywat *brotjo-) jest identyczne z homer. 
pó'to
 2, którego znacze- 
nie (mniej więcej (krwawa posoka', p. slowniki) zupelnie się zga- 
dza z wyobrażeniem zawartym np. w naszym zwrocie krwią bro- 
czyć. rro wszystko zatem przemawialoby stanowczo za brot- 3. Ale 
z drugiej strony mamy polskie brocz fem., które (naturalnie wraz 
z czasownikiem broczyć) wypadaloby w takim razie uważać za 
zapożyczenie z ruskiego, co nie jest zbyt prawdopodobne l) z po- 
wodu zmiany rodzaju, 
) ponieważ wyraz ten używa się w Wiel- 
kopolsce w znaczeniu (marzanna', a gdzie indziej nieznany, 3) po- 
nieważ czasownik broczyć ma najniezależniejszy rozwój znaczenia 
ze wszystkich slowiańskich języków. Nie są to momenty rozstrzy- 
gające, ale nabierają znaczenia wobec lotyskiego brakas, a tru- 
dno jest zdecydować się na odłączenie tego wyrazu od grupy 
słowiańskiej. Najłatwiejsze wyjście z tych trudności jest przypu- 
ścić, że w odmianie czasownika nastąpiło w polszczyźnie fone- 
tyczne wykolejenie. Czasownik szedl pierwotnie zapewne *brotif!', 
*brotją, brotisb..., part.. pass. *b rotjeJl '"6 , ale już w prasłow. pod 
wpływeln rzeczownika zostało przeprowadzone wszędzie analo- 
giczne -lj-, *brotjiti itd. \\T polskim musiało to brzmieć *bl'ocyć, 
*b1'OCę, *brocys... (= starcerk. brostiti = slowin. b1'oeiti= serb. bro- 
ćUi = mrus. brocyty): nic dziwnego 4, jeżeli nastąpiło tu falszywe 
odmazurowanie na broczyć, a za tym poszedł i rzeczownik *broc. 
Ponieważ zaś alternacja e II k jest po dziś dzień żywą, więc mo- 


1 Jloranka neb b'rotecz, rubia lierba Lact. :ł73 a U Gebauera. 
2 Zatem etymologia, podana u Prellwitza nie możliwa. 
. s Natomiast. -t- serbskiego derywatu brol1łjlik nie dowodzi 
nICzego. 
4 W polszczyźnie klas wykształconych forma taka, wy- 
jątkowa, musiała byC' pojętą (i dziś _by byla tak samo) jako ludowa 
tzn, mazurska, na równi z k1"ocyć, lIlocyć, skocyć... == literackim kro- 
czyć itd. 


Prace Onomast) czne I. 


3
>>>
. 


34 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAJU WÓD SLOWIANSKICH 


glo gdzieś na terytorium polskim i ruskim powstać drugorzędne 
nomen postverbale o temacie bl0k-, przejęte następ.nie do lot y- 
s!iego. Ale zupełny brak podobnego nomen postverbale w na- 
rzec
ach rw
kich li pOlskich) zastanawia; może być zatem, że mimo 
P9 z prów nie ma rzeczywistego związku między łot.. brakas a slow. 
*b"roOb. 
Co się tyczy rzeki Brok, to o ile nazwa od koloru wody 
bylaby usprawiedliwioną (czego nie' wiem), łączyłaby się bezpo- 
średnio z litew. Broku--rojście i łot. b,.akas. Co się tyczy Breczy, to 
związek jej wątpliwy. 
U wag a. Od, słowo grupy wyrazowej cerko broslb itd. pocho- 
dzi nazwa potoka Brocnica u Kosma,a (p. Gebauer), oraz nazwa 
miejscowoś.ci czes. Broc1ZO = serb. B,.oćno (p. Vuk.). 
\V jakiś czas po napi
aniu tego - studia te rozciągają się 
na. szereg lat - poja,vił się etymologiczny słownik Berllekera, 
w którym autor wychodzi od pra
łow. *brotb i porównywa z gr. 

F6to;, w którym to razie trzeba by wedle B. przyjąć dla pol. brocz 
zapożyczenie z m8łoru
kipgu. Próez tpgo porusza B drugą moż- 
liwość, o której i ja kiecłyś myślałem, miłlnowicie wywód z *mroq- 
to- wzgl. *mroqtio- (czes. brotec itd.), oraz z nie rozszerzollt.'go 
*mroqj{)- (pol. brocz) do pierwiastka *mreq-. Recenzując książkę 
Berllekera w Roczniku 
Iawist. II oInówilf'm także ten wywód 
(str. 7
ł nst. wskazując wyraz łoty
ki i nazwy geograficzne (p. 
wyzej) i wyc-
odząc od *brok-, przy czym za B. można przyjąć 
oboczne tematy *brok- i *brokt- 
 bTOt-; wspomni alem też mimo- 
chodem o slo weń. bręću c
ok drzew,' zwłaszcza (klej wisien', o sło- 
weń. brosć obok broć i ros. brusk, stwierdzając w kOllcu, że dal- 
szy wywód etymologiczny nie lat wy, i załatwiając się z wyrazem 
brok w słowo i bałt. zupelnie innpgo pochodzenia. 
Obecnie mogę jeszcze dodać to i owo. Z nazw geografi- 
cznych: 
wsi Brokos SltC}zl/ i B. mokry (niem. Brockzttl dun. i B. nass), 
w r. 1260 Brecot (KD1\I II XL), w pow. niemczYliskim. Dalej cie- 
kawa nazwa ," 
Brokocino, niem. Bro. kolsclzillp, w. w p. trzebnickim, np. w r. 
1204 BroclwcillO (Haeusler, U rkuudensammlung zur Gesch. des 
Fiirstent. Oels str. 
 ł itd.): cieka wa dlatego, że urobiona od imie- 
nia osobowego Brokota, co dowodzi wprost istnienia pnia czy wy- 
razu brok- czy brok.
>>>
CIENIA, TNIA 


3f 


Zatem zasadnicza forma brok- wzgl. oboczna brok-t- zu- 
-pełnie pewna i to przede ,vszystkim jako pień werbalny; dalsze 
jednak dzieje tego wyrazu niejasne, a przynajmniej niepewn..e. 
Co do zestaw
enia gr. 
pó'to; z stind. 1nurias 
zsiadly', por. 
j eszcze (a propos uwagi Bernekera 1. c.) Liiders KZ XLII 194 przyp. 


9. Cienia, :L'nia 


Cienia p. d. Prosny (zaraz powyżej Swędrni), zwana także 
Stawką l. \Vymieniona już w r. 1136 (KDW nr 7) w starej for- 
mie Tena zgodnie z rozwojem fonetyki polskiej. Cienia tworzy 
w dolnym biegu szeroko podmokłą dolinę i druga, nowsza nazwa 
Stawka odpowiada dobrze jej charakterowi. Zobaczymy zaraz, że 
i nazwa Cienia nie mówi nic innego. 
Na ziemiach słowtaIlskich spotykamy jeszcze: 
Tnia albo Tenia (Tna) p. d. Sluczy p. dopływu Horynia; 
11lj{.t ma p. d. Tenię al. T!Jnię (tak wedle Slownika geogr.). 
Obie rozlewają się w caly szereg większych i mniejszych stawów 
resp. jeziorek. 
. 
Tinja p. d. SawJ w Bośni; o charakterze jej nie mogę nic 
powiedzieć. 
Tellb rz. w b. witeb. gub., przytoczona przez Trusmana Eti- 
mol. mestnych'b nazv. viteb. g., ale bez jakiegokolwiek bliższego 
określenia. . 
Opierając się tylko na tych formach słowiańskich wypada- 
loby sprowadzić polską formę Cienia do *Tenja (z -e- dyfton- 
gicznego pochodzenia), a nie do * Tenja, bo temu sprzeciwiają się 
zwykłe stosunki apofonic
ne (Tinja z -i- L- prasłow. i lub ei, Tnia 
 

 * Tbnja z -b- L- praslow. ł), ani też do *T6Ilja, bo z tego w polsz- 
czyźnie mogło powstać ty]ko * Tnia.. Teraz rozejrzyjmy się jednak 
-dalej. Przede wszystkim należą tu niewątpliwie następujące na- 
zwy z terytorium litewskiego i pruskiego: 
Tinne, T!I 1Z Ile, jezioro w Warmii, tak pisane w dokumentach 
średniowiecznych Cod. dipl. Pruss. IV 186, Mon. Hist. 'Varm. III 
29.67 (Nesselmann Theeaurus ]inguae pruss. s. v.). 


] 'V dolnym biegu nazywa się także Trnjanówką od w. 'fro- 
janowa. Na mapie wojskowej austriackiej 1: 200,000 (Kalisz) na- 
zwa lewego dopływu Cieni eJ amnica) przeniesiona fałszywie i na. 
dolny bieg samej Cieni. 


3* 


,
>>>
36 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAł
BKICH 


Tielle, TJliene, W Słowniku geogr. spolszczone na Tyna, do- 
plyw jeziora Druzno (Drausensee), a właściwie Elblągu (Ełbing)? 
który tworzy odpływ tego jeziora do zatoki Świeżej (Frisches 
Haf!), łącząc się za.razem z odnogami 'Visł'y'. Dokładnie przed- 
stawione u Kellera Memel-, Pregel- und 'Veichselstrom IV 99: 
Werdersche Thiene łączy się z Hokesche Thiene i tworzą razem 
Breite Thielle, tą jedną odnogą, zwaną Sckwansdvrfel. Tlzielle, 
wpada do j. Druzno, druga zaś, główna, zwana Tl1iellefluss, wpada 
do Elbląga. Dawniej wymieniana w formie 'l'ene, Tenll( p. N es- 
selmann Thes. ling. pruss. s. v. - Podana w Słowniku geogr. nazwa 
T
tja, jako niby czysto polska dla Tltiene (s. v. Tyna i Druzno), ozna- 
cza co innego, por. Tuga u N esselmanna. - 
Tenenis, niem. (w Prusiech) Tennc L d. Miniji (niem. Minge) 
w pow. rosieńskim i w Prusiech, wypływa z malego jeziora, 
dolny bieg (w Pnlsiech) idzie moczarami; li Basanowicza Is gyve- 
nymo lietuviskl! Vetil! bei velnh! 96 nr. 6 nazwana Tenin!IS, co mniej 
więcej odpowiada powyższej formie Tenenis (starsza żmudzka pisow- 
nia, wzorowana na polskiej, oznacza przez !I (w nieakcentowanej 
pozycji nieraz e) krótkie i. brzmiące podobnie do naszego .11, zaś 
przez i długie litewskie i; zaś ogólna litewska pisownia, jak wia- 
domo, odwrotnie). \V XVI wieku wymieniona w formach Teneń, 
Tilleń masc. (obie formy w jednym dokumencie) i Tene1la, p. Spro- 
gis Geogr. słovarl drevnej zomojtskoj zemli XVI stoI. s. v. Nad 
tą rzeczką leży miasteczko Tellenie, żmudzkie Tellellej J, w X\7I 
wieku (u Sprogisa) TenellY, Teneni. 
Temenine, bloto przy wsi Żybortowicze (Żybortany) u Spro- 
gisa Geogr. slovarl s. v.: na mapach sztabowych niemiec. 1: 200,000 
nie znalazłem, w Słowniku geogr. również nie ma. 'fa nazwa mo- 
głaby zresztą być także inneg? pochodzenia. 
U wag a. Rzeczka, nazwana w Slowniku geogr. T!lmenis 
(p. d. ,V ystruci al. lnster w Prusiech \V schodnich) s. v. oraz pod 
'Vystruć i pod Krupyszki nazywa się naprawdę Ejmellis (pisane 


l Tak przynajmniej pisane w Kalendarzach I wińskiego : sa- 
mogłoska rdzenna zatem e. Ta okoliczność w związku z tym, że 
Tenenis z wyjątkiem dolnego biegu ma spadek dosyć znaczny 
i plynie wąską, jarowatą doliną (por. Keller l\Iemel-, Pregel- 
und 'Veichselstrom 1172) czyni prawdopodobnym, że nazwa Te- 
nenis tutaj w ogóle nie należy. 'V każdym razie lepiej ją zo
ta- 
wić na boku.
>>>
CIENIA, TNJ A 


37 


;zwykle E!/mellis względnie (Basanowicz 18 gyv. liet. veliłł bei vel- 
niq 187 nr 55. 351 przyp.) Eimenys, tak też dobrze i w Słow- 
niku geogr. pod 
1:alwiszki). Do formy Ejmellis por. lit. eimena 
i e'imenas (rzeka, potok' (Kurschat Lit.-deutsches 'Vtb. z 
essel- 
manna). 
. Z innych obszarów mamy: 
Tina (Tinea, Tinus: u Ptolem. II 3, 4 T£v/X 1to't/X(-LoQ, p. uw. 
wydawcy :\1iillera ad l. (str. 89) oraz miejsca i cytaty u lIoldera 
Alt-celtischer Sprachschatz s. v.), dzisiejsza T!lne w Brytanii 
(Northumberland) wpadająca do morza Północnego. 
Tlllła, rzeka w Umbrii w dorzeczu Tybru, tworzyła dawniej 
(za czasów rzymskich) u zbiegu z rz. Clasius 1. d. Tybru rozlew 
resp. jezioro zwane Lacus Um ber, które później wyschło. Dzisiaj 
nazywa się Tim;a (nie Top in o), por. tekst do Kieperta Formae 
orbis antiqui XX str. 5; cytaty także u Conwaya The Italie 
dialects 1438., Forbiger Handbuch 111511 nast. przyp. 55, grecka 
forma TEV€CX; oddaje swym E krótkie i łaciny. Forma dzisiejsza 
Timia może jest tylko później8zym przekształceniem, ale mogła- 
by być i starą, etymologiczno-fonetycznie uprawnioną formą obo- 
czną, p. n
żej. 
)Ioże należy tu także Tinna, dopływ Adriatyku w Picenum, 
dziś Tell ilU. (Conway 1. c. 1451) resp. Tinna (Kiepert 1. c.). 
\Vreszcie mogą tu należeć następujące dwie nazwy: 
Diemel l. d. \Vezery (Weser), zwana w ósmym wieku Ti- 
Jll e lla, z czego później Dimila, a. następnie dzisiejsze Diemel; por. 
Forstemann Altdeutsches Namenbuch 1I1402nst. 
TimeJla (Tt(-L£vcx), gród (castellum) nad Dunajem, wymieniony 
wśród innych strażnic bizantyńskich u Prokopa De aedif. 4,6, 
jeżeli miejscowość nazwaną byla od jakiegoś rozlewu Dunaju. 
'V końcu z historycznego terytorium fińskiego przytaczam: 
Tina rzeka Vl V odbskiej pjatinie ziemi N owgorodzkiej (kolo 
r. 1fOO), por. Trusman Cudsko-litovskije elementy I s. v. 
Tine al. Tilleva rz. w sołwyczegodzkim p. (wołogodzkiej gub.), 
j. Tinovaioje al. Tinevatoje w pineskim (Pinega) p. tejże gub., 
Sjogren Ges. Schriften I 317 i 317/8, który te nazwy u.waża za 
zyrjańskie. 
Pierwotne znaczenie i etymologia tych na.zw wyjaśnia się 
na podstawie porównania z stcerk. fina = ros. bułg. /lna 
bloto, 
muł' = malorus. tlllta (\Vasserfaden' (p. Miklosich Etym.. Wtb.,
>>>
38 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWJAŃSKICH 


w slowniku malorus. Żelechowskiego nie ma tego wyrazu 1; sta- 
roserb. tillja (Novaković Primeri 2 505: Vb tinjachb ze i Vb je- 
zerechb). Obok tego stcerk. timeno, ti11lellb.je cłAU;, 
óp
opo;' (o ma- 
lorus. . timenyća itd. mówię niżej); O fonetycznym związku form 
tina itimeno p. Johannes Schmidt, Kritik der Sonantentheorie 
109: 119 i Pedersen KZ XXXVIII, 351. Dalej należy tu niewątpliwie 
lit. tbll ceine von der Stromung nicht bewegte Flussstelle' u Kur- 
schata, wzięte ze slownika l\fielckego (!elle cein Fluss, da tief 
und still Wasser ist') S. Prócz tego sądzę, że należą tu także na- 
stępujące staroindyjskie wyrazy: tlmyati 4 (3. sing. praes.) Cmo- 
knąć, być nieruchomym; timita- przemoczony, mokry; cichy, nie- 
ruchomy', l'elna- masc. czmoknięcie', temana- neutr. "polewka, sos' 
moczenie, wilgoć', obok których mamy oboczne formy z s-, a mia- 
nowicie: stimita- 2 cciężki, leniwy, gnuśny; bezczynny, cichy, spo- 
kojny, nieruchomy (między innymi o wodzie, morzu); wilgotny" 
mokry'; siima- użyte raz w Atharvawedzie o wodzie leniwo się 
toczącej (może i nieruchomej, locat. apsz' stzmaslt), stema- :"'- 
tema-. 'Vynikaloby z tego dla staroindyjskiego, 1) że znaczenia 
Cmokry' i cnieruchomy' rozwinęly się z dawniejszego jednolitego 
wyobrażenia stojącej wody; 2) że i w timita- reprezen
uje indo- 
europ. i (a nie a) i że te wyrazy nie stoją w związku z pierwiast- 
kiem tem-, mającym zgoła odmienne znaczenie {cf. inaczej 'V a c- 
kernagel Altind. Gramm. I 265 "( z uwagą i z odsylaczem do ibid. 
18
15uw.; o stkima- por. Fick Vergl. Wtb. 1'144 itd., Hirt Ab- 
laut 
 378 ii.); zresztą sam nie chcę się tu wdawać w dalsze ety- 
mologiczne kombinacje. Ale oboczne formy staroind. z st- napro- 
wadzają na domysł, czy do naszych nazw wodnych o temacie 
tin- tbz- (ten-) nie należy też 
Blina d. Kłodawy (Kladau) l. d. Motławy (Mottlau) w żuła- 


1 Przytoczone jeszcze u Miklosicha l. c. pod tina bialoruskie 
tyń, tv ań są innego pochodzenia, a w dodatku M. pod tvań uważa. 
ten wyraz za przejęty z litewskiego: por. lit. tvanas cpowódź' itd. 
(Leskien Ablaut 353); p. o tym niżej. 
2 

akt, że już w lit. mamy formę z -n-, jest dla kwestii. 
stosunku form lina i timeno do siebie, a w tym związku i ze. 
względu na. wywody Pedersena l. c. nie bez znaczenia. 
s Akcent teoretyczny, czasownik jest tylko klasyczny i pra- 
wie wyłącznie w part. perf. pass. używany; gramatycy mają także 
, . 
timyatz. 
, 
4 U gramatyków także praes. stl11l!Jati, stlmyati.
>>>
CIENIA, TNIA 


39 


wach gdaliskich; wymieniona r. 1336 (KDW 1156) w formie Styna; 
wypływa z jeziora. 
Slylta p. d. Dniepru (Żelechowski Wtb.), ale nie wiem, jaki 
charakter tej rzeki 1. 'Vażniejsze jest to, że pień till- pojawia się 
i w językach gennaliskich, a wywód etymologiczny Lidena Armen. 
Studien 109 nst. oraz IF XIX 348 nst. wykazuje, że pierwiastkiem 
jest tl,- tai- wzgl. tiii-, rozszerzenie pierwiastka ta.. A mianowicie 
wazniejszy materiał, zestawiony i omówiony przez L. jest taki: 
anglosas. pi-nan (moknąć, wilgnąć, być mokrym, wilgotnym' L- 
*ti-n-
 pan (mokry, wilgotny; nawodniona okolica' L- *tui-no-, sta- 
ro-zach.-nord. Pid,. (nie zmarznięty' L- *tl,-tó- i Pida (tajać, odtajać', 
do czego naturalnie słowo tają itd., stgn. theisk deisk (stercus, fi- 
mus' L- *tai-sko-, kymr. taił (stercus, fimus' L- *tai-lo-, gr. 'ttAO; (roz- 
wolnienie', do czego dalej stcerk. fi11lPIlO i fina (p. wyżej), L c. 
109.356 nstt. 2; dalej ags. pWIJZall (mięknąć (o wrzodach itd.) pod mo- 
krymi okładami itp.' L- ."'t1}-I,-, caus. p wm nan L- *tt!-ai-, stszw. tllw'i1Za 
(tabescere, languere itd.', zatem *ty-t-: tay- (topnieć, tajać, być mo- 
krym', w stind. toya- n. (woda' = st.-zach.-nord. ptJyr m. codwilż' L- 
tazt-jo-: ta- (o której to ostatniej formie p. pierwszy lepszy słow- 
nik etymologiczny, np. . grecki pod -r&xw = 
xw, łaciński pod .ta- 
here, słowiański pod tajali itd.); 1. c. 348 nstt. S. 
U 'v a g a 1. Fiń. t!l!Jni "cichy, spokojny, łagodny', jako subst. 
(cisza, spokojna woda', wotjac. tY1l1lS Ccichy, spokojny', wotj. tymet 
(staw' zdają się także tutaj należeć; por. nadto fiń. tyven, (tyt'enen) 
Ccichy itd. (= t.1J!l1Zi)' itd. oraz Donner VergI. \Vtb. nr 549.- 
Permskie lina cmul' jest zapożyczeniem z rosyjskiego. 
U wag a 
. Lit. tiJ11e, lot. tłuc (także tinis) "wanna' nie ma 
nic do czynienia: por. Thomsen Einfluss der germ. Sprachen auf 
die finnisch-lapp. pod tiinu i Leskien Bildung der Nomina im 
Litau. 270. 
, 
U wag a 3. Liden ł. c. (IF XIX 356 nstt.) przytacza nie tylko 
til1'teno i tina, ale także a) malorus. tlmenyća b) głuż. ty'111,jo 
ba- 
gnisko' idąc '\v tYln za )tiklosichem. Otóż wypada zwrócić uwagę 


l St.ljuawa 1. d. Stryja p. d. Dniestru L- Stinava nosi praw- 
dopodobnie nazwę gernlallską (= (Kamienica') i tu nie należy; 
jest górskim strumieniern. 
2 Armeń. wyrazy pomijam. 
3 Jeszcze jedną grupę ze znaczeniem (ciasta, drożdży, za- 
kwaszki' pomijam, 1. c. lOR 353 nstt.
>>>
40 J. ROZW.ł.DOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


ad a) na to, że malorus. timellyća równa się pol. ciemieJlica i ozna- 
cza cbrud narastający malym dzieciom na ciemieniu', i sam wyraz 
timja = p. ciemię ( L- temę) w tym znaczeniu się także używa. .Jużci 
możliwe jest, że wyraz timenb grał tu rolę, ale ostatecznie time- 
nyća, ciemiellica jest derywatem od tilllja, ciemię; ad b) na to, że 
luż. tynzjo zawiera prasłow. y (nie i), jak tego - prócz łużyckiego 
samego - dowodzą czes. teme1lec, tymenec CNassgalle, \Vassergalle; 
Wasserquelle', temelleti Cquellen, hervorsprudeln' oraz liczne nazwy 
miejscowe,i rzeczne pol. Tymiellica itd.; głuż. tymio znaczy cQuell- 
sumpf; Moor' (i liczne pochodne; dłuż. t.1J1njeńca); por. Beyersdorf 
54, który stąd wywodzi rz. Temenitz, Temllitz (w Meklemburgu 
i w dorzeczu Haweli) "d. i. Rotbach wie blotnica, barnica, ilovnica, 
Ilz, ilnica = Illenz, baon,ica = Woknitz in Meklemburg"; o bialorus 
tylI. już wyżej wspomnialem. .Jest to zatem oboczna, ale bądź co 
bądź osobna forma pnia wzgl. pierwiastka. Czy łączą się one 
z ogólnorus. tvanb (w wielkorus. dialektycznie) 
mul, gęste bloto; 
bagno' 1, nie wiem na razie, nie rozpatrzywszy bliżej tej grupy. 
Miklosich Et. \Vtb. stawia białorus. tylI., tvall pod (illa jako rodzime, 
al
 pod ivanb uważa brus. i wrus. tvanb Cbagno' za zapożyczone z li- 
tew. tvallas, co mi się wydaje bardzo wątpliwe. Lit. lvallas cpowódź' 
należy, jak wykazują pokrewne czasowniki tvinti cwzbierać (o wo- 
dzie)' itd. oraz łot. tvallS c para ' do ideur. *telt- Cbyć grubym, na- 
brzmiewać itp.'2, a to niezbyt się nadaje do ruskich wyrazów. 
Stosunek wyżej omówionych wyrazów o formie *ti-11ln- itd. 
do form z wokalizmem -e- (p. zwłaszcza litewskie wyrazy i nazwy) 
nie jest mi Jasny. 


10. Cna 


Cna l. d. Prypeci w row. słuckim i pińskim b. gub. mińskiej; 
nad nią przy ujściu wieś Cna. 
, 
Cna, 1. d. Swisłoczy p. d. Berezyny dnieprowej, mały potok 
wpadający do Świsłoczy nieco powyżej miasta gub. Mińska. Nad 
nią wsi Cna, Cnianka i dwie wsi Zace/l, wspomniane w r. 1570 
i często potem, por. SIownik geogr. pod Zaceń. . 
Cna l. d. Hajny p. d. Berezyny dnieprowej w pow. borysow- 


1 W małorus. także cprzepaść, głębia'. 
2 Tak też zwykle zestawiane, np. Fick Vergl. Wtb. 1 4 61.
>>>
CNA 


41 


skim b.gub. mińskiej; nad nią wieś Gila i (wedle Słownika geogr.) 
dwie wsi Zace1i al. Zacenie 1. 
Cna p. d. Uszy l. d. Wilii (p. d. Niemna) w pow. wilejskim 
b. gub. wileńskiej. 
CllO jezioro w pow. nowoaleksandrowskim b. gub. kowieńskiej: 
jedno z częściowych jezior, tworzących jedną całość, z których 
największe noszą nazwy Snndy i Strusty; od południa połączone 
także z jeziorem Drywiaty. 
Cna l. d. Mokszy p. d. Oki w gub. tambowskiej: wymieniona 
zdaje się w XV wieku, por. Barsow Oeerki russkoj istori
. geo- 
grafii 2 56. 
Gna d. jeziora l\Istino w gub. twerskiej: należy do Wysznie- 
wolodzkiego systemu kanałów (z j. łtIstino wypływa 
Ista, zaś ka- 
nałem połączona jest Cna z Twercą d. \Volgi). 
'Vreszcie dodaję, że rzeka Tnia (Tellia, Tna) p. d. Sluczy 
w b. gub. wolyńskiej nazwana jest w Słowniku geogr. t. XV pod 
wyrazami Reszniówka 1. i Strybież Cllą, a tamże pod Sokołów 1. Tną 
al. Cllą. Mapa sztabowa austriacka 1: 200,000 i Słownik geogr. 
pod Tenia tej formy nie znają. 
Dawniejszą formę tej nazwy znam tylko jedną, mianowicie 
Teslla z r. 1381, przytoczoną u Karskiego Bełorussy I 54, a od- 
noszącą się - jakby wynikało z tekf:ltu Karskiego - do dopływu 
Prypeci; por. nadto powyżej cytat z Barsowa. 
Nazwa i jej rozprzestrzenienie niezmiernie ciekawe. Zwra- 
cali też na nią uwagę już nieraz rosyjscy uczeni. Próbę objaśnie- 
nia zrobił zresztą tylko Nadiezdin Opyt istoric. geografii rus- 
skago mira (Biblioteka dlja 
tenija, r. 183" czerwiec, str. 63: 
znane mi tylko z cytatu u Pogodina, p. niżej), który łączył 
CniJ z D
llą i Disnf{ 2 i zarazem uważał nazwę CIl!! za typową 
dla nomenklatury wodnej południowych Finnów (Czudów) 3. Po- 
godin, Iz istorii słavjanskich peredvizenij 
2 nst., w uw. -1 odrzuca 
tę etymologię "potomu, eto togda trudno by ponjat.I, pocemn v od- 
nich mestach DesIla 
lilosb v Cllll,.a v drugich net" i cytuje tylko 
nazwę Cny między innYlni, wspólnymi dorzeczu Prypeci i Oki, 


1 Na mapie sztabowej pruskiej l: 200,000 jest tylko Cna. 
2 Tak samo Sobolewskij AfslPh XX VII 244: "TbS1ła (L- 
L-- * DbS1łll ?), daher Cna, Desna, Dislla". 
s Za fillską uważa tę nazwę także autor zacytowany u Kar- 
skiego Belornssy I 5-1: uw. l.
>>>
42 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWI.\ŃSKICH 


CO wedle niego wskazuje na pierwotne rozszerzenie się plemion 
litewskich (bałtyckich) daleko na wschód, gdzie - w granicach dZI- 
siejszej gub. tambowskiej i penzeIlskiej - zetknęły się ze światem 
fińskim (ugro-fillskim). Nadto łączy z Cną nazwę lewego dopływu 
Odry (koło Raciborza) ZiulI,a al. Psilllla I, co już w tym związku 
wyobrażeń trudno zrozumieć. Zresztą na str. 101 uw. 4 powtarza 
zrównanie Gna - Zinna tylko jako ewentualność, a w tekście tamże 
uważa Zilllla za nazwę (widocznie czysto niemiecką". \Vreszcie 
BrUckner Dzieje jęz. poL 127 nazywa Cne "naszą prastarą nazwą 
rzeki" (niby polską?) i powiada, że "Gnie odpowiadaloby u Ro- 
sjanina Deslut". 
Starajmy się przede wszystkim zbadać obiektywnie nazw
 
Gila. Z góry zaznaczam że p e w n e j -etymologii dać nie mogę, 
ale nazwa mimo to, to znaczy chociaż jej etymologii się nie zna, 
ma wielką wartość dla badacza. Przede wszystkim jednaka w
zę- 
dzie forma Gila dowodzi niezbicie 1) że c powstalo z głosek d-s 
lub t-s, 2) że między tymi głoskami musiało dawniej być l lub 
'li (t. zn. miękki lub twardy jer, b lub 'O), 3) te nazwa pochodzi 
w t e j formie z ust slowiallskich już kolo X wieku po Chr. Bo 
gdyby ta nazwa - jeżeli w ogóle jest pochodzenia nieslowiań- 
skiego - dostała się wraz z odnośnynl obszarem do Slowian nieco . 
później, to nie mogłaby brzmieć w ogóle jako Glla, ponieważ 
a) ani języki bałtyckie ani fińskie takiej grupy fonetycznej nie 
znają, b) przypuszczalne samogloski, stojące pierwotnie w obrębie 
tej grupy już by nie byly przeszły w jery, a co za tym idzie, wy- 
padły. Mamy zatem na razie jako punkt wyjścia dalszego rozwa- 
żania formy *d'isna, *rlusna lub */lsna, *lilsna z akcentem na -a. 
Otóż te formy nie mogą być w żadnym razie w tej postaci 
równocześnie prasłowiań
kimi i praindoeuropejskimi, bo praideur. 
*dlsna, *dUSlll1, *tls1lii, *tusna dałyby - w nieprzerwanym ciągu 
rozwoju - już w prasłow, epoce *dfna, *dulla, *tllla, *lu1ła (po 
poprzednim przejściu s 
 ch tj. X). Pozostają cztery ewentualno- 
ści: albo -s- nie polega na ideur. s tylko na ideur. k; albo -s- 
względnie -Sll- polega na dawniejszym -ss. (które znowu L- -as- 
lub -ts-, -ks- itd.) lub -skn- -stn-, bo takie prasłow. grupy daly 
regularnie już w praslow. -s- względnie -S1l- (które już !lie ule- 


1 Pisownia niemiecka, zatem = C!JIl{l, (resp. Ci'lut z twardym 
c) l Psina.
>>>
NA 


43 


gały dalszym zmianom); albo formy *dlsni:i itd. były praindoeu- 
ropejskimi lub indoeuropejskimi, ale n i e s lo w i a ń s k i m i i do- 
staly się dopiero drugorzędnie do Slowian 1, to znaczy zostały 
przez nich przejęte (tak że -s- już nie przeszlo w -cll- i nastę- 
pnie nie znikło), co moglo nastąpić w nie dającym się bliżej okre- 
ślić czasie przed X wiekiem po Chr. (ale ewentualnie na wiele 
p r z e d Chr.); albo wreszcie formy *dlsnli itd. były nieindoeuro- 
pejskimi, więc ugro-fińskimi i dopiero d rugorzędn i e się dostały 
do ust słowialiskich. 
StarajnlY się teraz o ile lllożna ograniczyc l zacieśnić te 
zbyt liczne niestety możliwości. Najpierw staję na gruncie indo- 
europejskim, bo a priori sobie powiedzieć, że Cna jest nazw
 
ugrofińską. nie ma sensu. Charakter wód, które noszą tę nazwę, 
nie jest całkiem jednaki: doplyw Uszy - to mała rzeczułka pły- 
nąca mokrymi lasami, dopływ Ś'wisłoczy - także mały potok, 
płynący w dolnym biegu moczarami, zresztą krajem pagórkowa- 
tym; doplyw Hajny jest już większ'1 rzeczką, wyplywa z okolicy 
leśnej i mokrej, ale dalej plynie krajem pagórkowatym 
 dopływ 
Prypeci - to rzeka poleska okolo 100 wiorst długości, płynąca 
krajem nizinnym, przeważnie mokrym i lesistym; podobny cha- 
rakter ma dopływ jeziora 2listino, ale tylko w dolnym biegu; 
największa Cna, dopływ l\Iokszy, rzeka o kilkuset wiorstach dłu- 
gości 2, płynie krajem suchym w jarowatej dolinie; wreszcie je- 
zioro Cno. Z tego zre
ztą - sam to przyznaję - mato konkre- 
tnego i dokładnego opisu wynika zdaje się to, że w tej siedem 
razy powtarzającej się nazwie nie podobna szukać przymiotnika, 
charakteryzującego wodę w rodzaju (cichy, bystry, biały, czarny
 
itp., bo na to charakter tych wód zbyt jest różny, tylko nomen 
o ogólnym znaczeniu 
wody'. 
Dalej rozważmy, czy nazwy rzeki Dzisuy i DesllY stoją 
z ClZą w związku: jak wyżej wspomniano, Nadieżdin lączylllazwy 
Cna, Desna, Disna. I gdyby można na pewno to przYPuśc
Ćt to 
oczywiście zrobilibyśmy ogromnie ważny krok naprzód. Otóż 
. przede wszystkim Des1la tu z pewnością nie należy, nie z tego 
powodu wprawdzie, który podnosi Pogodin (p. wyżej), tylko dla- 



 


1 Co mogło znowu nastąpić albo bezpośrednio albo dopiero 
pośrednio od Finl1ów. 
2 Dokładnej liczby podać nie mogę: będzie koło 300 wiorst.
>>>
4.t J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWJAŃSKICH 


tego, że od najdawniejszych czasów zawsze jest pisana DeSIlU 
(p. cytaty II Barsowa, O
erki rl1sskoj istor. geogr. 2 22), to znaczy 
zawiera -e- (a nie -1-). Zresztą i charakter Desny, ogromnego le- 
wego dopływu Dniepru, zbyt jest różny, aby można ją lekko 
łaczyć z naszymi Cllami - i to zarówno fakt.yczny jak i histo- 
ryczny .charakter. .J est to ogromna rzeka, długa sto kilkanaście 
mil, rybna, płynąca krajem ró\-vnym, przeważnie suchym, po części 
prawie stepowym, od wieków z pewnością znana i ważna droga, 
prowadząca w kraj po lewym brzegu średniego i górnego Dnie- 
pru, l

cząca zatem podobnie jak Dniepr morze Czarne ze środ- 
kiem dzisiejszej Rosji (źródla jej w b. gub. smoleńskiej). Natoroiast 
Cny mają charakter inny i b:yły, zwłaszcza te, które są drobnymi, 
leśnymi rzeczkami, daleko dłużej z pewnością bezimienne. Dalej 
jest różnica akcentu: DesJlu ma akcent na zgłosce rdzennej (wedle 
slownika maloruskiego Żelechowskiego), zaś Clla (z przypuszczal- 
nego *dbsna) na kOllcówce. Nazwa Desny powtarza się jeszcze 
w dorzeczu Bohu (południowego Bugu), który z lewego brzegu po- 
wyżej 'Vinnicy ma doplyw tejże nazwy. \Vszystko to: charakter, 
terytorium i czas wskazuje na zupełnie odmienne pochodzenie 
tej nazwy. Por. niżej uwagę 3. 
Co się tyczy Dzis'llY, to ta nazwa moim zdani
m może być 
w gruncie rzeczy ident.yczna z Cnq. Formalnie nic temu nie stoi na 
przeszkodzie, bo albo *dislla zawiera prasłow. i powstałe z i lub el 
a w takim razie st.oi do *dbsna tylko w zwykłym stosunku apofoni- 
cznym, albo *disna zawiera tak samo pierwotne krótkie i, które 
jednak dostawszy się dopiero później - po X wieku mniej więcej- 
do ust Słowian, przeszło w zwykłe słowiallskie i, a nie w b, i dla- 
tego też pózostało. A priori nie można tej alternatywy roz- 
strzygać 1. Realnie także nic nie stoi na przeszkodzie łączeniu 


... 


1 Dzislla (w dolnym biegu Dzisiellka dla odróżnienia od mia- 
steczka DzbJua przy ujściu położonego, a nazwanego naturalnie 
od rzeki) jest oczywiście formą bialoTIlską i polską, Disna litew- 
ską (i rosyjską). Zaznaczam zresztą, że litewską formę znam tylko 
z nazwy osady Podzisna we włości i gminie Twerecz (pow. świę- 
ciański b. gub. wileńskiej), podanej w formie lit. Podisnis w Mate- 
rialach Komisji antropol. Ak. Um. III 54 oraz osady Podziśni
 we . 
włości Dawgieliszki, gminie Ożany (ibid.), podanej (ibid. 51) w for- 
mie lit. Padis(i)nis. Slownik geogr. podaje s. v. (zdaje się za Po- 
lem, który nie jest pewnym źródłem) także formę Dziesna resp. 
Desna: zresztą nigdzie jej nie ma.
>>>
. CNA 


4f 


DziSJl!l Z Cną: przeciwnie wszystko raczej za tYln przemawia. 
DziS'Ilft 1. d. Dźwiny wypływa w pow. nowoaleksandrowskinl b. gub. 
kowieńskiej z jeziora Dzisno, przeplywa zaraz jeszcze drugie je- 
zioro zwane Dziśniszcze, dalej płynąc granicą gub. kowie1iskiej 
i wileliskiej Dla brzegi przeważnie niskie, mokre i lesiste, a do- 
piero wszedlszy obu brzegami w gub. wileliską zmienia o tyle 
charakter, że sama jej dolina (zresztą nie szeroka) Jest f:llcha 
i przeważnie wąwozowata, ale caly' kraj i tu niski, moczaro- 
waty, lesisty. Dalej trzeba podnieść, że nazwa Cna spotyka się 
trzy razy niezbyt: daleko na poludnie od Dzisny (p. wyżej), a jeszc
e 
bliżej leży jezioro CIlO (na pln.-wschód), stojące w takiln samym 
stosunku do Cny, jako jezioro Dzisno do do Dzisny. Zresztą Dzi- 
sna jest sporą rzeką (koło 20 Inil długości), ale niewiele większą 
od poleskiej Cny, a mniejszą od wielkorosyjskiej. 
Przypuszczając związek obu nazw Dzisna i Gila, to jest wy- 
wodząc cna z *dbslul można by je etymologicznie wcale stosownie 
połączyć z gr. a
a
vw (fut. ot
vw) fmoczyć, zwilżać', wywodząc ten, 
wyraz z *o
a
v-jw. Byloby to zarazem etYlllologią dla 

7.tVW, które 
o ile wiem dotąd jest zupelnie izolowane. Przyjmując ten wywód, 
mielibyśmy do czynienia z jedną tylko z wymienionych wyżej 
możliwości : ponieważ praideur. *disJln, i *dbsnu w nieprzerwanym 
ciągu rozwojowynl dałyby już w prasłow. *dina, *{!b1la, przeto 
jakiś czas musiałyby żyć w ustach nie-Slowian. Ale to jeszcze 
wcale nie mówi, że 'v ogóle od 
lo,vian nie pochodzą, boć pier- 
wotne *disJlii, *dfsna nie odrazu przeszlo w *d1xna *d'iX Jl (1, tylko 
najpierw -s- musiało przejść w jakiś rodzaj s (jak wykazuje w ana- 
logicznych warunkach z praindoeur. -8- rozwinięte aryjskie i pra- 
bałtyckie -5-), a tYUl bardziej nie odrazu naturalnie wypadło tutaj 
to ostatecznie z -s- powstale -cll- (-X-)
 'Yięc gdyby w odpowie- 
dniej epoce te nazwy dostały się do u
t jakiegoś ludu
 który 
przejęte prasłow. *d-łSIlU, *d'ilm a (-s- nie ma tu naturalnie bezwzglę- 
dnej wartości) wymawiał jak *d"iSJlii, *d'fsnli, to dla Slowian, któ- 
rzy mogli po uply,vie ,vieków nazad rozprzestrzeniać się w kie- 
runku s,vych siedzib dawniejszych, rzecz stałaby tak samo, jak I 
gdyby owe formy w ogóle zawsze były nieslowialiskimi. 
Ale patrząc na rzecz czysto językowo, bez żadnych z góry \ 
powziętych teoryj, trzeba przyznać, że daleko prawdopodobniej- 
. sze jest przypuszczenie o niesłowimiskim pochodzeniu tej nazwy. 
A miano"ricie najlatwiejszą rzeczą jest przypuścić, że nazwa * dis 11 it.. 


,
>>>
'" 


, 


ł 6 
'i: J. R')ZWADOWSKI: 51TOI.-\ N \() 
.\lW_UII WOO Sł.OWIANSKICH 


byla pierwotnie t.Z\v. bałtycką (resp. pokrewną). \V tych językach, 
jak wiadomo, praindoeur. -s- w tych samych warunkach co w slow. 
językach w - x- przeszło V( -8- tylko c z ę Ś c i o W o, i to częściowo 
w dwojakim sensie: 1) bo w lotyskinl i staroprnskiln nie lBa w ogóle 
ani tego ani żadnego innego 8 
.t.ak samo z), tyl.ko s (podobnie 
jak np. \v obrębie polszczyzny w tak zwanych mazurskich na- 
rzeczach); 2) bo i \v litewskim, gdzie s (z) pozostało do dziś 
dnia, mamy -8- L- -s- (zgodnie ze słowo -z- i aryj. -8- L- -s-) tylko 
w pewnych, drugorzędnie rozwiniętych warunkach, lnianowicie 
po acutus (t. z. StosstOll), p. Pedersen I.b-' V 78, natomiast zresztą 
-8
. A zatem ideur. i prabałtyckie *di8Ua dostawszy się do ust 
słowiańskich musialo dać *dbSJla, a przejęcie to ID o g ł o s i ę 
o d b Y ć j n ż n a w i e l e w i e k ó w p r z e d C h r., ale także i późno, 
już po Chr. To znaczy: językowe kryteria pozwa.lają llam podać 
tylko takie dwie czasowe granice: przejęcie to musialo się odbyć 
p o przejściu indeur. -8- w -l- w językach słow., a p r z e d zani- 
kiem resp. przejściem jerów w pełne sa.lllogłoski 1. To drugie zja- 
wisko łatwo oznaczyć chronologicznie: odbyło się ono kolo X wieku 
(prawdopodobnie ostatecznie jeszcze trochę później, ale mniejsza 
o to) po Chr.; natomiast pierwsze odbylo się bardzo dawno, praw- 
dopodobnie jeszcze w epoce prawspólności wschodnio-indoeuro- 
pejskiej i nie podobna oznaczyć jego absolutnego czasu nawet 
w przybliżeniu: w każdym razie c o n a j m n i e j na 2000 lat 
przed Chr., a prawdopodobnie jeszcze wcześniej. 'V tych zatem 
rozległych 2 granicach chronologicznych mogło się odbywać prze- 
jęcie bałtyckiego *disJla przez Słowian. 
'V szystko to są tylko m o ż l i w o ś c i. Ani związku Cny 
z Dzisllą ani podanej etymologii nie mogę uważać za pewne. 
Tyle tylko wydaje mi się dosyć pewnym, że jeżeli te nazwy są 
indoeuropejskie, to chyba -s- tkwiące w c- wyrazu Cna nie po- 


1 .Jest jeszcze trzecia granica chronologiczno-językowa. Mia- 
nowicie przejęcie to musiało się odbyć już p o rozszczepieniu się 
prabałtyckiego -8- (powstałego z -8- na gruncie litew. w -8- I\-s- 
zależnie od akcentu, oraz p o przejściu każdego prabałt. -8- w -s- 
w narzeczach lotyskich i pruskich. Ale niestety nie możemy 
oznaczyć absolutnej chronologii tych zjawisk. 
2 Ulegających ścieśnieniu w myśl przypisku poprzedniego, 
bo naturalnie owe zjawiska bałtyckie odbyły się p o przejściu -s- . 
... 
W .x- resp. -S-.
>>>
t 
\ 
, 
\ 
. 


. 


CNA 


-17 


chodzi z indoeur. fe ani z indoeur. jakiejś grupy (p. wyżej), bo 
i tak żadnej prawdopodobnej etymologii postawić się nie da. 
Stosunkowo najłatwiej wyjaśnić etymologicznie Gnę wcią- 
gając fińskie. 1\famy mianowicie następujące fińskie (suomi) wyrazy: 
tiltku (gen. tihulI, tiltkuJZ) tfeine Fliissigkeit, Thau; das Aus- 
sickern, Triefen; Schluchern', tilzma CStaubregen', tillllu CStaubre- 
gen
, tilzro 1 ttrieHiugiger 1\lensch', tillruta Ctriefaugig sein', tiltruttaa 
Ctriefen, tropfeln, 
tauLregnen
, tiku = tillku (tylko bez znaczenia 
cTriefen i Schluchzen 
), tilult!(ta csickern lassen, triefen, tropfeln, 
tranen, stlill weinen; Schluchzen verursachen'. 'Vystępuje tu fiń- 
ski rdzeń tilt- z dawniejszego tis-: no, a z tematu *lis/la- (*tisna-) 
1llOglo bez kwestii w danym czasie doskonale powstać słowia11skie 
*tbSJt£t 
 cna. Ale \v takim razie trzeba by albo stanowczo odrzu- 
cić związek z Dzisllf{, bo inaczej początkowe d- tego wyrazu by- 
loby niejasne, albo równie stanowczo. uważać temat fińsk: tilz- za 
zapożyczony z indoeur. dis-, względnie - o ile kto stoi na grun- 
cie prawspólności ugrofińsko-indoeuropejskiej - uważać ten temat 
w pustaci dis- za prawspólny. Zapożyczenie nie wydaje się nie- 
prawdopodobnym, bo ten temat jest zdaje się izolowanym w ję- 
zyku fińskim i przynajmniej kombinacje Donnera, VergI. 'Vor- 
terb. der finnisch-ugrischen Sprachen nr -13
-4-11 (specjalnie pod 
nr 433) wcale nie są przekonywujące. Zdaje mi się zatem, że w in- 
nych językach ugrofińskich ten temat w tym znaczeniu nie jest 
znany: inaczej bylby chyba Donner coś przytoczył. 
A więc ostatecznie - bez apriorystycznych zapatrywań- 
rozpatrzenie cfińskief etymologii wraca nas znowu na tę samą 
drogę, którą jużeśmy raz wahająco odbyli. .A mianowicie prain- 
doeur. *tlislla 2 dostało się w danym czasie do ust Finnów i prze- 
szlo regularnie w tilt-, a mogło to nastąpić, jak wykazuje przej- 
ście -s- w fińskie -lz- w zapożyczeniach z języków germańskich, 


1 Nie wienl, czy to nie błąd (w słowniku Erwasta) zamiast 
tihru, bo pod wyrazem Ulzro stoi dalej: C-silma- [Triefauge] = 
filtru', a tego tiltru zresztą nie ma. - Przez ostrożność (z powodu 
nieznajomości języka) nie wymieniłem powYŻf'j formy tisma z po- 
wodu zbyt odległego znaczenia, w jakim wyraz tilu1la jest uży- 
wany równoznacznie z formami tisma i ttisma. Donner VergI. 
'Vtb. nr 433 stawia tisma obok tikma. 
2 Pozostawiam na boku kwestię, czy w obrębie praindoeu- 
ropejszczyzny specjalnie prasłowiańskie, czy prabałtyckie
>>>
. 


-lM J. ROZWADOWSKI: STrDIA. NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


j e s z c z e w pierwszych wiekach po Chr. (naturalnie mogło to 
nastąpić także wcześniej). 
U wag a 1. Przejście przypuszczalnego *(lbsua 
 *tsna 
 cna 
może się wydawać dla r u s k i c h Słowian na pierwszy rzut oka 
malo prawdopodobne, ponieważ na tYlli terytoriunl jery pozornie 
nie znikaly 'v tYlli stopniu co np. 11 Slowian polskich. Ale to 
tylko.:- ogółem biorąc - pozornie: trzeba pamiętać, że wyraz 
*dbsna nie był, jako nomen proprium rzeki, używany wcale w plur., 
zatem b nie 8tRło nigdy pod akcentem, czyli innymi słowy nie 
było obocznych form z zachowanym b (
e). \Vięc też *dbSlla prze- 
szlo sobie spokojnie w Clla. Forma Disna nie sprzeciwia się wcale 
zasadniczo, bo ta rzeka jeszcze dziś w górnym biegu płynie przez 
terytorium litewskie, więc też w tej postaci jest litewską. 
U wag a 2. \V spomniałem wyżej, że Pogodin (I.. c.) łączy 
Gllę z. Zill1l11. Robi to wprawdzie nie bezwarunko,vo, ale moim 
zdaniem w ogóle i z pewnością nie ma żadnego związku między 
tymi nazwami. ZilZ1ła (czytaj Cina z twardym c) J L d. Odry pod 
, . 
R,aciborzem na Sląsku Górnym nosi w dolnym biegu naz\vę Psin1la 
i oczywiście obie te nazwy stoją w bezpośrednim związku ze 
sobą i muszą się sprowadzać do jakiejś jednej dawniejszej zasa- 
, 
dniczej formy. Drogę wskazuje Pszczynka L d. \Visly na Sląsku 
Górnym (niedaleko b. granicy galicyjskiej, w niemieckiej formie- 
Psinka (wedle SI. geogr.; teraz i :ł;la niemieckich mapach Pszczi1lka): 
płynie ta rzeczułka przez samo miasteczko PSZCZYIl{J = niem. Pless, 
które to fonny wraz z dawniejszą Plscllina (z r. 14U7, dokument 
czeski p. 
l. geogr. pod Pszczyna) wskazują, że da\vniejsza forma 
tej nazwy. była *PlszczYlla L- * PlbsCiua. Nawiasem mówiąc ten sam 
temat powtarza się w nazwie Pskowa, o czym p. pod Psków. Otóż 
podobnie' nasza ZI1l1za-Psiuna może być tego samego pochodzenia. 
00 prawda, to w tej okolicy ludność polska nie mazuruje, więc 
to trochę utrudnia hipotezę, która zresztą i dlatego nie jest cal- 
kiem pewna, że niestety nie wiem, jak właściwie tamtejsza ludność 
polska tę rzeczk-ę nazywa. SI. geogr. 'v osobnym artykule nazywa 
ją Cyrtą, no ale to po prostu niemieckie Zillua, zaś pod Odra 
nazywa ją Zimna (Zinne), co jest oczywist
 spekulacją etymolo- 
giczną, jak wynika z obocznej formy PsiJllla. Nie wiem też, jak 


1 Tu i ówdzie spotykana niby polska forma Zimll(t jest 
tylko etymologiczną spekulacją, a nie realnym istnieniem. 


.
>>>
CNA 


49 


dawniej brzmiala ta nazwa, resp. czy spotyka się ją w dokumen- 
tach. - Już po napisaniu tych słów dostałem pożądaną informację 
od prof. Kazimierza Nit
cha (17/111 1906), który dla badań dialek- 
tycznych znajdowal się chwilowo w tatntych stronach. Pisze on: 
"W Biellkowicach i gdzieindziej nazywają ją wprost crzeką' lub 
z niemiecka CYJlą. Nazwa Pśinrl, nie odnosi się do calego dolnego 
biegu, lecz tylko do odnogi, odłączającej się pod Biellkowicami 
i idącej potem przez Racibórz. Istnieje nawet powieść, właściwie 
gadka o psinie mlynarzowej, tam utopionej. Ks. Gregor na mapie 
nazwę Psyna dał przez pomyłkę zamiast Psina lub Cyna. "r ja- 
kiejś czeskiej broszurze, zapomniałem jakiej, zwią ją P
tilla". Oczy- 
wiście podanie o psie nie ma wartości i jest dorobione ex po
t 1; 
czeska forma P.
tilla, której nie znalem, potwierdza w zupełności 
mój powyżej wyrażony domysł. - Nie wiem do jakiej dzisiejszej 
rzeki odnosi się nazwa PziJla z r. 11
3 u Erbena: Regesta I 169, 
którą Erben w indeksie przl:pisuje i. oznacza jako Psina fI. in 

for(avi.a). .J eżeli przypadkiem ta nazwa odnosi się do naszej Cyny- 
Psiny, to tak wcześnie występująca forma Psina sprawiałaby pewne 
trudności. .Jeżeli zaś nie, to może w ogóle nie stać w żadnym ety- 
mologicznym związku z naszą nazwą i przedstawiać dawniejsze 
Pbsina tj. "psia (rzeka)', por. np. nazwę wsi Psinicp w Czechach. 
Briickner 'v Dziejach jęz. pol. o
, które wyszly po napisaniu po- 
wyższego ustępu. objaśnia tak samo Pszczynę: "PSZCZ!/1łY śląskiej 
nikt nie odgadnie, ale. wystarczą akty jeszcze XV
 wieku z ich 
PIszcz!lllą (niemieckie Pless!!), aby poznać, że od plesa 
 jeżiora, 
Plesk i dalej Pb;zczYllę nazwano, a nazwa pleso prastara, jest już 
u Rzymian, którzy j. Blotne (Balaton) na \V ęgrzech lacus Pelso 
nazywają; plo, plesa (jak niebo, niebiosa) znane jeszcze dziś po 
narzeczach; i Psków Batorego jest tylko Plskowem (Pleskll'lt po . 
niemiecku)". 
U wa g a 3. Trusman Viteb. ma nazwę rzeki i wsi Desna 
(Disna, Desnilla), niestety bez jakiegokolwiek bliższego określenia 
(nie podaje nawet powiatu). Nie wiadomo także - bo w ogóle tego 
nie podaje przy poszczególnych nazwach -, czy to wzięte z tz. 


1 Naturalnie nie dlatego, żeby to rzeczowo mialo być nie- 
prawdopodobnym, tylko z powodu obocznych fonn, wskazujących 
na dawniejszą formę, która z wy]"azem pies nie nliala nic wspól- 
nego. 


Prace Onomastyczne 1. 


4
>>>
f0 J. ROZW ADOWSKI. STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SłJOWIAŃSKICH 


Piscovyja I{nigi XVI wieku, czy z dzisiejszych urzędowych spi- 
sów miejscowości, czy z map sztabowych. Mam podejrzenie, że 
nazwa Ła odnosi się po prostu do Dzisny, zatem do dzisiejszej 
gub. wilellskiej (lewy brzeg Dźwiny: podczas gdy prawy należy 
do witebskiej), ale oczywiście nie mogę tego stwierdzić na pewno 
nie mając pod ręką wymienionych źródeł Trusmal1a. 'V każdym 
razie oboczne formy Desna - Dislla ciekawe (por. wyżej str. 44 
przyp. 1) i wskazują na oboczność słowo desIla II nieslow. disna L- 
dbSlla. Natomiast wcale nie przemawiają za identyfikacją z Desną 
dnieprową (p. wyżej), która reprezentuje z pewnością *deSbna. 
Niederle, Slovanske staroz. I 29 przyp. 3 przytacza jako iden- 
tyczne z dnieprową Desną czeską nazwę DesJla Fluvius (pod Li- 
tomyślem) z Kosmasa (.Jirecek Antiqua Boem. topographia hist. 
1893, str. 27), a w dodatkach I 52-1 podaje jeszcze Desna, rzeczkę na 
:Morawie, drugą na 'Vęgrzech, wreszcie Desllicza (sic),doplyw 'Vi- 
sloki w Galicji. Tej ostatniej (forma w każdym razie fałszywa) 
nie znam. Co się tyczy czeskich nazw to Erben, Regesta 187 1'.1108, 
139. 140 r. 1167, 432 r. 123
 ma pięć razy formę Dezntt, raz DesIla: 
transkrybuje to i określa w indeksie jako CDestna, £lumen 
Iora- 
viae'. Czy rzeka ta dziś nazywa się De
tlla i czy identyfikacja jest 
słuszna, nie wiem, ale bądź co bądź nie mamy prawa inaczej tran- 
skrybować tej ówczesnej formy jak DesIla. Natomiast potok CDe. 
s/uy, £lumen :Moraviae' u Erbena Reg. I 260 r. .1215 jest rzeczy- 
wiście pisany !'na uirch (tj. na vrch) destneho (tj. De.
tnelw)'. Ge- 
I . 
bauer, Slovnik staroceskj, umieszcza obie te nazwy i dwie inne 
pod descnfl adi. (od wyrazu deska) CStangen-, Brett-': Destny silva 
Urb. Rozmb. 1376 (439), cum silvis dictis Sobenov et DessIli Reg. 
II 1306j na wrch destnelw ibid. 1279; ortus (fluvii) DezIle ib. 1270 
i nazwa miejsc. de Desstna Reg. II 1293, in Desczna Confirm. 
1360, in Descz1lY ib. 1362. Przypuszczam, że nazwy te, przynaj- 
mniej o ile się odnoszą do wód, pochodzą raczej od wyrazu deszcz, 
ale mniejsza o to, bo obchodzą nas tu tylko formy des Il a, a nie 
deścna resp. rlescny. Otóż z przytoczonego materiału wynika tyle, 
że nazwa dnieprowej i bohowej Desny p r a w d o P o d o b n i e spo- 
tyka się także na terytorium czesko-morawskim. Ale gdyby na- 
wet ta nazwa istniała na pewno i także gdzie indziej li Sło,vian, 
to i tak nie sprzeciwia się to memu przypuszczeniu, że połu- 
dniowo-ruskie Desny są w gruncie rzeczy pochodzenia irańskiego
>>>
CNA 


51 


Wyraz rles Il '9, deSbJlu J Cprawy' L- *deksiJlos jest wspólny językom 
słowiańskim, bałtyckim i aryjskim, a z innymi sufiksami spotyka 
się go i w innych językach indoeuropejskich (0£;t6;, rlexter, goc. 
taihswo itd.). Znaczenie wszędzie (prawy' (ewentualnie i o stronie 
świata, jak w staroind. cpołudniowy' i podobnie); prócz tego w aryj. 
.cstaroind.) zachowane pierwotne znaczenie (dzielny, tęgi, zręczny 
(tiichtigf. Otóż Desna może być rdzennie słowiańską DeSblla, ale 
może być też tylko słowiańskim przekształceniem (tzn. etymolo- 
gią ludową) irańskiego rlaSina i ta ostatnia hipoteza jest zdaniem 
moim z r o z m a i t Y c h względów prawdopodobniejszą. Ale osta- 
tecznie nie maIn żadnej potrzeby g wał t e m upierać się przy tym. 
\Vreszcie podniosę jeszcze raz zasadniczą różnicę między wyra- 
zami desna(f::::rlesJllt), desblla( f::::*deksinii) a CIUt resp. disnaf::::*dbslUl 
(p. wyżej). l\lożna by je pogodzić chyba tylko przypuszczając, że 
. *dbSJla powstało z *dbsbna, a to że stoi do deSblla w takim sto- 
sunku jak np. vbcerti do vecerr, itp. Ale znaczeniowo nie podobna by 
na żaden sposób w s z y s t k i c h i to t Y l u tych rzek pojmować 
jako nazwanych od strony świata (bo to spotyka się częściej tylko 
przy korelatywnych nazwach 2 i to od tej samej strony świata 
(bo płyną w llajrozrnaitszych kierunkach zarówno absolutnie jak 
i w stosunku do swych rzek głównych). A znowu przypuszczać, 
że w tych nazwach kryje się stare konkretnie-dodatnie zna- 
czenie i że znaczą one cdobra' (z jakimś konkretniejszym odcie- 
nIem), jest zgoła nieprawdopodobne dla drobnych lesistych rzeczek. 
U wag a 4. l\Iój etymologiczny wywód o Gnie, dany zresztą 
z całą ostrożnością, znajduje potwierdzenie w nazwach Cmielt 
i podobnych. 
U wag a 5. \V nazwie tej lub owej G/lY mogloby się kryć 
zresztą także indoeur. *tus1lii ccicha' (staroprus. tusna- itd., Fick 
1 4 67), które dało ten sam rezultat co *dbsnii. Cały rozwój histo- 
ryczno-fonetyczny należałoby pojmować zupelnie tak samo 
jak wychodząc z *dbSJla, to znaczy, CIUt nie mogłaby przedsta- 
wiać bezpośredniego, 
ieprzerwanego rozwoju formy. *tusJta na 


1 .J ak wiadolno bezpośrednią formą prasłow. jest desu." bez 
-b- w środku. 
2 To znaczy, że 'dwie rzeki (potoki..) łączące się (lub wy- 
chodzące z tej samej okolicy) i nazywane jednako, rozróżnia się 
nieraz (stale lub fakultatywnie) dodatkiem "zachodni' i rwscho- 
dni' it.p. 


4*
>>>
52 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIANSKICH 


gruncie słowiańskim 1. Ale nie można tej etymologii w żadnym 
razie stosować do wszystkich wód, noszących nazwę Cny, a może 
być, że do żadnej w ogóle. 


11. Dbra 


W książce zbiorowej Almae Matri J agellonicae (Lwów 1900)' 
str. 108 nst. podalem etymologię Brdy; treść i rezultat tego wy- 
wodu z uwzględnieniem ważnej i słusznej uwagi K. Nitscha (Ma- 
teriały i Prace Komisji Językowej III 176 przyp. 1) są pokrótce 
następuj ące: 
Brda, niem. Brahe, L d. Wisły w b. Prusiech Zach. i W. Ks. 
Poznańskim, dawniej (XII wiek i nast.) 2 Dbra, oraz (XIV wiek) 
Dzbra i Debra; forma Dbra dla rzeki i osady nad nią położonej 
(Nowa B., niem. Nelt-Brae, ludowe Novf1, Dbra) jeszczo dziś spo-. 
tyka się u ludu s; Zbrz!lca 4 (w lokalnej wymowie Zbrzaca), mem. 
Spritze, Sbl'itze l. d. górnej Brdll; jezioro Dcbrsk, przez które 
przepływa Brda, zdaje się identyczne z j. Dybrze, o którym mówi 
SI. geogr.; Dobrzynka, niem. Dobrilll..a l. d. Gwdy (al. 'Vdy, niem. 
Kiiddow) p. d. Noteci w Prusiech Zachodnich, dawniej (XIV wiek) 
Dobienlica i Debr'llica; nad nią leży Dybl'zlLO al. DebrzJlo, niem. 
Dobri1Zj D6beritz p. d. rzeki Pilow p. d. Gwdy (obszar zupelnie 
niemiecki), dawniej (XIII wiek) Debritz i (XIV w.) Doberljce
. Te 
nazwy zawierają prapolskie resp. prasłowiańskie d'bbra resp. dbbta 
ze zwyk1:ymi alternacjami jerów (reg!llarnie zdaje się dbbrica, dru- 
gorzędnie dbbra itd.): Zbfica L- DzbNca, co jest kaszubską formą 
polskiego * Dźb1'zyca L- dbbrica itd. .J est to to samo co prasłow. 
appellativum d'bbl'a (pol. debl'a) resp. drugorzędne dbbra (regular- 
nie w Loc. dt.bre) w bialorus. jebl'a (tj. dźebra) i malorus. debra 
oraz częstsze d'bbrb resp. drugorzędne dbbrb (regularnie w dbb,.i 


1 Bo ta dałaby w genetycznym ciągu formę *t'01la 
 *tna. 
2 Do podanych cytatów dodaję z UJanowskiego Dokum. 
Kujaw. i maz. IJbra str. 223 nr 49 z r. 1
88, 232 nr 58 z r. 1296. 
s Stale tak nazywa się osada, rzeka najczęściej crzeką' p. 
Ni tsch 1. c. 
" Slownik geogr. podaje formę (literacką) Dyb'ł.zlJca. 
l» -0- tych fonn polega albo na tzw. etymologii ludowej, 
upodobnieniu do wyrazu i nazwy Dobra, albo może są to re- 
fleksy niemieckie dawnej wymowy 'iS, co nie jest tak nieprawdo- 
podobnym, jakby się może na pierwszy rzut oka zdawało.
>>>
DBRA 


53 


. 


-etc.) w cerko dzbrb i dbbl"b, staropol. dl'brz dbrzy (tak 
amo staro- 
czes. debr dbri) itd. Znaczenie tego appellativum- jest (dolina, wą- 
wóz'. Zupełnie identyczne z DłJrą tj. pl'asłow. d
bra £::: *dubra 
nazwy rzeczne spotykalny na terytorium celtyckim, a miano- 
wicie dzisiejsza Tauber l. d. rzeki 
ain p. d. Renu, która to 
forma niemiecka rozwinięta regularnie z celt. Dubra; starokym- 
ryjska nazwa rzeki Cam-dubr tzn. tkrzywa rzeka'; iryj. nazwa 
rzeki Dobur; gall. VenlO-dubnl1n w Gallia narbon. = (Olszana 
rzeka' dziś Verdoltbles l. d. rzeki Agly; oraz w nazwach rozmai- 
tych miejscowości nadrzecznych. Te nazwy zawieł:ają *dubra, 
*dubro-m, istniejące we wszystkich językach celtyckich także jako 
appelJativa ze znaczeniem (woda, rzeka, strumień, płyn' tiryj. do- 
ba'r, kymr. dwfr l, bret. dour) 2. \V średniowiecznej łacinie spoty- 
kamy wyraz dovra tfossa, locus ubi est aq ua stagnans,' vulgo dou- 
vre' przejęty z celtyckiego (rlouvre jest formą bretońską), którego 
znaczenie, niewątpliwie pierwotniejsze, pokazuje nam semazjolo- 
giczny związek między celt. *dubra *dubro-1l, a słowo * dubrti, *dubrb. 
'V pośrodku stoi właśnie owo docra resp. douv're oraz pokrewne 
litewskie wyrazy dubJ'avas (wybój w poprzek drogi; kolej (od 
kół) na drodze', dztbllras (duburkis) (jama (wybój, wyrwa) w ru- 
czaju, wyrwana wodą; podobna jama na łące, zapełniona wodą' 
{Słownik J uszkiewicza.), dubzt1"fjs (głębia; źródło' (Leskien Nomin. 
448). Widać z tego wszystkiego oraz z wymienionych nazw rzecz- 
nych Dbra itd., że pierwotne znaczenie tych wyrazów było (dół, 
jama, dolina, wąwóz' itp., które się rozwinęło dalej w (dolina, 
jama z wodą' 
 (potok, rzeka' itd., podobnie jak na odwrót potok 
u ludu naszego oznacza także dolinę, wąwóz bez wody, albo su- 
cltodól (SltCll
 dol
) u nas i indziej używa się jako nazwa potoków 
czasowo wysychających, rumuń. vale (dolina, potok' L- łać. vallis 
(dolina' itp. itp. Wynika też z tego, że cała ta grupa wyrazów 
i nazw pochodzi od znanego elementu pierwiastkowego indeur. 
*d1zeubh- (por. lit. daub'ltrfjs (rozpadlina, debra.' itd.). 
Teraz podaję rozmaite uzupełnienia: 
debrze, tak nazywają się urwiste, zarosłe wzgórza, wśród 
których płynie potok (z Czaslawia w pow. wielickim, Udziela 1\la- 
terialy antropol.-archeol. VI 69). Z tego znaczenia (zarosły parów' 


l Wymawiaj dUUJr. 
2 Por. też literaturę u Egli NG. pod Tauber.
>>>
54 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOW]AN::5KICH 


itp. rozwija się czę
to znaczenie (zarośli' itp. w ogóle, p. Karlowicz 
Słownik gwar pol. pod debra oraz por. ros. debrlJ. 
Debrnik, nazwa potoku na. l\Iorawie, Erben Reg. I 26-1 · 
z r. 1215, por. też Gebauer Slovnik starocesk)T s. v. oraz pod rle- 
brnfll. Por. także malorus debryneć, debrjllJleĆ C\Vildbach, Waldbach'. 
DbbrjaJlbsk'o, dzisiejszy B1jansk, miasto powiatowe gub. orel- 
skiej na prawym brzegu Desny, płynącej głęboką. doliną, nad zle- 
wającymi się do niej rzeczkami Sudak, Belyj, Kołodez', Podara, 
a naprzeciw ujścia rzeki Snezat'. Forma .Dbbr.iaJlbskr. (Ipatijew. 
Kronika pod r. 1147, por. Sobolevskij Lekcii 2 51.104) wskazuje 
naturalnie na to, że miejscowość od swego charakteru nazywała 
się pierwotnie *d1Jbrb (od tego *Dbbrja 1ł e), a że znaczenie starorns. 
dbbrb było też (dolina rzeczna, głębokie łożysko rzeki resp. rzeka 
płynąca głęboką doliną', dowodzi np. ustęp z J{roniki Ławr. pod 
r. 977 (Połn. Sobr. Liet. 131): bjase cerezo groblju mosir. ko vrat01llb 
grarl1łymr. 2, iesnjaces.ia drugr. druga, pic/lachu V
 grebljzt i spec/nillsa 
Olbga S'O mostu V'O debrb 3. Por. też znaczenie Ctorrens' w cytacie 
Miklosicha Lex. 
Dubro, jezioro we wschodnim (resp. wsch.-płc.) kącie b. gub. 
kowiellskiej (pow. nowoaleksandrowski) przy zbiegu z gub. kurlan- 
dzką, witebską i wileńską. Obszar już nielitewski, ale zachowane 
-u,- wskazuje, że nazwa żyła przed tym w ustach Bałtów i dostała 
się do ust słowiańskich już później. Naturalnie okoliczność ta nie 
mówi nam wcale, czy nazwa była od samego początku bałtycką. 
Dla terytorium celtyckiego: 
Veniouble nosi także nazwę o pierwQtniejszej formie Vtrrloltur. 
DOllvre, Doltvres, w XI w. i nst. Dobra, Dourra, rzeczka 
w północnej Francji w depo Calvados. 
O cytowanej poprzednio nazwie rzeki Dolmr w Irlandii p. 
Egli NG. pod Docel', skąd zaczerpnięte te dodatki, por. nadto ibid. 
pod Tallber. 
U wag a 1. Z d'6brb, dbbrb zestawił Brdę, Zbrzycę, Debrllik 
i dolinę Dibra w Bułgarii już Beyersdorf 46. 49. 


J Ciekawa rzecz, że nazwa Deunry raz pisana lJobenl.1J (p. 
Gebauer l. c.) zupełnie jak pol. Dobiernica II Debntica (p. wyżej)! 
2 Mowa o zajęciu miasta Owrucza. 
3 Nazwa Brjańska może być zresztą pochodzenia nie ruskiego, 
tylko więtyckiego: pierwotna nazwa miejscowości, zawierająca te- 
mat dubr-, moglaby zresztą być i pochodzenia bałtyckiego.
>>>
" 


DRRA 




) 


u wag a 2. Do omówionej grupy nazw może należeć jeszcze 
ta lub owa nazwa o temacie tlltbr- i dobr- na ziemiach rusko- 
litewskich, to jest te tematy mogą zawierać nie tylko prasłow. 
dąbr- (dąbr1J, dqb1'Ot'a resp. dąbrava) i dobr- (przymiotnik dob1'1J) 
ale także praslow. dubr- L- rloubr- (por. wyżej lit. daubur.Qs) i dabr-, 
ale nie podobna bez bardzo dokładnych danych powiedzieć tego 
na pewno o żadnej z nich. 
Jak wspOlunialem nasza grupa nazw należy do bardzo roz- 
powszechnionego elementu pierwiastkowego *dheubh- (z obocznymi 
formami dlzeub- i dl1e'llp-), oznaczającego wyobrażenie !'dziury, dołu, 
głębi, wydrążenia' itd. zarówno w nominalnej jak werbalnej funkcji. 
Należy tu z pewnością np. jezioro Dub 'v pow. lidzkim gub. wi-- 
leliskiej, które wedle rybaków (p. SI. geogr.) ma na dnie bezdenne 
dziury, albo ta lub owa rzeka DubJla, ale i tu trudno bez dokła- 
dnych danych rozgraniczyć te nazwy 1) od fonetycznie (a może 
pierwotnIe w ogóle) identycznych elementów pierwiastkowych o in- 
nym znaczeniu; 2) na terytoriach słowiańskich, gdzie ą 
 li od 
tematu dąlJ-; dlatego też nie zajmuję się tu nimi dalej. 
U wag a 3. Przy sposobności słowo o wyrazie dąbrołCa 
który wszyscy łączą z dębem uważając to za rzecz oczywistą, 
i naturalną, zwlaszcza że obok rlQb'6 (dąb) spotyka się oboczna 
forma rhJbr'ó. Ale mimo to, mimo że i Berneker, Slav. etym. "\Vtb 
tę etymologię rozwija, sądzę, że dąbrowa nic z dębem nie ma do 
czynienia. Przede wszystkim dąbrowa, jeżeli uwzględnimy wszyst- 
kie słowialiskie języki, wcale nie oznacza (lasu dębo,vego', tylko 
dopiero drugorzędnie tu i ówdzie. Ponieważ zaś obok litewskich 
(bałtyckich) wyrazów duburys, d1tbriivas, rlllbllras itd. (p. wyżej) 
równie częste są formy z nazalizowanym pierwiastkiem, a miano- 
wicie lit. dU11lburfjs 'wybój, dziura z wodą, miejsce ,vyrwane 
w rzece' (Leskien Nomin. 448), łot. dU11lbrs (także f. pl. dU11lbra- 
vas) (bagno (l\ioor), bagnisty' (ibid. 436), dlll1l,brat"{t (miejsce bagni- 
ste, moczarowate' (ibid. 350), dumbriJJs (miejsce błotniste, mulo- 
wate (SchlamnlBtelle)' (ibid. 338); ponieważ zmiana znaczenia wzgL 
szereg znaczeniowy (wilgotna okolica, lęg' - (gaj, las' jest nie- 
zmiernie pospolite, przeto można doskonale aąb'ł"o'lOę z tymi wy- 
razami połączyć. \V -takim zaś razie, wskutek drugorzędnego sko- 
jarzenia z dębem, mógł ten wyraz doskonale wywolać oboczną 
i widocznie drugorzędną formę dQb1"
. 


.
>>>
56 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAŃ
KICH 


12. dev-, deit'- 
Prawe ujście Odry, a raczej zatoki, do której Odra wpada, 
nazywa się dziś Dievenow, tak samo jak przed ośmiu wiekami, 
kiedy tan1 jeszcze 
iedzieli Slowianie (DylteIlJlow, p. cytaty w in- 
deksie do trzeciego tomu Pommersches Urkundenbuch). Przy uj- 
ściu, nad morzem, była oSHda tejże nazwy, z której z biegiem 
cza
u zrobiły się trzy w
ie, Be1'g- 0;;[- i 1Vest-Dievenow. Otóż 
moim zdaniem nie ulega wątpliwości, że - jak się to często zda- 
rza - wieś zosŁała nazwana od .odnogi, ale następnie ta pochodna 
nazwa wsi zo
tała przeniesiona i na odnogę Hamą, a pierwotna 
nazwa t
jże zniknęła. DifJVt"llOlO reprezentuje dawniejsze słowia
- 
skie *divbnovo, urobione od pierwotnej nazwy ujścia *di'CbJlo. Ze 
tak było, że na dnie nazwy J)ievenow lpży pierwotniejsza nazwa 
tego ujścia, to wynika nie tylko z ogólnych punktów wid7enia 
i analogii nazwań ujść innych wielkich rzek, ale prze
o wszy
t- 
kilu z h'go, że równolegle nazwy d wóch drugich odnóg zatoki 
odrzańskiej, brzmiące dziś Swi'łe i Peelle, są całklelll jasno naz- 
wami rzecznymi, że więc i trzecie ujście musiało lnieć swoją wła- 
ściwą "wodną" nazwę 1, a dalej z faktów, które właśnie stanowią 
treść tego artykułu. 
Zacznę najpierw od nazw celtyckich. Pierwszy szereg obej- 
muje nazwy o formie *dedi L- deit
ti, a mianowicie: 
Dwie rzeki w północnej Hiszpanii, dawnej Hi
pania Tarraco- 
nensis, wpadające do morza, nazywane dawniej i dz:ś Deva: jedna, 
dzisiaj Deba (-b- ma tylko znaczenie ortograficzne, miejscowość 
przy ujściu Deva) tzn. Deva = Ptolem. II, 6, 8 


ux (1to'tcq.l.Ou Eit- 

OAa
); druga dalej na zacn.ód, dzi
iaj VeN1-. 
Dzisiejsza Dee w północnej \Valii, wpadająca do morza; nad 
nią leży m. Chester (b: castra), starożytne Deva jak i rzeka: Pto- 
lem. II, 3, 11 /j,TJfJurx. (/j,TJou('X, dTJou(xv
; por. jeszcze 
Iiiller ad l.; Pto- 
lem. wymienia tylko miasto), stil'. Dee (ostium Dee Lib. Arm. 2 b 
2), kymr. Dwy, u Nenniusa Du'br Duiu. Dzisiejsza Dee w Szkocji, 
wpada do morza na wschodnim wybrzeżu, u Ptolem. II, 3, 4 
TJou(x 
(\ TJou
, 1to'tr1.f-Lou EX:jO,((Xt); nad nią leży dzisiaj8ze Aberdeen, daw- 


, 


. 
1 To znaczy nie koniec7.nie nazwę w rodzaju crzeka, stru- 
mień, ujście' itp., tylko w ogóle nazwę nadawaną rzekom. Zoba- 
czymy też dalej, że mamy tu do czynienia z nazwą w rodzaju 
«święta'. 


.
>>>
DCV- DEIV- 
, 


57 


.. 


lllO]SZe Abbe'rdeoJt (stare Iniasto i dziś także Auel'rloll) tzn. (ujście 
Dpoll'. Miasto leży właściwie między ujściami dwóch rzek, Dep 
i Don i prawdopodobnie także nazwa tej dTugiej stoi w etymo- 
logicznym związku będąc przekształceniem dawnego DeVllna. Przy- 
najmniej wedle wszelkiego pra\vdopodobień:4wa Abenleen = sta- 
rożytnemu Devana (Ptolem. II, 3, 9 
 1JIJU
'I:X, A 1J'J!J2va) por. 
Itiller 
ad 1. Ptolem. Jeżeliby dawne, dokumentowe nazwy rzeki Don 
nie potwierdzały tego - sprawdzić w braku źródeł nie mogę-, 
to DevftJlrt była po prostu oboczną nazwą rzeki De
 resp. miasta. 
przy jej uj
ciu położone
o. Por. niżej. Dzisiejsza Dee w Irlandii 
wpada do morza na wschodnim wybrzeżu (w hrabstwie Leil1
ter, 
I.Jenth), nie wymieniona u starożytnych. 
Dzisiejsza Dee w południowo-zachodniej Szkocji, wpada do 
morza irlandzkiego naprzeciw wyspy 
lan, u Ptolcm. II, 3, 2 
Tj
U2 
(
1Jou
) 1to'ta
ou. 
Celtyckie *d
Ł"a b *deiva jest femin. do ideur. *deivo-s, który to 
wyraz wraz z innymi obocznymi (apofonicznie powstałymi) swymi 
formami oznaczał jak wiadomo pojęcia (światła, dnia, nieba, bó- 
stwa', a sam wyraz *deivo-s (subst. i adi.) wyobrażenia 
bóg, 
boski'. Otóż fem. *deidi = (bogini, boska, święta' oznaczało 
w tych nazwach wyżej przytoczonych, odnoszących się, co warto 
zaznaczyć, do rzek i rzeczek wpadających do morza, wedle ogól- 
nego zdania pierwotnie boginię rzeki, względnie ujście rzeki jako 
siedzibę bóstwa. 
Drugi szereg nazw celtyckich wykazuje formę *divii. Tę 
nazwę, w dzisiejszej formie Dive, nosi sześć rzek we 
"rancji, 
dawnej Galii; jedna z nich nosi w X wieku nazwę oboczną Di- 
Vllna, por. w ogóle Holder, Alt- celt. Sprachschatz s. v. Co się tyczy 
formy, to o ile nie mamy do czynIenia z dialektycznym przej- 
ściem e (/ ei) w ;, sprowadza się ona albo do indeur. *divo- albo 
do indeur. *devo-. Znaczenie takie samo jak formy diva L-. *deiva. 
Trzeci szereg nazw celtyckich wykazuje formę z sufiksal- 
nym rozszerzeniem, któreśmy zresztą już wyżej spotkali: Devalla 
jako oboczną formę nazwy Deva, i przed chwilą Divana. Dalej 
Jeszcze . 
Devona tPtolem. II, 11, 14 8.1Jouo'Y(J., f:j,1Jouó'Y(J.) miasto w polu- 
dniowej Germanii. 
Dz.volla lub Devolla, miasto szczepu Cadurci, pierwotnie źró- 
dło, dziś m. Cahors (Ptolem. 2, 7, 9 f:j,ou
ow:r., f:j,ou
6\1(J.; Ausonius, De
>>>
£18 J. ROZWADOWSKI: STL"DIA NAD NAZ\\AMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


cIar. 11 rb. 160 Dtl;Ulla Celta rum lingua f011s addite divis, Tab. Peut. 
Bibol11l zamiast Dibollll = Dicona). Holder uważa Dlvona Auso- 
niusa za źródło w Bordeaux; inni odnoszą do Cahors, por. l\Iii.ller 
ad L PtoleIn. 
Dicolla, źródło (XIII w.), dziś DiVOllJlC w depo Ain. 
Dial/nu (pod r. 640, p. Holder): fontem quae vocatur Dia1łJła., 
dziś Divonue-Folltaine w depart.. Yonne. 
Do form celtyckich por. '\v ogóle Holder l. c., gdzie i inny 
materiał (nazwy bóstw, osób, miejscowości), Stokes Urkelt. Sprach- 
schatz 144 nst.; do apofonicznych stosunków por. Hirt, Ablaut 

 771. 
5
6. ;)6-1. Reichelt KZ XXXIX 
 111. Skonstato'\valiśmy zatem 
caly szereg celtyckich nazw ujść rzecznych i źródeł o formach 
deva ( oL....- *tleiv:n, divii ( L- *devu lub *dlcii), devolla (/ *decona lub 
*rltt'ollii), także devana resp. dlvaJla, a o pierwotnym znaczeniu 
Cbogini wzgl. boska, święta" które to na
wy zatem zawdzięczają 
swe powstanie tzw. pogaliskinl wyobrażeniOln starych Celtów, kul- 
towi rzek i źrórleł. 
Przechodzę teraz do terytoriuln, zajmowanego obecnie przez 
Slowian. 
Devna, bulgarska nazwa rzeczki, wyplywającej z silnych 
źródeł. oraz jeziora na zachód od ,V arny. Na podstawie zestawie- 
nia wszystkich miejsc odnośnych w Jirecka Fiirstentum Bulgarien 
(str. .. R 531. ;:)H7-8 z przyp. 1) oraz Cesty po ,Bulharskn (601. 
62-1- ust.) rzecz przedstawia się tak: Miasto 'Varna leży przy uj- 
ściu rzeki, zwanej w całości i na luapach Prol'arlijska Reku od 
miasteczka Provadija, położonego nad nią dalej w górę na zachód 
od 'Varny. Pomiędzy obu tymi miastami wpada do Provadijsk(t 
Reka z ]ewej, pólnocnej strony krótka ale obfita w wodę rzeczka 
Devnellska Rp!-.:a. 
ild nią, na zachodniln zboczu jej doliny leży 
wieś nĆVJla (albo De V IIja) , przy czym rzeczka wyplywa zaraz nie- 
daleko po pólnocnej stronie wsi z licznych i bardzo silnych źró- 
deI, względnie zbiorników, tworzących ba
eny na kilka lnetrów 
głębokie z przeźroczystą wodą, na której periodycznie występują 
baliki. Na mapach rzeczka jest oznaczona tak jakby szła daleko 
dalej z północy od miasteczka I{ozludze,. ale jest to tylko slaby 
jej dopływowy potok. DeV1łenska Reka jest zatem l. d. Provadij- 
ski ej Rzeki, ale w 'Varnie z powodu jej obfitości wody na2!ywają 
tę ostatnią DeVJlenska Reka, to znaczy uważają, że właści wie Pro- 
vadijska jest jej dopływem. 
azwa DeVJłP11Ska Rek(t urobiona dru-
>>>
Dev- DEIV- 
, 


59 


gorzędnie od nazwy wsi D/mUl (Devnja), która znowu nazwana 
od rzeki; to znaczy pierwotnie rzeka resp. jej źródła nosiły na- 
zwę Dćvlla. \Vynika to nie tylko z natury rzeczy, ale stwierdza 
się także zachowallynli dawniejszymi formami nazwy wsi, która 
w XVI i XVII wieku zwała się Dćvi1l0 oraz tfiume Del.,inu" (we 
włoskim dokumencie). l\Iiejscowość z dawi.en dawna byla osiadła 
i. swymi źródłami słynna. Na miejscu wsi nćvna, a raczej leżącej 
przy niej osady lnłynarskiej, znajdowało się starożytne 
larcia- 
nopolis, założoue przez Trajana. O rzece i jej jasnej i dobrej wo- 
dzie wspomina .J ordanis nazywając ją przytem po prostu Potamos 
tj. rzeką i opo,viadając stojącą z nią w związku historię o zało- 
żeniu miasta: "Et quia 
Iarcianopolim nominavimus, libet aliqua 
de eius situ breuiter intimare. . Xam hanc urbem T:r:aianus impe- 
rator hac re, ut fertur, aedificauit, eo qu?d i\Iarciae 
ororis suae 
puella, dum lauat in flumine iIlo, quod uimiae limpiditatis saporis- 
que in media urbe oritur, Potauli cognomento, ex indeque uellet 
aquam haurire, casu nas aureum, quod ferebat, in profundum ce- 
cidit, metalli pondere praegrauatum, longeque post imis emersit; 
quod certe non erat usitatum, aut uacuum sorberi, aut certa se- 
me] uoratum undis respuentibus enatare. liis Traianus sub admi- 
ratione cOIIlpertis, fontique numinis quiddam inesse credens, con- 
ditam ciuitatelll gernlanae 8uae in nonline :\larcianopolim nunCll- 
pauit' (De origille actibusque Getarum, cap. 16). 
Poniżej Devll!J a powyżej \Varny znajduje się slodkie jezioro, 
będące oczywiście rozlewem rzeki Provadijskiej (resp. jak w \Var- 
uie uważają Devnenskiej), zwane również Devnfl 1. 
łllówiąc o bulgarRkiej DeVJlie przypominaln tu odrazu, że 
południowe ujście Dunaju, dzisiejsze ujście św. Jerzego, zwalo 
się w starożytności po grecku tlEpbv o't6:J.x jak wynika z nazwy 
położonoj nad nilu nft brzegu morza llliejscowości. 
Z innych ob
zarów słowiailskich mamy: 
Diewica (Di!dca) p. d. Donu w gub. woroneskiej prawIe na- 
przeciw miasta "T oroneża. 
Dźeu'ica 1. d. rzeki Soż w gub. inohylewskiej (SI. geogr. XV). 
Dziewica reRp. Dielcica, j. w pow. połockim (SI. geogr. XV 
s. v. Proszkowa). 


," 


1 O naz,vie miasta \Varny, starożytnego Odesso." por. Jire- 
cek, Cesty 60 l.
>>>
60 J. ROZWADOWSKI: STUDU t'\A[) 
AZWA
łl WÓD 
ł,OWIAŃ-8KICH 


, 


Dzieweczka, w miejscowynl narzeczu zapewno Divocklt l. d. 
Bohu w pow. lat.yczowskiln, struga (Sl. geogr. XV). 
Diewiczki, j. niedaleko ujścia Czerwi&.tki do Poloby w pow. 
połockim (SI. g. XV). 
Diwo, j. w pow. porzeckim gub. 
moJeliskiej, nad nim wieś 
tejże nazwy (SI. g. s. v.). 
Diwowo, j. w pow. duchowszczYliskim gub. 
moleliskiej (Sł. 
geogr" s. v. \. 
Diewino, duże jezioro w pow. orsz81iskim gub. mohylewskiej 
(gmina \Yysokie), głębokie; do niego uchodzi rzeczka Diewiellka 
(SI. g. XV\. 
D!lll'iJ/, resp. w polskiej formie Dziwi", a rosyjl':kiej Diwin, 
miasteczko w pow. kobrYliskim gub. grodzieliskiej. Nazwa stoi 
prawdopodobnie w związku z położonym na północny wschód od 
niego dużym jeziorem, .zwanym Lubań albo Luballskim, D!Jwiń- 
skim. Lubań jest częstą nazwą miej
cowości (od imienia osobo- 
wego Luban), jest zatem rzeczą prawdopodobną, że pierwotnie miej- 
scowość nazywała się Lubań, a jezioro DYll'in. 
Nazwę Dziewill kilku wsi pomijam, p. SI. geogr. 
Na obszarze baltyckim znalazlem tylko nast.ępujące nazwy: 
D':wi1l-ezars tzn. 
Boże jezioro", łotewska nazwa jeziora, 
istniejącego dawniej na wybrzeżu zatoki ryskiej, spuszczonego 
w r. 1
37, por. Bielenstein Grenzen 189. 
D,'WltIlC, DCIO!}llC rivus. rzeczka pod miasteczkiem Bischofs- 
burg w Prusiech wschodnich wymieniona w ?\Ion. Hist. Warm. 
II 69. 22H (NesseJmann, Thesaurus s. v.). Dziś zdaje się nazwa ta 
nie istnipje: Bischofsburg leży nad rzeczką Dimmern, wpadającą 
do j. Dadey 1. . 
Divukimas (tj. w piśmiennym języku litewskim Difvo-ke"mas 

boży dwór"), j. w dobrach Rikijewo Szawelskiej włości, wymie- 
nione u Sprogisa Geogr. słovarb s. v. 
Na dnie przytoczonych słowiańskich nazw leży forma deva 
(z pochodnymi de.vica, de viJl o), tylko trzy (Divo, Diwowo, Dywin) 
wskazują na divlI. Forma dero nie może być ze względów zna- 


1 Dimmern można uważać za doplyw rzeki Pissa, która wy- 
chodzi z j. Dadey, następnie wpada do j. Wadang, z którego 
wyszedłszy pod nazwą Wadang wpada z prawej strony do AHe 
1. dopływu rzeki Pregel. Czasem (n p. w atlasie Andreego) już 
Dimmern falszywie oznaczony jako Pissa.
>>>
Dev-, DEI\", 


61 


czeniowych identyczną ze znanym słowiańskim wyrazem deva 
(de.vica) cdziewczyna' l, tylko należy do indeur bazy *dejey,o-, wyka- 
zującej cały szereg apofonicznych form (t/yli/us, ZEU;..., deus dl- 
VltS, dewas.. .), a jako taka wedlug wszelkiego prawdopodobieństwa 
nie przedstawia dawniejszego *doica tylko *deva, to znaczy jest 
identyczną z nazwami celtyckimi, o których była wyżej mowa. 
Zatem i znaczenie musiało być takie samo. Co się tyczy formy 
dim, to może ona przedstawiać dawniejsze *deivo-s i *rlivo-s i jako 
taka bez żadnej kwestii może również do tej bazy i do tej sfery 
wyobrażeń należeć. Na pierwszy rzut oka można by Diwo, Di- 
tcowo, DywiJl objaśniać jako cDiable (jezioro)' i wywodzić ze zna- 
nego wyrazu słowiańskiego div"6 cdzi,vo (portentum)', w małorus. 
ta.kże 
zły duch', ale przy bliższym zbadaniu wypadnie to odrzu- 
cić. \Vyrazy słowiańskie div'6 i divo (gen. divese), oba znaczące 
cdziwo, cud, dziwne, zjawisko' i pochodne oraz czasowniki diviti 
sę "dziwić się, przyglądać się' i rlil:ati s
 
patrzeć, spoglądać' na- 
leżą do siebie i są pochodzenia indoeuropejskiego. Natomiast mało- 
rus. dyv w znaczeniu Człe bóstwo' oraz południowo-słowo d;vColbrzym
 
są niewątpliwie zapożyczeniami i to dosyć późnymi z irallskiego 
(nowopers. dev, dlv) wprost lub za pośrednictwem tureckiego div 
t diabolus, gigas'. 
\Viadomo, że slowial1ski dnaliznl dobrego i zlego bóstwa, 
. boga światła resp. bialego i ciemności resp. czarnego ze
tawiano 
nieraz z dualizmem ira11skim i związek jakiś niewątpliwie istnieje. 
AJe jeżeli w ostatnich czasach Pogodin fakt formułuje mimocho- 
dem jako rzecz notoryczną w ten sposób: «Iranskij dualizm otra- 
zilsja na słavjanskich verovanijach v dobrago boga i zlogo diva.. .«2, 
to przeciw temu wypada zaprotestować. Ze z n a c z e n i e słowiań- 
skiego wyrazu bog'& Cbóg' nie może przypadkowo zgadzać się 
z irańskim. baga-, to jest z jedynynl językiem indoeuropejskim, 
w którym ten wyraz ma t o s a m o znaczenie, to pewna i rzecz 
uznana. Ale irański daeva- nie może stać w jakimkolwiek bez- 


1 Tego rodzaju nazwa nie jest naturalnie niemożliwą, a1e 
zawsze będzie przypadkową i sporadyczną - zaś cały szereg przy- 
toczonych nazw rzecznych i jeziornych wskazuje na pewne stałe 
wyobrażenia. 
2 W krótkiIn artykule pt. Etin1ołogiceskija zalnetki, którego 
odbitkę zawdzięczam uprzejmości autora; ale niestety nie wiem, 
gdzie to było drukowane.
>>>
62 J. ROZW ADOWS
I: STLJDIA NAD NAZW A
II WÓD BLOWIAŃSKICH 


pośrednim związku z małoruskilll t i/.l/wem, to znaczy w takinl 
związku, który by można kłaść na równi ze stosunkienl bogr,: 
ha.fJ a -. A w'e
tyjski wyraz da
l'a- (praaryj. nom. *tlaiva-s), identy- 
czny z ogólnie-ideur. *deiro-s 'bóg' (staroind. *det"li-s, łać. deus, 
lit. dht'as itd.), znaczył pierwotnie także tylko Cbóg' i dopiero póź- 
niej wskutek rozwoju religijnego społeczelistwa irańskiego, to 
jest powstania nauki Zaratusztry, nabrał znaczenia ujemnego Cde- _ 
mon'. Jeszcze w najdawniejszych partiach Awesty (w hyulnach) 
.oznacza on bogów dawnlejszych, bogów w których lud wierzył 
przed zwiastowanienl Ahuramazdy; natumiast już w młodszych 
partiach A westy ma znaczenie zdecydowanie ujemne Człego du- 
cha, demona', co bylo naturalnym wynikiem antagonizmów reli- 
gijnych. Ale z prRstarym dualizmem, starszym od Zaratuszt.ry, 
nie ma to właściwie nic do czynienia. Ale gdyby nawet tak było, 
to irańskie daica-s i tak, ze względów językowych, nie może bez- 
pośrednio tkwić w słowo div1J, bo daivll-S musialoby było dać 
w słow *devr,. To znaczy wyraz div1., jeżeli w o g ó l e został prze- 
jęty wprost z jakiegoś narzecza iraliskiego, to .W każdym razie 
dopiero iral}. dllira-s resp. daera- przeobraziło się w dIv, a te 
czasy 
ą oddzielone od czasów, kiedy został przejęty wyraz bOg11 
resp. kiedy ten wyraz nabrał pod wpływenl iraI}skim znaczenia 
bóg" długiln szeregiem wieków. 
'V językach słowiallskich nie ma żadnego śladu indeur. wy- 
razu *deivo-s Cbóg' (oraz innych form obocznych i obocznych zna- 
czeń cniebo' z .wyjątkiem formacji db
lb. cdzień' i podobnych) ł. 
Z tego względu bułgarska nazwa Devna musi być chyba pocho- 
dzenia przed bułgarskiego t dako-trackiego. Podobnie nazwy dopły- 
wów Donu i Bohu (p. wyżej) są według wszelkiego prawdopo- 
dobieństwa pochodzenia przedsłowiańskiego, irallskiego. Natomiast 
reszta nazw słowiańskich (z gub. mohylewskiej, witebskiej i smo- 
leńskiej) jest albo b a r d z o s t a r e g o pochodzenia słowiańskiego, 


1 div Czły duch' spotyka się i w rosyjskiej literaturze, ale 
nie jest to właściwie żywe słowo ani tu, ani tam. 
2 dicż, riivo w każdym razie należą przede wszystkim do 
.dioiti sę itd.: grupa ta m o ż e należeć do bazy *dejpye-, od której 
i *deivo-s pochodzi (tak chce Prllsik IF Anz. V 2(1), ale wcale 
nie m u s i. Może też należeć do innej bazy (Reichelt KZ XXXIX 

 l] 2). Bułg. di ca, samorliva (Pogodin, Pered viz. 78 z przyp. 1) 
pezpieczniej zostawić na boku.
>>>
D
V-, DEIV- 


63 


albo została przejęta przez Slowian od innego szczepu indoeuro- 
pejskiego, a więc od Bałtów (resp. szczepów im pokrewnych,. 
które zniknęly), którzy po dziś dziełI wyraz *deivo-s w odpowie- 
dnich fonnach posiadają. To znaczy: w Bulgarii i poludniowej 
Rosji odnośne fornłY nie mogą być pochodzenia slowialiskiego 
ze ,vzględów chronologicznych. Bo te kraje zostały jak wiadomo 
zajęte przez Słowian dopiero na kilka wieków po Chr.. a t-ym- 
czaseln Słowianie ideur. wyraz *deivu-s zatracili już w epoce tzw. 
prasłowiańskiej, to znaczy W. każdym razie daleko wcześniej. Na- 
tomiast, co się tyczy obszaru graniczących ze sobą guberni i wi- 
. 
tebskiej, snl0lełiskiej i nloh11ewskiej, to a priori nie można powie- 
dzieć, czy tu Słowianie siedzieli już tak d a w n o, że wówczas 
jeszcze ów wyraz posiadali i nim one wody nazwali, czy też i tu 
.są przybyszami późniejszymi, którzy owe nazwy już z a s tal i, 
.w którym to wypadku mogłaby być w ogóle mowa tylko o Bał- 
tach względnie ich nieznanych, w ciągu wieków wynarodowio- 
nych krewnych. 
Ta ostatnia ewentualność przeprowadza nas do wymienio- 
nych trzech nazw baltyckich. Jeżeli zważymy, że ,vszystkie znane 
nam szczepy bałtyckie idenI". *deiro-s (bóg:) zachowaly (staroprus. 
deiwas, lit. dewas, łot. dlws), to można bię chyba dziwić, że w no- 
menklaturze wodnej tylko tak nikle jego ślady spotykamy. A je- 
żeli się bliżej przypatrzymy, to stają się je
zcze niklejsze. Bo li- 
tew8ka na,zwa Di fukimas może być całkieln późną, chrześcijańską 
przenośnią. tak jak dajmy na to nazwa folwarków Bożydar, albo 
wyraz boży dar w znaczeniu (zboże' (zwlaszcza u ruskich szcze- 
pów). Staropruska nazwa Dewltlle (Dell'YlleJ nie zgadza się swą 
pisownią z wyrazenl deiwas, pisanym stale (tak Ełamo w pocho- 
dnych) przez -ei-: więc musimy się liczyć z alternatywą, że albo 
to nazwa nie pruskiego pochodzenia, albo że uie stoi w związku 
. 
z dei WaS. Pozostaje właściwie t.ylko łotyskie Diflcill-ezars (albo 
jak Bielenstein pisze D'hvił-t-e{llrsJ, która. bez żadnej kwestii może 
być starą, pogallską .nazwą. '\T każdYln razie tak starych nazw jak 
celt. rlevil, d"ica, 8low. deca, nie ma 
ladu. To co powiem, nie jest 
wnioskiem koniecznym, ale wszystko wygląda 1la to, że 
Bałtowie w swych siedzibach hist.orycznych są przybyszalni do- 
syć późnymi, którzy w tym cza
ie używali starego wyrazu *ddwo-s 
tylko jako substantivum, nie używając go już jako adiectivum 
i zatraciwszy stare £emininum *deiva. Zarówno w' ic h siedzibach 


.
>>>
6-1 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD ł5ŁOWIAŃSKICH 


h i s t o r y c z n y c h jak i Słowian jest cała masa wóa (rzek i zwłasz- 
cza jezior), których nazwa wskazuje na mitologiczne wyobrażenia, 
ale są to nazwy po dziś dzień jasne, są to wody ś w i ę t Y ID i 
nazywane (8łow. srę,t'A, lit. sZIl'eidas). Są to nazwy niewątpliwie póź- 
niejsze, bo do dziś dnia. żywe. Sam wyraz święty jest wspólny 
językom irańskim, słowialiskim i bałtyckim ze śladami także w języ- 
kach germańskich: według wszelkiego prawdopodobieństwa wyraz 
ten albo przYllajln:riiej jego znaczenie specjalne zostalo przejęte 
przez Słowian i Bałtów od szczep6w: iraliskich, podobnie jak Hię 
ma rzecz z bogiem. Etymologicznie pokrewne gockie 1fu1ls1 wyka- 
zuje znaczenie inne trochę, niezalezne C:ofial a'. Chronologicznie 
zapewne wyrazy svęt'A i bog'" nie są współczesnym śladem iran- 
skiego wpływu, bo wyrazu bog'6 niema ani śladu w językach 
bałtyckich. 


.. 


1 a" tl rcu- (DI-n"ęca, DI-alt"a...J 
. 


,V Quaestiones gramm. atque etymol. II 
 nst. (= R"TF XXVIII 
255 nst.) podalem zrównanie lJruentia = Drwęca, którego to arty- 
kuliku treść tutaj na początek krótko powtarzam 
DrueJllia, 
pOUE'I't[(X; l. d. dolnego Rodanu, dzisiejsza Durallce, 
rwąca rzeka, = Drwęca p. d. Wisły O również silnym prądzie. 
Obie nazwy są zupełnie identyczne; cała różnica w samogłosce 
sufiksu, tam -ent- (Druentia), tu -ont- (Drwęca), co jest właśeiwie 
tylko zwyklą apofoniczną obocznością tzw. samogloski tematycznej 
czasowników na -o, bo sam sufik
 właściwie jest -ut_l. Druelltia, 
Drwęca j
st part. praes. aet. czasownika *dreveti II *dl'uveti, za- 
chowanego w stind. dravati C:biegnie, śpieszy, pędzi, rozplywa się:J t 
praet. a-du-drzwat itd. oraz awe
t. drav- (i dvar-) 'biec itd.:J (p. 
Bartholomae,.Altiran. \Vtb. 773.765), to znaczy nazwy te przed- 
stawiają pierwotne *drztventi, *druvonti "pędząca, rwąca, wartka 
(rzekaf. Objaśnienie etymologiczne nazwy celtyckiej bylo dane 
od dawna; ja zrównałem nazwę naszej Drwęcy z Drllellt
a, a teraz 
idę dalej. 


l U źródeł rzeki Druentia polożona miejscowość nazywala 
się Drua1ltiu11l ze zwykłym także w tworach part.ycypialnych 
celt. -a'l1t- (rozmaitego pochodzenia). Zresztą oboczność -ent- II -ont- 
może być i innego pochodzenia, niż w tekście zaznaczono. Ale 
to wszystko nas tutaj nie obchodzi. 


.
>>>
DREU- (DRWĘCA, DRAWA...) 


6f) 


Przede wszystkim nazwa Drwęcy spotyka się Jeszcze raz, 
. 
a InlanOWlcle: 
Drewellz p. d. rzeki Pasarge (Pasaria), która wpada do za- 
toki Frisches Haff w b. Prusiech Wschodnich. Znana tylko w tej 
formie niemieckieJ, takiej samej jak dopływ \Visly, bo znajduje się 
na obszarze już od dawna niemieckim. Nesselmann, Thesaurus nie 
przytacza żadnych form dokulllentowych tej rzeki; zna tylko dla 
Drwęcy d. 'Visly formy w przeszłości, ale to o tyle obojętne, że 
obie formy są identyczne. Drwęca d. Wisły występuje w doku- 
mentach w formach Drewanle, Drewanz, Drezcenz, Drawanta, Dri- 
wante, Dri 'Gnza (p. cytaty u Nesselmanna); nadto Dru'enca w r. 1258 
(Ulanowski, Dokum. kujaw. i maz. 195, 21, Drawancza w r. 1268 
(IDanowski ibid. 213, 38), Drwance r. 1
89 (ibid. 227, ó2), Dre- 
wanuia, /}riwancia (trzy razy) r. 12
1 (ibid. 163. 19), Dr'wancia 
(5 razy) r. 1291 (ibid. 164, 
U), Derwanza r. 1293 (ibid. 228, 54), 
Drywanclte r. 1312 (ibid. 302. 17j. 
Dravanz: p. niżej pod Drawa. 
Co się tyczy przeszłości Drwecy, t.o jak wiadomo, obie nazwy 
pochodzą z dawnego terytorium pruskiego resp. mówiąc ogólniej 
bałtyckiego; odnosi się to zwłaszcza do Drwęcy d. Pasarii, bo 
do Drwęcy d. Wisły musiała ludność polska już dosyć wcześnie 
dochodzić. Otóż -t- form doku1?entowych polpga może na formie 
baltyckiej nom. sg., który w litewskich part. praes. Rct. fem. kończy 
się na -nli, w staropruskim na -nlei; może być zresztą, że prze- 
ksz
alcenie na -lja wcześnie się odbyło. Co się tyczy samogłoski 
rdzennej, to pisownie dokumentowe zgadzają się doskonale z dzi- 
siejszym stanem rzeczy, a mianowicie obok ogólnie polskiej i nor- 
malnej formy Drwęca polska ludność miejscowa Prus Zachodnich 
używa często form z drugorzędną wstawką, i tak: obok Drvynca 
czasem DrivYllca lub Dryvuncrt Nitsch 1\IPKJ III 3f
, obok Drva1ZCO 
także DreVllllCO, Dn vallCO ibid. III 3
4. Jak brzmiała stara forma 
pru
ka wzgI. bałtycka, nie łatwo na pewno wiedzieć: prawdopo- 
dobnie jużci *dr21vanti, ale nie jest wykluczone i *drivantl" której 
to formy krótkie i, brzmiące w językach bałtyckich, a przynaj- 
mniej w litewskim, jak otwarte i obniżone i (przypominające na- 
sze y) mogło być doskonale prze
 Polaków pojęte jako fi lub 
, 
wzgl. ich ówczesne kontynuacje. Ale to rzecz podrzędna; najważ- 
niejsze to, że spotykamy tutaj bardzo stare nazwy indoeuropej- 
skie, do czego jeszcze powró9ę. . 


Prace Onomastyczne l. 


fi
>>>
tit) J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWA1t[( ÓD Sr.OWJAŃSKICH 



j U wag 8,. Czy nazwa wsi DncfJcz w pow. ostrołęckilll b. gub. 
łomżyńskiej, oraz Drwęca, nazwa leśnictwa w dobrach "''''ięcko- 
ice w oZllaliskim opierają się na starych, lokalnych nazwach 
'wodnych identycznych z Dnl'f.cą, czy też wcale nie stoją z ią 
y.łr związku, uie wiem nie znając ic
 przeszłości i faktycznych wa- 

 
mnków. więc je zostawiam .n' bo YU. T 
j] 4. Sandrowa p. d. Łukni (resp. Łukny) I. d. Dubisy w gub. 
kowiellskiej. ,V XVI wieku spotykamy w aktach formy: 8androva 
resp. Sondrova, Sand,'ava (6 razy) 1 i SallrJra resp. Sondra (2 razy). 
Jeżeli te ostatnie formy nie mają historyczno-etymologicznegą 
znaczenia 2 (por. zresztą niżej) i pierwotną formą nazwy jest Sa1ł- 
d'1"010a, to może ona tu należeć, W takim razie znaczenie tej na- 
zwy byłoby (zlew, cOl)fluentia' i oznaczałoby miejsce, w którym 
ta rzeka. łączy. się z Łuknią (resp. Łukną) tak jak np. liczne na 
Litwie i zjemiach słowiallskich San-toki resp. Sqtoki i
p.; nazwa 
przeniesiona drugorzędnie na całą tę rzeczkę, wskutek czego od- 
nośna miejscow
ść potem została nazwaną Posandrou'em (resp. 
Posalldro-wiem). Ideur. forma tej nazwy byłaby *som-drova; por. 
średniopers. !z,andrlhz ( L- -dravan-) (zbieg' Bartholomae Altiran. 
JVtb. 773. Ąle pewności, że ta nazwa ma takie pochodzenie, mieć 
lę ożna. 
'Również a I'aczej jeszcze więcej lliepewna przynależność 
drugiej nazwy z terytorium prusko-litewskiego, a nlianowicie: 
ł Drawoh1te, przymorska rzeczka, wpada do zatoki Kurisches 
Haff na płd.-z. od miaste .zka Prokuls; łączy się kanałem z rzeką 
1\linge (
liI1,ią). N ad nią wieś Drawo1znen" po litewsku Drawenai 
(Kurschat); podobnej nazwy miejscowość Drowillen J.11ote'l" wymie- 
niona w Sambii (SamIand) r. 1258 (Nesselmann). Vl edług wszel- 
kiego prawdopodobieństwa nazwy te są w wiąz ku z prus. dra- 
wille, łot. drawa łbare itd. (p. Ne
selmann s. v., Berneker Preuss. 
Sprache s. v. itd.); eka zwana od miejscowości; o sufiksie 
-enas p. Leskien, N omina 388. J 


1 'V cytatach u S.progisa v pod Sandra podane SendTava, ale 
w tym samym cytacie pod Sunk(i)epi czytamy Sandrawa; pod 
SawdroUJa podana taka sama nazwa rzeczki w tym samym cyta- 
cie (i miejscowości), w którym pod Sandra czytamy Sa'll,drowa. 
2 Bo takie drugorzędne skrócenia spotykają się często u 8pro- 
gisa np. rzeczka Knitowa (Knituwa, Knietuwa...) nazwana raz 
K nitą. . , t ;. 


. 


"i
>>>
IJREU- (IJRWł;CA DRA.Yc 
..
) 


67 


:Yatomiast na pewno tutaj należy: 
Dntja al. Drujka l. d. Dźwiny w gub. kowieńskiej i wileń- 
. 
skiej na pograniczu z Kurlandią); nad nią przy ujściu miasteczko 
Druja, a powyżej w. Drujka (al. Drujsk). D. przeplywa przez je- 
zioro Nier71'owo, którego nazwa stoi w oczywistym związku z na- 
J'.wą rzeki: rlruja urobione od pierwiastka *rlreu-II drou- tak samo 
jak strllja (f::: *srltja) od *sreu- i reprezentuje dawniejsze *drou-fii: 
natomiast NieiJrolVo, pochodzące od tego samego pierwiastka, re- 
prezentuje złożenie z negacją *ne-drovo (resp. *ne-drova) tzn. 'YY- 
raz o znaczeniu 'nieciecza:), miejsce, woda nie-płynąca w przeciw- 
stawieniu do płynącej rzeki tj. drl/ji. 
U W. a g a 1. W SI. geogr. pod D'ruja nazwane jest to jezioro 

YiedrelOo, przypuszczam że mylnie, ale nie mogę sprawdzić: oso- 
bno to jezioro w tym dziele nie wymienione. Za to jest tam s. v. 
wymienione błoto Niedrewo w pow. wiłkomierskim b. gub. kowień- 
skiej (kilkanaście wiorst na zachód od. Wilkomierza), tak samo 
nazwane s. v. wiłkomierski pow., ale na mapie pruskiej 1: 200,000 
(\Vilkomir) nazwane Naderva; dalej b
oto Niedrg kilka wiorst na 
płd.-w. od Poniewieża. (mapa sztab. pruska ibid. i Pamjatnaja Ku. 
Kov. gub. na 1898, II 96). 
Sło'Ynik geogr. pod Druja-miasto cytuje jeszcza oboczn.ą 
form
 Druha, ale bez żadnej wskazówki, skąd ta wiadomość i czy 
to naz.wa dzisiejsza, ludowa czy jaka inna. Zresztą zawsze Druja. 
Gdyby rzeczywiście istniala oboczna forma Druha (tj. dawniejsza 
druga), to jej stpsunek do Druja byłby taki sam jak &truja:struga. 
'V reszcIe co do stosunku między Niedl'OWO a Druja, to zupełnie 
tak 8amo rzecz się ma z nazwami i faktycznym stanem rzeczy 
Sfrawa: 1Vieslroll'e, p. pod srel-. 
U wag a 2. Twierdzenie Karskiego Belorussy I 47 (za Grusma- 
nem !), że Druja jest nazwą fińską, oraz podaną odnośną etymologię 
możemy śmialo zostawić tym autorom na wyłączną własność. 
U wag a 3. O ile by byla racja do przypuszczenia, że Druja 
. . 
jest nazwą pierwotnie litewską, to mogłaby także przedstawiać 
ta nazwa pierwotną formę *drllja, a nie *drouja (resp.litew. *dra'ltjiJ). 
Ale stosunek nazw nruja:Niedrowo wskazuje z całą pewnością 
na *droujli, przy czym naturalnie mogla to być, nazwa pierwotnie 
zarówno bałtycka jak słowiańska (lub inna). 
Formę, o której wspomnialem w uw. 3, mianowicie "'druja 
(Z ideur. -z1-) mamy prawdopodobnie w nazwie: 


5....
>>>
68 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWA\U WÓD SLOWIAŃSKICH 


, 
Troja p. d. rzeczki Zinna 1. d. Odry na SIąsku Górnym w pow. 
głupczyckim i raciborskim. .J eżeli etymologia moja sluszna, to 
mamy przed sobą starą germańską nazwę, bo troja odpowiada tu 
regularnie dawniejszemu *drzt {a. Zaś z obszaru litewskiego może 
latwo tu należeć Droja p. d. rzeki Pregel poniżej Wys t.ruci a, to 
znaczy właściwie litew. dr'ltia, którego krótkie u, bardzo otwarte, 
dialektycznie brzmi jak o. 
Temat *dreu- w rozmaitych apofonicznych formach jest do- 
syć rozpowszechniony na terytorium indoeuropejskim. Prócz wy- 
mienionych nazw spotyka.my na innych obszarach: 
Drawa, serbo-chorw. Drava, niem. Drau, staroż. Dralls, D1"avas, 

pd
o
, 
pdo; p. d. Dunaju, potężny strumień, z wyjątkiem dol- 
nego biegu górski i rwący jak mówi Plinius HN III 28(25): "Dra- 
vus e Noricis violentior, Savus ex Alpibus Carnicis placidior". Ety- 
mologia znana od dawna, p. F6rstemann pod drav. Egli NG. Co 
się tyczy formy, to nazwa zawiera prawdopodobnie li L- o, p. ni- 
żej; iloczas -a- nie przekazany. 
Dralca, niem. Dl'age p. d. Noteci, plynie przez jezioro Drawsk 
niem. Dratzi.q-See. Formy DralOa, Drawsko są dokumentowe, 
a mianowicie Drava lub Drawa r. 1250 KD"r nr 284 odpis, 
r. 1286 nr 570 od p., r. 1312 nr 959 odp., r. 1317 nr 990 (dokument 
niemiecki, transumpt z r. 1428). Obok tego w r. 1251 spotykamy 
ibid. nr 2
}7 kilka razy formę niemiecką Traba (tak samo jak Neza. 
Netza w tymże dokumencie = Noteć); a co jeszcze ciekawsze, 
w r. 1237 nr 202 o ip. (zatem naj dawniej sza wzmianka) formę 
Dravanz; podobnie jezioro DralOzk r. 1289 nr 570 odp.; tak 
samo jak jezioro nazywała się dawniej miejs
owość Drasko, 
niem. Dratzig, wieś i dobra na l. brzegu Noteci powyżej ujścia 
Drawy w ,Y. Ks. Poznańskim, r. 1
98 Drawsko ibid. nr 786. 
Nad Drawlj leży mia
to powiatowe Pomorza Dramburg, dawniej 
Drageburg, Drazve- resp. Drazoenburg, a jeszcze wyżej nad jezio- 
rem Dratzig miasteczko 
lt-Drahm, dawniej Draheim, pol. Drabim. 
Stosunek fonetyczny form Drawa: Traba:Drage (= Draye) resp. 
Drahe sam przez się nie sprawia trudności i jest zrozumialy na 
podstawie staroniemieckiej fonetyki. Co się tyczy zadziwiającej 
formy obocznej Drwęca obok Drawa, to wspomnę jeszczA, że SI. 
geogr. pod Noteć wymienia dla. Drawy oboczną formę Drloa, ale 
nie wiem, skąd ona zaczerpnięta i czy opiera. się na realnej pod- 
stawie. Identyczną nazwą jest może dzisiejsza. Trave d. Baltyku
>>>
DREU- (DRWĘCA, DRA W A...) 


1 


6H 


pod Lubeką (Lii beck), dawniej Travena, prawdopodobnie n Ptolem. 
li, 11, 12 miejscowość Tpi
ouC% (Tp1JoijC%, Tp1JouC%), por.Zeuss 762. Miil- 
ler ad l. Ptolem., 
'orstem.ann II 42R Określenie samogłoski rdze
- 
nej w obu tych nazwach nie ,łatwe, prawdopodobnie germ. jjb=P. 
Prawdopodobna, ale nie zawsze pewna jest przynależność do na- 

zej grupy niektórych nazw rzecznych zestawionych u Forste- 
manna pod Drav-, Egli NG. pod Drau, Tra'ltn, u Holdera pod (Dra- 
avia), Dravos, Droa, Droma, Dromus, Drona, Druna, z których 
pewniejsze wymieniam. Przede wszystkim dopływy Drawy, Dranll 
(Driiml,) p. d. w Styrii (niestety nie wiem, jak po słoweńsku), co 
jak wykazuje stara forma niemiecka Trevina i nazwa innego d. 
Drawy DraV7zitz jest derywatem od nazwy Dra wy, por. Egli pod 
Dra'u, i J.llosel. 
Dromus l. d. rzeki Aurne w Normandii (cytat u H.), dziś 
la Drume. Natomiast la Drume l. d. Rodanu, rwąca i skalista, na- 
zywala się dawniej Druna, to jest w tej postaci jest wymieniona 
u Auzoniusza (p. Holder pod Drunii): czy zaś forma Droma, pod 
jaką H. stawia tę samą rzekę drugi raz bez żadnego cytatu (i bez 
odnośnika do druna), jest tylko konstrukcją, nie wiem. W każ- 
dym razie jest więcej rzek o formie dru,na, drona, ale nie roz- 
patruję ich tu bliżej, bo mogą też wcale tu nie należeć, nawet 
prawdopodobnie. Zresztą i co do Dr01nZlS = Drome rz cz niejasna 
i nie wiadomo, z jaką samogłoską pierwotną mamy tu do czynie- 
nia, więc też nie można bez zastrzeżeń operować znanym pniem 
*drem- 1/ d'rom- (w sti. dramati, gr. EOpCi:ł10V op6ł1o
), rozszerzeniem 
wyżej omówionego pierwiast ka. 
Z większym prawdopodobieństwem można tu zaliczyć rz. 
Drouette w depart. Eure-et-Loire we Francji, dawniej Droa czy 
. ]Jraavia, por. Holder s. vv. Natomiast umieszczone pod Dravos 
rzeczki Drac, górski dopływ lsere (1. d. Rodanu, który wedle H. 
właściwie Draou się nazywał), ale bez cytatu, oraz druga Drao'U 
w depart. Hautes-Alpes (bez żadnych bliższych danych) są nie 
pewne: pierwsza nosi także nazwę Dragon. 
U wag a 1. W tytule i dalej w tym artykule mówię o pier- 
. 
wiastku *dreu- i jego obocznych, apofonicznych formach. Bezpie- 
czniej by było mówić o pierwiastku resp. temacie *dra%u-, dlatego 
ze praesens dravati, zachowane tylko w staroind., zawiera aryjskie 
a, które jak wiadomo może samo przez się reprezentowaó indem". 
a e o. Jeszcze inaczej przedstawia się sprawa, jeżeli uwzględnimy
>>>
70 J. ROZ\\ ADOWSKł: STUDIA N.\D NA.ZWAMI WÓD SLO\VIANSKICH 


. 
 
8tind. drati itd. oraz gr. op
vcxt otopcioxw itd., a z .drugiej strony 
prawdopodobieństwo krótkiego a w D'l"a'lls (D'l"avus, 
pci
o;. 
pcio;); 
bo wtedy nie pozostaje nic innego jak z Reicheltem KZ XXXIX 
13 
 26 (cf. 31 
 73) wyjść z bazy drall-, przy czym II w dr(lvati 
oraz D'ravus wypadałoby uważać za kontynuację ideur. 
. Ale po- 
minąwszy już kwestię zastępstwa heterpsylabicznego J1,.' w stind
 
caly system formalny i akcentowy stind. dravati, a-dll-dł-lwat, 
dztdrava, dru,ta-dravllyati (p. p. i cans. także w aweście -druta-, 
dravayat) wskazuje w każdym razie co najmniej na stare wyko- 
Jejenie i drugorzędne wytworzenie 
pierwiastka' może już ide nr. 
*dreu-. Nie jest to pewne, w appellativach spotykamy jeszcze tylko 
dwuznaczne starołać. an-drllore l"recurrere' (p. Lagercrantz KZ 
XXXVII177 i Walde Lat. etym. 'Vtb.)j ale nazwy Niedrelt.o, 
formy Drivante, Drivallza oraz pol. Drwęca (/ * Drbvontjii, p. 
Quaestiones gramm. atqne etymol. II 10 oraz wyżej) zdają się . 
wskazywać na dreu-. 
U wag a 2. N a pierwszy rzut oka należy do naszej grupy 
i Druć p. d. Dniepru w gub. mohylewskiej, dalej Drllć-azaris, je.. 
zioro przy wsi Podgawieniańce "\v pow. sejneńskim (gmina Kra- 
snowo) b. gub. suwalskiej ('Volter Spiski 54); Drutows-upis, rzeczka 
we wsi Drutowiszki (Sprogis s. v.), do których to form można 
porównać stind. p. p. druta-s (szybki', awest. -drflta- oraz celt y- 
ćkie nazwy p.. Holder pod druta i drutó-8 oraz możliwość praję- 
zykowych form *d1:aUti-s lub *dr
'ltti-s. Ale pominąwszy już mo- 
żliwość etymologicznego związku z li t ew. (i wogóle bałt.) dr u/as., 
drz'tktas Csilny' 1 (także celt., p. Stokes 156) trzeba się przede 
wszystkim liczyć ze znaną naj dawniejszą formą nazwy Druci resp. 
miasta Drltcka, nad nią położonego, a tą jest Drbj-utb resp. Drbjutbskr,. 
p. Barsow GS. s. v. Gdyby można wychodzić od Drjlllb, a pisow- 
nię Drbjutb uważać za pisownię tylko, to mielibyśmy przed sobą 
*.dreut6 lub *dreutb(por. Reichelt KZ XXXIX 

 26 73) i możliwość 
etymologicznego związku z naszą grupą, ale non liquet. 
. [J wag a 3. Etymologia Drawy = niem. Drage dana przez 
Beyersdorfa 46. 48, który ją objaśnia jako .Jlravaja sc. reka trwąca. 
rzeka' jest z rozmaitych względów niemożliw8; przede wszystkim 
dlatego, że taką nie jest, po wtóre dlatego, że nie będziemy roz- 
rywać tej Drawy od południowej Drall'Y, której forma wykazuje., 


1 Por. Karski Bełorussy I 57.
>>>
. 


DREU- (DRWĘCA, DBAWA...) 


,\. 


71 


że nie stoi w związku ze słow, czasownikiem cdrieć', którego od... 
nośna forma brzmi (derą) dbrati, po trzecie dlatego, że czes. dravg 
(drava reka), na które się B. powoluje, jest zdaje się dopiero cze- 
skim tworem. 
U 'v a g a 4. \V ychodząc od formy pierwiastkowej dra- (p. 
wyżej uw. l) możemy oczekiwać naj słabszej stopy dr- z zupełnym 
zanikiem wokalizmu, co też rzeczywiście spotykamy w stind. np. 
da1'i-dr-a-, da-dr-ZIS itp. Otóż może nie za śmiałe będzie przypusz- 
czenie, że w formach wyżej wymienionych San-dra, dalej w na- 
zwie 'błota Nie-dry w pow. wiłkomierskim. obocznych z Sa droUJa, 
Nierlrewo re
p. .A-¥iell1'owo, które jako kompozyta latwo mogą t.ak
 
formę apofoniczną zawierać, mamy właśnie takie starożytne twory. 
U wag a 5. Pogodill, Peredviz. 139 przyp. 1 dał po mnie 
także zrównanie Drwęca = Druentia l uważając znowu tę nazwę 
tj. Drwęcę za pochodzenia celtycki'3go. W każdym razie w Drwęcy 
nie ma nic, co by pozwalało jej p o w s t a n i e przypisać temu lub 
owemu szczepowi indoeuropejskiemu. -,y ramach tej jednej na- 
zwy można tylko co najwyżej z pewnym prawdopodobieństwem 
twierdzić, ze nie może być pochodzenia germańskiego, bo w ta- 
kim razie musiałoby stać w nagłosie tr- a nie dr-, a nie ma ża- 
dnej podstawy do przypuszczenia, że Baltowie lub Slowianie przej- 
mując germańską nazwę z tr- byliby ją przekształc li w dr-. 
Czyli innymi słowy germańskie szczepy (gockie) zastały tutaj 
obie Drll'ęce i pozostawiły je w spokoju. .1 
Drugi wywód, jaki można w każdym razie zrobić, że te na- 
zwy (Dru'ęca itd.) są bardzo stare, bo pominąwszy drobny sIad 
w łacinie (an-tlr'llare) mamy appellativa resp. verbum, leżące na. 
ich dnie, zachowane tylko w językach aryjskich - mówię natural- 
nie o pniu dreu- - no i żywe i pewne nazwy. tego pochodzenia 
celtyckie. Dlatego można ze znacznym prawdopodobieństwem twiel"- 
dzić, że są starsze niż h i s t o r y c z n i Słowianie lub Bałtowie. 
U wag a 6. Bezimienny autor rozprawy «Pomorskie nazwy 
osobowe i miejscowe« w Rocznikach Tow. Nauk. w Toruniu XIV 
(1907) 184 nstt. podając uzupełnienia do mej etymologii 
 Drwęcy 
(Quaest. gram. et etym. II, p. wyżej) zwrócił uwagę (str. 187 nst.) 
na Drwęcę d. Pasarii i na pomorską Drawę, naturalnie słusznie) 
p. wyżej. Natomiast kaszub. dervac (
lbo jak pisze derwać) cdawać 


.. 


l Wymieniona tam rzeka Dervclltio tu nie należy. .s.
>>>
. 


7'2 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI \\ ÓD SLOWIANBKICH 


się biernie un()sic prądowi fal i wiatru' nic nie ma z całą tą grupą 
40 czynienia, bo z pewnością pochodzi od dolnoniemieckiego od- 
powiednika górnoniem. trejben. 


14. DŹlvina 


l 
Jak wiadomo są w Rosji dwie potężne rzeki, noszące tę salną 
IU1ZWę: 
Dźwilla ł, ros. Dvi1lu, niem. Dl7na doplyw Bałtyku (ryskiej 
zatoki), w nauce nazywana zachodnią (ros. Zapadllaja D.), po łot. 
DaMgawa, po estoń. VtUna. \Vyplywa z jeziora Dvin al. DvilteC 
(w pow. ostaszkowskim gub. twerskiej); w gub. pskowskiej ma 
p. d. Dzwinkę resp. Dviltkę, która jest odpływem dużego jeziora 
Dźll'inie resp. Dvillbje. 
Dźwiua, ros. Dviud, dla odróżnienia od puprzedniej nazywana 
północną (Severnaia D.), dopływ Bialego :rvlorza, po kareJ. Viella, 
powstaje z połączenia rzek Suchona i J ug. 
l' Prócz tego spotykamy jeszcze: 
Dźwinosa (al. DŹlcinka) resp. 'v rosyjskiej formie Dvilwsa 
(al. D
'i1tka) 1. d. \Vilii (p. d. Niemna) w pow. borysowskim w póło. 
kącie gub. mińskiej: nad nią leży wieś Dźu'inowa resp. Dvillova. 
DŹlOi1to resp. Dvino, błoto na wschód od wsi Chorostów 
\v pow. mozyrskim gub. mińskiej, położonej z lewego brzegu 
rzeki Łań (I. d. Prypeci) w jej dolnym biegu. Tę nazwę podaję 
wyłącznie na podstawie austriackiej mapy 1 :200,UOO (karta Turów): 
SI. Geogr. jej nie ma. I . 
Teraz przechodzę do dokladniejszego rozpatrzenia tych nazw. 
Zachodnia Dźwina nazywa. się tak tj. Dvinu 2 w ruskich za- 
bytkach od naj dawniejszych czasów (Ła\vr. Kron. 3; dok um. z roku 
1229 itd. Barsow 95); w źródłach i dokumentach niemieckich od 
XiII wieku począwszy Duna, Dune, także Dil1ze, D/one, Duiwena, 
DUlcena, Dvene. (Bielenstein, Grenzen 32.36. Kocubinskij Z1\INP 
1897 st.yczeń, str. 81), dzisiaj Duna, Diine; w staroislandzkich zabyt- 
kach Du1tu, Dyna, także Dyna, Dina, Dina (Gutasaga, Hauk Erlendson . 
zmarły 1334 r. i i., p. Braun, Razyskanija 306 w Sborniku otdcI. 
1 Monografii Sapunowa: Reka Zapadnaja Dvina (Witebsk 
1893) nie miałem w rękach. 
2 Forma Dzwina jest naturalnie bialorusko-polską, identyczną 
z wielkoruską Dvina.
>>>
ł 


UZWIN.\ 


7iS 


russk. jaz. i słoves. LXIV, Kunik li Bie]ensteina, Grenzen 370 nst., 
-ef. ibid. 36 oraz 48
 nst.); po łotysku Daugawa, w górnołot. także 
Dana (Bielenstein 36)j wreszcie u szczepów fińskich: po liwsku 
V
lla resp. mga Vena (Sjogren- Wiedemann wedle cytatu Kunika 
u Bielensteina 442. SeUi.la wedle Krohna F.-U.F. II 211), po estoń- 
sku VlUna (Veina, ogólnie wiadoma rzecz, resp. z dodatkiem -jogi)j 
wedle Trusmana, Viteb. pod Dvirt.a ta nazwa (Yeina- resp. Veina- 
jogi) tylko li południowych Estów, u północnych' zaś Tuina-jugi. 
Nazwę fińską możemy śledzić aż do XIII wieku, bo u Henryka 
Łotysza (X 6. IX 13" Błelenstein 32, 193) mamy Liv01les Weina- 
lenses = Livones circa Dunam ltabltantes. 'Vreszcie co się tyczy 
jeszcze odleglejszej przeszłości, to o ile mi wiadomo, po raz pier"- 
szy l1apewno wymieniona jest Dźwi1la u geografa z Rawenl\Y 1 
\v formie Dina; o czasach starożytnych p. niżej uwagę 2. 
Wszystkie wymienione nazwy z wyjątkiem łot; Daugawa, 
która to nazwa należy naturalnie do łot. daudj, lit. daug twiele' 
(itd., pr. też slow. rląg-) 2 i jest oczywiście późną, przedstawiają 
rozmaite formy jednej i tej samej nazwy w ustach rozmaitych 
szczepowo Chodzi teraz o sprowadzenie ich do jednej zasadniczej 
formy - czyli wydobycie owej pierwotnej - i o ile możności etymo- 
logiczne wyjaśnienie resp. wykrycie, od jakiego szczepu wyszła- 
Otóż nie ulega wątpliwości, że względnie najpierwotniejszą 
jast forma słowiańska i że ona musi być punktem wyjścia S. CO 
się tyczy fińskich form liw. Vella, est. Vaina resp. Veina, to wia- 
domo powszechnie, że są one w stosunku do formy Dvilla drugo- 
rzędne, polegając na ogólnie-zachodniofińskiej niemożności fone- 
tycznej wymawiania grup spółgłoskowych na początku wyrazu, 
która w językach bałtycko-filiskich trwa z małymi wyjątkamI po 
dziś dZieli, a która jako prawo fonetyczne ro winęła się już w epoce 
prazachodniofińskiej 4 (por. Thomsen, Einfluss 25 z przyp. 2; 67 nst.. 
BFBS 83 nst. 

 18. 19; Paasonen, 1\lordwin. Lautlehre 52 nst.). 
Co się tyczy wokalizmu liwskiej formy, to jej -e- rozwinęło się 
z -ei- (zachowanego w pewnych formach, por. Thomsen BFBS 


1 Z VII wieku po Chr., opiera się 11a źródłach dawniejszych 
(rzymskich itinerariach). . 
2 Por. np. Bielenstein, Grenzpn 36. 
s Por. Kunik u Bielensteina -189 nst., ale bez jakiegokolwiek 
uzasadnienia. 
4 Czy i w ogóle już w praugrofińskim, nie wiem.
>>>
74 J. ROZWADOW8KI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


. . 
f)3 b), por. także F.-U.F. n 211); zatem nazwa liwo-estollska polega 
na *dveina. 
. Trudniejszy jest stosunek form germańskich resp. staroskan- 
dynawskich, o które przede wszystkim chodzi, do słowiańskiej. 
Zważywszy ,vszystko sądzę, że nazwy germańskie mogą polegać 
tylko na p l' Z ej ę c i u pierwotnej formy *dIVi1la, to jest na. jej 
przystosowaniu fonetycznym, przy czym może być, że historyczna 
forma Dvilla jeszcze i potem oddzialywała. To mi SIę wydaje 
jedynie możliwym sposobem połączenia; może być jednak, że tylko 
wskutek mej bardzo powierzchownej znajomości języków germali- 
skich, co też wyraźnie zaz.naczam. Ale poc
odzenie ruskiego Dcilla L- 
*dr,vina L- *duveina jest i a priori, samo w sobie (tzn. mając na 
ObI tylko słowiańską formę) bardzo prawdopodobne. Zresztą do 
form germańskich i calej tej kwestii wrócę jeszcze niżej przyety- 
mologii. 
U wag a 1. Oboczne nazwy lot. JJuua i est. Tiii1łll,( -jogi) są 
oczywiście pochodzenia germańskiego. 
Teraz przechodzę do północnej nŻlOiny. Jej :fińska tj. ka- 
relska nazwa jest Viella; skandynawska 1Vienaa (u Otthera CZ) 
Ohthera z końcem IX wieku ll"ienaa, u Snorre Sturlusona w Xlf 
na XIII w. w tzw. Heimskringla 1Vjellu, starois1. także i potem 
zwykle Vina, por. Sj6gren GS I 313 przyp. 205; i320. F.-U.F. 
Anzeiger IV 07 przyp.) resp. lVjena i Willa. Wynika z tego, że 
Skandynawowie poznali Dźwinf północną i przejęli jej nazwę od 
Finnów (por. Kunik II Bielensteina, Grenzen 370 nst.) l. Co się ty- 
czy wokalizmu kare!. Viena, to .Mikkola 2USF-Ou VIII 57 widzi 
w -ie- refleks północnoruskiego dialektycznego przejścia i 
 e, ale 
zdaje mi się, że nieslusznie. 
Przechodząc do objaśnienia etymologicznego nazwy Diw;'l.'! 
mamy do zanotowania następujące fakty i opinie: ł 
Przede wszystkim fakt, że w językach zachodniofińskich 
istnieje appellativum identyczne z fińską formą nazwy rzeki, 
a mianowicie: fin. 'L'lUua Cbreiter, tiefer und still fliessender Fluss', 
estoń. vain(a) resp., vein(a) cSund, Meerenge', liw. vena C Sund, breite 
Flussmiindung '; por. F.-U.F. II 210 nst.; Bielenstein, Grenzen 32. 
1 Zresztą Ohther, który tam z' polecenia Alfreda W. podró- 
żował, sam donosi, że zastał tam lud 'Beorma (Biannia, tj. Permb)., 
mówiący podobnie jak Finnowie (tj. Lapończycy, por. Sjogren 
GS I 314). i
>>>
DŻWJNA 


-- 
4.) 


463. 492 itp. Dalej fakt, że w staroisl. wyraz dyn, dy tlll , zatenl 
identyczny z jedną formą staroisl. nazwy Dźwi1ZY, używa się w poe- 
tycznym języku w znaczeniu (rzeka
 (cytat ze slownika Egilssona 
wedle Kunika u Bielensteina, Grenzen 370 nst.). Po trzecie fakt, 
że w tychże zabytkach staroisl. poezji spotyka się i Viua użyte 
jako appellativum (rzeka
 (1. c.). Do tych powszechnie znanych 
faktów dodaję jeszcze, czego nie spotkałem dotąd nigdzie zauwa- 
żonego, że w syrjan. istnieje wyraz d:yn (dyn, din) (JIiindung, 

.\.usfluss' (wedle słownika Wiedemanna), który chyba stoi 'v zwią. 
zku ze staroisl. dyn. Z tych wszystkich faktów, chociaż są - 
zwłaszcza ostatni - z innych względów ciekawe, nie wynika nie- 
stety dla etymologii i pochodzenie nazwy Di'willY nic; w szcze- 
gólności zaś nie wynika z nich wcale czy to fińskie czy germań- 
skie pochodzenie tej nazwy (por. Kunik u Bielensteina l. c. -189 nst.). 
Z prób objaśnienia etymologicznego znam trzy,' ale wszyst- 
kie bez wartości. Jedna z nich wychodzi specjallli
 od DŹWŻIl!l 
północnej. Ponieważ mianowicie ta rzeka powstaje z połączenia 
Suchony i J ag u, od których zlewu dopiero nazwa DŹ/i'lll!l wystę- 
puje, więc już od bardzo dawna etymologizowano ją popularnie 
lia podstawie liczebnika dwa resp. jego pochodnych jako rzekę 
(podwójną, bliźniaczą' lub podobnie l, albo także na podst.awie cza- 
sownika dvinlttb (dźwienąć' jako (so-dvinuiaja', por. Sj6gren G
 
I 308 przyp. 167. Egli NG pod Dwina. To objaśnienie nie jest 
samo w sobie niemożliwe, ale w' danych warunkach zgoła llie- 
prawdopodobne, bo 1) przypuszcza, że Dźu'ina zost.ała później 
nazwaną niż jej źródlane ramiona; 2) przypuszcza, ze nazwa jej 
zostala przeniesioną na zachodnią Dźwi1lę 2, rzekę która bądź co 
bądź wcześniej mogła być nazwaną niż północna; 3) nie uwzglę- 
dnia znaczenia fińskich appellatiwów, które wcale nie wyglądają 
na drugorzędnie rozwinięte z nomen proprium. 
· Drugie objaśnienie, także już dosyć dawne i dosyć rozpow- 
szechnione, łączy nazwę Dźwiny (tj. obu Dźu'i"'j z Donem itd. Ale 
to niemożliwe i pochodzi od ludzi, którzy kierowali się tylko ogól- 


. 


1 .J eszcze inne objaśnienie, także na podstawie liczebnika 
dwa , ale jeszcze gorsze, a nawet po prostu bezsensowne, notuje 
Kunik u Bielensteina 490, a mianowicie jako rder entzweiende, 
zwei Ufer des festen Landes trennende Fluss' (w zastosowaniu 
do obu Dźwin naturalnie). 
2 Bo ta nie przedstawia żadnego pola dla liczebnika' dwa.
>>>
76 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD No\ZWAMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


. 


nynl podobieństwem brzmienia; por. Bielenstein -163. Eg1i NG pod 
Du'ina i Diina. Kocubinskij ZMNP 18
7 styczeń, str. 81 nst.- 
Trzecie objaśnienie, również zgoła niemożliwe, dał Sjogren GS l 


20; kto ciekawy, może je podobnie jak powyższe w przytoczo.- 
uym miejscu przeczytać. 
:\ioim zdaniem nazwa Dźwin stoi w związku etymologicz- 
nym z następującą grup
 indoeur. wyrazów: 
iryj. dóe cmorze' (dwuzgłoskowa forma; w środku zniknęło 
-v-; p. Stokes BB XXI 127; ale wokalizm zasadniczej forn1Y nie- 
pewny; 
stind. dhdvati, dhaiate I'rennt, fJiesst, rinllt, stromt, lauft'; 
dltallti-
 C(łuelle, Bach, Fluss'; 
niem. Ta'Z L- stgn. iou = starosas. -dali == aglsas. deaw = 
stisl. d(}.QY 1 L- *dllarvo-, prawdopodobnie także gr. 3iw L- *
M.F w, 
306; L- *&oF 6;. 
Mamy zatem grupę wyrazów ideur. o elemencie pierwiast- 
kowym rllza r 'l'- 2, które formalnie i znaczeniowo doskonale się na- 
dają do etyn1010gicznego znaczenia Dźwiny. rra nazwa reprezen- 
tująca *d('
)villa L- (lll(lt)veina, zawiera moźe właściwie bazę *dlt(u)- 
l"ei- (por. iryj. dóe i niżej), ale to rzecz obojętna. W każdym ra- 
zie mamy wszelkie prawo przyjąć egzystencję takiego wyrazu 
'v znaczeniu C( szeroko rozlewająca się) rzeka' lub podobnie. 
Niewątpliwie należą tu jeszcze następujące dwie nazwy, któ- 
Tych poprzednio umyślnie nie wymieniłem, bo ich związek et y- 
1nologiczny z nźwiną byłby się przed podaniem etymologii wy- 
dawal zapewne niejasnym: 
Dawina al. Dawillia, Dowina (por. Wolter, Spiski 144) p. d. 

zeszupy l. d. Niemna w gub. suwalskiej: *dovina L- *d1za r vlna, 
co stoi w ,vidocznym apofonicznym związku z *dlz(u)veina; 
Dźwieja 1. d. Uszy l. d. Niemna w pow. nowogródzkim gub. 
l ińskiej: *dveja b: *dh(u)vejii. 
Co się tyczy tych nazw, a przede wszystkim DźwillY, to na 
pewno można w każdym razie powiedzieć, że fińskie nazwy obu 
Dźwin zostaly przejęte z dawniejszej, przedfińskiej nazwy, której 
1 Wszystkie formy germ. zestawia np. Trautmann, Germ. 
Lautges. 44. 
2 W rozpatrzenie stosunków apofonicznych (por. Reichelt 
KZ XXXIX S 152) oraz możliwych dalszych związków etymo- 
logicznych nie wdaję się tutaj.
>>>
UŻWINA 


.. - 
. . 


bezpośrednią kontynuacją jest słowiańska historyczna forma Dzwina 
resp. Dvina; dalej, że oczywiście fińskie appellativa równoczc- 
śnie z przejęciem nazwy zachodniej Dźwiny (bo nazwa północnej 
D. najwidoczniej przejęta znacznie później) lub jeszcze wcześniej 
zostały przejęte z tego samego języka, w którym Dźll'i1la zostala 
nazwaną. Czy to był język bałtycki czy słowiański, tego ani 
a priori ani na podstawie rozpatrzenia tej jednej nazwy rzecznej 
powiedzieć się nie dal. Co się tyczy nazw germańskich, to Dyma} 
jest regularną kontynuacją formy Dvillo; natomiast .DUlla repre- 
zentuje może oboczną lub dawniejszą lokalną formę *dovina: we- 
dle wszelkiego prawdopodobIeństwa są nazwy germańskie zacho- 
dniej Dźwiny tak samo przejęte jak na pewno północnej: tylko że 
przy tej ostatniej dopiero za pośrednictwem Finnów. 
U wag a 2. 'V staroźytności Dźwina nosiła miano Tu 'I"lt.1ZtZtS, 
tak Ptolem. lIT 5, 1: ToupoUVtOU 1to'tcx(.1oQ i Markianos HerakJ. II 
39 Toupouv'tou, nom. Toupouv't1J;; tak przynajmniej wedle wszel- 
kiego prawdopodobielistwa opierając się na podanych odległościach. 
Potwierdza się to okolicznością, co prawda wymagającą jeszcze 
dalszego wzmocnienia, że wedle Michała hr. Borcha, Dwa słowa 
o Dźwinie (WIlno 1843, str. 44/5) Połota p. d. Dźwiny jeszcze dziś 
u ludności miejscowej nazywa się w górnym biegu TUrltlltus. 
Powiada on: »
..zdaje się mnie, że rzecz nową, a przynajmnieJ malo 
jeszcze komu znajomą, ogłoszę, gdy powiem, że Połola, rzeka wpa- 
dająca, jak wiadomo, do Dźwiny i dająca grodowi normańskiemu, 
czy też może od niego użyczająca swe nazwisko - że Polotlt dziś 
jeszcze u mieszkailCów, wieśniaków białoruskich, zowie się w wyż- 
szym swoim biegu T'll1.untus!«. Nie wygląda to na wymysł. Ja 
znowu, spotkaw
zy przypadkiem nieznany mi dotąd zupełnie wy- 
raz staroindyjski ta1.alltd-s (morze' i połączywszy go jeszcze ze 
starożytnym Tarentem (TtXpa
, gen. T&pav'to; Herod. III 138 itd) 2 
1 .Jedyną wskazówką - w obrębie samej nazwy DźwillY - 
jest dyftong -ei- w nazwach fińskich, który na pierszy rzut oka. 
wskazywałby na pochodzenie baltyckle P! zejęcia fińskiego. Ale 
to tylko kwestia chronologiczna, boć i w językach słowlańsklch 
kiedyś było przejście ei 
 i: niestety nie wiemy, kiedy nast
piła 
tutaj monoftong" zacja. 
2 Mimo wywodzenia nazwy miasta od imienia herosa T&pa;. 
Tarent leży na wysepce tuż przed nadbrzeżnym jezlorem (Mare 
Piccolo), do którego wpadała rz. zwanp. w starożytnoścI Galaesus: 
zaś na zachód od Tarentu jest rzeczka zwana tak samo t Taras). 


. 


. 


.
>>>
78 J. ROZWADOWSKI: STUDJ.\ NAD NAZWAMI WÓD Sł.OWIAŃ8KICH 


nliałem \\ razellie rozwiązania etymologicznej zagadki, aJe muszę 
wyznać,' że sti. tarantd-s; wyczytanego u Waldego, Lat. .Et. 'Vtb. 
pod te,.men" nie znalazłem w większym 
łowniku petersburskim 
małego Boht1inga nie lTIaID pod ręką) i ni3 wiem, jak 
ię z tym 
rzecz ma właści wie J. 


. 


15. D
u';nOSll. IFieillu 
O etYlno]gi! Dźtl'inosy mówić nie potrzebuję, bo jest n atu- 
r&lnie ta sama co i Dźwiny. za to lnalny tu do zanotowania inne 
ciekawe fakty, na które o ile wielu nie zwrócono dotąd uwagi 
i dlatego poświęcam im osobny ustęp. ' 
...\ mianowicie ,vymieniona już Dźll'inosa (resp. Dvinosa) 1. d. 
'Vilii W pow. borysowskim gub. mińskiej ma p. d., który się na- 
zywa się Wiejna resp. rejlla. Oboczność tych nazw powtarza się 
i 'v miejscowościach, położonych nad tymi rzeczkami: nad Dźwi- 
nosą leż
r ,vieś DŹll'inowa resp. 'Dcinotca, nad Wiejnq wieś Pod- 
';.l'iema ł a niedaleko ujścia 1Viejlla. .Jeżeli do tego stosunku D vi- 
nosa- Yejlla dodamy, że W ieJ,ul rozlewa się szeroko i przypomnimy 

obie znaczenie fińskich appellatiwów diina itd. oraz porównamy 
identyczną oboczność słowiańskiej i fińskiej nazwy zachodniej 
Dźu;iny, to dochodzimy do prostego i co ważniejsza zupełnIe pew- 
nego wniosku, że tutaj siedziała ludność fińska i to w niezbyt 
odleglej przeszłości, jak wynika z zachowania w zbiałoruszczonej 
następnie lnowie dyftongu -ei-; po wtóre zaś, że ta fińska ludność 
zastała już ludność niefińską (słowiańską lub bałtycką), od której 
pochodziła nazwa Dźwinosa. 
Należą tu niewątpliwie jeszcze następujące nazwy: 
lYiejnica l. d. Berezyny dnieprowej w pow. borysowskim gub. 
mińskiej (poniżej ID. Borysowa); płynie cala lasami( SI. Geogr. s. v.). 
TVieinia, jezioro w pow. mohylewskim (gub. mohylewskiej) 
,ve wsi Łubiany (gm. Ciecierzyn nad Drllcią), położone na wschód 
()d poprzedniej (SI. Geogr.). W tej samej gminie jest wieś lVi
jna: 
Slownik Geogr. nie podajt3 wprawdzie nad jaką wodą ta 'wieś 


. 


, 


l \V małym słowniku petersburskim t. III str., 15: taranta 
1) m. a) *
Ieer. - b) *Regenschauer. - c) *Frosch. - d) N. pr. 
eines l\Iannes. - 2) *fem. la1"antZ Boot, Schiff. \V szystkie więc 
.znaczenia z wyjątkiem męskiego imienia ,vłasnego wyjęte z gra- 
matyk lub słowników (oznaczone gwiazdką). 


.
>>>
.. 
" 


. GALO, GAł.y, GALA 


7
 


leży, ale wymienia cztery mlyny wodne w tych dobrach, więc 
oczywiście mamy prawo nazwę wsi uważać za wodną i podkre- 
ślić bliskość jeziąra i. ,vsi. Podobnie wieś Wiejna w pow. sJeń- 
skim gub. mohylewskiej (gm. Raśne): są w niej dwa młyny wo- 
d, ę (Słow,nik Geogr.). 
'Viellickic al. UTiencza, rozlew jeziorny pod Bobrujskiem 
(gub. luiliskiej) po 1. brzegu Berezyny, z którą się łączy. Tak SI. 
Geogr.: na mapie austr. 1:200,000 tej nazwy nie ma. 
o. 
W
illie (Weni, Wenie), jeziorko w płd.-z: stronie pow. sza- 
welskiego gub. kowieI1.: SI. Geogr. pod 1Vclli, na mapie prus. 
1 : 200,000 tej nazwy nie ma. 
1Viejniec (Vejnec), jezioro i dobra w pow. rzeżyckim gub. 
witebskiej (Trusman, Vi teb.). 
'ramże wieś nrie.iłta.( Vejna) al. Wiejny (Wielkie i Małe, ibid.). 
Wi
jJw (al. lViejenka, \Viellk(1, pisane Vejllu, Vejellka, Vellka) 
rzeka i wieś w budkowskiej włości 'V odskiej pjatyny (XVI wiek, 
..., 
.rrrusplal1n C.-L. E1.). 
Możliwa, ale niepewna jest przynależność nazw takich jak: 
lVilliec p. d. J asiołdy 1. d. Prypeci w pow. prużańskim gub. 
grodzieńskiej; na jego 1. brzegu (ale 'v pewnej odległości od rzeki) 
w
mll
. . 
lViny, małe jęzioromiędzywsiami TrojanówkaiGradisk w zach. 
stronie gub. wołyńskiej, na wschód od rzeki Stochodu, z mapy austr. 
l :200,000 (karta rJuck); w SI. Geogr. tej nazwy nie ma. 
lViniec, jezioro i wieś Dad nim w pow. mogilnickim w ,v. 
X. Poznań. (od Mogilna o mi
ę na północny z.). .Drugi Winiec 
(dziś Wieniec) leży niedaleko stamtąd na wschód pod '''Tloclaw- 
kiem w Królestwie Polskim nad Zgłowiączką l. d. Wisły. Obie 
nazwy spotykają się od XIII wieku (w formach 1Vblce, UTinc 
resp. \Vi1liec...), por. SI. Geogr. pod Wieniec i Winiec (wieś w pow. 
mogilnickim opisana osobno dwa razy pod Winiec i 1Vieniec). 


16. Galo, Galy. (;ala 
Hał y 1, wielkie nagie bagna, których mniej lub więcej od- 
dziBlne części noszą osobne nazwy ZallałoUl i Średnie Hało, mię- 
t :Mapy piszą wszędzie na podstawie rosyjskiej pisowni prze- 
ważnie Galo itd.; na obszarze biało- i małoruskim znaczy to Hało 
itd. Bagna mają zawsze dodatek b%to, czego tu nie wymieniam 
osobno. · 


.
>>>
80 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZ\LUdI WÓD SLOWIAŃSKICH 


dzy górną Lwą i Stwihą lia granicy gub. mińskiej (pow. mozyr- 
ski) i wolyńskiej (pow. owrucki), głównie w tej ostatniej. Mapa 
sztab. austr. 1 :200,000 karty Turów i Rokitno. Dokola zarośnięte 
moczary i lasy. SI. Geogr. Zallale al. Zallałom. 
Hało, nagie bagno wśród lasów w gub. wołyńskiej, d wie mile 
na północ od Równego. Mapa sztab. au str. 1: 200,000 karta Równo. 
Hule-Błuto, osada należąca "do dóbr jurkowieckich w pow. 
zwiahelskim (nowograd"wołyńskim) gub. wołyńskiej. Sl. Geogr. Na 
mapie sztab. austr. nie oznaczona, leży (wraz z wsią J urkowsz- 
czyzną) o kilka wiorst na poludniowy-zachód od Zwiahla (gmina 
Żołobne). t 
Hale wieś w tym samym pow. w gminie romanowieckiej 
SI. Geogr. Yapa sztab. austr. 1: 200,000 karta Rokitno podaje na- 
zwę Haly (pisane Galy), a w nawiasie Hałe 1. Leży o kilka wiorst 
na północny-wschód od ZWlahla wśród lasów, otaczających ją bez- 
pośrednio d okola. 
Hale B/oto uroczyska 1) w gminie Żołobne, 2) w gm. Ro- 
manówka w pow. zWlahelskim, wymienione osobno w SI. Geogr. 
tom XV. są oczywiście w gruncie rzeczy identyczne z obu powyż- 
szymi osadami na nich zalożonymi. 
Hałe Błoto, chutor w gminie Rohaczów (na południowy wschód 
od Zwiahla) w tymze powiecie. SI. Geogr. XV. 
Hało, torfiaste błoto (bagno) w dobrach Horodnica w pow. 
zwiahelskim gub. wołyńsk ej. 81. Geogr. s. v. oraz III 140 &. 
IIalo, nagie bagno w północno-wschodnim kącie gub. wo- 
łyńskiej (pow. owrucki) na wschód od Owrucza. l\Iapa sztab. austr. 
1 :200,000 karta Chabno.Je. I 
Halebololo rzeczka w pow. ostroskim gub. wołyńskiej pod 
wsią Dołżek. SI. Geogr. XV pod Dołżek. 
Hala, bagno w pow. luckim gub. wolyńskiej wymieniam 
dla związku terytorialnego niżej. 
Hale Błoto, dlugie moczary w pow. ihumeńskim i słuckim 
(na granicy obu) gub. mińskiej, polożone o kilkanaście wiorst na 
północny zachód od Słucka, wypływa z nich rzeczka 
kniaja 
p. d. Słuczy. Sł. Geogr. (na mapie sztab. austr. nie nazwane). 
Zaltale (Bolszoje) wieś oraz po drugiej stronie wieś Podhale r 
w środku obszerne nagie bagna (tylko miejscami las) na połu- 


1 Tak samo SŁ Geogr. XV s. v. 


. 


ł-
>>>
GALO, bALY, GALA 


8] 


dniowy zachód od Słucka po lewym brzegu dolnej Oresy w gub. 
mińskiej (pow. bobruj ski). 
Halo bagno, dawniej jezioro w pow. kijowskim, przy nim. 
wsi Halenka i Zahalce (dawniej Zahale) nad górnym bjegiem 
rzeczki Tal d. Teterewa (Teterwi). SI. Geogr. pod Zahalce" urQczy- 
sko Hało ib. XV pod Halinka; fałszywie ibid. Hołlo s. v.; mapa 
sztab. austr. 1: 200,000 karta ChabnQje. 
 
.' Haly nagie bagna w południowo-wschodniej stronie gub. 
czernihowskiej po lewym brzegu Desny. Mapa sztab. rosyjska 
1 : 420,000. 
,. Halp bagno w pow. starodubowskim gub. czernihowskiej. 
SI. Geogr. XI 248 s. 
Hały wieś w pow. homelskim gub. mohylewskiej. 
ł. Gei 
ogr. XV. 
Hale bagno w pow. mohylewskim, rozległe, zarosłe p
 czę- 
ści karłowatą sośniną, nad górnym biegiem rzeki Wabicz l. d. 
Druci. 
ł. Geogr. XV. 
Iiało-Bololo rzeczka w pow. sieńskinl gub. mohylewskiej. 
SI. Geogr. XV pod Budówka. 
, I 
Haly uroczysko w gminie Swislocz w pow. wołkowyskim. 
gub. grodzieńskiej. SI. Geogr. XV. 
Hala moczary w południowej stronie gub. grodzieńskiej, koło 
dwudziestu kilometrów na południe od Kobrynia. l\lapa sztab. 
austr. l: 200,OUO karta Kobrin. 
. 
Hala moczary pod jeziorem Lubowiei (na północny wschód 
od wielkiego jeziora Tur) w północno-zachodniej stronie gub. wo.- 
lyńskiej na samej granicy z gub. grodzieńską, kolo dwudziestu 
wiorst na południe od poprzednich. Ibidem. '} 
Hałoje nagie bagno w pow. oszmiańskim gub. wileńskiej, poło'"; 
zone między obszernymi zarośniętymi moczarami w Nalibockiej 
puszczy. l\lapa sztab. pruska 1: 200,UOO karta Nowogródek. 
Na podstawie dokładniejszych map l spisów miejscowości 
daloby się z pewnością zebrać drugie tyle lub więcej nazw iden-i 
tycznych z powyższymi; zresztą na.wet z map, które mam do dy- 
spozycji i Slownika Geogr. móglbym zapewne wymienić jeszcze 
kilka nomenklatnr, zawierających ten temat, ale mniejsza z tym. 
, Etymologiczne objaśnIenie tych nazw, zwłasicza jeżeli się 
uwzględni charaktęr odnośnych miejscą'Yości, jest tak proste, że 
dziwić się należy, Jak mógł Pogodin, Peredviz. 33 wpaść na. po- 
Prace Onomastyczne 1. 6
>>>
82 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD Sr.OWIAŃSKICH 


mysI, że »liczne błota Gały w mozyrskim powiecie, Galo u źródeł 
Żerewa itd. oznaczają tkoniec błot' (lit. galas koniec)«. Nazwy te 
znaczą mianowicie na prawdę po prostu r gole (bloto )', to jest to, 
czym są w istocie odnośne moczary. Zawierają one przymiotnik, 
zresztą w tej postaci w językach słowiańskich już nieznany, 
*gal'6 -a -o (względnie w formie złożonej *gal'ojb -oja, -oje), iden- 
tyczny z lot. gals teisglatt', por. jeszcze lot. gala fGlatteis', gale 
tdiinne Eis d ecke'. Ten sam temat zawierają: pol. dial. hala resp. 
właściwie hala (/lI1Ia) o znanym każdemu znaczeniu fgórskich, już 

ad linią lasów położonych pastwisk'; pol. dial. llalizJla fmiejsce 
niezarosłe w lesie'; małorus. luiljava = halizna; wielkorus. p1'ó-galb 
tl'istoje prostranstwo, otkrytoje mesto sredi cego; nezamerzajusceje 
IDesto v reke, poljana w lesu' = mało rus. pró-hal; pro-gdlina f to 
samo' = malorus. pro-hdłyna (także pro haljóvYlla), do tego cza- 
sownik wieI kor. pro-galitb fotkrytb, datb kuda proniknutb svetu, 
D. p. na-nebe progahło' (rozjaśniło się, progalilIa oznacza też miej- 
sce wolne od chmur, gdzie widać niebo), malorus. pro-Jzdljltvaty 
śa frozjaśniać się' (o niebie), także simplex ma1orus. llatyty f roz - 
jaśnić' = słowin. gdliti tobnażyć' (z czego wynika, że ces. halili 
ceinhiillen' dopiero drugorzędnie otrzymało swe wprost przeciwne 
znaczenie pod wpływem złożenia z raz- (słowin. raz-galiti), po... 
dobnie jak np. pol. łqCiYĆ). 
Rozumie się samo przez się, że ten element gal- stoi vłl bez- 
pośrednim etymologicznym związku z ogólnie słowiańskim wyra- 
zem- gol'6 tgoły, nagi' (gol- \I gol- przedstawiają zwykłą apofoniczną 
oboczność). Jeżeli komu potrzeba jeszcze osobnego dowodu, to 
wskażę na następujące znaczeniowe paralele: obok pol. hala itd. 
(p. wyżej) są rozpowszechnione wyrazy jak: pol. gola totwarte. 
gołe miejsce' (Linde), slowackie hola tholy, jen travou porostl}. 
WYSOk)T vrch nebo hr-bet horsky' (miejsce paszy dla owiec) = 
dolnoluż. gofr" resp. /wl'a (Hałde' 1 = hola w zachodnich Karpatach 
tyle co halizna tj. twierzchołki i zbocza gór, ogolocone z drzewa 
i przeznaczone na pastwiska' SI. Geogr. s. v. 2 ; staroczes. holieł 
tłysina'. = sloweń. golica tkahle ErdfHiche (w górach po wycięciu 
lasu)'; słoweń. goljava tHaide (przestrzeń zarośnięta tylko wrzosem 
1 Stąd wIeś Hola na pruskich Łużycach = po niem. Haide 
(SI. Geogr.). 
2 Nieraz trudne do rozróżnienia od hala, które ma pochy- 
lone. -u.
>>>
tiAr.łO, GAr.łY, GALA 


83 


i J;llchem)'; dalej pol. dial. gfJlaźnia (halizna' = sloweń. golazm f. 
(gen. -Z1tł) (baumioser Fleck im Walde; kahle Stelle im Getreide'; 
w zachodnich Beskidach golina, halina (WaldbI6sse' (Matzura, 
Fiihrer 206 przyp. **) = bułg. golina (kable, unbegraste Stelle' 
itd. itd., co wszystko jest zresztą całkiem naturalne wobec tegó, 
że i przymiotnika g
ły używa się we wszystkich językach sło- 
wiańskich dla wyrażenia naj rozmaitszej golizny. Tu zwracam tylko 
jeszcze uwagę na identyczność formacji np. gol,java:golitl = ga- 
ljava:guliti itd. Stąd też różne, częste nazwy gór jak Holica trzy 

zczyty w Tatrach liptowskich i spiskich, Go
y lVierek tamże, 
llola góra w pow. turczańskim po prawym brzegu Stryja ,itp. 
'v SI. Geogr.; Golell,a łąki górskie na Ślą
ku (
latzura, Fiihrer 1. c.); 
serb. Golija (pIanina) (Milićević, Kraljevina Srbija 579), także o ba- 
gnie Gola Bara ibid. 363 itd. itd. A także na terytorium, gdzieśmy 
spotykali Gały rozmaite, np. Gołe Bloto folwark dóbr Skidel w pow. 
grodzieńskim, Sł. Geogr. XV s. v. Czasownik golić (itd.) pierwotnie 
znaczył naturalnie także tylko (obnażać' jak np. bułg. golja !'ent- 
blossen i berauben'. Wreszcie co do znaczenia łot. gals itd. (p. wy- 
żej), to dość przypomnieć słowo gOlotb, golo-ledb itd. (nie ma też 
wcale racji uważać łot. wyrazy odnośne za zapożyczone z tych 
słowiańskich, jak skłonny jest przypuszczać Leskien, NominaI- 
· bldg 151). . 
U wag a 1. Słowo gol'6 jest etymologicznie identyczne z sta- 
rogórnoniem. kalo !'kahl', por. Zupitza, Germ. Gutturale 144, a dalej 
prawie bez najmniejszej wątpliwości z litew. galas 
koniec' (pier- 
wotne znaczenie wyraźnie (nagi pień' itp., por. słownik Kurs chata . 
zestawienie gol?; z lit. galas słyszałem przed laty od prof. Bau- 
douina de Courtenay; inaczej o lit. galas, ale z pewnością nie- 
słusznie Zupitza, Germ. Gutt. 85), oraz z słowiańską grupą cerko 
golb itd., która wyraźnie znaczy właściwie poszczególny (konar, 
galąź J pień bez bocznych gałązek'; a wszystko ra
em potwi
rdza 
się wyrazami o podobnym znaczeniu z formą gal- :gałaż itd. J dial. 
gala, gaik a, galak itd. (pień' itd. (por. Słownik Gwar pol. Kadowicza 
oraz Malinowski, Niektóre wyrazy 32 (= Rozprawy W ydz. filól. 
XVII 3
)J który z tą grupą gala-golb prawdopodobnie słusznie ł

- 
czy nazwy miejscowości w Królestwie Pol.: Gały, Gałki, Gola itd.- 
chociaż niektóre z nich przy bliższym zbadaniu może by raczej 
w innym znaczeniu wziąć należało i do omówionych wyzej przy- 
łączyć). W końcu zaznaczam, że element 001- II gal- ma jeszcze 
6*
>>>
4 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


dalsze pokrewieństwo etymologiczne, ale się w to tu
aj wdawać 
me mogę. , 
U wag a 2. Wieś Galoziery w pow. nowoaleksandrowskim 
gub. kowieńskiej (w gminie Abele) Słowo Geogr. XV może zawie- 
rać aktualne lit. gał- (odpowiadające słowiańskiemu goł-) lub sło- 
wiańskie gał- (odpowiadające litewskiemu g'Ol-). Pierwsze przy- 
puszczenie stwierdza czy umożliwia nazwa czysto litewska Ga- 
lobalis, nazwa przysiólka w pow. poniewieskim gub. kowieńskiej 
w gminie Czypiany (SI. Geogr. XV), znacząca oczywiście mniej 
więcej to samo co przytoczone Haloje-Bołoto (lit. bała (bagno'), 
oraz folwarku Gałołaztka (tamże), którego to złożenia oba czlony 
znaczą właściwie etymologicznie to samo (łafikas (pole' pierwotnie 
łhalizna'). 
U wag a 3. Chociaż to może zbyteczne, przytoczę jeszcze 
wyborne paralele dla omówionych Gał- jako nazw bagien lit. t y- 
'ras = lot. tirs 
czysty (niezarośnięty)', jako subst. tyras !'6des Land, 
Steppe', łot. tirelis (grosser 1\lorast ohne Baume', lit. tyrulei (Step- 
pen' '(por. Leskien, Nomin. 165. 248. 467. 491); oraz lit. pl'!i'
as 
(eben, kahl, baumlos', pleine, pły"e cbaumlose Ebene' (ibid. 356. 
375) - a oba te wyrazy spotykają się nieraz na obszarze bałtyc- 
kim jako nazwy bagien niezaroslych. 
U wag a 4. Polski wyraz gwarowy hala z dziwnym uporem 
rozmaici uczeni wywodzą z germańskiego. Tak zdaje się pierw- 
szy Janota za nim Gustawicz w SI. G
ogr. pod hala 1. Najobszerniej- 
szy wywód poświęcił naszemu wyrazowi Braun, Razyskanija 168 
tlst.., który wychodząc z nieuzasadnionego (jak wynika z zesta- 
wionego wyżej materiału) założenia, że poJ. hala jest zupełnie 
izolowane, uznał je a priori za zapożyczenie (nie znając .swych 
polskich poprzedników w tym kierunku), a źródło znalazl w ger- 
mańskich wyrazach, a mianow!cie albo w staronord. hallr (skała,. 
gór.a', anglosas. heall (skała', goc. hall'lts (skala' Lo- pragerm. *Xa1- 


. 


J Miklosich, Et. Wtb. stawia llala calkiem osobno (pod pra- 
słowo .*galja) bez żadnego objaśnienia; osobno także progalina itd. 
pod gal-; pod goIli jednak ex re małorus. haljava do *galja. -' Kar- 
łowicz SI. wyr. obcych wywodzi hala slusznie ze slowackiego, 
tylko niesłusznie uważając formę lwIa z -0- (czes. slowac. Iuż.) 
za jedyną i pojmuje -a- w hala jako »mylne odchyleniec (tzn. że 
hola pojmowano jako hala). 


.. 


()
>>>
IBR 


85 


luz l(6:::::*kolnos), albo w anglosas. hyll (=angiel. hill) (wzgórze'
 
L- "pragerm. *xallja-. Otóż - pomijając wszystkie inne względy 
 
stanowczo wypada stwierdzić, że przyjmowane tu przejęcie jest nie- 
możliwe i wymienione wyrazy germańskie nie mogly by w ustach 
słowialiskich dać co innego jak *chol'O resp. *choljb, co jest cał- 
kiem różne od faktycznego hala. Braun zastanawiając się nad pol. 
!lalą myślal o molorus./uiljava i wielkorus. prógalb,progalina, proga- 
li/b ił. zarazem o ewentualności związku tych ostatnich wyrazów z przy- 
miotnikiem goły, ale znowu wychodząc z nie uzasadnionego zaJ:oże- 
'nia, że te wyrazy są tylko w ruskich 2 narzeczach, odrzucił zarówno 
:związek z halą jak i z gołym, i wywiódł je jako zapożyczenia z fiń- 
skich języków. Niesłusznie i niemożliwie. Przyczyną jego myłki 
był brak dokładniejszego materiału słuwiańskiego oraz niewątpli- 
wie pewna choćby nieświadoma petitio principii. 


.: 


17. Ehl' 


. Ibr l. d. rzeki Teterew (p. d. Dniepru) w południowo-wscho- 
dniej stronie gub. wołyńskiej, plynie wąską dolinką, brzegi wy- 
sokie, tworzy kilka stawów. Mapa sztab. au str. 1: 200,000 karta 
. . 

ytomierz: w SI. Geogr. nie ma (ani osobno, ani wśród dopływów 
Teterewa). 
Przypominają się zaraz balkańskie rzeki: 
Ibar (gen. Ibra, akcent. ibar u Vuka) p. d. tak zwanej serb- 
skiej albo zachodmiej Morawy l. d. 
Iorawy (p. d. Dunaju) w Ser- 
bii. 1\la dużo wody, prze?hodzić go można tylko na brodach i to 
przy małym stanie wody; ma m. i. prawy dopływ lbarac. Mili- 
ćević, Knez. Srbija 64:6. 
l
'Or jeden z trzech potoków, z których powstaje Marica, na 
stokach gór Ryla (Rila) w Bulgarii. Sam Ib'Or, górski potok, po- 
wstaje z dwóch ramion źródlanych, lewego i prawego Ibru. Nazwa 
Ibo1. kontynuuje starożytną Hebros ('E
()o
 u Herodota itd.), dawną 
nazwę całej l\laricy - związek jasny, toteż zaznacza go np. Jire- 
cek, E'ii.rstentum Bulgarien 381, Cesty po Bulharsku 82. Je8t jes
- 
cze drugi ślad tej starej nazwy, mianowicie nad Topolnicq, 1. d. 


1 Ta forma odnosi się właściwie tylko do 8tnord. i anglosas., 
bo gockie hallus jest pniem na -u (poza tym zawiera tak samo 
temat *X all - L- *kollZ-). 

 W ogólnym sensie tego wyrazu.
>>>
86 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD N.o\ZW AlU WÓD SLOWIAŃSKICH 


górnej Maricy leży wieś Poibrene, której nazwa ma się do Ib'6'1' 
formalnie i znaczeniowo tak jak np. POlllorzanie do morza. Jire- 

ek, Cesty po Bulharsku 239 przyp. (Fiirst. Bu]g. 428) objaśnia 
to tak, że kiedyś mieszkańcy siedzieli naprawdę nad Ibrem tj. 
Hebrem (dzisiejszą Maricą) i stamtąd dopiero się przenieśli nad 
Topolnicę. Jest to naturalnie możliwe, a pewne by było, gdy- 
byśmy znali na pewno starożytną nazwę Topolnicy (Kiepert, For- 
mae orbis antiqui, karta XVII kładzie nazwę Bargus ze znakiem 
pytania). _Póki tej pewności nie ma, jest możliwość, że i Topolnica 
nazywała się pierwotnie podobnie jak główna rzeka" i stąd ślad 
tego w nazwie wsi. 00 do charakteru 
laricy samej dodam (za 
Jire
kiem, Fiirst. Bulg. 428), że jeszcze pod Plovdiwem (Filipopo- 
lem) jest rzeką bystrą i rwącą. 
Przejęcie starej nazwy Hebros w górnym jego dorzeczu 
w formie bułgarskiej Ib'Or, dawniejszej * lbr'6 oraz całkowita zgo- 
dność tej bulgarskiej formy z serbską lbar, dawniejszą również 
* Ibn, a która musiała także polegać na nazwie starszej, przed- 
słowiańskiej,- dowodzi, że serbsko-bułgarska forma * lbr'O nie po- 
lega. na ewentualnej średniowiecznej greckiej wymowie bez spiri- 
tus asper (Ebrus Tab. Peut.) z ró 'noczesnym.przekształceniem sa- 
mogłoski e w i, tylko na jakiejś formie używanej tam przez od- 
nośllą ludność, która to forma musiala brzmieć zatem podobnie 
do ibr- (o końcówkę mniejsza, bo tu chodzi o przeniesienie do 
rodzimej deklinacji), a więc *ibr-, *jibr-, *jebr- lub podobnie. Po- . 
nieważ zaś musimy wychodzić ostatecznie od formy greckiej jako 
najstarsze) znanej, więc prosty wnio
ek, że pierwotna nazwa 
brzmiala *jebros lub podobnie. Grecy poznali ją tak wcześnie, że 
jej j- przeszło ję.k każde inne u nich w lz- (spiritus asper) - 'po- 
dobny wypadek mamy w starogreck!ej nazwie Bałkanu 1. Tylko 
w ten spo
ób można pogodzić p "zekazaną przez greckich autorów 
formę "E
?o; z tubylczą formą, przebijającą się w serbo-bułg. Ibr'6. 
lbr w dorzeczu Dniepru przedstawia - o ile można przyjąć 
dłuższy nieprzerwany rozwój tego wyrazu w ustach słowiańskich- 
albo *eibro- albo *'ibro- albo *jhbro-; a więc da się zupełnie dobrze 
pogodzić z bałkańską nazwą, najłatwiej na podstawie pierwotnej 
(praindoeuropejskiej) bazy ejeb- resp. ejeblt- z sufiksem -ro-. Taka 


1 Por. Rozwadowski, Thracograeca 1. (Stroma ta in honorem 
Casim. Moraw
ki, Oracoviae 1908, 195 nst.).
>>>
AUPA, UPA - OPAWA 


81 


formacja bowiem stosownie do akcentu oraz zależnych od niego 
zjawisk apofonicznych dałaby *t!ibro- lub *jebró-, a nawet *ibró-. 
Oglądając się dalej za pokrewnymi nazwami znalazłem tylko 
na obszarze niemieckim potok górski, zwany Ibra p. d. Fuldy 
. w Hesji (Nassau), nad nim wieś tejże nazwy (lbra). O ile mog
 
sądzić, nazwa ta może polegać na ibra f::: *eibhra i w takim ra- 
zie łączyłaby się bezpośrednio z powyższymi. Albowiem zarówno 
bałkańskie formy jak i słowiańska dają się również sprowadzIć 
do pierwiastka z -bli-; równie dobrze mogą jednak kontynuować 
pralndoeur. -b-, podczas gdy niemieckie. b- w tym wypadku może 
przedstawiać tylko pierwotne -bh-. 
Co się tyczy etymologii, to nasuwa się kilka możliwości, ale 
trudno o pewność. Jeżeli wychodzimy od bazy -*ejebh-, to fone- 
tycznie identyczna baza istnieje w języka
h indoeuropejskich, 
a mianowicie w znaczeniu (futuere' (gr. oł11aw ot
(U, staroind. yd- 
bhati, słowo jebali, jebą w formie cerkiewnej; wedle tego przyj- 
muje się bazę *ojeblz-). Znaczenie to jest wpr
wdzie już praj
 zy- 
Jtowe, ale oczywiście musialo się rozwinąć (jak w innych wyra- 
zach oznaczających tą czynność) z dawniejszego jakiegoś w rodzaju 
(Uuc, uderzać, gnieść' albo (poruszać gwałtownie' itp., na co s
 
liczne analogie. .J eżeli do tego dodamy, że w językach słowiań- 
skich 1 występuje jeszcze podobne znaczenie obok tamtego, jak 
np. w czeskim jebali se (poruszać się, wynosić się, iść precz' (por. 
Gebauer, Slovnik Starocesky s. v.), także jebati (bić, Uuc' podobnie 
w dolnołuż.), to dojdziemy do przekonania, że łączenie naszej 
nazwy rzecznej z tym. czasownikiem nie jest takie bezsensowne, 
jak by się to mo
e komu na pierw
zy rzut oka wydawało. Zna- 
czenie pnia *eibllro- *jebkro- (*iblzro-), urobionego od tego pier- 
wiastka za pomocą sufiksu -ro-, byłoby np. może takie Jak Łom- 
nicy lub podobne. ) 
Prócz tego nasuwa się jeszcze lit. aibrumas (np.) bU1'noj cdas 
Wassern im 
tunde', wskazujące na pień aibra- aibru-; wyraz ten 
łączył Bezzenberger BR I 339 z gr. Er
W. \V yraz to jednak jak .. 
dotąd całkiem izolowany, trudno się więc na nim opierać (znany 
tylko ze słow nika Mielckego, por. Kurschat, Litt.-deutsches Wtb.. 
1 O ile można to skonstatować; bo wyraz ten jako nieprzy- 
zwoity znajduje 8ię na indeksie i to nawet nieraz w słownikach 
o charakterze poważnym: tak np. daremnie go szukać w r08yj- 
skim słowniku akademickim.
>>>
R
 J. ROZWADOWSKI: t:;TUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIANSKICH 


/ 


i 'Leskien, Nomin. 440 prócz przytoczonego miejsca. 00 się zaś t y- 
-czy greckiego E!
W, to je rozmaicie etymologizują, np. J oh. Schmidt, 
tPluralbild. der idg. N eutra 199 przyp. 1., łączy ErpW z )'E£
(J) na 
podstawie' *).jEt
ro (za nim Prellwitz, Etym. 'Vtb.); \Vackernagel 
'KZ XXX 296 łączył Er
W ze staroind. i'IJgagati (porusza', 'ejati 
-C: rusza się' itd. (za nim G. l\1eyer, Griech. Gram. s 267; por. Tl1umb, 
Itidogerm. Forsch. XIV 345); obecnie znowu wywodzą ErpW z pier- 
wiastka *seig U -, obocznej fonny pierwiastka *seiqu- (zawartego lllię- 
dzy innymi w naszym sikać itd. itd.) np. Brugmann, Grundriss 1:3 
610. 630. 
U wag a 1. Znam dwie próby etymologicznego objaśnienia 
hazWy Ibrlt, ale obie niewiele warte. Pierwszą dal Thomaschek, 
Die alten Thraker 11,2,93 (= Sitzungsber. der philos.-hist. Ol. der 
kais'. Ak. der. 'Viss. t. 131, I, Wiedeń 1894): »rrE
()o; Ebrus rrp'J 
der Hauptfluss der siidlichen Thrake, j. Marica, an der Quelle 
noch Iber [tzn. Ib
r] genannt: geformt wie KE
()O;; vielleicht von 
"der Wz. sebh- (sippen, sich einigen", da der 8trom im Gebiet von 
°Hadrianopolis die grossen Zufliisse Arda, Tundza Ergene sich 
beigesellt; vgl. slav. sebrzl, lit. sebr-as (gefahrte. Theilhaber', armen. 
hiztr chospes'?« Nie wdając się wcale w rozbiór przytoczonych 
wyrazów, bo to by za daleko nas zaprowadziło, zaznaczam, że 
etymologia ta jest z różnych powodów więcej niż wątpliwą. 
Druga próba nie jest właściwie nawet próbą etymologii J nic z nią 
począć nie można; przytaczam dla dokładności: Sobolewski, Archiv 
fur slav. Philol. XXVII 2-13 analizuje Dniepr jako *dana-ipr- i drugi 
element porównywa z Ibr (jakIm?) i wielkoruską rzeką Nepl:jadva 
(
* D7lleprędy Lo- - wedle niego - * Dana-ipr-)! 
U wag a 2. Niemiecka Ibra może należy do starogórnoniem. 
eifar II eibar (scharf', anglosas. dfor 
heftig', średniogórnoniem. ife1' 
cEifer
, które to formy reprezentują pragerm, *ei{ra-, *difra- resp. 
*aibra- f= praidoeur. *eipro- *oipro-, por. Noreen, Urgerm. L aut- 
lehre 46. 125. 
Główną część powyższego artykułu, ale bez etymologii, po- 
dałem w swych "Thracograeca« 4. (8tromata in honorem Oasim. 
Morawski, Oracoviae 1908, str. 213 nst.) wywodząc, że balkaliski 
lb
r-Ibar kontynuuje *ib
r lub *Jbbrz, w której to formie 8ło- 
:wianie przejęli od ludności tubylczej tę nazwę: kombinując to ze 

tarogr. CtE
()o, dochodzimy do wniosku, że pierwotna tracka forma
>>>
IRR 


89 


brzmiala :-.r Jebros, co w epoce przyjścia Slo wian ludność miejscowa 
wymawiała jeszcze *jebru(s) lub podobnie. 
'feraz mam kilka rzeczy dodać: A mianowicie najprzód za- 
uważylem, że u Kieperta, Formae (mapa Illyria et Thracia) na wy- 
brzezu iliryjskim (lllyria graeca, dzisiejsza Albania) powyżej Dyr- 
rhachium rzeka wpadająca do morza jest oznaczona ze znakiem 
pytania Jako Hebrus. 
Dalej August Fick KZ XLII b5 poświęcił nazwie ClE
po; oso- 
. hny artykulik. Zwraca on uWagę na glosę Hesychiusa: E
pO
. -rpc£- 
"jO;, 
ch1J
. x
l 1to't

b; 8pcix'1J;, pominiętą dotychczas, a która we- 
dle niego nie może nic innego znaczyć jak, że Trakowi
 swą 
rzekę llebros nazywali takim samym wyrazem swego języka "aIs 
»Bock, 'tp
"(o; Bespringer, Eescheler 
ci'tYj;«". Dalej mówi: )l)Auch 
sonst findet man nicht selten Eliisse vergleichend aIs Tiere be- 
nannt. So hiel3, um nur einiges zu nennen, der Abflul3 des Tal- 
kessels von Kaphyai in Arkadien Tpci"(o; "Eock", Kpt6; "Widder" 
in der Giel3bach westlich von Pellana in Achaja, im Osten flof3 
9.er 
u
 "Eber" und XÓ1tpO; "Eber" war ein N ebenflnl3 des J\Iaiandros 
in Lydien. Weitere Beispiele findet man gesammelt in BB xxn 
S.68". Objaśnienie etymologiczne daje nestor etymologii indoeuro- 
pejskiej takie: »'Vir diirfen aIs Urformen des ,V orŁes und Namens 
wohl "jebro, ibTO" aufstellen und uns zur Deutung zunachst an das 
Slavische wenden, mit dem die thrakisch-phr)' gische Gruppe am 
nachsten verwandt ist. Im Hinblick auf die allgemeine Bedeutung 
von E
pO; aIs 
&TII; "Bespringer' konnen wir kaum fehlen, wenn wir 
das thrakische Wort zum nsI. jebe11l, jebsti, skr. ydbllati "futuere" stel
 
len. Im Griechischen ist aus yiblte- t
i mit V okalvorschlag OZCfE 
geworden. Uie Grundbedeutung von ytJblte- ist sicher "bezwingen, 
bewaltigen", wie im ved. y£i-ma-, und so diirfen wir auch im ved. 
ibllti "Gesinde", skr. iblta "Elefant" die gleiche Schwachung von 
!Jablta zu iblta erkennen. Diese Betrachtung ermutigt uns, das 
deutsche "r ort "E ber" hierher zu ziehen. Ags. eoto,., ahd. eb'llT, 
epur, mhd. nhd. eber "Eber" deht nach Schade auf eine Grundform 
got. ibrs zuriick«. 
J ak czytelnik widzi, niezależnie weszliśmy na tę samą drogę 
etymologiczną. Prawdziwym zyskiem z artykulu Ficka jest jednak 
zwrócenie uwagi na ową glosę Hesychiusa i - na jej podstawie- 
konkretniejsze pojmowanie nazwy rzeki wraz z wciągnięciem wy-
>>>
90 J. ROZWADOW
KI: STUOlA NU) NAZWAMI WÓD SŁOWIAŃSKICH 


razu germańskiego 1. Kombinacje dalsze 
'icka są wątpliwe - zresztą- 
oba artykuły wzajemnie się uzupelniają. 


18. IkuJa, Ikawa, Iku. 
Ikzoa p. d. Styru w gub. wołyńskiej (ale wypływa jeszcze 
w Galicji w pow. brodzkim); brzegi przeważnie wyniosłe i strome, 
dno iłowate, tworzy wiele t:ltawów, spadek mały. 'Vedle Sl. Geogr. 
forma Ikawa, tu i ówdzie się spotykająca, jest mylna; por. także 
Sl. Geogr. XV s. v. Małoruska forma ikva (Słownik Żelechowskiego). 
lkwa al. Ikawa l. d. Bohu w pow. starokonstantynowskim 
(gub. wołyńskiej) i lityńskim (gub. podolskiej). Tak SI. Geogr. s. V., 
a w tomie XV pod Kantywka. nazwana jest Ikw(l (Ikawa). Jak 
z mapy widać tworzy liczne rozlewy. Ma d. Ikawkę, tak na- 
zwany w SI. Geogr. s. v. (tj. pod Ikawka), zaś pod Derkacze (wieś 
w pow. starokonst., pod którą wpada do lkwy) Ikawą. 
Ikówka p. d. Wielkiej Rudy (al. Domachy) l. d. Bohu w pow
 
lityńskim (gub. podolskiej). SI. Geogr. s. v. oraz pod Ruda Wielka 
(Ruda 4). Pod Domacha cytuje SI. Geogr. jako oboczną nazwę 
tej rzeki tj. Domachy al. Wielkiej Rudy także formę Eka (?). 
Ika al. Wiskuła p. d. mwikszty w pow. lucyńskim gub. wi- 
tebskiej (Ewikszta, po niem. Ewst" p. d. Dźwiny). SI. Geogr. s. v. 
W tomie XV poprawny artykul daje: Iez, Ieza, [ku al. Wiskula. Wre- 
szcie s. v. Birże inflanckie (t. I): Wiskuła, po łotewsku Ika. Po- 
dobnie s. v. Ewikszta: lka, albo Wiskllła, jak ją po polsku ogól- 
nie nazywają. Błotnista, ale szeroka i spławna. Wszystkie te ar- 
tykuły pochodzą od Manteuffla. Co do fonny Ieza, por. Biden- 
stein, Let!;. Spr. I 94: »Die Lubahnschen Letten sprechen lć g wie 
tsch dfch aUSe i por. nast. 
Ekawa, niem. Ekau, łot. Elćawa, Ezawa (czytaj z jako e) p. 
d. rzeki Aa w Kurlandii. Wymieniona w r. 1272 jako Ecozoe aqua; 
łotyska nazwa zwykła jest Ezawa, co przedstawia młodszą formę 
lokalnie jeszcze używanego _Elćawa, p. Bielenst.ein, Grenzen 143 
z dodatkiem na str. 475/6. SI. Geogr. ma niedokładne dane. 
lkopoć resp. Ikopof 1. d. Słuczy (p. d. Horynia) w gub. wo- 
łyńskiej na granicy pow. zasławskiego i starokonstantynowskiego. 
U wag a. Zestawiam tu jeszcze dodatkowo materiał nie- 
pewny: 
1 Zresztą taka etymologia niem. Eber itd. nie jest nowa. 
 


..
>>>
łKWA, łKAWA, łKA 


9) 


Ikaźń, jezioro i miasteczko nad nim tejże nazwy w pow. 
dziśnieńskim gub. wileńskiej na granicy z gub. kowieńską, a takż
 
niedaleko granicy gub. kurlandzkiej i witebskiej. U Trusmana Vi- 
teb. [kazna m. i rz. (d. Druji) w XVI w. 
lkul p. d. Dniestru, Sl. Geogr.. według Pola; nie mogłenl 
sprawdzić ani nazwy ani okolicy. 
Ika1ty, wieś w pow. borysowskim gub. mińskiej nad rzeczką 
Pustomściżką p. d. rzeki Mraj p. d. Berezyny. SI. Geogr. Zasta- 
nawia w danym razie formacja {kany (a nie * Itany). 
Ik 1) l. d. Kamy (d. Wołgi) w gub. samarskiej i ufimskiej: 
2) p. d. Salimary (d. Uralu) w gub. orenburskiej. 
ItalOna p. d. Newdy l. d. rzeki Serwecz (L d. Niemna) w po"\\-. 
nowogródzkim gub. mińs
iej, tak nazwana na. mapie sztab. pru- 
skiej l: 200,000 karta Nowogródek, nazywa się według 81. Geogr. 
Mczawną, Mczawką al. :Mczanką s. v. Mczawka oraz pod Szcza- 
nowo. Przypuszczam, że mylka chyba jest po stronie pruskiej. 
Rozglądając się dalej za nazwami, które by można zbliżyć 
z dotąd przytoczonymi, znajduję na pewno tylko: 
Ikva, potok w komitacie Sopron (Odenburg) na Węgrzech. 
Hunfalvy, Ethnographie von Ungarn (1877), 16f nst. 
Ika, źródło w Istrii na pół oc od 
"ianony (staroż. Flanona) 
i Lovrany; nazwa prawdopodobnie już starożytna, bo spotyka 
się tamże w rzymskich czasach w formie Ica jako nazwa »einer 
Quellnymphe«. VI szystko za Holderem, Alt-celt. Sprachschatz s. v. 
Może także ta lub owa jeszcze nazwa z obszaru celtyckiego jak np. 
Icarlts, dzisiaj Aygues d. Rodanu (Rhone) w depart. Drome 
i Vaucluse. Tak Holder 1. c. bez żadnego cytatu. 
Na podstawie przytoczonego materiału możemy poczynić 
pewne wnioski, fi mianowicie: nazwy 
potykające się na obszarze, 
zajętym w czasacp historycznych przez Słowian, to jest Ikva t bis), 
Ikava (w Ikawka), Ikova (w Ikówka), Iko-poć (widoczne złożenie) 
ora,z ewentualnie kilka innych (Ikaź'/t...) zawierają element pier- 
wiastkowy eik- lub 'ik- lub lk- 1. Nazwa łotyskiej El. awy (p. wyżej 
formy) zawiera dyftong bałtycki e
 dawniejsze ei, zatem element 
pierwiastkowy eik- (mniej prawdopodobnie dyftong oi, to znaczy 
l T y l k o na podstawie języków 
łowiańskich powiedzIeć nie 
można, którą mianowicie z tych trzech form owe nazwy konty- 
nuują, bo prasłow. ei-, i-, i- (to ostatnie jednak nie bezwzględnie) 
zmieszały się sobą. 


; 
) 
, 


, 
\ 
\
>>>
'92 J. ROZ" .o\DOWSKI: ST..DL\. NAD XAZWAMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


formę oi
-); wreszcie Iklt al. le(a) także z terytorium łotyskiego 
{granICznego z białoruskinl) zawiera prawdopodobnie łotyskie i- 
krótkie lub długie) chociaż forma Ić
a) zdaje się wskazywać na 
fonetykę słowiańską. A więc na podstawie form słowiallsko-łpty- 
skich dochodzimy do elementu pienyias
kowego eik- II ik-. Palata- 
lizacja gloski k w łot. E/hlwa 
 E'zawa jest mi co do pochodzenia 
swego lueJasna. 
'V ęgierska IkCG pochodzi z obszaru zajętego dawniej długo 
przez Celtów (Azalów i Bojów), prawdopodobnie zmieszanych ze 
szczepami panOll
kimi, następnie przez ludy germańskie, Słowian 
i i., wreszcie dzisiaj przez Niemcó"r i \V ęgrów. Hunfalvy 1. c. 
próbuje węgierską lkwę (innych nazw nie zna) etymologizować 
z języków ugrofińskich, ale bez powodzenia. Jeżeli uwzględnimy 
-okolIczność, że na południu (w dzisiejszej Il)trii), w kraju zajętym 
przez szczepy iliryjskie, mieszające się od północy z celtyckimi 
i panOliskimi, spotykamy znowu Ikę, oraz po wtóre, że nazwy 
to na każdy sposób prastare, to bądź co bądź nie będziemy tej 
Ikwy od Węgrów dopiero wywodzić, tylko połączymy ją przede 
wszystkim z resztą zebranych tl
 nazw. 
Etyruologia dosyć przej rzysta. Holder 1. c. pod lea wymie- 
nia wahająco albaliskie verbum (cytuje je za G. Meyerem) ikEń, 
iklj (gegijskie ikij) 'Jliehe, gehe weg, reise ab'. Otóż związek ten 
jest, o ile mogę sądzić, możliwy; jest nawet ze względu na owe 
nazwy, pochodzące z terytorium iliryjsko-panońskiego znaczący 
i pożądany. Kwestia tylko, czy można ten związek rozszerzyć 
i na nazwy, pochodzące z obszaru slowiańsko-łotyskiego. Zacyto- 
wany wyraz albański stoi w slowniku etymologicznym Gustawa 
Meyera zupelnie samotnie i gdyb:r tak mialo rzeczywiście być, 
gdyby ten wyraz byl całkiem izolowany, gdyby zresztą nigdzie 
nie pozostał ślad werbalnego tematu eik-, to trudno by byIo ,vią- 
.zać z nim owe, dosyć widocznie rozpowszechnione, nazwy rze- 
.czne północne. Ale na szczęście znajdujemy dla albańskiego cza- 
sownika pokrewieństwo, i to - co znowu rzecz bardzo znacząca- 
w litewskim, a więc języku sąsiadującym po części jeszcze dziś 
z naszymi nazwami. A mianowicie lit. eiklits clubiący chodzić; 
bystry, prędki, lekki (np. krok, nogi)', eikStl (bród', eikvóti -óju 
trwonić, mar nować, tracić' l wskazuje wyraźnie nie tylko na te- 
t Wszystko ze słownika .J nszkiewicza. N esselmann i Kur- 
13chat znają tylko z Szyrwida eikwojuł Cszafuję', przy czym zna-
>>>
IK\\A, IRAWA, łKA 


9 '
 
,)o 


mat eik-, będący oczywiście rozszerzeniem indoeur. pierwiastka 
*ei- (iść', ale także na temat resp. wyraz *eikva identyczny z Ikwa... 
Nie potrzebuję się już chyba bardzo rozwodzIć nad stroną zna- 
czeniową i formalną podanej etymologii. Co do pierwszej, to woda 
płynąca, a więc rzeka, potok, itd. nie mogą być inaczej jako ta- 
kie nazwane jak tylko za pomocą wyrazów znaczących (iść, biec r 
toczyć się' itp.; co do drugiej, to alternacja samogłoskowa eik-Ilik- 
l ewentualnie oik-) oraz twory na -0- II -a- (Ica), na -1.:0- II -va- respw 
-evo- II -ovo- II-avo- (-eva- itd.), a także w danym razie na -ro- (Tca- 
rus) są zjawiskami normalnymi i zwykłymi. 
Charakterystycznym faktem jest z jednej strony brak rze- 
cznych nazw w rodzaju wymienionych na dzisiejszym obszarze 
litewskim, mimo że język litewski ma appellativa - znaczeniowo 
wprawdzie nie identyczne - z nimi pokrewne, a z drugiej strony 
odwrotnie brak zupełnie takich appellatiwów w językach słuwiań- 
skich (czy i lotyskim, nie wiem), mimo że na historycznym tery- 
torium ruskim rzeczne takie nazwy istnieją. Nie dowodzi to wprost 
jeszcze niczego, bo brak pewnych wyrazów może polegać na sto- 
sunkowo późnej nawet ich zatracie, ale w związku z innymi pod- 
niesiona okoliczność nie jest bez znaczenia. 


czenie nie zupełnie dokładnie oddają przez (verwalten'; Leskien 
N omina 354 tak samo z dodatkiem cytatu ail-. UJoli w Baranow- 
skiego Anykszczciq Szilelis 302 (i 307); znaczenie (szafować' (na- 
stępnie (trwonić') ltd. rozwinęło się na tle pierwotnego znaczenia 
tematu eikvo-, jak wykazuje prócz paralel znaczeniowych (jak wy- 
chodzić = spotrzebowywać się, rozchód itp.) niżej podany przy- 
miotnik eikUls. Leskien 1. c. nie zna pochodzenia czasownika ezk- 
wóti: ale jego temat *eikt,o-, *eikva- jest to taki sam derywat do 
eik- jak np. (pominąwszy już litewską niedokładną paralelę Jlak- 
vńti f'nocować') staroind. tak-va-s (szybki' do tak- (indoeurop. tek- 
"biec') itp., por. o tym sufiksie Brugmann Grd. 11 2 1,200 nst. Zaś 
temat eik- i jego związek z eikvóti wynika z eikUls, który to przy- 
miotnik (znany także Leskienowi, Ablaut 
72. Nomina 503) znaczy 
t.akże (rozrzutny, marnot
 awny' (Szliupas w l\Iittheil. der litau. 
litter. Gesellschaft l 387), oraz z eikstl (bród'. Wreszcie i oboczny 
derywat z -g-, mianowicie ogólnie znane litew. eiga (chód', oraz 
przymiotnik eiglils (lubiący chodzić' (Szliupas l. c.; Leskien N 0- 
mina 503 nie wiem dlaczego podejrzewa ten wyraz) są pośrednio 
podporą tematu eik-.
>>>
4 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD Sł,OWIANSKICH 


19. lł
a 


Iłża l. d. Wisły w gub. radomskiej (między I{amienną a Ra- 
domką). Dziś właściwie już tak nie nazywana, bo miasteczko po- 
wiatowe Rfa nad nią położone z biegiem czasów wyłącznie tę 
nażwę sobie przyswoiło. Rzeka - dziś nosi trojaką nazwę, od źró- 
deł do wsi Bialej zowie się Bi łką, od nży do Rakówki Iłżanką, 
stamtąd do ujścia Chotczanką al. Chotczą od wsi Chotczy (Górnej 
i Dolnej). Słuwnik Geogr. podaje na czele artykułu formę wzglę- 
dnie nazwę "Iłżanka al. Iłża", czy jednak gdzie dzisiaj jeszcze 
lud rzekę Iłżą nazywa, trudno z tego na pewne wnioskować; daw- 
niej rzeczywiście nazywala się Iłżą, o czym niżej. Rzeka poczyna 
się w lesie zwanym Świńskie W ody gminy Mirzec, powstaje 
'v ogóle z polączenia wielu strug między \V ąchockiem a Szydłow- 
cem wśród wielkich lasów, pod nżą tworzy znaczne rozlewy, 
również niżej pod Rekówką. Na mapie sztab. austr. 1 :200 000 
karta Radom jest oznaczony jako górny bieg Iłżanki potok, który 
wedle Słownika Geogr. (s. v. Małyszyn, Lipie) nazywa się Kierzek 
i jest dopły\vem nżanki. łtliasteczko (dziś osada) wymieniane czę- 
sto od r. 1275 począt.kowo zawsze w formie, pisanej rozmaicie, 
His la, Huslza, Islza, Islza 1; rzeka jeszcze w r. 1418 nazwana 
i pisana Iszlza (KKKr. li 443), zresztą zdaje się już w XV w. 
a może i wcześniej używana była dzisiejsza forma iłża. Zatym 
pierwotna, to jest naj starsza nazwa rzeki i osady brzmiala Izłża, 
jak jeszcze niżej uzasadnię I bo teorety?znie biorąc można by przy- 
toczone pisownie czytać także jako Iżłża, ale to wykluczy rozbiór 
etymologiczny). Nazwa izolowana; o inflanckiej Iłży p. niżej 
w uwadze. 
Pogodin Peredviz. 95 uważa nazwę Iłży za litewską i wy- 
wodzi ją z lit. {tgas 
dliIgi' porównując nazwy takie jak jeziora 
Ilgi w trockim powiecie i podobne (są bardzo liczne). Ale wobec 
tego że dawniejsza forma Iłży jest Izłża, cala etymologia Pogodina 


1 Hyslza r. 1275 KDM 11136, HUsZa r. 1284 ib. II 159 (za- 
twierdzenie poprzedniego dyplomatu), Izlza r. 1345 ib. 11158, 
Islza r. 1382 ib. I 4
9 i 432; natomiast I/sa r. 1426 ib. IV 230, 
Ilza (ter) r. 1427 ib. IV 239 i 240, tak samo r. 1437 ib. IV 323 
ale wszystko odpisy (Teki Naruszewicza); w oryginalnym rkp. ksiąg 
sądowych łęczyckich czytamy już w r. 1387 Iisza (Teki Pawiń- 
skiego m nr 287), jeżeli wiernie wydrukowano.
>>>
, 
\\ 
\ 
.. 


ILZA 


9f) 


upada. Są podobne wyrazy i nazwy litewskie, ale zupelnie inne niż 
te, które Pogodin przytacza, a mianowicie: IS11audsl d. rzeczki 
Schwentischke l. d. dolnej Pissy (która wraz z Angerapp tworzy 
rz. Pregel) w Prusiech \V sch., płynie od w. ISllaltdslen Keller 
II 286. Iszłaltżas (urzęnowo Islallż) folwark w gminie pogiermońskiej 
pow. mariampolskim gub. suwalskiej (\Volter, Spiski 182, por. Sł. 
Geogr. pod Islauż). lslawzi resp. Izlawzi, [slowzi, Islawzis nazwy 
gruntów (leśnych) resp. pól na Żmujdzi w XVI w., P: Sprogis 
s. v. Ta nazwa istnieje w języku litewskim także jako appellati- 
vum: iszłauża (Bruchstelle im Eise', iszłaużai cWindbruchstelle im 
\Valde', złożenia z prepozycji isz i *łauża = łot. laufa rStangen- 
zaum (przyrząd do (lamania'), Brucl}stelle im \Valde ", ló,użas cBruch, 
gebrochenes Reisig': {zeżli tpękać, łamać się', ló,uźti tłamać' (Leskien, 
Nomina 194. 195.230.231). 
Ale i to zestawienie, pozornie bardzo zachęcające, może słu- 
żyć tylko jako ogólna analogia nazwy Iłży. Bo mając nazwę z te- 
rytorium polskiego, gdzie pa każdy sposób Polacy siedzą kilka- 
naście wieków, trzeba zawsze oglądać się najpierw za etymologią 

łowialiską, a dopiero potem - bez ża. 1nych uprzedzeń - za in- 
nymi. Otóż wprawdzie w polszczyźnie jak i innych językach za- 
chodniosłowiańskich prepozycja iz(a) = lit. isz została zupelnie wy- 
rugowana w złożeniach (werbalnych) pr
ez WY-, ale dawniej byty 
używane takie złożenia, jak dowodzą zachowane ślady ich, i to 
nietylko takie jak zbytek = cerko izby tok" z zatratą i-, ale i z peł- 
nem jej brzmieniem jak nazwy miejscowe Isep = iz-s'lp'O. A więc 
nawet nie uciekając się do pomocy innych języków słowiańskich 
resp. fazy prasłowiań
kiej możemy dać sobie radę i z Iełżą. Na- 
zwa bądź co bądź starożytna przedstawia zatem złożenie *iz-13za L- 
*iz-lug-jii. Druga część jego stoi niewątpliwie w związku z ogólno- 
słowo wyrazem luza *lltga, *ljuza, *ljllga (kaluga, kaljuga, kaluza, 
kaliuza) 1, lit. lii'igas. Jest to stary wyraz indoeuropejski o zna- 
'Czeniu tbagno, moczar, kałuża', jak wykazuje istnienie jego w za- 
ginionych narzeczach iliryjskich; a mianowicie jezioro Cerknickie 
(Zirknitz) w Krainie, przedstawiające obszerną kotlinę po części 


1 Por. Miklosich Et. Wtb pod luza, gdzie jednak nie wszyst- 
kie formy poszczególnych języków słowo zanotowane. Formy ka- 
łuża itd. reprezentują stare złożenia z elementem ka- o deterio- 
ratywnym znaczeniu, ale działała tu także z pewnością asocjacja 
z wyrazem kalr, (kar o podobnym znaczeniu.
>>>
96 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZW.'MI WÓD Sł..OWIA
SKICH 


tylko (tj. częściowo zarówno pod względem obszaru jak i pory) 
wype1:nioną wodą, zwalo się w starożytności A.ou1EOV (
AO
), która 
to nazwa stoi w oczywistym związku z przytoczonymi wyrazami. 
Ponieważ nadto w języku albańskim, który prawdopodobnie kon- 
tynuuje jedno z narzeczy iliryjskich, istnieje wyraz l'EgatE resp. 
l'igatE fem. cLache, Pfiitze, sumpfinger Ort', urobiony za pomocą 
przejętego łacińskiego sufiksu -ii.tUIIl od teinatu 1ug-, przeto wy- 
nika z tego istnienie w iliryjskim wyrazu *lugas masc. lub *lllga 
fem. Cbagnd; p. G. l\leyer, Et. \Vtb. der alban. Sprache s. v. i IF I :123. 
. Samogłoska w formie *iz-l?Jza, albo inaczej mówiąc apofo- 
niczna odmiana tematu *lllga łuza w postaci lii 1- tj. l'6g- zacho- 
wala się w używanym na Bialorusi i w zachodnich wielkoruskich 
narzeczach wyrazie lol
 resp. log (z licznymi derywatami), który 
wprawdzie po części zmieszał się może z wyrazem 109-0 : 1eg- (poL 
-lóg : lec), a z drugiej strony z wyrazem lugo 
 lągo (pol. łęg), 
ale niewątpliwie w gruncie rzeczy przedstawia *l'blJ'O. Por. zreszt
 
cerk.-ruskie l"6za ccanalis' (Miklosich, L,eskien) wykazujące tę samą 
samogłoskę i znaczenie podobne (por. słownik Dala pod 10g"6). 
Naturalnie o jakości ilir. 'lt w AOU.(EOV nic nie wiemy. \Vreszcie 
zwracam uwagę, że występująca w pol. obok łęg forma ług, która 
nie może polegać nR zapożyczeniu z narzeczy ruskich (bo temu 
sprzeciwia się czas i miejsce jej istnienia w naz'wach miejsco- 
wych) 1 jest oczywiście rezultatem kontaminacji łeglt i ługu = 
łuży. Może być zresztą, że obie grupy są w gruncie rzeczy iden- 
tyczne, ale w to tutaj nie wchodzę. 
Znaczenie tworu *iz-Z'Ogja 
 *izl'Oza bylo zatem cwychodząca, 
pochodząca z' i2tży czy ługi tj. rozlewu w0dnego' i wedlug wszel- 
kiego prawdopodobieństwa tak nazwaną została pierwotnie rzeka 
w jakimś punkcie swego biegu - może właśnie pod dzisiejszą 
Iłżą, gdzie jeszcze obecnie tworzy znaczny rozle\v, zatem nie- 
jako z niego wychodzi, podczas gdy w górnym biegu jest kilka 
strumieni. Ale mógł tak być nazwany także jeden z nich. Dodać 
wypada, że nazwa taka w okolicy Iłży byłaby i tym uzasadnioną, 
że brzegi doliny rzecznej tam wysokie. Analogiczną formację spo- 
tykamy w IS1lauda, rz. i miejscowość w pow. lucyńskim gub. wi- 
tebskiej b: *iz-snaztda (p. San) oraz jeszcze pewniej w nazwie 
Iszylina p. d. Szałtony (1. d. Szeszuwy l. d. Jury) w gub. kowień- 
1 Jest też ług w narzeczu kaszubskich Słowińców, p. Lo- 
rentz Slovinz. W tb. Por. np. Łltżycę d. Prosny w b. gub. kaliskiej.
>>>
IŁŻA 


H7 


skiej '= *iz-sil-itla C z boru (gaju...) wychodząca'. Ale o tej naZWIe 
potrzebna uwaga. 
U wag a l. SI. Geogr. podaje 8. v. Is;:ylina p. d. SzaltonYi 
pod Szałtona (I. d. Szeszuwy L d. Jury) wymienia tak samo mię- 
dzy jej pp. dd. lszylinę. \V reszcie w t. XV pod Biernupis wy- 
mienia Rasupis 1. d. lszyliny, a WięC powtarza nazwę Iszylina 
po raz trzeci. Na kartach Jurborg i Rosieny jest tylko Rassupis, 
. natomiast rzeka uchodząca z p. strony do Szaltony, a z którą się 
Rasupis łączy, jest nie nazwana. Ale nad nią leżą miejscowości 
Pusilillie (przy ujściu), dalej w górę Auksteslinie (sic) i Aukspezli- 
nie (Ric). Sprogis GS podaje z akt XVI wieku rzeczkę Islillę W ro- 
sieńskiej włości niedaleko samych Rosień i idąc
 między innymi 
przez majątek Rosienie. Otóż owa rzeczka (na kartach wymienio- 
nych z dodatkiem jeszcze karty Beisagoła), do której wpada z l. 
strony Rasupis, idzie rzeczywiście popod miasto Rosienie a przez 
majątek (dwór) Podrosieny. Nie ma wprawdzie na tych kartach 
ani jednej zresztą z innych miejscowości, przez które wedle aktów 
Iślina plynie, ale to mniejsza, bo nazwy te mogły albo zaginąć, 
albo jeszcze prawdopodobniej trzymają się dziś jako mniejsze no- 
menklatury, na mapie nie uwzględnione. Zatem zdaje się można 
. 
identyfikować IszylillfJ Slownika Geogr. z Jsliną aktów resp. Spro- 
gisa oraz nie nazwaną rzeczką kart pruskich, która sądząc po 
nazwach miejscowości nad nią położonych nazywalaby się *Stlina 
(Posilinie: błąd zamiast Poislinie? zatem lslina?) lub Islina (Aukst- 
eslillie: e pisane zalniast l?; trzecia nazwa Aukspezlinie pomylona). 
Gdzie więc prawda? U Sprogisa w każdym razie jest jakiś błąd: 
ta sama Iślina wymienia się tam jako idąca przez majątek Rliny; 
ten majątek leży w kroskiej włości i jest także w SI. Geogr. po- 
dany w tej formie Iszliny dwór w pow. rosieńskim, gmina Kr że, 
paraf. Stulgi (s. v. oraz t. XV s. v.), a także na karcie Kelmy. Otóż 
to nie może być ta sama rzeczka; ale na karcie nie ma pod Iszli- 
nami żadnej rzeki. Sprogis ma jeszcze lslina, niwa l) w wilkij- 
skiej włości, 2) w korklań
kiej wlo
ci; lslinjJ, niwa l) w wieloń- 
ski ej włości 2) w jaswojńskiej włości, oraz Poisliny 1) majątek 
nad Isliną w rosieIiskiej włości, 2) niwa w kroskiej włości. 
U wag a 2. Slownik Geogr. wymienia jeszcze drugą l/żfJ. Mia- 
nowicie w artykułach G. Manteuffla s. v. Ewersmujża wymieniona 
jest bystra Iłża jako dopływ \Vielciskiej (doplywu jeziora Czuc- 
kiego al. Pejpus). w pow. lucyńskim gub. witebskiej (dawnych 
Prace Onomastyczne l. 7
>>>
)8 J. ROZ\\ADOWSKI: STUDIA N.\D NAZWAMI WÓD SLOWr.\NSKICII 


Inflantach polskich) pod Lucyn "jest wśród mniejszych rzek "tego 
powiatu znowu wymieniona Iłża bez bliższych określeli. Nato- 
miast. pod. Utroja podaje Krzywicki Lżę' al. . LŻfJ p. d. Ut.roi, ale 
już w gub. pskowskieJ (to ostatnie powtórzQne pod ł.Jża, L
a tylko 
tu mylnie oznaczona jako 1. d. Utroi; źródła jeszcze w gub. wi- 
tebskiej, w pow. lucyńskim). Trudno więc dojść kOlica. Zdaje się 
. . . ' 
że Iłża 
Ianteuffla ':'- Lża al. Lża innych źródeł'; ale M. nie jest 
odosobniony.. Bo Trusman - Viteb. podaje rz. i w. Ilza z dodaniem 
w nawiasie llbdzeniki, co zapewne tylko dla wsi służy; niestety 
jak zwykle bez bliższych objaśnień. Net mapie sztab. pruskiej Kra- 
sławka jest j. I/za (pisane tam nsa), ale w pow. dynebllrskim 
koło wielkiego j. Ruszon. \V końcu dodaję jeszcze, że l\Ianteuffel 
pod Lucyn podaje, że w r. 1599 
wśród innych jezior wymieniono 
także j. llza kolo m. i zamku lucyńskiego. Prócz tego podaje on 
j. 1Viell/ri i 111ała Łuża, z których wypływa Łzulza, nad którymi 
m. :Lztcyn' (niem. Ludsen, lot. Łlldza) dodając, że j. lucyńskie na- 
zywa się u miejscowych mieszkańców Łuża (łVielka), wymienione 
zaś w r. 1599 w formie L1tcen. Tamże wśród rzek p. lucyńskiegu 
podaje' Luże. W osobnym artykule s. v. Łudza al. Łuza czytamy: 
wyplywa z kilku jezior -kolo Lucyna, wpada do Wielkiej w ,gub. 
pskowRkiej; w dawnych krohikach = Luno. Pod Inflanty: Łudza 
al. Łltża (w kronikach = Łztno) d. \Vielikiej. Zaś Krzywicki pod 
Utroja wymienia Ł1tżę p. d. Utroi -ł. d. \Vielikiej (w p. lucyń- 
skim). Wynika z tego wszystkiego zdaje się identyczność obu tych 
rzek, a dalej fakt, że Iłża (czy Iłża) jest drugorzędną formą, pier- 
wotną z'aś Łża (czy Lża) i że może w ogóle tu nie należy, nie- 
tylko jako formacja, ale i w swej zglosce pierwiastkowej - 
w każdym razie rzecz niepewna.. 
U wag a 3. Briickner, AfslPh. XXIX 116 widzi w lłza Lo- 
lslza »V orschlag« t-o . 


, 
.. 20. Isa 
Isa (Issa) 1 p. d. Szczary (I. d. Niemna) w pow. słonimskim 
gub. grodzień skiej; ujście pod Słonimem; dolina wąska, głęboko 
1 Piszę wszędzie Isa, chociaż mapy, SI. Geogr. i inne źró- 
dła zWYfle piszą Issa. Pisownia taka może tylko lokalnie gdzieś 
być usprawiedliwiona wymawianiem dlugiego s (ss) lub pewną 
inną artykulacją, stoJącą' w związku z akcentem, ale ogólem bio- 
rąc z pewnością racjonalnie Isa pisać należy; w każdym zaś razie 

'S$- niema etymologicznego znaczenia.. .
>>>
. 


I , . 


łSA 


. c. 


.1 


( 99 


wcięt.a, znaczny spadek. SI. Geogr. podaje pod issa także formę 
Ussn, ale zdaje się, że to polega na błędzie, sam Sl Geogr. pod 
Szczara ma tylko formę Issa, tak samo mapa sztabowa austr. 
t :200,000 karta Slonim i Keller, Memel-, Pregel- und WeichseI- 
stromo Z nazwą rzeki stoi w związku Isa (Issa), uroczysko w do- 
brach \Vysock (dolny) w pow. słonimskim. SI. Geogr. XV oraz 
pod W ysock. 
Islt (Issa) l. d. \Vielkiej resp. Wielikiej w gub. witebskiej 
i pskowskiej (tworzy częściowo granicę); wypływa z jeziora, dno 
pelne jam. SI. Geogr. s. v., pod Wielka, mapy. 
Isa, dopływ jeziora Pskowskiego w gub. pskowskiej, źródła 
-pod Izborskiem. Trusman Viteb. pod Issa, gdzie podana estoń- 
ska nazwa Isa-jogi. J j [ 
Isa (Issa) p. d. rzeki Obol p. d. Dźwiny w gub. witebskiej; 

ryplywa z dwóch jezior Czarnego i Białego, płynie dalej przez 
jezioro Isa (Issa), niewielka rzeczka (długość sześć wiorst), ale 
głęboka, dno piaszczysto-gliniaste, brzegi urwiste, zarosłe lasem. 
81. Geogr. XV s. v. (poprawny artykuł). ł- 
Isa dopływ jeziora Wirc-jerw (Wirz-jiirw, estoń. W6rts-jiiTfJi) 
od południa, w Liwlandii. Trusman Viteb. pod Isa, gdzie podaje 
estońską nazwę tej rzeki Isa-jogi. 
Isa (Tssa) p. d. Mokszy p. d. Oki w gub. penzeńskiej; lu- 
-dność wielkoruska, mordwińska i tatarska; nad nią Issa "(stacja 
kolei). Może być, że tu nie należy, a mianowicie ma ona d.lnsar, 
przy zbiegu z którym leży m. powiatowe In,sar; druga. rz. lnsar 
p. d. rzeki Ałat.yr l. d. Sury (p. d. Wolgi) w gub. penzeńskiej (ujście 
już w gub. niżnionowogr.) nad tym lnsarem i jego d. Saranką leży ru.. 
powiatowe $arańsk. Jeżeli do tego dodamy jeszcze, że jest także 
rz. Insa p. d. Sury (p. d. \V ołgi) w tejże gub. (nad nią, a raczej 
jej p. d.leży Insa stacja ko1., już w gub. symbirskiej), to nasuwa. się 
możnoś6 zupełnie innego pochodzenia. . 
lse p. d. rzeki Aller w Hanowerze. Ta rzeka miala. zdaje 
się oboczną nazwę Isa11,a, p. pod Isalza. 
Isa, Ysa dzisiejsza 'C/sis d. rzeki Herault. Tyle Holder Alt- 
celt. :3pr. bez żadnego cytatu. Podobnie Isa, dzisiaj la Hise p. d. 
rzeki Ariege. Trzecia jego lsa powtórzona pod Isis, gdzie też 
raczej należy. \Vszystko pod lsa. Dzisiejsze formy francuskie 
wskazują na is-. 


J J . '" 7*
>>>
100 J. ROZWADOWSliJ: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD 8ł.OWIANSKICH 


Uwaga 1. Wymieniona przez Pogodina, Peredviz. 102 lsa 
d. górnej Cisy, nazywa się naprawdę Izq i jest L d. górnej Cisy 
(tuż pod miastem Maramaros-Sziget). 
U wag a 2. Czy w nazwie szczepu Ambisonles, Ambisolltii, 
zawarta jest - jak chcą d'Arbois de Jubainville i Holder Alt-celt. 
Spr. s. v. - nazwa rzeki Isonta (dzisiejsza Salzach), nie jest cal- 
kiem pewne i rzeka mogła się też nazywać *Sontia, por. pod 
Sall. Starsza literatura do Isonta u Forbigera, Handbuch 111 451, 
l)rzyp. 87. 
Dałoby się zebrać jeszcze więcej nazw Isa lub Issa, ale na- 
zwy miejscowe lub z obszarów bardzo odległych pomijam. Trudno 
też wiedzieć, czy tu należy Isset tj. Iset l. d. rzeki Tobol (l. d. 
Irtyszu); bo nie można wykluczać turko-tatarskiego pochodzenia 
nazwy. Iset (wraz z Mijas) płynie przeważnie w Rosji. 
Na podstawie form isżrd-s, iS(l,li-ti, Isara, Isana J konstruuje 
się dwuzgłoskową bazę *eisa, por. Hirt, .Ablaut 9 434, Brugmann, 
Grundris8 II 2 1, 356. Otóż ta baza w obocznych formach *tfisa 
(przy czym -a ma drugorzędne, morfologiczne znaczenie końcówki 
feminjni) oraz *isa zdaje się występuJe wprost w zestawionych 
nazwach wocłnych Isa. Ale wszystkie ISl! na obszarze słowiań- 
ski m nie mogą kontynuować bezpośrednio tej formy (jednej lub 
drugiej, bo ei- i- dały jednako w słowo i-): praindoeur. forma 
*eisa lub *isa musialaby dać w nieprzerwanym ciągu rozwojo- 
wym słowiańskim formę *iCJlfl. A więc: 1) albo ta etymologia jest 
fałszywa; 
) albo forma zawiera sufiks -so- to znaczy reprezen- 
tuje pierwotne *is-sa (*eis-sa); 3) albo też etymologia postawiona 
jest prawdziwa, a w takim razie nazwa dostała się do ust slo- 
wiańskich od innego szczepu indoeuropejskiego, który pierwotnej 
formy *isa (*eisii) nie zmienial, ewentualnie bardzo dawno, bo 
przejście s 
 ch odbyło się w każdym razie bardzo dawno. Któ- 
raż z tych alternatyw jest najprawdopodobniejszą? Z czysto ję- 
zykowego punktu widzenia przemawiałbym może za prawdziwo- 
ścią podanej etymologii,. a więc także za trzecią alternatywą, a nie 
za dwiema pierwszymi alternatywami. Ale jeżeli kto znajdzie prze- 
konywującą etymologię częściowo mozliwych form *lk-8L£ *it-sii 


1 Do ewentualnej starej oboczności *isa-rn- II *is-ro- por. Hirt, 
Ablaut 
 80-1. Ale w językach slowiań:3kich, bałtyckich i in. *isa- 
-ro- i tak musiało przejść w *is-ro-.
>>>
. 


ISA 


101 


lub podobnie, to chętnie ustąpię. Przyjmując trzecią ewentualnośó 
można teoretycznie przypuszczać, że *isa zawdzięcza swój wygląd 
tej okoliczności, że nazwy te jakiś czas żyły w ustach ludu, który 
wymawianą pierwotnie na miejscu -s- gło
kę z gatunku 8 
 x zmie- 
nił W s wedle swych przyzwyczajeń fonetycznych, czyli że przejął 
te nazwy ewentualnie nawet od przodków Słowian. Ale na końcu 
podam sam jeszcze nieco inną analizę etymologiczną, może być, 
naj prawdopodobniejszą. Słowiańska forma Isa mogłaby miano- 
wicie kontynuować praindoeur. *is-ska, twór urobiony od tematu 
werbalnego *is-sko- (do bazy *eisa-). W takim razie ta nazwa była 
by identyczną z celtycką Isca (tj. Iska), por. niżej, ale równo- 
cześnie należałoby ją oddzielić od przytoczonych germańskiej 
i celtyckiej Isa (co prawda obu nie bardzo pewnych). 
Do pierwiastka *eis- (względnie tematu ei-s-) zwykle zaliczaj
 
sti. iS'Jfi1ti cporusza, popędza', isyati Cts.', fsale cśpieszy, pędzi' itd., 
lslt- Cstrzała' = awest. isu- = gr. ló
 (ale por. UWenbeck, Kurzgef. 
etym. Wtb. der ai. Spr. s. v.), por. Per Persson W urzelerweiterung 
und Wurzelvariation 77. 
U wag a ]. Pogodin Peredviz. 93 przyp. 4 (do str. 92) ze- 
stawia Issę d. J\Iokszy w dorzeczu Oki z taką samą nazwą rze- 
czną w dorzeczu Niemna i Peczory i stawia tylko pytanie, jakiego 
pochodzenia to nazwa. Zaś na str. 102 zestawia nazwy Nissa, 
Plissa, Pissa, 1Vissa, Lissa, Issa, Kwisa (itd.), widzi w nich jednaki 
snfiks i przypisuje te nazwy jakiejś przedindoeuropejskiej ludno- 
ści. Starałem się w niniejszych studiach rozjaśnić nieco niektóre 
z tych naw. Poza tym zauważę jeszcze, że jeżeli zestawię np. 
polskie krok, skok, bok, rok, mrok, włok, wzrok itd. itd., to jeszcze 
nie wynika z tego "jednaki sufiks". Gdyby Pogodin mi odpowie- 
dział, że tamte nazwy tworzą j e d n ą grupę jako nazwy rzeczne, 
tobym zauważył, że to także rzecz bardzo względna, bo przecież 
rzeki nazywają się od rozmaitych cech, więc taka grupa. w grun- 
cie rzeczy może się niczym nie różnić od przytoczonej polskiej' 
lub jakiejkolwiek innej. Zresztą niektóre z tych nazw są z pew- 
nością indoeuropejskie, a niektóre znowu zawierają -sa tylko jako 
rezultat fonetyczny innych dawniejszych grup, jak to w różnych 
miejscach tej pracy wykazuję. 
Uwaga 2. Nazwy (celtyckie) Isa, lsara, Isca itd. wyw odził 
z pierwiastka eis- także już d'Arbois de Jubainville, por. Holder l. c.
>>>
. 


]02 J. ROZWADOWSIU: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD Sł.OWJAN8KICH 


Uwaga '3. Trusman Viteb. ma następujący' artykuł: 13sa 
(lća) l, r
 vpadajuscaja V
 Obol:o, oz. d. est,. iza, f. isil (sobstv. f. 
itse, est. ize - sam
) - oteC'b. . U zapadnoj Cudi sopredel:onyja rpki 
neredko imenujutsja, bol:osaja 
 mater:oju, men:osaja - otcom':b, napr. 
r. Velikaja (Psk. gub.) est. Suur Ima-jogi, Suur-Ima (t. jP.. Veli- 
kaj'a Mat:o), a r. beruscaja nacalo li Izborska i vpadajuscaja V':b Pak.. 
oz. Isa-jogi (t. je. OteC':b-reka); r. vpadajuscaja S'h juga V'b Virc- 
geI"V'b - Isa-jogi; r. vpadajuscaja V'b Óudskoje ozero SD zapada Ema- 
Jogi (Mat:o-reka, russo Omovza = VI drevnosti Ema vezi, Mater aqua- 
rum, Maternaja reka); r. Pernava V'b drevnosti takie nazyva]as:o Ema 
jogi (Mat er aquarum). - Brzmi to na pierwszy rzut oka dosyć 
prawdopodobnie, ale przy bliższym rozpatrzeniu nie wytrzymuje 
krytyki. Skoro obie Isy, płynące na teryt.orium estońskim, jedna 
vi Liwlandii, druga w północno-zachodnim kącie gub. pskowskiej 
(p. mapkę obszaru tzw. ::)etukesów w FUF III Anz. do str. 185: 
nazwa rzeki tu nie podana), nazywają się po estońsku lsa-iogi 
(tj. Isa-rzeka), toć prosta rzecz, że ta nazwa Isa nie może być 
identyczna z estoń. iza Cojciec', bo jeden i ten sam wyraz nie może 
ni z tego ni z owego dwojako wyglądać. Trzeba by zatem przy- 
puścić, że Estowie już zastali tę nazwę w formie Isa i to w cza- 
sie, kiedy ich rodzimy wyraz iZlZ już brzmial jak iza - czyli, że 
przed nimi bezpośrednio lub pośrednio siedział' tu lud ugrofiński, 
u którego ten wyraz brzmiał Isa (por. fin. isii). Bar
zo odleglych 
czasów sięgać b\y to nie moglo, bo wyraz fin. isli = cerem. iźa, 

zii Cstarszy brat, wuj, stryj' zawiera wedle prof. Setala FUF. II 
231 praugrofińskie. -c 2_ brzmiące mniej więcej jak ti (i) lub jesz.. 
cze prawdopodobniej jak tś (ć). Na czym opiera się podana w na- 
wiasie Ića u Trusmana? Czy to ma być oboczna forma Isy d. 
Obol, czy też Ica al. Ika, inna rzeka 'I 


21. Isana 


lsana, dzisiejsza Isell 1. d. rzeki Inn w Bawarii, nad nią 
mIeJscowość . Isen i Kirchisen; od VIIT wieku począwszy często 
wymieniana w formach Isana, ISlla (współczesne), także lsona, 
Ysina. Obszar nad tą rzeką jeszcze częściej wspominany w Vill w. 
i nst. 
 formach a) Isana-, Isan-, Isna-, Isin-, b) Isanalz-, Isnak-, 


) Nie wiem nic o tej podanej przez T. w nawiasie nazwie.
>>>
61 


I . 


ISA NA, IS.\
A 


103 


Ysinach-gowe. (itp.: -cowi, -[Jaoe...) .tj. w dzisiejszej formie a) Isen- 
gall, b) lsc1l-acll-gau ze zwyklym' dodatkiem -aha 
 -aclt cwoda, 
rzeka' do nazwy rzeki. Cytaty: Forstemann 11'854. 
. i 
ISl!1Za, dzisie.jsza Isenaclt 1. d. Renu w f! latynacie. 
'\)rste- 
mann 1. c. ma tylko dwa cytaty- z VIII w.: .Isina i mylnie Ise- 
. . 
nade zamiast Isenahe tj. Isall-alla (cf. wyżej). 
.' J _ 
1 SilIla. \V ymieniona wyżej Ise p. d. rzeki .Aller w Hanowe- 
rze wspomniana jest raz w 'VIII wieku w formie Hislla tj. lsna, 
a bagno nad nią leżące w formie Isunna w tymże wieku, Forste- 
mann 11854. Formy Isna i oczywiście stojąca w bezpośrednim 
1 I , 
związku z nazwą rzeki nazwa bagna Isltnna wskazują na Isana, 
a ponieważ obecna nazwa r
eki tj. forma lse nie da się fonety..., 
cznie sprowadzić do lsana, więc chyba były dwie oboczne formy. 
M. Eisenaclt w Tury?gil, dawniej lsellacll, zatem L- *isan- 
aha, zostało może nazwane od rz. Horse], przy zbiegu której 
z rz. Nesse jest położone, jako cEisbach', por. Egli NG. pod Eis 
i niżej uwagę pod ]sarll. 


22. Isal.a 
lsara, dzisiejsza lsere 1. d. Rodanu (Rh one) we Francji, po- 
tężna i bystra rzeka z gór idąca. Znana starożytnym już w III wieku 
przed Chr., bezpośrednio wymieniona w II wieku przed Chr. (i na- 
stępnych), u Rzymian stale w formie lsara (iloczas isara Lucan. 
I 399 i forma romańska), u Greków Ó "lacxpcx
 oraz "(acxp na przej- 
ściu do średniowiecza Isera, Izera (co jest dzisiejszą formą gwa- 
rową). Cytaty Holder Alt-celt. Spr. pod Isara 1). Forma francuska 
wskazuje na akcent (lokalny czy późniejszy czy pierwotny?) Isara. 
isura lub może Esara ( L- * Eisara), dzisiaj Oise p. d. Sekwany 
(Seine) we Francji. \Vymieniana mniej więcej od IV wieku po Chr. 
w formach a) lsara (Itiner. Antonini itd.), później Isera (Ysarll, 
Ysera, Hyssera); w VII i VIII wieku także Isra; b) Esera (Ve: 
nant. Fortun. carm. VII 4, 15, varia lectio Esara), wcześniej Vibius 
Sequester w formie Esia, następnie w Kronice Fredegara Esera, 
Esara; p. cytaty u Holdera l. c. Isara 2). Francuska forma Oise wska- 
zuje z jednej strony na pierwotne akcentowane l- lub 
-, bo obie te 
samogłoski zlały się w jedną i w danych warunkach przeszły 
w nowofranc. oi, z drugiej zaś na oboczną formę nazwy bez sufIksu 
· ....ł 
-ra (por. Esia wyżej), bo - o ile mogę sądzić - lsd, a lub Es(J,ra
>>>
104 J. ROZ W A.DOW6KI: STUDIA NA.D NAZWAMI \\ OD SŁOWIAIIi!SIICH 


. . 
musiałoby dać w fran
uskim *Oisdre 
 *Oidre, por. wyżej Isra. 
\Vedlug wszelkiego prawdopodobieństwa należy przyjąć oboczne 
. . 
formy * E8a lub * Esia L- * Eisa lub * Eisia i isara. Dodatkowo, za- 
glądając jeszcze do Forstemanna II 854 nst., widzę w cytatach 
t.am podanych, a nie uwzględnionych przez Holdera, formę Isa 
nieraz w średniowieczu wykazaną, a raz wyraźnie: H.lJsa nunc 
fluvii nomen est, qui antiquitus Hys
ra dicebatur Pert.z l\tlonum. 
Germ. VI 62. 
Isara, dzisiejsza Isar, potężny p. d. Dunaju w Bawarii (źró- 
dła w Tyrolu), znany Rzymianom i od I wieku przed Chr. często 
wymieniany: "Icripcx; Strabo IV 6,9 p. 207, w dokumentach Isara 
(YsflTa), w VIII i IX wieku po Chr. także ISllra, por. Forste- 
mann li s. v. 
* Isara, dzisiaj Yser, spora rzeka w Belgii (górny bieg w pół- 
nocno-wschodniej Francji), wpada do morza północnego. Holder 
(żadnych cytatów) falszywie oznacza ją jako dopływ rzeki Y perlee, 
. bo wprawdzie ¥ser łączy się ze skanalizowaną Yperlee, ale wpada 
samodzielnie do morza. Za pierwszą formę nie ręczę. Mfillenhoff 
DA. II 22] nazywa ją lser. 
* Isu.,.a, dzisiejsza niem. lser, czeska Jizera, p. d. Łaby w Cze- 
chach pól nocnych. Gebauer, Slovnik Staroceskj ma dla czeskiej 
formy jeden cytat z XVI wieku. Nic więcej podać nie mogę. 
, 
lseritz p. d. Odry na Sląsku pruskim między Baryczą (Bartsch) 
a \Vidawą (\Veide). rrak na mapach (terytorium niemieckie). SI. 
Geogr. nie wymienia. Nie wiem, jak dawniej brzmiala po polsku. 
Iser, mały p. d. rzeki Sayn, p. d. Renu (Sayn wpada do R. 
niedaleko poniżej miasta Koblenz); przy ujściu leży Isellburg. 
Miillenhoff DA. II 221. 
Ise'J' mały d. rzeki Lahn p. d. Renu (wpadającej do R. po- 
wyżej Sayn). J\ffillellhoff ]. c. 
Eisack L d. rzeki Etsch (Adygi) w Tyrolu, potężny i rwący 
strumień alpejski, u Strabona IV 6, 9 (p. 207) 'lacipcx;, w łacińskich 
źródłach ISl1rcus 1. Isargus, por. Miiller-Diibner ad 1. Strab. (str. 
966) i w indeksie. 
Nazwa ogólnie zestawiana z stind. isirti-, 1st ros (por. Egli NG. 
pod Isar. Brugmann, Grdr.II 2 1,349), p. w ogóle wywód pod Isira. 
U wag 3. Zaznaczam, że np. Eisack - Isara nie pochodzi od 
niem. Eis (swn. is, stnord. iss itd.), jak to nieraz wywodzono (lą-
>>>
JSCA, lSCALA, ISCARA 


lUD 


cząc l Inne nazwy, por. Egli s. v. Isar), bo rzeka ta wyplywa 
z jeziora na Brenner-Pass, a nie z lodowca. Ale np. co do Eisenaclz 
por. Egli pod Eis. 


23. Isca" Iscala, ISCal"a 1 
Isca, Y(axcx 1) dzisiejsze Exe (Ex) w południowo-zachodniej 
stronie Anglii (hrabstwa Somerset i Devon), wpada do kanału La 
Manche, nad nią miasto Exete1
, przy ujściu Exmoztt1t. Rzeka wy- . 
mieniona u Ptolemeusza 113, 3' "Ia

 1to't
J.10u EX
OACX!, Isca u Geogr. 
Rav. p. 437,15; miasto (Exeter) nazwane od rzeki z dodatkiem 
nazwy szczepowej Isca Dumnoniorunl Ptolem. 113, 13 (
ouJ.1v6vtO
 
£V oI
 1t6AEt
... "Icrx
) itd., p. l\Iiiller ad locum i Holder, Alt-celt. 
Spr. Isca l). 'Vedle Holdera rzeka nazywa się dziś po kymryjsku 
(walijsku) lVysy. 'Vedle leksykonu Brockhausa (14. wyd.): Exete'r, 
das Isca Dumnoniorllln der Romer, das Caer-Isk der Briteit, das 
Exanceaster der Angelsachsen, mittellateinisch Exonia. W słow- 
niku kymryjskim Spurrella dzisiejsza kymr. nazwa Exeter podana 
jako Caerwysg. 'V skazuje to na pierwotną formę *eiskli. 
2) Isca Silu1'ltl1t, dzisiejsze miasteczko Caerleon w hrabstwie 
Monmouth graniczącym z Walią ('Vales) nad rzeką Usk, nieda- 
Jeko jej ujścia do kanału Bristol. Isca Sill/rum, obozowisko 2. le- 
gionu (legio II Augusta; stąd nazwa celtycka Caer-leon L-. castrum 
legionis; od nazwy legionu także Isca Augusta) u Ptolemeusza 
nie wymienione, ten autor pomieszał bowiem Isca Silltrltm z Isca 
Dumnoniorll'1IZ (p. Miiller ad Ptolem. 113, l:!, 7)
 Nazwa dzisiejsza 
Caerleon (albo jak podaje Miiller 1. c. i za nim Holder l. c. Isca 2): 
Caer Leon OlI, Usk) brzmi właściwie po kymryjsku pisana Caer- 
lleon z dodatkiem ar Wysg tj. nad (rzeką) 1Vysg, albowiem rzeka 
Usk nazywa się po kymr. lVysg (Spurrell). 
U wag a. ptolem. 113, 13 wymienia wśród miast Belgów 
brytańskich, zajmujących kraj na wschód od Dumnoniów (i Du- 
rotrigów), miasto "(oxcxAt;. niewiadomego położenia. l\Iiiller ad 1. 
przypuszcza, że "Io;.cxAt; powstalo z "(axcx AE
(. tj. Isca legionis ,(II. 
sedes apud Silures) i że mylnie nadto tu się dostało od Silurów 
do Belgów. Przypuszczenie to akceptują Holder l. c. oraz Kiepert, 
Formae, w tekście do karty XXVI (lnsulae Britannicae). Ale 'przy- 
puszczenie to bardzo niepewne. Po pierwsze: ponieważ wszystkie 
l Pisownia łacińska, zatem c = k (nie pol. c).
>>>
lu6 J. ROZWADOW8KI: STUDIA SAD XAZW.UII WÓD Sł.OWB.ŃSKICH 


rękopisy wJ tej lub owej postaci mają 'Ia)('cx/
t; (mianowicie: ')axa- 
l£
, 'la)(.iAt
, 
la)('cxAAl
) :laxcxAt
), więc trzeba by przyjmować błąd 
bardzo sta!y (to też MUlleI' mówi : vitio perań.tiquo) i do tego 
niezbyt zrozuł:nialy. Powtóre: argument, że Ptolemeusz nie lnógl 
pominąć miasta Isca SilU1"Jlm, a t.ym zasem wcale go w zacho- 
w(tnym tekście uie ma (Kiepert), wcale jeszcze nie przemawia za 
tym, żeby "IGx
At; Belgów uważać za to lsca (")ał(.
 AE.(.) mylnie 
przez niego umieszczone, bo przecież wiemy, gdzie się podziala 
n niego ta Isca Silltrum i wskutek .cz
go (p. wyżej). Po trzecie: 
chociaż nie udalo się zlokalizować YIax!X)\t
, połączyć tej nazwy 
z jakąś d
isiejszą (por. l\HHler i Kiepert II. cc.), to jednak 1110gta 
istnieć miejscowość taka, zwlaszcza, że temat iskal- rzeczywiście 
się spotyka (p. niżej). - R,zeka Csk, kymr. lVysq w starożytności 
oczywiście nazywala się isca; to też Kiepert tak ją nazywa umiesz- 
czając z
esztą tę nazwę w nawiasie, jako wprost nie przekazaną; 
kymr. Wysg wskazuje na * eiskii. " 
. 
. 3) "Bach der Dyle oberhalb 
9wenu. 'l'yle Holder(!) l. c. Isca i:!J. 
Dyle (wymawia się Deile) jest rzeką 'v Belgii, łączy się z Nethe 
i następn"ie pod wspólną nazwą Rupel 
pada z prawej st.rony do 
SkaIdy. Atlasy mają powyżej miasta Lowen 1. d. rzeki Dyle pod 
nazwą (L') Yssche, nad nilu lezy miasto Over!/ssclze (tj. Ober- y- ). 
Czy ta Yssclle nazywała się Isca, na pewno naturalnie wobec ta- 
kiego materialu nie wiem. Ale prawdopodobnie tak. . 
4) Dzisiaj IscJt p. d. rzeki Saar w północno-zachodniej stro- 
nie Alzacji na pograniczu z Lotaryngią (ujście między wsialni 
W olfskirchen i Diedendorf); w VIII wieku często Isca, Hisca (p. 
Holder l. c. Isca 4). . . 
iscala, dzisiejsza Iscltl l. d. rzeki Traun w Austrii górnej (po 
... 
części tworzy granicę z Salzburgiem); przy ujściu znana miejscowość 
kuracyjna tejże nazwy. W VIII wieku i następnych Iskila, Iscala, 
Iscola p. Forstemann NB. II 858. -.Tak samo Iscala 
X wiek) na- 
zywa się dzisiejsza wieś Iscllel w południowej Bawarii, poło*ona 
koło Seeon (pięć kilometrów na półn.-zachód od jeziora Chiem-see); 
miejsąowość pełna jezior. 
Iscara 1) dzisiejsza Hisscar w Belgii; 2) dzisiejsza Ischer 
pod Jdarkolsheim i Rheinau w _lliacji. Tyle J=Iolder L c. pod 
* lscara; sam niestety nic więcej dodać nie mogę. Ponieważ form'a 
nagłówkowa jest 11. Holdera zaopatrzona w gwiazdkę, więc wi-
>>>
1 


l'''' 


q (;. 


ISŁA 


107 


docznie nie jest wprost przekazana. Ale rekonstrukcja przyjęta 
nie ulega wątpliwości. 
Iscia, pierwotnie rzeka l'lsse, dziś miejscowość lsse w depart. 
1\farne. rryle Holder L c. s. v. 
Celtycka nazwa wodna zachowała się jeszvze jako (appella- 
tivum w iryj. esc (woda' (używana także w sensie topograficznym) 

 *iska, obok czego nomen verbale to-esc (Gu
s' (Stokes Urkelt. 
Sprachschatz \v dodatkach do str. 46 1 ). Iryj. esc kontynuuje wprost 
starożytną brytańską formę Iscn; natomiast dzisiejsza kymryjska 
nazwa odnośnych miejscowości i rzeki, identyczna z appellativmIl 
wysg (bieg, rzeka' nie reprezentuje tej samej formy, tylko *eska ' 
*eiskil, zatem uboczną apofoniczną form.ację. Te celtyckie- wyrazy 
wskazują wyraźnie na pień werbalny (por. jeszcze iryj. to-escacl 
cGiessen, Ausstromen') o znaczeniu cbiec, płynąć = ciec', który praw- 
dopodobnie jest rozszerzeniem tematu *ei- \I *i- (iść' albo też tematn 
*eis(a)- II *is(a)-, o którym była mowa, a który ewentualnie sam 
jest rozszerZeniełll pierwiastka *ei- II *i-. Ten celtycki temat *isko- 
(drugorzędnie *eisko-), który tu statuujemy, je..t regularnym tema- 
tem werbalnym z sufiksem indoeur. -siw-o Mógłby on też być za- 
warty w słowiańskich formach Isa, oraz w derywatach ]s!a!lIscalll. 
Oboczność tematów werbalnych (resp. werbalno. nominalnych) 
*ei-s.lI*ei-sk- nie bylaby niczym dziwnym; zresztą można *e;sk- 
pojmować jako *pis-sk-. 


24. Isla 
Isla rzeczka we wsi Zawada w pow. ropczyckim w dorze- 
czu \Visloki; nie wiem, czy odpowiada Zawadce czy 'YielopólC"8' 
na mapach i w 81. Geogr. 2 . \Vymieniona w r. 140
 i 1415 w do- 
kumentach, stanowiących własność p. Róży Raczyńskiej. I wy- 
.piski odnośne z nich i wiadomość, że po dziś dzień lslą się na 
miejscu nazywa, zawdzięczam prof. K. Potkańskiemu. 
Ijssel. Yssel (wymawia się Eissel), w VIII wieku [sela, ale 
z końcem tego wieku także już jak później wyłącznie Isla (Ysllł, 
Hisla) p. :b
orstemann II 863, dwie rzeki' w Holandii, a mianowi- 
cie 1) rzeka Oude Yssel tj. stara rv (w Niemczech, gdzie wy- 
plywa, Issel), oraz skanalizowana odnoga dolnego Renu J.Vieuu.e 
l Zaproponowaną tam ewęntualnie etymologię możemy śmiało 
pozostawić swemu losowi. ,.' .. 
« J
. 2 Pra.wdopodobnie jednak Zawadce al. Zawadzkiemu potokowi.
>>>
10
 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA N.
D NAZW AUI WÓD SŁOWIAŃSKICH 


Yssel tj. nowa -.., łączące się pod wspólną dalej. nazwą Yssel 
( Ysselstroom) w prowincji Geldern, ujście do Zuider-see. 2) Odnoga 
rzeki Lek, która sama jest ramieniem dolnego Renu, zwana Nede'r 
Ysscl (tj. dolna -..): także Małą albo Holenderską, wpada do mo- 
rza za pośrednictwem rzeki Maas. 
U wag a. Por. także kobiece imię Islia u Holdera, Alt-celt. 
Sprachschatz s. v. 
Tsel l. d. Drawy w Tyrolu. 
Może także Isle (wyrnaw. ił) p. d. rzeki Dordogne niedaleko 
JeJ ujścia do morza (gdzie D. łączy się z Garonne). Holder nie maj 
nie wiem jakie są formy starszych źródeł. 
[sljane wieś w nowgorodzkiej ziemi, wymieniona pod r. 1200, 
. 
ale nie zlokalizowana, por. Barsow GS. s. v. \V skazuje na wodę 
lub miejscowość od niej nazwaną w formie *lsla. 
lślaJlka (al. Ue1wllka) p. d. Bzury pod Łowiczem. 1.'ak SI. 
Geogr. pod Bzura; zaś pod Uch anka nie ma wcale pierwszej na- 
zwy, tylko jako oboczną nazwę Uchanki podaje Baranicę. Ale 
i na tym nie koniec, bo pod Uchań dolny powiedziano, że wieś 
, 
ta leży nad rzeczkami Uch anką i Baranicą; wreszcie pod Swięte 
(XI6H3&) nazwana jest ta sama rzeczka Płyćwią (jak wieś u jej 
źródeł leżąca). Mapa sztabowa austr. 1 :200,000 karta Nowogeor- 
giewsk nie ma żadnej nazwy dla tej rzeczki resp. tych rzeczek. 
Iślanka polega widocznie na nazwie miejscowości * Iślany, a ta 
znowu na nazwie rzecznej * Isła - ale nie wiem, na czym się 
opiera przytoczona nazwa Iślanki. 
lslitz fem. d. rzeki Aa naprzeciw rzeki Sallgaln w Kurlandii. 
SI. Geogr. pod Aa 1) i Bielenstein Grenzen 123. 124.143. 
Isslitz- BJ"lteh, bagno w północnym kącie Prus Wschodnich 
między zlewem rzek Tenne i Minge (Minia). Mapa sztab. pruska 
1 :200,000 karta Tilsit. Pisownia niemiecka, zatem lslitz tj. lslie(a). 
Islitz p. d. rzeki BerschteIn 1. d. rzeki Aa w Kurlandii, 
przy czym Islitz wypływa w gub. kowieńskiej. Tak na karcie 
Bausk mapy sztab. pruskiej 1: 200,000, gdzie rzeka ta dwa razy 
oraz dwa folwarki nad nią tejże nazwy wypisane w formie' Isliz, 
co wedle przyjętej tam pisowni = Islie. Sl. Geogr. ma: Islie, lslik, 
w Kurlandii' Islitz l. d. Aa, ma d. Birszupę, a podobnie pod Bir- 
szupa pisze: Birszu,pa, niem. Bersteln, Bersztel l. d. rzeki Islik, 
jest więc różnica 1) niewielka w formie nazwy (Islik obok Jslie) 
2) w uważaniu wzajemnego stosunku obu rzek do siebie. Otóż co
>>>
ISLA 


lU
. 


do tego drugiego punktu, to na wspomnianej mapie przy ujściu . 
rzeki BerschteIn do Aa jest trzeci fol wark [sUz, co zdaje się 
wskazywać, że albo dalszy bieg połączonych rzek BerschteIn 
i IsUz został tam tylko przez pomyłkę oznaczony jako B. za- 
miast 1., albo też że może tylko ludność miejscowa teraz lub 
dawniej ten bieg w ten sposób pojmowała. Czy zaś forma Islik 
jest rzeczywistą i gdzie eweutualnie się używa, nie wiem, ale 
można być pewnym, że -c w tych trzech nazwach jest pochodze- 
nia lotyskiego tj. opiera się na fonetyce tego języka i tak czy 
owak reprezentuje palatalizację (tzn. zmiękczenie) dawniejszego k. 
Lotyska forma ma prawdopodobnie na końcu -a, tzn. brzmi Islica, 
a IsUtz jest formą i pisownią niemiecką. Zatem * Islica 
 * lslilł-a. 
Wyjaśnia się to wszystko znalezioną dodatkowo w Pamjatn. Kn. 
Koven. gub. na. 18
8 r. II 
2 nst. (w opisaniu pow. poniewieskiego): 
lslik, w Kurlandii Isli/z, ma l. d. Berstel. 
Isłocz l. d. Berezyny niemnowej w pow. mińskim (gub. mill- 
skiej) i oszmiańśklm (wileńskiej). U jej źródeł resp. żródlanycb 
potoków leżą folwarki lsłocz i lsloczka, wedle SI. Geogr. dawniej 
(w XVIII wieku) Wis10cz zwane. O jakie dwadzieścia kilometrów 
na polnoc znajdują się źródła Świsłoczy d. Berezyny dnieprowej, 
zaledwo o dwa km. od jednego z dopływów resp. źródla.nych stru- 
mieni lsloczy. 
Is1edź l. d. Berezyny niemnowej w pow. oszmiańskim gub. 
wileńskiej; płynie bagnami i mokrymi ]a
iami. Tuż przy ujściu łą- 
czy się z W ołką, wpada do Berezyny kilka km. poniżej [slo- 
czy. SI. Geogr. pod Herezyna i mapa sztab. pruska 1: 200,000 karta 
W ołożyn; fałszywie S1. Geogr. pod IsIedź: "I sIedź, mylnie, ob. 
Isłocz" . 
U w a g a 1. lslm l. d. Irtysza, nazywa się u Kirgizów IsseT 
albo Essel; rzeka ogromna, 2-100 kilom. długości, a z tego tylko 
160 km żeglowna (Brockhaus). 
U waga 2. Mone, Urgesch. des badischen Landes 11107 nst. 
nr 75 wywodzi, że niderl. Yssel (y = ei L- i) = staremu IsaIalta, oraz 
franc. ls1e(
Illt,) z celt. is, isel cni
ki' jako cPlachwasser, Fluss 
im niederen, flachen Lande' w przeciwieństwie do CBergwasser, 
Bergstrom'. 
locno wątpliwe O odnośnych celt. wyrazach p. Pe- 
dersen Gramm. der kelt. Sprachen I 50 
 34. 
Etymologiczne nawiązanie tych nazw je
t wp
awdzie łatwe. 
bo niewątpliwie mamy w nich ten sam element pierwiastkowy
>>>
. 


110 


J. ROZW.\DOW8KI: STUDIA NA.D NA.Z\\ .-\.Ml WÓD SLO\\ I \NSKICH 


('is- \I is-...co W nazwach Isa, Islra, Isara, [salut; ale poza tym s
! 
pewne trudności. Holenderska l}ssel reprezentuje pozornie pra- 
gernl. *'isil[;" L- . Eisila, ale 'v takim razie dzisiaj chyba musiala 
by brzmieć * Ijzd; z drugiej strony trudno tu Inyśleć o ge_mina- 
-cie, więc - o ilę mogę sądzić - należy wyjść z pragerm. * Islo L- 
'* Eis Iii , i pisowni IseIn nie przypisywać etymologiczll.ego znacze- 
nia. T:yrolska lsel przedstawia prawdopodobnie pragerm. * Islo L- 
::: lslii. Co się t:yczy nazw z obszaru słowialiskiego, to trudność 
leży w tym, że nie wiemy na pewno, czy praindoeur. *is1ll lub 
::
:'eislil p:r;-zCszłoby w :fliZa poprzez *icltla: prawdopodobnie tak. ChcąC' 
zatem uważać je za słowiańskiego pochodzenia i utrzynlane w nie- 
przerwanym ciągu rozwojowym trzeba by chyba 1'rywodzić -s[- 
z jakiejś grupy dawniejszej, już to z -ssi- resp. -ls1-, już to może 
-skI (:ł) lub -sp[-. Ale w takim razie naz\v bałtyckich nie można by 
uważać za pierwotnie bałtyckie. Najprawdopodobniejszy bylby 
może wywód z *is(s.)kla, por. wyżej pod Isca, ale llloże też być, 
.że Słowianie te nazwy już zastali. 
U wag a. Pogodin, Peredviz. 12 (za nim Karski, Belorussy 
I f1) wymienia jednym tchem IsłoCb, Scislocb, Isled: jako stojące 
w związku z 1Visfą (itd.). Ale bez słowa objaśnieJj.ia! Podnosi tylko, 
że Isłocz i Świslocz wypływają o kiJka wiorst od siebie, co jest 
jest jednak tylko względną prawdą (p. wyżej). Świslocz i ja uwa- 
żam za pokrewną. UTiśle ll8ZWę (p. vis-). Ale co do IsłoCZ!I, to 
rzecz wątpliwa. Można by tę nazwę np. w ten sposób połączyć 
z 1Visłą, że pierwotna forma * Vislocb używała się często w połą- 
czeniu z prepozycją v(
) c w ', co brzmialo' razem *visłoci z reduk- 
cją podwójnego vv- pierwotnego *v Visloci. Naturalnie trzeba by 
wychodzić przy tym już od formy v tej prepozycji, a nie v
 (bo 
to by dalo w ruskich narzeczach chyba tylko vo Vislocb - a nie 
jak w polszczyźnie znowu v Visloci 
 
'isłoCz). Otóż forma, a raczej 
grupa *visłoci pojmowana przez tzw. fałszywą analizę jako v-isloci 
doprowadziłaby do lslocb. Podobnie w połączeniu v(
) z acc. To jest 
możliwe - ale nie konieczne, a zresztą i tak wszystkich innych 
zestawionych nazw objaśniać nie możemy. Zresztą jest więcej ta- 
.kich par, por. llia - 1Vilia, Isa - Wisa itp. - \V tym związku 
zwracam uwagę, że Miezinis w swym Słowniku litew. podaje: 
Islct vel Vysla 'llpe C Wisła', ale na czym się to opiera? 
Dodatkowo wymieniam ze Sprogisa Geogr. Slovar.b rzeczkę 
Eslu (Ec
ła) w J aswo(j)ńskiej włości, zwlaszcza w mająt
u Golnia
>>>
".. 


IBTRA, I::,TER 


.\. 


.111 


(pow. kowieński, par. Kroki nad Szus ZWą), zatem jakiś dopływ 
SZUSZWY' Pod EC.ila cytuje Sprogis siedem razy tę formę; raz Ilcb"Kll, 
tak samo i 'W tym samym. miejscu aktów pod Ojragoła tylko 
z dodatkienl: 1.[epe3n pe1.JRY ECb""K!I ,Ir;YÓHHIO, zaś w tymźe miej- 
scu pod rO"lbHbl cytuje: 1.repe3n peqKY Ec.llY ;rI;y6IlllIO; raz wresżcie 
gCJtW: połączenie EcJta- JI:y6ulla jeszcze raz w cytatach pod EcJta; 
zaś pod TO.TbHLI osobno: Ec.JW i ,II;y6IlHa. Na mapie sztab.. pruskiej 
nie znalazlem nic. ,Jak właściwie brzmi ala ta nazwa, Esła, Jesła, 
Jesla; trudno też wiedzieć; przy czym przypuszczam oczywiście, 
że ECbhXL (Ec.1ta chyba na pewno) tylko na błędzie polega. 


25. [stl"(/. £stCI' . 


Istra p. d. Ławcny p. d. 
Iuszy (która w dalszym biegu 
przechodzi w Kurlandzką Aa) w gub. kowieiiskiej. Prócz SI: Geogr. 
i map por. Pamjatn. Kn. Koven. gub. na 1
98 II 92 ust. 
Istra i Istrzanka oraz jezioro Istrzańskic. w pow. lucyiiskim 
gub. witebskiej, SI. Geogr. (G. Manteu£fe]) pod LucY!l' Dokładniej 
Trusman, Viteb.: Ist1'a, l'zeka, jezioro i wieś w pow. lucyńskim, 
rzeka wpada w Siniuchę (al. Sinia, lot. Zyłupie) l. d. Wielikiej. 
"\Vieś Istra wymieniona także w 81. Geogr. jako leżąca w parafii 
Posiń, oraz u Bielensteina., Grenzen. 
Istrrlloka d. rzeki Snow (p. d. Desny) w pow. starodubow- 
skim gub. czernihowskiej, SI. Geogr. XI 247 b . 248 
Istra d. Wozy 1. d. Ugry, w gub. smoleńskiej i kaluskiej, 
Sł. (j'eogr. s. V., por. także Barsow, Ocerki. 
Istra l. d. Moskwy w gub. moskiewskiej (między Zwenigo- 
rodem a Moskwą). Nazwę znam tylko z map, ale przytacza ją 
także Sobolewski, AfslPh. XXVII 243. 
''Icr'tpo;, 11 Rzymian Hister lub Iste1", prze\vażnie w dolnym 
biegu tak nazywany, w średnim i gór
ym biegu Dallztbins. "lcr'tpo
 
już w rrheog. Hezjoda 339 itd.; ważniejsze miejsca od Herodota 
począwszy u Forbigera Hdb. III 324 nst., co do stosunku Da'JZll- 
bius: lster por. też Zeuss, Die Deutschen 12. 
'lcrtpt!XVó
 d. morza na Krymie, Ptolem. III 6, 2 (identyfika- 
cja z dzisiej8zymi niepewna, por. Forbiger, Hdb. ITI 1117 przyp.-1. 
1221 przyp. 13. (
Iiiner ad J. Ptolem.). 
Podobną nazwę nosił jeszcze dopływ morza w zachodniej 
J{ recie, dziś Istrolla, ze starożytności wprost przekazane tylko m.
>>>
112 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD BLOWIAŃSKICH 


nadbrzeżne przy ujściu jego leżące 'Iatpwv al. "(atpo; (p. Forbiger. 
Hdb. III 1037. Kiepert Formae XII). 
Uwaga. Natomiast ll1d Istri . albo raczej His!r; (od nich 
kraj), której to nazwy podobieństwo wywolalo w starożytności 
dziwacz
ą kombinację z Istrem-Dullaiel1l (p. np. Forbiger, Hdb. nr 
326 przyp. ] 7), może nic z tą nazwą nie ma do czynienia. Falszy- 
wie Egli NG. o pochodzeniu imienia Istrii. 
Etymologię IsfTU (latpo;) w związku z nazwami Isara, Isalla 
można uważać za załatwioną. Dal ją Much IF XIII 287 ust., 
powtarzam też przede wszystkiem pokrótce jego wywód. Ponie- 
waż pierwotna grupa sr w trackim (i frygijskim) przeszla - po- 
dobnie jak w germ., slow., i po części bałtyckich językach- 
w s/-r, przeto "Il1tpo; jako nazwa tracka może reprezentować isl- 
1"0-S 
 *isros, który to wyraz lączy się z horn. lp6
, lesb. rpoc; 
 
*tG-pO-c; oraz oboczną formą, jego beoc. itd. Lapó;, kerkyr. lcxpó; 
(hom. LEp6c; z drugorzędną wokalizacją) Cregsam, frisch, kraftig, 
heilig' = stind. isira-s ceilend, regsam, frisch'. Ponieważ praindo- 
eur. *isró-s (
isITó-s), które kontynuują isira- i Lap6; w celt. regu- 
larnie musiało dać 
isaros, przeto bez wątpienia nazwa rzeczna 
Isara, spotykana siedem razy na obszarze celtyckim, przedstawia 
celtycką formę 1 tego przymiotnika, a oboczną trackiego Istru (
 
.isro-
). Po trzecie bezpośrednio z tymi formami łączy się celty- 
cka nazwa Isalla (Isell d. Inu) 
 *is?Jo-s: do oboczności sufiksu 
-ro-II-no- por. lsen-bltrg \I Iser. Otóż ten wywód 1vlucha da się i dziś 
utrzymać, z tą tylko modyfikacją, że greckie wyrazy prawdopo- 
dobnie zupełnie trzeba.. z niego wyrzucić. Wówczas, kiedy l\f. pi- 
sał swój artykuł, tak ogólnie wywodzono gr. i:ap6; (przy czym le8b. 
rp o; sprawialo zawsze trudności) i jeszcze później aż do ostanich 
czasów. Ale obecnie rzecz przedstawia się inaczej (jak, to tutaj 
obojętne), por. Solmsen, Untersuchungen zur griech. Laut- u. Vers- 
lehre 148 nst., Brugmann, Grundriss 11 2 1, 3b2. Otóż - z pominię- 
ciem greckiego wyrazu - wywód Mucha przyjęto, por. Brugmann, 
Grundriss 11 2 1, 3-19, który przytacza jeszcze znaczeniową para- 
lelę: "Ai. iiird-s Cregsam, riistig, frisch', thrak. "Iatpo; aus *isro- 
und kelt. lsara (vgI. ai. prl-i ffliessendes Wasser, Strom' zu fira-s 
crasch, munter')"; podobnie Hirt, Indogermanen 116. 


1 W germ. oczekiwałoby się * Iszero resp. IzzeTo, w starowy- 
sokoniem. * Isura, "lzura.
>>>
l 


ts1BA, łęTER 


lVI 


Na etymologiczną grupę staroindyjskiego isira-s skladają 
się następujące wyrazy: staroind. iŚ!l-i1ti, łŚ!Jati, isali, eśati lin ra- 
sche Bewegung setzen, schnellen, aussenden, an trei ben, erregen, 
fordem; vordringen, streben', esati Cgleiten, schle
chen', esa- chin- 
eilend', masc. 
sa- 'des Hineilen', fsati, fśale Cente:len. weichen, flie- 
hen', isartyati isa1Juyate (anregen', isira- cerfrischend, kraftig, mun-, 
ter', ismin- Ctreibend, stiirmisch' i in.; awest. temat praes. isa-, isya- 
((sich) in eilige Bewegu:qg setzen' (por. Bartholomae, Altiran. Wor- 
terbuch 31 nst. 2aes-), aes(a)ma- m. rZ orn , Wut, Raserei' (Bartholo- 
mae l. c. 35); gr. orl1a Cimpetus, stiirmischer Andrang' L- *orap.a: 
przynajmniej ten, dosyć ogólnie przyjęty wywód jest bardzo praw- 
dopodobny; o!a'tpo; cgiez; silny popęd, wściekłość itd.', tCXtvro L- 
*łcravjro, lać. ira f=: eira f=: *eisa; germ. staroisl. eisa cheftig vorwarts 
eilell'; llloże także germ. lsa- (= stind. eśa-) w niem. Eisbeill itd.: 
lit. distra csilna namiętność' = o!crtpO;, distrus cnamiętny' (J usz- 
kiewicz), balt. dwuznaczne są lit. eisml (chód, ruoh', eis11lene (ts.', 
eisella, eisina (ts.', które wedlug Per Perssona, 'Vurzelerweite- 
rung u. 'Vurzelvariation 77 zawierają eis- i tu należą, zaś we- 
dług Leskiena, Nomina 380.4Hł. 426 zawierają sufiksy -sme, -S1łZeIZ-, 
-sena (-sina), co przyjmuje Hrugmann, Grundriss 11 2 1,243. i co 
jest bardzo prawdopodobne. Znaczenie, oraz oboczne eimellCz (po- 
tok', wskazują bowiem raczej na picrwiastek ei-. Dla Per Perssona 
różnica to jednak w ogóle 
ie wielka, bo on uważa eis- za roz- 
szerzenie ei-. Dla nas to rzecz podrzędna; tak samo jak pytanie, 
czy w powyższej grupie (i innych pokrewnych wyrazach) nie na- 
leży przede wszystkim rozróżnić dwu grup znaczeniowych (tak 
Per Persson L c. nie uwzględnia wcale wyrazów - po części 
tych samych - o znaczeniu (krzepienia' itp.; inni nie robią tej 
różnicy). 'Vażniejsze jest dla nas pytanie czy na podstawie cha- 
rakteru istni, Isar i Isan można wychodzić wprost od znaczenia 
staroind. iSira-s oraz całej w ogóle grupy (z małymi wyjątkami), 
czy też nie lepiej przypuścić, że już w praindoeur. *iS1"O- *isaro- 
*isano- nabrały po prostu znaczenia (rzeki, strumienia'. Prawdo- 
podobnie trzeba przyjąć tę drugą ewentualność, bo np. Dunaj, 
chociaż rzeka potężna, właśnie w dolnym biegu, gdzie nosił: na- 
zwę Istru, ma bieg- bardzo wolny, 
alewa znaczllą przestrzeń, two- 
rzy liczne odnogi i martwe ramiona. A więc trudno tłumaczyć 
jego nazwę jako crwącego' lub podobnie: w każdym razie i w.nim 
Pra::e Onomastyczne I. łł
>>>
114 J. ROZWADOWSKI: STUDIA. NAD NAZWAMI WÓD Sł,OWIA
SKICH 


i w Isar£lch prześwieca jeszcze pierwot.ne znaczenie p o tęż n e g o 
strumienia. . 
Do Istru przyb)"wają tedy zestawione powyżej przeze mnie 
1St1'Y, z których wyłączyłbym co najwyżej Istrawkę: Istrawa swoim 
sufiksem m o ż e (ale niekoniecznie) wskazywać na p
erwiatek srelt- 
(p. s. v.), w takim razie nazwę tę pojmowalibyśmy jako com po- 
situm *blł-strav£t (pisane w formie słowiańskiej). Ciekawe jest roz- 
mieszczenie tych nazw bardzo starożytny
h. Co do ich pochodze- 
nia, to kontynuują one praindoeur. *is(a}ra lub *eisra, ale trudno 
odpowiedzieć na pytanie, jakiemu ludowi je przypisać. Przejście 
pierwotnej grupy sr 
 st-r jest właściwe językoln germallskim, 
lotyskiemu i słowiańskim (także tracko-frygijskiemu), ale czy 
w słowo rzeczywiście także po f, u itd., to jest w tych wypad- 
kach gdzie s zresztą przechodzi w cll, sr rozwinęło się w str, 
czy jak w ogóle, nie wiemy na pewno, por. Pedersen IF V 69 nst. 
Prawdopodobnie jednak tak, jeżeli się uwzględni takie przykłady 
jak pbstr
, gdzie nawet -s1'- Lo- -1.:1"- dało -sfr-. 
U wag a 1. Z literatury zestawionej w Egli NG. pod Isa1", 
zupełnie mi (z wyj. Forstemanna) niedostępnej wynika, że już 
dawniej próbowano wywodzić Isarę podobnie. Zresztą cała ta li- 
teratura mało warta, albo gorzej. niedorzeczna. 
4"(1 U wag a 2. Sobolewski, "AfslPh XXVII 243 widzi i w Dnie- 
strze naszą nazwę. Analizuje mianowicie * Dl.nestr'o f::::: dann-isf'r- i po- 
równywa Istrę w gub. moskiewskiej oraz staroind. isira-s. Ale 
skądże się wzięło w iral'iskim *istra- z isird-, a choćby nawet 
z *isra-?! 
U wag a 3. rromaschek, Die altan rrhraker 112.93 ma cał- 
kiem nieudany artykuł tej treści: "Ia'tpo
, Hister; bessischer Name, 
wie Jordanes R. 350 bezeugt; 'Vz. ster- rausbreiten'( Eher zu 
sreu, thrak. stru- ffliessen', vgl. 
'tp6p..lt)v, 
tpauo
 mit unorganischem 
i- AnIaut; lit. isra, Isfra Clnster
, isrzdzs flnsterburg'? Dana-ster, 
Danastr'O? - Wywód z pierw. sreu- odrzucił już słusznie Much 1. c., 
jest on niemożliwy zwłaszcza (czego 1\1. nie podnosi) z powodu 
początkowego i-, z którym w takim razie nie wiadomo co po- 
cząć. Natomiast racja Mucha, że w Istros przy etymologii To- 
mascheka nie byłoby śladu samogłoski pierwia.stkowej, nie była- 
by wcale dostateczną. Ale i inne pomysły 1'. nie wytrzymują kry- 
tyki. O pierwiastku ster- nie ma co i mówić, jak to zresztą czuł 
sam T. Porównanie z lit. nazwą jest bardzo nieszczęśliwe (spoty-
>>>
łZA, IZW A 


11& 


kamy je znowu u Trusmana Viteb. pod Istra; lepiej --chociaż 
t.akże nieprawdziwie - nazywa Egli, NG. pod Inster i niem. formę 
i litewską jednako ciemnymi): por. objaśnienie tej nazwy pod sreu.. 
Z całego artykułu zasłużonego badacza pozostaje tylko połączenie 
lit. nazwy oraz prawdopodobnie Dniestru (o ile nazwa to nie-irań- 
ska) z pierwiastkiem S1.eu-. 


26. Iza, Ezwa 


lzwa, Wizwa, Izówka, Izewka prz dowa l. d. Niemna w pow. 
nowogródzkim gub. mińskiej i lidzkim gub. wileńskiej. Nad nią 
dwie wsi i trzy folwarki tejże nazwy Izwa al. lVizwa w pow. no- 
wogródzkim. Tak Slo Geogr. N a mapie sztab. pruskiej 1: 200,000 
karta 
ida (źródła na karcie Nowogródek) w dolnym biegu na- 
zwana Izwą: ten dolny bieg powstaje z głównego strumienia 
lzówklt (pisana: lzuwka) oraz dopływów, jednego nie nazwanego, 
drugiego Nieżatkq, trzeciego Yie1zrymówką (od wsi Niehrymowaj 
zwanych. Miejscowości zwane Izwa są rozłożone w ten sposób, 
że jedna wieś I. leży u źródeł owego nie nazwanego dopływu 
Izówki (resp. w dalszym ciągu lzwy), reszta nad Izówkq. U źródeł 
lzówki (lub jej źródlanego dopływu) leży folwark Kamionka, nad 
Niehrymówką wieś Kamionka. Zatem nazwa rzeki Izwa nie ulega 
,vątpliwości i jest pierwotna w stosunku do formy lzówka resp. 
lzewka, powstałej dopiero po powstaniu osad Izwami od rzeki na- 
zwanych. Zresztą SI. Geogr. pod Nowogródek rzekę i tam (tj. 
w pow. nowogródzkim) tylko Izwą nazywa. 
Izba al. Malicza l. d. Berezyny Dnieprowej w pow. bory- 
sowskim gub. mińskiej. SI. Geogr. (pod Izba: Izba al. Mancza, 
pod lrlańcza: Mańcza al. Izba, pod Osza 1: Izba al. Manica). 
Jezwa l. d. Hreźli l. d. rzeki Druć p. d. Dniepru w gub. 
lnohylewskiej. SI. Geogr. XV pod Hreźla oraz s. v. 
lzowo jezioro w zachodniej stronie pow. drysieńskiego gub. wi- 
tebskiej, SI. Geogr., karta Krasławka mapy sztab. pruskiej 1 :200,000 
jeziora nie nazywa, ale ma nad nim osadę Izowa; Trusman, Viteb. 
wymienia zaścianek Izovo i j. Izolo. 
Iża mieścina w pow. wilejskim gub. wileńskiej na samej gra- 
nicy z pow. święciańskim, leży nad rzeką Narocz i jej l. d. Uzlą, 
tam do niej wpadającą. Sama osada miejska leży jednak opodaJ 
od obu rzek, o jaką wiorstę; leży u stóp wzgórza zbiegającego 
8.
>>>
116 J. ItOZWADOWSJU: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SŁOWIAŃSKICH 


z jednej strony ku rzece i oddzielającego miasteczko od rzeki r 
z drugiej zaś strony ku moczarowatej nizinie. Tak wedle karty 
Swir mapy sztab. pruskiej 1 :200,000. SI. Geogr. nazywa rzekę 
f
szywie Izłq. 
Iża p. d. Kamy L d. Wołgi w gub. wjackiej, nad nią m. 
Iżewsk. 
U wag a. SI. Geogr. podaje: folwark Izła nad rz. Izlą, wieś 
Dowżany nad rz. Idą i wieś IzlallY pod Dołhinowem, wszystko 
w pow. wilejskim; ale osobno rzeki Izły resp. Izlanki nie ma. 
'V szystko mylnie zamiast Uzła, Uzlany i rzeka Uzla resp. UźlUJlkfl 
d. Naroczy. Por. karty Swir i Dokszyce mapy sztab. pruskiej 

 :200,000 oraz SI. Geogr. pod Uzła. 
IZ1Za, błotnisty p. d. Uszy L d. 'Vilii w pow. wilejskim gub. 
wileńskiej. SI. Geogr. pod U sza 4. 
Izua p. d. Okmiany L d. Jury p. d. Niemna w pow. rosień- 
skim gub. kowieńskiej. Wymieniana często w aktach XVI wieku 
w formach Izna, lznja, Jeznia i JeZlla (czy może Eznja, EZlla? 
pisane EiKHH resp. E»ma); właściwa (litewska) forma jest widocznie 
Izna, jak wynika z nazwy uroczyska (gruntu) nad nią położonego 
Uzizny tj. Za-iżnie, p. Sprogis GS. pod Eznja; tak też SI. Geogr. 
l mapy. 
Izun jezioro niedaleko na pólnocny-wschód od wielkiego je- 
ziora Siwer w gub. witebskiej. Karta Krasławka mapy sztab. 
pruskiej 1 :200,000 i Trusman, Vi teb. 
IZlna dopływ wschodniego ujścia Dźwiny pólnocnej, tzw. 
Kuznieczych:y, wymieniona w XV wiek
, p. Szachmatow, Dvinskija 
gramoty XV w. (indeks). 
I
11UJ' 1. d. Peczory w gub. archangielskiej, wymieniana już 
w XIV -XV w. (na IZbme, na Izme, ustb Izmi reki), Barsow GS. 
s. v. Nad nią wieś tejże nazwy. 
Dla wschodu Rosji nasuwa się bardzo latwo wywód z wotjac. 
iz, zyrjan. zz fkamień', izja fkamienny, kamienisty'; ale wyraz ten 
zdaje się nie ma odpowiedników w innych ugrofińskicb językach, 
przynajmniej Wichmann, W ot jak. Ohrestom. s. v. nic nie przy- 
tacza. Otóż zaproponuję etymologię indoeuropejską. A mianowicie: 
lit. izas (J uszkiewicz = izas Szyrwida) 
pierwszy lód (kruchy) na 
wodzie (przed zamarznięciem); krucha, rozpadla skórka, kora 
(wierzchnia warstewka ziemi)' (Juszkiewicz), fkra' (Szyrwid), iża ts. 
(Juszkiewicz), izus (tak Jabloński, ale u Juszkiewicza było l i1is )
>>>
JANA 


117 



kruchy, latwo rozpadający się', iżina fłupina, łuska (grochu)' :;:: 
wschodniolit. izena, yzenit ts. (.J uszkiewicz), izflli izau fłuszczyć 
(groch)' (ibid.), yzl "łupina (grochu), łuska (ryby)' (ibid.), yu obok 
YZili fGrundeis, śryż' (Kurschat): zzti, inzu (iSlu), izau fłuszczyć się 
(o grochu), pękać, rozpadać się' (Juszkiewicz): łot. ife (tj. ize) oraz 
ai/a frozpadlina, szczelina w lodzie', ten stopień aiz- jest i w litew. 
4iźeti fpękać (o desce, glinie); łuszczyć się, pękać (o skórze, sko- 
rupie)' (J uszkiewicz) aizflti -za u fłuszczyć (groch)' (ibid., Kurschat), 
por. jeszcze Leskien, Ablaut 274. Nominalbildung 181 nst. 274. 
Bruglllann IF XVI 498 przyp. 1 sprowadza tę grupę do pier- 
wiastka aig- fskakać' w gr. cxr
 fkoza', arm. aie ts., awest. izaena- 
fskórzany', porównując do znaczenia bałt. wyrazów niem. fsprin- 
gen', obok aig- w gr. CXtyc; ffale morskie' itd., stind. 
jati fporusza 
się, drga', sam-i'lJgayatt (wprawia w drgania', i'lJgati fporusza się. drga". 
Z balt. wyrazami lączą także od dawna słowo jazva fszczelina, 
jama, rana, b
zna' (p. Miklosich, Et. Wtb. s. v.) i staroprus. eysu;o 
f rana ' 1. Por. wyżej Jezwa. Otóż można by powyższe nazwy rze- 
czne wywodzić stąd jako f Łomnica, Jamna' itp. Może dało by się 
także zyrj. iwotj. iz stąd wywieść jako zapożyczenie. Do znacze- 
nia wystarczy przypomnieć choćby tylko fszczelina i skala': alb. 
halE (od tego samego pierwiastka sqel-) fluska (ryb), drzazga', 
łać. rupes: rllmpere itp. Warto jednak zwrócić uwagę na to, że 
nad Izwą górną leżą dwie miejscowości Kamionka, co wygląda 
na przekład na podstawie Izwa fkamienna' i że może jednak te 
nazwy na zachodzie są w gruncie rzeczy ugrofińskie. 


- 
, 


27. Jana 
Dzisiejsza Jonka, p. d. 'Vierzycy (niem. Ferse) niedaleko 
ujścia tejże do 'Visly w Prusiech Zachodnich, nazywala się daw- 
niej Jallą, tak np. w oryginalnym dokumencie z r. 1297 (KD'Y 
nr 725) Jana. Forma JOllka zawiera o pochodzące z tak zwanego 
pochylonego a, występującego regularnie na miejscu czystego a 
przed sufiksem -ka (L- --oka) i pisząc etymologicznie należało by 
ją pisać Janka resp. Janka 
Jana: Jaltka = woda : wódka itd.). 
Stara nazwa Jana występuje jeszcze i dziś wyraźnie w nazwie 
wsi Jania 2, nad tą rzeczką położonej (właściwie są trzy wsie: 
l Z pniem aig- (sti. iiati itd.) łączą też słowo igra 
 *6gra. 

 "T wymowie ludowej i Jania ma a pochylone tak samo 
jak Jonka - wedle listownej informacji ks. dra Stanisława- Kujota.
>>>
118 J. ROZWADOWSKl: STUDIA NAIJ NAZWAMI WÓD Sł.I)WIANSKICH 


'. 


Jania Kościelna, '" stara, '" leśna), bo Jania została oczywIście- 
nazwaną od Jany; zre
ztą może być, że pierwotnie i rzeczka na- 
zywała się Janią. Kiedy już powstala wieś JJania, wtedy prawdo- 
podobnie dla odróżnienia jej od rzeczki albo też dlatego, że mi- 
1nowoli uważano nazwę wsi za pierwotną, urobiono na nowo po- 
chodną nazwę Janka dla rzeczki, jak gdyby ta od wsi miala być 
nazwaną J. 
Jest rzeczą a priori nieprawdopodobną wywodzić te nazwy 
od znanego imienia osobowego Jan. Imię to - w najrozmait
zych 
postaciach - dało wprawdzie początek nazwom cale go szeregu 
Jniejscowości, ale nazwa rzeki i to w formie Jana (może także 
Jania) W żaden sposób z tym imieniem lączyć się nie może. Gdyby 
zresztą ta nazwa była zupełnie izolowaną, to można by jeszcze 
przypuszczać coś podobnego - ale tak nie jest. 
Obejrzyjmy się najpierw za takimi samymi lub podobnymi na- 
zwami wód na ziemiach słowiańskich, a dalej w ogóle w Europie 2_ 
Jallicft L d. Prosny L d. Warty, zwykle dzisiaj Niesobem 
(nom. Niesób) zwana, w samym poludniowym kącie W. Ks. Po- 
znańskiego. Forma Jallica polega na formie Jana jako pierwotnej 
(tak jak np. siostrzyca: siostra, prawica:prawa itd.), wskazuje też 
na nią nazwa wsi Janków położonej nad Jallicą i od niej nazwanej. 
. Janka 1. d. Dzisny (d. Dźwiny) w póln.-wschodnim kącie 
gub. wileńskiej (w pow. dzisnieńskim). 
Lz'tda Jana tzn. dzika, szalona Jana, bulgarska rzeka, 1. d. 
Maricy, wymieniona pod nazwą Jałta już w r. 1538 (p. 'Jirecek,. 
Fiirstenthum . Bulgarien 426. Cesty po Bulharsku 249). 
Janja L d. Driny niedaleko ujścia tejże do Sawy (w Bośni); 
ł 
nad nią miasteczko tejże nazwy. Rzeka mogła 
ię pierwotnie na- 
zywać Janą: . 
rlaJzna 1. d. Łaby w Saksonii, u Dietmara z l\łlerseburga 
Gana (tzn. Jana, tak jak Gezerisca u tegoż == Jezełrisk, por. Zeuss, 
Die Deutschen und die Nachbarstamme, 643 uw. druga od dołu). 
p Wreszcie spotykamy w ziemi nowgorodzkiej (na póln.-za: 
chodzie Rosji) koło r. 1500 dwie nazwy identyczne (przynajmni
j 
z
wnętrZnie, fonetycznie): Jana, rzeka w pjatinie Szelońskiej i Ja- 
nja rz. w; pjatinie V odLskiej, por. Trusman, Cudsko-litovskije. 


. . 


e: '. !:-Proces bardzo zwykły. 
. I\
lł 2 Por.' niżej uwagę 2.
>>>
JANA 


lH 


Elementy w novgorodskich pjatinach. Ćastb pervaja, pod Jana 
i Jania. Czy rzeki te i dziś pod tymi nazwami istnIeJą, nie wiem. 
Co się tyczy charakteru tych rzeczek, to warto podnieść, 
r" e pruska Jana (resp. dzisiejsza Jonka) jest bardzo podobna do 
bułgarskiej: obie cechuje mianowicie wielkie ubóstwo wody w le- 
cie. Na coś podobnego u ,Iallicy (d. Prosny) zdaje się wskazywać 
druga jej nazwa lViesób. Janka (d. Dzisny) iest drobną strugą; 
o innych nic nie mogę powiedzieć. 
Etymologia Jall!J jest zupelnie przejrzysta: jest to prastara 
uazwa indoeuropejska. Nominalno-werbalny (partycypialny) pień 
jiino- (masc.) resp. jana (fern.) jest praindoeur. i spotykamy go 
w łać. janus (przejście, przechód', z dalszym sufiksem janua (drzwi, 
wejście', w imionach boga J anus i bogini (księżyca) Jana J, któ- 
rych t.ak nazwano (ab eundo', jak objaśniał już Cycero, De natura 
deor. 1127, por. Kretschmer, Einleitung in die Gesch. der griech. 
Sprache 1672; dalej w germ. wyrazach s, langobard.iiinus, średnio- 
górnoniem. jan (zachowane w imionach własnych, por. Kretsch- 
mer l. c.), szwajc. dial. ja/ul (Gang', niem. dial. ja/ut f'pokos, rząd 
skoszonego zboża"j 'wres cie stind. ł dna- rprowadzący (droga)', 


liana = luna Varro, De re rust. I 37. 
2 Przy tym zauważę, że przynajmniej dla fem. Iana nie 
można wychodzić ze znaczenia cdrzwi' resp. cwchodzenie i wycho- 
dzenie' (jak zwykle objaśniają, p. Kretschmer l. c.), tylko od sta- 
łego (chodu' księżyca (i słońca). 
s W tych wyrazach występuje temat jiina-, któremu by od- 
powiadało gockie *jena-, i które wedle ogólnego zapatrywania 
zawiera pragerm. długie szerokie e (a) L- ideur. e, podczas gdy 
ideur. li przeszło, tak samo jak ideur. o, w germ. w szerokie (j (ił). 
\Vięc mielibyśmy tutaj germ. temat *jena-, apofonizujący z *jiilla, 
w innych językach ideur. Jednakowoż możliwe jest przypusz- 
czenie, że pragerm. jli- nie przeszło w]o-, tylko tak samo jak je- 
w jt,,- (podobnie jak w słowo po części zmieszały się je- i jli-). 
\V skazuje na to obok Ila
zego wyrazu germ. *jilra- f'rok' (goc. 
j
r, stgniem. jar itd.): gr. &p
, WP0t;, stcerk. In.lI (wiosna' itd. Przy- 
najmniej wedle mego zdania jest nieprawdopodobne, aby \v tych 
obu wypadkach - dziwnym trafem - wobec ja- i j(j- innych języ- 
ków ideur. było w germ. i tylko w germ. apofoniczne je-o Natu- 
ralnie formy aryjskie ze swym li są wątpliwe, ale tylko w za
adzie. 
4 Ten wyraz dONtał się jako zapożyczenie do słoweńskiego: 
jan łStrich (des 
'eldes, \Veingartens, der Wiese), der be im ein- 
maligen Gange der Arbeiter bearbeitet wird, der "J ahn" (Pletersnik).
>>>
120 J. ROZWA.DOWSKl: S1'UDB. NAD NA.ZWA.m WÓD Bł.OWIAN:;KICH 


nel1tr. !Jd.lla-
t rdroga, kolej; podróż, chodzenie itd.; wóz, okręt', 
fe
.' yii
i 
kolej,' dr
ga- (die Bahn)' 1. A ten temat .polega. .na tzw. 
pIerwiastku werbalnym jii-, . który. występuje w stin,d. !Ja-ti (idzie, 
jedzie itd.' (podobnie \vstaroirań.), lit. jó-ti (jechać (konnoY= łot. 
jti- r- słowo * 'a- i, zacho
anemu \v starej polszczyźnie, w ćzeskim 
itd. (O celtyckini odnośnym' wyrazie p. niżej uw. 2). 
A zatem Jana, jak tyle inn.ych nazw wód płynących, na- 
zwana od ruchu wody; to znaczy pierwotne appellativum *jilnil. 
znaczyło mniej więcej tyle c
 
potok' (: tok, ciekę = stcerk. tekq 
itd.) itp. Może być przy tym, że wyrazu tego używano specjalnie 
dla oznaczania wód, rzeczek, sączących się słabo. 
U wag a L Jahn-bach dopływ Regens tu nie należy; na':' 
zwa ta brzmiala dawniej Gewill-alla, por. Forstemann, Altdeu- 
tsches Namenbuch II 676. 
Uwaga 2. Może być, że do powyżej zestawionych nazw należy 
także Ptolomeusza (2, 3, 2) 'I1Jva Eaxvou
, u Ravenn. 5, 31, p. 435, 
13 sq, civitas quae dicitur Iano na poludniowo-zach. wybrzeżu 
Szkocji-, dzisiaj Wigtown Bay wedle Kieperta, Formae orbis an- 
tiqui XXVI, wedle Holdera Alt-celtischer Sprachschatz s. v. Ienae 
aestuarium dzisiejsza rz. Line, nieco dalej na wschód do zatoki 
wpadająca. Jeżeli ten wyraz celtyckiego pochodzenia, to można 
go połączyć z powyższymi nazwami jako temat *iiillli- (nie *jen a -, 
bo długie e przeszło w praceltyckim w i), tym śmielej,_ że pier- 
wiastek indoeuropejski jii- nie był obcy celtyckim językom, jak 
tego dowodzi staroiryjskie ath rbród
 (gen. lilho) 
 pracelt. *ja-tlt- 
z drugorzędnym zanikiem początkowego i-o 
o" Uwaga 3. Powyżej szukaliśmy dla polskiej Ja1ty (Jon/d) 
par
lel oglądając _ się za identycznymi lub podobnymi naz.wami 
gdzie' indziej. Gdzież .mamy zasadniczo szukać paralel dla nazw 
pol
kich i słowiańskich? 
aturalnie przede wszystkim na ziemiach, 
, 
zajmowanych w czasach historycznych i najbliższych przedhisto- 
rycznych przez szczepy indoeuropejskie, zatem w odnośnych stro- 
nach Europy i Azji. Bo, po
ijając części zachodniej i południowej 
Europy oraz l\lalej Azji 2, nie ulega wątpliwości, że szczepy ino: 


,. 
1 }'orma' Jallia może być dopiero słowiańskim tworem, uro- 
bionym z Jana, ale może. też - i to prawdopodobniejsze - repre- 
zentować to stare fem.," zachowane w stind. 
3 A także, jak wiadomo, właściwe Indie przedgallgesowe.
>>>
... 


JANA 


l" l 


doeuropejs 
ie _"zajmowały swe historyczne siedziby jako całość 1 
przez długi czas przed Chr., ale gdzie przedtem siedziały, nie 
więmy. \Vięc 'z jednej strony 'trzeba się liczyć z możliwością spot- 
kania na" historycznym terytorium indoeuropejskim - nawet z po- 
minięciem owych stron Europy i Azji, gdzie jeszcze w czasac 
historycznych utrzymały się s czepy nieindoeuropejskie 
 nazw 
obcych, inllojęzyc
nych; i na odwrót: możemy spotkać na ziemiach 
illrioplemiennych nazwy indoeuropejskie, to znaczy 'W zasadzie 
można tę ewentualność przypuszczać. A priori zatem nie da się 
uic twierdzić, tylko wypada cierpliwie, systematycznie i porów... 
nawczo prowadzić badania we wszystkich kierunkach. Naturąlnie: 
jeżeli znajdujemy w Syberii dwie Jany, jedną na terytorium Ja- 
kutów, dopływ północnego oceanu Lodowatego (na wschód od 
Leny), drugą w ziemi Tunguzów, dopływ morza Ochockiego, to 
lllożemy te nazwy śmiało zostawić na boku jako przypadkowy 
zbieg fonetyczny. Por. też JaJł!! p. d. rzeki Abakan l. d. Jenisjeja. 
. Z zestawionego powyżej materiału i etymologicznego wy- 
wodu wynika tyle, że w wymienionych stronach Prus Zachodnich, 
Wielkopolski, Saksonii, gub. wileIlskiej, Bośni i Bułgarii spoty- 
kamy starą, indoeuropejską nazwę rzeCZllą *jal1a (i pochodne), 
której dawność z tego się okazuje, że żaden z języków indo- 
europejskich wyrazu tego jako appellativum o znaczeniu fpotok' 
(lub podobnie) już nie zna. Z tego można wyciągnąć ten tylko 
jeszcze konkretny wniosek, że odnośna nazwa w Bulgarii i Bośni 
jest przedsłowiańską, bo okupacja półwyspu Bałkal1.skiego przez 
Slowip,u- (przY1Utjmniej po prawej stronie Dunaju) jest późna: więc 
gdyby te rzeczki sami Słowianie ze swego materiału językowego 
wówczas tak nazwali, to musiałby się przecież w licznych na- 
rzeczach słowiańskich jakiś ślad tych wyrazów zachować. A że 
na tych terytoriach przed Slowianami siedziały szczepy także in- 
doeuropejskie, więc rzecz nie przedstawia żadnej trudności. Nato- 
miast nie można przyt,czonych nazw przypisywać temu lub owemu 
sz..czepowi indoeuropejskiemu, bo wyraz *jana we wszystkich pra- 
wie językach indoeuropejskich brzmial przez dlugie wieki prą.wie 
jednakowo. 
Najciekawszy probleu1 przedstawiają identyczne nazwy w ziemi 
Xowgorodzkie.h zatem ,na wzg
ędnie historycznym terytorium fiń- 
J Tzn. nie myślę o historycznych siedzibach poszczególnych 
szczepów, które się nieraz przesuwały. 


.
>>>
122 J. ROZW.'DO\\SKI: STUDIA NAD NAZ\\AMI WÓD SLOWIAŃ8KICH 


skim. Te nazwy stoją niewątpliwie w związku z odnośnymi indo- 
europejskimi, pytanie tylko, w jakim. Oczywiście pytania tego nie 
można rozstrzygać na podstawie jeduej nazwy, ale i poza tym 
jest ono bardzo trudne. Przyczynki do rozświetlenia tej kwestii 
znajd
ie czytelnik w rozprawie o praojczyźnie Słowian, reasumu- 
jącej do pewnego stopnia wyniki mych badań, dlatego też tutaj 
llowgorodzkimi Janami dalej się nie zajmuję 1. Dodam tylko dla 
wyczerpania faktycznego materialu, że w języku fiIiskim (to jest 
Suomi) mamy wyrazy 2 jana cReihe, Kette, Linie', jono cReihe, 
Strecke, Linie', jUlla cLinie, Reihe, Furche, {Eisenbahn- )zug',. jU01/" 
(gen. juonen) cReihe, Strecke, Linie, Rand, Ader (im Gebirgel: 
Pfad, Furche fur den Pfei} im Bogenschaft' 8, juollne (gen. jUOll- 
teen) cReihe, Strecke, Linie, S tri ch , Rand, Streif, Furche, I{erbe', 
przypominające bardzo cytowane wyżej indoeuropejskie appella- 
tiva. O zapożyczeniu z języków germańskich nie może być z roz- 
maitych powodów mowy. Te wyrazy stoją zdaje się w związku 
z jata (g. jadali) cReihe, Strecke; Holzhaufen; Schleppnetz', jU011l/l 
CStreif, . Rand, Schramme, Ritze, Spalte, Schlund' i dalej z juopa 
(g. juovan) cAblaufs-, Abzuggrabenj tiefer Abgrund, Schlund, Kluft', 
juova tdas tiefste Rinnsal im Flussbette, Gerinne, Rinne, Furche, 
Riefe; Streif, Strich, Rand, Linie', juotti (g. juotin) cAblaufs-, Abfluss-, 
Abzuggraben, Kan al, das mittelste Flussbett: kleiner Schlund, 
Strich, Streir. I może dalej do jum;ta (praes. juoksen.J, jltoksll, 
ioki... (Donn er, V gl. Wtb. I nr 355-58): pierwiastek }O- II jo (ia-, 
jzt-) = ideur. ja- (: ejli-: ei-). Thomsen, .Beroringer 255 wywodzi 
z języków fińskich lot. junis cWeile, MaI, Anfall, Strecke, Zug' 
jako zapożyczenie, a mianowicie 
 !iw. iu'oń (juoń) lAniauf, An- 
satz, Bewegullg; Schuss; Allstrengung'; est. joń (pień jone-), fin. 
juo'lli (prócz przytoczonych znaczeń także: cAnsatz, Anlauf': które- 
to wyrazy uw aża za pokrewne z fin. iuoma, est. wotj. jom CStro- 
J Por. rozprawę autora pt. Kilka uwag do stosunków przed- 
historycznych wschodniej Europy i praojczyzny indoeuropejskiej 
na podstawie nazw wód. - Rocznik Slawistyczny VI str. 39 i n., 
por. zwłaszcza str. 47-8, gdzie mowa o nazwie Jallll, itd. [Przy- 
pisek wydawcy]. 
2 Cytowane wedle słownika Erwasta. 
3 Lapoń. juovlZna c von der Natur selbst geschaffener Weg, 
Passage (durch Wald, grosse Steinhaufen in den Alpen, in einem 
Flusse ffu Kahne)=fin. jltoni, \Viklund, Urlapp. Lautlehre I 201. 


.
>>>
J , 


JESA 


12? 


"mung, Strom' (e st. także jom, jum 
Riff, Sandbank'), liw. jUOtJl 
rtieferes Wasser zwischen Sandbanken" z czego przejęte lot. jl'una 
(jumis) 
Tiefe zwischen Ulltiefen, zwi4O)chen einer Sandbank und 
dem Ufer' (a nie ze łow. jama, jak Brii?kner). Natomiast Jaunius 
(Jawnis) uważał ,na odwrót fin. juoni, liw. ju'oń za zapożyczone 
z łot. junis (ju- :ja- jak fP(J)-v
: Cf!i-P'£ itd.). Zdaje się jednak, że ten 
poszczególny wypadek stanowi tylko jeden szczegół z pytania 
 pierwotnych stosunkach między ugrofińskimi a indoeuropej- 
skimi wyrazami. 


28. Jesa 
Jes(/' rzeka w pow. sieńskim gub. mohylewskiej, borysow- 
skim gub. mińskiej (tworzy częściowo granicę tych dwóch powia- 
tów i gubernii).i lepeIskim witebskiej, jest dopływem jeziora LepeI- 
skiego i właściwie można ją uważać za górny bieg rzeki Ut Y 
(Ulanki) L d. Dźwiny w gub. witebskiej, bo Jesa wpada do je- 
ziora LepeIskiego, a Ula z niego wypływa. Por. .Sl. Geogr. pod Le- . 
pel, Lepelskie jezioro, Ula 2.. oraz mapy, niedokładnie SI. Geogr. 
pod Essa. Co się tyczy formy to SI. Geogr. podaje pod Essa: 
Essa, Jessa (Jassa Vol. legum VIII 69
), pod Ula 2): Essa albo 
.lessa, pod Lepel, Lepelskie jezioro oraz "r t. XV pod Lisiczyn 
Essa; Kocubinskij, a
MHII 1897 styczeń 85 E
ssa (9cca); natomiast 
pewne źródlo, 
jakim jest (Tyszkiewicza) Opisanie pow. borysow- 
skiego 23 zna tylko fonnę Jessa, podobnie mapa Handtkego, \Vest- 
licbes Russland... (1 :2,000,000, 6. Aufl., Glogau). Forma ES'6a może 
polega tylko na błędnej transkrypcji rosyj
kiej piso,vni. 
Jesia 1. d. Niemna w pow. mariampolskim gub. suwalskiej. 
Nazwa całkiem pewna, tak pisana w SI. Geogr. (Jeś, Jesia), na 
mapie sztabowej pruskiej 1: 200,000 karta Kowno (lessja), oraz 
po wiele razy u \Voltera, Spiski nase!. m. 176. 178. 182. 186. 
188. 190. 1
2. 196. .198. 200 (ECCH). Z licznych nazw miejscowo- 
ści nad nią położonych i od niej nazwanych i przytoczonych 
u \V oltera 11. cc. także w litewskiej formie, a mianowicie Degi- 
mas - Priesis (Degimy - Przyjesie), Pajesis (Pojesie), .illelniczia 
Jesios (Jlielnica Jessia), Jesla (Jessia) wynikałaby także litewska 
forma Jesia (może także Jese), gen. Jesios. Ale naprawdę brzmi 
ona lesia (Iiesia), bo tak podaje nazwę wsi nad Niemnem (pod 
Kownem, w suwa!. gub.) J awnis, Pamjatn. Knizka Kovel1. g. na 
1900, str. 139 (J. pisze to Jg'ifsju.).
>>>
12-ł J. ROZWADOWSKI: STUDIA N D NAZWAMI \\ÓD SLOWU.NSKICH 


u wag a. SI. Geogr. ma także artykuł: Essa ma1:y l. d. Niemna 
niedaleko Kowna, zatem jak gdyby inną, drugą rzekę obok Jeś. 
Jesia (por. wyżej). Oczywiście błąd to i w pisowni i w osobnej 
pozycji. Jl'sia wpada do Niemna prawie naprzeciwko Kowna 
i nie l11a tam drugiej podobnej nazwy. 
Może także Esza jezioro pod BukulUjŻą itd. "\v pow. rzeży- 
ckim gub. witebskiej (Inflanty polskie): w r. 159U (rękopis polski 
przepisany r. 169t;) nazwane Essen. a tak samo rzeka Essen z niego 
"rychodząca (dziś nie znana). SI. Geogr. pod Esza i Rzeżyca, po- 
dobnie pod Bukmujża i Andzelmujża. Pod Esza dodana uwaga, 
że formy E'szo, Jeszo są mylne. Forma Essen (zapewne niemiecka) 
zachowana dziś jęszcze w nazwie miejscowości EssellJ1lujża. 
Ia- 
teriał pewny, bo pochodzi z pióra G. )[anteuffla. Na mapie sztab. 
pruskiej 1 :200,000 karta Krasławka: Jeso (Jeselw). 
Kocubinski l. c. próbował objaśnić Jese d. jeziora LepeIskiego 
{K. pisze Essa, p. wyżej) porównując "starolit. ese (
*esia) brod'L, 
. reenoj perechod'b c " przy czym dodaje: "Boleje dalekoje sootnosenije 
S]. litowskago eżl meza, u rybakoVb fein Gartellbeet u. eine fla- 
che Stelle des Haffes am Ufer,'''. Nie wiem, skąd zaczerpnięte to 
starolit. ese,. ale zdaje się, że jest to dzisiejsze ezl, eziit fmiedza', 
a w takim razie nic z powyższą nazwą nie może mieć wspólnego. 
Etymologii nie proponuję; przytoczyłem tę nazwę więcej dla 
.zgodności między odległymi dosyć Jesą d. jeziora Lepeiskiego 
i Jp. jq (Jijsilt) niemnową w gub. suwalskiej. 


29. JUl"a 


Jura p. d. Niemna na Żmudzi, ujście w Prusiech; po Jitew- 

ku (żmudzku) Jltre, tak przynajmniej w Prusiech, por. Basano- 
wicz,. 1s gyven. liet. veliq bei velniq 147 nr 20. 22 (Jzere) oraz 
J'l;ra (Kurschat LD). 
Jura 1. d. Wysokiej (p. d. Szeszupy) w pow. mariampolskim 
gub. suwalskiej, nad nią w. i os. tejże nazwy (po litew. J'llre, tj. 
Juri, Wolter, Spiski 164, rzeka kilka razy, zwłaszcza 162, w pol- 
sko-ruskiej formie Jura wymieniona). SI. Geogr. s. v. podaje jako 
oboczną formę nazwy Judra, Judraj; pod Wysoka wymienia (prócz 
.Jury) Jud1'aj jako osobny dopływ (prawy). Rzecz przedstawia się 
tak: _ P9wyżej ujścia 1lt11/ ma \V. w górnym swym biegu dwa 
ramiona, na mapie sztabowej pruskiej (1 :200,000 Kowno) nie na-
>>>
J{;RA 


lir) 


. . 
zwane; SI. Geogr. uważa wschodnie za Wysoką, a z tego wyniks T 
że zachodnie uważa za p. d. Wysokiej tj. Judraj (bo innego zre- 
sztą niema), u Woltera 2f8 zaś, przy kilku wsiach, jest owo za-O 
chodnie ramię nazwane 'Vysoką; przy połączeniu się owych dwuch 
ramion tworzy wschodnie znaczny rozlew, nad którym oraz niżej 
już ponad niewątpliwą "Tysoką leży w. J'ltdurańska Ruda: wy- 
nika zatt;3m z tego, że albo SI. Geogr. mylnie uważa wschodnie 
ralnię za Wysoką, a zachodnie za Judraj zamiast odwrotnie, albo 
że jest wahanie. Zaś co do Jury to u Woltera tylko raz' (164) 
przy wsi Kozliszki obok nazwy rz. Jura jest dodane 'v nawiasie 
i ze znakiem pytania "Judra". 
. , 
Jura (Stara) rz. wymieniona w dawnej ziemi wiskiej w Swię- 
cickiego Opisie Mazowsza z początku XVII w. Obecnie jest Jura 
struga w pow. kolneńskim koło w. Dobrzyjalowa, a źródła. jej 
pod w. Jltn
ec. Tak SI. Geogr. s. v. Pod Bronówka zaś pisze SI. 
Geogr. tak: Bronówka al. Jura, !\Iazlak w pow. kolneńskim i łom- 
żyńskim, płynie na Jurzec, Dobrzy jałowo itd., za Bronowem wpada 
do Narwi; pod Bronowem ma d. Stara Jura, mały strumiell. Do 
tego w XV tomie s. v. J'lerzec (pow. kolneński) i s. v. Grodzanowo 
(pow. łomżyliski) wymieniona ta Jura już w r. 1436 i 1429 (p. 
H. cc.). Na mapie sztabowej austr. (1: 200,000 Łomża) ten p. cł. 
Narwi nie jest nazwany; mapa zgadza się zresztą zupełnie z opi- 
sem SI. Geogr. s. v. Bronówka. 
Jurka maJ:y d. Bugu w mieście Brok (g. łomżyńska). 81. 
Geogr. I 377& oraz s. v. 
Znane i zdaje się powszechnie z wielkim aplauzem przyjęte 
jest zdanie Bezzenbergera, Bemerkungen 497 nst., który kombi- 
nując twierdzenie geologów, że ujście Niemna schodziło się z JU1"rlt 
jego prawym dopływem (p. wyżej) z okolicznością, że ta nazwa 
znaczy po litewsku cmorze', doszedł do wniosku, że Litwini (Bal- 
towie) siedzą w swych historycznych siedzibach nad Baltykien1 
od jakich 5000 lat. Mamy zatem dla Jur!! wywód etymologiczny, 
bardzo zresztą łatwy, toteż znajdujemy go i indziej, np. II Le- 
skiena, Nomin. 227. 439. Odnośne wyrazy litewskie i całe gnip- 
zdo etymologiczne tak się przedstawia: 
Lit. jltra f. Cmorze' (do cytatów Leskiena 227 dodaj J usz- 
kiewicza Słownik, który tylko tę formę zna), jltrios i jures f. pl., lot. 
jilfa (morze', prus. enjurin C w morzu', jllryay (napisane lzeryay) I mo _ 
rze'. Do tych wyrazów teraz można dodać (z J u:3zkiewicza) jaura
>>>
1:!6 J. ROZWADOWSKI: STUDIA. NAD NAZWAMI WÓl) SLO\\IAN8KWH 


f., jlil,ras ID. (bagno, topielisko', jaurlis "grząski,. sypki' (o bagnie,. 
o piasku), at-jał7re "niwa położona przy bagnie VI cieniu, zwró- 
.eona ku północnej stronie
, at ja llr'i nis (kryniczny', jiiruti -uju (fa- 
lować (o zbożu, niwie)'!. Te baltyckie wyrazy zestawiają od dawna 
i powszechnie z następującymi: stind. vdr, 
'dri n. (woda'; awes
. 
rar (deszcz
, vairi- (jezioro'; germ. *aura- m. w ags. poeto fa1 (mo- 
rze", stisI. poeto al/rig,. (mokry', */lra- D. w stisl. itr (deszcz', l'trigr 
"zroszony', *Ł.ara- n. w ags. vmr (morze
; stprns. WUTS (staw'; łac. 
nrina, iirinari (zanurzać się' itd., por. np. Walde pod ur"illa, Uhlen- 
beck pod vdr itp. Począt.kowe j- w lit. ja,.- jest oczywiście drugo- 
rzędne (.J oh. Schmidt, Plura!. 204). 
Powyższe nazwy odnajdujemy na dalekiej północy. A. mia- 
nOWICIe: 
Jura Jlałaja p. d. Dźwiny północnej przy ujściu tejże, wy- 
mieniona dwukrotnie w akcie z XV w., p. Szachmatow, ,II;BlIHCI\. 
rpa}{. nr' 33 (i indeks). Barsow GS s. v. eu B. mylnie: Jury ja). 
Nie waham się uważać tej nazwy za wprost identyczną z powyż- 
Bzymi, a co za tym idzie za indoeuropejską, bo znajduję zadzi- 
'\viające potwierdzenie w nazwie Jurmołu, JU?'l1lOlb.r;kaja zemUa na 
J
urostrowie, w Kiechcie, w Czuchczenemie (wszystko przy ujściu 
Diwiny północnej, por. Szachmatow l. c. w indeksie; u Barsowa myl- 
nie Jurmolb jako rzeka); zwłaszcza Jurmolbskaja zem,Ua przeciw- 
stawia się gorllej zemle: otóż jest to po prostu bałtyckie (lit. łot.) 
jltr.mala (morskie wybrzeże' (: lit.mala (kraj, kraina
, łot. mala 
kraj tj. brzeg, wybrzeże, kraf, por. Leskien, Nom. 214f\ co 
zresztą wcale nie znaczy, że nazwa jest pochodzenia bałtyckiego, 
tylko - na razie - indoeuropejskiego. JUTa (Jura s itp.) jako na- 
zwa rzeczna powtarza się jeszcze w tamtych stronach 7 por. Sjogren, 
GS. I 317. (318). 319 z powiatu pineskiego (Pinega) i chołmogor- 
s kiego. 
· Gdyby się nawet kto wahał widzieć w dźwińskiej JU1"ze tę 
samą nazwę co w bałtyckiej i odrzucając moje zapatrywanie wy- 


1 Ten wyraz tu chyba nie należy: por. ros. jllritb (Berneker 
pod jur" nie ma litew. wyrazu). 
2 Gdzie wskazano na słowo mol- (iz-moleti (eminere' itd.). Ale 
można też porównać skand. melrt:::*mel- ha-(lawa piaszczysta, wy- 
soki brzeg piaszczysty' itd. {por. Noreen. Urgerm. L aut. 132. 207. 
Torp (Fick 4 III) 316 itd.
>>>
JURA 


127 


wodził północne nazwy z finskiegu (p. jeszcze niżej uwagę l), 
t.o w każdym razie zostaje fakt, że nazwa Jury niemnowej pow- 
tarza Elię na obszarze tworzącym w czasach historycznych jedno- 
litą całość zajętą przez szczepy bałtyckie (litewskie, pruskie i J a- 
dźwingów) jeszcze trzy względnie cztery razy. I to pozwala nam 
na całkiem pewny, chociaż negatywny wywód, że wniosek Bez- 
zenbergera jest zupelnie pozbawiony podstawy. Ponieważ Jura 
występuje daleko od morza, w głębi lądu, jako nazwa rzeczna, 
przeto i z Jury niemnowej absolutnie nie można wyprowadzać 
takiego wniosku jak Bezzenberger. Tak samo drugi jego dowód 
(I. c.), mianowicie że rodzaj schodu podwodnego, ciągnącego się 
od Klajpedy po Wendenburg na kilka. sążni wzdłuż brzegu, 
a który to schód gdzieś kolo 500U prz. Chr. był brzegiem, Li- 
twini nazywają Kral1tas tj. Cstromym brzegiem
, niby od owych 
czasów, jest trochę naiwny: przecież jakoś ten schód .czy brzeg 
podwodny muszą nazywać. Dlatego Bezzenberger i wszyscy ci, 
którzy wierzą w odwieczny (przynajmniej od 5000 lat prz. Chr.) 
autochtonizm Bałtów w ich historycznych nadbałtyckich siedzi- 
bach -- ja do nich nie należę -, muszą się oglądnąć za innymi 
dowodami. Dziwię się tylko, jak Pogodin, Peredviz. 7 j8 mógł 
przyjlnować bez zastrzeżeń, jako niezbity fakt, teorię Bezzenber- 
gera, a równocześnie upatrywać (słnsznie moim zdaniem) śladów 
dawnych siedzib bałtyckich szczepów w głębi Rosji. 
U wag a. Jaka jest praugrofińska forma wyrazu fin. jiit.vi 
(-velt) C(Land)see
, nie wiem niestety. ,y yraz jest ogólnie ugrofiń- 
ski, p. Donner, V gl. Wtb. nr 375, ale zdaje się być izolowany: 
'v szczególności nie wiem, jaki jest stosunek między lap. jal".re 
(gen. javre) 1 a formami innych języków, zwłaszcza że spotyka 
się też dial. jiiyre (w nazwach, Sjogren I 191) por. lap. galcras 
'krzywy' = fin. kiiyrii oraz samojed. jeliro c
orze'. Ale myślę, że 
albo praugrofińska forma zawiera Jar- (jar-), a w takim razie 
w ogóle nic nie ma wspólnego z ideur., specjalnie bałtyckimi wy- 
razami, albo też, gdyby zawierala pierwotny dyfto
g, to by mo- 
gła stać w owym widocznym, .ale dotąd bliżej nie określonym 
związku, jaki wiele wyrazów ugrofińskich w porównaniu z indo- 


1 Donner 1.' c., Wiklund Chrestom. s. v., w nazwach jezior 
Sjogren ns. I 127. 137 nst. przyp.
>>>
128 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD N.
ZWAMI WÓD Sł.OWIAŃSKICH 


europejskimi wykazuje. O specjalnych zapożyczeniach lile ma 
UlOWY 1. 


30. Lalnpatzk; i La1npasclt 


lO 


LllJllpatzki-See i Lalllpascll-See na pruskich l\fazurach, mię- 
dzy Ządzborkiem (Sensburg) a Biskupcem- (Bischofsburg) W Pru- 
siech \Vschodnich, Keller IV 128. W SI. Geogr. wymieniono jedno 
z nich w Iormie Lampackie j., w r. 138
 Lappasclzke1Z, p. s. v. 
oraz IV 566 b i pod Kozłowskie dobra. N azw.a ta , tak dziwnie 
brzmiąca, nie jest izolowana; na północny zachód mamy: 
Lampasch, wieś w pow. Pruska Iława,- położona nad rz. 
Beisleide, która 'W tym miejscu płynie przez szeroką, moczaro- 
watą kotlinę. 
Lampten al. Petarn, j. pod Guttstadt na \Varmii (nad Łyną = 
AlI e, Pnlsy \V schodnie) wymieniona w MH\V I. SI. Geogr. i N es- 
selmann Thesaurus. 
Lacus dictus LempllO 11l(
ilts, cum toto fluvio dicto Lom- 
pilica, qui inde egreditur KDP 1140 z r. 1248, gdzieś koło Wło- 
clawka lub Kowala, dziś wedle Sł. Geogr. nie znane 2. 
Le11lpie al. Łempis j. w pow. sejneńskim, na połd. od jeziora 
Galaduś, koło jezior Ugiel i Stulpy. 81. Geogr. s. v., tak samo 
pod Galaduś. 
Lampa kasz. Ląpa (z nosowym a) garllo i do III u, pol. Lępa, 
przyległości wsi Chmielno w pow. kartuskim naą j. Raduliskim. 
SI. Geogr. i Ramult, Statystyka 87. . 
Lampsaten w. 1) w pow. szylokarczeroskim (Heydekrug) 
i 2) w'pow. kłajpedzkim, zatem w płc.-wsch. cyplu Prus \Vscho- 
dnich. Właściwie jedna wieś, na granicy, na równinie wśród 
wielkich bagien torfowych. 
Lampseden (al. o DwiIen) w. w pow. gąbińskim (Gumbinnen) 
w Prusiech \Vschodnich, na zachód od Gąbina, między G. a Wy- 
struciem, nad jakimś potokiem (d. rzeki Angerapp). Za
em obie 


11 
o 1. Por. Thomsen u Bielensteina, Grenzen 354 (balt. jura nie 

 liw. J
ra, tylko indoeur.; oczywiście. - Lit. jzeras (= zmogus 
jdunas) naturalnie 
 słowo JUT'6. 
. I Naturalnie jeżeli nie jest to tylko pisownia żam
ast Lem'Jlo
 
Lomnica, chociaż to bardzo mało prawdopodobne, bo charakter 
rzeczki (bobry nad nią) wyklucza "Łomnicę".
>>>
LAMPATZKI I LAYPASCH 


12
. 


o8tatnie nazwy są złożeniami: lltlflp-sedai lub podobnie, tj. 
sie- 
dzący nad L.' (może być i złożenie z niem. wyrazem). 
Chociaż jedna lub druga z wymienionych nazw może tu 08ta- 
tecznie (gdybyśmy znali jej dawną, pierwotną formę i ra
ję na- 
zwania) nie należy, to jednak raZelll tworzą one niewątpliwą i ja- 
sną grupę, zarazem geograficznie jednolitą i najwidoczniej C wo - 
dną'. Nic podobnego nie spot.ykamy zresztą np. w W ielko- lub 
Małopolsce, lub na zachodzie Europy. Ale odnajdujemy je gdzie- 
indziej : 
Łalllpad l. d. Bołwy (d. Desny) w pow. żyzdrańskim gub. 
kałuskiej, tak SI. Geogr. pod Żyzdra; J acoby, \Viaticzi orłowskoj 
gub. 78 podaje, że caly bieg nazywa 8ię Niepołod (HenOL10,1.b), 
a Ła11lpad tylko część biegu, mianowicie bardzo znaczne rozsze- 
rzenie rzeki, tworzące rodzaj długiego i wąskiego jeziora (rozlewu). 
A dalej na całym wschodzie Europy, zajętym w czasach 
historycznych przez szczepy ugrofińskie, 8potyka się. ta nazwa 
wzgl. te nazwy bardzo często, są tam wprost żywe. Kic dziwnego, 
bo te języki mają odnośne appellativa: 
Fin. lampi (gen. -mmell, -11lI1liJZ) ckleiner Landsee (ohne Ab- 
£luJ3); Teich', lammikko (-k01Z) f('" asser-)pfiitze; Teich' = lap. lab- 
hak cSumpf'; węg. lap, ldb 
Lache, Uberschwemmung8terrain' (\Vik- 
lund Urlapp. L. I 138). 
U wag a 1. Ze spisu nazw wschodnio- i północnorosyjskich 
u Jacoby'ego l. c. 78/9 1 przytaczału: 
Lumpa rz. u cYpa.1bljKarO xpeóTa', Lambas d. Ury w pow. 
pinieżskim gub. archangielskiej, Lamba d. Jarani w wiackiej gub. 
itd., częste też w Finlandii itd. 
U wag a 2. Skąd się wzięła nazwa Lampa, młyn w Szyi e- 

 
rowicach, pow. raciborski (na Sląsku), 81. Geogr., albo Lampa n 
Lappa (Acip.1t:Z, Aci
1t(x) m. na Krecie (w zachodniej części; obie 
formy autentyczne, p. Forbiger, I-Iandb. III 1040/1), nie wiem.. 
Natomiast nazwy miejscowości Łempice w. 1) pod Pułtuskiem, 

) pod Szczucinem oraz Lempino (i Łempillek) w pow. płońskim 
(pod Raciążem), chociaż pochodzą przed
 wszystkj:m od nazw oso- 
bowych, jednak ze względu, żo geograficznie tak dobrze się łącz
 
z omówionymi, z pewnością tu należą. 


1 Naturalnie nie wszystko, co .J. zestawia, tutaj należy. 


Prace Onomast)"czne 1.
>>>
" 


130 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWJA
SKICH 


u wag a 3. Por. gr. Aci
7tYJ 
brud, pleśli, kożuch, piana., zbie- 
rające się na cieczach', AciTCYJ 
to samo, śluz'? O łotyskich wyra- 
zach (z wyj. lampa 
Scherbe'), które Prellwit.z, Et.'Vtb. d. griech. 
Spr.! s. v. wahająco poró,vnuje, por. Thomsen, Beroringer 26
 
(zapożyczenia z filiskiego). 


31. Lali kiesa - Luczesa 


Łaukiesa l. d. Abeli, l. d. Niewiaży (p. d. Niemna) w pow. 
wiłkomierskim i kowieliskim. Tak SI. Geogr. s. v. i pod Łankiesa 
ma odnośnik na Łaukiesf" zatem Sr. Geogr. zna dwie formy Lau- 
kiesa i Łankiesa: mapa sztabowa pruska l :200,000 karta Jano,v 
an der Wilija ma (kilka razy wypisaną) tylko formę z 1l Lankiesa 
(pisane tam Lankessa); miejscowości zaś nad nią położone (dwór 
i trzy zaścianki) są nazwane zarówno na mapie jak i w Sr. (j'eogr. 
Połallkiesfe (mapa: Polankesse, Polallkessy). Zatem może być, że 
to jest właściwa forma nazwy; ale lnoże też być i odwrotnie. Jak 
ludność miejscowa naprawdę mówi, nie wiem. 
Laukiesy, po niem. (wedle łotewskiej wymowy) Lauzen-see, 
jezioro na północny wschód od Nowoaleksandrowska, ale już w gub. 
kurlandzkiej; z niego wypływa potok Laukiesa al. Łaukrtsa tak 
mapa pruska) l. d. Dźwiny tuż naprzeciw Dyneburga; nad rzeką 
i jeziorem miejscowości Laukiesy i Polaukiesie. 
taukiesy, jezioro pod l\Ialatami w pow. wileńskim niedaleko 
granicy gub. kowieńskiej. l\Iapa szt abo
a pruska. 1: 200,000 karta 
, 
Swenzjany (tj. Swięciany). 
Laukiesas, rozlegle bagno z jeziorkiem między Taurogami 
a Jurborgiem w pow. rosieIiskim gub. kowieIiskiej tuż nad gra- 
nicą pruską. 
Iapa sztab. pruska 1 :200,000 karta .Jurborg. 
Ta oczywiście litewska forma nazwy Łallkesa powtarza się 
'v zupełnie identycznej, ale słowiailskiej postaci jako Luczesa resp. 
Ł,ltczosa, a mianowicie: 1) lewy dopływ Dźwiny w pow. orszań- 
skim (gub. mohylowskiej) i witebskim, ujście pod samym Wi- 
tebskiem; 2) l. d. Mieży l. d. Dźwiny w pow. bielskim gub. smo- 
leńskiej. 
Co się tyczy etymologii, to moim zdaniem na dnie tej na- 
zwy leży niewątpliwie temat litewski laltkes = awest. raocalt- łświa- 
tło, jasność, świecący, jasny' = staropers. raucalt- 
 dzień' = staro- 


,.
>>>
ł.ACKJESA - ł.UCZESA 


131 


ind. -l'ocas- cświecący' f:::: praindoeur. *lotlkes- I; zatem znaczenie 
pierwotne litew. przymiotnika laukesa (fern., maso. laukesas), uro- 
bionego od powyższego starego tematu na -es-, była Cjasna, biala:) 
lub podobnie. Pierwiastek *ley,q- jest niezmiernie rozpowszechniony 
w różnych formacjach na całym terytorium indoeuropejskim (zna- 
czenie cświaU,o, jasność, białość' w różnych pojęciach i odcieniach) 
np. staroind. riJcale itd. (świeci', 1"oklt-s Cjasny' = gr. AEUXÓ
, lac. 
Zilceo, lux, goc. linIta) = niem. Lich!, cerk. lucb, lula cświatło, 
promień' (pol. łuczywo itd.), lit. łarkas (lysy', ale używane tylko 
w znaczeniu f'mający łysinę' o zwierzętach, zatem pierwotnie (biały' 
(= AEUXÓ;, staroind. rokit-s); tu także należy lit. laiikas 'pole' = 
staroind. lOkti-s (otwarte, \volne) miejsce' = lac. lUCllS (gaj' = sta- 
rogórnoniem. loli. (bewachsene Lichtung, niedriger Gebusch': zatem 
pierwotne znaczenie (Lichtung' - itd. itd. Są. także ślady wyraźne 
i liczne specjalnie tematu na -es-: prócz wyżej przytoczonych 
wyrazów aryjskich por. pochodne awest. raOX8na- Cjasny, błysz- 
czący' = łać. luna-, iryj. I01ł, bean cświatło, księżyc' = pruskie Zuux- 
nos, pl. 'gwiazdy' = cerko luna (pol. lU1la) L- praindoeur. */oukSJlo- 2 
itd. itd. (p. między innymi 'Yalde, Latein. etymoJ. 'Ytb. s. VV.
 
Brugmann, Grundriss 11 2 1, 
S ;)
9, -111). Ale wprost znany nam 
jest temat *le'ljqes- II *lotlqes- resp. *letlqos- II *lo7}qos- t.yJko z języ- 
ków aryjskich, zatem nazwa Laukiesy - LllceslI, przedstawiająca 
tylko rozszerzenie za pomocą sufiksu -0- II -rŁ-, lna w każdym ra- 
zie za sobą znaczną starożytność. 
FornlY litewska Lallkesa i słowialiska Lucesa odpowiadają 
sobie fonetycznie jak najdokładniej, bo z ewentualnego praindoeur. 
*lo'l}qes1i musiało powstać w lit. laukesa a w slow. (już w prasłow.) 
lucesa 3. Zatem z samych tych form nie widać wcale, czy ta na- 
zwa jest prawspólną, ewentualnie nawet praindoeuropejską, czy 
też litewską, to znaczy czy Słowianie w dosyć odległej epoce prze- 
jąwszy \v dorzeczu Dźwiny nazwę litewską Laltkesa zrobili z niej 
następnie regularnie Lucesa resp. Lucosa, czy też na odwrót, to 
znaczy czy Litwini w dosyć odległej epoce zastali i przejęli na- 
zwę słowialiską Laukesa nie zmieniając jej następnie wcale zgo- 


l -k- niepalatalne i nielabializowane, zatem wedle obecnie 
przyjętej pisowni */ol,!qes-; ewentualnie praideur. *letlqes-. 
2 Fem. *lo1)ksllii; ewentualnie pisać przez -q-, por. poprze- 
ł ni przypisek. 
s Wedle historycznej wymowy laukiesa resp. lllcesa. 


9* 
. 


.
>>>
. 


132 J. ROZWADOWSh.I: STUDIA NAD N-\ZWAMI WÓD Sf.OWIAŃSKICH 


dnie ze swym rozwojem fonetycznynl. Jak powiadam, teoretycznie 
każda z tych ewentualności jest dopuszczalna, jeżeli 8ię chcemy 
oprzeć na samych tych formach tylko. N a szczęście nawet nie 
stając na gruncie jakichkolwiek wyobrażeń o przedhistorycznych 
stosunkach w tych stronach możemy ze znacznym prawdopodo- 
bieństwem uznać nazwę omawianą także w jej postaci słowiań- 
skiej za pochodzenia litewskiego. A lnianowicie na podstawie 
uwzględnienia innych nazw rzecznych (wodnych) na -es-a oraz. 
odnośnego sufiksu. Już Pogodin, Peredviz. 
3 zwrócił uwagę oma- 
wiając nazwę rzeczną Oresa (d. rzeki Ptycz), że może ona zawie- 
rać litewski sufiks -esa tak jak np. 
'aikesas, mergesa itd. odsy- 
łając' do LeskiEma, Nomina 594 nst. I mnie się to wydaje praw- 
dopodobnym, tylko wypada temu poświęcić więcej nieco uwagi. 


. 


32. JIostuła, .1J1sfa 
Jlostwa 1. d. Stwigi resp. Stwihi (p. d. Prypeci) w pow. mo- 
zyrskim, płynie trzęsawiskami. 
..JIostwa d. Uszy w pow. radomyskim gub. kijowskiej, płynie 
przez wsie Strymhorod (Stremihorod) i N owaki. Tak 81. . Geogr.. 
s. v. Pod Nowaki podaje SI. Geogr., że wieś ta (w PO\v. radomy- 
skim) leży u zbiegu strumykó\v Humanki i Iwanki, dopływów 
Jlostwy. Pod Osoka i :Niemirówka podaje SI. Geogr., że dopływ 
Uszy powstający ze zbiegu Umanki i Iwanki pod Nowakami na- 
zywa się Osoką (wpada już w pow. owruckim gub. mińskiej).. 
Pod Stremihorod nie ma Sl. Geogr. wc o jakiejś wodzie. Na kar- 
tach sztabu austr. Chabnoje i Owrucz (1: 200,000) rzeka wpada- 
jąca z prawego brzegu do Uszy, płynąca od wsi Nowaki i Ch 0- 
tynówka (wedle SI. Geogr. obie te wsi tworzą całość) dwoma ra- 
mionarni źródlanymi łączącymi się poniżej nich i wpadająca do 
U
zy pod Niemirówką (co wedle SI. Geogr. odnosi się do Osoki), 
nie jest nazwana; ramię źródlane płynące od :N owaków także 
powstaje z dwóch strumyków, łączących się w saraej \vsi. \Vieś. 
8tremihorod (na zachód od Nowaków i Chotynówki, z którymi 
graniczy) nie ma wedle mapy żadnej wody. N atomiast na półn.- 
zachód (o wiorsty dwie) od 8tremihoroda na samej granicy (idą- 
cej przez środek) pow. radomyskiego i owruckiego rozciąga się 
nagie bagno nazwane JlIostwa (o czym znowu nie ma w SI. Geogr.).. 
\Vidocznie' w danych SI. Geogr. coś pomylone: może być zreszb
t . 
że prócz owego bagna także jeden z dopływów Osoki nosi tę nazwę.
>>>
MOST" A, .ISTA 


133 


. 


Zdaje mi SIę, że wymienionej nazwy, uwzględniając dane 
faktycznie warunki, nie podobna łączyć etymologicznie z 1IlostPl1l 
i co dalej idzie pierwiastkiem słowo met-. (mieść, miotać itd.). Od- 
rzucając to zbliżenie można jeszcze próbować innego punktu wyj- 
ścia wywodząc wyraz Mostwa z *m?;st(r,)va. W takim razie można 
by tę nazwę łączyć z następującymi: 
.J.lIsta rzeka w gub. twerskiej i nowgorodzkiej, dopływ jeziora 
llmen. Wypływa zaś łIstn z jeziora ltJstino. 'V kronikach i innych 
zabytkach pisana Jlbsta, JI1st(t i ,JIsta, por. Barsow, Geogr. SI. s. 
v. i Pogodin Izvestija X 11. 
J/ustiJla strumyk w północno-zachodnim kącie pow. wileń- 
skiego na granicy z gub. kowieńską (i trockim powiatem); czę- 
ś('iowo tworzy granicę po,v. wileńskiego i gub. kowieńskiej. Na 
karcie sztabowej pruskiej .Janow an der 'Vilija (1 :200,000), gdzif' 
ta nazwa wypisana, rysunek jej biegu niewyraźny, tak że nie 
, 
wiem na pewno, czy J[ustinn jest dopływem Swiętej (p. d. Wi- 
lii), czy inaczej. V{ SI. Geogr. nie ma. 
Otóż llIstę 
 J/r,sta wywiódł już Pogodin 1. c. z fin. tllltsta 

czarny' i etymologia ta jest prawdopodobną, jeżeli charakter 
J.1/s(I' podobną nazwę uzasadnia. FilI. 1nllsia łschwarz, dunke], un- 
rein' = est,oń. mllst = liw. 1I11lsta (por. Thomsen BFBG. 271). "r no- 
menklaturze zachodniofińskiej pojawia się ten wyraz naturalnie 
często, np. miejscowość nad zatoką ryską w Kurlandii, zamiesz- 
kana przez Liwów lllltstii-llamm, co Łotysze nazywają w wiernym 
przekładzie J/e lls i l' cSchwarzwald, Czarny las" (Bielenstein Gren- 
zen 61 przyp. 2), por. także Pogodin l. c. . 
U wag a. Cały ten ustęp nie jest jednak w swych wywo- 
dach etymologicznych pewny. Zdaje się, że najdawniejszą formą 
nazwy JIsla jest jednak lJ/bsta - może to być tylko ortograficzną 
manierą pod wplywem słowiańskiego wyrazu ł1lbStb, ł1lbsta (cerk. 
llbStb, ros. mestb. pol. ie-msta itd.), ale może być też pisownią po- 
prawną, a J13sta późniejszą ortograficzną manierą. Zwła
zcza7 że 
llIsfn n10gla by stać nawet w etymologicznYln związku z po-mstą 
{cerko 11lbStb itd.), chociaż to na pierwszy rzut oka awanturniczym 
pomysłem wydać się może l. Ale i w takim razie połączenie JIst!1 
(tj. Jlbsty) z ...l/usUną i J/ostW(f:- (tj. J/1stva) nie byłoby koniecznie 


1 Zwlaszc
a ,v takim zestawieniu jak u TrnSlnanna C.-L. 
Et. pod ...lIsta.
>>>
13-1 J. ROZW ADOWSK1: STUDIA NAD NAZ\\ AMI WÓD bLO\VIAŃSKICH 


wykluczone, por. mei-: me'll-. Rzecz więc cała wątpliwa. Przede . 
,vszystkim trzeba by wiedzieć, czy woda .I.
Isty jest rzeczywiście 
. 
Ciemna. 
. 
11/sta L- * JI'bsta nlogłaby się też łączyć z łaciń. 1Jlltst'ltm tmoszcz:t- 
(właściwie mustum vIJłum), które wywodzą (między innymi) z *11l'llt- 
sto- L- *murl-sto-: meud- w gr. i1óoo
 !'wilgoć i spowodowana nią 
zgniliznas, (J-uocXw 'być mokrym, wilgotnym, ociekać, psuć się wsku- 
tek wilgoci, gnić' itd. (p. \Valde, Lat. etym. \Y"tb. pod lJlulier).,. 
p. 'Valde s. v. Johansson IF XIX 121. Brugmann, Grd. 11 2 1,514. 
U ,"v a g a. Rzeka, zwa.na po turecku Kara-su tj. Czarna woda 
(rzeka), wpadająca do Morza Egejskiego naprzeciw wyspy Thasos 
i twoi'ząca przy ujściu rozlegle moczary, nazywa się u Bułgarów 
.l/esta (.Jirecek FE -153) i tak już li Zonarasa IX 28 'lEa't(j
, ale 
dawniej, to jest w starożytnych źródłach, nazywa się stale X€a-ro; 
(Herod. itd., czasem 
€aao
, p. miejsca u Forbigera, Hdb. III lOf6). 


33. .J10tol 
Jlotol mieścina nad jeziorem w pow. kobryńskim (gub. gro- 
dzieńskiej) niedaleko granicy pińskiego powiatu (gub. mińskiej). 
Miasteczko w dokumentach średniowiecznych nazywane ił/ol ola , 
.Jlotyl (por. SI. Geogr. s. v.). Jezioro, zwane 1110tol.,kim al. Jletel- 
skim (tak SI. Geogr., mapa sztabu anstr. 1: 200,000 Drohiczyn ma 
tylko pierwszą formę) jest rozlewem J asiołdy 1. d. Prypeci; może 
być, że pierwotnie i jezioro (albo tyJko jezioro) nazywało się Jlotol 
resp. J.lotola (czy J.l/oloła). 
Nazwę tę wywodzę od fin. 11latala l) adi. tniedrig, niedrig 
gelegen; untief, seicht'; 2) subst. tGrund, Untiefe, Bank', a opieraln 
ten wywód rzeczowo na tym, że nazwa taka od powiadałaby dosko- 
nale położeniu, bo jezioro leży rzeczywiście, na kralicu moczaro- 
watej niziny i równiny, a zaraz po poludniowej jego stronie za- 
czyna się kraj s
chy i pagórkowaty, wyraźnie się odrzynający od 
północnej nizinnej i mokrej strony. 


34. na b- 
.J.Vaab (.LVab) 1. d. Dunaju w Bawarii, w IX wieku Naba, p. 
Forstemann, Altdeutsches Namenbuch II 1067. Powstaje z dwóch 
resp. trzech rzek źródłowych a) die Haidenaab (Haidnab, lleidenab)t 
b) die Kru11lme al. (zwykle) Waldllaab (-Ilab), wYI.llienionej w XI 
wieku w formie Crumbanaba, Forstemann l. c. 11389; c) Ficldel-
>>>
NAB- 


135 


naab (-nab), którą można uważać za d. lValdnaab; z prawego 
brzegu wpada do J..Vaak powyżej ujścia Haidenaab jeszcze czwarta 
Scltweinnaab. W dorzeczu Haide- i JValrlnaab znajdują się bar- 
dzo liczne jeziorka, z których różne ich dopływy wychodzą i przez 
które one i ich dopływy przeplywają. 
.1Vabarus lub lVabaeus, dzisiaj Naver w północnej Szkocji, 
rzeka wypływająca z jeziora tejże nazwy i uchodząca do morza. 
Wymieniona u Ptolem. 113,1, gdzie w wydaniu Mtillera przyję
a 
lekcja lVabarlts (Ka

pou 1to'tcx.p.ou EX
oAat); inne rękopisy mają Xa- 

a£ou (i i\aua£ou) i tak dawniejsze wydania. Dziś ze w.lg1ędu na 
dzisiejszą formę Naver przyjęte ogólnie Nabarus l. 
U wag a. ..ł..Yabius (N&
to
) Ptolem. II 6, 4 p. pod .£.Vavia. 
Ten sam pieli z 1- w sufiksie spotykamy w: 
Nabalia Tacyt Hiat. V 26, jedna z odnóg (ujść) dolnego 
Renu w kraju Batawów, wedle jedńych = d
is. Issel (Ijssel), we- 
dle drugich == dzis. Lek (Leck), p. F6rstemann 1. c. II1068, Hol- 
der, Altcelt. Sprachschatz s. v. U Ptolem. 1111, 13 
Iiil1. l\2'JciAt!X 
(ale rkp. 
a
aA£a i 
ZU
l;),£!X\ miejscowość przy ujściu Renu (stąd 
i odnoga nieraz na mapach Navalia), por. Forbiger w Pau1y 
Real-encyc1. pod J.Vabalia. lVi1blis Venant. Fort. VIII, rzeka w Tu- 
ryngii, ale nie wiadomo która; por. nazwę powiatu (pagus) ..ł..Vabel- 
gowe' (tj. .LVabel-gau) w okolicy Sondershausen, wymienioną w X 
wieku oraz Forstemann l. c. II l Ob
 oraz Hołder l. c. s. v. lVabus 
lub ..ł..VllVltS Geogr. Rav. IV 
6 jako nazwę tej samej rzeki przy- 
tacza Forbiger \v Paul y Real-encycl. pod ...Vablis. 
Teraz zwróćmy aię na terytorium bałtyckie i słowiańskie: 
Naba, odpływ jeziora Babit do kurlandzkiej Aa powyżej 
Schłohk niedaleko ujścia Aa do zatoki ryskiej: tak nazwany ten 
doplyw w r. 1276 rubi Naba de Babatll influit in flulnen Semigal- 
lorm': uflumen S. = Aa), p. Bielenstein, Die Grenzen d. lett. .. 
14-1. -138. Dzisiejszej nazwy B. nie podaje. 
S/agul/JIl lVabba = See to lVabben, tak w r. 12
3 nazwane 
jezioro, które dzisiaj po łotysku = .Yabes-ezars, a po niemiecku 
tler .LVabbensche See, położone w dobrach Nabbe, okrąg i parafia 
Goldingen w Kurlandii. 
lVaba, polączenie wodne jeziora .Tagel z Jeziormn Stinh, 
a przez to dalszy ciąg rzeki Jageł: nazwane tak w XIII wieku 


J Błędnie 
Y{tbacZlS Egli, Nomina geogr. 2 pod .;..Yaab.
>>>
136 J. ROZ\\ ADOWSKI: STUDIA NAD NAZ\\ AMI \\ ÓD SLOWIAŃSKICH 


.. 
(łriVUlllS lVaba). Tamże 1JlOIlS ...Yllba przy moś
ie na strumieniu .Naba, 
od niego nazwana (w tym samyn1 dokumencie z r. 1226): wszystko 
o kilka wiorst od Rygi na płn.-wschód. Bielenstein l. c. 40. 41. 
210. -t17. 
...Vabbe rzeka, odplyw jeziora Losne, na płn.-wschód od \Vin- 
dawy (\Vindau), Bielenstein L c. 210. ...Yabbe jest niemiecką formą 
nazwy, po łotysku Naba al. Nabcle: ujście tej rzeki do morza na- 
zwane ...Yabolesmitllde (zatem sama rzeka = }{abole); rzeka tworzy 
granicę między Popen a parafią \Vindawską, Bielenstein l. c. 
184. 210 (62). 
CastrltlJl .LYabel w r. liH8: niewątpliwie położone na górze pod 
dzisiejszą miejscowością ...Yabber (łot. forma Nabe), przy odpływie 
jeziora Ladenhofskiego w parafii Lemsalskiej. Odpływ ten po .,10- 
wiorstowym biegu wpada pod nazwą UT elterbacll = lot. lVell-tras-ltpe 
do morza na granic)r parafii Vernigel i Salis, Bielenstein L c. 62. 210. 
.lVabb{t L d. rzeki Brasel (zwanej po łotysku StJ"ll'ltpe: Bie- 
lenstein l. c. 66. 69) p. d. rzeki Aa, w Liwlandii. Bielenstein tej 
rzeczki nie wymienia, podaję ją ze SI. Geogr. 
}..TapkiUl, wieś na północ od Lemsal, położona nad krótkim 
odpływem małego jeziorka do Sll'etupe (niem. Swent), która wpada 
do morza pod Neu-Sa]is (w Liwlandii), Bielenstein L c. 210. .lVap- 
kitll L- * lVaba-KiUa (Kitla po liwsku = 
wieś'). 
./VobobJja gora, wieś w pow. połockim gub. witebskiej, wy- 
mieniona w XVI wieku, rrrusman, Etimołogija mestnych nazva- 
nij Vitebskoj gub. s. v. 
Nobel, jezioro w pow. pińskim, o wysokich brzegach, połą- 
czone kilku strugami z odnogami Prypeci, zwanej tu Parokiem 
(specjalnie dwa odpływy jeziora tworzą rzekę Strumień); na wy- 
sokim półwyspie, wdzierającym się głęboko w jezioro, leży mia- 
steczko Nobel. Starożytny ten' gród wymieniony nieraz w kroni- 
kach ruskich w formie ...Yeblb: w Kronice Ipatiewskiej pod r. 1
62 
(Połnoje Sobr. Let. 11200; Barsow, Ocerki 2 121/2 z uw. 218 na 
str. 292), w Kron. "\\T ołyńskiej pod r. 1260. 
.lVobel L- noblb resp. nobljb: o stosunku tej nazwy i formy 
do llCbUb p. niżej. 
N azwa dawna Neblb grodu na jeziorze Nobel przeprowadza 
nas do nie spotykanych dotąd form z -e- w zgłosce rdzennej: 
*lViebiel w POlliebiel (w ros. pisowni Ponebelb) l) wieś (lub 
osada należąca do wsi Horodok) na lewym brzegu rzeki Ust je l.
>>>
NAB- 


137 


-d. Horynia, o kilka wiorst poniżej Równe
o (na \V olyniu): zarazem 
leży nad małym doplywem rzeki Ust je. rrak na mapie sztabowej 
austr. 1 :200,000 (karta Równo), w SI. Geogr. Ponebel nazwana 
i tłumaczy się to małoruską wymową. W dokumentach średnio- 
wiecznych Ponebyl (Arcbiv. Jugo-zap. Ros. I 1,475, VI 2,35- 
cytat wedle Sl. Geogr. s. v.; nie wiem, czy dokumenty polskie 
czy ruskie); 
) wieś w płn.-zach. stronie gub. czernihowskiej przy 
granicy z gub. mohylewską, leży nad małym dopływem lewym 
rzeki Biesiedź (z rosyjskiej mapy sztabowej). 
.Nebel p. d. rzeki \\
 arnow (wpadającej do morza pod Ro- 
stokieln) w l\Ieklemburgu; lV. wyplywa z jeziora Malkwitz, a w dal- 
szym biegu plynie przez wielkie jezioro Krakowskie (Krakower See). 
Nibel nazwa lokalna rzeczki Eschach poniżej miasteczka 
Leutkirch w płd.-zach. \\Tirtembergu; Eschach. jest p. d. rzeki 
Aitrach l. d. rzeki Iller p. d. Dunaju (Iller tworzy w średnim 
i dolnym biegu granicę między Bawarią a \Virtembergiem). Na 
t.ej, do dziś zachowanej nazwie N. polega wspominany w doku- 
mentach V1I1 wieku i nast. powiat (i miejscowość) ...Yibalgaria 
z obocznymi formami pierwszej części Nibal-, lVi b u 1-, Nibil-, ...Yi- 
bel-, p. Forstemann l. C". II 1076. 
Przytoczone dotąd nazwy przedstawiają następujące formy 
wzgl. tem
ty: *nobha, *nobltllljo- resp. *noblzljo- 1, *llebllljo- i wre- 
szcie *nobharo-, to naczy więc element pierwiastkowy 1l0bh- oraz 
rozszerzenie jego sufiksem -10- (i -TO.). Etymologia jest zupełnie 
przejrzysta i pewna, po części też znana. Bielenstein l. c. oma- 
wiając przytoczone nazwy lotyskie nie mial żadnej wątpliwości 
co do znaczenia pierwotnego wyrazu naba (L- *llobka); str. 210 
powiada cder Name findet sich oft in den von Kuren und Liven 2 
bewohnten Gegenden und deutet liberall, wo er vorkommt, auf 
eillen \Vasserau8flu
s aus einem See'; ibid. cdurch die Betrachtung 
aller dieser Ortlichkeiten wird constatiert, dass die Liven bereits 
vor Ankunft der Deutschen den Abfluss aus eineln See aIs des- 
sen Nabel bzw. Nabelschnur ansahen und bezeichneten'; str. 4U: 


1 Dla nazw tych samych przez się można by także przyjąć 
*uabh-, bo w językach germ., baU. i sło\v. dawne indoeur. a i o 
zupełnie się zlały w jedną samogłoskę, - ale jak zobaczymy da- 
lej, tu lnamy do 
zynienia z ideur. -0-. 
2 Bo terytorium zajęte przez. Łotyszów było w znacznej 
części nieco dawniej zajęte przez filiskich Kurów i Liwów.
>>>
138 J. ROZWADO\\'SKI: STl;DlA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIANSKICH 


" 


(der Name Naba... ist urspriinglich aIs Appellativ die Bezeich- 
nung eines Abflusses aus einem See. Das \Vort ist indogerm. und 
heisst ...Yabel. Die finnischen Sprachen scheillen es entlehnt zu 
haben und zwar in sehr alter Zeit. Der .J.Vabel heisst lett. naba 
(litt. bamba.. .), estn. naba. Da 1laba im Litauischen fremd scheint t 
konnte strittig bleiben, ob die urkundliche Naba [p. wyżej] im 
Liven- und Kurenlande aus dem l\lunde der lettischen oder fin- 
nischen Leute stamme'; str. 366: das 'Vort naba 1st nach 'fhomsen 
(Beroringer 201) seitens der Finnen von den Letten entlehllt und 
zwar in alter Zeit, weil es durch alle baltisch-finnischen. [tzn. 
zachodnio-fillskie] Sprachen verbreitet ist. Gerade deshalb konnte 
vielleicht gemeint werdell, dass die Lieven selbst den Xamen 
naba hier [tj. w okolicy Rygi] und anderswo den Seeabfliissell 
gegebel1 hiitten. Ob es abel' nicht wahrscheinlicher ist, dass ge- 
rade hier um den Rigischen Meerbusen heruln die Finnen das 
lettische 'Yort auch an den Seeabfliissen gefunden, kennen und 
brauchen gelernt und dann weiter nach dem Norden und Nord- 
osten getragen haben, wo Letten niemaIs hingedrungen sind ;ł'. 
Pomijając tutaj i na razie poruszone przez Bielensteina pytanie, 
czy te nazwy w Kurlandii i Liwlandii pochodzą właściwie od 
Kurów i Liwów czy od LotYRZÓW, musimy zaznaczyć, że wyja- 
śnienie ich właściwego znaczenia i etymologia są zupeh
ie słuszne. 
Co się tyczy nazw germaliskich, to Egli, N omina Geogr. 2 pod 
Naab przytacza (nie wypowiadając swego zdania) obja
nienie 
R. !tIiillera lBliitter osterr. Ldkunde 188
, 1 ł:;): (lVaab sei buch- 
sUi.blich ahd. naba, nhd. 
Yabe (des Rades); den Germanen konnten 
die Fliisse aus ...Yaben hervorquellend erschienen sein'. \V tej sty- 
lizacji i w tym ograniczeniu objaśnienie to nie może być zbyt 
przekonywującem, ale zobaczynlY zaraz, że l\Iuller widział część 
prawdy, podobnie jak Bielenstein. Prócz objaśnienia 
Iiillera, dla 
nazw germańskich (resp. dawniej celtyckich) robiono tylko próby 
zestawiania z nazwami lValze, Navll, o czym niżej. 
Przypatrzmy się zachowanym językach indoeuropejskich wy- 
razom, stojącym w związku z naszymi nazwami. . 
Staroind. ntiblzya-m (piasta', niiblza- Cts., pępek' i prawdopo- 
dobnie nabiła cpępek' t, nublzi"$ f. (piasta, pępek, pępowina (Nabel- 


1 Por. o ndbllli Oswald Richter lndogerm. Forach. IX 205 

 73 Anm. 2.
>>>
rBB- 


ł3U 


schnur), zagłębienie', 1labltUa-11l fsłabizna (Schamgegend), zagłębie- 
nie pępkowe (Nabelvertiefung)', awest. 'łtabii- f(pępek); pokrewień- 
stwo' J; gr. 0l1cpGCA6;; lać. ulIlbo, ltmbillc'ltsj staroir. imbliu (Gen. 
imb[cJlh) fpępek'; starogórnoniem. naba = dzis. ..Yabc (odpowiednio 
w innych germ. językach), nabalo = dzi
. Nabcl (odpow. w innych 
germ. językach); staroprus. nabis Cpiasta, pępek', lot. naba cpępek': 
zatem indoeur. dwuzgłoskowy element onoblt- ( 
 a) 1l0blt-, b) ombJl-) 
o znaczeniu fpiasta (sam środek koła) i pępek', oraz indoeur. z niego 
urobiony za pomocą sufiksu z -1- temat ombltalo- fpępek'! resp. 
llobhalo-, obokktórego może istnial tak
e tmnat na -[jo- (-li-). Wi- 
dzimy zatem, że przytoczone wyżej nazwy wodne są rzeczywiście 
w gruncie rzeczy identyczne z tymi appellatywami. Kwestią może 
być tylko to, czy te nazwy wodne rzeczywiście znaczyły od początku 
w tzw. przenośni (pępowina, pępek', czy też powstały jeszcze z odno- 

nego elementu pierwiastkowego od wyrobionego w derywatach 
znaczenia fpępek' itd. Dalsza etymologia naszych appellatywó,v 
jest jasna: niewątpliwie należą one do staroind. nubltate fpęka, rwie 
(się/" nabhan/t- m. (obok nabhanu- f.) f źró dlo 7 krynica", nablL- f. 
'otwór (krynica, ujście)' 3: to znaczy pępek zostałby nazwany jako 
fotwór, pęknięcie' itp. (stąd i piasta). \V takim razie oma wiane na- 
zwy wodne mogły powstać niezależnie od wyrazów z ustalonym 
znaczeniem fpępek, piasta' na podstawie tego pierwotnego zna- 
czenia pierwiastka. Ale i tak sądzę, że prawie na pewno te nazwy 
wodne wyszły już od wyrazów ze znaczeniem 
pępek, piasta', 
a mianowicie raz dlatego, że nazwy te są europejskie, a w europej- 
skich językach nie ma nigdzie śladu owego pierwotnego znaczenia, 
po wtóre dlatego, że nazwy te są formalnie identyczne z odnośnymi 
wyrazami: zwłaszcza rozstrzygającym jest tu twór z l 'v sufiksie 
,. 
który od najdawniejszych czasów (tj. od czasów, kiedy zostal uro- 


. 


1 Zachowane tylko w wyrazie llaba-llflZdisla- Cnajbliższy 
krewny': i staroind. ndblli'$ ma znaczenie (prócz pierwotnego) fpO_ 
chodzenie, rodzina, pokrewieństwo, ojczyzna'. Por. Bartholomae 
Altiran. \Vorterbuch s. v. oraz Richter l. c. 
2 Tylko wyraz starojr. wykazuje inną wokalizację pierwszej 
zgłoski (tj. nie 0-), ale jaką; C11lblt- czy IJlbh-, czy może jeszcze 
inną pierwotnie)J Mam na myśli niejasne często salnogloski na- 
głosowe w językach indoeuropejskich. - Ze względu na staroind. 
niibkila-m możeby przyjąć -bltiJlo- na podstawie bazy Ollob1zii-. 
s Do znaczenia tego wyrazu por. zresztą ,Joh. Sehmidt Plu- 
ralbidungen 145 nst. uw. 1.
>>>
. 


1-10 


J. ROZW ADO" SKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIANSKICH 


" 



 


biony) znaczył widocznie tylko "pępek' (tzn. Cmały otwór' albo 
jeszcze pra,vdopodobniej cmała piasta'). A znaczeniowy proces, na- 
zwanie żył wodnych (większych i mniejszych) wychodzących z jezior 
(większych i mniejszych) i ewentualnie łączących je z drugimi 
"pępowiną' resp. mieJsca wyplywu cpępkiem' jest calkiem naturalny 
i zwykły: także inne części ciala ludzkiego, będące otworami, jak 
()ko, usta, gardlo dały początek całemu szeregowi nazw wodnych. 
Że element Ollobh- był alternującą formą bazy enebh-, tego 
dowodzi staroiryj, imblin (*emblz-) w związku z nazwami wodnymi 
o temacie *Ilebhlo- itd. (p. wyżej). Co się tyczy nazwy _Vabarus, 
to zdaje się i ten temat (resp. jf\go odmianę) spotykamy jeszcze 
jako appellativum ideur. *nobharo- (świder' (tj. (dziura\viący' przy- 
rząd), por. Fick Vergl. -\Vorterb. 1 4 97. Johansson Indogenn. 
Forsch. IV 140 uw., Hirt Ablaut 
 t5-l0 (ale staroisI. natan° jest 
raczej - jak to ogólnie lnyślą - złożeniem, por. KInge Etym. 
"tb.:) pod .ZVabn', Thomsell EinfI. der germ. Spr. auf die finn.- 
łapp. 157 pod napakai'ra i szczególnie Noreen Altisl. u. altnorw. 
G . 
.
 - - ł b ') 33 2) 
raUlln.- 

 
 (, -ł: ..... , . 
U wag a. Czy wyrazy znaczące f'pępek, piasta' i staroind. 
'Jlablz- (pękać' należą etymologicznie do znanej bazy enebJz- (
 
imblz- IIneblz-, 1jlblz-ł-, om bl1- itd.) zawartej w szeregu wyrazó", 
o znaczeniu (mgła, chmura., niebo, deszcz, wilgoć, woda' czy nie 
nie łatwo odpowiedzieć i nie bardzo nas tu obchodzi. Ale ze względu 
że wYlnieniona wyżej na samym końcu nazwa lVibel może raczej 
do tej grupy należy, dotknę krótko tego pytania. Otóż sądzę, 
podobnie jak np. Fick Verg). "\Vtb. 14. 97 1, że wszystkie te wy- 
razy tworzą jedną etymologiczną całość. "\Vażniejsze wyrazy grupy 
znaczącej cmgl a ' itd. są: staroind. ambltas n. (woda', ndbhas n. 
mgla, para (to znaczenie zwłaszcza w pochodnych), chmury, prze- 
stwór powietr;zny, niebo', abhra-11l (£=*łJ,bh1°Ó-) (niepogoda, chmura, 
pył': gr. VEło;, VE:p£),YJ, aUV-'/E'I0łE (pochmurno jest', dcpp6; ( L- *lJlblzró-); 


l Podobnie PrelIwitz w swym słownikn pod odnośnymi wy- 
razanli; najczęściej (p. Brngmanna książki i inne podręczniki) nic 
się nie mówi o tym tj. cytuje, gdy tego potrzeba, każdą grupę 
z osobna; ,vyrażniej oddziela J ohansson Idg. Forach. IV 13g nst. 
uw. 3 od dołu, ale może mu tylko chodzi o rozróżnianie grnp 
znaczeniowych. Zresztą jego fonna oboczna snebh- tpękać' wla- 
ściwie na niczym się nie opiera. 


.,
>>>
NACZA, NIENACZ 


141 


łać. nebltla, imber 1; kymr. niwl, staroiryj. nel (gen. Iliuil) f::: *lteblo- 
cchmura'
 starogórnoniem. nebul = dziś Nebel = staroisI. lliól (L- *nc- 
tJul-) cciemność", staroisl. llijf e- *netJil-) cmgła'; starocerk. uebo (gen. 
nebese) 
 pol. niebo; lit. debeSlS (przekształcone z *nebesis) 
chnlura';. 
obok czego oboczne formy z -b- : staroind. ambłt- n. cwoda', urm. 
a11lp cchmura', gr. 
J.L
po.;. \Vidzimy zatem, że głÓWllą formalną 
różnicą tej grupy od grupy znaczącej 
pępek,. piasta' jest istnie- 
nie tutaj tematu nebhes-, którego tam nie ma, natomiast i baza 
sama i derywaty na -1- i -'1'- są właściwie iden
yczne. Znacze- 
niowo dają się obie (resp. wszystkie trzy) grupy także dobrze- 
pogodzić, bo dla tej ostatniej grupy należy widocznie wychodzić 
od zasadniczego wyobrażenia cnieba, które się pokazuje wśród 
chmur' resp. nieba jako 
otworu (pęknięcia) chmur'. 
Etymologiczny związek obu grup objawia się także w tym r 
że w obu mamy oboczne formy z -pk- (resp. -p-\ A mianowicie- 
awest. nufa- m. cpępek, rodzina (pokrewielistwo)', nowopers. nar 
'pępek' z aryj. *Jlapka
, do czego naturalnie trzeba uwzględnić
 
że gr. 0l1qJ:iAÓ;; łać. ltmbiliclts i germ. N abel mogą równie dobrze 
zawierać -bJz- jak i -ph-; a z drugiej strony Ilep- Cwilgoć, 
oda,. 
źródło' (niektóre formy niejasne), co do którego por. Johansson 
IF IV 140 uw. 143 nst. Barthololuae, Altiran. Wtb. pod nab- i na- 
pta-. Kretschlner, Einl. 133. 'Yalde, Et. lat. \Vtb. 1łepos 411. 
Czy i w jakim związku z ideur. bazą ellebh- II eueb. stoi 
ugrofiń. ncb- (p. materiał u Donnera ITI nr. 963 i 962), nie wiem. 
Z tot. nabo tpępek' zapożyczone fiń. napa itd. ThOlnsen 
BFB 2U1. 'Viklund, Urlapp. Lautlehre 59. 


, 


3 ... ,T. l\ r. 
'oJ 

 a c:: a , lenacz 


Nacza, prawy dopływ górnej Łani (I. d. Prypeci) w pow. 
słuckim gub. mińskiej. Kad nią w. Nacza niedaleko ujścia, dalej 
'\v. Pallacza i dwór .J.Vacza u zródel. · 
Nacz al. 
Tacza p. d. rzeki Bóbr l. d. Berezyny Dnieprowej 
w pow. borysowskim gub. miliskiej; nad nią zaścianek Zanucz 
i w. ..,\Tacz al. Nacza. SI. Geogr. 
1 Łać. -b- może także reprezentować indoeur. -b- (por. niżej); 
ale '\v llebula pewnie mamy -bll-. Niepewne także awest. all'I"a- n. 
cchmura, deszcz', celt. temat ab- crzeka' (staroiryj. aballn, (lu.b itd.). 

b. Jeżeli w ogóle formy z -b- nie polęgają na ap- cwoda" por. 
Johansson Idg. Forsch. IV 139 nst. 


, 


.
>>>
142 J. ROZ\\ ADOWSKI: 8TI'D1A NAD NAZWAMI WÓD SLOWI:\ŃSKICH 


.LYllCZ mały 1. d. Berezyny Dnieprowej w pow. borysowskim 
gl
b. miliskiej. 81. Geogr. Z map jakie mam do dyspozycji, nie 
mogę sprawdzić, czy przypadkiem ta Nacz uie jest identyczna 
z bezpośrednio poprzedzającą. 
lVienacz 1. d. Prypeci powyżej 
Iozyrza w pow. rzeczyckim 
i mozyrskim gub. mińskiej. Jest to niewielka rzeczka płynąca ba- 
gnami, leśnymi moczarami i tworząca jeziorka. 
.LYżeullcz p. d. Hlyboczka l. d. poprzedniej .J.YiellaCZ!1 w pow. 
rzeczyckim gub. Iniliskiej. .T eszcze mniejsza od poprzedniej, cha- 
rakter podobny. 
J..Vacza l. d. D
winy w pow. lepeIskim gub. witebskiej (nie- 
daleko granicy gub. wileliskiej między miastami Dzisną a Poło- 
ckiem); nad nią osada Zallaczje (przy ujściu) i kilka miejscowo- 
.. 1 . 
Sel .L' acza. 
.Nacza l. d. Obszczy al. Obszy l. d. Mieży (I. d. Dźwiny) 
w pow. bielskim gub. slnoleńskiej; u źródeł w. .J.Vacz!lllka (u Sie- 
mionowa mylnie ta rzeka nazwana Nową'. SI. Geogr. 

Vaczka mały p. d. Dzitwy (p. d. Niemna) w pow. lidzkinl 
gub. wileńskiej. Mapa sztabowa pruska 1: 
UO,UOO Karta J eiszyszki. 
...Vacżka al. Pallaczka doplyw jeziora Pielasy (z którego 
z przeciwnej strony wychodzi Kotra p. d. Niemna) w pow. Iidz- 
kim gub. wdeliskiej; nad nią' w. Panaczl/ (resp. PanaCi) i duża 
w. - ...Yacza. Tak na kartach .T eiszyszki i Merecz mapy sztab. prn- 
skiej; Sl Geogr.' Dazywa ją Nacza al. PwTaczka: oczywiście pierwo- 
tna jej nazwa jest resp. była. .i.Vacza; formy Naczka i Panaczka 
pows
aly dopiero po powstaniu miejscowości 1.Vacza i Panacze. 
Prawdopodobnie wreszcie także z innymi sufiksami: 
Naczala 1. d. 'Vilii w pow. trockim gub. wileńskiej. SI. Geogr. 
tak s. v., pod 'Vilia jest forma .LVaczala. Na mapie.- sztab. pruskiej 
. nIe ma. 
Nakof I. d. Desny (l. d. Dniepru) w gub. czernihowskiej, 
-łączy się przy ujściu odnogą z Sejmem, oblewa trzy stawy. SI. 
Geogr. 
\V szystkie wymienione rzeki znajdują się dziś na obszarze 
słowiańskim 1; ale języki słowialiskie nic nie przynoszą do obja- 
1 Ho pominąwszy nie pewną lVaczale wszystkie zresztą rze- 
czywiście są na terytorium zajętym dziś przez Slowian ; nawet 
./)T acza (włość Koniawy) w pow. lidzkim ma ludność nielitewską, 
por. l\lateriały Komis. antrop. Akad. Um. I
I b 64, 67. 


.
>>>
taCZA, NIENACZ 


14a 


śnienia ich nazwy. EtYInologia jest przejrzysta, jeżeli uwzględnimy 
następujące wyrazy: 
Łot. n{ikt (Il{lklt nlizu) rkommen'; lit. llókti (nókstu llókau) 

reifen', które to znaczenie rozwinęło się z pierwotnego Cdojść', 
jak wykazują z jednej . strony anologie semazjologiczne (np. na- 
sze: owoce, zboże dochodzi, dośpiał!l itd.), z drugiej zaś łot. oraz 
jeszcze w lit. pra-Ilókti ceinholen' (tak też zestawia Leskien Ab- 
laut 377). Dalsze związki etymol
giczne są niepewne, por. np. 
Fick. VergI. 'Vtb. I' 96. Stokes, Urkelt. Sprachschatz 31. Zupi- 
tza, Germ. Gutturale 67; \Valde s.v. nallciscor; wię
 też je tutaj 
pomijam. Co moim zdaniem nie ulega wątpliwości, to przynale- 
żność '" ymienionych nazw rzecznych do tych bałtyckich czaso- 
wników: potwierdza się ona nazwami .LVie-nai, wskazującymi swym 
złożeniem z przeczeniem lle-, że element pierwiastkowy mial zna- 
czenie czasownikowe. 'V yraz 1łac( a) oznaczał mniej więcej to samo 
co (po-'tok, nie-1lac zaś w przeciwimlstwie do tego to co nie-ciecza, 
to jest wodę albo (stale lub czasowo) nieplynącą lub bardzo wolno 
płynącą. 
TT wag a. Karski, Belorussy 146,54,55,62 wymienia Nair 
1. dopł. Dźwiny, 2. Łani, 3. Bobra, 4. Obszy i jest skłonny uwa- 
żać tę nazwę za litewską, ale bez rezultatu (str. 46). 
Z języków ugro-fiiiskich wywodzić ...Yaczy nie można, o ile 
mogę sądzić; pomysl Trusmana Vi teb. s. v. nie wytrzymuje kry- 
tyki (do wyrazów ugro-fiIiskich przytoczonych przez niego por. 
Donner Vergl. 'Vtb. nr 919); inny mój własny, również: dlatego 
też oszczędzam go czytelnikowi. 
C; się tyczy czasu przejęcia omówionych nazw baltyckiego 
pochodzenia przez Slo,vian, to o absolutnej chronologii rozumie 
się nl0wy nie ma. ,y zględną wskazówką chronologiczną jest fone- 
tyczny wygląd jaki Slowianie tym nazwom nadali, a mianowicie 
ć kk 1. Pierwotną formę bałtycką tej nazwy wypada przyjąć 
w postaci oic n l1k(.J)e albo *llllkJa, co by' w litew. wyglądało *Ilokł 
albo *nokia (: nókU = kopes cdrabina': kópti Cwstępować' itd.); wy- 
wypadałoby zatem z tego, że Słowianie przejęli tę nazwę jeszcze 
przed s woim przesunięciem k (g,.cll) 
 i (rZz 
 Z, s) przed palatal- 
nymi samogłoskami, co nastąpiło już ,,- epoce prawspólllości sło- 


1 Bo litewskie li jako odpowiednik słowia.liskiego a jest cał- 
kiem zwyczajne jeszcze prawie do dziś dnia. 


.
>>>
. 


" 


1-l-t J. ROZWADO" SKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


wiańskiej. Ale po pierwsze nie wiemy, kiedy mianowicie to na- 
stąpiło - a mogło się to odbyć b a l' d z o dawno, ale i stosunkowo 
późno -; po wtóre trzeba pamiętać, że i łotyski język zna podo- 
bne przejście k(g) 
 c (dJ tj. dz) wbrew litewskiemu, zatem np. lot. 
maze (nauka' = lit. *moke (: mókti uczyć się): po trzecie trzeba się 
liczyć i z tym, że przy przejmowaniu obcych wyrazów odbywa 
się w szerokim zakresie substytucja rodzimych głosek na miejs.ce 
obcych nie tylko wedle absolutnego podobieństwa, ale także wedle 
konbinatorycznych przyzwyczajeli fonetycznych. 


36 Xava 


J..Va1ze 1. d. Renu, tworzy w dolnym biel1;u granicę między 
Palatynatem i łlesją a prowincją :nadrmiską (Rheinprovinz). Tylko 
raz pod r. 760 nazwana .ł..Vaba, zresztą .ł..Vava począwszy od Ta- 
cyta Hist. IV 70 (jeszcze w X wieku), a obok tego już w IX wieku 
raz Naha, p. cytaty u F6rstemanna Altdeutsches 
amenbuch II 
1067, Holder Alt-celt. Sprachschatz pod J..Vava. Powiat w dorze- 
czu N. nazywany Nachgowi, (Naligowe, NaltagOll'e itd.) w VIII, IX 
i X wieku, por. Forstemann 1. c. 
.ł..Yalte p. d. Schleuse p. d. górnej Werra (która jest głównym 
źródlanym strumieniem 'Vezery) w Turyngii. 
Die 
Yau l. d. Dunaju w "Tirtembergii i Bawarii (poniżej 
miasta.ITlm): w r. 1003 _Yavua, 1150 .LYawa, Egli NOlnina geogr.2 
pod .J..Vaab, Holder L c. pod .LVava 3). I F6rstemann l. c. (pod 
Yab) i Holder l. c. (pod lVava), a za F6rstemannem także Egli 
l. c. (pod Naab) zestawiają razem nazwy Nalle i Suab j,ako je- 
dnego pochodzenia, przy czym Holder ma jako próbę objaśnie- 
nia: raus .Sniiva?', a F6rstemann powiada: (e in deut1ich erkenu- 
barer Stamm flir Flu8snamen, dessen deutsche od er undeutsche 
Natur zu ergriinden indessen noch der Zukunft iiberlassen blei- 
ben muss'. Podobnie w drugim wydaniu Altd. Nmb. 1130 (cytat 
wedle Egli I. c.). Zestawiają jeszcze hiszpaliskie nazwy: 
Na
'ia rzeczka w płn.-zach. Hiszpanii, wpadająca do zatoki 
Biskajskiej: u Ptolem. 116, -l 
Vabi
ts (l\!X
tOU 1to't!Xp.o:j lj(,
OA(x£). Ptolem. 
1. c. po Nabius wymienia zaraz 
(x

!XAAOU£lI)VO
 (inne rkp. .N!XOutA- 
AOtWVO;, :\20U
AAooutll)Vo
) ;ro't(XJ.L
u lZ
OA!Xt = Plin. NH. IV 111 a flu- 
mine l.Vaviaalbiones (inne rk. l.Vaviaalbione, NavialbiOlle). Kiepert, 
Formae orbis antiqui XXVII nazywa dzisiejszą Navia tak samo, 


.
>>>
NAVA 


146. 


a za nią umieszcza ....Vavialbio. (dzisiejszej nazwy tej rzeczki nie 
znam, wpada do morza między _Vavia a .lValon); inni czytają Na- 
via Albionis resp. Labionis - w ogóle zdaje się coś pomylonego, 
por. Forbiger w Pauly Real-Ellcycl., który Nabius równa z dzi- 
siejszą Iuvia (= lvia .l\lela III 1,9; na zachód od dzis. Na via), 
a Navilltbio (sic) z dzisiejszą ...Vavia, l\fiiller w wyd. Ptolemeusza 
ad H., Holder l. c. pod J.Vavia. 
Zrównanie Naba (Naab) z Nava (_Valte) jest oczywiście fal- 
szywe, a wywołane zostalo wid
cznie tylko oboczną formą 
Vabll, 
dla Na/ze. Ale forma ta spotyka się tylko raz i polega z pewno- 
ścią tylko na wymowie -b- jako bilabialnego spirantu, zatem bli- 
skiej -v-o Więc nazwę NaIJa trzeba tu z
pełnie zostawić na boku. 
Mamy niewątpliwą formę Nava dla dwóch rzek na terytorium 
celtycko-germańskim, jedną już z I wieku po Chr.
 a obok tego 
dla tej samej rzeki oboczną formę, także nie ulegającą wątpli- 
wości J..Va/Ul. Rzecz może się mieć chyba tylko w następujący 
sposób: obie rzeki (dzisiejsze Na7ze i ...Vau) nosiły prawdopodobnie I 
celt'ycką nazwę Nava (co do samogłoski rdzennej p. niżej) i na- 
zwa ta zostala. przejęta przez szczepy germańskie. Ale lVava d. 
Renu brzmiała w ustach germańskich .J..Vliwa, co dalej przeszlo 
w Nahe, 
aś N ava d. Dunaju brzmiała w ustach germańskich 
Nawwa, co następnie dało ostatecznie Nau. 
Co się tyczy tej dwojakiej możliwości iloczasowej, jaką tu 
przyjmuję, to germańska forma Nawa (nie uwzględniając jakości 
-We) może reprezentować 1. dawniejsze celtyckie · Nava i * J..Vova 
bez żadnej wątpliwości: jest tu tylkó kwestia chronologiczna co 
do' * J..VOfJ{t. Mianowicie * Nova przejęte wczas, zanim pragerm. 
(i praindoeur.) o przeszło w a, byłoby następnie dalo ...Vat"a (tzn. 
-0- byłoby przeszło w -a- tak jak każde germ. a w ogóle) np. jak 
lIIogltlltiacltm 
 Maginza ( 
 JlaiJtz) albo 1/osa 
 .Jlasa( 
 11Iaas); 
* .l..Vova przejęte później, kiedy pragerm. o już przeszło w a, byloby 
pozostalo ze s.wym -0-. tak jak np. 1110sella pozostała jako J/osel. 
Otóż zważywszy wszystko forma *.lVova jest nieprawdopodobna t 
dla dopływu Renu nawet niemożliwa. Teraz 2. co się tyczy tego,. 
czy przyjąć Nava czy Nava, to rzecz się ma tak. Wczas prze- 
jęte celtyckie Nava, zanim jeszcze praideur. li .zlalo się w germ. 


1 Ten dodatek łprawdopodobnie' odnosi się właściwie tylko 
do .LVau, ale zdaje mi się, że n10glo by się i obejść bez niego. 
Prace Onomastyczne 1. 10 


"
>>>
146 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZW.UII WÓD SLOWI.\
SKICH 


z 0, byłoby przeszlo w * Nova (
s
arogórnoniem. * 
Vltova) tak jak 
np. * Danubius 
 starogórnoniem. Tuonova (
 DOJlau); później przo- 
jęte Niiva byłoby zostało, to jest za celt. -a- byliby Germanie 
podstawili swoje, najbliższe mu, szerokie li (które w dalszym ciągu 

 sŁarogórnoniem. li) tak jak w rzymskich zapożyczeniach łaciń- 
skie li przeważnie zostało jako li. \Vynikająca z tego przedsta- 
wienia teoretyczna możliwość i Nl,va i Nava wskazuje ze względu 
na Navam u A,usoniusa Mos. 1 (w heksametrze: transieranl cele- 
rem nebuloso flumine .J.Vavam) dla dopływu Renu raczej na lVava. 
Zgadza się to zresztą z przejściem -10- 
 -lz-. Zaś dla dopływu 
Dunaju, gdzie ze względu na dzisiejszą formę wypada przyjąć 
llalOwa, można śmiało przypuścić przekształcenie w ustach ger- 
mańskich pierwotnego 
Yliva w Nawwa z jakiegokolwiek powodu. 
Zanim przejdziemy do etymologii i specjalnie do wyjaśnie- 
nia germaliskiej obocznej nazwy Na/le rozejrzyjmy się za nazwami 
identycznymi (zupełnie lub w pierwiastku) z Niivil (...Vava) u in- 
nych ludów europejskich, przede wszystkim zaś na historycznych 
obszarach słowiallskich, które przeważnie stanowią punkt wyjścia 
mych potamologicznych badali.. Otóż nlamy: 
...ValOa l. d. Penty d. Szeszupy d. Niemna w pow. władysła- 
wowskim gub. suwalskiej: jest to nazwa brzmiąca w swej rodzi- 

ej litewskiej postaci j.Vowa, jak wynika z nazw dwu wsi nad 
nią położonych Ponowie == lit. Pan'Owe,i a także z podanej u 'V 01- 
tera Spiski naselenn. mest suvałkskoj gub. 27..1. 276. nazwy rzeki 
w formie ...Vowa. Nawa jest zatem "formą slowialisko-polską t, bo 
taki zawsze stosunek panuje: lit. D oddaje się w słowo przez a 
i na odwrót słowo a Litwini oddają przez swoje o (tj. o), a podo- 
bnie lit. a (tj. d) oddaje się w słowo przez o i na odwrót. ZateIn 
urzędową formą, rosyjską, dawniej polską, jest _Vawa (tak na 
mapach, w SI. Geogr., ma ją też i Wolter L c. 260). 

Vawy, jezioro w pow. trockim gub. wileliskiej, nad nim leży 
miasteczko 'Vysoki Dwór. Nazwa J..Vawy podana na mapie szta- 
bowej pruskiej 1: 200,000; w t;1. Geogr. wymieniona tylko pod 
Wysoki Dwór w formie Nawa. Ponieważ zaraz na wschód znaj- 
duje się drugie większe (bo między nim a N. są jeszcze trzy 
mniejsze) jezioro; nazwane Bena, więc mogłoby się zdawać, że 


1 W tej formie tez wymieniona raz w X VI wieku, Sprogis., 
Geogr. słovarb itd. s. v. 


.
>>>
NAVA 


147 


mamy tu ,c nowe ' i Cstare' jezioro. Ale to jest nieprawdopodobne, 
bo Cnowy' po litewsku = naujas, więc nazwa Nawa (Nawy) nie 
byłaby ani litewską ani słowiańską; nadto niewiadomo, co by te 
nazwy Cstare' i cnowe' miały znaczyć, zwlaszcza że j. Sena nie 
jest wcale większym (albo bardzo mało) od j. .LVawa. Naturalnie 
zl\pełnej pewności mieć nie możemy, ale Sella może mieć calkiem 
inne znaczenie (p. niżej) i Nawa prawdopodobnie tu najeży. 
Litew. Nova L- ideur. *uava (tylko, ideur. *novli dałoby w lit. 
*nuva). 
Nltwla, właściwie według rosyjskiej pisowni Navlja, I. d. 
Desl1Y (I. d. Dniepru) w gub. orelskiej: tak na mapach, Harsov 
Ocerki 2 nazywa ją Navlb. .1Vavlja
 praslow. i praindoeur. *Ilav.ja. 
Z tych zestawień wynika z calą pewnością indoeur. nazwa 
rzeki (jeziora), która byla wówczas naturalnie appe])ativum i to 
o znaczeniu crzeka (woda lub podobnie)' l, jak wynika z tego, że 
ją spotykamy w różnych miejscach i dla różnych wód: *niha, 
*lłacia. Zanim pójdziemy dalej w swych zestawieniach, będzie naj- 
praktyczniej obejrzeć się zaraz za etymologią tych form. Bo ety- 
mologia wyrazów *1Z.avu, *nuvia nasuwa sie sama przez się. A mia- 
nowicie indoeur. temat 2 nuzf,- resp. llac- w staroind. 1lal
-
 (ace. 
llaV-llm, instr. nav-li itd.); gr. v!Xu; (
 "Cv
u;) : gen. V'iF o; 
 jon. 
v
6C;- itd., lać. (wedle dekI. na -i-) Ilavis; staroiryj. Ilalt: gen. Iloe; sta- 
. 
roist JUllf,st cszopa okrętowa (compos. nall,- L- *nalt- i forma od 
pierwiastka Cstać'), llóa-l1tJt 'domicilium Niordi' = właściwie .okrę- 
tów gród' (noa- 
 *Ilava-, przy czym -a może być albo po prostu 
kompozycyjną samogłoską albo też L- *-om tj. końcówki gen. pl.), 
druga samogloska występuje także w stisl. IlÓ1. cokręt' L- *novaz 
-= 
L- *llav-. To prastare fem. ma już 'v prajęzyku zupełnie ustalone 
znaczenie cokręt, resp. (duża) łódź': wobec tego znaczenie kymr. 
noe cdzieża, niecki (Backtrog/ i norw. dial. 
l1j, fiU (z zachowaną 
długą samogłoską) cwydrążony pień, dzieża' jest może drugorzę- 
dne, przy czym to ostatnie jest z pewnością bardzo stare (tzn. zmiana 
znaczenia bardzo stara), boć pierwotne łodzie nie są niczym in- 


1 To znaczy, nie myślę o jakimś ogólnym, bezbarwnym po- 
jęciu, jakim jest dziś dla nas przeważnie np. rzeka, ale trudno po- 
dać dziś specjalniejsze znaczenie tej osnowy. Przypominam, że 
w zakresie pojęcia ogólnego 'rzeki' leżą specjalniejsze a liczne- 
np. strumień, struga, strumyk, potok, ruczaj, rzeka itd. itd. 
2 Tz. nomen pierwiastkowe (Wurzelnomel1). 


10.
>>>
148 J. RQZWADOWSKI: tiTUDlA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIA!i;SKICH 


nym, a pierwsze także calkiem naturalne. Jakie zresztą było pier- 
wotne znaczenie wyrazu nllu-, to nam pokaże jego etymologia. 
Przede wszystkim do niego należy awest. naraya-, tak pisane za- 
miast naviya-, znaczące cspła wny' i używane o większych wodach 
plynących, a które jest derywatem tematu nuu- w jego pierwo- 
tniejszym znaczeniu, por. Bartholomae, Altiran. Wtb. 1064; zu- 
pełnie tak samo stind. niivżya-, navya- cspławny, żeglowny' (jako 
11. i f. cspławna rzeka'). Por. nowo pers. nav (
arm. nav) f'canalis 
per quem aqua molam agens fIuit' (Hiibschmann Arm. Gr. 1201). To 
lliivio- jest zupełnie identyczne z wyżej przytoczonymi nazwami 
nllvjii- fem, które zachowało się także w łacinie: navia cEinbaum; 
podobnie (z jednego pnia) zrobione naczynie' (Brugmann, Grdr. II z 
1, 1
0). 
Temat indoeur. nau- jest alternantem tematu SJliill-) to zna- 
czy już w prajęzyku alternowały ze sobą obie formy. Ale to nas 
prowadzi już do osobnego ustępu, który się jednak z tym łączy 
jak najściślej \ p. pod San. Osobno zestawiam następujące nazwy,_ 
których pochodzenie nie jest mi jasne i które, może być, nie mają 
nic do czynienia z całą tą grupą: 
.J..Vewa, ros. .LV'evń, odpływ jeziora Ładoga do zatoki fiński
j; 
tak (.LVeva) zawsze w ruskich kronikach; u Hauka, Erlendson 
(t 1334) Nyia (Bielenstpin Grenzen 370/1 za Kunikiem), zrasztą 
w skandynawskich źródłach Nlt, Ny (itp., por. Sj6gren GS I 600 
przyp. i Bielenstein l. c. 217), to znaczy nazwa trakto
ana regu- 
larnie jak pragerm. *lti1jl o L- *neuja, widocznie upodobnione do. 
przymiotnika nyv Cnowy' (= goc. niujis itd.). 'Vedle kronik ru- 
skich i jezioro Ładoga nażywano Nevo (Ławr. pod r. 1128 PSLI 3,_ 
Barsov O
rki z 23). O ile wiem, to fińska nazwa rzeki jest takż-e 
.LVeva 2. Naturalnie nasuwa się prawie mimo woli tak samo brzmiący 
fiński wyraz neva c
er flache und baumlose i\forast oder Sumpf, 
das Moor' i t ak też ma Trusman C.-L. 
lementy pod Neva. Ale 
1 Por. do tego ustępu w ogóle Per Persson, Studien zur Lehre 
von der Wurzelerweiterung und Wurzelvariation 142 nst. nr 44. 
Falszywie o *nau-s Fick 1 4 98. Ale w ogóle p. pod San. 
2 Zyrj. nazwa Newy ńOl-va (\Viedemann) = "Pfeil-wasser", choć 
może dosyć stosowna, jest w stosunku do formy Neva oczywistą 
etymologią ludową. Zyrj. wyraz ń61 Cstrzała' ma, wobec fin. l11toli 
ets.', pierwotne ń, jak wykazuje lapon. njuolla Cts.', a raczej zyrj: 
fornla wykazuje, że lapoń. ń- jest pierwotne. Wiklund Urlapp.. 
Lautlehre 9.
>>>
OLA I JEJ GRUPA: PIERWIASTEK EL- 


149 


2daje się, że to zestawienie i rzeczowo (Neva jest potężną, bardzo 
obfitą w wodę i bardzo bystrą rzeką) i fonetycznie niemożliwe, 
por. Donner Vergl. 'Vtb. Nr 962,963. 
..Vevskoje Pod!Jorbje, wieś przy rzece Blecha w pskowskin1 
pow., Trusman Pskov. 
NelOel (tak pisze 81. Geogr., nie NiewieI; nie wiem, czy tak 
tam rzeczywiście Polacy wyn1awiają) resp. w rosyjskiej pisowni 
Neve b, jeżioro i n1iasto (powiatowe) nad nim w gub. witebskiej. 
. .J.Yevehskoje, selwo na reke Krasnice, Trusman Viteb. 
lVewlany, wieś w pow. drysieńskim gub. witebskiej (Trus- 
man Viteb. i SI. Geogr.). 
NelOlice, jezioro w pow. lepeIskim gub. witebskiej. (SI. Geogr.). 
.1VeVlb, wieś w V odbskaja pjatina, Trusman Ć.-L. El. 
Nevelitlo, wieś w pow. pskowskim, Trusman Pskov. 
Ne vlja , ruczaj w pow. pskowskim, ibid. 
....Vewel, wieś nad odnogami Prypeci, zwanej tu strumieniem 
w pow. pińskim. Por. wyżej .J.Vobeloraz formę kronik staroruskich 
!\reblb, n10że spowodowaną blizkością NelOla i Nobla. 
Newel-upis p. d. Okmiany (zwanej w Prusiech Dange), SI. 
Geogr. pod Okmialla. Ale na mapie sztabowej pruskiej (KartH 
8alanty) strumyk ten nosi nazwę Pewelupis J oczywiście nie wiem, 
jak jest naprawdę. 
W tej grupie nazw mamy zatem temat nevzj'o-. Trusman pod 
przytoczonymi wyrazami porównuje między innymi 1 lapoń. niivla, 
njivle (plesenb, zelenb' (pod ....Vevlb, C.-L. EL), ale jak wykazują 
inne ugrofińskie języki (por. Donner III nr 94-1) jest to niemoż- 
liwe. :Może być zresztą że nazwa jest pochodzenia ugrofińskiego, 
bo fonetyczny skład tematu nevljo- (llevjo-) robilby na obszarze 
bałtycko-słowiańskim trudności. 
37. Ola i jej gl.upa: p;el.,viasfek el- 
a. Ola L d. Berezyny dnieprowej (niedaleko jej ujścia) w gub. 
. mińskiej: u źródeł leśna osada Podole, niedaleko ujścia osada 
i lnłyn Ola; średni bieg suchy i polny, dolny lesisty i mokry. 
Ola: wedle niektórych źródel nazwa l. d. Berezyny dniepro- 
wej (powyżej poprzedniej), zwanego zresztą zwykle Olsa (tak 
też na map ie austriackiej 1 :2UO,000). Of. SI. Geogr. s. v. 
1 Jak to Trusman zwykle robi: czasem też trafi i na praw- 
dziwe zestawienie.
>>>
150 J. ROZWADOWSKI: STł'D1A NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


b. Olllica l. d. Dokołki p. d. Ptycza (1. d. Prypeci) w gub. 
millskiej, plynie lasami przeważnie. mokrymi; nad nią wieś Oluica. 
Nazwa polega oczywiście na praslow. formie *Olbna. 
Olnica l. d. Berezyny niemnowej w gub. wilellskiej. 
c. Olawa al. Oławka względnie Olowa al."':'Olóu:ka 1 p. d. Niemna 
w pow. trockim gub. wileńskiej, wypływa z jeziora Oława; nad nią 
i nad j. kilka miejscowości tejże nazwy. 
Olau'a, niem. Ollla'lt lub Ohle l. d. Odry pod 'Vrocławiem:- 
nad nią miasto tejże nazwy, wymienione nieraz w dokumentacht 
np. rzeka w formie Olava r. 1154 (Kodeks dypl. wielkopol. nr 586) 
itd. (miasto w XII wieku także Oh/aw, Olov£t itd.). Może być że 
właściwą formą polską byłaby Oława, ale to okolice od dawna 
zniemczone, a w górnym biegu prawdopodobnie siedzieli dawniej 
Czesi 2: więc może wymowa z l po części uzasadniona. Por. co do 
tej nazwy jeszcze pod Dła. 
OlOIO 1. d. rzeki Sorot' p. d. '\Vielikaja (d. jeziora Czudzkiego- 
al. Pejpus). 
A/au l. d. Aa w pow. mitawskim w Kurlandii: tak wedle- 
SI. Geogr. s. v., ,vedług Bielensteina, Grenzen des lett. V olksstam- 
mes 11 7 (co więcej zasluguje na wiarę) jest Alali dopływem rzeki 
Berze (Behrse), a to dopiero 1. d. Aa. A.lau jest nieco zniemczoną 
formą nazwy łotyskiej. 
OlZof See j. na Mazurach w Prusiech wschod. w okolicy wiel- 
. 
kiego j. Sniardwy (Spirdingsee), Keller l\lemel-, Pregel- u. 'Vei- 
chselstrom IV 128. .Jak po polsku, nie wiem. 
d. Oleja a1. Aleja p. d. rzeczki Upie l. d. Szeszuwy p. d. Jury 
p. d. Niemna w gub. kowieńskiej. 'Vymieniana nieraz w XVI w. 
w tych samych formach, p. Sprogis, Geogr. slowarb drevnej zo- 
mojtskoj zemli s. v. Nad nią wieś Oleje (u Sprogisa Olei) s. 


1 W Sl. Geogr. podane fałszywie pod Oławka i Ołówka jakoł 
dwie (nawet trzy) różne rzeki: tymczasem O/owa jet formą wzglę- 
dnie litewską, stąd i wsie Olowie. Na mapie sztabowej pruskiej 
1 :200,000 rzeka = Olowa, jezioro i miejscowości Oława. 
I Koło miasteczka Strehlen (pol. Strzelno czy Strzeli n) jest 
i dziś mała oaza czeska: ale czy to reszta dawnej ludności, czy 
jaka późniejsza kolonizacja, nie wiem. 
s Tu gdzieś należą zapewne także Olany, jezioro wśród za- 
rosłych bagien i wieś nad strumieniem, do niego idącym w pow. 
,vileńskim (włość Szyrwinty); niedaleko jeziora wśród mokradel
>>>
OLA I JEJ GRuPA: PIERWIASTEK EL- 


151 


e. Ołonrt p. d. Łukny p. d. Mereczanki (p. d. Niemna) w pow. 
trockim gub. wileńskiej. Do pewnego stopnia można uważać O., 
strumiel} wypływający z błot, za górny bieg Łukny. Nad nią (i nad 
Łukną) d wie miejscowo
i tejże nazwy. 
Olona p. d. Niewiaży p. d. Niemna w pow. kowieIi
kim. W y- 
mieniona w tej samej formie u Sprogisa, Geogr. słovarb s. v. Ho- 
lana (bo tak tam - obok Olona - napisane: lz- nie ma naturalnie 
znaczenia etymologicznego z rozmaitych racji). 
f. ...llonta al. Ołonta l. d. 
Iiniji (w Prusiech l\linge) w pow. 
telszewskim gub. kowieńskiej. Ofonta jest forlną (polską) SI. Geogr., 
który ma zresztą i Ałanta: mapy mają właściwszą formę Ałonta. 
Ałauta, wedle Słownika Geogr. s. v. Owanta żmudzka nazwa 
mka Owanta w pow. wiłkomierskim gub. kowieńskiej, leżącego 
, 
przy ujściu potoka Owantka z 1. brzegu 'Virwinty (l. d. Swiętej 
p. d. Wilii), o czym p. wyżej str. 1. pod arent-. 
Alant rz. w Kurlandii, dopływ zatoki libawskiej, wypływa 
z jeziora Telsen: tak Slownik Geogr., mapa sztabowa pruska 
pisze Aland. 
Olanta 1. d. Niewiaży (p. d. Niemna) w pow. wilkomierskim 
gub. kowieliskiej (z mapy sztabowej pruskiej 1: 200,000; w SI. 
Geogr. nie ma). 
g. Olosa al. Alosa 1. d. Wilii (p. d. Niemna) w pow. t.rockim 
gub. wilełiskiej, połączona z jeziorem tejże nazwy; miejscowości 
nad nią Alosie, Oleśniki, Poda10sie (gmina J ewie). Zestawione ze 
SI. Geogr. wraz z mapą sztabową pruską. Tamtędy idzie granica 
między obszarem litewskim a białoruskim, tak że gmina J ewie 
ma już ludność słowiańską. Stąd wynika, że forma Alósa ma bia- 
łoruskie a L- nieakcentowanego o, a z porównania z nazwą Ole- 
śniki, że trzymając się ortografii ruskiej należy pisać Ole'sa = 
fonetycznie Alosa. Zres
tą por. jeszcze niżej. 
010s Czarny, błoto w pow. rohaczewskim gub. mohylowskiej 
w gminie Pokoty (al. Pokot), pokryte czarnym lasenl. 
Alesy (prawd op. Alesy) nazwa wsi w pow. wieliskim i dry- 
siellskim gub. witebskiej (Trusman, Viteb.). Od razu tu wymieniam 
identyczne białoruskie appellativum alos (aU"s), al'se" łtOPb, rybkoje 
roesto, bołoto, (N osovic, Słovarb i Romanov .Materiały po istoric. 
osada Ollis; tak na mapie sztabowej praskiej l :
UO,OOO (w Sło- 
wniku Geogr. nie ma Jej); są także Olany wieś w pow. oszmiań- 
skim gub. wileliskiej, leżące nad jakimś potokiem.
>>>
1 ;;' 2 
u J. ROZWADOWsl:I: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIANSKICH 


topografii Vitebskoj gub. 115: cytat z R. wedle Karskiego Beło- 
russy I 127). Forma aZ:{}e' (w związku zresztą z dalszYlni faktami) 
wykazuje, że prasłow. forma tego wyrazu jest *olbs'& (tj. *olfsu), 
a. nie *oles'ł'. 1 to przeprowadza nas do całego szeregu nazw wo- 
dnych o pniu *ollsa itp., z których ważniejsze wymieniam: 
h. Olsa 1. d. Berezyny dnieprowej w pow. ihumeńskim i bo- 
brujskim gub. mińskiej; wypływa z jeziora tejże nazwy; nad nią 
dwie wsi tejże nazwy. Por. wyżej pod 8. 
Post.ać *olbsa może polegać tylko n
 praslowiallskiej formie 
*olbśa L- *olbcl:ti (względnie, o ile chodzi o ruskie narzecza *(J)elbclul) 
wedle fonetycznego prawa Baudouina de Courtenay; stosownie do 
tego prawa obok olśa L- *olbchd możemy oczekiwać także obocz- 
nej formy oleJla, bo jeżeli akcent nie padał na końcowe -a, to -eh- 
pozostawało. I otóż mamy: 
Olelut 1. d. Gniezny (ruska forlI!a H'Jlizna) L d. Seretu w b. 
Galicji w pow. tarnopolskim. Po rusku zapewne Vlleha. 
Tu doszliśmy do formy identycznej z rzeczownikiem olcha 
oznaczającym znane drzewo, o czym niżej. Pochodnych, przewa- 
żnie oczywiście od nazwy drzewa urobionych nazw jak Olelzowiee 
Olelzówka, Olsza, Olszanka, Olszalliea itp. nie wymieniam, bo nie 
przedstawiają żadnego szczególnego interesu, znajdują się licznie 
na całym historycznym terytorium słowiallskim i w danym razie 
jeszcze i dziś mogą na nowo być aplikowane. 
i. Obok tematu oliso- (olisa-) istniał temat olso- (olsa-), poja- 
wiający się w nazwach litewskich rzek: 
Olsa p. d. :\litwy p. d. Niemna w pow. rosiel1skiln gub. ko- 
wieńskiej. l\Ia l. d. A.lszakis. Nad Olsą leżą miejscowości Podolsie 
Pvolsie, Poolsy. 
Olsa l. d. Szeszuwy l. d. Jury (p. d. Niemna) w pow. 1'0- 
sieńskim. "Tymieniona nieraz w XVI wieku w formach Olsa, 
Alsa, Olsojf, Olsajtis; nad nią miejscowości Olsowo al. Olsie. Ze 
względu na litewską formę ciekawa nazwa sianożęci nad nią po- 
łożonej wymieniona w formie czysto litewskiej Alsos lankele, gdzie 
AIsos jest naturalnie gen., p. Sprogis, Geogr. słov. pod Olsa 1. 


1 "\V SI. Geogr. mylnie podana ta Olsa jako p. d. ,Szeszuwyj 
dalej my lnie tam podana trzecia żmujdzka Olsa p. d. Swiętej z 1. 
d. Alszakis: takiej ni
 ma wcale. Alszakis jest doplywem Olsy d. 
Mitwy (p. wyżej), a Swięta p. d. Niemna między Jurą a Mitwą
>>>
OLA I JEJ GRUPA: PIERWIASTEK EL- 


153 


Obie te nazwy piszę przez -l- tak, jak to robią mapy. $ł. 
Geogr. pisze Olsa, co już nie jest tylko pisownią (tak jak na 
mapach), ale także wymawianiem z -l- (a nie -1-) i mcże być, że 
miejscowa ludność polska (a z nią i urzędowa forma rosyjska) 
wymawia Olsa. Ale to nie może chyba być pierwotnym. U Spro- 
gisa znajdujemy pisownie stałe Olbsa, Albsa, OlbSOjtb, Ohsojtis, 
OlbSOVO, Olbse; zdawałoby się zatem na pierwszy rzut oka, że po- 
twierdzają one formę O/sa SI. Geogr. i że może polegają na li- 
tewskioj formie o lisa. Ale pisownia Sprogisa nie dowodzi niczego: 
.Jtb nie ma u niego etymologicznego znaczenia, jak to wynika ze 
słów wstępu str. XII. Naturalnie formy polsko-ruskie mogłyby 
być zesłowialiszczeniem litewskiego Alisa itd., ale przytoczona 
nazwa sianożęci Alsos lankele oraz nazwa miejscowości nad tą 
:samą Olsą polożonej Olksa J dowodzą, że litewska forma jest Alsa 
resp. Alksa (względnie Alsa, Ałksa). 
, 
k. Olza p. d. Odry na Sląsku cieszyńskim. To jest nazwa 
właściwa, przez ludność miejscową używana, a zarazem historycz- 
nie i językowo uprawniona: forma Olsa jest tylko niemiecką pi- 
sownią, a forma Olsza jest błędną (dlatego też' w SI. Geogr. po- 
winna stać pod Olza, nie zaś pod Olsza; por. między innymi 
la- 
-coszek, Przewodnik po Śląsku cieszYliskim 12 I?-st. uw.). Że forma 
dzisiejsza Olza jest zupełnie regularna, tego dowodzi forma przy- 
miotnika olecki, nazwa p. d. Olzy zwanego Olecka, nazwa wsi 
u ujścia Olzy do Odry, zwanej tak samo Olza (niem. Olsau), wre- 
-szcie nazwa mieszkaliców nadrzecznych Olżallie (p. Macoszek I.c.). 
Prasłowialiska forma Olzy jest zatem *olbia z jeszcze dawniejszej 
prasłowiańskiej *olbga, przymiotnik olecki, bardzo ciekawy ze 
swym -c-, nie polega oczywiście jeszcze na *olbga, bo *OlbZbSk'6 
daloby *oleski, tylko już na spalatalizo,vanym (wedle prawa Bau- 
donina de Courtenay) *olbla, bo tak Olza dawniej musiała 
brzmieć: *olblbskr, 2 (1 =dz)
 olecki; tak samo naturalnie i potok 
Olecka. Od razu tu wymieniam 1) Alge d. Kurisches Haff, wła- 
ściwie odnoga resp. jedno z ujść Niemna; 
) Alg-upis p. d. Struny 


ma d. Jotczakelis, która to nazwa, pomieszana z A.lszakis, praw- 
dopodobnie spowodowala pomyłkę. 
1 Na mapie sztabowej pruskiej l :200,000; w SI. Geogr. nie 
ma. łtIoże ta miejscowość identyczna z Olsie: Olsoll'o u Sprogisa (p. 
wyżej). 
2 'Vlaściwie naturalnie w formie złożonej *olbl bskb -jb.
>>>
154 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI \\ÓD SŁOWIAŃSKICH 


p. d. Niewiaży (p. d. Niemna) w gub. kowieńskiej: temat *alg- 
(lub *olg-). 'V kilka lat po napisaniu tego z powodu sporu, 
jak właściwie (pierwotnie) rzeka się nazywa, Olza czy Olsza,. 
byla obszernie mowa o tej nazwie, a mianowicie Farnik, Za- 
, 
ranie Sląskie 1(1908)97-9. Nitsch, ibid. 99-1UO. Rozwadowski r 
ibid. 174-8. l\Iatusiak, Lud XIV 310,330- 7. Rozwadowski, Za- 
, 
ranie SI. 11(1909) 54-61. Popiołek, ibid. 109-10. Rezultat t.ych 
roztrząsań utwierdził tylko rzecz całą. Lud zna tylko formę Olza 
i w dodatku odmienia ją jeszcze przeważnie gen. Olze, loco w Olzy, 
co wraz z demin. Olecka wskazuje niezbicie na dawniejsze .01- 
dza L- *olbga. Co do szczegółów odsyłam zresztą czytelnika do 
wymienionych rozprawek. 
U wag a. Mogłaby tu należeć także Lega l. d. Łyku p. d. Bie- 
brzy (p. d. Narwi). Jednolity bieĘ wodny, przepływający kilka jezior,. 
nosi po kolei nazwy począwszy od górnego bieg n w dół, a mia- 
nowicie w Prusiech: Lega, Leegellj"liess, 
ralkiehnfliess, wreszcie 
w Królestwie ,Jegrznia 1. Z nazwą Lega i Leegenfliess stoi oczy- 
wiście w związku Olecko al. Margrabowo, miasto powiatowe Prus 
Wschodnich, leżące nad jeziorem tejże nazwy(Oleckie). Nazwa Olecko 
jest stara, przywiązana do zamku, wyparta następnie przez zało- 
żoną w XVI w. nową miejską osadę l\Iargrabowa. Związek nazw 
Lega i Olecko potwierdza się formą nazwy rzecznej Oleg, zachowaną 
w ruskich kronikach (Ipatjew. pod r. 1251. PSL II 1
6 bis), odno- 
szącą się do naszej Legi resp. Jegrzni, jak na to zwrócił już 
uwagę Sjogren, iiber die W ohnsitze und die Verhaltnisse der J atwa- 
gen 19 nst. Są jednak dwie małe trudności. Pierwsza to fonna Olecko, 
zamiast oczekiwanego Olesko: nie może to mieć jednak wielkiego 
znaczenia na takim terytorium mieszanych wpływów językowych. 
Druga to pytanie, czy nazwa Oleg- Lega stoi w związku z nazwą 
rzeki, do której Lega (ostatecznie pod nazwą Jegrznia) wpada, 
czy nie. Rzeka ta nazywa się w Prusiech Lyck (-fluss) dopiero 
od wyjścia z jeziora Haleck, nosząc dalej w górę trzy inne nazwy 
w związku z nazwami j'ezior, przez które przepływa. Po polsku 
w Prusiech Łyk lub częściej, tak samo jak miasto powiatowe nad 
jeziorem tejże nazwy (przez które Łyk plynie), Ełk; w dalszym 
biegu w królestwie Lenk resp. ŁfJk, ŁfJg 2. Związek obu naz\v 


1 P. prócz map i Słownika Geogr. Keller IV 122. 

 P. prócz map l Słownika Geogr. Keller IV 122.
>>>
OLA] JEJ GRUPA: PIERWIASTEK EL- 


155 


przypuszczał Sjogren l. c. 20 uważając, że Lega zapewne pIer- 
wotnie nazywała się Olek. I trzeba przyznać, że na podstawie 
formy Olek od razu się wyjaśnia nazwa Olecko (*Olecbsko), czyli że 
usuwa się od razu wspomniana wyżej trudność. Ale jak objaśnić 
stosunek obu nazw? Z jednej strony mamy, jak podano, Oleg-Lega 
(Leellellflies) - Olecko, z drugiej dzisiejsze Lyck resp. tyk - Ełk- 
Lenk (Łęk, Łęg), a w dokumentach ruskich L'6k (Luk, Ipatjew. 
l. c.), niemieckich (krzyżackich) Licka, Lika, Lycke 1. Polska forma 
Ełk zgadza się zupełnie z formą staroruską L'6k oraz z niemieck
 
dokumentową i dzisiejszą, bo z jednej strony forma Ełk powstała 
niezawodnie w częstym połączeniu (zwłaszcza o mieście) 'lee Łku 
co regularnie reprezentuje V'O L'6ku, a co potem fałszywie (nie- 
świadomie naturalnie) analizowano jako zo Ełku, a z drugiej nie- 
mieckie krótkie i wymawia się jako dźwięk pośredni między na- 
szym i a y. Trudność sprawia tylko z jednej strony forma poda- 
wana dla dolnego biegu w niemieckiej pisowni Lenk, w polskiej 
Łęk lub Łęg; z drugiej oboczność -k- II -g- zarówno w jednej 
(Lega, Oleg: *Olek w Olecko) jak drugiej nazwie (Lyck, Lr,k, Ełk: 
Łęg) jak i w obu nazwach w stosunku do siebie, o ile je chcemy 
zrównać; a wreszcie po trzecie wokalizm zgłoski rdzennej, tan1 
-e-, tutaj -1;-, resp. -f-o Może być zatem, że mimo pozoru obie nazwy 
nie mają nic wspólnego. Ale niestety: non liquet. Jeszcze jedna 
trudność, która by przemawiała przeciw łączeniu obu nazw, a mia- 
nowicie że dawniejszą ronną Legi jest Oleg (resp. * Olek), a przy 
Łekn forma bez 0-, nie jAst rozstrzygającą, bo może w nazwie je- 
\, ziora Haleck (por. wyżej) zachowała się w zniemczonej formie 
(z drugorzędnie rozwiniętym lz-) dawniejsza forma tej nazwy 
również z 0-. Potrzebne są tu dalsze gruntowne badania. Chcę 
tu jeszcze tylko zwr-ócić uwagę, skoro już mowa o Łyku, że 
nie można tej nazwy tak sobie od ręki łączyć z Lechem d. Du- 
naju w Bawarii i innymi celtyckimi nazwami. Bawarski Leclz re- 
prezentuje da\vniejsze lik- jak to wJnika z form nazwy tej rzeki, 
przekazanych od II wieku po Chr. (p. Forstemann II pod lic) 
i naturalnie przy et.ymologicznym jej objaśnieniu na tej formie 
opierać się trzeba. 


1 P. Nesselmann, Thesaur. i SI. Geogr. Do tei rzeki odnosi 
się prawdop. oznaczenie granicy ad vaduf1l Likke Ulano\Vski, Dok. 
kuj. i maz. 311 nr 26 z r. 1343.
>>>
156 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZW AMI WOD BLOWIAŃSKICH 


Trudności są znane, bo prócz rozmaitości nazwy i form 
w źródlach historycznych trzeba uwzględnić niewąŁpJiwą miesza- 
ninę etnograficzną już kolo narodz. Chr., a także rozmaitość na- 
suwających się etymologii: por. pierw. leg- w językach celt. i germ., 
Stokes (Fick 4 II) 2-:16. Torp (Fick 4 III) 356. 
1. Alall[Ja p. d. Jury p. d. Niemna w gub. kowieliskiej (nie- 
daleko granicy pruskiej); \vypływa z bagna Plinoje. Nazwa wzięta 
-z mapy sztabowej pruskiej, ua której pisane naturalnie za rosyj- 
ską mapą A/jungar, oraz ze Slownika Geogr. (Alanga). 
l. Alowsza, jezioro w pow. wiłkomierskim (na granicy z pow. 
no\vo-aleksandrowskim) gub. kowieńskiej. 
Alawsze, jezioro w pow. wilkomierskim (kilkanaście wIorst 
na płn.-wschód od ,,-rilkomierza); spotyka się także formę Olowsza 
(np. w Słowniku Geogr. s. v. Biguszki, na mapie sztabowej prus- 
.kiej 1: 200,000 w miejscowościach nadbrzeżnych Antolowsza, Po- 
dotowsza) ., podaną nawet w Slowniku Geogr. s. v. (tom VII) jako 
lepszą, właściwą. :b'orma .dławsze podana w tOInie I. Slo wnika 
Geogr. i na mapie sztabowej (Alawschzj. 
nl. Altupe tj. Alt-upe, sianożęć we wsi Szunolawki (al. Szy- 
noławki) w pow. rosieliskim tparafia 'Vidukle) Sprogis, Geogr. SI. 
NR. Szunolawki leżą nad Aleją (p. wyżej). 
Na tym właściwie nie koniec: jest jeszcze cały szereg nazw 
wodnych, w których się powtarza niewątpliwie ten sam pierwia- 
stek, ale zestawiłem powyżej tyko to, co mi się na razie wy- 
daje najpewniejszym. Zresztą nie zaprzeczam, że może ten lub 
inny z zestawionych szeregów nie należy etymologicznie do tego 
pierwiastka, ale. ogól nazw wymienionych z pewnością tworzy 
etymologiczną grupę. Pierwiastek, który widzimy w tych nazwach 
slowialiskich i baltyckich w formie ol- z rozmaitymi sufiksami 
względnie Vi rozmaitych fornlach piennych, jest niezmiernie roz- 
powszechniony na terytorium indoeuropejskim. A mianowicie: 
Olana, południowa odnoga (ujście) dolnego Padu w Italii. 
później zwana Volanus (tak też i dzisiaj Po di Volano); przy 
nim rodzaj obszernej zatoki. Polyb. II 16, 10 ("'OAXVŻ); Plin. NH. 
111 120 (Holder Alt-celtischer Sprachschatz s. v.). 
Olinas (Ptolom. II 8, 2) względnie OUna J później Olena, Olna, 
-dzisiaj Orne L d. Sarthe p. d. Loire. Tak wedle Holdera, Alt- 


4 


. 


1 Pisane tam naturalnie Antolowscha, Podolowsclla.
>>>
OJ,A I JEJ GRUPA: PIERWIASTEK EL- 


1 f 1- . 


celtischer Sprachschatz s. v. Ale tu pomieszane oczywiście dwie 
rzeki Orne, bo Ptolomeusza 'OAt'lł
; znajduje się na północnym 
wybrzeżu i jest dzisiejszą Orlle(średniow. Obza, C.l\Iiiller ad 1. PŁo!.)" 
dopływ kanału na zachód od Sekwany. 
OllillS L d. Padu w Italii, dziś Oglio; cytaty u Holdera, Alt- 
celt. Sprachschatz s. v. (który tylko falszywie oznacza cO g lio bei 
l\lailand' : czytaj cCremona' zamiast cMailand') : -ll- ==? 
U wag a. Także Allia mały l. d. Tybru tutaj? Z * Alnjii? 
Olonna (u Holdera, Alt-celt. 8prachschatz s. v. Olonna 2 cy- 
tat tylko z Geogr. Ravell.), dzisiaj Olona 1. d. Padu w Italii (mię- 
dzy Ticinus a Lambrus). 
Olonna dzisiaj Olonu, p. d. Lambrus (dzisiaj Lambro) L d. 
Padu w Italii (przy zbiegu o. z L. leży Mediolan). 
Olofl1Za, zdaje się p. d. Druelltia (dzisiaj Durance) 1. d. Ro- 
danu w Gallia N arbonnesis (cf. Holder Alt-celt. Sprachschatz s. v. 
Olonna l). - Por. jeszcze dwie miejscowości tejże nazwy u Hol- 
dera 1. L pod Olo1Zlla 4) i u), a nadto dwie miejscowości (we 
Francji) Alona i Alonna, obie dziś = Allollnes l) w de part. Eure- 
et-Loire 2) 'v depo Maine-et-Loire, Holder L c. sub vv. 
Może być należą tu także nazwy rzeczn,e Oltis, Oltus: a) dzis. 
Lot p. d. Garonny, b) Oust d. rzeki \rilaine (wpadającej do Oce- 
anu Atlant. w Bretanii); cytaty średniowieczne p. u Ho\dera Alt- 
('elt. Sprachschatz s. v. 
Najciekawsze może są: 
Alontas, dzisiejszy Terek (d. morza Kaspijskiego) na Kauka- 
zie: 'AAÓ'lł'tl%; Ptolom. V 9, 12; nad nim siedział szczep zwany 
'OAÓ'lłO

 \ibid. Tomaschek w Pauly- \Vissowa, Real-Encyclop.), któ- 
rego nazwa stoi widocznie w związku z nazwą rzeki, ale w ja- 
kim trudno wiedzieć. W każdym razie nazwa rzeki jest prius. 
U wag a. bfniej pewne Alento l) rzeczka w prowincji Abruzzi 
(e Molise) d. Adriatyku, starożytna nazwa nie znana (terytorium 
szczepu Marrucini, zaraz na pld. od rzeki Aternus;) 2) Alento, rzeczka 
w prow. Campania (w płd. części, staroż. Lucania) d. morza Tyr- 
reńskiego = staroż. Hales. 
fyślę że h- nie ma tu znaczenia ety- 
mologicznego (por. v. Planta Gramm. der oskisch-umbr. Dialekte
 
I 
 218), ale zupelnej pewności mieć nie można. 
Ala1ld (die lub der) l. d. Łaby (Elby) w Starej Marchii (Alt- 
mark): wymieniony w r. 786 w formie Alend, Forstemann, Altdeu-- 
tsches Namenbuch II lb98: praindoeur. *alonto- (*alonia-).
>>>
. 158 


J. ROZWADOWSKI; STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOW(A
SKICH 


AlaJltia (także Alanze, w 8 wieku, później Ele1tze), dzisiaj 
Elz p. d. Neckar (p. d. Renu) w Baden. Przytoczone z dokumen- 
tów formy (p. Forstemann, Altdeutsches Namenbuch II 36) odnoszą 
się właściwie do miejscowości, położonej przy ujściu, dzisiaj Nec- 
ka'relz, ale oczywiście miejscowość nazwana od rzeki. Nazwa pienvo- 
tnie celtycka L- praindoeur. *alontili. Opierając się na tym zrównaniu 
E/z L- Alalltia można by tu także na pierwszy rzut oka wymienić 
Elz p. d. Renu (także \v Badenie, tylko poludniowym), ale ponie- 
waż starsza forma tej nazwy brzlni Helz-alla (VIII wiek, p. For- 
stemann, Altd. Nmb. II 72-1), więc sklad jej jest inny, chociaż jak 
zobaczymy niżej etymologicznie tu należy. Ta nazwa powtarza 
się w Elz (Eltz) L d. J\loseli (1. d. Renn) \v prowincji nadrellskiej 
(Rheinprovinz) : dawniejsza jej forma (z X wieku) brzmi Elza, 
Forstemann l. c. II 468. Otóż Elza i He/z-alza są identyczne 1: 
starogórnoniem. elza reprezentuje dawniejsze *elta L- praindoeur. 
*elda albo L- celt. i .praideur. *eltli. Do tego por. Illta 1. d. gór- 
nego Dunaju w pld.-zach. 'Virtembergu (na granicy z Badenem) L- 
praideur. *eldha lub *eltli. Dalej mamy Alz p. d. lnu (Inn 1. d. 
Dunaju) w pld.-wsch. Bawarii, wypływająca z Chiem-see: daw- 
niejsze formy, z IX wieku są A1zissa, Alezussa, z XI wieku Al- 
zus (Forstemann l. c
 1158), a polegają na *alt- pozornie L- ideur. 
*ald- lub *old-. Prawdopodobnie old//,- zawiera nazwa Olda (Oldo, 
-Uldo, Uldunus) = dzisiaj Oudon p. d. rzeki :Mayenne 2 p. d. rzeki 
Loire, por. Holder, Alt-celt. Sprachschatz s. v. (bez cytatów): w każ. 
.dym razie nie olt-. \V reszcie, żeby się z tymi formami od razu tu 
załatwić, Elde p. d. dolnej Łaby (Elby) w l\Ieklemburgu, w XI 
wieku wymieniona w formie Elda (Forstemann l. c. II 46;=): Elde 
jest dolnoniemiecką formą, identyczną z Ella i tak samo rozwi- 
nęło się z praindoeur. *eldlza lub *eltd (prawdopodobnie z tego 
ostatniego, jak zobaczymy niżej). 
Zupelnie identyczną nazwę * Altisa resp. Altissa spoty- 
kamy w dzisiejszej ...tlttisse resp. (tak na mapach) Autize p. d. 
rzeki Sevre-Niortaise (wpadającej do Oceanu Atlantyckiego mniej 
więcej w połowie zachodniego wybrzeża E'rancji), por. Holder, 
Alt-celt. Sprachschatz s. v. (bez cytatów). Formacja jest tak ideu- 
tyczna, że be z wątpienia i ba"Yarska Alz przedstawia tylko daw- 
1 Czysto ortograficzne, nie etymologiczne /l- jest bardzo 
zwykle, por. Braune, Althochdeutsche Gramm. 2 
 152 a) str. 11!ł. 
2 'Vpada do L. pod nazwą JJlaine.
>>>
. 


O',A I JEJ GRUPA: PIERWIASTEK EL- 


159 


nleJsze Altissa (a nie Altissa
 * A1dissa), to jest nazwę celtycką) 
przejętą przez Bawarów przed drugą połową VII wieku po Chr. 
(co się zgadza z historią). 
Wreszcie prawdopodobnie Oltis, Oltus = dz
siaj Lot, w gór- 
nym biegu Olt p. d. Garonny) por. Holder s. v., Pauly Real-En- 
cycl. s. v. 
Liden, Studien zur altind. u. v.ergI. Sprachgeschichte 29 nst. 
(do tego jeszcze 87. 92) wykazał istnienie indoeuropejskiego ele- 
mentu pierwiaskowego e1- o zasadniczym znaczeniu Cwilgoci, wo- 
dnistosci) śluzowatości, śliskości itp.' w rozmaitych formach apo- 
fonicznych i z rozmaitymi dalszymi formami piennymi, a to na 
podstawie następujących wyrazów: 
a) *l-go-: norweskie ulka, t)lke "anhaftender Schleim, z. B. an 
Holz im "\Yasser, Schlamm u. l\Ioder nach einer "\Vasserflutj 
Schimmel, Kahm an Dingell, die zu verwesen anfangen'; ulk-utt, 
91k-et Cschmutzig, schleimig'; ulka Ceitern' j ulka-st ranbruchig wer- 
den'; szwedzkie (diaI.) ltlken Cverwp-st' itd.; staroduń., norw., szwedz. 
ulk masc., norw. ulka fem. cKaulkopf, CoItus Scorpius u. andere 
Fischarten mit nackter, schleimiger Haut' l, niem. 'lelker "Kaul- 
kopf'; norw. 'ulka dolnoniem. u1k CKrote'. Ta sama forma tema- 
tyczna zawarta w staroind. rjt$d- 
klebrig, glatt, schliipfrig". 
*a1-ga-: łać. alga Ctrawa morska, morski wodorost (Fucns L.)', 
do czego Liden przytacza kilka dobrych paralel znaczeniowych. 
Tę samą formę tematyczną (albo *ol-g-) zawierają dolnoniem. al- 
ken cin Unreinen u. ekelhaften Sachen riihrell', norwes. alkl
 cs
le, 
svine'. 
b) *l-d/w- (albo *l-tó-): islandzkie uldinn cdecomposed, pu- 
trid', staroisI. 'uldna cverfaulen', starogórnoniem. oltar cSchmutz- 
krume'. 
c) *l-mo-: dolnoniem. ubu, olm cFiiulniss in den Biiumen', 
średniogórnoniem. (mittelhochdeutsch) u1mec cfaul, verfault'; do 
tego średniodolnoniem. ol-wo'r1ll, uJ-worm CRegenwurm' (wedle Li- 
dena uproszczone z *olm-wor11l resp. *ull1l-worm); średniodolno- 
niem. i szwajc. *olm rl\Iolch'; średniodolnoniem. olmicli, ulmiclt 
cverrotett', starogórnoniem. olmoltt ccariosus' 2. 


1 Dodaję zapożyczone ze skandynawskiego fińskie ulkklt 
(G. u1kuJl) CKaulgruppe, Kaulkopf'. 
2 Torp (Fick 4 III 21) ma także norw. 'UbIta cmodern', dol- 
11 oniem. ulmen Cfaulen'.
>>>
. 


l 
 O Ó . 
v J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI W D Sł..OWIANSKICR 


*el'11l-: litew. elmes, almens c ropa płynąca z ust trupa'; do- 
tego dodaję ze słownika Juszkiewieza: almi 'to samo', a1meli (3. 
Praes. alma) cropieć, ciec (o ropie)', al1llJ c ropa (z rany)' J. Litew- 
skie formy z aZ-11l- są dwuznaczne, mogą reprezentować indoeur. 
eZ-11l- albo ol-m-. 
d) *1-bllO-: armeń. alb Cgnój, lajno, błoto, brud'. 
e) *olel.'a- (*olevo-): lać. u1ua CSumpfgras, Schilfgras
 
 hiszp. 
ova r8chilfgras; 
feergras, Alge' (do czego IJiden przytacza se- 
mazjologiczne paralele). [ 
f) *oZosra: w nazwie miejscowości U1ubrae. położonej wśród 
bagien pontyńskich (o mnóstwie żab w U. wspomina Cycero ad 
fam. 7., 18). Muszę jednak wyznać, że zasadnicza forma tego wy- 
razu nie jest mi calkiem jasna; por. zresztą niżej. 
g) *olsllii-: litew. alksna ckałuża'. Liden nie jest całkieln 
pewny, czy ten wyraz należy sprowadzić do postawionego tu na 
czele *ols-nli, przy czym temat na -s-: ols- (w swej najsłabszej formie- 
apofonicznej) stałby w związku z przypuszczalną formą zasadni- 
czą łać. U/ubrae tj. *olos-'I"a (por. wyżej f), czy też może do *alg- 
-sna (resp. *olg-snii), przy czym temat *a1g- (*olg-) bylby ten sam 
co wyżej pod a). Sądzę jednak, że możemy śmiało przyjąć tutaj 
temat na -S-, p. niżej. 
h) "\V reszcie jedyny ślad nierozszerzonego pierwiastka el- 
w staroind. lila- neutr. cLaich oder Ausspritzungen eines giftigen 
Thieres', alaka- neutr. Cto samo', tj. indoeur. *e1o- albo *0/0-. 
Do tego, zesta wionego i wyświetlonego materiału Lidena 
należy dodać 2 przede wszystkim indoeur. wyraz na colchę' tj. pra- 
germ. *alisa II *aliza 3 (alternacja -s- /I -z- zależna od akcentu) oraz 
*aZltza w gockim alisa (zachowanym tylko pośrednio w zapoży- 
czonych z gock

go wyrazach hiszp. alisa i franc. alize), starogór- 
noniem. eliza ( L- *aliza, = dzisiej. Eller; obok tego forma z prze- 
stawieniem obu płynnych stgórnoniem. eriZa = dzisiej. ErZe), nowo- 
górno niem. (lokalne) EIse, nieraz i w literaturze, tej formy używał 
np. pisarz Alexis (Haring), ( L- *alisa), staroislan. Q11' i anglosas 


1 To jest sing. do powyższego almens, którego nie wiem 
dlaczego niema li Leskiena, Bildung der Nom. im Lit. 417. . 
2 j\loże także słoweńskie ole, gen. olesa cwrzód't które Li- 
den 83 inaczej umieszcza. 
:I Końcówkę piszę d]a jasności schematycznie jako -li tj. w po- 
staci przedgermańskiej.
>>>
OLA I JEJ GRUPA: PIERWIASTf;K EL- 


161 


aZor ( L- *aluza); starocerk. jelbcha itd. L- *elisa obok pol. oZcha L- 
*alisa; J litew. elksnis {alksnis) L- *els-njo-; lać. alnus L- *als-no-: 
wszystko ze znaczeniem Colcha'. 
Olcha jest mianowicie drzewem Cwodnym', rosnącym nad rze- 
kami i potokami i na miejscach mokrych. A nadto rozpowszech- 
niona w calej Europie czarna olcha ma liście z wierzchu wilgotne, 
lepkie, jakby klejem powleczone: etymologia moja jest zatem tak 
dobrze uzasad
iona, jak to tylko być może. 
\Vidzimy zatem, że wymienione wyżej pod h. i. nazwy rze- 
czne Olecha, Olsa są identyczne z appellativum olcha (jelbcha) i roz- 
winięte z tego samego zasadniczego znaczenia, chociaż wzajemnie 
nie są znaczeniowo od siebie zależne, jak to wynika z identycz- 
nej ich formy. Zupelnie to samo odnosi się do lit. alkslla kałuża
 
(p. wyżej pod g») oraz nazw wód litew. Alkslla, Alksne I w sto- 
sunku do elksnis resp. alks1łis colcha'. \V ynika też z tego, że mamy 
wszelkie prawo widzieć w alksna (p. wyżej pod g\) derywat od 
pnia na -s- tj. starą formę *als-nii z drllgorzędllle rozwiniętym k. 
Zupełnie ten sam stosunek powtarza się w nazwach niemiec- 
kich Else 1) 1. d. rzeki \Verre l. d. \Vesery w Hanowerze (Osna- 
briick) i \Vestfalii, 2) 1. d. rzeki Lenne L d. rzeki Ruhr p. d. Renu 
w Westfalii (mała rzeczułka) w porównąniu z niem. dialektycz- 
nym E/se colcha' (p. wyżej). 
Zanim pójdziemy dalej, zestawmy dla ulatwienia przeglądu 
dotychczas uzyskany materia!. 
\V nazw ach wód i w appellativach spotkaliśmy dotąd: 
1 I w germ81iskich językach występuje obok *alisli temat 
*elis-, mianowicie w staroisl. ilstre l*elis-) Crodzaj wierzby (salix 
pentandra)'. W każdym razie forma olcha jest polska i alternacja 
ielbcha II olbcha prasłowiańska (por. obok pol. olcha nazwy JeleŚ1lia, 
Jeleśna jak b ulg. Elesnica), jak to wynika i z innych języków 
słowiańskich. Ale to wszystko łączy się z kwestią prasłow. naglo- 
sowego e-, której tu roztrząsać nie mogę. 
2 Dla przejrzystości tekstu zestawiam te nazwy tutaj: Olksna 
jezioro w pow. nowoaleksandrowskim gub. kowieIiskiej (na pld. 
. od mka Rymszany); Olksnia mały 1. d. Szeszupy (I. d. Niemna) 
wp. wołkowyskim gub. suwalskiej, tak nazwany w Słowniku Geogr., 
u '\V oltera Spiski naselennych mest Sllvalkskoj gub. 238. 240 Elk- 
sllia (czy Elksna, oba razy w formie 
pri recke Elbksne'; nad nim 
wieś Olk:slliany, lit. Alksniellai)j pr. Alksn-uppe (niemiecka pisow- 
nia) l. d. tejże Szeszupy już w Prusiech; Olkslla 1. d. '\Vilii w pow. 
oszmiańskim gub. wilellskiej (wedle Słownika Geogr.). 


Prace Onomastyczne 1. 


11 


.
>>>
162 J. ROZWADOWSKJ: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD Sł.OWIAŃSh.ICH 


*ola (Ola) l, *elo- lub *010- (staroind. ala-). 
*ole'l,.,w- lub *olo1Jo-, fem. *oleyii lub *olo'l,.,ta, olaljli (lać. ulua, 
OlOłO, Oława, resp. Olou'a, Olawa resp. Ołowa, Ala u). 
*olej{t (Oleja resp. .illeja). 
*olinl1 (Olnica, Olillas resp. Olina). 
*0101111, *olana (Olona; Olana 
 Volan21s): prawdopodobnie nic 
innego jak *ololla nie zawierają też nazwy italskie .itd. z podwój- 
nym -nli- (Olonlla). 
*alollto-, fem. *alO1zta (Alontas, Aland, Alanta itd.). 
*elisli, *aliso-, *alisr (starocerk. jelbcha, pol. olcha, bialorus. 
aljós L- praslow. .Olbso, germ. *aliso; Olsa resp. Alsa, Olclta, O los, 
Olosa, E1se). 
*elsJlo-, *alsno-, *alslltt (lit. elksnis, alksna, lać. alluts; Alksna, 
Elksne). 
.aligii (Olza): a- z powodu następnego 
*alga, *lgo- (lać. alga, dolnoniem. alken itd., germ. *ulka- itd.; 
Algup'is ). 
*alo'lf.sa, *alusli (germ. *alztso, A 1 ausza). Do tego może późne 
lać. (Anson. ii.) dlausa, prawdopodobnie celtycki wyraz, dzisiaj 
prov. alallsa, wl. alosa, franc. alose, niem. Alose i Alsr (nazwa 
ryby). 
. 
*e1tii, *olto- (*olti-), *lto- (Elta, 
 Elde, Oltus, Oltis; staroisl. 
2{ldna itd.) 
*elda, *oldo- (Elz, Alz). 
*lblw- (arm. alb). *lmo-, *elm-, *obncn- (germ. .ulma-, lit. 
elmes, allilu). Odośne nazwy wodne p. niżeJ. 
Ulubrae: forma pralacińska *Olosra dlatego jest bardzo nie- 
pewna, że z tym wyrazem stoi w oczywistym związku Olltb rill, 
p. d. Padu w Ligurii (dzisiejsza Serivia),a więc nazwa liguryjska. 
Por. Olyb1"ii, plemię? 
Ollius: prawdopodobnie zawiera po prostu telllat .oljo- resp. 
*oli.jo-. 


1 Gdzie mamy tylko wyrazy germańskie, baltyckie, słowiań- 
skie, tam na pewno nie wiemv, czy praindoeur. forma miala a 
czy o, ponieważ te samogloski w tych językach zupelnie się zlały, 
w germ. i bałt. a, w słowo o. Piszę schematycznie o, po częsci ze 
względu na apofoniczny alternant el-, ale mamy tu z pewnością 
i al- (por. Liden l. c. 31). 


.
>>>
OLA I JEJ GRUPA: PIERWIASTEK EL- 


163 


Teraz idziemy dalej. Temat na -s w formie *alis-I/*als-lI*elis- 1 
'spotkany w nazwi
 olchy i wód, jest bardzo rozpowszechniony 
na terytorium germańskim i celtyckim, a występuje przeważnie 
w dalszym rozszerzeniu za pomocą sufiksu z -n- (por. wyżej już 
formę *elsJlo- II *alsno-) i -nt-. A mianowicie: 
Aliza: forma z X wieku == dzisiejsza miejscowość Neckarelz 
przy ujściu rzeki Elz do Nekaru, F6rstemann; Altdeutsches Na- 
menbuch II 56. Miejscowość i rzeka występują zresztą w naj- 
starszych dokunlentach w formie Alanza (łaciliska pisownia Alau- 
tia), Alanze itd. (p. wyżej): mamy więc tutaj formę oboczną, 
prawdopodobnie starszą nazwę miejscowości. Że Aliza pochodzi 
z dawniejszych czasów, tego dowodzi nieprzegloszone a-o Swoją 
drogą muszę przyznać, że ta forma Aliza nie jest mi całkiem jasna: 
z zamiast s spotyka się w starogórnoniem. zabytkach bardzo rzadko, 
więc tu mamy chyba Alitza, a nie Alisa, to znaczy temat na pra- 
germ. -t-, a nie na pragerm. -s-o Ale w takim razie ta forma obok 
Alallza niejasnaj ostatecznie może błąd jaki. Najprawdopodobniej 
.nie mamy tu do czynienia z tełnatem na -8. 
Elisa rzeczka (rivus) wYlnieniona w X wieku, cfliesst bei 
Bingen in den Rhein' F6rstemann l. C. II 55. Dziś? Samo miasto 
Bingen leży przy ujściu Nahe (1. d.) do Renu. \V każdym razie 
Elisa = Else, które to nazwy gdzie indziej spotykamy. 
Aliso, rZYlnski gród nad górną Lippe przy ujściu do niej 
z lewego brzegu rzeki JA.hne (w \Vestfalii), w pobliżu dzisiejszej 
wsi Elsen. Wymieni
ny u Velleiusa II 120, 4 (z Liviusa), Tacyta 
Anna!. II 7 w formie Aliso g. -onis, u Ptolom. II 11, 14 w formie 
- AAtao'ł (coni. 'AAtGwv)j cf. Holder, Alt-celt. Sprachschatz S. v. 
lhm w Pauly-\'Vissowa, Real-Encyclop. pod Aliso l). F6rstemann 
1. c. II 54 (który przytacza jeszcze inne lokalizacje, ale ta jest 
dziś ogólnie przyjęta, por. jeszcze n p. Much, Deutsche Stammsitze 
i tenże Deutsche Stammeskunde w dodanych mapkach). I rzeka 
Alme nosiła identyczną nazwę, wymienia ją mianowicie Dio (Cas- 


l Którego zasadniczą formą jest chyba baza z dyftongiem 
*eleis-; w takim razie formy *els-, *als- należy. pojmować z Pe- 
dersenem, Les pronoms demonstratifs de l'ancien armenien 42 
. 
W zasadzie mogloby może -i- w formach *alisa *elisa - jak 
i w innych wypadkach - reprezentować redukcję pierwotnego -e- 
.(a nie -ei-), ale por. niżej. 
 . 



 


11*
>>>
164 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIANSKICH 


sius) LIV 33, 4 w formie Ó 'EAtlJ'ltV, Holder l. c. pod Aliso, F6r- 
stemann l. c. II ó5: forma Aliso, którą Holder na czele umieszcza, 
jest tylko teoretycznie wyspekulowana. Dzisiejszą formę tej rz
ki 
Alme spotyka się już w IX wieku (i następ.) w nazwie powiatu 
Al1nango, Almullga itd. (F6rstemann l. c. II 56). Te oboczne nazwy 
almon- \I alison- resp. elison- są bardzo ciekawe: zobaczymy, że 
są one i w gruncie rzeczy oboczne tj. etymologicznie pokrewne. 
Niemniej interesująca oboczność alisiin- II e!isoll-, p. wyżej. 
Also, dzisiaj Ozon 
 Auzon 1. d. Rodanu, p. Holder 1. c. 
Alsone (fIuvius), dzisiaj La'llzon
 l'Auzon (zrost z rodzajni- 
kiem) dolina rzeki Mede, p. Holder 1. c. Prawdopodobnie tego 
samego pochodzenia Lazu!on (górski potok) p. d. Durance. NB. Por. 
jeszcze miejscowości Azezon we Francji, w dawniejszych formach 
Alsolle, Alsonum u Holdera 1. c. 
U wag a. Może być, że tu należy także Alsa, nazwa staro- 
żytna rzeki = dzis. Ausa (Aussa) oraz portu pod Akwileją.{w rzym- 
skiej prow. italskiej Venetia, dziś na terytorium austriackim} 
Plin. NH. III 12(-) i i. p. Holder 1. c., Hiilsen w Pauly- "\Vissowa 
Real-encyclop. s. v. - Podobnie Auze L d. Dordogne (która wraz 
z Garonne tworzy tzw. Gironde) w departamencie Cantal, za- 
pewne L- * Alsa. 
Alisna, Alsena: Holder l. c. pod Alsena podaje cAlsena, Ali- 
sila fluv., Pertz dipl. p. 22, 12 circa a. 544: in £luviolo nuncupante 
Alsina (var. .A lis Il a), ibid. p. 29 8. 667 per illam Alsenam... 
Per ipsam Alsenam usque ubi in Glanem ingreditur' a pod Gla- 
nis 1) cFluss in den A rdennen' z tym samym drugim cytatem 
(dypl. z r. 667), który w dalszym ciągu brzmi c...ingreditur; de- 
inde traversum Glanem usque ad Albam Fontanam'. 
'6rstemann 
l c. pod Alisni podaje CFluss Alisna' z tym samym pierwszym 
cytatem (dypI. z r. 664) z identyfikacją cprobablement le ruisseau 
des Rudes-Aleines qui se jette dans la Semoy au-dessous de Cou- 
gnon'. Ponieważ z lewej strony rzeki Semois w odległości kilku 
kilometrów od brzegu leży dziś miejscowość Belle Fontaine (w bel- 
gijskiej prowincji Luxemburg), więc zdaje się rzeczywiście Selnois 
p. d. rzeki l\leuse (= niem. 2.\Iaas) jest = Glanis, a nazwy Alsina 
al. Alisna i Alsena oznaczają ten sam jej dopływ, mianowicie ów 
potok płynący od Rudes-Aleines. Forma Aleines wskazuje na daw- 
niejsze Alisnn, jako na właściwą formę; jest to zatem derywat 
prawie identyczny z łać. alnus itd. (por. wyżej). 


,
>>>
. 


.165 


. OLA I JEJ GRtJPA: PIERWIASTEK EL- 


Przechodzimy do grupy nazw, mających wygląd participii: 
Alisontia u AUSOTI. Mosell. 37] według Holdera J. c. = dzi- 
siejsza Elz {Eltz) L d. Mozeli w prowincji nadrełiskiej (Rheinpro- 
vinz)1, według F6rstemanna l. c. II 55 = dzisiejsza Alsellz p. d. 
Nahe (I. d. Renu) w Palatynacie (Rheinpfalz) albo dzisiejsza Al- 
zette p. d. Sauer (I. d. Mozeli) w Luksemburgu. Wszystkie te trzy 
rzeki znajdują się niezbyt daleko od siebie w dorzeczu lewego 
brzegu Renu; formalnie biorąc Alisontia jest wprost identyczna 
z Alsenz (p. zresztą niżej), ale. i dla Alzette są starsze formy ta- 
kie salue (p. niżej). Natomiast Elz (Eltz) juz w X wieku Elza 
(p. wyżej) nie może być identyczna z Alisontia; jeżeli są zupełnie 
pewne racje, przemawiające za identyfikacją Alisontia Ausoniusza 
z tą Elz, to naturalnie mielibyśmy formy oboczne, co zresztą przy 
etymologicznej tożsamości pierwiastka nie byłoby wcale dziwnym, 
tym więcej, że podobne oboczności jużeśmy spotkali i jeszcze 
spotkamy. 
Alsenz p. d. Nahe l. d. Renu w Palatynacie (Rheinpfalz), 
llad nią miasteczko Alsenz, u źródeł wieś AlsenborJl, 2. Pominąw- 
szy powyżej zacytowane miejsce i formę z Ausoniusza maluy 
w dokulIlentach VIII-XI wieku (F6rstemann l. c. II b
) nastę- 
pujące formy tej nazwy: AlaseJlza, Alisillza, Alisentia, Aluse'llza, 
Alsontia, Alsunza, przy czym formy bez samogłoski między -l- 
a -s- występują w samym kOlicu .IX wieku (i na..:tępnie). Ponie- 
waż przegłoszenie a w e (pod wpływem i w następującej zgło- 
sce) jest w IX wieku już faktem Skoliczonym, i ponieważ to 
przegłoszenie w zgłosce środkowej (-sellza resp. -sinza L- -salltia 
naszego wyrazu od początku j e s t s, więc niewątpliwie dawne 
-celtyckie Alisontia przeszło w ustach germańskich już przed VIII 
wiekiem w * AlasClnzia (por. pisownie Alasenza" Alusenza), tym 
bardziej, że to dawne -i- znajdowalo się między zgloską rdzenną 
(dl-) a zgłoską z akcenteln pobocznym (-sanz-). Wcześnie też ZR
 
pewne w mowie codziennej powstało * Alsenza, a może być, że 


... 


1 Tak samo (fwahrscheinlich') Ihm w Pauly- 'Vissowa, Real- 
EncycL s. v. 
2 Może być, że zachowała się w tej nazwie wsi forma obo- 
czna *al(z}son-. 
s l\limo że w ogóle przegłos (Umlaut) w zgloskach środko- 
wych występuje slabiej i nieco później niż w zgłoskach rdzennych, 
por. Braune, Althochd. Gramm. 2 
 68 str. 53).
>>>
166 


. 
J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZW AMI WÓD SLOWJA
SKICH 


taka oboczna forma a 'równocześnie z wierniejszym zachowaniem 
sufiksu (AlsltJłza) istniała w ogóle od dawna. 
Elsenz L d. Nekaru (Neckar) p. d. Renu, w Badenie (nie- 
zbyt daleko poprzedniej), u źródeł wieś Elsellz. \V dokumentach 
miejscowość i powiat spotyka się od VIII wieku w formach in 
Alsenzen, Elźsanz-gollJe, Elsenz-gou.Je, Elsenza pagus itp. (Forste- 
mann 1. c. II 55). Przypuszczam, że różnica w przegloszeniu a 
w e (Elisa1lza) w porównaniu z poprzednią nazwą wyjaśnia się 
po prostu tym, że po prawym brzegu Renu dawna celtycka na- 
zwa Alisolltia została bez porównania wcześniej przyswojona przez 
szczepy germańskie, że zatem jako Cgermaliska' została trakto- 
wana. (przy czym ali- z pewnością skojarzono z germ. *nljo- 
 
starogórnoniem. eli Cinny, obcy', zatem Elisallza resp. Elisenza 
zupełnie tak jak elilenti 
 *ali-landi). Zresztą i tutaj była wcze- 
śnie oboczna forma bez -i-, zatem i bez przegłos7.enia (in Alsenzell). 
* AIsontia: rzeka ...llzette p. d. rzeki Sauer (franc. Sure) L d. 
Mozeli, w Luksemburgu, nazywana jest w dokumentach z X wieku 
Als1l1ltia, Alsoncia (i przymiotniki Alsontiensis, Als'łt1lciensis; For- 
stemann L c. II 55). Ale nazwa dzisiejsza Alzette nie reprezentuje 
chyba bezpośrednio kontynuacji dawnego * Alsolltia, tylko jakąs 
formę oboczną. Tę samą prawie formę co * Alsontia przedstawiają 
dzisiejsze rzeki we Francji: 
Auzallce d. Oceanu Atlantyckiego w depart. Vendee. Bardzo 
ciekawe, że niedaleko nad nią lub jej dopływem leży wieś OlonllC 
(nad morzem nazwane od niej miejsce kąpielowe i miasteczko 
Sables d'Olonne), która to nazwa zawiera ten sam pierwiastek 
i jest identyczna z wymienionymi wyżej nazwami rzek Olona" 
Olonna itd. 
Auzance L d. rzeki Olain L d. Vienne L d. Loire, na wschód 
od poprzedniej. 
Obie te nazwy (jest jeszcze miejscowość Auzances w depo 
Oreuse w środkowej Francji) przedstawiają, o i]e mogę to ocenić 
nie będąc romanistą, właściwie formę * Alsentia, przedstawiającą 
apofoniczny alternant sufiksu w * Alsontia. Natomiast na Als01l- 
tia polega miejscowość Ausso1lce w Ardennach, wymieniona rze- 
czywiście dawniej w tej formie Alsontia, p. Holder 1. c. 
Stara oboczność form als- II alis-, którą jużeśmy spotkali, wy- 
stępuje zatem i tutaj wyraźnie; dla terytorium germallskiego miej- 
scowości Alsback (w Hesji, prow. nadreńskiej, Turyngii, Bawarii;
>>>
". 


OŁA I JEJ GRUPA: PIERWIASTEK EL- 


]67 


po części na dawnym terytorium celtyckim) z pragerm. aIs-. Co 
się tyczy omówionych obecnie form Alisontia itd., to mają one 
wygląd participiów praes. act., który to typ formalny jest w na- 
zwach rzek indoeuropejskich zwykły. Ale czy rzeczywiście temat 
alis- itd. był werbalnym, na to nie mogę odpowiedzieć. O ile przy 
formach aIont- można być tego zupełnie pewnym, to tutaj w za- 
sadzie nie można wykluczyć możliwości przeniesienia zwyczajnego 
sufiksu na temat właściwie nie werbalny. O ile ktoś będzie upa- 
trywać w tych nazwach łolchowe' rzeki, to jest derywaty od na- 
zwy olch!l, to naturalnie nie będzie uwazać form na -Olltia II -entia 
za prawdziwe participia. Ale - nie zaprzeczając- wcale, że ta i owa 
nazwa może być rzeczywiście już tylko derywatem od nazwy 
olchy (jak np. Alisna albo Alisiin-) - myślę, że to niezbyt praw- 
dopodobne z rozmaitych względów i osobiście sklonny jestem 
widzieć w Alisontia itd. participia i łwodne' nazwy. Swoją drog
 
muszę przyznać, że jako temat werbalny wydaje mi się prawdo- 
podobniejszym *aIeis- (itd.) uiż *aIes- (itd.), zatem po części w sprze- 
czności z uwagą powyżej. 
Przechodzę teraz do form, urobionych od naszego tematu na 
-s- za pomocą sufiksu -tro- lub -ro- (bo -S1"- 
 -sir- w językach ger- 
mańskich i indziej): 
Alster p. d. Łaby (Elby), wpadający do niej' między Altoną 
a Hamburgiem. \V XI wieku wymieniona w formie AZstra (F6r- 
stemann 1158) przedstawiającej prawie bez zmiany pragermańską 
formę tego wyrazu. Etymologię bez żadnej wartości rejestruje 
Egli, Nomina geographica 2 s. v., który zresztą sam nie chce jej 
wierzyć. 
Eister, znaczny p. d. Sali (Saale) l. d. Elby: w dokumentach 
od X wieku począwszy EIstrit (EIstret), Elistra, Ellestra, EIstir,. 
EIstera, EZsi'ra i w końcu tak jak dzisiaj Eister, p. F6rstemann l. c. II 
467/8. Najpierwotniejszą z tych form jest niewątpliwie Elistra 
(Ellestra) L- * Alistra, z czego później EIstl 
 EIster; E/strit resp
 
Elstret jest drugorzędnym przeksztalceniem. Ciekawe, że w gór- 
nym biegu nad EIstrą leży miasteczko Olslli!z (w płd.-zach. kącie 
Saksonii), którego nazwa, przejęta ze słowiańskiego i pochodząca 
od (olchy', zawiera ten sam pierwiastek. 
Schwarze EIster, p. d. Łaby (Elby) w Saksonii i prowincji 
saskiej, po łużycku Halslrów; niedaleko źródeł leży nad nią wieś 
EZsira. Formy dawniejsze na razie nie są mi znane. 


.
>>>
168 J. ROZWADOWSKI: S1'ULH.\. NAD NAZWAMI WllD Sr.OWIAŃ
KICH 


- Że wJ1nienione nazwy rzeczne, Alsier i Elster, etymologicznie 
tu należą zawierając ten sam temat *alis-, potwierdza się istnie- 
niem appellatiwów staroisl. ilsiTe oraz 'iQlsir, znaczących cwierzba 
(specjalnie gatunek salix pentan dra), z których pierwsze zawiera 
temat *elis-, drugie *elus- "to znaczy formę apofoniczną z e-, któ- 
rej dotąd w języku germańskim nie spotkaliśmy 1 (por. Noreeu, 
U rgerman. Lautlehre 6f». 
'Varto przy tym zwrócić u wagę na identyczność apofoniczną 
w dnlgiej zgłosce tych skandynawskich wyrazów *elis- II *elus- 
a germańskich *alisa (resp. *aliza) II *aluza (p. wyżej; kOll.cówkę 
kładę \v postaci indoeurop. -li). To znowu zdaje się przemawiać 
za przyjęciem obocznych baz z dyftongiem w drugiej zgłosce 
*eleis- 
 *eleis-II *t!lis- obok *eleus- 
 *eleus-II *elus-, a to ze względu 
na oboczność form germ. alus- Illit. alalts- (p. wyżej). 
Nie chciałbym w swych zestawieniach iść za daleko, dlatego 
pozostawiam na boku nazwy rzek brytańsk. ch Ala'ltlla, Alaunlts 
li starożytnych pisarzy (są i miejscowości tej nazwy lub pocho- 
dnych) bo trudno tu o jakąś pewność. Natomiast bez żadnej wąt- 
p1iwości należą tu dwa tematy, przedstawiające wariacje naszego 
pierwiastka (el-) za pomocą elementu labialnego, a mianowicie el-m 
i el-blz-. Przypominam przede wszystkiln, że wyżej poznaliśmy ap- 
pellativa, zestawione przez Lidena, o formach *elmje- *olmen- (lub 
*almen,-) *lmo-, urobione zatem z tematu el-1Il- oraz rzeczownik o for- 
mie *lbJw-, należące wyraźnie i formalnie i znaczeniowo do pier- 
wiastkowego elementu el-o Kluge, Etymol. W6rterb. der deutschen 
Sprache 1\ pod Ulme łączy ten wyraz z ErZe: nowoniem. mme 
(wiąz' pochodzi z lać. ulm'lts, ale w dawniejszych czasach istnial 
w niem. wyraz ell1'l-bo'ltJJt (dzisiaj dial. Ilme) tego samego znaczenia, 
rodzimy i etymologicznie bezpośrednio pokrewny łacińskiemu; róż- 
nica ewentualnie tylko apofoniczna: lać. ulllw- 
 *lmo- albo .olmo- 
albo *ebno-, germ. eZma- L- elmo-, obok czego germ. alma- L- *olmo- 
w staroisl. almr, oraz ideur. *lmo- lub *li1no- w staroiryj. lem, słowo 
*ilb11li (L- *blb11Z'O) *lbm
 (ros. źle m, ilim, il'ma; malor. iłem, l'OIn; pol. 
ilm, iZma dial. Ziln cwiąz' (Jaworzno, PE V 154); czes. jiZ,
l, jilem: 
sloweń. Zim itd.) uważają często za zapożyczenie z języków ger
 
mańskich, ale chyba niesłusznie wywodzić ten prasłow. wyraz 


1 Przypuszczam, że zawarta jest także w nazwie miejscowości 
Illisn (dziś EIse) .IN:rstemann l. c. 11829/30, ale nie jest to pewne. 


.
>>>
OLA I JEJ GRUP.
: PIERWIASTEK EL- 


169 


z dial. niem. I/me; prasłow. formy z ideur. *elimo-, *li11l0- (resp. -a) 
zgadzają się ewentualnie z iryj. lem (o ile L- *lilllo-), a na pewno 
z kymr. llw.1jf
 *leima (znaczenie kymryjskiego wyrazu (lipa'). 
Co do formy to u1m'lts, e1m (-bou11l), dlmr: llwyf, ilem = elksJtis 
(*els-): jelbeka (*elisa) itd. = słowo *vers'O (cerk. vres
, pol. wrzos, 
ros. v
res) 
*verko-: epEtx'Y}!::: *vereiktt, iryj. {roeek 
 *vroiko-, por. 
Pedersen KZ. XXXVIII 313 nst., 316. Les pronoIJls demonstr. de 
l'ancien armenien (Kopenhaga 1905) 42 
 J. Otóż Klilge, jak wspo- 
mniałem, łączy Ulme itd. z ErZe wyrażając to krótko słowy: "Zu 
el-, 01- gehort Erle (Eller)'. Etymologia ta bardzo mi się uśmiecha, 
chocia
 nie wiem dobrze jak rzeczowo uzasadnić związek między 
olellą a wiqzem. . Ale znaczenie kymr. Uwyf (lipa' wskazuje wido- 
cznie na to, że powstało na zasadzie wyobrażenia (lipkiego kwie- 
cia', więc może coś podobnego należy i dla wiązu PI:zypuścić. 
Zwracam też.. jeszcze uwagę na podniesioną już wyżej oboczność 
pni els- II elis-. '\Vedług wszelkiego prawdopodobieństwa należą tu 
przede wszystkim liczne nazwy rzeczne w Niemczech, np. 
I/m l. d. rzeki Saale 1. d. Elby; nad nią m. flmellau. 
r 
Ibn p. d. Dunaju w Bawarii. Obie rzeki w dokumentach 
(od VIII w. począwszy) Ilma, a także Ilmina, 1llllena, Forstemann 
. . 
II 830. 
Ilm, p. d. rzeki Sormitz, która z Loquitz wp&.da z l. strony 
do Saale (I. d. Elby) niedaleko granicy bawarskiej. 
I/me l. d. rzeki Leine 1. d. rz-i Aller p. d. rz-i '\Veser w płd. 
Hanowerze. 
Ilme p. d. rz-i Swine p. d. rz-i AHe w Prusiech wschodnich. 
Ilmenau (Elmellau) I. d. Łaby (Elby) w Liineburgu. 
Ebn l. d. rzeki AHe w Prusiech wschodnich. \V dokumentach 
średniowiecznych Eb1te, Elmone, ElmoJlia p. Nesselmann, Thesaurusn 
s. v. 'Vedle Nesselmanna ibid. pod I/me ta sama rzeka także na- 
zywana w dokumentach Ylme; nadto jeszcze Yll1lune Cuvius bez 
objaśnienia. 
Elrnalza, Alm,alla, Elm p. Forstemann II 467. Ałma, A1mua1 
itp. Rygh, Norske Elvenavne 3 (wywodzi R. od alnzr (wiąz'). 
Naturalnie niejedna z tych i podobnych nazw urobiona jest 
z pe"wnością od nazwy drzewa, ale zapewne nie wszystkie. Stosu- 


, 


1 P. teraz Pedersen, VergI. Gr. der .Kelt. Sprachen I. S 105 
Siitterlin IF XXV f l nstt.
>>>
170 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZW Ał.1I WÓD Sł.OWIANSKICH 


, 


nek nazwy rzecznej lZma, Elma do nazwy drzewa będzie też nie
 
raz taki jak omówiony wyżej stosunek nazw rzecznych Olcha, Olsa 
do odnośnej nazwy drzewa. Formy z alm- przeprowadzają nas do 
następnych nazw: 
Almulle rzeczka, Basanovic Is gyven. liet. velill bei velnilł 
340 nr. 
2, zdaje się identyczna z Almonisbach p. d. lnster w pow. 
ragneckim (Ragnit, lit. Ragaine), Keller l\lemel-, Pregel- u. \Veich- 
selstroln II (lnster). 
Ałma, n1ała rzeczka w Etrurii wpadająca do morza naprze- 
ciw wyspy Elby. ,V Kieperta Formae orbis antiqui jest dzisiejsza 
Alma utożsamiona ze starożytną, p. Hiilsen w Pauly- 'VIs sowa, 
Real-Encyclop. pod Alma 2) (t.ak samo); inni (np. w Pertbesa ma- 
łym .Atlas antiquus) utożsamiają starożytną A. z dzisiejszą Bruna, 
płynącą nieco dalej na południe, której bieg dolny moczarowaty 
objaśnia się tym, że dawniej wpadała do nadmor
kiego jeziora 
(lacns Prelius al. Aprilis), które następnie wyschło. 
Almo, mała rzeczka, 1. d. Tybru pod Rzymem, dzisiaj Almone 
al. Acquataccio. Cytaty itd. (A. mial rolę obrzędową) p. u Hiilsena 
w Pauly- \Vissowa Real-Encyclop. 
AllIllIS p. d. Dunaju w 
loesia inferior, dzisiaj Lom w płu.- 
zach. Bułgarii. \Vłaściwie w starożytności przekazana tylko nazwa 
miejscowości i zamku przy ujściu (dziś Lom-Palanka), p. Toma- 
scbek w Pauly- "Tissowa, Real-Encyclop. 
Alma; rzeka w Ligurii, wymieniona w Itin. Antonini 500, (:) 
(Holder Alt-celt. Sprachschatz s. v.), dzisiaj =? 
Allil p. d. rzeki Traun (p. d. Dunaju) w Austrii górnej, wy- 
pływa z górskiego jeziorka tejże nazwy (Alm-See). Może być jed- 
nak, że ta nazwa należy do niem. Alm = Alpe "polonina', bo to 
wybitnie górski potok. 
U w a g a. Czy tu należą także Almonte l. d. Tagu w Hisz- 
panii (nazwa starożytna nie znana), River Almond w Szkocji, wpa- 
dający do morza powyżej Edynburga i Glen Almond, górski stru- 
miel}, p. d. rzeki Tay także w Szkocji, nie wiem.. 
albh-: 
Łaba, niem. Elbe, dial. Albe; czes. Labe, górnoluż. i dolno- 
luż. Łobjo, połab. Labi lub Labu (wedle pisowni Schleichera). Formy 
słowiańskie są neutra i polegają na przekształceniu germańskiej 
nazwy, która bez żadnej wątpliwości w najdawniejszym starogór- 
noniem. to jest przed końcem VIII wieku brzmiala w nom. acc..
>>>
OJ.A. I JEJ ORUP.
: PIERW]ASTEK EL- 


171 


* Albe (pień albio-) 1 i którą też Słowianie traktowali jak swoje neu- 
tra typu pole, morze 2. Ponieważ Słowianie tę nazwę przejęli 
z ust germaliskich conajmniej w ciągu VI wieku, więc forma Labe- 
itd. poświadcza istnienie staroniem. -e L- -ia już dla tego czasu s.. 
Co się tyczy polskiej fomy, to niestety nie mogę powiedzieć nic- 
pewnego, nie wiedząc, kiedy i gdzie naj pierw się pojawia. 
U wag a. Torbiornsson, Gemeinslav. Liquidametathese I 69 
zestawia za l\fiklosicbem ze słowialiską nazwą Łaby także serb. 
Lab (g. Laba), nazwę rzeki w Stare
 Serbii. Lab wraz z Sitnicą. 
jest p. d. rzeki Ibar p. d (zachodniej) Morawy: jak się ta rzeczka 
nazywała w starożytności, nie wiadomo i dlatego trudno serbsk
 
nazwę zestawiać z Łabą. Co się tyczy uwagi Torbiornssona, że 
Iuż. Lobjo zgadza się swą wokalizacją (-0-) z serb. Lab, a nato- 
miast odstępuje od formy czeskiej i połabskiej, to takie ocenie- 
nie formy polabskiej jest wątpliwe. Zresztą trzeba się liczyć z fa- 
kten1, że Słowianie tę nazwę slyszeli od Niemców i zapewne nie- 
z zupelnie identyczną wymową samogłoski na całym obszarze do- 
rzecza Łaby od jej źródel aż do ujścia. 
Teoretycznie rzecz biorąc może polska forma Łaba polegać- 
na późniejszym, kancelaryjnym, że się tak wyrażę, przejęciu cze- 
skiego Labe ze zmianą deklinacji, ale może także być bardzo stara r 
boć Polacy, chociaż oddzieleni od Łaby, już wcześnie dobrze o niej 
wiedzieć musieli. A w takim razie może Laba polegać na dawnej 
obocznej formie tej nazwy. Ogólna niemiecka forma E/be polega 
na staroniem. Albja resp. A/be (pień albio-); diaJektyczna Albe. 4 nie 
może chyba polegać na tej samej formie staroniemieckiej, tylko 
na obocznej Alba (pieli albo-); brak przegłosu można śmiało przy- 
puścić tylko dla terytorium górnoniemieckiego, zatem niżej wy- 
mienioną Alb w pId. Badenie można wywodzić z tej samej formy 
zasadniczej co Elbe: czy to samo można by przypuścić dla tej lub 
1 Por. Braune Altbochdeutscbe Gramm. 2 
 118 Anm. 2 (str. 88) 
i 
 209 Anm. 1. i 3. (str. 165); -b- resp. bilabiarlny spirant. 
2 Porma zasadnicza olbije u :l\liklosicha, Etym. 'Ytb. jest 
przynajmniej dla czeskiego fałszywa: -ije (resp. -bje) moglo dać- 
w czeskim tylko -ie 
 -i. 
a Jeżeli dla równoczesnego dolnolliem
 należy przyjąć -ia, 
to traktowanie w polab. (dollloluż.) byłoby trochę dziwne. 
4 \Vedle Holdera, Alt-ceIt. Sprachschatz pod Eblica jest 
Albe = wymienionej kilkakrotnie w VIII wieku Abelica, Ablica 
Eblica; Forstemann 1. c. II 4 ma te nazwy bez identyfikacji.
>>>
172 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


r 


owej z wymienionych dalej nazw oraz dla obocznej formy Albe = 
Elbe (Łaba), o ile ona pochodzi z terytorium dawnego dolnosas- 
kiego, nie wiem. - Tę samą nazwę spotykamy jeszcze raz wzglę- 
dnie dwa razy: 
Elbe 1. d. rzeki Eder (1. d. Fuldy 1. d. Wesery) w pro,v. 
Hessen-Nassau; nad nią wieś Elben (na płd.-z. od miasta Kassel). 
Elb-Bac/I, p. d. rzeki Lahn p. d. Renu tamże (na płn.-w. od 
miasta Koblenz): Elb możemy śmialo wywodzić z pragerm. *albiz. 
\Yarto podnieść, że niedaleko ujścia potok a Er-Bach do Elb-Bach 
jest znowu w. Elz. . 
Nazwę Elby możemy w tył obserwować aż do I wieku po 
Chr.: u rzymskich i greckich pisarzy brzmi ona Albis, "AA
t
, 
v AA

O;, w dokumentach i zabytkach niemieckich najdawniejszych 
Albia, potem z przegloszeniem Elbia (z kOlicówką laciliską); obok 
tego spotyka się chociaż rzadziej forma Alba, p. F()r8temann l. c. 
II 46. Forma Alba powtarza się w: 
Alba p. d. rzeki ('Viide) Adler 1. d. górnej Elby w pln.-wscb. 
Czechach. Górny bieg Alby leży na terytorium niemieckim, reszta 
na obszarze czeskim. NieHtety nie wiem, czy ludowa czeska nazwa 
brzmi tak samo: byloby to bardzo ciekawe \V każdym razie nazwa 
pochodzenia germańskiego i identyczna. z Łabą. 
Alb p. d. Renu w południowym Badenie: w dokumentach 
(X-Xl wiek) 
łlba, nadto w nazwie powiatu A lbe-go we, F6rs- 
temann 1. c. II 46.47. Fozma dzisiejsza bez kOlicówki jest prawdo- 
podo.bnie starą formą nomin. 

llf l. d. l\Ioseli w prow. nadrełiskiej (Rheinprovinz): w do- 
kumentach (X-XI wiek) Alba, Alue (F6rstemann ib.) znowu stara 
forma nom. bez końcówki z regularnym -f na terytorium średnio- 
frankońskim (c£. Braune Althochd. Gr. 2 
 134). Niedaleko druga 
A/be 1. d. rzeki Saar p. d. 
Ioseli w Lotaryngii: w dokumentach 
nazwa powiatu Albe-gowe itd., F6rstemann l. c. II 47 t. 
Alf p. d. rzeki Priim 1. d. rz-i Sauer l. d. l\lozeli tamże (na 
płn.-zach. od poprzedniej, blisko Luksemburga): niektóre formy do- 
kumentów zapewne do niej się odnoszą. Szereg nazw zewnętrznie 
identycznych (w dawniejszych formach Alba, Albis, Albeta p. Hol- 
der l. c. sub. v v). spotykamy także na terytorium celtyckim, zwlasz- 
1 \Vedle Holdera, Alt-celt. Sprachschatz pod Eblica jest A/be = 
wymienionej kilkakrotnie w VIII wieku Abelica, Ablica, Eblica; 
F6rstemann 1. c. II 4 ma te nazwy bez indetyfikacji. 


,
>>>
Oł
A I JEJ GRUPA: PIERWIASTEK EL- 


173 


cza we Francji, i indziej. Ale nie śmiałbym wszystkich tu zali- 
czyć, bo niewątpliwie część ich (może przeważna), zwlaszcza o ile 
to są mniejsze rzeczki, należy do indoeur. albh- Cbiały' (w ogóle- 
pod albho- Cbiały' stawia zarówno Jllbę (i celt. £llbis) jak i- wyrazy 
stisl. eltr f., może także śr.-dn. elve 
Strombett', Torp (Fi ck 4 III 21: 
albi f. FIuf3), w lać. albus, umbr. alfo-, gr. cXAcp6; Crodzaj białego- 
wyrzutu na skórze' oraz w wyrazie genn. i sło,v. na cłabędzia" 
(starogórnoniem. a1bi1 resp. e1bi1 itd., słowo lebedb, łabędź itd. 1), 
niezmiernie rozpowszechnionego w nazwach geograficznych. Na- 
turalnie także jedna lub druga z wymienionych wyżej nazw ger- 
ma11skich (po części na dawniejszym terytorium celtyckim) moglaby 
t.u należeć, o ile te mniejsze potoki mają rzeczywiście charakter- 
cbiałości', ale nie może się to odnosić do Łaby. rfa nazwa germań- 
ska znaczy po prostu - jak to dawno wszystkim wiadomo 2 - crzeka, 
strumień' i odnośny wyraz istnieje dotychczas w j
zykach skan- 
dynawskich jak appellativum elf (szwedzkie) resp. elv (duńskie- 
i norw.) crzeka, potok'. To też Skandynawcy, np. Hauk Erlendson 
ct 1334) nazywają Elbę Saxelf1' t. zn. rzeka Sasów (Bielenstein Gren- 
zen 371 za Kunikiem). Z dawniejszych czasów znamy ten wyraz 
także w anglosaskim, a jak dowodzi nazwa Łaby itd. był inany 
także innym szczepom zachodniogermańskim. ,y staroisl. formie 
brzmi ten wyraz ellr resp, celfr- L- atbio L- ideur. *albhja- (resp. 
*olbltjii-), obok czego są ślady tematu na -i- tj. alói-, który albo 
istniał obocznie, albo też dawniej wyłącznie (por. starożytną formę 
nazwy Łaby Albis), por. Noreen, Altisland. Gramm. 2 169 
 319. 
172 
 325, 2. Na terytorium zachodniogerm, widocznie tak samOr 
jak wynika z chronologii form Albis - Albia dla Łaby. Zwracam 
także uwagę na Altbe p. d. Sekwany (Seine), dawniej Alba, ale 
której llajdawniejsza znana forma brzmiała Albis, p. Holder l. c. 
oraz Ihm w Pauly- 'Vissowa, Real-Encyclop. pod Albis 2. 
U wag a 1. Pewnych śladów tego tematu w nazwach wód 
innych krajów indoeuropejskich nie znalazłem. Formalnie mógłby 


1 Uważać lebedb za zapożyczenie z germ. nie ma sensu. Była 
także polska forma *lebiędź, jak dowodzi nazwa rzeki Lebiędzianki 
(Lebieltdzianki) p. d. Bobra (Biebrzy) w p. augustow., na obszarze- 
polskim: plynie ona i nazwana od w. Lebiclldzill. Mapa sztab. 
pruska 1: 200,000 Suwalki, SI. Geogr. ma Lebiedzin. 
2 Mówię naturalnie tylko o poważnych uczonych por. Egli 
N omina geogra phica 2 pod Elbe oraz na str 1031.
>>>
174 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIANSKICH 


tu należeć grecki 'AA
EtÓ;, największa rzeka Peloponezu, ale luoże 
też być, że został nazwany od (białości' J. Jezioro O/bito al. U/bito 
(także bez kOllcowego -o) o błotnistych brzegach W pow. siebie- 
skim gub. witebskiej według wszelkiego prawdopodobieństwa stoi 
w związku etymologicznym z jeziorem Olwita w pow. wiłkowy- 
ski m gub. suwalskiej, którego nazwa litewska All'itas (zarazełn 
wsi, por. \V olter, Spiski naselennych mest Suwałkskoj gub. 228), 
a w takim razie lnielibyśmy - może od tego samego pi
rwiastka - 
temat na -1J- albo jeszcze prawdopodobniej l1a -u-o "T każdym ra- 
zie trudno o pewność: starszych form nazwy Olbito nie znam. 
Jest także wieś Olba nad jeziorem w pow. rohaczewskim gub. 
mohylowskiej: więc może wlaściwie to nazwa jeziora (*Olbba?). 
U wag a 2. ,Varto zwrócić uwagę na identyczność pier- 
wiastka w obocznych nazwach Elbe - Eld£' - EIster (Alster), nale- 
żących do tego samego dorzec
a: przypadkowe to chyba być 
nie może. 
U wag a 3. Bez najmniejszej wątpli wości z nazwą Elby lą- 

zy się najściślej nazwa Elblqga, niem. Elbing, od pływu jeziora 
Druzllo (niem. Draussensee) do zatoki Frisches l{aff, łączącego 
się także z .Nogatem. Jest to stara germallska nazwa, w najdaw- 
niejszej (chronologicznie) formie Ilflng, następnie E/bing, urobiona 
za pomocą znanego sufiksu germańskiego, a powtarza się jeszcze 
jako dawna nazwa części zaodrzańskiego przedmieścia (Odervor- 
stadt) \V rocławia Elbing (por. tamże Elbingstrasse) i indziej. Por. 
Nesselmann, Thesaurus s. v., 
l Geogr. s. vv., Egli, Nomina geogr, 
pod Etbe. 
U wag a 4. Dodatkowo nadmieniam, że obecnie Torp (Fick. 
Vergl. 'Vtb. 4 11126) zestawia razem pod el-, al- nazwy drzew 
a) germ. aliza, aluza m. "olsza' itd., b) elustro f. (wierzba', c) alma, 
elJ1lct m. (wiąz', uważając ich pierwiastek za pokrewny z germ. 
.elva (gelb, lohbraun' w stgn. elo, elawer. 
N a pierwszy rzut oka bez żadnej wątpliwości tutaj należące 
następujące nazwy sprawiają jednak przy bliższym rozpatrzeniu 
znaczne trudności: 
Olonka d. jeziora Ładoga; nad nią położone miasto guber- 
nialne Oloniec, nazwane oczywiście od rzeki i wskazujące na daw- 
niejsze, przynajmniej pozornie, *Olo'lla. :rvliasto Ololliec, wYluie- 


1 Tak, ale bez realnego uzasadnienia Egli, Nomina geogr. 2 s. v.
>>>
OLA I JEJ GRUPA: PIERWIASTEK EL- 


175 


niane w tej samej formie (resp. Olonbcb) zawsze w ruskich kro- 
nikach i dokumentach (por. Barsov, Geogr. 81. s. v.) nazywa się 
po fiiisku AUllllS, ziemia oloniecka w dokumentach XVI i XVII 
wieku Agnis-, Agnes-, Auniss-, Aunisz-, AU[Jnis-11Utll (resp. -ma: 
f1laa == ziemia), por. Pogodin, lzvestija X 10 przyp. 3. .Jak wia- 
domo dopatrywano się nazwy . OlO'ltca w za.gadkowym plemieniu 
Illaztllxis u .T ordanisa, Getica cap. 23, c'o czytano in Aunxis, ale 
to mocno wątpliwe, por. Braun, Razyskanija 2[)f (Sbornik otdel. 
russk. jaz. itd. LXIV tom), Pogodin, Peredviz. 21 przyp., Izvestija 
IV. 'V każdym razie dokumentowe formy wykazują, że dyftong 
a'lt- dzisiejszej fińskiej nazwy rozwinąl się (regularnie) z ag- przed 
następującym Ił i co za tym idzie, że z 01- słowiańskiej nazwy nic 
nie ma do czynienia. Prawdopodobnie dlatego Pogodin, Izvestija 
X 10 daje takie objaśnienie stosunku filiskiej, wedle niego (no 
i wedle wszystkich) pierwotnej llazwy do slowiallskiej przejętej: 
Ololliec == ol-olłbch, gdzie 01- L- fin. ala- tnieder, unter", a -onbCb L- 
fin. agnis z zanikiem g. Objaśnienie to zgola nieprawdopodobne, 
choćby tylko z powodu przyjmowanego zaniku g. Moim zdaniem 
bie nazwy UIOllbCb i Agnis, AllJlltS są naj prędzej niezależne od 
siebie. Albo może Finnowie podstawili tylko swój wyraz? 
l\lamy jeszcze drugą rzekę o nazwie Ołollka = fin. Oulallga 
wpadającą do jeziora Piiii-jiirri (Piiivii-jiirv;, ros. Pjavozero) w póln.- 
zach. części gub. archangielskiej niedaleko granicy z Finlandią, 
por. Sj6gren, GS.I140 z przyp. 47. Tutaj jest rosyjska forma 
Ołonka chyba na pewllo przekształceniem fillskiej nazwy. Przy- 
najmniej zdaje mi się, że Oulanga łączy się bez naciągania z la- 
pOli. (lule) ou1ui cWasser auf dem Eise' = fili. aulu 
sumpfig, gah- 
rend (vom Boden)' oraz = filI. ouru cRinne, schmales und tiefer 
Thal; Fluth, Uberschwemmung' 'Viklund, Urlappische Lautlehre 
217). Ta sama nazwa prawdopodobnie w Oltlu-joki == szw. Ulea, 
rzece wpadającej do zatoki Botnickiej na zachodnim wybrzeżu 
Finlandii, a wypływającej z jeziora tejże nazwy (Oltlzt-jiirvi), na- 
turalnie jeżeli przypadkiem szwedzka nazwa nie jest starsza, czego 
nie wiem. Czy z fin. aulu stoi w związku zyrian. ol' 
schwanken- 
der, sumpfiger Boden, Moorgrund' C\Viedemann) lub 'ul' cfeucht, 
frisch, 1'0 h' itd., nie wien}, nie znając praw glosowych języków 
ugro-fińskich. Por. przytoczoną wyżej litew. rz. Alanga. 
. J 


,
>>>
176 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WOD SLO\\ IAŃSKICH 


3M. OSlva 


Oswa, jezioro w pow. dźwińskim (Dynaburg) gub. witebskiej. 
Oświeja (al. Oś wiejskie), jezioro w pow. drysiełiskim gub. 
witebskiej. 
Oświeja (al. O/szanka) p. d. DUy l. d. Dźwiny zachodniej 
w pow. lepeIskim gub. witeb
kiej. 
Oś wie (al. Dubillki), jezioro w pow. wileńskim (w północ- 
neJ części). 
Oswica, maly p. d. .Oresy (p. d. Ptycza) w pow. bobrujskim. 
Tym nazwom odpowiadają następujące litewskie: 
Aszwa l. d. \V odoksty (p. d. "\Venty al. "\Vindau) w pow. 
szawelskim; ASZlca wypływa z jeziora, które się nazywa także 
Aszwa (al. ..1Iejzgie). 
Aszwa l. d. \Viewi
ży (1. d. Minii al. l\Iinge) w pow. rosień- 
skim gub. kowieńskiej (prawie na samej granicy z Prusami). 

łszwa d. Okmiany 1. d. Jury: o tej trzeciej żmujdzkiej Asz- 
wie p. niżej uw. 4. 
, 
Sciśle rzecz biorąc należałoby także tutaj, między nazwami 
z terytorium litewskiego. umieścić wymienione powyżej jezioro 
Oświe (alias Dłtbinki od miasteczka Dztbillki), jako położone w czę- 
ści powiatu wileńskiego do dziś dnia litewskiej. "\V prawdzie Słowo 
Geogr. podaje je w formie Oświe, a mapy w pisowni rosyjskiej 
Oswije i może być, że tamtejsi Polacy i w ogóle nie-Litwini tak 
je nazywają, ale nie ulega wątpliwości, że nazwa ta polega osta- 
tecznie na forn1ie litewskiej *aszwa; czy tamtejsza ludność lit
w- 
ska to -sz- zachowala i jak w ogóle ta nazwa brzmi po litewsku t 


. . 
nIe wIem. 
Dalej Aszwine l. d. Wirczówki (niem. 'Virzau 1. d. rz. Aa} 
w pow. szawelskim gub. kowieńskiej (nazwa z mapy sztabowej 
pruskiej 1 :200,000: w SI. Geogr. nie ma). 
Z dawnego obszaru staropruskiego mamy 
Ascllloone, Aswone (w pisowni niemieckiej): tak się nazwa górny 
bieg 1 rzeczki, nazywanej zresztą Swine p. d. AHe (I. d. Pregoły} 
w pow. gierdawskim (Gerdauen) w Prusiech \V schodnich (rejencja 
królewiecka). Obie nazwy, Ascllloone wzgl. Aswulle i Swine, są 


J Zresztą nie caly, por. Keller, Memel-, Pregel- und "\Veich- 
selstrom 11322 (ma tylko formy Aswune, Swine). Zatem wedle 
Kellera jest Aswone p. d. Swine.
>>>
OSWA 


177 


w gruncie rzeczy identyczne, jak wynika z materialu, przytoczo- 
nego u Nesselmanna, Thesaurus linguae pruss. pod asswelle. 
Iia- 
nowicie naj dawniej sza forma (w 
Ionum. hist. Warmien. I) jest as- 
SWe1te, aswenus, dalej aschweilZ i wreszcie schwena = dzisiejsze 
Sckweille. Wedle Nesselmanna tak się nazywa i rzeka i jezioro (urzę- 
dowo zwane lVorde1lburger See od miasteczka Nordenbllrg), z którego. 
wypływa; jest to zatem widocznie lokalna forma urzędowej Swille. 
Zresztą, jak widać z map, zachowała się częściowo i starsza forma 
Aschwolle (Aswone). Historia tej nazwy czyni wielce prawdopodo- 
bnym, że i rzeczka Sclzwulle, wpadająca niedaleko powyżej Swine 
do AHe tylko z przeciwnej strony, także pierwotnie brzmiała 
Asckwone. 
W językach słowiańskich nie znajdujemy nic, z czym byśmy 
nazwy Oswa itd. zbliżyć mogli, mimo że w porównaniu z litew- 
skimi formami Aszwa itd. formy Oswa itd. wyglądają na regu- 
larne słowiańskie. W językach baltyckich nasuwa się odrazu lit. 
aszwa (kobyła' i rzeczywiście N esselmann 1. c. wymienioną pruską 
nazwę w ten sposób objaśnia, zwłaszcza że i w staropruskim mamy 
przymiotnik aswi1la- (kobyli'. Jednakowoż to łatwo nastręczające 
się objaśnienie moim zdaniem jest wykluczone. Po pierwsze. 
Wprawdzie nazwy takie jak (kobyla rzeka" i podobne spotykają 
się na, calym świecie, ale nie są znowu częste, zwykłe, bo oczy- 
wiście są zawsze pochodzenia przypadkowego. I dlatego niepo- 
dobna calą grupę powyżej przytoczonych nazw w ten sposób 
objaśniać. Przeciwnie, wszystko wskazuje, że w tej grupie mamy 
do czynienia z jakąś, w pewnym czasie i na pewnym terytorium 
zwykłą (wodną' nazwą. Po wtóre, nawiązując do lit. aszwa ocze- 
kiwalibyśmy przynajmniej tworów przymiotnikowych, ale nie 
wprost i to tyle razy rzeczownika. Tymczasem tylko przytoczone 
staropruskie nazwy czynią temu oczekiwaniu zadosyć i dlatego 
też, ponieważ Asckwune 1 może być przymiotnikiem urobionym 
od staropruskiego *aswa, to jest identyczną z zachowanym as- 
wilza, m o ż na ją z Nesselmannem pojmować jako (kobylą (rzekę)'2 
N atomiast wszystkie inne przytoczone nazwy są rzeczownikami: 
Oswa i obie litewskie Aszwy bylyby wprost identyczne z lit. aszwi1, 
znaczyłyby zatem (kobyła', OS'lOica byłaby (kobylicą (kobyłką)', Oś- 


) To jest raczej Aswone. 
2 Podobnie Aszwine. 


Prace Onomastyczne 1. 


12
>>>
. 


178 J. ROZWADOWSKI: STlJDlA N.
D NAZWAMI WÓD SLOWUŃSKICH 


wie jako collectivum znaczyloby tyle co niemieckie Cdas Gestiite", 
a wreszcie obie Oświeje także by oznac
ały jakieś concreta po- 
chodne (tak jak np. koleia względnie kolej:kolo)! No, a tego ro- 
dzaju nazwy (zwłaszcza jako c a ł a g T U P a) nie bylyby wpraw- 
dzie bezprzykładne, ale jednak malo prawdopodobne. Dając zatem 
spokój (kobyle' rozejrzyjmy się dalej. Ja sądzę, że mamy tu po 
prostu do czynienia z prastarą indoeuropejską naz""ą wody, iden- 
tyczną z łać. aqua, gockim ahva (starogórnoniem. aha itd.). Iden- 
tyfikacji form łać. aqua == goc. ahva = słowo *oslOa = lit. *aszwa 
nie stoi nic na przeszkodzie: jest to wzorowy szereg fonetyczny, 
rozwinięty z praindoeurop. *akva (woda'. Muszę tu jednak dodać 
mały wywód lingwistyczny. Łać. qu i goc. Jw mogą reprezento- 
wać praideur. l. v, kv, q l, natomiast slow. sv i lit. szv mogą w tym 
związku kontynuować tylko praideur. kv. Chodzi więc o to, czy 
są dotychczas jakie dane, pozwalające zdefiniować pierwotną na- 
turę łać. qu i goc. ,hv w tym wyrazie. Rzecz jest, względnie byla 
dotąd sporną. Z jednej strony IJohansson, IF. II 20 nst. łączy 
z aqua staroind. kti-. neutr. (woda', a w. takim razie mielibyśmy 
przed sobą praideur. *aq"(i, nie zaś *a
.va (ani akva) i nie mo- 
glibyśmy myśleć o slow. *OSlOa i lit. *aSZlOa (bo *q rozwinęlo 
się w słowo i lit. w k, a nie w sv resp. szw). Za J ohanssonem 
powtarza zestawienie ze stind. ka- Wackernagel, Altind. . Gram. 
I 79 
 71, popiera je Zupitza, German. Gutturale 60. Z drugiej 
jednak strony zwrócono uwagę (Academy 1891 II 411, cytuję 
wedle Znpitzy 1.1. z jego dodatkiem) na pewne ślady aryjskiego 
*aiva (woda', mianowicie na przymiotnik aivavant- użyty w Rig- 
wedzie X 97, 7 widocznie w znaczeniu cpełen wody, napoju" (lub 
podobnie), a w Atharvawedzie XVIII,
, 31 jako fem. tiivava/1 
crzeka' (tak też wedle staroindyjskich komentatorów) oraz na nazwy 
rzek jak divaratlta, cYocX'11t1J
 i i. Zazwyczaj widzi się w tym wszys- 
tkim staroind. aiva (klacz, kobyla', = a west. aspa- = łać. equa = 
, 
lit. aSZWQ ( L- eszu)(},), stare femin. do asva-s = awest. aspa- = lać. 
, , 
ef]ltOS itd., względnie stind. ast'avant- (obok częstszego asvavllnt-) 
cobfity w konie (rumaki)'. Jednak nawet Zupitza, który ostatecz- 
nie przechyla się na stronę IJ ohanssona, pyta: 
ob hier wirkIich 
blosB aiva Cequus' vorliegt?' (1.1.). I rzeczywiście: istnienie aryj- 


l Pisane też k łł lub kW, względnie, o ile zamiast czystego 
k pisze się q, to tutaj qV, qW (lub q").
>>>
OSWA 


179 


skiego *ajva Cwoda'ł wydaje mI SIę rzeczą niewątpliwą. Wpraw- 
dzie nie wszystkie przytoczone fakta są równie dowodne, b; 
aivarlltllii nie bardzo wygląda na złożenie z aiva cwoda' l, bo da- 
lej Cra&o1t1J; (spotyka się też kilka razy jako imię osobowe, por. 
Justi, Iran. Namenbuch s. v.) alias BtQ&a7t'YJ
 z powodu staroind. 
swej formy Vitasta jest wątpliwy 2, bo wreszcie fem. aivavati 
może być właściwie nomen proprium (i rzeczywiście spotyka się 
rzekę tej nazwy, por. Slownik petersburski t. V dodatki s. v.), a jako 
takie lU o Ż e znaczyć (bogata w konie' (np. od żyznych pastwisk). 
Ale tego rodzaju znaczenie w przytoczonym miejscu Rigwedy 
jest chyba wykluczone. Do tego przychodzą jeszcze następujące 
ciekawe nazwy staroirańskie: awest. Jzvaspil- fem. nazwa dopływu 
jeziora Kąsaoya (dziś Ham1l1l) = dzis. Xusplis; tę samą nazwę spo- 
tykamy jeszcze dla dwóch rzek irańskich w greckiej formie Xo:' 
cfa
r,; 1) rzeka płynąca koło Suzy, o której Herodot I 188 po- 
.daje, że król perski tylko z niej (a z żadnej innej rzeki) pił 
wodę i zawsze woził ze sobą; 2) doplyw Klt)

v (tj. dzisiejszego 
Kabulu, dopływu górnego Indu). Bartholomae; Altiran. Wtb. obja- 
śnia li vaspa- jako fem. przymiotnika Jzvaspa- = stind. svaśva-, zlo- 
żonego z Jzu- = stind. Slt- i aspa- = stind. aiva- cdes Ross(e) gut, 
tiichtig ist (sind)'. Jest to bardzo prawdopodobne 3, nawet z pew- 
nością prawdziwe, dla imienia osobowego Hvaspa (Huvaspa), por. 
też .Justi, Iran. Namenbuch s. v., ale co dla tych rzek, to już 
z pewnością konie wchodzą jak Piłat w Credo: zwłaszcza wiado- 
mość Herodota wyraźnie wskazuje, że ta trzykrotnie powtarza- 
jąca się irallska nazwa dla rzek znaczyła po prostu cdobra- 
woda', co jest bardzo częstym typem nazw rzecznych i źró- 
dlanych. Uzyskany w ten sposób irański rzeczownik *aspa cwoda' 
łączy się z regularnie mu odpowiadającym, nieodzownym stind. 
*ai
a Cts.' w aryjskim *aiz:a cwoda'.= łać. aqlta itd. A dalej iden- 
tyfikujeluy już bez żadnych wahań z tymi formami, jako wska- 


1 Ale nie z powodu wygłosowego -a- w aiva-. 
2 fr. zn. nie wiadomo, czy ta nazwa (w irańskiej formie) za- 
wierała w ogóle -aspii (czy jedno, czy drugie). Jest to możliwym: 
w takim razie Vitastli polegałoby na tzw. etymologii ludowej; 
ale może być i odwrotnie. 
s A.le nie k o n i e c z n i e, bo bardzo często używały się na- 
zwy rzpk, zwłaszcza znanych, jako imię osobowe. U Słowian jesz- 
cze w czasach historycznych spotykamy Dnieprów, Dunajów itd. 
12* 


..
>>>
180 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NA.D NAZWAMI WÓD 8LOWIAŃSInCH 


zującymi na praindoeur. *akva omówione wyżej nazwy Os lOt' 
i Aszwa. 
Jeżeli wywód mój się utrzyma (a nie wiem, co by mu .można 
zarzucić: chyba tylko tyle, że jest zbyt piękny, aby był praw- 
dziwy), to uzyskujemy znowu dla wskazanego obszaru prastare 
nazwy, i to, jak wykazuje fonetyka, słowiańskie i baltyckie. Mu- 
szę tu tylko zauważyć, że formy OSZlJa itd. można by a priori uwa- 
żać także za pochodzenia bałtyckiego, specjalnie zaś łotyskiego. 
Bo w tym języku (tak samo jak w staropruskim, słowiańskich i irań- 
skich) praindoeur. fe występuje jako s, a nie jak w litewskim s. 
Więc teoretycznie można przypuszczać, że grupa nazw z guber- 
nu witebskiej O temacie OSlVa- brzmiała pierwotnie *asva- i byla 
łotyską, a dopiero potem została zesłowiańszczoną na oswa-. Ale 
zaznaczam jeszcze raz wyraźnie, że tak m o ż n a rzecz pojmować, 
. . . 
nlC wIęceJ. 
U wag a 1. Oświeja zawiera, jak już wspomniałem, ten saro 
sufiks co kole.;a ( 
 kolej) t.o znaczy -eja i jest w tym samym sto- 
sunku do OSZlJa, co ten wyraz do kolo. O tym sufiksie, znanym 
i w językach baltyckich (lit. -eja) por. obszerne wywody Leskiena,- 
Bildung der N omina im Lit. 328 .nst. 
U wag a 2. Dodatkowo wspomnę o możliwości etymologicz- 
nego połączenia ideur. *akva (woda' z *ekvo- (kOli' na podstawie. 
ideur. *oklt- (szybki' - do czego zresztą nie przywiązuję szcze- 
gólnej wagi. \Vyraz 
ekvo- (fe min. *ekca) był oczywiście pierwo- 
tnie rozróżniającym epitetem konia, to jest zawierał jakąś jego 
cechę J, a taką mogła być bardzo łatwo jego szybkość, jego bieg. 
Z drugiej- strony wody płynące bywają bardzo często określane 
i nazywane jako (biegnące, idące' (wystarczy przypomnieć nasz 
potok, a takich paralel można przytoczyć caly. szereg: niektóre 
zresztą znajdują się w tej pracy). I otóż mamy przymiotnik ideur. 
*oku- (szybki': staroind. iiilf,..$, awest. i1su-s, gr. wx6
, lać. compar. 
oc-ior, starokymr. di-allC (nie-szybki' (gdzie auc L- celt. *llku- L- 
ideur. *oku-), który prawie sam się nasuwa. Uwzględnijmy jesz- 
cze, że i *alwa i *ekvo- wskazują wyraźnie na to, że są rozszerze- 
niami dawniejszych tematów na -lt- za pomocą sufiksów -jj- i -0-. 
Prawda: apof onicznego szeregu e-o-a nie uważamy dotąd za nor- 
1 Co do całego odno
nego procesu psychiczno- języ kowego 
pozwalam sobie odesłać cżytelnika do swej książki (W ortbildung 
und W ortbedeutung' (Heidelberg 1904).
>>>
OSWA 


181 


maIny, ale to jeszcze nic strasznego. Gr. L1t1tO; obok dialektycz- 
nego rx'Xo
 także jeszcze nie jest calkiem jasne w swym woka- 
lizmie, a dlatego nikt nie oddziela l1t1to
 od eq'ltOS itd. 
U wag a 3. Ideur. wyraz *akva cwoda, rzeka' był prawdopodo- 
bnie także jeszcze używany przez kontynentalnych Celtów w regu- 
larnej formie *apa, której liczne ślady spotykają się w nomenklatu- 
rze rzecznej południowych Niemiec, gdzie dawniej siedzieli Celtowie 
Por. Forstęmann II 85. Stokes, Urkelt. Sprachschatz 5 itd. Zwy- 
kle inaczej pojmowane, por. też wyżej pod (Aupa) Opa, ale kto 
wie, czy to pojmowanie, które tutaj proponuję, nie prawdopo- 
dobniejsze. 
U wag a 4. Wedle Słownika Geogr. s. v. Okmiana 2) pow- 
staje Okmiana l. d. Jury p. d. Niemna (w pow. rosieńskim) z dwóch 
strumieni Rawdis i Oszwis. U Sprogisa Geogr. SI. jest s. v. Aszwa wy- 
mieniona kilkanaście razy w aktach XVI wieku rzeczka, która- 
jak to po długich poszukiwaniach na podstawie materiału Sprogisa, 
Slownika warszawskiego oraz mapy sztabowej pruskiej doszed- 
lem - jest identyczną z owym Oszwis Słownika Geogr. Ciekawe 
są rozmaite pisownie tej nazwy u Sprogisa. Opierając się tylko 
na tych cytatach, gdzie nazwa jest rzeczywiście wypisana, i to 
zarówno pod Asva jak i pod wszystkimi miejscowościami, przez 
które płynie, znajdujemy u niego: Asva 4 razy, Osva 5, Osvja l, 
Osveja 2, Ozva 3, Azvija l, prócz tego raz (pod Penovi) Ovsa (praw- 
dopodobnie myłka zamiast Osva, s. v. A8va ten sam cytat nie wy- 
pisany); oraz w tym samym cytacie pod Asva forma Ojśva, a pod 
Sowsłowki forma Osva (nie wiem naturalnie, która mylna). Spo- 
między tych form zwracają na siebie uwagę pisownie z -z-, bo 
zresztą formy z a- II 0- wykazują zwykłą oboczność wymawiania 
słowiańskiego i litewskiego, a formy inne oboczność sufiksalną. 
Ale formy z-z- są trudne do pojęcia. Zwracam uwagę, że w ma- 
teriale Sprogisa nieraz spotykamy dziwne warianty, zupełnie nie- 
zrozumiałe z punktu widzenia jednolitego języka. Np. w tej samej 
okolicy we wsi J anowdowie, głównym maJątku nad Aszwą, mamy 
jeszcze rzeczkę, której nazwa pisana CllOrub II Karup II Kairup; albo 
między J anowdowem a W orniami rzeczka Nieko
a, pisana u Spro- 
. gisa ....Yiekaca, Niekata, Niekota, Niekoca, J.Viekieta, 
Iiekota; albo 
jezioro koło Gierdziagoły (na płd.-zachód od Szawel) pisane jest 
y ud, J.Vid, Nztd, Nu od, Kuod itd.? Czyżby to byly wszystko błędy 
lub myłki? 


I 
J
>>>
182 J. ROZW ADOWSKI: STUDI.
 NAD NAZW.UII WÓD SLOWIAŃSKICH 


u W Ił g a 5. Może należy tu także nazwa rzeki w Kurlandii, 
wpadającej do morza niedaleko na poludnie od Wanty ('Vindau). 
Rzeka nazywa się po niemiecku H asau, po łotyskn wedle Bielen- 
steina (p. dalej cytat) Uzawa (wedle pisowni Bielensteina Ufchaw8), 
a wedle Słownika Geogr. Uszawa. W dokumentach są następujące 
formy: r. 1230 Osua, 1253 Rasowe, 1280 Assaw, w późniejszych 
Hasowe,_ p. Bielenstein Grenzen 198. 211. Jeżeli, co dosyć praw- 
dopodobne, najstarsza forma dokumentowa jest pierwotniejsza, to 
mielibyśmy przed sobą tę samą nazwę. 
Dodatkowo wspomnę, że istnieją też nazwy o t.ypie Usca 
i że czasem mogą 8ię z nazwami o formie Osva mieszać: mówię 
osobno o tych nazwach. 


. 
39. Pelta, Peltelt', Polota, Plłock 
PełtelO (gen. Pełtwi) l. d. Bugu, po rusku Półtva (Żelechow- 
ski), tę też formę ma Połtew nad nią położona; nad Pełtwią leży 
jak wiadomo Lwów. FQrma Pelleu) jest oczywiście regularna pol- 
ska, Półtva ruska; albo jaśniej mówiąc, Pełtelo jest regularnym 
spolszczeniem ruskiej nazwy. 
Pełta dawniej Pellew, p. d. Narwi pod Pułtuskiem, wymie- 
niona w formie Pełtew w xm w. tak samo jak w. Pełtew, nad 
nią położona (dziś nie istniejąca). Pułtusk oczywiście od rzeki na- 
zwany, L- połtowsk(o), wymieniony nieraz w dokumentach kode- 
ksu mazow. w dawniejszej formie, a mianowicie naj dawniej sza 
Połtew (Polthew 1366) w formie, identycznej z nazwą rzeki, dalej 
Poltowsko (1203), Polt01.'sck i Peltovsck (1232), POltlWlOsck (1366), 
wreszcie Pultowsco (1538) itp.; w kronikach ruskich Poltovesk
, por. 
Slown. Geogr. pod Pełta, Pułtusk, Połtowiesk i t. XV pod PełtelO. 
Określić stosunek historyczny albo genetyczny formy z -eł- do 
formy z -01- nie jest tak łatwo. 
PołtlOa p. d. Horynia na Wołyniu, wpada do dużego roz- 
lewu Horynia pod Lachowcami 
Pełty w. w pow. ostrołęckim (na samej granicy pruskiej) 
wśród lasów i błot. 
Pollew 1) pogost w pow. witebskim, gmina Leśkowicze; 
2) w. w pow. przemyślańskim. SI. Geogr. 
V. 
U wag a. Poltawa, etymologicznie (wzgl. poprawnie) Połtawa, 
po rusku Piwtawa (czytaj Pi1Jiava) m. gubernialne przy ujściu 


.
>>>
PELTA, PE
TE\\, POLOTA, PLOCX 


183 


Poltawki do W orskli (W orskly), wymieniona jest w Kronice ipa- 
tjew. pod r. 1174 w formie Łtawa (y J:TaBLI): dalszych dat i form 
nie mam pod ręką. Może być zatem, że wcale tu nie należy, po- 
wstawszy drugorzędnie z częstego połączenia po-ł(
)tave. Zgadza- 
laby się z tym forma ruska pi1J- 
 po-lo (a nie L- * poZ- L- * pr' -). 
'V ymieniona w Slo Geogr. XV pod Mikłasze Połtawa rz. 
jest Połtwą d. Horynia (p. wyżej) i tylko błędem (zresztą zaw- 
sze Poltwa, SI. Geogr. s. v. XV pod Korowie i pod 
Iichnówka 

, tak samo mapy). 
81. Geogr. wymienia jeszczę Poltawkę os. nad Luciążą w pow. 
piotrkowskim (gm. Krzyżanów). Zostawiam ją na boku, bo nic nie 
wiem o przeszłości tej nazwy. 
Otóż wymieniona nazwa wzgl. naz':Vy r.eprezentują dawniej- 
sze *pl"ła, *pl"ty gen. *pl"t
ve wzgl. *pl"iova i spotykają się w for- 
mie identycznej na obszarze germa11skim. A mianowicie 
Fulda, źródlana rzeka \Vezery, którą tworzy wraz z rzeką 
"\Verra, w VIII wieku Fuldaha, także FuZda; tak samo (Fulda) na- 
zywa się miasto po\viatowe, bardzo stara osada. Wedle zgodnego 
objaśnienia germanistów (Grimm, F6rstemann, l\Iiillenhoff) f:::: {u Z- 
tf!ha: stgn. {uZda cLand', zatem cLandfluJ3, Landwasser', p. F6r- 
stemann II 337/8. Egli NG. sv. Na poparcie tego można prócz po- 
toka Landwasser w znanej miejscowości Davos (Egli) przytoczyć 
jeszcze bardziej rz. Felda, w vm wieku Fełdaha l. d. rzeki Werra 
(która wraz z Fuldą tworzy Wezerę), p. F6rstemann i Egli pod 
Feld, dalej rz. Felda p. d. rzeki Ohm l. d. Lahn (p. d. Renu) 
w WKs. heskim; por. także Fełdbach ibid.!. Ta sama nazwa rze- 
czna spotyka się o s ie m razy w Norwegii, 6 razy jako simplex 
Fołda, dwa razy w złożeniach (Fold;la tj. FoZdd;la, Foldaaen) 
i prawdopodobnie jeszcze kilka razy w nazwach miejscowości (jak 
Fołdvik itd.), urobionych od pierwotnej nazwy rzeki, p. Rygh, 
or- 
ske Elvenavne 55 nst. Sophus Bugge ad l. i w dodatkach 31
 wska- 
zuje na niem. Fuldalla i objaśnia nazwę jako c8zeroka, tworząca sze- 
roką powierzchnię, zatem odmiennie nieco; p. jeszcze niżej. Fold 
jest wymieniona także wśród nazw rzecznych w Snorra-Edda. 
Jest to więc nazwa specyficznie germaliska, przynajmniej 
do pewnego s topnia. Do etymologii wrócę jeszcze; na razie stwier- 
l Ale jest także Feldbaclt calkiem innego pochodzenia, ze 
znaczeniem C\Veidenbach' (niem. Felbe 1= stgn. felon"a cwierzba'), 
por. Egli pod Feldbaell.
>>>
184 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD N-\ZWAMI WÓD SŁOWIAŃSKICH 


dzam, że Flllda rz. L.:: *flllao L- *plutd jest zupełnie tą samą nazwą 
co Pelta. 
'Vedlug wszelkiego prawdopodobieństwa należą do tej grupy 
. 
Jeszcze , 
Polota p. d. Dźwiny w gub. witebskiej 1 przy ujściu jej leży 
jak wiadomo stary gród Połock od rzeki nazwany, już w r. 862 
u Nestora 2, i dalej często, wspomniany. Jak wynika z form w kro- 
nikach Polteskr:ł obok Polotbska (Polotska), a także z normańskiej 
formy Palteskja itd. (jeszcze w niemieckich dokumentach XV w. 
nieraz Poltesk obok Polotesk) pierwotna, to jest dawniejsza forma 
nazwy rzeki byla * Polta, grodu * Poltbsk6; pr. Barsow GS. sv. 
Koczubinski iI\::\IHII 1897 Styczeń, 78 z przyp. 1, oraz l\Iikkola 
Beruhrungen I (= l\Iemoires de la Sociata Finno-ougrienne VIII) 
46, gdzie mowa o fonetycznym stosunku zachodnioruskich form 
Poltesko II Polotbska. 
Ruskiemu Połockowi odpowiada dokładnie polski Płock, mia- 
sto pow. na prawym, bardzo wysokim (60 metrów) i stromym 
brzegu Wisły położone, którą to identyczność oczywiście już dawno 
zauważono i stwierdzono (Szafarzyk itd.) 'Vażną jest okoliczność, 
że Płock nie leży przy ujściu jakiegoś dopływu Wisly, a po wtóre, 
że i Połock leży na wyniosłym i stromym brzegu. Zaś formacja 
nazwy Plo ck wskazuje, że i on został nazwany od jakiegoś ap- 
pellativum (nie imienia własnego), czyli że na dnie jego nazwania 
leży jakiś wyraz *polta (czy *poltr" 
polto). Dwie się nasuwają ety- 
mologie. Jedna zaproponowana przez germanistów dla niemieckiej 
Fuldy. Odnośne wyrazy rozkładają się na a) germ. *felpa- f:::: .pelto- 
w zachodniogerm. feld 
pole, równina', z drugich gałęzi germ. 
(skand. i wschodniej) przytacza Torp (Fick 4 III 237) tylko sta- 
roszw. złożenie 1l1'-f{mlder cein abgesondertes Stuck Land' (a więc 
także cpol e '); z tym łączą naturalnie słowo polje, pol"6 Cotwarty, 
pusty (o miejscu)'S, p. Torp. 1. c., inni pozostawiając slow. wyrazy 
, 
na boku porównują przede wszystkim germ. *fulao(n) L- *fulpo(n)f:::: 
*pltd w stsas. folda, ags. folde, stisl. fold 
ziemia, pole, kraj' a da- 
lej stind. prthivi (ziemia', awest. parl'awi (powierzchnia': sti. p .thlt- 


1 O jej nazwie TUr'lt1lt'ltS p. pod Dźwina. 
2 I Polota nieraz wymieniona, j ak zaraz na początku N esto- 
rowej Kroniki (rozdzial 3), gdzie objaśniono, że Poloczanie (lloJIo- 
qaHe) od Poloty nazwani. 
s Jednak tylko w ruskich narzeczach. 


.
>>>
PEI.TA, PEI.TEW, POLOTA, PŁOCK 


18j 


-awest. lJJra.:Ju, gr. 1tAtXW; ,. szeroki' itd., co zawiera pień *pla-t-, roz- 
szerzenie ideur. *p(e)lfl-, tak np. KIuge [), Trautmann, Lautges. 53. 
Zaś Torp l. c. i 244 pozostawia nierostrzygniętym, czy *fltldo łączy 
się z *felpa- czy też należy do tych drugich. Ale nie ulega wąt- 
pliwości, że pierwiastek zawarty w słowo polje, pol1), łać. palam itd. 
łączy się z *pla-t- (są i inne rozszerzenia!) w bazie *pela, por. np. 
'Valde pod palam. 
Druga nawiązywałaby do znanego, i niezmiernie w różnych 
formach apofonicznych i rozszerzeniach rozpowszechnionego pier- 
wiastka, znaczącego (płynąć, pływać', a którego najbardziej znana 
postać jest plell- w sti. plavate, gr. 1tAEW, słowo plovą itd. Oczy- 
wiście nie myślę tu o part. pass. w formie sti. pluta- = gr. 1tAutó;, 
bo ta formacja dałaby w językach słowo *plr,to-, nie *pluto-, czyli 
np. w polskim odnośne nazwy musialyby brzmieć * Plta, * PlteU' 
gen. Płetw i, a podobnie w ruskim *pł(o)t- itd.; tak też brzmią ap- 
pellativa płet m., pUa f. (tratwa (tj. spław)', starorus. plotb, ces. plf, 
plef (Iotys. pZuts), z czego wynika, że pol. dial. (podhalskie) pelć 
i pelt przedstawiają drugorzędne, z punktu widzenia historyczno- 
etymologicznego (fałszywe' spolszczenie przejętego słowackiego pUl. 
Are na podstawie lać. [JuZmo 2, a jeszcze bardziej na podstawie 
bazy plo(u)- dochodzimy do wniosku, że pleu- polega ostatecznie 
na elemencie pel-, czyli że a priori nie można nic tak dalece mieć 
przeciw przypuszczalnym formom *plt1.to- itp. Niektórzy uczeni, 
jak Liden, Studien 49.98; sądzą, że ta pojedyncza baza pel- jest 
zachowana np. w sti. palval!Jd- "palustris', palvala- (staw', bagno 
kałuża,' łać. palus, gr. 7t'YJAÓ
 itp. - ale wydaje mi się to mocno 
wątpliwe, por. Walde BV. palus i puls: naj pewniejsze jeszcze jest 
słowo *polkati (płókać'. A więc ponieważ a posteriori nie bardzo 
możemy wy kazać dla języków ideur. form *plrJ-to- itp. w znaczeniu 
zgodnym z bazą pleu-, przeto rozsądek nakazuje zwrócić się ra- 
czej do pierwszej możliwości et.ymologicznej. 
Mówiąc o Polock/u, i Płockie trudno nie wspomnieć o fin. paltla 
(-ltrlJl) «:Bergabhang, Terrasse; Rand; (waldige) Anhohe', paltlo 
(-Uou) (Abhang, Rand', liw. paald (ts.'; wymienia je też Trusman, 


l Miklosich Et.. Wtb. 431 (pZu) powiada też słusznie o pol. 
pelć: richtig pleć gen. płci; tylko to nie znaczy, żeby forma pełć 
{pen} nie miała dziś istnieć. 
2 Jeżeli i ten wyraz nie przedstawia drugorzędnego rozwoju.
>>>
1 
lj J. ROZWADOWS
I: STUDIA NAD NAZ\\ AMI \\ ÓD SLOWHł.:SKICH 


Viteb. sv. podnosząc, że Polota ma rzeczywiście takie urwiste 
brzegi. ,y każdYln razie odpowiadaloby to dobrze położeniu Płocka 
i Połocka a po części i Pułtuska, który wprawdzie leży przeważ- 
nie tuż nad Narwią, której dwa ramiona płyną przez miasto, ale 
tylna część miasta jak w ogóle cale prawe wybrzeże jest wynio- 
sła i różni się znacznie od lewego, niskiego i mokrego brzegu ]. 
Ale jaki stosunek tych fińskich wyrazów do wyżej omówionych 
gerlualiskich i do naszych nazw rzecznych? 
Najważniejsze jednak jest to, że trzy nazwy rzeczne w do- 
rzeczu Bugu, I-Iorynia i Narwi odnajdujemy znowu w Turyngii. 
U wag a l. Dawniejsze próby i objaśnienia dla Plocka itd. 
, 
p. u Swieżawskiego SI. Geogr. VIII 28fJ/6. 
U wag a 2. Zapewne o wymienionych \vyrazach fińskich 
myślał Sjogren GS. 1290 \vindykując nazwę j. Paltozero (w pow. 
szenkurskim gub. archangielskiej) dla fniskiego. - O nazwach rz. 
Polometb (Polomedb), Poła itp. (nowgorodzka gub.) mówi Pogodin 
Tzv. X (lH05) 3, 3/4, który je wywodzi z fiilskiego(!'): 


40. Pen ta i PO'll f(J.
 


Pellta p. d. Szeszupy L d.. 
iemna w pow. władysławowskim; 
forma litewska taka sama; por. 'Volter, Spiski 26-1, 266, gdzie jest 
wymieniona przy kilkunastu wsiach gminy Hyntowty, między 
nimi w. Pelltyszki, lit. Pentyszkej od rzeczki nazwana. 
Pjatk(t wzgl. Piatka i Gniłopiafka wzgl. Hnyłupjatka II. dd. 
rzeki Gnilopiat wzgl. Hn!fłopjaf p. d. Teterewu (Teterwij, nad 
pierwszą Piątka, Pjatka (mapy Pjatki), w dokumentach Piątek, 
Piatok, Piatki miasteczko (pow. żytomierski), p. SI. Geogr. s. v. 
Piątka; Piatka czy też Hllyłopiatka nazywana dawniej także Piat 
Jlał!/ por. SI. Geogr. s. v. prawdopodobnie Gllilopiatka, bo w t. XV 
pod Hoło(t)ki 4) nazwana jest llIałą Piatą. Gnilopiatka nazwana 
jest w SI. Geogr. XV s. v. Lemiesze 2) Piatok. 
Hllyłopiat, Gniłopiaf p. u. Teterewa, w XVI wieku Piat (
ł. 
Geogr. s. v.); dawniej Piat Wielki al. Pieta, SI. Geogr. s. v. Piat 
lVielki: brzegi prz
ważnie skaliste, ale t,vorzy (jak i jej d.) liczne 
rozlewy. SI. Geogr. odmienia Piat, HIlJjlopiat, gen. .piatu, itd.; mapy 


1 Można by zarzucić, że za to Pełtew o. Bugu ma bagnistą 
dolinę, ale trudno wiedzieć, w jakim punkcie powstała ta nazwa.
>>>
PENTA J PONTOS 


187 


i źródła rosyjskie piszą Gllilopjaf. 'V szystko na pograniczu gub. 
wolyńskiej, podolskiej i kijowskiej. Niedaleko Gnilopiati ma źródła 
(na południe) droga Hnyłopiatka l. d. Pustoły (al. Pustołowy) l. d. 
Bohu, nad nią wieś GliIisk,: Hlitlsk, wedle SI. Geogr. XV s. v. 
Hnyłopiatka dawniej i rzeczką tak samo jak wieś nazywano: two- 
rzy także wielkie rozlewy. Zatem prasłow. *pe1lta wzgl. * pentb 
i pochodne, albo też *pnta, *pntb. 
. o Q . 
Etymologia jest zupełnie przejrzysta. N azwy te należą do 
staroprus. pintis, pentes fdroga' f:::: *PrJtis : idenr. pierwiastek pent- 
iść, przychodzić' w germ. *{enpa1l (got. {iupan itd. = niem. (ilu/en) 
fznajdywać, znaleźć', znaczenie jak 'v invellio: poJ. zuachodzić itd. 
itd., celt. *pento (ir. etaim (assequor', w zlożeniach je
zcze fvenio" 
et- L- *ent- L- *pe1lt-); apofoniczne jego formy p'{}t- oraz pont- do- 
brze znane w wyrazach: gr. 1t
'tE!'J i 1tztci; (L- p'{}t-) oraz '1tG'J't'o;, 
slow. pątb łać. pons 1 stind. panthas 2 = awest. palltu,f śc ieżka, droga'; 
znaczenie pierwotne zachowało się jasno w germallskich pniach 
dewerbatywnych: *{allaón (odwiedzać ( 
 badać)' w stgn. {audull == 
niem. {ahnden (w śgn. (odwiedzać, nawiedzać'), ags. {lludian (ba- 
dać' *funtilnz (*ptJt(h)-) 
uszać (w drogę), dążyć, spieszyć' w stsas. 
{'ltndón itd. i innycp (p. Torp 22t;). Ową drugą formę apofoniczną, 
pOJlt-, spotykamy znowu w nazwach rzek: Pontus rz. we wscho- 
dniej :Macedonii; Kiepert, Formae XVII umieszcza ją ze znakiem 
pytania jako p. d. Strymonn. 
Pontinus rz. w Argolidzie (i góra spod której ,vyp)ywa tejże 
nazwy), p. Forbiger Hdb. III 997. 
n
VtLX&'1t1J;, dwie' rzeki scytyjskie: pierwsza, wymieniona 
u Herodota IV 19, 47, 54 itd., ale nie podobna dojść na pewno, któ- 
rej dzisiejszej odpowiada, p. Forbiger, Hdb. III .1116, dziś zdaje 
się przeważnie za Ingulec p. d. ujściowy Dniepru brana, p. Braun, 
Razyskanija 215. 227 -9; druga na Krymie, mała rzeczka pod 
ffi. Palllicapaeum, p. Forbiger 1117 przyp. 4. Związek tej nazwy 
scytyjskiej z ideur. wy
azem oznaczającym (drogę' (tj. pierwotnie 
fbieg, tok' itp., por. opóp.o
) nasuwa się łatwo, np. Braun, Razyska- 
nija 88. Sobolewski, AfslPh XXVII 241. Sobolewski poświęca 


1 Znaczenie jak np. w niem. Steg, Steig; zresztą w techni- 
cznym użyciu pontłs zachowalo jeszcze znaczenie fścieżki'. 
2 Pantha- 'obok pathi- (i patll-) f:::= }J1jtlt-; por. jeszcze armeń. 
luot L- *lwllt 
 *POllt- (bród'.
>>>
18
 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NA.D NAZWAMI WÓD SŁOWJ.\ŃSKICH 


nawet mały wywód, ale prawdę mówiąc, to nie jest mi on zupeł- 
. 
nie jasny: wśród przykładów na przejście dźwięcznej spółgłoski 
(w nagłosie i interwokalicznie) w scytyjskim w głuchą wymienia 
on ll%'J't
X&7;YJ;, przyciąga wymienioną u Heroda miejscowość cl pxt 
óoo
, robi uwagę że Cczasem widocznie male rzeki nazywano wy- 
razem Cdroga'(!) i stawia teraz obok IIa'J'ttxci7tYJ; wyrazy stind. 
pantha i gabkira, a więc w -x
1t'YJ; widzi odpowiednik stind. ga- 
bhi1'{l, a potem dodaje jeszcze Iplttb i Ikopotb; ale jak te należy 
rozumieć, nie wiadomo. 
Myślę, że przede wszystkim należy tu wciągnąć: 
Cl101.0pUĆ wzgl. Clzoropu'l l. d. rzeki Ipzeć (Ipuf) l. d. 
oży 
w gub. mohylewskiej; płynie prawie cała bagnami, nad nią (za 
nadbrzeżnymi moczarami) w. tejże nazwy. Nazwa ta wygląda na 
złożenie z -PUlb f:::= *pątb, a okoliczność że Choropur jest d. Iprtci I 
nasuwa także analizę l-puć, ale znowu zaraz przypomina się Ipa 
l. d. dolnej Prypeci. Co się tyczy Ikopoti wzgl. Ikopoci l. d. Słu- 
czy .cp. d. Horynia) w pow. zaslawskim na 'V olyniu, to niby na- 
suwa się analiza Iko-poć, przy czym o -o- formy -poć można by 
rozmaicie sądzić, albo też Ikopot- do lla'J't-txa7tYJ;: jedno i drugie 
niepewne, zwłaszcza zaś drugie, bo przy pierwszej analizie mo- 
żemy pierwszą część złożenia dobrze łączyć z rozmaitymi naz- 
wami od ik- pochodzącymi (p. wyżej). Por. też Pokot: 1. d. Sożu 
w g. mohylewskiej, ujście poniżej Czeczerska, nad nią w. tejże nazwy 
{mapa rosyjska). Ale mniejsza o te ostatnie nazwy: pozostaje nam 
zawsze w zysku grupa, zawierająca *pellt- lub *P'{ft-, jasna i sta- 
rego pochodzenia indoeuropejskiego - przydzielić ją samą w sobie 
:-temu lub owemu szczepowi indoeuropejskiemu nie podobna. 
.- U wag a 1. Pogodin, Peredviz. 95 przyp. 1 powiada o naz- 
wie Prypeci (IIpHllHTb), że druga część tej nazwy powtarza się 
w nazwie Gnilopjata d. Teterewa, którego źródła blisko źródeł 
GnilopJata, należącego do Bugu. Nie jest to zbyt prawdopodobne, 
bo forma staroruska jest Pripelb (Nestor ławr. 1. 3, itd.), a więc 
forma Pripjatb jest po prostu akającą białoruską; polska Prypeć 
małoruską. Jeżeli u Białorusów spotyka się także formę P'ypać 2, 


ło. 


. l SI. Geogr. wymienia także drugą Ipuć d. górnej Desny 
w g. smoleńskiej (sv. Desna 2), ale nie moglem sprawdzić - je- 
żeli tak, to jej źródła nie mogą być daleko od źródeł pierwszej Ipuci 
.. I SI. Geogr. s. v.
>>>
PIADYNKA, SAr; 


l
V 


to jest to zwyczajna w narzeczach bialoruskich (zwlaszcza połu- 
dniowo wschodnich) zatrata palatalizacji w nieakcentowanej zgłosce 
(por. nawet takie przyklady jak matary = materi itp.). Skąd w kro- 
nikach średniowiecznych polskich wzięła się forma Perepecz, Pe- 
repieca, Perepetus, nie wiem; SI. Geogr. podaje jeszcze »podobno« 
li flisaków Trypiać. Przypomina się naturalnie zaraz sławne Pe- 
repetowe pole i jego mogily Perepet i Perepetycha na płd.-zachód 
od Wasylkowa l, oraz góra Perepere (lesiste wzgórze wśród mokra- 
deł) na płd. od jeziora Tur w płc.-zach. stronie gub. wolyńskiej 
(niedaleko granicy z grodzieńską) w nizinie górnej Prypeci, ale 
nie na wiele to się przyda. 
Niederle Slov. Staroz. 1 2H uważa nazwę rz. Pripef za sło- 
wiańską porównując (przyp. 3) nazwę góry Pripet w Czechach 
(Pripet cum J[edvez montes duo uKosmasa, Jirecek Antiqua Boem. 
topographia hist. 121 ). 


41. Piallynka 
PiadYllka l. d. Cny L d. Hajny p. d. Berezyny Dnieprowej, 
rzeczka w pow. borysowskim mińskiej gub., płynie cała lesistymi 
moczarami. U źródeł wieś Pjady1/, (tak ma
a sztabowa pruska) albo 
raczej Piadyń (Słownik Geogr.). Nazwa urobiona od tematu *pen- 
dyn- resp. * pemdyn- * pimdyn-, z czego regularnie pjady I
- : temat 
zaś ten jest pochodzenia ugrofińskiego, por. fin. pimeii 4Iinster, 
dunkel' = es toń. pime = ]iw. pimd; lub pimd = weps. pi med L- * pi- 
meda (Weske UntersuchuI;lgen 28 nst.) 2: zyrj. penul- (ts.' Zatem 
PiadYllka resp. PiadY1t (bo Piad!Jllka drugorzędna forma po prze- 
niesieniu nazwy rzeczki na wieś) = (Czernica', a taką rzeczkę spo- 
tykamy w tej samej okolicy jako p. d. Cny 
,V ywód z ugrofińskiego potwierdza się okolicznością, że 
w tych stronach jest inna pewna filiska nazwa mianowicie 1Vej1la 
(p. Dźwina), a są też tam i inne nazwy prawdopodobnie pocho- 
dzenia ugrofińskiego. 


42. San 
Sau p. d. Wisły, po małorusku Śall (Sjan}, która to forma 
w górnym bie gu po czę
ci wyłącznie panuje, jak wykazują nazwy 
J !\liędzy Kijowem a Białocerkwią. 
2 Por. także Thomsen BFBS. 55 
 23 Aum.
>>>
190 J. ROZ\L\DOWSKI: STUDIA NA}) ł"AZW A
II WÓD Sł.OWJ..\
SKICH 


. 


wsi Sitinki (plur.) u źródeł oraz Stuposiany 'v dolinie potoku \V oło- 
sate L d. 
anu i nazwy szczytów Siwiskie JablO1lskie i Sia11skip 
Tanzau'skie (na dziale między Sanen1 i Stryjem) i KiczeTa Siallskll. 
'rak samo miasto Sanok nazywa się po rusku Śanik (Śanóh' Że- 
lechowski s. v.). Ten sam stosunek panuje n1niej więcej w źródłach 
historycznych; w polskich n1amy zawszf' formę San, Sanok (np. 
Sanok... supra flumen quod dicitur San z r. 1339 KDP III 197 
nst.; Sanok r. 1345 KDM I :!r)
); w ruskich kronikach, zatem 
w ogóle w naj dawniej szych źródłach spotyka się natomiast obie 
formy San '6, Sanok." i 1::)janr" Sjallok'6, por. cytaty u Bar.sowa GS 
pod ba/lOk?;, Sa U?;, Peremyslb, Zadclwostr,. Stosunek obu tych form 
do siebie nie może być regularnie fonetycznym, bo polskie San 
i ruskie Śan nie są sobie pod żadnym warunkiem historycznie 
równe. Obie formy są 
tare, bo nad dolnym Sanem siedzi ludność 
polska od wieków, a przypuszczając 'nawet czas, .kiedy Polaków 
nad Sanem i po prawym brzegu \Visły jeszcze nie było, to i tak 
już wówczas ze 'swych siedzib po przeciwnym brzegu \Visły mu- 
sieliby od samych początków o Sanie wiedzieć. Dalej trudno 
zrozlul1ieć, dlaczego by tak proste i dla obu szczepów łatwe po- 
łączenie fonetyczne jak Sawo resp. Sjan?; mialo ulec w jednym 
lub drugim języku przekształceniu (czyli akomodacji fonetycznej 
wzgl. tzw. etymologii ludowej). Sądzę zatem, że nie mamy prawa 
wychodzić od jednej lub drugiej formy jako starszej a drugą 
li ważać za przekręcenie. Moim zdaniem jedyną drogą, jaką wska- 
zują fakty, jest hipoteza, że formy ruska i polska są refleksem 
trzeciej, dawniejszej, nie zupełnie z nimi identycznej - nazwy ob- 
cej, którą oba szczepy już zastały; którą, ponieważ jej zupełnie 
dokładnie wymawiać nie mogły, każdy na swój sposób przyswoił. 
Ta pierwotna nazwa mogla brzmieć. mniej więcej jak siin- lub 
podobnie z bardzo otwartym e lub palatalnym a czy en lub po- 
dobnie 1: Polacy oddali odnośne wyobrażenie akustyczne przez 


l Xie spodziewam się zarzutu, że taka tu przypuszczalnie 
oznaczona samogłoska oyłaby przez Slowian pojęta jako jaf (i). 
Jak wiadomo przypuszcza się ogólnie, że e mialo w prasłow. epoce 
wartość I li, 
a, e 4 lub podobnie, ale z tego nie wynika wcale, żeby 
Dba przypuszczalne dźwięki brzmiały wówczas jednako; po wtóre 
dla Rusinów jest to wykluczone, bo l już w praruskiej epoce 
zmieniło swą artykulację; po trzecie gdyby nawet wówczas e 
li Polaków brzmialo podobnie jak owa samogłoska w przypusz-
>>>
SAN 


191 


san-, Rusini przez sjau- (resp. jak tam wówczas dzisiejsze śall- 
wymawiali). Naturalnie nie przypisuję temu przypuszczeniu zna- 
czenia konieczności: jest to tylko hipoteza, dla mnie osobiście wo- 
bec znanych mi faktów naj racj onalniej sza. Czy zgadza się ona 
z innymi faktami lub racjonalnymi hipotezami, czy nie, tego nie 
można przy j e d n e j nazwie rozstrzygać, a wszelkie apriorysty- 
czne teorie nic mnie nie obchodzą. 'V osobnej rozprawie, przed- 
stawiającej także wyniki tej pracy w zastosowaniu do kwestii 
tZ"W. praojczyzny Slowian, znajdzie czytelnik odpowiedź. Tu tylko 
zaznaczę, choć rzecz to właściwie zbyteczna, że o rumuńskim po- 
-chodzeniu nazwy Sanu nie może być mowy, bo wołoscy przy- 
bysze naszych i ruskich przodków w Galicji już zastali. 
Inne nazwy rzeczne, które z Sanem mniej lub więcej pe"w- 
nie stoją w związku, są l: 
Sanica p. d. Schodni (\V schodni, Szkodni) p. d. Czarnej l. d. 
\Visly w pow. stopnickim. Tak t;l. Geogr. s. v., natomiast pod 

chodnia podana Sanica falszywie jako jej l. d. Na mapach i u Kel- 
lera 11198 jest. \Vs
}lOdnia podana jako 1. d. 'Visly, a Czarna 
jako l. d. Wschodni. 
Sunua p. d. Wisly, niewielka rzeka wpadająca poniżej Sanu 
i Zawichostu do odnogi wiś
anej. 
Sona, także Sonia, 1. d. Wkry p. d. 'Visly w pow. ciecha- 
nowskim i płońskim; nad nią miasteczko SOilSk i wieś ZasOIde ; 
wedle SI. Geogr. s. v. w płd. części po",". ciechanowskiego spotyka 
się wszędzie tę nazwę dla rozmaitych strug ląko'vych (lepiej 
mówić: lęcznych), które tworzą jeden z jej dopływów. 
Sana (akcent wedle Vuka) p. d. Uny p. d. Drawy w Bośni; 
nad nią miaso SalIski Jlost, a nad jej l. d. (widocznie zwanym 
Sanica) wieś Sanica (Dolna i Górna). 
Sau1l 1. d. Sawy w płd. Styrii, górska rzeka z bardzo sil- 
nym (ogółem biorąc) spadkiem, w górnym biegu ginie chwilowo 
w piargach; piszą także San. 
Sau p. d. \Venty (niem. 'Yindau) w Kurlandii niedaleko gra- 
nicy żmudzkiej; nazwa wzięta tylko z mapy sztabowej pruskiej 
(karta Durben). 


czalnym Siill-, to mogla być jeszcze różnica w palatalizacji s- 
i połączenia niepalat. s + li (lub podobnie) Polacy nie znali. 
l N aturaInie przede wszystkim Sa1loczek l. d. Sanu. 


.
>>>
l 

 J. ROZWADOWSKI: STl'DIA NAD N"
ZWAMI WOD Sł,OWIAŃSKICH 


Saalle, francuska nazwa Sarine, 1. d. rzeki Aare (l. d. Renu) 
w północno-zachodn:ej Szwajcarii; w XI wieku Ba1loJlu, z której 
obie dzisiejsze nazwy, niemiecka i francuska, powstały, p. Egli, 
NG. s. v. NIe wiem, na podstawie czego Holder, Alt-celt.. Sprach- 
schatz pisze: »Sona £1., j(etzt) die Saalle in der Schweiz« (sic r 
bez żadnego cytatu). Niepewne. 
U wag a. Sanka 1. d. Wisly (wpada kilku ramionami we 
wsi Piekary pod Bielanami); ale wieś Sanka, u jej źródel polo- 
żona, dawniej nazywała się Sosnka, a więc i nazwa rzeki wątpliwa. 
Sanna 1. d. rzeki Inn (p. d. Dunaju) w plc.-z. Tyrolu, jest to 
polączenie dwóch górskich strumieni noszących nazwy Trisanna 
i Rosulllla. Nazwy te stoją w oczywistym związku, ale co znacząr 
jakie ich dawniejsze forlny, a co za tym idzie, czy Sanna należy 
tutaj, nie wiem. 
Holder, Alt-celt. Sprachschatz ma następującą pozycję: »SUlltt 
£1., j(etzt) la Selle Nbfl. der Schelde. Dipl. Pertz 75 p. 66,42 
(a. 706): In pago Fanmartinse super flnvio Sane (lies Sale?). V gl. 
ihren Nbfl. Sellsztna«. Pod Bellsuna ma tylko objaśnienie: »Nbfl. 
der Sana« (sic, nic więcej). Na podstawie takiego materialu nic 
zrobić "nie można. 
Saane, mały doplyw kanalu la Manche w depart. Seine- 
Inferieure; dawniejszych form nie znam. 
Etymologii tych nazw o ile wiem nikt nie próbował. Po- 
godin, Peredviz. 97 powiada, że nazwa Sanu budzi podejrzenie 
celtyckiego pochodzenia, ponieważ się spotyka we Francji (SuIle 
Vive i Bane llIorte w depart. Loire) oraz Styrii (Sann d. Sawy). 
Tej wymienionej przez niego nazwy rzecznej we }'rancji nie wy- 
mieniłem sam powyżej, ponieważ jej dotąd nie moglem spraw- 
dzić. Caly domysł zaś Pogodina »lasse ich auf sich bernhen«r 
jak mówią Niemcy. 
Charakter wymienionych powyżej rzek jest rozmaity: są 
między nimi i potężne górskie rwące strumienie i mai e rzeczki 
równinowe. Dlatego naj prawdopodobniejszą będzie etymologia, da- 
jąca się zastosować do jednych i drugich. Omawiamy dalej bazę 
sna-, o której pochodzeniu, obocznych formach i znaczeniu proszę 
porównać niżej str. 197-8. Sklad tej bazy Slla- wskazuje a priori na 
pierwotną dwuzgłoskową bazę sena (tak samo naturalniesenalt-:snau-) 
która zależnie od warunków apofonicznych musiala się rozszcze- 
pić na 1) sna., 2) sen(a)-, przy czym ta druga jej forma sen.(a)- regu-
>>>
SAN 


193 


larnie mogła się pojawiać w obocznych formach SOIl-, sen-, SOIl- 
oraz niewątpliwie san-o To t
ż Hirt, Ablaut 
 333 konstruuje dla 
sna- w stind. snati, łać. llQre. itd. indoeuropejską bazę sena- nie 
mogąc jej zresztą poprzeć innymi formami jak snli- (i najslabszą 
formą sna- w łać. natare). Otóż: jeżeliśmy teraz spotkali nazwy 
rzeczne o formie sall- lub son- i SUll- (sen)- i jeżeli charakter od- 
nośnych rzek wymaga ogólnej nazwy wody płynącej: a z drugiej 
strony jeżeli całkiem inną drogą d?szliśmy do teoretycznego po- 
stulatu form S01Z-, sall- itd. ze znaczeniem (rzeki (lub podobnie)', 
toć mamy wszelkie prawo nie uważać tego zbiegu za przypad- 
kowy. Tym więcej, że i teoretycznie wymaganą, zasadniczą fonnę 
sen(a)- i jej wzdłużenie sen- rzeczywiście w nomenklaturze rzecznej 
spotykamy, a mianowicie: 
Senona, później Sellltna, dzisiejsza Selune, rzeka wpadająca 
do zatoki św. Michała w kanale La Manche, por. Holder s. v. 
i komentarz do Ptolem. 118,8 l\Iiiller. 
Sena (Senna) Silius Ita!. VIII 453, Lucan. 11407, rzeka w Um- 
brii wpadająca do Adriatyku, dzisiejsza Jlisa (już w Tab. Peuting. 
.J/iso); nad nią miasto Sen a Gallica (Senagallia), oczywiście od 
niej nazwane, dzisiejsze Senigallia (Sinigaglia), w starożytności 
także bez dodatku Gallica po prostu Sena, r.
V7J, por. cytaty u Hol- 
dera s. v. Rzekę Sena oznaczają nieraz falszywie jako dzisiejszy 
Cesano, tj. zaraz następną przymorską rzekę na północ od Misa, 
por. tekst do Kieperta, Formae Orbis antiqui tab. XX. Sena Gal- 
lica była kolonią w kraju celtyckich Senonów, którzy zajęli um.. 
bryjskie pomorze; nic też dziwnego, że już w starożytności łą- 
czono obie nazwy, miasta i ludu, w związek przyczynowy, np 
Polyb. II 19, 12 EiS llv (scil. 1,wQav) ",al. 1r(łdn;1}v 'Cijs ra}.aTias dnOl- 
",[av lO'tElAav (sc. (Pwp,aiot) 'C
v 
fJv1Jv n(łooayo(łEvoIlEV1jV nÓAlv, 
ójlWVVp,ov ovoav 'Cois n(łó'tE(łoV ain1jv ",a'tOl",oiJOt raA.CltalS; Sil. 
Ita!. VIII 453: Et Clcmis et Rubico et Senonu11Z de nomine Sena. 
Ale w rzeczywistości nie było żadnego związku etymologicznego 
między obu nazwami, których temat zresztą nie jest wcale iden- 
tyczny, bo nazwa Senones ma e (tak zawsze u poetów oraz Stra- 
bona 
EVOVES i innych pisarzy greckich, tylko Polybius pisze 
:Sł;vrovEs zapewne pod wplywem swej kombinacji), a Sel a, jak 
już z przytoczonego miejsca widać, dlugie; por. cytaty u Holdera 
pod Senones. 


Prace Onomastyczne I. 


13
>>>
1 g-l J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD Sł.OWIAŃSKICH 


u wag a. 1. N aj większa rzeka Irlandii, Sita uno}/" która to forma 
jest przybliżoną angielską pisownią iryjskiego Sionaill1l, nosi u Pto- 
lemeu
za 112, 3 nazwę 2
voc; (
"vov nO'ra,llov fx{Jolai), zatenl po- 
zornie identyczną z Sella. Ale połączenie :2f;vos i nazwy celty- 
ckiej, historycznie nam od dawna znauej, sprawia nieprzezwycię- 
żone trudności, dlatego też wypada się opierać na autentycznych 
formach nazwy celtyckiej, a nie na Ptolemeuszu. Por. cytaty dal- 
sze u Holdera pod Seuos; Stokes, Urkelt. Sprachschatz 303, tenże 
BB. XXI 136; artykul u Egli NG. pod SltaJUWlzł l1ie ma znaczenia. 
Cala rzecz w ogóle niejasna. 
Teraz pytanie, czy prócz teoretycznie przyjętych form pier- 
"\viastkowego elementu sell-, sen- itd. oraz takichże form w na- 
zwach rzecznych są w językach indoeuropejskich jeszcze appel- 
lativa, które by tu formalnie i znaczeniowo (tj. ogółem biorąc ety- 
mologicznie) należeć mogły. Otóż móglbym tu co najwyżej wy- 
mienić ogólnoslow. wyraz salli 
sanie', który to przyrząd bardzo 
latwo i dobrze mógl zostać nazwany od (mknięcia' tj. ruchu, ro- 
biącego wrażenie podobne do (płynącej wody'. Stary to wyraz, 
spotykamy go w gr. a1jvbn" a'r(Jolos aJla
a Hesych., por. Hirt, 
Indogermanen 699 do str. 397. 
U "r a g a 2. Jest druga podobna ideur. baza seneu- o formach 
obocznych sne-, sno- itd., której zasadnicze znaczenie (kręcenia 
(się)' rozwinęło się z jednej strony w kręcenie włókna tj. przę- 

zenie, skręconej nici, szycia itd., a z drugiej w obracanie (się), 
zwrotność, pędzenie itd. Ostatecznie związek obu baz jest możliwy 
ale w każdym razie liczyć się z tym pozytywnie nie można. Sto- 
jąc na gruncie faktów musimy tę bazę dla naszych nazw rzecz- 
nych odrzucić, bo znaczenie jej nadawaloby się tylko dla bystrych, 
górskich strumieni. O tej bazie por. np. Per Persson 143., Rei- 
chelt KZ XXXIX 
 69. 
. 
Łotyskie sanes (soll'Jzes) (kleine Seitengraben von Fliissen' 
nie ma nic do czynienia z naszymi nazwami rzek; wyraz ten jest 
zapożyczeniem z est. soń (Ader, Wasserader, Fliisschen', którego 
(wodne' znaczenie jest drugorzędnym procesem znaczeniowym: 
zresztą odnośne wyrazy wykazują we wszystkich językach ugro- 
fińskich znaczenie (żyły' (Ad er, Sehne), por. Setala, Finniscb-ugr. 
Forsch. 11253 (Donner, Vergl. 'Vtb. nr 565). Taki rozwój zna-
>>>
SENT- 


195 


'czenio\vy jest zresztą pospolity1. Otóż bardzo być może, że na- 
zwa rz. lotyskiej Sańe (Bielenstein, Lett. Spr. I 326) od tego wy- 
razu pochodzi. 
A priori nasuwają się rozmaite etymologiczne kombinacje. 
Często np. spotykają się nazwy rzeczne tStara rzeka' itp., a po- 
nieważ pierwiastek sen- (stary' jest w językach ideur. pospolity 
(istnieje we wszystkich z wyjątkiem słowiańskich), więc nasuwa 
się latwo ta kombinacja i może być prawdziwą - ale zdaje mi 
się tylko dla tej lub drugiej z przytoczonych, ale cała grupa 
wskazuje co innego. Przychodzą też na myśl łać. sanies (które 
n10żna by łączyć z) sentina, a może i 8oniu11l itd., ale kto wie, 
czy te wyrazy w gruncie rzeczy nie należą do omówionego wy- 
żej pierwiastka. 
v.. T każdym razie sądzę, że całość omówionego materialu ono- 
n1astycznego wskazuje appellativum, żeby się tak wyrazić, wodne. 
A potwierdza się to następującą pozycją, która przedstawia de- 
rywat o jasnym znaczeniu cbiegu' (bieg i płynięcie to jedno) 
i (rzeki'. 


43. sent- 
,V mIeJSCU, gdzie się zlewają cztery źródlane ramiona rzeki 
Crathis (dziś Crati), wpadającej do zatoki Tarentyńskiej, leżalo miasto 
.Collsentia (dziś Cosenza). Jeżeli uwzględnimy, że jeden z owych 
źródlanych doplywów, zlewających się z Crathis pod miastem 
zwał się Busentus - jest to owa sławna rzeczka, w której lożysku 
złożyli Goci Alarycha do grobu, J ordanis 30, dziś także Bltsento- 
to łatwy wniosek, że Con-sentia = Confluentes, a Busentus = Bu- 
-sentus. Dalej mamy w prowincji Venetia, zatem na obszarze za- 
jętym przez lud pokrewny l\1essapom, rzekę Sontius al. Sontus, 
dzisiaj lsollzo, a u Słoweńców jeszcze bez i- Boca I. 
A teraz mamy takie appellativa: 
Celt. *sento-s w iryj. set, kymr. !tynt, bret. /zent rdroga' = 
germ. *sellpa- w goc. sinps (raz', stisl. sinn (raz', sin1li łchód, pójś- 


1 Por. np. malorus. zyła = dzerelbce, zyvt!ć Umaneć i Spilka 
pod kljuc. 
2 O bardzo zmieniającym się i zmienionym biegu tej rzeki 
od czasów starożytnych do dziś p. dobry artykuł z trzema map- 
kami w Brockhausa encykl. pod lsonzo. 


13*
>>>
196. J. ROZWA.DOWSKI: STUDIA NAD NAZWA1rfI WÓD SLOWJA1iISIICH 


cie, podróż, orszak', stsas. stlił (droga, kierunek', ags. slp (jazda, 
podróż, droga, raz', stgn. sint (droga, pójście, chód, podróż, jazda' 
(stąd Gesinde) i podobny czasownik *sepnon: stisl. siJllta (podróżo- 
wać, troszczyć się, uważać', stsas. sU/lon, ags. sipian, stgn. Silld01l 
(iść, podróżować, ruszać (w drogę)' i causat. *sallilian w goc. san- 
diall, niem. sende1l (podobnie w innych językach germańskich'. 
A zatem na. dnie pnia sent- S011t- leży znaczenie (poruszania 
się' tj. (chodzenia, płynięcia' itd., a zupelnie ten sam stosunek zna- 
czeniowy spotykamy w nazwach wodnych, urobionych Od.pellt- pont-, 
co na razie niech uprzytomni oboczność słow.pqtb (droga': gr. ':r6v'to
. 
Niektórzy łączą z omówionymi wyrazami germ. i celt.. także 
łacińskie sentlre oraz niem. Silln, opierając się na stisL znaczeniu 
cdbać, uważać' oraz na znaczeniu ckierunek', ale dla nas to dosyć 
obojętne: por. np. Walde sv. 
Ponieważ nazwy rzek są często imiesłowami, leży to w na- 
turze rzeczy, więc też formacja tematu sento- sonto- nasuwa zaraz 
myśl, że to było stare participium, a zatem nasuwa się dalej ana- 
liza s-ent-, s-ont-. Ale myślę, że przede wszystkim trzeba się trzy- 
mać łać. sentina itd. (p. Walde sv.), a dalej oczywiście naszego, 
wykazanego powyżej w licznych nazwach rzecznych, pierwiastka 
czy pnia sen- itd., bo zresztą właściwym sufiksem partycypialnym 
było oczywiście -llt-, jak przy atematycznych czasownikach. 
U wag a l. Strabo VIII 7, 4 powiada: II QOS DE 'lais ' Axai"xaic; 
Ali'cxiS Ó KQii:łtS QE
 nO'lap,ó;, be Dvoiv nO'lap,oiv av
óJlEVOS, dno 10V 
xiQvaa{}at 7;1;v ovop,aalav lxwv. uqJ' ov ;c a;. Ó EV ' Itall{t KQii&tS. Ale 
i bez tego świadectwa można prawie na pewno wnosić, że u tu- 
bylców rzeka nazywala się pierwotnie inaczej, prawdopodobnie od 
pnia sent-. 
U wag a 2. Nazwę rzeki Salzach p. d. rzeki Inn (p. d. Du- 
naju) mamy ze starożytności przekazaną dwojaką. .Jedna z nich 
była, jak powszechnie przyjmują, Isonta, głównie na podstawie 
nazwy ludu Ambisontes, Ambisontii, por. Forbiger III 451 przyp. 87. 

{ożna by jednak może analizować Ambi-sontes wzgl. -sontU. 
U waga 3. Alisontia d. rz.l\Iozelli (por. Forbiger 111126 przyp.) 
zapewne Ali-sontia (do Ali- cf. Alisatia) cf. Sontius (dziś Isonzo) 
w prow. Venetia i Ambisontii w Noricum (Forbiger III 451 przyp. 
87). Niewątpliwie stare ideur. S01lt- II sent-. 
D'Arbois de Jubainville, Les premiers habitants... łączy 
z Aliso... (jak i ja daw
iej).
>>>
8NOW', 8NUDY 


197 


44. Snolv', Snudy 
Tutaj ze względów praktycznych pójdziemy od wrotną drogą 
niż zwykle, to jest najprzód zestawimy i rozłożymy etymologicZllY 
materiał czyli zapas indoeuropejskich appellatiwów. 
Wspomniałem, że w prajęzyku indoeur. był element o alter- 
nujących formach nau- II snau-, znaczenie jego wyrażone czasow- 
nikiem (płynąć, pływać'. Forma nau- występuje wyraźnie w fem. 
1IlU#'- (okręt, łódź', awest. navaya- (spławny' (!.- *navjo-) itd., por. 
wyżej str. 148; forma snau- w staroind. snau-ti tcieknie (trieft), 
leje resp. wypuszcza ciecz (zwłaszcza mleko z piersi)', snu-ta- (pły_ 
nący, ciekący', -S1lU- (w złożeniach), snava- m. łdas Triefen'; grec- 
kie vacu Cpłynę' (eol. vavcu, horn. vaiop: cf. Schulze, Quaest. ep.51) 
(płynę' z vav- 
 s1lat)-?; łać. llu-trix 1. 
Obok tego mamy bardzo rozpowszechniony element sneu- 
tego samego znaczenia i ze zwykłą apofonią: gr. 'Picu z VEV- (por. 
fut. vEvaOp,at itd.), przy czym pierwotny nagłos S11,- jeszcze wido- 
czny w podwójnym 'PV formy lvv'VEp.lxE'l,v'P7;O Resych. (
*e-snu-), 
apofoniczna forma snou- resp. S1lOV- w lakoń. "óa c źró d1o' ("óa. 
1Z1J'Y'ł1' AaXWVES Steph. Byz.; Schulze, Quaest. ep. 407): [vvolaL' 1t'TJ- 
'lai Resych. 2. Naturalnie ze względu na apofoniczne stosunki można 
by wyżej przytoczone staroind. formy snutd- (pass. SIlute), S1Ulva- 
itd. tutaj włączyć, ale nie wiele na tym zyskamy, bo i tak pozo- 
stanie fakt oboczności (s)niiu- II (s)neu-. Bo gdybyśmy nawet poj- 
mowali staroind. snauti jako indoeur. *sneu-ti ze stopą wzdłużont\ 
(Dehnstufe) do S1leu- w gr. vicu 3, to i tak pozostaje gr. 'Pacu i ogólne 
ide ur. nau-. 
Obok sn au mamy - jak zwykle - oboczną formę niedyfton- 
giczną sna-: staroind. snliti ckąpie się'
; gr. vap.a, 'PIX(ÓS; łać. 


1 Ostatecznie nie można mieć absolutnej pewności, czy w gr 
i lać. formach nie tkwi forma bez s-, ale por. niżej Slta-, sneu-. 
2 Którego lvv- nie jest mi zresztą całkiem jasne, bo mimo 
woli przypomina się Evvia. Prawdopodobnie przedstawiają vóa 
lVllota dublety 1lOV-1I nnov- (oba
*sllov-), przy czym przed zacho- 
wanym V'IJ- rozwinęło się ,następnie l-o PodobnIe lpvia. 
s Por. Brugmann, Grundriss II 890. 
4 Ten pień werbalny istnieje 'v tym samym znaczeniu (tylko 
trans. c myć , kąpać') i w aweście: part. p. p. snala-, ale pnie pra.es. 
są inne, mianowicie sna-da- oraz (ze stopą sna-) snaya- i snya- 
(resp. sn(l/a-), por. Bartholomae, Altiran. Wtb. 1628/9.
>>>
198 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SŁOWIAŃSKICH 


nare, umbr. S1lata Cumecta'; staroiryj. snaim ('= *sna-mi) Cpłynę, 
pływam'. 
Od obu form snau- i snu- mamy zwykle, podobne twory, 


, 


. 
a mIanOWICIe: 
sJlalt-tlho- (snaudo-) lub snoudlw- wawest. sllaOOa- m. 'chmury 
(Gewolk)'; iryj. snuadh crze
a', kymr. ll'ltdd 
mgła'; lać. nubes, które 
naturalnie mogłoby też polegać na starej obocznej formie bez S-, 
podobnie jak obok aw. S1taOOa- jest dzisiejsza (połud.-) baludż. 1l0d 
(por. Bartholomae, Altiran. "'-tV tb. s. v.). Zasadnicza forma tematu 
a nawet bezpośrednia przynależność wszystkich trzech wyrazów, 
nie jest całkiem pewna. Najwyraźniejsze jest łać. nflbes (lliibs) 
ale tylko w wokalizmie: -i-Ł- nie może reprezentować ideur. a'łt 
tylko ou (resp. ell): natomiast -b- może pochodzić z ideur. dlt i bh 
(naturalnie także b). Inna jest niepewność co do wyrazów irań. 
i celt.: tutaj dyftong ideur. może być równie dobrze Olt (resp. eu) 
jak au, na.tomiast spółgłoska sufiksu jest zwartą przedniojęzykową, 
nie wiadomo tylko czy dawna media czy media aspirata (tj. czy 
d czy dll). Z tych wątpliwości trudno wyjść zupełnie, bo dla sn01£- 
dho- można się powoływać na stopę snolt-, dla snaud(lt)o na sntill-. 
W każdym razie istnienie snalld(h)o- lub S}lOlld(h)o- nie ulega żad- 
nej wątpliwości. Bez kwestii należą tu także łot. sna1ula cdrze- 
manie; śpioch', lit. snudit cśpioch', sllausti snaudziu cdrzemać' itd. 
Zwykłe to zjawisko znaczeniowe. 
U wag a. Do tego tematu por. pień praes. awest. sllaOtt- 
c myć '. Spółgłoska -d- sufiksu (lub oboczne -t-) byłaby pewna, 
gdyby z tymi wyrazami łączyć niem. SCIUle'ltZen itd. (jak zresztą 
powszechnie przyjmują). O łać. llubes por. J ohansson IF. IV 140 
uw. i podaną tam literaturę. 
sna-po- lub sno-po-: staroind. snapana- csłużący do kąpieli, 
kąpiel', sllapayati obok snapayati ckąpać, pławić' cansat. do slldii. 
Por. Per Persson, Wurzelerweit. und \Vurzelvar. 53/-1 nr 20. 
Wackernagel, Altind. Gramm. I 5 
 5 (który ma na oku tylko 
staroind.). O (s)1lep-, który to element stoi widocznie w takim sa- 
mym stosunku do sna-p- jak (s)neu- do (s)nau- p. jeszcze wyżej. 
(s)na-gh-, (s)na-g- (resp. (s)na-g-): gr. 'P1jxCJJ 
 *'PliXCJJ 
 *(s)niigho 
Cplynąć'. W germ. językach mamy lla-g- w znanym wyrazie sta- 
rogórnoniem. nahlzo- = dziś Ńaclten, starosas. nako, anglosas. naca, 
staroisl. nf}kkui cłódź, okręt' 
 pragerm:. *nagan- (*nakaJl-). O tym 
germ. wyrazie pisano bardzo wiele (por. Liden, Studien zur alt-
>>>
SNOW', SNUDY 


199 


i1id. u. verg1. Sprachgesch. 34), ale sądzę, że mOJe pojmowanie 
najbardziej się zaleca. 
O "pierwiastku" sn{i-, sneu-, snall- i jego rozmaitych roz- 
szerzeniach w ogóle por. Brugmann IF XX 221 nst.. O goc. sIliran 

spieszyć, iść', stisl. S1lf)ggr L- *snawwlt- f:=: *snOVlt-S 
szybki', ags. 
sltu,d 
szybki' itd., por. Trautmann, Germ. Lautges. 26. 45. Torp 
(Fick Verg1. Wtb. 4 III) 523 pod SIUt 1. 
Inna zupelnie etymologia i kombinacja dla bazy Jl{).lt- u )Ie- 
ringera IF X VII 143, Trautmann, Germ. Lautges. 25. Ale nie wcho- 
dzę w to, bo gdyby nawet nuu- i snalt- itd. pierwotnie byly zu- 
pelnie różne, to dla moich wywodów i zestawień dosyć to obo- 
jętne, tym bardziej, że krzyżowanie się i wzajemne oddzialywanie 
tych grup na siebie w każdym razie niezaprzeczone. 
Teraz w tym samym porządku nazwy wodne, identyczne 
z powyższymi appellatiwami lub im pokrewne: 
a) Snozo tj. SnOVb p. d. Desny w gub. czernihowskiej, tak 
samo w staroruskich Kronikach por. Rarsow, Geogr. Slovarb pod 
Snovesk'6 oraz s. v. t, ale obok tego pisane też Sn'l;Cb. Nie calkiem 
latwo roz
trzygnąć, czy mamy wychodzić z formy SIlOl:b czy 
Sll
Vb, boć odwrotna (fałszywa) pisownia SIl1JVb zamiast pierwo- 
tnego SJWVb jest możliwa, a z punktu widzenia słowotwórstwa 
w związku z przytoczonymi wyżej appellatiwami obie formy są 
równie dobrze możliwe. Ostatecznie zważywszy wszystko lepiej 
wychodzić od SJlo
'b, tj. od prastarej formacji *snu-, w formie slo- 
wialiskiej nom. *SlljJ, gen. *Sn'Ove, przy czym pozostajemy w zgo- 
dzie z pisownią źródeł i doskonale objaśniamy, formację (S1i?tib 
jak KT'6Vb), podczas gdy dla rdzennego -0- możeby raczej należało 
oczekiwać *Sllova. Przy ujściu leżał dawniej gród Snou.sk (Sllot'bsk1J). 
Sn0lOka resp. Snówka 1. d. Uszy l. d. Niemna w pow. nowo- 
gródzkim gub. mińskiej; nad nią, nad jej rozlewem leży wieś SJlOlV 
resp. Snów (powyżej J..Yw. Snów); niedaleko ujścia pod wsią Lipa 
znowu rozlana w staw. Nazwę wsi i miasteczka odmienia Sł. Geogr. 
SIlÓW g. Snowia: wskazuje to na pierwotną nazwę rzeki *S1l0'Vb 
resp. * Sll'6'Vb , identyczną z powyższą 2. Ale pierwotna nazwa rzeki 
mogla też brzmieć *Snova. 


1 Oraz Barsow, Ocerki 2 22 i 20, gdzie wbrew przypiskowi 
43. miesza SIlOl.'b z blotem Zamglaj. 
2 Bo gdyby nazwa miejscowości SIlOZO miała być pierwo- 
tniejszą i urobioną od imienia osobowego, to jedno z dwojga:
>>>
200 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD IfAZ\VAMI WÓD SLOWB.ŃSKICH 


Por. jeszcze Snovr, w Kronice Ipatjew. pod r. 1153 (ncJ! 
II 73) w Galicji między Haliczem a Trembowlą, zda.je się rzeka 
(nie uroczysko jak Barsow, GS s. v.). 
b) Snud!!, duże jezioro w plnc.-wschodnim kącie b. gub. ko- 
wieńskiej w pow. nowoaleksandrowskim, a raczej część wielkiego 
jeziora, którego inne, glówne części nazywają się S trusty, W oisa, 
Niedrowo. Trudno tylko rozstrzygnąć, czy Slludy reprezentują 
bezpośrednio litewską formę z litewskim i dawniejszym -1t- resp. 
-u-, czy też słowiańską z -11,- L- -atl-, chociaż to drugie mało praw- 
dopodobne. 
Prawdopodobnie tutaj należy Isnawda, (lsnaud, Isnauda), 
n
zwa rzeki i majątku w lucyńskim pow. witebskiej gubernii 
(Trusman, Viteb.; SI. Geogr. wymienia tylko majątek, zwany 
dawniej inaczej). Pra-wdopodobnie złożenie *in-snauda lub raczej 
*iz- snaudll. 
c) Snopof I. d. Desny w gub. kaluskiej i orelskiej. 
SJleporod, Sneporod (S1Zoporod?) d. Dniepru w Kijowszczy- 
źnie, wymieniony li Nestora pod r. 1170 i 1187, por. Barsow, GS 
pod 811Oporodo (ma być == Samara P). Czy w ogóle tu należy? 
d) SJlrlgosf d. rzeki Sejm (I. d. Desny) w pow. rylskim gub. 
kurskiej. Do sufiksu, który. się w tych stronach często w nazwach 
rzecznych spotyka, por. przede wszystkim staroind. gabltasti- (ręka', 
palasti- (siwy, osiwialy' itp. (por. Johansson IF XIV 321), dalej 
lać. ag'restis, caelestis (por. Stolz, Histor. Gramm. der latein. Sprache 
I 420 nst.; por. też vetust'ltS, angltstus, onltstzts, modestus, scelestus 
itd.), znany sufiks słowiański -O-Sib (same abstracta, por. Miklosich, 
Vergl. Gr. II 169 nst.) oraz litewski -eslis (-astis zdaje się prze- 
'jęty ze słow., por, Leskien, Nomina 579 nst.)., por. w ogóle Brug- 
mann, Grdriss II 289 nst. oraz J ohansson 1. c: 


45. Sosno 


Sosno jezioro wśród zupelnie nagich bagien między Pry- 
pecią. Strumieniem (odnogą Prypeci) oraz drugą jej odnogą, zwaną 
Prostyrń, w pow. pińskim. Położenie tego jeziora wśród niezaro.. 


albo oczekiwalibyśmy formy Snow g. Snowa (od s
n
 (sen'), albo 
Snovl L- Sllovljb (od *Sllov
) - pominąwszy już kwestię prawdopo- 
dobieństwa takich imion osobowych. 
· Por. np. eigasti.s (chód': eiga ts. (Juszkiewicz).
>>>
SOSNO 


201 


śniętych moczarów wyklucza możność etymologicznego łączenia 
jego nazwy z sosną 1, nasuwa natomiast fińskie sa/li CUntiefe, 
Furt, Pfiitze, schlammiges Ufer" , saltea Clangsam fliessend ode l' 
laufend', sa/lista -sen cleise rieseln, sausen, rischen'j solljzf, cEisbrei, 
Eismatsch, Schnee mit Wasser vermischt, Schneeschlamm, Schnee- 
sand', sonata -1tan crischen, brausen, larmen...', sohina cdas Zischen, 
Brausen, Sausen, .Geriesel; Un'Yesen, Larm', sohista -sell tzischen, 
sausen, brausen, rieseln; poltern, larmen' itd., sose -een = soh}1t, 
soskzt rKot (auf den Wegen im Herbst), Sphmutz', sosZe (por. 
sohlo) = sose. 
Nazwa Sosno powtarza się częściej, przede wszystkim: 
Sosno jezioro 'v pow. horodeckim gub. witebskiej, przez które 
przepływa rzeka Łovat. Nie 'wymienione u Trusmana Viteb., który 
ma za to inne j. i w. Zosna (Zasno), a SI. Geogr. Zosna, ZOŚ1l0 
itd. Naturalnie bardzo liczne wsi Zosin(o) itd. pochodz
 od imie- 
nia żeńskiego, a więc może też to Jub owo ZOŚ1l0 tam należy. 
Sosno, dwa jeziora w po,v. brodniekim 2 w Prusiech zacho- 
dnich (po prawym brzegu 'Visły) w dorzeczu Drwęcy, a mianu- 
wicie jedno tworzy część biegu L d. Drwęcy, zwanego Głębocz- 
kiem, drugie część biegu p. d. Drwęcy, zwanego Niskie-brodno s. 
KelIer IV 30 i karta 16. 
Dalej może: 
Sosa l. d. Ławeny p. d. 
Iuszy w pow. witkomierskim gub. 
kowieńskiej. 'V ypływa z jeziora zwanego (na mapie sztabowej 
pruskiej 1 :200,000 POlliewież) J urgiszk
 od miejscowości tejże 
nazwy, które jednak widocznie nazywało się właściwie tak samo 
jak rzeka, jak wynika z nazwy folwarku Pososie, położonego nad 
nim (tejże nazwy osada przy ujściu rzeki do Ławeny). 
Sosie jezioro w pow. wileńskim niedaleko jeziora. Dubinki. 
SI. Geogr. !':. v.: na mapie sztab. pruskiej 1: 200,000 ('V orniany) 
nIe ma. 


1 .J est wprawdzie rzeczą wielce prawdopodobną, że sosna 
stojąc w związku etymologicznym z lać. sapl1tlts itd. (prasłow. 
*Iopsna) nazwana jest od żywicy i w ten sposób doszlibyśmy do 
Ccieczy'. jako znaczenia elementu sap-, ale wątpię z różnych po- 
wodów, czy to można tutaj zastosować. 
2 Po IJiem. Strassburg. 
s Oba te dopływy Drwęcy są właściwie szeregiem połączo.. 
nych ze sobą jezior.
>>>
202 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD Sl.OWIAŃSKICH 


Naturalnie może tu należy także ta lub owa nazwa wodna 
"wykazująca temat. SOSJl- (por. SI. Geogr.), ale nie podobna by ich 
ewentualnie wy"dzielić z masy nazw geograficznych, niewątpli- 
wie od słowiańskiej sosny pochodzących. R,ównie nazwy Sos tia 
p. d. Wop w pow. bielskim gub. smolełiskiej, Sosno jezioro w pow. 
porzeckim gub. smolełiskiej i in. mogą się lączyć z traktowanym 
w tym ustępie telllatem, ale mogą formalnie należeć i do sochy, której 
pier,votne znaczenie było w każdym razie 
 gałąź' lub podobne. 
U wag a. Czy przytoczone wyżej tematy fiIiskie sall- i solz-" 
80S- stoją ze sobą w związku, nie wieIn; nie wiem też, nie znając 
pokrewnych wyrazów z innych języków ngrofiliskich, jakiego 
rodzaju tj. pochodzenia jest s- tych wyrazów. Treść całego arty- 
kulu nie jest pe"rua, ale bądź co bądź zestawienie identycznych 
nazw jeziornych z tak różnych i odległych okolic nie jest bez 
znaczenia. Warto też zwrócić n wagę na oboczność SOS110 \I Zosno, 
co także chyba na przejęcie obcej nazwy wskazuje. 


-I 


46. Stubicl, Stubla 
S/ubla p. d. Styru (p. d. Prypeci) i zarazeln Prypeci, gdyż 
jedno ramię wpada do Styru, drugie do Prypeci. 
Stubiel, Stubła (S/ublo), także Stubienka (Stube{tka) L d. Ho- 
rynia (p. d. Prypeci) przeważnie 'v powiecie rówieliskim. \Vymie- 
niona pod r. 1150 w formie locat. lla Stuhle w Kronice Ławrel1- 
tiewskiej i Ipatiewskiej (t. z. Nestora, Połnoje Sobr. Letop. I 140. 
II 49: Barsow, Geogr. Słovarh s. v. Peresopnica), zatem nomin. 
Stubla. U źródeł leży wieś Stublo (Stuhełko), w r. 15
3 wymie- 
niona w formie Stubiel (por. Słownik Geograficzny s. v.). \Vedle 
Słownika Geogr. XV s. v. Bielów l) nazywała się Stubłct dawniej 
Białuhą: zapewne tylko w tej okolicy; wedle tegoż dzieła XV 
s. v. Smorzów i Dików nazywa się (przy tych wsiach) Stubiellką 
wzgl. Stuheńkq. 
Co do charakteru to obie rzeki są nizinne, z mokrymi 
brzegami, tworzą liczne odnogi (pierwsza) i rozlewy (druga). Ety- 
mologicznie nazwy ich należą do następujących nazw lub appel- 
latywów poludniowosłowialiskich a po części 
ą z nimi wprost 
identyczne: 
Stubalj w. w okręgu kruszewackim (srez kornieki) w Serbii 
:\Iilićević, Knez. Srbija 7f7. - Stubao w. w okr. waljewskim (srez. 
.,
>>>
STUBIEL, STl'BLA 


2U3 


valjevski) ib. 407. - Stubline w. w okr. walj ewskim (srez posavski) 
ibid. 409. - StubIje w. w okr. kragujewackim (srez gruzunski) 
ibid. 294. 
Bułgar. stz'tbel Cstudnia', używane w narzeczach naddunaj- 
skich (Jirećek Fiirstentum Bulgarien 2 uw.! = Cesty po Bulharsku 
228) ]. 
Serb. sUtblina Cein hohler, aufrechter Stamm aIs 'Vasserbehal- 
ter", staroserb. stubIb I'puteus' (Danicić); słoweń. s/libią cdie aus 
einem Baumstamm verfertigte Rohre' 3. Dalej staroczes. stbel c pu _ 
teua' (np. :\lencik, Prespursky Slovnik 13. 300). 
Jak widać z umieszczonego wyżej cytatu, porównywano już 
z tymi wyrazami stgn. siouf i zdaje Slę słusznie. Gerplaliskie- 
języki mają rzeczownik staltpa- w stisI. staup n. czagłębienie (ko- 
lej) w drodze' później także ckielich', ags. steap ffi. ckielich' śrdn
 
stop ckielich, miara pewna' 4, stgn. stouf m. ckielich
; obok czego 
aga. stoppa Cnaczyqię 
iadro', śrgn. stubeclt, stiibick cbeczka, miara 
pewna' (niem. Stubclzen); zaś przym. staupa znaczy Cstromy'; por. 
Torp (Fick 4 III 496/7). 


1 Znaczenie dokładniej podane w Cesty: I'Kasna s koryty 
k napajeni', zatem identyczne z serb. stubliua. Obszernie Gerov 
w swoim Slowniku, a mianowicie: 
Stltbelo m. 1) sirok'L sjupnln, izdlnbann dnnern otn dąbn iIi 
bukn, turnątn na izvon, za da tece voda-ta preZn nego, iIi na kla- 
denecl na ust je-to, za da sja naliva voda prezn nego; slltbla, stu- 
blica. 2) kladeneCI:x SD stubelD; futul1. 3) kladenecb Sn koryto, S'b- 
stublica pri nego za poenje dobyt'bk'b. 
Siltbla f. = stl{bel
 l). 
Stziblica f. 1) = stubla, stltbeh 1). 2) drbvjana cjucjurka .na 
izvorD. 3) drbvjano koryto pri kladenecb pri izvon za poel1je 
dobyt'bk1 iZD nego. 
. 2 Por. jeszcze dodane s. v. (w słowniku Vuka Karadzicia) 
serbskie objaśnienie: cgde voda iz zemlje slabo izvire, onde se 
odozgo metne stublina i li zemlju se oko izvora ukopa, pak se- 
iz uje posle voda zahvata'. Drugie znaczenie tego wyrazu 
(u Risnl1) jest: CsupIje veliko drvo, od kojega bi se spomenuta 
stublina mogla naciniti'. 
s 1\Iiklosich Lex. palaeoslov. cytuje tylko wyraz stublb z Da- 
nicicia dodając cvocabulum obscurum', w Etym. Wtb. nie ma nic r 
a w VergI. Gram. 1 2 175 ma: Cabg. stubib puteus: vergI. serb. 
stublilla, ae. stbel, Matzenauer 314 vergleicht ahd. stouf becher'. 
4 I w sloweń. stltbalj cmiara (tri cetrti vagana)'.
>>>
:!04 J. ROZWADOWSKI: STUDIA N.\D NAZWAMI WÓD SLOWU.NSKICH 


Z tym można porównać łać. tuba 
rura (przy pompie itp.), 
trąba', tubus c rura (zwykle olowiana przy wodociągach itp.), które 
to wyrazy znaczeniem jeszcze lepiej się zgadzają ze słowiańskimi: 
oboczność t- II st- bardzo zwykła. 
U 'v a g a. Jest dosyć nazw w różnych stronach Europy, za- 
wierających podobny temat, ale trudno by je było oddzielić od 
rozmaitych innych, a podobnych. 
Zaznaczam tylko ciekawy fakt istnienia wymienionych wy- 
żej nazw wodnych na Rusi, podczas gdy appellativa występują 
tylko 'v językach południowoslow. Pogodin, Peredviz. 104 przyp. 4 
zestawia Stober w dorzeczu górnej Odry (prawy d.) "CD Cmyóe
7(e
łt'b, 
rmy6Jlou": wystarczy zanotować. 


4 7. Sukiel, Ska u.a 


, 
Sukiel, l. d. Swicy, w górnym biegu rwący, górski potok 
płynie 'w wąskim i głębokim łożysku z wielkim łoskotem i szu- 
mem. U źródeł wieś tejże nazwy. Forma maloruska Słllłil 1 . 
Ta nazwa łączy się przede wszystkim z serb. silkUati -ljiim, 
cherauswallen, schiessen' (np. sltklja dim l
Z peći Idym bucha 
z pieca', sukljailt cele iz kOSIlice 
pszczoly wypadają z ula (plecionego)' 
Vuk) 2. Porównując ten czasownik z serb. S'ltk1Zuti, SUkneJ1l 
1. ziick- 
ken (np. mać, sabUu); 2. herausstromen (np. Sltkll11se cele iz kos- 
nice)', a dalej z serb. sukati sucem CI. drehen; 2. hervorwallen (np. 
iz nosa 11l1l moda?" plamen sitce 
z nozdrzy bucha mu siny pło- 
mień)' (Vuk), widzimy, że te wszystkie wyrazy polegają na pniu 
werbalnym w lit. suklt, sukti ckręcić' (w calej odmianie krótkie u), 
ros. ska e, sklt L- *s
kati, *s'bką (L- *silkati, *suką) z iter. syka! 
i tym samym znaczeniem (kręcić'); temat suk- zachowany także 
w staroczes. ptc. se-skan 
skręcony' (por. Gebauer, Bistor. Mluv- 
nice I 76). Powszechnie występuje jednak w językach słowiań- 
skich tylko formacja s1tkati ( L- *soukali) sukajq albo Su.ćą (bułg. 
su
 suka, słoweń. sllkati -kam -cellt cdrehen'
 .-.v nzec 
schwingen, 
herumtreiben, qualen; hin und her fahren' (bliski sukajo po nebl-t 
(błyskawice przelatują po niebie'); serb. por. wyżej: czes. soztkati 


r- 


1 "\Vymieniona w formie 8ukla w r. 1371 (KDl\1 III 254 Szu- 
klya, kop.). 
2 Podobnie słoweń. sukljtiti, sZlkniti, p. niżęj.
>>>
SUKIEL, SKA \\ A 


20;' 


-(lm 
zwijać (nici), prząść'); malorus. sukaty ckręcić, skręcać, toczyć 
(walzen), prząść', bialorus. sukdć Cts.'; u Dala suk{Ltb cpolud. i zach.', 
a jest i na obszarze polskim: kasz. osukac cskręcać nici', staropol. 
wysukowany cskręcony' (Berka P:b' III 4;38), inne przyklady polskie 
Karłowicz, Słowo gwar pod sukać. Rozwój znaczenia ckręcić się 
 
toczyć się 
 pędzić 
 buchać' itd. jest całkiem zwykły.; prócz 
przytoczonych serbskich wyrazów por. jeszcze lit. sukrits 1 Cder 
sich leicht bewegt, agil, beweglich, flink, schnen' (calkiem jak 
wartki: wiercić...), Sflk'ltrlis C:Wirbel: 1) \Virbelwind; 2) \Yirbel im 
Strome; 3) '" auf dem Kopfe'; słoweń. sukljliti -ilm CI) kleinweise 
drehen; 2) sich winden, ziingeln (np. p/amen mu sukljlt iz gobca 
cpłomieIl mu bucha z pyska'; iz TaZlcalin dilll in oge1lj suklja)", 
s-ltkJliti sll1lem czucken (np. strela sukne iz oblaka llizdolu)' 2. 
Od wymienionego pnia werbalnegu praslow. *s-łłkati pochodzi 
niewątpliwie także nazwa 
SkalOY p. d. 'Visły; Skawicy L d. Skawy oraz Skazi'inki p. 
d. \Visly. Charakter tych rzek znany: są to rwące, górskie stru- 
mienie, płynące z łoskotem w kamienistym łożysku; Skawa two- 
rzy nawet przy ujściu obszerne kamieńce. Nad górną Skawą leży 
wieś tejże nazwy, dalej Skalcce i Za ska wie, podobnie nad Ska- 
wicą wieś tejże nazwy, a wreszcie nad Skawinką miasto Skawina. 
\Vymieniona jest Skllwa np. w r. 1254 (KKKr 153 {lucii Scave), 
r. 1333 (KDl\1 I 227, kopia: SeJlaltam), r. 1394 (KDP III 355); 
akt fundacyjny miasta SkawiJłY wydany został r. 136-1 (KDP III 2
1). 
Bardzo ciekawy jest fakt, że obok tych trzech nazw Skawa, 
Skawica, Ska willa, skupiających się w jednym kącie kraju i spro- 


1 Nie należy tu, jakby się mogło zdawać na pierwszy rzut 
oka, Skrtoa 1) p. d. 'Yisly w gub. płockiej, 2) l. d. 'Visły w gub. 
warszawskiej (ta druga zwana także Osetnicq). Dawniejsza bowiem 
forma tej nazwy jest Strkwa (p. cytaty z dokumentów w SI. Geogr. 
t. XlI pod Turza, ,t. XV pod Babc, Biskltpice 10) i Parze'Jt. Fał- 
szywa też jest etymologia Skrwy, jaką daje Pogodin, Peredv.95; 
zresztą o tej nazwie mówię o8obno. 
t! Małorus. sukotaty cabspiilen, wegspiilen', sukotity Ctropfeln, 
triefel1' nie mają nic do czynienia z sltkaty (mimo pobocznej 
formy takiej samej s'llkotaty), jak to wynika z soktity Ctropfen- 
weise ausfliessen, tropfeln': wyrazy te należą do sok
 (pol. sok 
. itd.), a małorus. -ll- w sllkvtdt!l, sllkotity przedstawia zwykłe zwę- 
żenie nieakcentowanego -0-.
>>>
-:?06 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZ\LUn WÓD Sł.OWL\ŃSKIC'H 


wadzających się właściwi
 do jednej, spotykamy jeszcze raz tylko, 
ale przecież tę nazwę: mianowie Skawa wraz ze Strawą tworzą 
d. Luciąży d. Pilicy. 
Uwaga 1. \Vprawdzie nie bezpo
rednio, ale niemniej w zwią- 
zku z powyższymi nazwami pozostaje bulg. Sltkovska Rekti, 1. d. 
górnej Nisawy (wpada do niej już na terytorium serbskim), tak 
nazwana od wsi (serbskiej) S/tkovo, wymienionej w tej formie już 
w r. 1019; ta rzeka zwana jest także V/ciska Rek(i od wsi V/asi, 
albo też Tl'1łska Rekti od miaseczka Tnl, nad nią położonego, 
albo wreszcie Golema R. (to znaczy C:\Vielka Rzeka') l. Jest to 
górska rzeka, rwąca i płynąca skalistym wąwozem i nazwa wsi 
Sukovo pochodzi niewątpliwie od omówionego tematu werbalnego 
już to wprost jako nazwa miejscowości, już to pośrednio od jakiejś 
dawniejszej nazwy rzeki (*Suka, *Sllkawa, *Sukowa). 
(T wag a 2. Ruska Sukiel (dawniej Sukla), o której była 
wyżej lllowa, mogłaby naturalnie zawierać także 'lt L- Q i w ta- 
kim razie daloby się tę nazwę kombinować ze sączyć itd. Ale 
sprzeciwiałoby się temu dosyć stanowczo znaczenie. Oczywiście 
i podanej wyżej etymologii nie uważam za niewzruszollą: Skawa 
mogłaby także być pochodzenia germaliskiego i należeć do *ske- 
vian II *skalf ian C:naprzód się poruszać, pędzić' (por. Torp = Fick, 
Vergl. \Vtb. 4 III 466). Natomiast *sbkava (do *sbcati, sikać itd.) 
zdaje l11i się wykluczona, raz z powodu znaczenia, po wtóre z po- 
wodu formy (oczekiwałoby się *Sca
'a). 


4M. Swędrni(( 
Sll'ędnzia p. d. Prosny l. d. \Varty (ujście Swędnli kilka kilo- 
metrów powyżej Kalisza). \Vymieniona już w r. 1136 (KD'V nr 7) 
w formie aqltll Zvandri, w r. 1270 (transsumpt z r. 1357, KD\V 
nr 445) jako Swa1zdra, w r. 1298 (odpis, KDW nr 799) jako 
SvandrJlya 2; zatem nazywała się dawniej Swędra, od czego uro- 
bione pochodn e Swędrllia. Rzeka ta płynie przeważnie w mokrej 
1 Czasem nosi także jeszcze piątą nazwę (uczonego pocho- 
dzenia) Jer11la; por. o tych nazwach Jirecek, Fiirstentum Bulga- 
rien 9. 262 nst. 265 albo tenże, Cesty po Bulharsku 360. 365 nst. 
2 Ale jeszcze w XIV/XV w. forma Swędra się spotyka, por. 
PF V 83 (iuxta Szoalzdram {lumen).
>>>
8WĘORt;IA 


207 


nIZInIe, zatem niewątpliwie brzegi jej obfitują w odpowiednią ro- 
ślinność i to nasuwa etymologiczne połączenie Swedry (Swędrni) 
z lit. szveiidrai (szvendres) (eine Art Schil£ oder Rohr, welches 
den Samen in IColben hervorbringt oder tdigt, Rohrkolben, Dl1- 
derkeulen (t!lplta latitolia)' oraz łać. combretuJ1l 
 praindeur. *kvell- 
dhro- "trzcina (Schil£) 1. ŁaciIlski wyraz 1110Żna równie dobrze wy- 
prowadzać z formy piennej z -0-, to znaczy tej samej, jaką mamy 
v,r pol. Swerlnlia (*svondro-), bo praideur. *kvolldlzro- musiało dać 
w łacinie tak samo *combro-. Różnica między jednym a drugim 
tenlatem naturalnie tylko apofoniczna. 
Z tego sanlego tematu urobione nazwy rzeczne spotykamy 
na terytoriuIlI litewskim: . 
Szwelldrupilt (tj. Szwewlr-upe, złożenie z itpe (rzeka
), rzeczka 
w widuklewskiej włości w pow. rosieliskim, wymieniona w XVI 
wieku, por. Sprogis, Geograficeskij Słovarb drevnej zomojtskoj 
zemli XVI stoletija s. v. '. Rzeczka płynęła przez dwór (dobra) 
Paszkojcie: z map i 81. Geogr. ,varszawskiego nie mogłem dojść 
dorzecza. \\
 tej samej okolicy w widuklewskiej włości w dobrach 
RowIe wymieniona jeszcze w XVI wieku sianożęć SzweJldr-upi 
(por. Sprogis ibid. s. v.), oczywiście od rzeczki nazwana. 
SzweJldra 1. d. Żyżmy (I. d. 'Venty) w pow. szawelskim (we- 
dle warszawskiego SI. Geogr. s. v. i pod Żyżma; na mapie szta- 
bowej niemieckiej 1: 200,000 nie znalazlem). 
Znaczeniowo te nazwy mają bardzo liczne analogie w takich 
jak Łoznica, Trzciaua, Rokicina, TrościllJtiec, Sitnica itd., urobio- 
nych od nazw różnego rodzaju wodnych roślin. 

 eżeli powyższa etymologia jest prawdziwą, to w Swędrni 
mamy prastarą nazwę s ł o w i a li s k ą, jak tego dowodzi s, odpo- 
wiadające litewskiemu sz, a praindoeuropejskiemu tzw. palatalnemu 
k (oznaczanemu zwykle przez k). 
U wag a. 'V starej polszczyźnie maU1Y wyraz swędra cpl ama , 
znIaza' (por. Linde s. v.) 3, który mimo woli przy etymologizowaniu 


1 Resp. (sitowie
 (jlf,IlCUS lnaxi1Jlll
). 
2 Sprogis ma w nagłówku Szwendrup, ale por. ibid. cytat 
pod Paskojti. 
, 3 Dodaj: swędry (plamy z owoców' (kalis., kujaw., lubel.) P F 
'V 897 (Łopaciński); śwedra (plama od rdzy, gdy się mokrą bie- 
liznę położy na żelazie
 ib. IV 884 (Gloger z tykociń.).
>>>
208 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD Sł.()WIAŃSKICH 


Swedrni na pamięć się nasuwa. Trzeba więc przy patrzeć mu się 
z bliska. Prócz w polszczyźnie spotykamy go jeszcze tylko w łużyc- 
kim w formie stJjedro (Pfuhl svMro) .plama z wilgoci', przy czym. 
jest jednak różnica w wokalizmie (polskie wskazuje na dawniej- 
sze ą, łużyckie fi o Ż e na ę). Etymologicznie mógłby należeć ten 
wyraz do słowial1skiego tematu werbalnego svęd-II svąd- (pol. swę- 
dzić, świędzieć, prz!}swfJdzić...) jako pierwotnie znak I:wypalony'. 
\Y' takim razie nie miałby nic do czynienia ze Swędnłiq. Ale nie 
podobna także pominąć następujących wyrazów: starocerk. sędra 
I:zsiadła, stężała kropla (.:JQóp{JOS, gutta)' = czes. sałlra (sadta) 
I:gips' = serb. (dial.) stdra I:Kalksinter'. Miklosich, Et. "\Vtb. (pod 
sendra) i inni łączą ten wyraz ze starogórnoniell. sinta'l' CSinter', 
staronord. sindr 1:)letallschlacke', przy czym Fick, VergI. Wtb. 
1 4 562 i Prellwitz Et. "\Vtb. der griech. Sprache pod dv8Qa
 wcią- 
gają jeszcze gr. iiv.:JQuS, a Fick L c. i Miklosich, VergI. Gramm. 
[I 41 nadto staroind. s{Jzdku- "rzeka, morze'. Inaczej Liden, Stu- 
dien zur altind. und vergl. Sprachgeschichte 38 liSt.: łączy on 
sfJdra z gr. ov8oS Cłajno' wywodząc z *sem-dl1ra i *som-dlw- (do 
pierwiastka sem-), a odrzucając z powodu znaczenia kombinację 
sędra z germ. sintar. Torp (Fick 4 III 431) łączy germ. wyraz 
tylko z sfJdra. Zanim odpowiemy 80bie na pytanie, czy polskie 
szoędra może stać w jakim związku z cerko sfJdra, musimy się za- 
łatwić ostatecznie 
 tym ostatnim, a przytoczone wywody tego jeszcze 
nie robią. Bo przede wszystkim trzeba uwzględnić staroind. sandra 1_ 
I:dick.£liissig (dicht, zah...; weich)', które naj widoczniej jest iden- 
tyczne ze starocerk. sfJdra: z tego by wynika lo, że zestawienie 
z ov8oS musi z powodu greckiej aspiraty (z av()eas i sindhll-, 
także z powodu znaczenia) odpaść, a tak samo z germ. *selldrą- 
( :..- ideur. *sendlz1'o-), ale rzecz nie łatwa do rozstrzygnięcia. Co do 
etymologii tych wyrazów stind. saJldra-, stcerk. sfJdra (cz. sa dra, 
serb. sedra), to mając tylko je na oku (bez germańskich) moż- 
na by je znaczeniowo i formalnie doskonale wywieść od send-, na- 
zalizowanej formy pierwiastka sed- tsiedzieć' jako rzecz czsiadła 


1 Por. do sandra- "\Yaekernagel, Altind. Gramm. I 181 
 157. 
Prellwitz, Etym Wtb. der griech. Sprache pod adQós. W każdym 
razie punktem wyjścia dla dalszych kombinacji powinno być, jak 
myślę, to moje zestawienie z sędra. Uhlenbeck, Et. 'Vtb. der aind. 
Spr. także łączy silndra- z &dQóS.
>>>
8WĘDRNIA . 


20B 


osad', pol. swęd'J"a i łuż. svjedro nie mogą naturalnie być identy- 
czne z cerko sędra: co najwyżej mogłyby przedstawiać fonetyczną 
i znaczeniową kontaminację tego wyrazu z jakimś podobnym in- 
nym. \V yżej wspomnialem o temacie svęd- II svąd-, ale to nie jest 
zbyt. prawdopodobne. Natomiast lepiej może wciągnąć łotewskie 
śand'J"a (SchiJf, welches im FriihJing das Wasser forttragt' i w o- 
góle (Unrath' (jest podobno i zandra), litew. (u Nesselmanna) sza'Jl- 
drus masc. "der aus Schlamm, Reisern, Halmen usw. bestebende 
Auswurf oder Riickstand, den das Haff anspiilt, oder eine Uber- 
schwemmung zurilcklasst': te wyrazy są same widocznie konta- 
nlinacją może także jakiegoś rzeczownika, pokrewnego cerkiew- 
nemu sęd1°a i znaczącemu 
08ad, rzecz zsiadła' lub podobnie z wy- 
razem lit. szt'eiidrai, zwlaszcza że znaczenie lot. sa1ldra doskonale 
pośredniczy. 'Vprost jednak łączyć lit. szandrlls z sędra 1 nie 
można z powodu lit. sz. które nie może odpowiadać słowo s. Otóż 
podobnie może pol. szoędra polegać na kontaminacji wyrazów *sve- 
rlro-, *svędra-, *svądra- (trzcina wodna itd.' z wyrazami *Srd'ł'ii-, 
*sqdra- (osad, rzecz zsiadla'. Zdaje mi się, że cały powyższy wy- 
wód o sędra i swędra potwierdza się w pożądany sposób przez slo- 
weńskie sQdra (
*sądra) 
1. kleinkorniger Hagel, gefrorne Schnee- 
kiigelchen, Graupen; 2. Gesindel', obok którego stoją jeszcze na- 
stępujące wyrazy: sQdrag, sQdraga = sQdra 1., sQdrga (1. = sQd'ra 
1., 2. zusammengeschartes Zeug, Plunder, Unrath; 3. Gesindel, 
P6bel' 2. l\Iamy tu znowu znaczeniową kontaminację dwóch lub 
trzech nawet wyrazów (o sQdrga por. Miklosich, Etym. 'Vtb. pod 
derg- 2; o sQdrag Pletersnik, Slovensko-nemski slovar), ale w każ- 
dym razie mamy przed sobą niewątpliwe prasłow. *sądra, zga- 
dzające się w nosówce z polskiem swędra, względnie leżącym na 
dnie tego wyra-zu przypuszczalnym pol. *sę,dra L- sqdra. 
X a zakończenie muszę dodać, że mimo tego dosyć dlugiego 
wywodu i przytoczonych w nim nowych faktów mam jeszcze 
wątpliwości, które chciałbym, aby się komu innemu udało wy- 
jaśnić. 1\łfoże być, że cerko sędra itd., pol. slOę,dra itd., lit. szuen- 
drai itd. dlatego uległy na gruncie słowiańskim. i bałtyckim czę- 
.ściowej kontaminacji, że dawaly do tego wyobrażeniową sposo- 


1 Jak to robil Miklosich, Vergl. Gramm. 1 2 41. 
2 Forma sQdrasica obok sQdrazica polega na dialektyczn) ID 
wymawianiu sQdrag jak sQdralz. 


Prace onomastyczne 1. 


14
>>>
10 J. ROZWADOWSKI: STUD1! NAD NAZWAMI WÓD SLOWIANSKICH 


bność ciemnobrunatne kolby, nasadzone na łodygach pewnego 
gatunku roślin wodnych. O litewskich wyrazach por. Jeszcze Le- 
skien, Bildung der N omina im Litau. 436. - Pol. zędTa (itd., por. 
Linde s. Y.) jest zapożyczeniem z niem. Sillte'ł", por. Miklosich pod 
Bedra. -o- Ros. sandra ma calkiem inne znaczenie i chyba tu nie 
należy. 


49. SU'il. - Silviel. 
Swi'ł"b f., rzeka łącząca jeziora Onieskie 
 Oniega) zŁadoskim 
(Ładoga). Najdawniejsza fornia ruska Sverb, chociaż i forma Svirb 
wcześnie się pojawia, por. Barsov, GS. s. v., Ocerki 2 58. 201, Sjo- 
gren GS. I 498. Po fi1isku rzeka nazywa się Syvari 1, wedle Sjo- 
grena GS. l -169 uw. 36 Sywiirii. 
Syviiri 2 jezioro w Finlandii, jedno z wielkiego systemu je- 
zior, którego południową częścią jest jezioro Sajma, pomiędzy je- 
ziorami Kalla (Kallavesi) a Pieli s (Pielisjarvi), będącymi również 
częściami tego systemu. 
Siwier jezioro w pow. dźwińskim (dynaburskim) gub. wi- 
tebskiej, położone na północ od Krasławki niedaleko południowo- 
wschodniego kąta Kurlandii. Głębokość jego dochodzi do dwu 
sążni. Słownik Geograficzny podaje jako główną formę nazwy 
Siewierz, obok tego Siw er, jak mapy wyłącznie: czytać jużci na- 
leży SiwieJ". 
Siwierka (Siverka w rosyjskiej pisowni) p. d. Moskwy w gub. 
moskiewskiej nieco powyżej Kolomny i niedaleko ujścia :\Ioskwy 
do Oki. Forma Siverka zaczerpnięta z Barsowa, Geogr. Słowo pod 
Sl'ireleskll, gdzie przytoczona także nazwa wsi położonej przy uj- 
ściu Siwie'rskoje (Siverskoje) al. Siewierskoje (Severskoje); ta ostatnia 
forma spotyka się i w nazwie rzeki na mapach jako Severka. 
Sywerka, ruczaj, dopływ Wety p. d. Dniepru w pow. Kijow- 
skim 3. Cytowane wedle Słownika Geogr. XV pod Jurówka 3) 
oraz pod Krukowszczyzna; na mapie sztabowej austr. tej nazwy 


1 Tak na mapce w F.-U. F. IV 112 oraz na mapie etno- 
graficznej dodanej do I tomu Journal de la Societa Finno-on- 
grienne; wielkiego atlasu Finlandii niestety nie posiadam. 
z Por. poprzednią uwagę. 
I Sama Sywerka, chociaż mala rzeczka, należy także do pow. 
berdyczowskiego, który tu się styka z kijowskim.
>>>
SWJR, SIWIEH 


211 


.nie ma, bo odnośny bieg wody jest tam już Wetą nazwany. Forma. 
S!Jwerka jest maJoruska i odpowiada wielkoruskiej Siwierce (resp. 
w pisowni ros. Siverce). 
Siewer-See, małe jezioro w pow. węgoborskim (Angerburg) na 
l\Iazurach pruskich, położone na północny-wschód od jeziora Le- 
wientyn (Lowentin-See). Polskiej nazwy wzgl. formy nie znam, 
niemiecką wypisaną w nagłówku wziąłem zdziela Kellera, Me- 
mel-, Pregel- und WeichHelstrom II 278.280. Czy nazwa miejsco- 
wości Siewen, leżącej między tym jeziorem a komunikująoym się 
z nim jeziorem Soltmahner-See, stoi w genetycznym związku 
z nazwą Siewer-See, nie wiem. 
Drugą grupę tworzą: . 
S oir resp. Świr, długie jezioro w pow. święciańskim b. gub. 
wileńskiej (nad nim miasteczko tejże nazwy); głębokość znaczna, 
bo przeciętnie wynosi 7 metrów. 
Świro jezioro w pow. horodeckim gub. witebskiej (nad nim 
wieś tejże nazwy, zwana także Stajki): Słownik Geogr. XV pod 

tajki 6). Trusman Etim. mestnych nazvanij viteb. gub. ma ..Sviro 
(Sviry. Svirki, Sviriski, Svirjanka), oz. d. r.c to jest (jezioro, wieś 
resp. wsi, rzeka' bez bliższych określeń 1. 
Świrz al. Świerz, w ruskiej formie Svin, f., 1. d. Duiestru w pow. 
przemyśla11skim i rohatyńskim w Galicji. Wedle Słownika Geogr. 
XV pod Przebin wymieniony 2 w tej formie (Świerz) w r. 1565. 
Nad nim leży wieś tejże nazwy (Świrz); rzeka tworzy kilka sta- 
wów. Ruska forma wskazuje na sverb lub sverb. 
A wreszcie wymieniona powyżej na samyni czele rzeka SvinJ, 
która swą fińską nazwą Syvtiri należy do pierwszej grupy, a sło- 
wialiską do drugiej. 
Co się tyczy pierwszej grupy, to ogółem biorąc, jej pocho- 
dzenie fińskie nie ulega wątpliwości. Mamy bowiem następujące 
fińskie (suom.) appellativa: syveri -en, sj6ver -ere1t, sy6veri, siver 
-erell tVertiefung oder tiefe Stelle im Meere oder im Wasser, Tiefe'; 
to saIllO znaczy i sl/vibzlle -nteell, pochodzą zaś te wyrazy od przy- 
mioruika sl/vii (głęboki' = dorp.-eston. silvii = liw. tllva. Widzimy 


1 Prócz tego osobno: »Sverbja na oz. Sviro«, zdaje się osada. 
2 Albo raczej wymieniona; zresztą nie wiem na pewno, ja- 
kiego rodzaju jest ta nazwa u Polaków. 


14* 


.
>>>
212 J. ROZWADOWSKI: STUDIA 
AD NAZWAMI WOD 8LO\\lAŃSKICH 


zatem, że nazwa jeziora Sy'viiri (w Finlandii) resp. Siwier 1 (w gub. 
witebskiej) istnieje jeszcze jako appelativum w językach zachod- 
niofińskich i że jest bez żadnej kwestii pochodzenia fińskiego. Czy 
i Siewer-See na Mazurach oraz rzeki Siwierkll t w gub. moskiew- 
skiej i Sywerka w pow. kijowskim i to wszystkie trzy nazwy lub 
tylko jedna albo druga są tego samego pochodzenia, nie podobl18J- 
na razie rozstrzygnąć. Po pierwsze nie wiem, czy te wody odzna- 
czają się. znaczniejszą głębokością, po wtóre dopiero w związku 
z zupe łnie p ewnymi śladami fińskimi w tych okolicach można 
by i te nazwy za fińskie uważać. N o, ślady takie są, przynajmniej 
wedlu g mego zdania: uważam też pochodzenie fi11skie i tych 
nazw za prawdopodobne. 
Pozostaje jeszcze rzeka Svirb, po fińsku Syrii'd w gub. 010- 
nieckiej. Sj6gren GS. I 469 przyp. 36 uważa wielkoruską fonnę 
Svirb za ]teine verdrehte russische Verkiirzung der tschndischen 
noch gebrauchlichen N amens Sywiirii aus dem finn. nnd tschlld. 
Worte sywii łtief'c. . Jest to wniosek pozornie bardzo naturalny 
wobec obocznej fińskiej formy oraz faktu, że ludność karelska 
jeszcze dziś miejscami aż do tej rzeki dochodzi. Ale prostota 
i naturalność tego wniosku jest złudna. Po pierwsze: ponieważ 
fin. *Syviiri względnie *Siver w pow. dynaburskim (gub. witeb- 
skiej) Słowianie przejęli w formie Siver, przeto jest zgoła niepraw- 
dopodobnym, aby na północy zrobili z tej samej nazwy SViJ"b, 

ym więcej, że to rzekome przejęcie na północy odbyloby się było 
raczej później niż wcześniej od przejęcia w \Vitebszczyźnie. Po 
wtóre: samo w sobie możliwe przypuszczenie, że na północy prze- 
jęto Syriiri w formie Sbverb, Sbvirb - z czego następnie regularnie 
z zanikiem b Sverb, Svirb - upada wobec pisowni kronik Sren, 
Svirb. Po trzecie: przypuszczenie, że Słowianie obcy sobie wyraz 
SI ł:iiri przekształcili w p r o s t w Svirb jest także nieprawdopodo- 
bne, bo w ich języku nie ma takiego wyrazu (svirb), a zresztą 
forma Siver nie brzmi wcale mniej po słowiańsku niż Svirb resp. 
SVlrb.. Po czwarte: na ziemiach slowiańskich i bałtyckich i to 
w okolicach, gdzie trudno myśleć o Finnach w jakiejś określo- 


1 Forma Siewierz podana w Słowniku Geogr. jest naiwnym 
lub sztucznym upodobnieniem do słowo wyrazu sever'6. 
2 Wykazująca takie samo upodobnienie; w ros. jest zreszt.ą 
jak wiadomo, obok slver itd. także sźver, sivera itd. 


.
>>>
5ZRENIAWA 


213 


nej przeszłości (jak w Galicji) spotykamy kilka razy nazw
 wo- 
dną Svirb (sv
rb), czyli że niewątpliwie wyraz ten istniał kiedyś 
w j
zykach indoeuropejskich, mimo że go nie mogę etymologi- 
cznie objaśnić. Z tego wszystkiego wynika dla. mnie, że - na od- 
wrót jak to przypuszczał Sj6gren - Finnowie zastali już na pół- 
nocy (między j. Ładoga a Oniega) indoeuropejską nazwę Svirb 
tesp. S'ł:erb i sfińszczyli ją podstawiając swój wyraz Syviiri, 
co tym snadniej odbyć się mogło, że rzeka ta, dostępna dziś dla 
parowców, obfituje w wodę. 
Uwaga. Jest także wieś By'wir w pow. ostroskim (nieda- 
leko od Ostroga na płd.-z.) w okolicy bagnistej. 
Nie wiem, jakiego pochodzenia. jest wyraz Selom', SeWi1", si- 
wer f. rdzielnica, obrąb puszczy (wchodu myśliwskiego i rybnego)', 
często występujący w aktach i opisach, odnoszący się do Ukrainy, 
zwłaszcza Zadnieprza; od niego pochodzi nazwa Sewruki (w ma- 
łorus. i ros. jeszcze dziś jako appell.), por. Jabłonowski, SI. Geogr. 
XIV 223 b . 224 b od góry, 


50. SZl'eniauJo 
Szreniawa, Śrel1iawa 1. d. "Tisły i wieś nad nią tejże nazwy. 
'Vymieniona w r. 1255 (KDM 147 oryg.) w tej samej formie 
(Srenaua), a wieś w r. 1286 (KDM I 132 oryg.) tak samo. Wedle 
SI. Geogr. rzeka dziś także Strzeniawą zwana; dawniej (wedle 
Długosza, por. SI. Geogr.) obfitowała bardzo w wodę i nigdy nie 
zamarz ala ; bieg bystry. J ej łożysko odkryło w górnym biegu 
margiel kredowy i gips (Keller ID 95). 
Druga S;;reniawa (Śreniawa) jest d. Stradomki dopływu Raby; 
w górnym swym biegu czasem Stradomka nosi tę nazwę. Ta SZ1'e- 
niawa jest górskim potokiem. 
. Szronka (al. Przylepnica) d. l\Iławki dopływu Wkry. 
Że Szronka jest starą nazwą, potwierdza się nazwą mia- 
steczka Szreńska, położonego przy jej ujściu do l\llawki; nadto 
jest wieś Szronka nad nią położona. Szreńsk (Szre'11,sko) jest wy- 
mieniony już w połowie XII wieku i potem często (por. SI. Geogr.), 
a wskazuje na *Szrona, jako pierwotną nazwę rzeczki, od której 
urobione zarówno Szre1isko jak Szronka. 
N azwa prastara, etymologia przejrzysta. Już z form obocz- 
nych szre- II ś1'e-( II strze-) wynika, że mamy do czynienia z przed-
>>>
214 J. ROZWADOWSKI: STuDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIANSKICH 


historycznymi *serna, 
sernjava. Etymologicznie łączą się te wyrazy 
z praslow. *se1'n
 a) adiect. (bialy' (tak stcerk. s1'en
), b) subst. 
(szron (itp.)' i t.ak z malymi odcieniami znaczenia i regularnymi 
zmianami fonetycznymi we wszystkich językach słowiańskich: spe- 
cjalnie w polskim śrzon, śron, szron. Otóż *sel'na (Szrona) jest po 
prostu fem. prasłowiańskie
o adiect. *sern
, a *sernjava (Szreniawa) 
zwykłym derivatem. Praslow. *sern'6 = lit. szerksznas a) adiect. 
(schimmelig, ins graue. spielend' (Mielcke) 1, b) (szron' (Szyrwid), 
a podobnie w łot. Se1'S1lS i fem. sel'sna (reiffrost' oraz serksnis 
(Schneekruste'. Co do fonetycznego stosunku formy lit. szcl'ksznas 
i łot. serSllS oraz serksnis do slow. *sern
, to jest on całkiem regn- 
lamy: prasłow. *sern
 L- *serzno (resp. *serzno-s) = pralit. *sel'Slla-S, 
a obie te formy, prasłowiańska i pralitewska rozwinęły się z pra- 
ideur. *kersno-s. Pralit. (resp. prabalt.) *sersnas dało następnie 
w lit. serksnas obok sersnas (to znaczy w jednych dialektach tak, 
w drogich owak), zaś w łot. *sers1tas obok *serksnas. Zupelnie 
analogiczne stosunki spotykamy w wyrazie prasłow. *Cbl'lt'6 (resp. 
*cr'n'O) = pol. czarny itd. L- *Cl»Tzn?; (resp. *criZn'6) = stiud. k[s'łJd-s 
ets.' = stprus. kirsna- rts.' = lit. *kil'ksznas obok *ki-rsnas (zacho- 
wane w nazwach rzek litewskich KirsIla, Kirksznia itd. i innych, 
por. Rozwadowski, Materialy i prace Komisji jęz. 1212 uw. 2 
od dołu). 
Wracając do naszej etymologii i SZloelliawy możemy teraz 
skonstatować, że identyczne (co do tematu) nazwy rzek spotykamy 
i na terytorium litewskim, a mianowicie: 
Szerksznia l. d. Wenty (w pow. telszewskim), w XVI wieku 
także w formie Szerksznu wymieniana u Sprogisa, Geogr. slovarI:J 
drevnej zomojtskoj zemli s. v. 2 . 
Szerksznie l. d. Bobrungi p. dopływu Minii (tamże), wymie- 
niona także w XVI wieku U' Sprogisa ibid., na mapie sztabowej 
pruskiej 1: 200,000 nazwana Szerkszis (ale osada nad nią Po- 
szirksznie). 
Bardzo ciekawą jest rzeczą, że pierwsza Szerkszllilt w ak-- 
tach XVI wieku jest raz nazwana Serenią (por. Sprogis l. c. pod 
Serenia i pod Lelojte), to znaczy występuje w regularnie jej od- 


1 Por. także Leskien, Bildg. der N omina im Litau. 358- 
:ł N ad nią wieś Szerkszniany itd. .
>>>
EZREr-IAWA 


21b 


powiadającej formie ruskiej, będącej zarazem jej przekładem (lit. 
szerksznas = ros. serihl). Nawiązując do tego możemy do przyto- 
czonych nazw polskich i litewskich włączyć jeszcze rosyjską 
Serenę w dorzeczu Oki w gub. kaluskiej l, wymienioną po- 
średnio w nazwie grodu Serenbsk'6 nad nią położonego w kroni- 
kach ruskich pod r. 1232 (por. Barsov, Geogr. slovarb s. v.). Se- 
re1lbsk'6 (Se'reńsk) jest jako wyraz zupelnie identyczny z polskim 
Szreńskiem (por. wyżej). 
U wag a 1. Czysto formalnie można by Szrenialcę i Serellę 
wywodzić z pierwiastka ser- (biec, płynąć' od którego nie jedna 
nazwa rzeczna poc
odzi; ale trzeba by w takim razie odłączyć 
te nazwy od lit. Szerkszni, a i z innych rzeczowych powodów 
nie jest to prawdo:(odobnym. 
U wag a 2. Beyersdorf, str. 59 lączył już Szreuiawę z cerko 
sren?J, ale równocześnie na str. 47 ze strugą (strują itd.), Stry- 
jem, Strwiążem i w dodatku Siyrem! Cytuję go też raczej przez 
pedantyzm niż dlatego, żeby jego wywody miały naukowe zna- 
czenie. Zresztą etymologia jest przejrzysta. Briickner, Dzieje jęz. 
pol. 49 mówi krótko: Śrzeniawa od śrzonu. 
U wag a 3. Do prasłow. *sern? L- *serxno-s = prabalt. *sers- 
uas L- praideur. *kersno-s (por. wyżej), obok którego istniala za- 
pewne oboczna forma sufiksalna (może pierwotniejsza) *ke'nw-s, 
należy także ann. sarlt 41ód'. Obok tej formy z sufiksem -1l- mamy 
także, jak w tylu innych wypadkach, formację z sufiksem -m- 
w lit. szarma, lot. sarma i Sel"ma (szron': i ten wyraz mial zna- 
czenie barwy (siwej' jak wynika z pol. Siel"mięga = rus.
se'l"mjaga 
L- *sfm-ęga (do znaczenia por. siera.k resp. szarak, świta itp., do 
wokalizmu i znaczenia zaraz dalej lit. szirmas), urobionego od 
*sjm'b rsiwy' = lit. szirmas (siwy' (o koniach itd.). Słowiański wy- 
raz (w ruskiej formiej dostal się do estońskiego hiirmiik (grauer 
Sommerrock'. Fińskie lziirma, est. kiirm., liw. /inna rszron' uważa 
się jak wiadomo za Z&pożyczenie z języków baltyckich (Thomsen, 
Beroringer 221): jakkolwiek bądź rzecz się ma, w każdym razie 
Donner, VergI. \Vtb. nr 676 slusznie zestawia te wyrazy z fin. 
harma (szary, 
iwy', harma (siwy koń (siwek)' itd. (patrz w wy- 


1 Z map, jakie mam pod ręką, nie mogę dojść, czy Serella 
jest doplywem Ugry czy Zyzdry.
>>>
216 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLO'HANSKICH 


mienionym llliejscu). Zresztą trudno coś pozytywnego powiedzieć, 
bo -pomijając zasadniczą kwestię stosunku języków indoeuropej- 
skich do ugrofińskich - trzeba by dopiero wprowadzić jakiś lad 
do całej masy wyrazów o formach i znaczeniu na oko podobnych, 
które się spotykają w obu tych grupach językowych (a po czę- 
ści i dalej jeszcze). 
Zwracam jeszcze uwagę na węg. sziroJlt (skorupa śniegowa', 
zyrj.-perm. t.łarolłl (ts.', które łączą (nie wszyscy) z fin. harma 
(p ruina', lap. carvva (crusta nivis'. O tych wyrazach mówi Paa- 
sonen, Finll.-ugr. Forsch. II 184, który węg. i perm. ze względu 
na ałtaj. Ca1"am (skorupa śniegowa' uważa za zapożyczenie z turko- 
tatar., specjalnie zaś węg. szirom z czuwas. *śirJ'm; zaś oboczną 
formę węg. szirollY za drugorzędną. 
Prawdopodobnie jednak wszystkie te wjrrazy st.oją ze sobą 

 związku, tylko na razie trudno nam jeszcze wzajemne ich sto- 
slmki rozwikłać. 


- 51. Ula, A'nla 
Altl, lotyska forma Aula (jezioro i wieś nad nim) w pow. 
dynaburskim gub. witebskiej: tak SI. Geogr. I i XV s. v. Zdaje 
się identyczne z oj. Awlija (wieś nad nim Awlii) na mapie szta- 
bowej pruskiej l: 200,000 (karta Krasławka) niedaleko wiel- 
kiego jeziora Siwer. Awlija jest ruską pisownią; w tej formie wy- 
mienia to jezioro także rrrusman, Viteb. s. v. l . 
Od tego samego tematu urobione litewskie nazwy miejsco- 
wości Aulele, AteUszki, Awle i in. · 
Aula (Aule) l. d. Fuldy w Hesji: w VIII i IX wieku Ovlalw, 
Owlako, Owilalla (Owelaha), Owilah, por. Fórstemann, Altdeutsches 
Namenbuch II 149. Druga część tej nazwy w jej starych formach 
to starogórnoniem. alta (woda, rzeka', zwykła składowa część nie- 
mieckich nazw rzecznych; pierwsza auwil- 
 *avil-. 
Ula 1. d. l\1ereczanki p. d. Niemna w b. gub. wileńskiej. \V gór- 
nYIU biegu płynie U. przez jezioro tejże nazwy. 
Ula l. d. Dźwiny zachodniej w gub. witebskiej (wyplywa 
z jeziora LepeIskiego i tworzy właściwie dalszy ciąg J essy). Pi- 


J Por. też litew. miejscowość Aulowolznen (po litew. Aula- 
venai Basanovic, Js gyven. liet. veliq bei velniq 154 nr 38) w pow. 
wystruckim (Insterburg) nad rzeką Parwe.
>>>
ULA, ALLA 


217 


sana też często Ułła. E'orma Ulanka drugorzędnie urobiona, po- 
nieważ przy ujściu Uly do Dźwiny jest miasteczko, nazwane od 
rzeki, Ula: więc potem na odwrót od miasteczka ewentualnie utwo- 
rzono Ułankę. Ula ma brzegi urwiste; płynie przez j. }{iu1, co 
oczywiście = .J.Vi-ul: tego rodzaju nazwy jezior na rzekach są 
częste. . 
Ulica, strumyk pod wsią Chełstowo w pow. płockim (kilka- 
naście km na płn.-wschód od Płocka). Tak wedle SI. Geogr. 
s. Y. i t. I pod C/zełstoUJo. N a mapie sztabowej austriackiej l: 200,000 
oznaczony tam strumyk bez ujścia, wyglądający raczej na kanał, 
nIe nazwany. 
Ulica jezioro w gub. witebskiej: podane u Trusmana, Eti- 
mołogija mestnych nazvanij Vitebskoj gubernii s. v. bez bliższego 
określenia miejsca. 
Ohlau wraz z Schmalfelder Au i OsŁerau tworzy Brame 
l. d. rzeki Stor p. d. Elby (Łaby) przy jej ujściu. Starszych form 
nie znam: O/IZ-alt L- 01- L- *aul-, podczas gdy poprzednia nazwa 
zawierala temat *avil-. 
U wag a. Tego samego brzmienia nazwę O/zlaZł l. d. Odry umie- 
ściłem pod Ola, chociaż pozornie trudno mieć zupełną pewność, czy 
rzeczywiście zawiera ideur. 01- i czy niemiecka forma O/daze powstała 
dopiero ze słowiańskiej Olava, czy tez przypadkiem Olava nie jest 
przejętym Olllau, a to czy nie zawiera podobnie jak powyższa 
nazwa starogórnoniem. ol- L- *aul-. Przejście dyftongu au(l)- w niem. 
0(1)- odbylo się już w VIII w., a naj dawniej sza wzmianka miasta resp. 
rzeki pochodzi z r. 1149, kiedy ów proces już się dawno był od- 
był. .J ednakowoż 1) niem. 01- nie byłoby chyba przeszło przy 
przejęciu w pol. 01-; 2) przejęcie nazwy przez Słowian lechickich 
odbyło się przecież w każdym razie co najmniej w VI wieku, 
zatem tym mniej może być mowa o tym, aby z auZ- powstało 
polskie 01-. 
U""ula, jezioro wśród bagien w po"\\-. wilejskim b. gub. wi- 
leńskiej, niedaleko lniasteczka Wilejki. 
nruh1e p. d. Sprewy (Sprowy) pod Berlinem. 
Mamy zatem temat au1- w językach bałtyckich i niemieckim, 
któremu regularnie odpowiada słowiańskie ul- {względnie dialek- 
tyczne 'Cul-). Przy tym jednak trzeba pamiętać, że ul- spotykane 
na terytorium bałtyckim, a więc przede wszystkim w nazwie Dla, 


- 


.
>>>
. 


21R J. ROZWADOWSKI: STUDIA XAD 
AZWAMI WÓD SLOWIA
SKICH 


dopływie Mereczanki, prawdopodobnie przedstawia stare ul- z krót- 
kim lub dlugim 11 (czemu by odpowiadało w językach słowiańs- 
kich vzl-, vyl-), a nie słowo ul-, które zawsze powstało z aul-. Bo 
w innym dopływie :\Iereczanki, zwanym AUllupis, mamy zachwane 
litewskie au- (nie przekształcone w słowo 1/-). .Co się tyczy zna- 
czenia i etymologii tego tematu, to próba objaśnienia dana przez 
Koczubinskiego, Zurnał ministerstva narodn. prosve
cenija 1897 Sty- 
czeIł 84 i Pogodina, Iz istorii słavjanskich peredvizenij 92 u'v. 2 
i 102 zgola nie wytrzymuje krytyki. Obaj autorowie, pra,vda, ob- 
jaśniają właściwie tylko Ulę i wcale nie uwzględniają nazw z aul- 
i to można do pewnego stopnia uważać za usprawiedliwienie ich 
nieudalej próby. Łączą oni mianowicie Ulę z lit. fllil (także ull) 
(skała; rozpadlina' = łot. l1la (żwir, drobny kamie}}' l, przy czym 
I(oczubinski .wspomina jeszcze jakieś, nie istniejące ,vcale w ko- 
wieńskiej gubernii nazwy Ole i wieś Olota, a Pogodin ze Sprogisa, 
Geogr. słovar"b... rzeczkę Ułonja 2 w rosieńskiej włości i rzeczki 
OlolZa i Oleia, dalej rzekę Ola l. d. Berezyny dnieprowej, a wreszcie 
na str. 102 Olile = Olawa l. d. Odry. Moim zdaniem etymologia 
tych autorów jest fałszywa, l) dlatego, że nie uwzględnia nazw 
z aul- i slowiallskich z ul-, co wcale z bałtyckim zł (
indoeur. o) 
nie da się pogodzić; 2) dlatego, że charakter tych rzek i jeziora 
wcale nie jest skalisty, kamienisty; 3) dlatego, że w żadnym razie 
nie da się zrozumieć nazwy rzeki lub jeziora Ci to kilkakrotne,) 
(skala, żwir', co by musiały znaczyć formy Ula (Ola) - zrozumiałe 
by- były formalnie tylko derywaty w rodzaju UłOJ
ja (Olona). 
Przechodzę teraz do własnego pozytywnego wywodu, względ- 
nie próby wywodu. Przede wszystkim łącząc nazwy 
łula, Ula, 
Wftla, Ulica trzeba stanowczo od nich oddzielić nazwy o temacie 
01-, które są zupełnie innego pochodzenia (p. pod Ola). A mamy 


l Do etymologii tych bałtyckich wyrazów por. Lidan, Studien 
zur altind. und vergl. Sprachgesch. 82. 
2 Tę nazwę pominąłem w powyższym zestawieniu, bo żmudz- 
kie u jest w ogóle dwuznaczne, a tym bardziej w obcej pisowni; do 
tego Sprogis s. v. pisze Ułonja, a pod Knabiszki Ulana. Jest zresztą 
prawdopodobne, że ta nazwa odpowiada lot. lUdźne 
nazwa żwi- 
rowatego potoka' (w pieśni ludowej, Bielenstein, Lett. Sprache I 286),. 
że zatem należy do ala. 


..
>>>
VLA, AULA 


21!ł 


prawo do jednego i drugiego, bo dla obu grup bez wielkiego szu- 
kania nasuwa się dobre objaśnienie etymologiczne. 
Mamy indoeur. temat aul- 1 w następujących wyrazach: 
Gr. avlós, pierwotne znaczenie 
podłużny, wewnątrz pusty 
przedmiot, rura', zachowane w różnych odcieniach (p. słowniki), 
stąd też tflet' albo cpiszczałka' (sporządzone po części jeszcze i dziś 
z trzciny, wierzby, kości itp.); avJ..łj 2 cpodwórze, zagroda, ogro- 
dzenie'..., a-iJltS Czagroda (na noc dla bydła itd.)" avAwO'l' !wąwóz, 
dolina; kanał (wodny)'; E21av).os ,. struga, potok, wąwóz', 
Norweskie aulte), jol, staronord. lzuann-ióli (pusta łodyga 
rośliny Angelica archangelica' (zatem tutaj także *eul-). 
Lit. aalas ccholewa': lot. aule Cts.': staroprus. aulillis (cholewa', 
U'ltlis (goleń (Schienbein)'; auZ:ys i azoilys cuT' = lot. aulis, obok tego 
oboczne formy 'łot. aule i awele. 
Slow. cerko Uljb = pol. ul (itd.), bułg. lt[ej używa się także 
w znaczeniu (koryto do plukania (przesypywania) piasku, zawie- 
rającego ziarnka złota itd.'; *ulr" *uła, zachowane we wszystkich 
językach słowiańskich w pochodnych *ul"ók'6 (ros. ufok pol. za-ulek 
itd.) i ulica: obok zwyklego znaczenia mamy starobulg. ulica 
c:nvl1} (wrotar u Jana Exarchy bulgarskiego (Vondrak, O mluve 
Jana... ] 4); tak samo w dawniejszej polszczyźnie uliczka Cfurtka', 
zwykle plur. ltjiczki (drzwiczki', u medyków Ckanały w ciele, pory'; 
dalej staro pol. '/tliki (dziury (lożyska), w których są osadzone zęby'. 
\V schodniolitew. 'ltlycia, zapożyczone z białoruskiego, znaczy także 
(wieś', bo wsie tamtejsze, jak zresztą i gdzie indziej często, przed- 
stawiają w gruncie rzeczy culicę
. 
Obok formy tematu aul- mamy apofoniczną jego fonnę ul- 
(to znaczy ze starym '/ -, a nie ze słowo 'lt-, które zawsze L- au- 
wzgl. 0'ł!'-) w lot. ula (ula) (piasta (koła)' 3. To samo ul-, iil-, apofo- 
niczna forma powyższego aul- w arm. ul (droga', o którym i o tych 
wyrazach w ogóle por. Pedersen KZ. XXXIX -159 oraz literaturę 


1 Por. o nim moją Semazjologię 96, gdzie jednak przez la- 
psus dostał się niewlaściwie łaciński wyraz aula = olZa tgarllek', 
który, jak wykazuje jego deminutivum allxilla (auc-silla) nic z tym 
tematem nie ma. do czynienia, oraz niżej wymienioną inn
 literaturę. 
z Stlld łać. aula. 
s Nieprawdopodobna etymologia tego wyrazu wIndogerm. 
Forsch. II 58. 


,
>>>
220 J. ROZ\\ ADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWJAŃSKICH 


li Lidena, Studien ZU1" altind. u. verg1. Sprachgeschichte 83 przyp. 
2. i f. i niżej uwagę 6. 
Cokolwiek bądź znaczył pierwotnie morfem anl- II u1- i ja- 
kikolwiek był jego pierwotny skład i pochodzenie, to nie ulega 
wątpliwości, że we wszystkich przytoczonych wyrazach przedsta- 
wia on wyobrażenie przedmiotu przeważnie podłużnego wewnątrz 
pustego lub ogólniej przestrzeni pustej, otoczonej ścianami: pnia 
wydrążonego, łodygi wewnątrz pustej, cholewy, rury, kanalu, wą- 
wozu..., dalej łożyska, oparkanionej zagrody, przejścia (drzwi)... 
A stąd do kanału wodnego, łożyska (wąwozu, doliny), którym pły- 
nie woda, to jest do potoku, strumienia lub zagłębienia, wypelnio- 
nego wodą, to jest do jeziora krok tylko jeden, naturalny i zwykly. 
Ten sam semazjologiczny objaw znajdzie czytelnik pod Dbra; po- 
dobnie (dół (niem. Tllalj' używane w naszych nazwach Suchodoł, 
Sudol (
sucll-dol) = potok (czasowy), w bulg. sucllodol = torrens; 
albo naodwrót lud u nas używa wyrazu (potok' także w znacze- 
niu wąwozu, doliny w ogóle itd. itd. 
" ten sposób zestawione na początku nazwy wodne zna- 
lazły swe objaśnienie. Podkreślam jeszcze zupełną zgodność for- 
macji i stosunku morfologiczno-fonetycznego między *Oh1a'lt l (
 
aul-), au/lis a OwU-aha (
Aule), awilfjs. Co do 1Vuły i Wuhle, 
to drugorzędne rozwinięcie v- przed 2l- spotykamy między innymi 
właśnie na obszarze bialoruskim i łużyckim. 
U wag a l. Zwracam uwagę na zupełny paralelizm procesu 
znaczeniowego między bulg. łUej (p. wyżej), staro po!. uliczka 
i starobułg. ulica (p. wyżej), gr. avl1j i a-iJllS a bułg. dvoriSte, 
znaczącym to samo co ulej (koryto do płukania piasku złotego), 
:Jvqa fm'es drzwi (= starocerk. dVbrb), łać. forum i słowo dlłJm" 
(podwórzec). Por. moją Semazjologię.!.!. 
U wag a 2. \V spominam o rzece Ulla w zachodniej Hiszpanii, 
dopływie Oceanu Atlantyckiego, zwanej i dziś tak samo (por. Kie- 
pert, Formae orbis antiqui XXVII), ale oczywiście nie mogę jej 
calkiem śmiało stawiać na równi z omówionymi nazwami. 


I Ta forma jest tu jednak tylko teoretycznie przyjęta a fak- 
tycznie się nie spotyka. Historyczna Ohlalt tj. OZawa jest innego 
pochodzenia, p. pod Ola. 


,
>>>
ULA, At LA 


221 


. 
U wag a 3. Greckie Aulwv spotyka się często w nomenkla- 
turze geograficznej, po części jako nazwę dolin rzecznych, por. 
Egli, Nomina geographica s. v. 
U 'W a g a 4. W etymologię morfemu altZ- II ul- się nie wdaję. 
Litewskie aiilas zwykle zestawiają z czasownikiem ątiti, cerko ob- 
uli (pol. obuć itd.) itd., łać. ind-uo (ex-uo), por. np. 
Iiklosich, Etym. 
'Vtb. pod u- 5. Leskien, Bildung der Nomina im Litau. ..t)1. Wąt- 
pliwe; por. też Pedersen KZ. XXXIX 459. To samo z włącze- 
niem wyrazów słowo (i bałt.) na cul' oraz gr. avlós np. u Berne- 
kera, Preussische Sprache w slowniku pod aulinis, 1Ieringer IF. 
XVI 160: jeszcze mniej prawdopodobnie. Bez czasownika ailt-i itd. 
a za to z dalszymi kombinacjami Hirt, Ablaut 
 666 (za Per Pers- 
sonem, Wurzelerweit. u. \Vurzelvar. 230): nie wiem tylko, co Hirt 
robi z 
ormą awilfis. Zresztą gr. avlós, aljidj objaśniano jeszcze 
rozmaicie. Por. jeszcze -niżej uw. 6. 
lT wag a 5. Filiskie 'ltltZa (tzn. ala) Cdroga' nie jest zdaje się 
zapożyczeniem ze stow. *ula (leżącego na dnie wyrazów ulica 
i ros. ulka), co do którego znaczenia por. także słowo wyraz droga 
(*dorga), który pierwotnie znaczył I'wąwóz, dolina'. Bo nie można 
przy tym zapominać o armeńskim ul "droga', który to wy- 
raz wedle Pedersena KZ. XXXIX 468. XL 1 g4 nst. dostał się także 
drogą zapożyczenia do języków tureckich (osmań. jol Cdroga' itd.). 
.J eżeli mianowicie fin. llu,[a znajduje się i w innych ugrofińskich 
językach, czeg) nie wiem, tak że zapożyczenie wypadłoby datować 
wcześnie, to w takim razie trudno by myśleć o zapożyczeniu ze sło- 
wiańskiego, choćby tylko z powodu stosunku fiń. 'ltlt (tj. it): słowo U,l. 
A w takim razie nie podobna nie uznać bezpośredniego lub pośre- 
dniego związku arm. ul (które zawiera 1t lub fi, wedle tureckiego 
jol dlugie u, por. Pedersen l. c.) z fin. 'ltltla. Nie obojętna jest 
w tym. związku nazwa frygijskiej miejscowości Avlo"QY,V1l, u Li- 
wiusza RJwcrilli fontes (por. Kiepert, Formae orbis antiqui IX oraz 
str. 7 przyp. 102 tekstu), co pierwotnie było widocznie nazwą je- 
ziorka na wschód od miasta CeZaellae (KE).alval) resp. Apamea Ci- 
botus ('Anup.Ela Kt{JW7;ÓS), połączonego odplywem z wielkim j
ziorem 
Ascania. ,Jeszcze bardziej na południe w samym kącie poludniowo- 


1 Nie mówi
c już. o tym, że s t a r y c h zapożyczell z. języ- 
ków słowiańskich w ugrofińskim nie ma. 


..
>>>
22;ł J. ROlW AlOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓl SI.OW JAŃSKICH 


wschodllill1 Prygil bylo jezioro zwane prawdopodobnie Av.llV07]v6S, 
por. K:iepert l. c. 6/7. 'Vprawdzie Kretschmer, Einleitung in die 
Gesch. der griech. Sprache 202 widzi w Av.lo- nazwę osobową, 
często występującą w trackich imionach '(AvAol
nO()lS itd.), ale- 
· uie wdając się w szczegółowe rozpatrzenie tego zdania oraz w o- 
góle tematu aulo- w nazwach osobowych, bo to by nas bardzo da- 
leko zawiodlo - zaznaczę tylko, że w każdym razie moje pojmo- 
wanie obu nazw AVAOX(!ljV1] i AVAIVd1JVóS jest co najmniej równie 
prawdopodobne jak Kretschmera (który zre8zb
 nazwy A:v.lu101jv6S 
nie uwzględnia). "\V obec związku armeiiskiego z tracko-frygijską 
grupą językową możemy stwierdzić, że aul- było t a k ż e rozpo- 
wszechnione w południowo-wschodnich językach indoeuropejskich, 
a ta okoliczność zgadza się w ogólnych zarysach ze znanym fa- 
ktem bardzo starych zapożyczeli ugrofińskich z języków aryjskich. 
U "\v a g a (). O bardzo możliwym związku naszego tematu 
aul- z lać. alvellS por. Pedersen I{Z. XXXIX 459 oraz Walde, 
Latein. EtYU1. 'V tb. pod alve2ts, gdzie dalsza literatura także do 
aul-; wreszcie 'rhurneysen lF 
I 177, który stara się wyjaś- 
nić formację auxilla. 


5"-. Unawa 
AWJlowa (tj. AUllowa) l. d. \Venty (= w Kurlandii Windau) 
w pow. szawelskim gub. kowieńskiej; nad nią miejscowości Po- 
aWJlOWO i AWJlowiany. I rzeka i w. często wspominane w XVI w.; 
u Sprogisa GS. pod OVJlovja zapisane formy: OVJlovja, OVJlova, 
AVIlUlJja (3 razy) ze zwykłą obocznością a II o. 
AllllUpis tj. Alln-upis p. d. 
lereczanki p. d. Niemna w b. gub. 
wileńskiej. 
Litewskim formom z ClUll- odpowiadają regularnie, jeżeli 
rzeczywiście stoją z nimi w związku, następujące nazwy z ob- 
szaru słowialiskiego: 
UJUlWa p. d. rzeki Irpień p. d. Dniepru w pow. skwirskim 
i wasylkowskim gub. kijowskiej; wymieniona pod r. 11 71 w for- 
mie Unorb (za UJlOVbjU, IIC
l II 100), a w podrobionym dokumen- 
cie datowanym z r. 1159 w formie Unb.ia (po recce UJlbe, Barsov 
.oS pod Yasilev
). Sufiksalna oboczność -ov- \I -av- nader zwykła. 
Ulliawa l. d. W orony p. d. Bystrzycy d. Dniestru. 
Uniej al. Unie ja l. d. Prypeci w pow. rżeczyckim gub. mińskiej. 


"
>>>
U,sAWA 


223 


LTnia p. d. Strugi p. d. 'Varty w pow. wrzesińskim W. X. 
Poznaliskiego; przy ujściu wieś Cllilt wymieniana nieraz w do- 
kumentach (w XIV wieku: Una, l!.Il!la, Cne por. SI. Geogr. s. v.), 
a prze
e wszystkilll w bulli z r. 1136 (V1la). 
Uwaga l. Una (akcent il1la) p. d. Sawy w Bośni (w dol- 
nym biegu tworzy granicę między Bośnią i Chorwacją) tu - przy- 
najmniej wprost - nie należy. Jest to bowiem może kontynuacja 
resp. przeksztalcenie starożytnej nazwy OiJle'lls (Ptolem. II 16, 2 
OiviwS nO'lap,ov ix{Jo/,al), ale cala J zecz z rozmaitych względów 
niepewna, por. komentarz Karola Miillera ad 1. P
olem. i tekst 
do XVII karty Kieperta, Formae o. A. [) przyp. 5!). 
U wag a 2. Liczne bardzo są u Slowian nazwy osad, uro- 
bione od imion osobowych, w rodzaju polskich UJliejów, Unie- 
chów, Dnislall'ice, (Uniesławice). Ale z wymienionymi nazwami 
rzek (przynajmniej wziętymi jako całość) nie mają one związku 
zawierając przymiotnik słowo lt1ljbjb, Ullijb (lepszy'. 
Pewnej etymologii wymienionych nazw rzecznych dać nie 
Ul0gę, po części ąlatego, że się nastręcza dużo możliwości etymo- 

ogicznych. I tak mogą one stać w związku np. iryj. ltaine (zie- 
lony' (w gae!. także (blady'), które zestawiają z anglosas. wall 
(lividus, pallidus; fuscns, ater' = augie!. wall, ale forma zasadni- 
cza celtyckiego wyrazu niepewna, por. Ascoli, Gloss. palaeohib. 
133. Stokes, Urke1t. Sprachschatz 4; albo z awest. ulla- (Loch, 
Riss (in der Erde)', por. Bartholomae, Altiran. "Ttb., który podaje 
do tego wyrazu nie dostępną mi literaturę; albo z EVVtS (pozba- 
wiony, mający brak czegoś', :staroind. una- (mający brak czegoś, 
niekompletny' itd. (por. słowniki etymol.); albo z stind. avata-s (stu- 
dnia', łot. awllts (źródło'; albo z au-l- por. str. 
19; albo z aryj. 
vault- (także valla- vaJl-) (drzewo, las'; lllniej prawdopodobnie z gr. 
EVVlj itd. itd. Najprawdopodobniej jednak łączą się one z awest. 
una- oraz acaiu-, łot. aWlUs, o których to ostatnich wyrazach jest 
mowa pod aveJlt-, gdzie też proszę porównać, str. 2-3. 


53. Welna, nrellJta, WołlJta 
lIT olma l. d. Isłoczy l. dopływu Berezyny Nielllnowej: nad 
nią miasteczko tejże nazwy, a]e dopiero później od rzeki tak na- 
.zwane, w XII wieku zwalo się Horodkie11l, o czym por. SI. Geogr. s. v.
>>>
224 J. ROZWADOWSKT: ST('DIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWI 
ŃSKICH 


Wołma 1. d. Świsloczy p. dopływu Berezyny Dnieprowej; 
nad nią dwie wsi tejże nazwy. 
IV ołma 1. d. Msty niedaleko ujścia tejże do jeziora llmen 
(gub. nowgorodzka). . 
1Volma jest to forma ruska, której by regularnie powinno 
odpowiadać polskie lVełma. I taką nazwę rzeczywiście spotykamy 
na obszarze polskim. A mianowicie dzisiejsza IVełlla p. d. 'V art y 
nazywała się dawniej lVelmą, i tak: lVelma 1 w r. 1255 (odpis, 
KDW nr 330), tak samo w r. 1319 (odpis KD'V nr 1007), Velma 
w r. 1347 (oryg., KD\V nr 1257), w latach 1280, 1302, 1364 tak 
samo lVelma (wedle SI. Geogr. s. v.); natomiast w T. 1381, 1422, 
1485 lVełna (wedle SI. Geogr. s. v.) tak jak dzisiaj 2. 
Jlaht lVełlla al. lVelnianka, l. d. powyższej \Velny, zwana 
w r. 1255 (p. wyżej tak samo jak tamta Welmą (Velma); w XVI 
wieku w okolicy Glinna i Raczkowa od dawnej osady Żdżary 
. zwana Żaiarowitq, u ludu dziś podobno Szela (al. Szala, wedle 
SI. Geogr. s. v.). 
U wag a. Inne jeszcze Wełnianki por. niżej \v uwadze 2. 
Nazwy te i ich dawniejsza forma potwierdzają się Jeszcze. 
nazwami osad położonych nad tymi rzekami, i tak: 
1) wieś lVełna na lewym brzegu Wełny; w r. 1326 Welma, 
w r. 1369 Wełlla, tak samo r. 1517 (Łaski, Lib. Ben. 11482 przyp.). 
SI. Geogr, przytacza jeszcze formy (dzisiejsze?) Welnia i Wolna 
DucllOWlla, 
2) wieś 1VelJla na prawym brzegu ".,. elny, \vymieniona w roku 
1352 (KDW) jako lVelma, tak samo w końcu XIV wieku (por. 
SI. Geogr.), w r. 1384 także Velina (= lVelnia) wedle SI. Geogr. 
3) wieś Wełna (druga) na lewym brzegu Walny, w r. ]239 
Welma circa Zrazi11l; 1378, 1386, 1416 (Lib. Ben. I 85), 1..l!8 


l Ten cytat odnosi się wedle SI. Geogr. XIII20i do .1lalej 
Wellzy, o której niżej. Ale dla formy to wszystko jedno. 
2 'V r. 1136 (KDW nr 7) w nazwie rzeki Vna dopatrują 
się wydawcy także naszej 1Velny - oczywiście mylnie, jest to 
rz. Unia, por. osobno; podobnie w dokum. z r. 1216 (KDW nr 
88, odpis) w nazwie Uvira, ale por. SI. Geogr. XIII 202 b s. v. 
W r. 1422 Velina (por. SI. Geogr.) = wedle SI. Geogr. JVelnia. 
Ale z pewnością wszystkie formy Velina po prostu błędnie od- 
czytane zamiast lVelma.
>>>
WELl\A, WELMA, WOLYA 


225 


lVełna; SI. Geogr. przytacza jeszcze, tak samo jak pod 1) i 2), 
formę lVelllia (dzisiejsza ?). Ale por. niżej uwagę 1. 
4) wieś lVełnica, graniczy z Wełną pod 1); w r. 1317 zwala 
się lVelmą (lVelma), podobnie 1356, później lVełllica (por. Slo 
Geogr.). 
\Vreszcie lVelm (-Teich), rozlew rzeki Nemonien, wpadają- 
cej do Kurisches Haff w Prusiech \V schodnich. Ta część rzeki 
resp. ten jej rozlew znajduje się poniżej połączenia rzek Schalteik 
i Schnecke, z których powstaje Nemonien (Keller, l\Iemel-, Pre- 
gel- und \Yeichselstrom, karta 19). 
Etymologia tej ciekawej i prastarej nazwy jest jasna. Znany 
jest wyraz stcerk. vlr,na = czes. vlna = pol. wełna = ros. vołna = 
malorus. v01!na cfala', który jest zarazem praindoeuropejskim, jak 
wykazuje porównanie z lit. viln'ts cfala', stgórnoniem. willa = dzi- 
siejszemu Welle (b: pragerm. *velló L- *velno), alban. valE t:Wallen 

es kochenden Wassers; WelIe, Woge' L- *valnli; obok tego subst. 
mamy stgrniem. wallu cich walIe, sprudle" stnord. valla i zwykle 
vella cwrzeć, gotować się', alban. vEl'oń, Vl01t, VUlOll, valoń cich siede, 
wall e'. Otóż obok tego tworu z sufiksalnym -n- istnieje drugi 
twór, tego samego znaczenia. i pochodzenia, ale wykazujący su- 
fiksalne -m-, a mianowicie: stind. urmi-s (L- *vurmis) c£ala', 8west. 
va'l,Jmi-s Cts.' (w obu wyrazach aryjskich -1'- L- indoeur. -1-), anglo- 
sas. wie111l, 1(Jybn I:Wallung, \V oge' ( L- pragerm. *valmi-z), stgrniem. 
walm Cts.
. Ten twór mamy i w polszczyźnie, a mianowicie w sta- 
ropo!. wełm Cfala' (por. Linde pod wełna i Brilckner, RWF XXII 
36; w dawnej polszczyźnie spotyka się także wełn jako mascu!.), 
oraz wełma (Briickner, RWF XXXIII 126.142.149. Dodajmy tu 
welIn r£luctus', Łopaciński PF V 603 (ze slownika XVI wieku). 
U wag a. Ten przykJad alternacji sufiksalnych 1Il lI'l został 
pominięty przez J oh. Schmidta, I{ritik der Sonantentheorie 87 
nst., gdzie postawione ogólne prawo głosowe, że pierwotne -11l1l- 
po akcentowanej zgłosce przeszło w -'1l-, zaś po nieakcentowanej 

-I1l-. Por. zresztą do tego Brugmann, Grundriss I 2 
 397,2 
str. 346 nst. KVG 
 162, 4 str. 111. Do słowo *v'bllla z ak- 
centem na ostatniej trzeba ewentualnie uwzględnić, że plura- 
lis ma w ros. akcent na pierwszej (-vółllY) i że oczywiście plur. byl 
daleko częściej używany niż sing. tego wyrazu; zmienny jest 
Prace onomastyczne 1. 15
>>>
2:!6 J. ROZ\\ADOWSKI: STI:DIA NAD N.\ZWAMI WÓD SLOWIAi-iSKICH 


także akcent lit. vilnłS. Byłoby ciekawą rzeczą znać akcent now- 
gorodzkiej i białoruskich nazw lVołma. 
Dalej zwracam uwagę, że z powyższym wyrazem o znacze- 
niu Cfala' jest identyczny indoeur. wyraz o znaczeniu cwełna 
(lana)'. Dla mnie przynajmniej ta identyczność nie ulega najmniej- 
szej wątpliwości. Ten wyraz brzmi stcerk. vl
na = serb. vuna = 
sloweń. 1:ólna = małorus. vÓl,!nn = ros. vólna (lub 't'Qlna) = czes. 
vllla = pol. wełna = lit. vilna = stind. ur
ul ( L- *v'żh'na) = goc. wulla 
(= stwniem. wolla itd.)=łać.liina ( L- .vlalla) =iryj. ataJl11, ( L- *ltlana 
b: *vlana) = kymr. gW/all ( L- *vlallii). I otóż - co bardzo ciekawe - 
znajdujemy i tutaj oboczne formy z -71Z- w górnoluż. vołma, dol- 
nołuż. valma (ale 'v luż. jest także COłlll, iolma). 
U wag a l. Zestawienie etymologiczne obu indoeuropejskich 
wyrazów dla cfali' i Cwełuy', z wielu względów ciekawe, nie jest 
zresztą dopiero moim, por. np. Fick, Vergl. 'Vtb. I' 132. 5f1. 
Tylko że, ze względu na inne etymologie cwel ny ' (moim zdaniem 
falszywe, np. Wackernagel, Altind. Gramm. I 
 228 a) aj, Thur- 
neysen, lndogerm. Forsch. XIV 129), oraz ze względu na miesza- 
nie rzeczy różnych a rozrywanie rzeczy wspólnych u Ficka 7 
chciałbym tu krótko zaznaczyć, że w omówionych wyrazach i fala 
i wełna nazwane zostaly od cklębienia się' resp. cskręcania' lub 
podobnie i należą do pierwiastka vel- 1 cklębić (się), toczyć (się) 
itd.' (do zestawień u Ficka i innych etymologicznych słowników 
dodaj awest. var- C(se) vertere' u Bartholomae, Altiran. 'Vtb. 
1362/3). 'V tym związku bardzo ciekawe i pouczające jest zna- 
czenie nowoirańskiego wyrazu varJn cchmura, mgla' (w pamirskim 
narzeczu tzw. sarikolI), identycznego oczywiście z awest. varmi- 
cIala' (to samo znaczenie Cfala" zachowane zresztą w innym nowo- 
irań. dialekcie, mianowicie w beludż. gwarm); szereg semazjolo- 
giczny fwoda (rozmaita' II c
mura, (mgła)' spotyka się nieustannie 
i spotkamy go jeszcze nieraz w tej pra.cy, a ten specjalny wy- 
padek poucza, że na dnie takiego semazjologicznego szeregu może 
leżeć nie tylko pojęcie 
wilgoci' (jak często), ale także 
klębienia'. 
Por. jeszcze gr. ovloS (
*FolvoS) 
kędzierzawy', nazywanie pewne- 
go gatunku chmur cbarankami' itd. itd. 


. J Oczywiście cpierwiastek' w calkiem konwencjonalnym zna- 
czenIU.
>>>
WOLOtODA: WOLGA, WOLOGDA 


227 


u wag a 2. Pochodną nazwę lVelnianka względnie lVoł- 
Ilianka spotykamy jeszcze: 
, 
lVelllianka l. d. Bugu w hrubieszowskim. 
lI T ellliaJlka 1. d. Rosi Niemnowej w pow. wołkowyskim (gub. 
grodzieliskiej): tak wedle SI. Geogr., zapewne właściwie Woł- 
Jziallka, bo to terytorium białoruskie. 
1Volllianka l. d. Gnilego Tykicza w gub. kijowskiej, u źró- 
deł wieś Bol.- lVołnianka. 


64. nT'otożoda: Wołga" JJTologda 
\Vołożona mały l. d. rzeki Ptycz w pow. bobrujskim (gub. 
mińskiej), wpada do odnogi r
eki Ptycz kilkanaście wiorst poniżej 
Głuska. Tak nazwana ta rzeczka, płynąca głuchą puszczą, na ma- 
pie sztabowej austr. (1 :200,000 Glusk); SI. Geogr. nazywa ją IVo- 
łożda, natomiast w tej samej okolicy wymienia osadę IV olożeda 
(tej na mapie wymienionej nie ma ani na karcie Głusk ani na karcie 
Bobrujsk), która oczywiście jest tą samą nazwą. lVolożeda II Wo- 
łożoda polega na pisowni rosyjskiej (BOJIOiKe.n;a = BO.1oil\eJ:a = Bo- 
.!:oił\oJ:a); czy zaś nazwa, to jest jej forma W ołożda, w SI. Geogr. 
jest tylko błędem, czy też formą oboczną, nie wiem. \V każdym 
razie rzecz podrzędnego znaczenia, jak to zobaczymy dalej. 
lV ołożoda zaścianek nad rzeczką lVołożówkq, małym bagni- 
stym dopływem l\liany w pow. ihumeńskim (gub. mińskiej) w gmi- 
nie \Vierchmień. lV olożówka polega na dawniejszym * VOłOZb lub 
* TToloza. 
ł. Geogr. 
lVołożawka rzeczka, d. Czernicy w pow. ihumeńskim (gub. 
mińskiej) również 'v gminie 'Vierchmień. SI. Geogr. 
Prawdopodobnie także: 
WołozdYll jezioro i rzeczka, d. rzeki Łowat' w gub. witeb- 
skiej na granicy z gub. pskowską. Sl. Geogr. i Trusman, Viteb. 
lVo!Ożll0 jezioro wśród błot w pow. neweiskim gub. witeb- 
skiej. 81. Geogr. i 'rrusman, Viteb. 
Oraz może jeszcze ta lub owa nazwa o temacie lVoloż- (por. 
SI. Geogr.), ale to już rzecz niepewna. 
Otóż ,vymienione nazwy a przede wszystkim IV olożoda są 
niewątpliwie pochodzenia ugrofińskiego i stoją w związku z na- 
.zwami nrolgi i IVologd!l. Mamy mianowicie ugrofiński przymio- 
15*
>>>
228 J. ROZW ADOWSKI: SrCDlA NAD N -\ZW AMI WÓD Sł-OWIAi\SKICH 


tnik fiń. valkea (valkia) t:weiss, helI, leuchtend, licht' (także subst. 
Cd as 'Veisse, Helle, Lichte, Leuchtende; Feuerschein, Feuer, Flamme, 
Tageslicht, Tag
) = weps. voYÓed t:weiss
 (F.- U.F. II 76) = esŁoń. 
walge t:biały' = li w. viilda t:biały
 (Thomsen BFBS. 54 c. 280) = 
łap. vielggad t:biały' = czerem. volgodo tlucidus, fulgens, splendidus' 
= mordw. valda, valdo tlicht, helI' (także subst. t:Licht, Rene) 
(Wiklund, Urlapp. Lautlehre I 186 5) L- *valkeda resp. * t'a1geda., 
*valgda (por. powyższe cytaty oraz Pogodin, Izvestija X 9) l, który 
to wyraz jest urobiony za pomoc
 zwykłego ugrofiń. sufiksu -da 
(-do), identycznego z 8ufiksem ablatiwu (Donner, V gl. \Vtb. III 
31 nr 895, Paasonen, Mord win. Laut1ehre 109, 1) 108), i ma liczne 
pierwiastkowe pokrewieństwo w językach ugrofińskich (por. choćby 
\Viklund l. c. oraz słownik fiński Erwasta). 
Otóż 1Vołożoda
 *volgeda resp. *valgeda jest wprost iden. 
tyczna z wymienionym ugrofiń. przymiotnikiem, a czas przejęcia 
tej nazwy przez Słowian, chociaż nie podobna go w sposób abso- 
lutny nawet w przybliżeniu oznaczyć, sięga bądź co bądź dosyć 
daleko w przeszłość, bo wypada z jednej strony przed rozwojem 
praruskiego połnogłasija i co ważniejsza prasłow. przejścia g przed 
palatalnymi samogłoskami w Ź, a z drugiej - o ile mogę ocenić- 
na epokę prawspólności zachodniofińskiej. Jeżeli forma H'olożdrl, 
jest rzeczywista, to polega na *volozbda L- *volgbda, obocznej for- 
mie wymowy słowiańskiej lub może i fińskiej. 
Co się tyczy 1Vologdy (akcent Vółogda /I Vologdd) 2, nazwy 
rzeki (d. Suchony) i położonego nad nią gubernialnego miasta 
(nazwanego niewątpliwie od rzeki), to nazwa ta polega nie na 
*valgeda, tylko na obocznej formie *valgda (por. Pogodin 1. c.); 
por. zresztą przytoczone czerem. volgedo. 
Natomiast lV ołga polega podobnie jak wyżej przytoczone 
lVołoż-ózcka, 1Vołoż-azoka i lVołoż-no na ugrofińskim temacie valg- 
bez sufiksu -da. Zresztą obok tej starej formy (tak zawsze u Ne- 
stora: VOlga) spotyka się i oboczną formę lVolgarla (w XVI w..,. 
por. Bielenstein, Grenzen 341 przyp. l), bez ,vątpienia czeremiską. 
Jak dzisiaj Czeremisi i l\lordwini lVolgę nazywają, nie wiem. 


l Pogodin cytuje tam znaną, ale niedostępną mi pracę prof. 
SeUila. 
2 Por. Tornbiornsson, Gemeinslav. Liquidametathese I 102; 
ale zwyczajnie Vółogda.
>>>
WOLOŻODA: WOLGA, WOLOGDA 


22H 


Z faktu, że ugrofiń. valg- w nazwie Wolgi oddane jest przez 
wielkoruskie volg- a nie volog- (jak zresztą), można wyciągnąć 
wniosek (z Pogodinem l. c.), że nazwa lVolgi dostala się do ust 
szczepów ruskich znacznie później niż reszta traktowanych tutaj 
nazw. Ale wniosek to niezbyt konieczny - z rozmaitych powo- 
dów. Patrząc się na nazwę lVolgi samą w sobie można ją natu- 
ralnie doskonale wywieść z materialu językowego słowiańskiego, 
jak to robi Tornbiornsson, Gemeinslav. Liquidametathese I 102, 
łącząc rółga z ogólniesłow. vblg- (vlg-) w cerko vlg
krł, pol. wilgoć 
itd. itd. resp. volg- w cerko vlaga = ros. vológa Cwilgoć' itd. (temat 
rozpowszechniony i w językach bałtyckich). Tornbiornsson mógłby 
był nawet powołać się na naszą lViigę, która f o l' m a l n i e jest 
identyczna z lVolgq. Ale ten wywód jest nieprawdopodobny l 
nawet pomijając ogólne względy historyczne, bo element t'l.q-lIvolg- 
jest bardzo rzadki w nazwach wodnych słowiańskich, a już wcale 
-dla większch rzek się go nie spotyka. Wolgę uważają też ogólnie 
za nazwę ugrofillską, por. np. Weske (cytat u Karskiego, Beło- 
russy 160, rozprawy \Veskego nie mam), Braun, Razyskanija S4, 
Pogodin l. c. Jeżeli zaś Tornbi6rnsson jeszcze i Wołogdę w ten 
sam sposób etymologizuje, to to już z pewnością niesłusznie, jak 
wynika z powyższego przedstawienia, por. jeszcze prócz przyto- 
czonej literatury Mikkola, F.- U.F. II 76. 
Zresztą muszę zaznaczyć, że mi w tym ustępie chodzi przede 
wszystkim o przytoczone przeze mnie i wyjaśnione nazwy lVo- 
łożod!/ itd., bo to ważniejsza rzecz. Nazwa lVołgi gra z rozmai- 
tych względów mniejszą rolę: przede wszystkim dlatego, że na 
jej olbrzymim biegu mogli siedzieć w bardzo odleglej przeszłości 
nietylko U grofinnowie ale i Słowianie i to nawet nie stykając 
się z sobą. \V każdym razie a p l' i o r i niL..ęzczególnego bym 
nie widział, gdyby nazwa lVotgi rzeczywi
cie od Słowian (w ja- 
kiejś stronie jej biegu) pochodziła, zwlaszcza że Mordwini nazy- 
wają ją zgoła inaczej (RatO: rawo cwoda, morze'; porównują 
z tą nazwą starożytną formę cPiir;, por. Braun, Razyskanija 84). 
\V kOlicu jeszcze wypada podnieść, że nazwa lVołozdyń (por. 
wyżej), chociaż niewątpliwie fińska i tego samego etymologicz- 
nego pochodzenia, jest według wszelkiego prawdopodobieństwa 


1 A przynajnlniej mało prawdopodobny.
>>>
230 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZW AYI WÓD SLOWIA
SKICH 


daleko później przejęta, jeżeli ją można zrównać z fili. valostaa 
cschwacher leuchten, Schein verbreiten, scheinen, funkeln, schim- 
mern' lub (za przykładem Trusmana, Viteb. s. v.) wprost z fili. 
valostin fPhosphor'. Ponieważ jednak lVolozdYli leży w obrębie 
cokających gwar białoruskich, więc nie jest wykluczone powsta- 
nie nazwy lVołnzdyń ze starszego lVolozdyń, wskutek czego i chro- 
nologia przejęcia zaraz by się zmieniła. Naturalnie jeżeli dla tej 
okolicy można przyjąć prócz właściwego cokania (to jest prze- 
chodzenia c 
 c lub .mieszania obu tych głosek) także przejście 
z 
 z (co jest daleko rzadsze) - a tego niestety nie wiem. 


55. Zltar 


Z1zar, czasem Car, p. d. Bohu w pow. latyczowskitn i win- 
nickim gub. podolskiej, plynie podmoklymi łąkami tworząc liczne 
stawy; źródla we wsi Zharek. Nazwa powtarza się jeszcze trzy 
razy w jego dorzeczu, ma bowiem p. d. Zharek, l. d. Z1zar 1 od- 
lewający dwa stawy, oraz l. d. Zharzec odlewający osiem stawów. 
SI. Geogr. s. v. - odnośnych kart mapy sztab. austriackiej niema1u. 
Zllar 1. d. W oloki p. d. Korczyka w pow. zwiahelskim. 
gub. wołyńskiej. SI. Geogr. Jest i na karcie Rokitno mapy 
szt,ab. austriack.iej 1 :200,000, ale z rysunku nie wiadomo, czy jest 
dopływem Korczyka (l. d. Sluczy d. Horynia) czy Koszelewskiej 
Grabówki. Płynie suchym pagórkowatym krajem. 
ZJzar d. Zołotonoszy l. d. Dniepru w gub. połtawskiej. 81. 
Geogr. pod Zołotonosza. Nad nim wieś Zhar al. Bohuslawiec 
(w pow. zolotonoskim). SI. Geogr. s. v. 
Otóż zapewne każdemu nasunie się etymologia prosta, iden- 
tyfikująca tę nazwę Zhar (z jej derywatami Zharzec i Z/larek) 
z malorus. z1zar f. fdas Angebrannte; Fusel im Branntwein; Licht,. 
Warme der Sonne', zwlaszcza zaś znaczeniowo z formami zha,,:eć, 
zJzarja Causgebrannte Waldstrecke in Wiese (Weideplatz) umge- 
wandelt', bo byłoby rzeczą naturalną ewentualne nazwanie rzeki 
od zgorzeliska, zwłaszcza mającego cele kulturalne. Przytoczone 
wyrazy małoruskie pochodzą oczywiście od zwykłego we wszyst- 
kich językach słowiańskich elementu gor- II gal'- (gorzeć itd.) w złoM' 


l Tak, jako l. d. oznaczony wśród wyliczonych ogólnie do- 
pływów Zlta1"ll; osobno zaś oznaczony jako p. d. tej rzeki.
>>>
ZHAR 


231 


żeniu z prepozycjami S?; (z-gorzeć) albo także ;z-. Od tego ele- 
mentu pochodzi mnóstwo rozmaitych nazw miejscowych (osad, 
gór, lasów), a między innymi są także dosyć liczne ZltalY (np. 
w pow. dolińskim i nadwórniańskim w Karpatach, SI. Geogr.), 
także Po1zary (tj. pogorzeliska), por. SI. Geogr. Jest także resp. 
byl las Zltar w pow. latyczowskim, może być nad jednym ze 
Zharów, por. SI. Geogr. pod Osowa. 
Jeżeli lnimo tego zaproponuję etymologię zupelnie inną i da- 
leką, to po pierwsze dlatego, że wymienione rzeki powtarzają się 
w jednym prawie kącie obszaru maIoruskiego, zwlaszcza zaś przy 
owym dopływie Bohu, podczas gdy gdzie indziej takich nazw 
rzecznych nie spotykamy, po wtóre zaś dlatego, że obok Zhal"lt 
wymieniona jest dziwna oboczna forma Car (co prawda nie wiem, 
skąd ona pochodzi, czy z ust ludu, czy z jakich map, czy ze 
źródeł historycznych). 
Nasuwa się mianowicie bardzo dobra etymologia iraliska : 
awest. zga-r-, temat praes. zgara- rfliessen, stromel1
; oboczna 
forma yzar-, temat praes. yziira- itd. w tym samym znaczeniu = 
stind. ksarati cJliesst, stromt, zerfliesst, zerrinnt-, por. armeIl. jur 
(gen. J rog) rwoda
 itd. Bartholomae, Altiran. ,y tb. 1717. 530 l1St. 73 
(do literatury tam wymienionej jeszcze Brugmann, Kurze vergI. 
Gramm. 
 301). Irańskie zgar- przejęte mogło doskonale przejść 
w slow. zgar- 
 malorus. zlza1'-, bo 1) nie mamy prawa przy- 
puszczać, że to iran. z- było identyczne ze słowo 
-, 
) do długiej 
samogloski (slow. a odpowiada irańskiemu a) por. temat oboczny 
yziira-. Forma oboczna yiar- objaśniałaby oboczną formę nazwy 
Z1zar'lt tj. Car. 
D wag a. \Y iraliskich językach mamy także temat ,,/za&a- 
C:schwimmend', z oboczną formą zgaf}-, zgad-, temat praes. zga&a- 
resp. zgada- rfortschwimmen\ por. Bartholomae, Altiran. "7tb. 
1857.1698. Otóż myślałem, czy Gzat I p. d. \Vazury (p. d. 'Vołgi) 
w gub. smoleńskiej nie stoi przypadkiem z tym w związku, ale 
pomysł ten nie wytrzymuje krytyki, bo 1) nie podobna przyjmo- 
wać tak wysoko Da północy śladów iraliskich; 2) Gzalb może 
przedstawiać dawniejsze !(1JZafb - może zresztą stać w związku 


1 Nad nią leży Iniasto powiatowe Gźatsk, od rzeki na- 
zwane.
>>>
232 J. ROZW ADOWSKI: STl'DIA NAD lIB.ZW.UII WÓD SŁOWIAŃSKICH 


z nazwą rzeczą Kza al. Gza 1. d. Kołakszy w pow. jurjewskim 
gub. wład imirskiej , por. Barsov GS. pod Gza, Lipica, Tlt1teg
, 
Jlll'bjeV'6 }JOlbSkij; por. tamże K-oremlb. 


.., 
56. re y::lllła, Zizlll.(l 
Żyzrlra, w rosyjskiej pisowni Zizdra 1. d. Oki w gub. ka- 
łuskiej; nad nią miasto powiatowe tejże nazwy. 
Podobne nazwy spotykamy na obszarze litewskim, a mia- 
nOWICIe: 
ŹizdTa mały l. d. Dubissy w pow. rosieńskim gub. kowień- 
skiej; wpada do Dubissy zaraz poniżej Cytówki (l. d. Dubissy) 
oraz prawie wprost na północ od Rosień. :Mapa sztab. pruska 
1 : 200,000 kart.a Bejsagola. 'V ymieniona w XVI wieku jako nrielka 
i JJlala Źizdra, nadto równocześnie sianożęć Pazezdry (może dzi- 
siejsza osada Pozizd1'(t na mapie), a u źródeł wieś Zizdl'Y zwane 
SzawIele, Sprogis, Geogr. Slov. s. v.; zgadza się to z mapą, na któ- 
rej Zizdra ma dwa ramiona źródlane, nad jednym leży Pozizdra, 
nad drugiIn SzawIele. Z materialu podanego u Sprogisa i porów- 
." v 
nanego z mapą wydaje się, jakby Zizd1'a (raz Zezdra, w po- 
prawkach na kOlicu książki, gdzie podano prawdopodobnie myl- 
nie Zezdra) wymieniona w okolicy Szawkot (o kilka wiorst dalej 
na północny wschód; na mapie jej nie ma) była drugą, inną od 
tamtej, rzeczką. 
Zizdra, niwa w wilkijskiej włości w XVI w. Sprogis s. v. 
Zizdry, niwa w kroskiej (Kroże) włości w XVI w. Sprogis s. v. 
Zezd'ra, rzeczka koło sianożęci Girbejkiszki w XVI w., bli- 
żej miejscowość nie określona (ani pod Zezdra, ani pod Girbej- 
kiszki), nic też sam dodać nie mogę. Sprogis s. v. 
Zezdra, Zezdry, Zezdl'e, pole resp. niwa, zdaje się kilka, 
w wilkijskiej w)ości, w XVI w. Sprogis s. v. Sprogis ma pod 
Ilbgoi jeszcze niwę Ilgoji Zizclra, ale pod Z- jej nie ma, nie wiem 
więc, czy to inna, czy identyczna z którą z powyższych. 
Zezrb"upjawllis, gaj w rosieńskiej włości w XVI w. Sprogis s. v. 
Zezdris, jezioro w pow. święciańskim gub. wileńskiej pod 
miasteczkiem Łyngmianami; nad nim zaścianek Zezdrełka. SI. 
Geogr. s. v. 
Drugą gro pę tworzą:
>>>
YZDRA, ZIZDRA 



33 


Zegzdra, ruczaj przy wsi Juszki (Ju
kai), Swerwidy (Swer- 
widai), PożegżlZ,ry (Pazegzdrai) i innych \V gminie Dobrowola 
w pow. wladyslawowskim gub. suwalskiej. 'Volter, Spiski 248. 
Zegzdrai (Ziegzdrai, urzędowo Zegzdra) wieś i folwark w pow. 
mariampolskim gub. suwalskiej, w gminie Poniemoll-Pożajście. 
'Volter 1. c. 184. 
Pośrednie stanowisko fonetyczne zajmują Zyzdryal. Z!J zdra 
wieś w pow. wiłkomierskim l gub. kowiel'iskiej w glninie Żmujdki 
(parafia Bolniki), SI. Geogr., oraz odwrotnie: 
Zezdl'Y, wieś w pow. nowoaleksandrowskim gub. kowieńskięj. 
S1. Geogr. 
Z terytorium pruskiego: 
Grosser i Kleillel' Sysdroy-See w pow. ządzborskim (Sens- 
burg) w Prusiech 'Vschodnich, I{eller, IV 128. i329! 130 oraz na 
karcie 17. Po polsku prawdopodobnie Zyzdroj, tak przynajmniej 
w S1. Geogr., gdzie same jeziora nie wymienione, nazwane są 
miejscowości koło nich położone: Zyzlhoj Yowy i -illaly, Z!J zd l'O- 
joU'a 1Vola i Zyzd'ł-ojowy Piecek (}{elt- i Klein Sysdroy itd.). .Je- 
ziora te połączone ze sobą leżą na biegu wodnym rzeki Krut- 
tinna-fliess, tu częściowo zwanej Sysdroy-fliess, rzeki będącej 
, 
albo doplywem (po przez wielkie jezioro Sniardwy = Spirding- 
See) rzeki Pisek (= w Królestwie Pisa) p. d. ::Narwi, albo też ra- 
czeJ jej górnym biegiem, por. Keller w wymienionym miejscu. 
'V średnich wiekach wymienione te nazwy w formach: SyxdriJle 
laclts czwischen den Kreisen Sensburg und Ortelsburg' Toppen, 
Geogr. von Preussen 188 u Nesselmanna, Thesaurus s. v. (jeziora 
Zyzdroj leżą na samej granicy tych powiatów); Sixdl'o laclts cnahe 
bei dem vorigen' ibid.; Segltesdriell laclts CDPr. IV lł;f} ibid. - 
czy to ostatnie to samo, nie wiem. 
'Vielkoruską Zizdrę resp. Żyzdrę łączą z litewskimi nazwami, 
podanymi u Sprogisa, Pogodin, Peredviz. 93 przyp. 4: (zaczyna- 
jący się na str. 92) i Karski, Bełorussy 160 uważając ją za nazwę 
pochodzenia litewskiego. Pogodin powiada, że te nazwy zawierają 
litewski wyraz ziezdras, dial. zizdl'as lub zeizdras, używany ogól- 
nie w pow. szawelskim i szadowskim (kowień. gubernii) nie po- 


1 Por. zesz tą jeszcze w SI. Geogr. Zegżdry \I Żegżdry (różne 
miejscowości).
>>>
23-1 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD X\ZWAMI WÓD SLOWIANSKICH 


dają jednak znaczenia. Karski porównuje lit. ziezdros (s ing. ziezdni) 
(gruby piasek, żwir'. 
S
 dwa wyrazy litewskie, zupełnie różne, chociaż niektórymi 
ze swych licznych, mieniących się form stykają się z sobą: 
Pierwszy to zezdros, źegzdl'oS (gruby piasek, żwir' (sing. 
zezdra, żegzdra rzadko używane o poszczególnych ziarnach), także 
masc. zegzdrai oraz zi!"gzdras (Miezinis); do tego staroprus. sixdo 
tj. zigzdo cpiasek'. Druga grupa form: zvirgzdas, zvirgzdai, także 
zt 1 it'zdas, analogicznie lot. fwirgJrle fem.; trzecia: zwizdlYt resp. 
plur. Zvizdl'OS, a także masc. żvizdrai. Leskien, 
ominalbldg. 163. 
5ł;6 porównuje wahająco za Bielensteinem, Lett. Spr. I 277 z zrir- 
gzdas itd. łot. fwil'gt 
rieseln, grobkornig zerfallen' i wedle tego 
przyjmuje dla tej grupy sufiks -a- resp. -da-; zaś dla grupy żifgz- 
dra resp" zi!"zdra na str. 438. 436 sufiks -1'a- cytując tamte oboczne 
formy bez próby etymologii; o uiej mówię niżej. Dialektyczna 
{żmujdzka) grupa zvizdl
a resp. zvizdras jest widocznie kontami- 
nacją grupy ze(g)zdra resp. ze(g)zdras oraz grupy zvir
g)zdas łot. 
{wirg/de; te zaś dwie są prawdopodobnie różnego pochodzenia 
etymologicznego, mimo tego że je poczucie językowe zbliżało i wy- 
razy wzajemnie na siebie oddziaływały. 
Drugi wyraz to zfJdras, ze"dras (niebieski, błękitny', subst. 
fem. ze'dra cbłękit (nieba)', zyzdl'a cgraublaue oder stahlgraue Farbe' 
por. Leskien, Nomin. 438. 442, gdzie zestawione cytaty. :Może 
być że w związku z tym wyrazem stoi staroprus. sixdre (tj. zigzdre) 
cGoldammer', chociaż ptak ten nie jest niebieski, tylko żółtawy (żółto- 
szary) 1. Połączenie zależy od etymologii, a ta niestety niejasna. 
Kwestia teraz, z którym z tych dwóch wyrazów łączyć wy- 
mienione nazwy rzeczne. Pogodin myślał widocznie o pierwszym, 
ja bym raczej myślał o drugim. Ale przede wszystkim trzeba by 
wiedzieć, czy charakter rzek wymienionych pozwala na jedno 
lub drugie. Może być teź, że nazwy te nie są wszystkie jedna- 
kiego pochodzenia. Niestety, co naj ważniejsza, nie wiem nic o cha- 
rakterze wielkoruskiej Żyzdry. 
Nie można w każdym razie mówiąc o niej pomijać wielko- 
ruskiego wyrazu, a raczej wyrazów, mianowicie (wedle Slownika 
akadem.): 


J Por. staroprus. sineco.
>>>
ŻYZDRA, ZIZDRA 


23f} 


zizdor czador, izdorlivostb' (rjaz. i tuL), zlzdorilb cvzdoritb, 
zadiratb' (ibid.), z/zdora (vzdornyj cełovek', oraz: 
ż[zdra Cnagar, snjatyj 80 sveci scipcami'. 
SIownik akadem. nie podaje żadnej etymologii, wyraz jest 
izolowany i dla autorów widocznie niejasny. Miklosich umieszcza 
go w Et. \Vtb. pod der- bez bliższego objaśnienia, a w Vgl. Gram. 
II 10 powiada: łiizdor wohI fur zizdor"ó aus srlor'5 wie asI. zizd
 
aus zid
, sr,dr,', co oczywiście jest niemożliwe. WYlnienione wyrazy, 
przynajmniej pierwsze, są niewątpliwie w poczuciu językowym łą- 
czone z elementem dor- dr- (drzeć), ale naprawdę mogłyby z nim 
stać w związku tylko jako zlożenia. :!\Ioże być jednak, że wcale- 
nic z der- nie mają do czynienia. 
l\lamy przed sobą. prawdziwy labirynt, ale z pomocą tego, 
co badacze dotychczas dla etymologii litewskich wyrazów zrobili, 
może się nam uda zorientować w nim nieco. 
A mianowicie lit. z'$zdros itd. połączono z germ. kisa- L- *giso- 
(gruboziarnisty piasek' (zatem to samo znaczenie co litew.) w śrgn. 
Kis = Kies oraz germ. *kisila- w stgn. kisił = Kiesel, ags. cisel 
(ceosol) cpiasek'; oboczne formy apofoniczne w holend. Kei, dolno- 
niem. Keisel dowodzą przynależności do szeregu -ei-, zatem ideur. 
*geis-. Tak Zupitza, GerlTI. Gutt. 19-1, za nim Torp (
'ick, VergI. 
'Vtb.4. III) 44. Jak wykazuje prus. sixdo tj. zigzdo, a także nazwa 
rz. Zyzdie 1. d. Raszkiety I. d. 'Virwity w gub. kowieńskiej, są 
lit.. formy podwójnym derywatem za pomocą elementu -d- i e1e- 
. 
mentu -r-, a nie złożeniem z pierw. der-: jednak znaczenie pier- 
wotne elementu czy pierwiastka geis-:gis- było prawdopodobnie 
podobne (być ostrym, rozdzierać' lub podobnie i tym by się wy- 
jaśniało znaczenie ros. wyrazów zizdol' itd., czy są one zapoży- 
czeniem z litewskiego, czy nie l. 


I Co się tyczy ros. zizdra, to przyznam się, że pojmowanie 
Jego aktualnego znaczenia jako tego co się (zdziera' i łączenie 
go z tamtymi nie bardzo mi trafia do przekonania. :Może być, że 
należy porównać litew. zydntti = iil"uli (żarzyć się, tlić' (
liezinis) 
i ze. dra s, zyd'ras, obok czego zyzdra, forn1a stara bo i pruska, 
przy czym pierwotne znaczenie tych ostatnich byłoby Cjaskrawy, 
jasny' (z czym zgadzałaby się różnica znaczenia między lit. a prus.,. 
por. wyżej). Cerko iźdizdati ccomburere' (l\Iiklosich, Lex.) obok iz- 
(ligali itd. (:zegą) prawdopodobnie L- iz-zizdati 
 iz-zilati. 


.
>>>
236 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD r\AZWAMI WÓD SLOWIA
SKICH 


Wyraz zvirgzdai itd. uważa Zupitza L c. za zupelnie innego 
pochodze . . a mianowicie sądzi, że polega na zŁ'i'l'as, a to wzięte z pol. 
żwi,. (za Briicknerem), ale z powodu podobieństwa fonetycznego 
i znaczeniowego pomieszał się z poprzednim. 'V tym zresztą idzie 
za )Iiklosichem, który słowo zvirr, (tj. 1.1. daje formę zviJ?) mimo 
że wszędzie jest z-) i lite"r. zvi1'as (por. Leskien, Nomin. 204) po- 
równuje z zl:ir( q)ztlas (zvizdra). 
U wag a 1. \V językach indoeur. był także temat *fjheizd-, 
*glwizd-, rozszerzenie *fjheis- o pierwotnym znaczeniu prawdopo- 
dobnie także (ranić, dręczyć' itp., por. Zupitza, Germ. Gutt. 
02. 
Fick l 
 03. Brugmann, Grd. 1:3 691. ",-r alde s. v. foedus itp. l\loże 
być, że pierwotnie oba pierwiastki *geis- i *gheis- były identy- 
czne i w każdym razie istnienie oboczne.litew. wyrazów zaizdit 
itd. moglo oddziaływać i na tan1tą grupę. 
U wag a 2. Słowo *ź{'stva (pol. zarstzoa = małor. zorstra = 
bialorus. 
erslv{1 (= ros. tylko zach. i polud. zerstvd» "gruby pia- 
sek (Żll'i1', drobno potłuczony kamiel} itp.)', które Miklosich, Et. 
"
tb. łączy z lit. ze\g)zd1"os (z dodatkiem "und beachte zvir?)") jest 
oczywiście "r najbliższym związku z awest. za'J"st
'a- Il. rkalllień', 
dalej ita1. ller'1la C saxa ' ( L- *fJlters-no-), lwrTeo itd. (por. 'Valdę s. v. 
Zupitza, GG. 203 [nie wszystko]): pierw. *fjhers-; słowo *zl'stva
 
*zt'l.,tra lub *ztstva; i może najlepiej by bylo tu włączyć lit. zvir(g)- 
zdas z antycypacją -v-, por. też serb. zvrst cmiękki kamień potłu- 
czony' (co Miklosich porównuje pod zl:ir'6). Zupitza, GG. 194 od- 
rzucając także łączenie l\Iiklosicha wyrazu za1"stlJa z lit. zegzdTos 
powiada, że łączy się z nim raczej lot. garg/da cgrunt piaszczysty'. 
:r.Iieszanina była ogromna, bo były znowu wyrazy *rlr'stt'o-, 
*riręstvo-, w sufiksie niewątpliwie kojarzone z ztstva, a i w pier- 
wiastku znaczeniem niedalekie, ale należące do de1"s- dręs- (
li- 
klosich, Et. 'Vtb. pod ders-), rozszerzenia pierwiastka der-: do 
wyrazów, zebranych u l\liklosicha L c., dodaj jeszcze stczes. dra- 
stl:a cSplitter', drst f. cśmieci', rlrtisati cdrapać' itp.; przynależność 
tych wyrazów do rlel"- wynika z pol. dziarno, dziar/l, zapewne 
także dzia1'g (por. Karlowicz, 81. Gw. i Linde). 
U wag a 3. Dodatkowo zestawialll litewskie wzgl. bałtyckie 
nazwy wodne od tematu zł:ir(g)zr!as, zviz{b'a, które są liczne: 
ZVirgzda, rzeczka w korkliańskiej włości XVI w. Sprogis 
S. v. Zdaje się identyczna z Zwerzdynie p. d. Szeszuwy l. d. Jury 


.
>>>
A UFIDes 


237 


(d. Niemna) w gub. kowień. SI. Geogr. s. v. (pod Szeszuwa Sze- 
szuwa nazwana Zwierzdynią). 
Zwirgzda L d. Szeszupy L d. Niemna w gub. suwal. (COIT. 
Zvirgzcla, por. Zvirzda ruczaj, ,\"T oIter, Spiski 17i). 
Swirgsde d. rzeki Ekau p. d. Aa. SI. Geogr. pod Ekawa., 
Prócz tego bardzo liczne nazwy miejscowości (wsi, zaścian- 
ków, pól itd.) w formach Żvir(g)zdy, ZCil.zde, Zvirzdy... Sprogis; 
Żwirgźda, Żwirźda1Z!I itd. SI. Geogr. 


II. Artykuły niewykończone 


57. Auj'idus 
Auffdus (AvqndoS), główna rzeka w Apulii, w górnym biegu 
górska i rwąca, w dalszym spokojna i tworząca miejscami bagna., 
przy ujściu dzieli się na dwa ramiona (stąd tauriformis u Hora- 
cego), wymieniana często przez starożytnych pisarzy, por. miej- 
sca u Forbigera III 507 nst., dziś Ófanto. Przy ujściu, llad Adria- 
tykiem, leżało mko A llfide n a ; tej samej nazwy mko Allfidena (por. 
Forbiger III 6-16), dziś A lfede n a, leżało w Samnium nad górnym 
biegiem rzeki Sa(n)grlts; warto też przypomnieć rzymską l]e1lS 
Aufidia 1. 
Ufe us, rz. w Latium (na obszarze ,V olsków) po południowej 
stronie bagien pontYllskich, łączy się z rzeką Amasenus, dziś 
Uffente (miejsca starożytnych autorów Forbiger 111519); od niego 
pochodzi nazwa t'ribus Ufe ntina, starolać. Ollfentilla, później także 
O{entilla, Vofentina, w greckiej formie 'Qq;- i OVCJJq;- (por. Lindsay- 
Nohl, Lat. Sprache 286 
 42). Tę nazwę rzeczną Oufells, Ufells 
zestawiają od dawna wcale przekonywająco z łać. ł-tber Cobfity, ży- 
zny; wymię, pierś', sti. itdhar gen. lldh'llas cwy1nię', germ. *iidar(a) 
w stsas. ags. udet., stwn. iital" CEuter', stcerk. V!lmę (L- *vydnu:), 
wszystko z ideur. *ad/l,-, gr. ovtJoae L- *oud/z-, germ. *eurlar(a) w stisl. 
j/łgr itd. f:: ideur. *eudh-, do czego .J ohansson jeszcze dodał ros. 
Utliib 3. sg. 2idit 'pęcznieć (dojrzewać, grubieć), o ziarnie', por. 
\Valde, Et. W tb. pod 'iiber i Ufe lls, gdzie dalsza literatura. Łą- 


1 O AuliJlltl1l (ve8tin.) i imionach ...411fillS, ..4ufeills itd. por. 
Planta, Gr. der osk.-umbr. Dinl. 1454. II 43. 


\
>>>
23b J. ROZWADOWSKI: BTI.;'DIA NAD N\ZWA
II WÓD SLOWJA
SKICH 


czono Z tym także nazwę Aufidlts, ale podnoszono przy tym bar- 
dziej lub mniej 8talloWCZO trudności wokalizmu, por. zwłaszcza 
Planta, Gram. der oskisch-umbr. Dial. I 155 nst. 284. 454, który 
ostatecznie (II 43) proponuje dla Aufidus inne objaśnienie: *a'l,.l{e)dllO- 
do łać. a'lleo, a przede wszystkim sabin. rzeki Auens. 'Valde 1. c., 
Lindsay l. c. nie rozstrzygają. Jednakowoż l) dzisiejsza forma 
Ófallto dla starożytnego Aufżdus, 2) nazwa £lumen Aufentum u Plin. 
KR. 11159 dla rzeki Ufells (bez variae lectiones), 3) fakt, że Strabo 
rzekę Ufens nazywa (tak samo jak apulską) AVqJll50S - zdają 
się dowodzić, że obie nazwy staly w związku. 
[......]1 
U wag a 1. Ubea (
T6e,J;b) p. d. Desny pod miasteczkiem So- 
śnicą w gub. czernihowskiej (mapa ros.), mogła by tu należeć, 
ale zbyt niepewne to z rozmaitych względów. Czy Obedovka 1. d. 
rzeki Kenac (L d. Prypeci powyżej l\Iozyrza) ibid. przekręcona 
z *lIbedorka? 


[......] 
U wag a 2. Serb. ubao, g. ubla (u Crnoj g.) (jama kao bu- 
nar, iz koje se vadi voda caprom
, bulg. mb." l (Miklosich), vebel 
(Gerov) (kladenec, izlak, stubel, bunar
, które tQ wyrazy Miklo- 
sich (bez etymologii zresztą) stawia pod formą vubli, zawierały 
nosówkę, jak wykazuje polab. (Hennig) 10111nbttl (Brunnen
 (porów- 
nuje też Rost 99 przyp. 19) i może polegają 11a złożeniu z q-o 
n , 
Niepewne są też nazwy rzeczne serbskie Ub, gen. Uba, 
rzeka i miasto w Valjewskiej nahiji (Vuk), Ubavac, -iivca, nazwa. 
źródła między miejscowościami Remeta a Krusedol w Syrmii 
(Vnk; oczywiście, o ile nie = Xubavac). 
[......] 


58. Boll (Bo!!) 


Boll (Bóg), w starożytności (Herodot i następni, por. mIeJ- 
sca Forbiger III 1116 nst.) Hypanis, rrYnavu;, od X wieku po Chr. 
znany pod nazwą BOgllS (Konstantyn, De admin. imp. 42, u .Jor- 
danis8 [) Bagassola (Vagosola tak samo Geogr. Rav. IV 5), skąd, 
w kronikach ruskich Bog, (por. J.!ezibozbe, Barsov s. v.) i ruskie 
Boll, u Turków Ak-su tj. (biała woda (rzeka)
; w nowszych czasach 


1 Luka w rękopisie. 


, 


.
>>>
BOB (BOG) 


239 


pospolicie także Bugiem nazywany (południowym, dla odróżnienia 
od dopływu Wisły). Z początku błotnisty strumień, w podolskiej 
gubernii niespławny, płytki, o licznych mieliznach i niskich brze- 
gach, wolnym biegu, rozlewa się szeroko, dalej dno i brzegi gra- 
nitowe, ogromne bryły w łożysku, brzegi wysokie, w dolnym biegu 
łożysko głębokie, ale bieg bardzo wolny, tworzy długi (45 km) 
liman, łączący się z wielkim limanem dnieprowym. Ma l. d. Bo- 
żek wzgl. Bużek (Buzok) na granicy Wołynia i gub. podolskiej. 
Ballwa (na mapach też wedle rosyjskiej pisowni: Bagwa), 
trzy l. dopływy Tykicza uhorskiego al. górnego (p. d. Siniu- 
chy l. d. Bohu) w jednej okolicy: 1) wpada do obszernego roz- 
lewu Tykicza, sama także tworzy dwa spore rozlewy, leży nad 
nią w górnym biegu duża wieś Zaszków, w SI. Geogł". l nazwana 
Gnilą 1; 2f do tego samego rozlewu Tykicza, na wschód od po- 
przedniej wpada rzeczka Burty, do której z prawej strony wpada 
Teterewka al. Bahwa, nad którą z lewej strony leży wieś Tete- 
rewka al. Zariecze, z prawej zaś wieś Bahu:a; rzeka Burty two- 
rzy w miejscu zlewu z Ba1zwą długi rozlew, a B. także w miej- 
scu, gdzie nad nią leżą Teterewka i Ballwa; tak wedle mapy szt. 
austr. l :200,000 karta Umań; wedle SI. Geogr. l nieco inaczej, 
mianowicie Baltu.'a, zwana Suchą, przybiera we wsi B. nazwę Te- 
terówki al. 1I1okrej Bak wy, a w dalszym biegu nazwę Burt; 3) po- 
niżej nieco od poprzednich także z lewego brzegu Bahwa, u której 
źródeł znowu wieś Bahwa; ma d. Srebrną Bałkę. 
B ahowica wzgl. Bagowica l. d. Dniestru, do którego wpada 
pod w. J aruszki w gub. podolskiej. SI. Geogr. l. 
[......] 
Nazwa Boh (Bóg) łączy się przede wszystkim sposobem nie- 
8zukanym zgerm. baki- rpotok, strumień' (stisl. bekkr, stsas. beki, 
stgn. ball cBach' itd.) oraz iryj. bl'tal L- *bog-lo- cwoda', a dalej 
prawdopodobnie"'z ideur. blteg- cbiec' w gr. q;łfJollat cuciekam' (do 
tego cans. q;ofJłw), słowo bezati, begnąti (*bkeg-) Cbiec uciekać', lit. 
begti Cto samo' por. co do znaczenia tek- CCciec, uciekać, tok, potok 
itd.'). Por. * Bagantia u Holdera. 


1 
T est przy tym mała różni ca między mapą szt. austr. 1 : 200,000 
karta Umań a SI. Geogr. l: na pierwszej B. ma p. d. Litwinówkę 
al. Sorokę, u źródeł której leży w. Litwinówka, zaś SI. Geogr. za 
górny i średni bieg Bahwy uważa ten doplyw.
>>>
2-10 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD XAZWAMI WÓD SLOWIA
SKICH 


Powstaje teraz pytanie, czy łączy się to z wymienioną wy.. 
żej nazwą Ballwa, zawierającą bag- 
 ewentualnego *bltog-, zacho- 
wanego w lit. boglnti (prędko nieść' (por. Miklosich, Verg1. Gr. 1 2 
55). Otóż nic nie stoi temu na przeszkodzie, chociaż nasuwa się 
także druga możliwość, mianowicie kombinacja ze słowo bagno. 
Ten wyraz niektórzy łączą z germ. baki- (niem. Bacl/' itd., por. 
wyżej), inni nie, por. Berneker, Et. Wtb. pod bagno (także pod 
begllQ), Torp (Fick, Vg1. \Vtb. 4 III) 2
7, przy czym występuje 
także kombinacja z stind. blla'IJg(t- rBruch, WeHe', lit,. bangit 
fala', 
stind. blzandkti (lamie', blzaglla- (zlamany': do znaczenia por. wśród 
wielu innych paralel stwn. br'ltcll (Bruch, bagno' tj. miejsce gdzie 
woda (hervorbricht' oraz ags. bróc (ten sam wyraz) (Giessbach, 
torrens' (por. Łomnica). Dla wyrazu bagno przytaczam, nie zupel- 
nie zresztą pewną, oboczną formę z krótką samogłoską rdzenną 
w nazwach miejscowych ZabogoJliki wzg1. Zabolwnlliki, al. Ba- 
giellicze, wieś w pow. grodzieliskim (gmina \Viercieliszki) poło- 
żona nad bagnem, wymieniona już w r. 1568 w tej samej formie, 
oraz Zabogonie l) osada w pow. prużańskim (gmina białowiesko- 
aleksandrowska), 2) w. w pow. wolkowyskim (gm. Izabelin), SI. 
Geogr. XIV i mapy. 


[......] 
l\Ioże być jednak, że Balzlfa tu nie należy. Formacja wska- 
zuje prawdopodobnie na dawniejsze *bagy gen. *bag'6ve, albo jesz- 
cze prawdopodobniej na pierwotny pień *bagu-: przychodzi też na 
myśl ger?1. b?5gzt- (niem. Bllg itd.), tylko w tym wypadku nie 
może być mowy o prapokrewieństwie, bo wyraz ten zawierał -gh- 
(jak wykazują odpowiedniki aryjskie). - 
[......] 


Pomimo, że nie trudno jest ,vywieść etymologicznie zarówno 
nazwę Bolnt jak i Balnoy, skłonny jestem uważać je za niesło- 
wia11skie. Co do Bolut, to jest to a priori prawdopodobne: nazwa 
pojawia się dopiero w średnich wiekach, więc albo jest to tylko 
przypadek i naprawdę jest daleko starsza (obok starożytnego 
Hypallis), a w takim razie jest naturalnie nie slowiańska, bo Sło- 
wian tam dawniej nie bylo, albo też rzeczywiście pochodzi do- 
piero z czasów nieco późniejszyc
, ale i tak nie podobna przypusz- 
czać, że ją nadali dopiero Słowianie, bo w takim razie musialaby 
być zrozumiałą wprost z języków słowiańskich. Jest więc nie-
>>>
. 


BCG 


241 


wątpliwie przedsłowialiska. Sobolewski, AfslPh. XX VII 243 uważa 
ją za iraliską wywodząc z sarm. *b(tga, co dało słowo * BoDli (ru- 
skie Bolz), później (drugi raz) BugT,. Wydaje mi się rzeczą bez 
porównania prawdopodobniejszą, że mamy do czynienia z nazw
 
germańską, przy czym mam na myśli nie tyle Gotów ile Bastar- 
nów i uważam ją za identyczną z germ. baki- (poza końcówką) z oczy- 
wiście jeszcze nie przesuniętym -g-o :\Iogłaby zresztą być i dacką. 
Również germa11skiego pochodzenia może jest i Bakwa; 
w każdym razie nie słowiańska. 
U wag a. Dosyć powszechnie uważają gr. llr;y
, pragr. 7layą 
za pokrewne z germ. baki-, por. np. :N oreen, Urgerm. Lautlehre 
126. Stokes (Fick, V gl. 'Vtb. 4 II) 176. Prellwitz, Et. 'V tb., ale 
lepiej ją zostawić na boku. 


59. BUf/ 
Bug p. d. 'Visły, powstaje z połączenia Bużka opackiego 
(od wsi Opaki) i Bużka kruhowskiego (od wsi Kruhów\ strumieni 
idących z mokrych łąk i błot; dolina Bugu w górnym biegu 
w ogole moczarowata; za Kamionką Strumiłową dzieli się na kil- 
kadziesiąt odnóg tworząc liczne ostrowy i trzęsawiska, podobnie 
pod ::3okalem; odtąd koryto głębokie, ale bieg ciągle wo!ny; na 
pagórkowatynl 'V ołyniu bieg staje się szybki, ale i 
u brzegi czę- 
sto podmokłe i w ogóle niskie, bieg często kręty. ,y ymieniony pod 
r. 1086 tErben, Regesta I 74) i często w ruskich kronikach. Przy 
ujściu Pełtwi do Bugu leży miasteczko Busk, stara osadaJ istnie- 
jąca już w IX wiekuJ niegdyś silna twierdza wśród błot, nazwa 
oczywiście
 BUZbSk'b wzgl. BUZbSko. 
[......] 
:Nazwa nie jest calkiem odosobniona: 
Bltsk(o) w pow. stopnickim (gnlina i parafia Busk), dziś osad aJ 
dawniej miasteczko poduchowne, już w kOlicu Xlr wieku istnie- 
jące, r. 1287 na miasto zamienione. Znajdują 
ię tam źródła slone 
i zakład kąpielowy, robią warzonkę. . 
Zabuże: prócz zrozumiałej zupełnie wsi tej nazwy nad Bu- 
gienl w pow. konstantynowskim (gmina Hołowczyce) z trzema 
jeziorami (Czarnym, Pod polnym i Podbużnym), SI. Geogr. XIV, 
jest drugie Zab1tie, kolonia w pow. ostrowskim (gmina Poręby, 
Prace onomastyczne 1. 16.
>>>
. 


2-12 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIA
SKICH 


parafia Brok), także gdzieś nad Bugiem (SI. Geogr. XIV, na ma- 
pie szt. austr. 1: 200,000 nie ma). 
Bużolt'a, rzeka w po,v. kijowskim. SI. Geogr. XV pod Se- 
werynówka 2) al. Sidorówka. 
Bużanka p. d. Tykicza Gniłego, płynie pod wsią Łysianką; 
nad Tykiczem jest także wieś tej nazwy BUŻlt1zka (gmina Ły- 
sianka, pow. zwinogrodzki). SI. Geogr. XV. 'V tomie I 8. v. obok 
formy Bużallka także Bożallka dla rzeki i wsi. Ale są tam także 
nazwy Buza, Buzówka itp., z którymi Bużallka też by mogla stać 
w zwiazku. 
.. 
BUŻfl, jezioro w pow. nowoaleksandrowskim gub. kowień- 
skiej na zachód od wielkiego jeziora Drywiaty i Strusty (Snudy) 
niedaleko granicy kurlandzkiej, otoczone łąkami, po części mo- 
krymi, nad nim osada Bltżany. 
[......] 
Bulla d. Dnawy (wedle Pola), źródła w lUotyżynie, ujście 
przy Mostyszczach. SI. Geogr. I. 
[......] 
Zwracam też uwagę na bardzo liczne mIejscowości o na- 
zwie Buga./: 


[......] 
Co do -etymologii to mamy przede wszystkim do zanotowa- 
nia jedną bardzo starą. Stanisław Kętrzyński wydobył na świat 
z "Otia imperialia" Gerwazego z Tilbury (XII wiek) ciekawe zda- 
nie: "intpr Poloniam et Russiam sunt duo fluvii, quorum nomina 
secundum vu]garis illorum linguae interpretacionem Aper et Ar- 
miTla". Otóż Apel' naturalnie = lVieprz, ale co się kryje pod AT- 
mi/la,. wyjaśnił dopiero Briickner R'VF XXXVIII 302 dając zrów- 
nanie A'J"milla = Bug, jest bowiem starocerk. bug?' tarmiIJa' i ten 
wyraz, zapożyczony ze skandynawskiego (baugr tpierścień', stwn. 
bOlt[J itd., stind. bllogti- tzakręt, pierścień'), istniał oczywiście także 
w staropolskim, jak z tego cytatu wynika. 
ra "etymologia" po- 
chodzi, jak przypuszcza Briickner, od mistrza Wincentego, któ- 
rego łączyły stosunki z Gerwazym. Por. Rozwadowski RS II 
108 DSt. Bezpośredniej wartości nie ma oczywiście, chociaż pośre- 
- dnio może jest trafną. 
Nasuwa się mianowicie porównanie względnie połączenie 
z indeur. pierwiastkiem bhellg- (w germ. językach także w obocz-
>>>
DON, DNIEPR, DNIE
TR 


243 


llej postaci blteuk-) o zasadniczym znaczeniu tgiąć': sti. bhujdti 
tgnie, odsuwa', blutgnd- tzgięty', blłogd- tzakręt, skręt (węża), pierś- 
ścień', germ. verbum *heugan, baug, bU!Jum tgiąć' (goc. hiugan itd., 
niem. biegen), stisl. bjftgr tzgięty', stgn. biugo m. (sinus' (oba L- 
be2tgo-), *bauga- tpierścień
 (stisl. baug'r, stwn. boug), caus. *baugian 
(niem. beugell itd.), *bugan tłuk (w obu znaczeniach), sklepienie' 
(niem. BO!Jell itd.), *bllldla 
pagórek, guz' (stwn. bulliI, niem. Bu- 
/zel, stisl. b{jla f.). Specjalne znaczenie przybrał ten element w gr. 
i łać. rpEVY(J) rpvYEiv rpVYlj, {ugere fuga, a także lit. bugU, bllgStu 
tbać się, lękać się", bUgiJlti tstraszyć', bug 'tS tstraszny tj. sprawia- 
jący strach, obawę', baugillti tstraszyć', baugils tstraszny, straszący' 
itd., przy czym dla rozwoju znaczenia wystarcza przypomnieć 
bogate gniazdo etymologiczne w językach słowiańskich i balty- 
ekich łellk-, IOllk- o takim samym zasadniczym i pochodnym zna- 
czeniu (cerk. łękq, łesli tgiąć' itd., lękać się, łęk, łąka itd. itd.). 
Jeżeli Sobolewski, AfslPh. XXVII 2-13, zrównywa. Bug z lit. 
bauglts, to jest to tylko pośrednio słuszne, tak samo jak tylko 
pośrednio trafną jest opinia Gerwazego: wszystko bowiem wska- 
zuje na to, że w Bug'u należy szukać wyobrażenia tkręty, wygi- 
nający się, tworzący zakręty i odnogi, luki'; doskonale z tym zga- 
dza się Bugaj, zwłaszcza w porównaniu z germ. bullila-, a także 
i Busk w krakowskiem, nie nazwany od żadnego Bugu rzeki, ale 
rozłożony na wzgórzach nad doliną i nazwany od *bug'u, zostają- 
cego w bezpośrednim związku znaczeniowym z licznymi Bugajami. 
[......) 


60. Don, Dn;eln., Dn-iestl' 
Nazwy to od dawna przez uczonych roztrząsane i przeważ- 
. . 
.Dle Jasne: 
Don l, starożytny Tanais TU'Pai's 2 (Herodot itd., por. miejsca 
li Forbigera III 111-1, 99), w ruskich kronikach DOJł?;, Barsow GS. 


l Z p. d. DOJicem. 
2 Jak wiadomo starożytni nazywali także rzekę J axartes tak 
samo (TaJlais): uważano to i dziś jeszcze uważają często za myłkę, 
.ale już Humboldt objaśniał to daleko prawdopodobniej tym, że nad 
()bu rzekami siedzieli Alanowie wzgl. te same szczepy irańskie, 
w których języku ten wyraz oznaczał trzekę', por. Forbiger n 
77 nst. przyp. 71. 


16*
>>>
244 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLO\VIA
8KICH 


Nazwa od dawna zrównana z oset. dOJl"woda, rzeka' = awest. d1illlt- f.. 

rzeka, śtrumień' = stind. dUnu, f. n. (ciecz kapiąca, kropla, rosa, 
mgla', przy czym oset. wyraz częsty. w nomenklaturze wodnej 
Kaukazu, jak Saudoll = salt-don (czarna rzeka', KU1'Oll-do1l (mly- 
nówka', "tardon (ciepła rzeka', Sakdan = sny-don (jelenia rzeka', 
ArdOlt = liTra-don (szalona rzeka' itd., por. Hiibschmann, Et:rm., 
u. Lautlehre der osset. Sprache 36, nr 109. l\liller, Die Sprache 
der Osseten 4.20 SlO. Egli, NG. pod Don. Bartholomae, Altiran. 
\Vtb. 733 nst.; Liden, Armen. Stud. 73. Starożytna forma nazwy 
wykazuje przesunięcie media 
 te1luis, widocznie lud, od którego 
tę sarmacko-skytyjską nazwę Grecy wzięli, posiadał tę właściwość 
w swym języku. Co do pierwiastka tej nazwy por. Liden l. c. 
Oczywiście ten sam element zawierają: 
Dniepr, starożytny BorystJzenes, Boqvałtiv'l£ tHerodot itd.)t 
od IV wieku po Chr. Dallapris, L1dvan(H£ (por. miejsca u Forbi- 
gera ITI 111 5, l), w ruskich kronikach Dneprt, Barsow .GS.: staro- 
ruskie d1JHepr1J Sinodal. I novgor. U
t. (Ljapuno"\v, lzsled. 36/7), pi- 
sane też dbnepTb 1 ib. 17, w Suprasl. dbllap'r'ł; (zamiast dblljllpr'"6?) 2, 
dbllepel'bSkaja reka serb.-cerk., zresztą zwykle dJleprr, Ławr. !et_ 
(Ljapunov l. c. 37 przyp. 1) i itule kroniki, rusk.-cerk. (dneprll loan. 
Ex.), jak i dziś, por. Miklosich Lex. \V Etym. \Vtb. nie wiem 
dlaczego przyjmuje .Miklosich, jako formę zasadniczą duneprt; cy- 
tuje też tam formę denepbrb z serb. źródła; mało rus. D/lipeJ" lub 
Dilipró, gen. Dńiprd. U Turków Usu, Usy, u Tatarów Eksi, por. 
Egli NG. pod Dniepr itd. 
Dniestr starożytny Tyras, T-vea£, od IV wieku po Chr. Da- 
Ilastris (por. Forbiger III 1117, 3. Egli :NG. pod Dlljepl' itd.), u Tur- 
ków jeszcze Turla, w ruskich kronikach Dn , estr'6 Barsov GS.; 
staroruskie D'6llestrlJ, Dnest1''6 ruskie kron. Miklosich Lex. W Et.. 
,Ytb. za formę zasadniczą przyjmuje l\Iiklosich di:uzastr'O na pod- 
stawie starorus. d'6llastr'tl obok dnestr?J; malorus. Dliister, gen. Dl'li- 
strll. Słowia1iskie formy polegają przede w8zystkim na dawniej- 
szych d'"6Il-; to znaczy, że Słowianie samogłoskę pierwszej zgloski 
percypowali jako t, po czym to '6 nieakcentowane jak wszędzie 


1 Końcowe -b niepewne, może -o (Ljapunov 1. c.). 
2 )!ożna by to rozumieć na podstawie starobułgarskiego, ale 
formy Dallnpris, Dallastrżs jednak nakazują ostrożność, por. niżej..
>>>
DON, DNIEPR, lNIESTR 


245 


"
ypadło. Owa zmiana pierwotnego a 
 'O (tj. u) jest dosyć jasna, 
jeżeli uwzględnimy, że aryjskie i iraliskie a, Ci przed n przeszly 
. 
w oset. o, ktÓl e jest w ą s k ie (Miller 12, 4, por. wyżej don str. 
243-4, inne przykłady 1\liller 20 
 10) i które calkiem naturalnie 
S
owianie percypowali jako swoje ?I, podobnie jak Don u Tata- 
rów brzmi Duna, TZl1la (Egli NG. pod Dmt). 
Co się tyczy pełnogłoski drugiej zgłoski, występującej w słowo 
w postaci e, to znowu przychodzi w pomoc osetyńskie, gdzie aryj- 
skie i iraliskie a (krótkie) przeszło w ii (Miller 14 
 3, 3), zrów- 
nane oczywiście z najbliższą mu słowiańską samogłoską tj. e. Że 
w zachowanych formach Danapris, Danastris jeszcze jest w obu 
zgłoskach a, to nie przeszkadza, bo ten sam stosunek jest między 
imionami sarmackimi i skityjskimi na greckich napisach pontyj- 
skich a dzisiejszym osetyńskim (np. }r avaxo
 
.., avayo
: oset. 
lliiviig 
nowy', Za(Javdo
: oset. zarolłd 'stary'), chociaż nie ulega 
wątpliwości, że osetyńskie stoi w bezpośrednim związku z sar- 
mackim, jak to wynika z całego szeregu innych wspólnych wla. 
ściwości, wyróżniających te narzecza od innych irańskich, por. 
1\Iiller l. c. str. 4 nst. Zatem owe przejścia irań. a w oset. wzgl. 
sarm. ó oraz a odbyły się nieco później, gdzieś koło V -VIIw. 
po Chr. 
U wag R. Sobolewski AfslPh. XXVII 243 objaśnia * DUlestr'O 
-!:::::: dlina-istr-, porównując nazwę rzeki Istra w gub. moskiewskiej, 
a * D'&11 epl'?I 
 dana-ipr-, porównując nazwę rzeki Ihr, całkiem bez- 
podsta wnie. Nazwy to oczywiście złożone, ale nic nas nie zmusza 
do pojmowania drugich części jako -istro-, -ipro- wzgl. -ibro-, 
skoro słowo -e- możemy dostatecznie wyjaśnić. Inaczej niż Sobolew- 
ski pojmował drugie części tych złożeń Pogodin, Izvestija VII 
(1902) 353, ale w -e- widział również refleks pierwotnego dyftongu, 
tylko że analizował d?l1le-(stro, -pr?;)
 *dolloi, 'xoTopoe HaXO,:ł:RTCn 
B'b ('ap
[aT(,Ko:\Ib Ta'Vai
' (sic). 
[......] 
Ciekawą rzeczą jest, że nazwy te powtarzają się i indziej:- 
Din iap ra, Dniapruk(2), jeziora w gminie Janiszki w pow. 
wileńskim. SI. Geogr. VII pod Oryna. 
Dnieprzyca, rzeka w pow. czauskim. SI. Geogr. XV s. v. K?- 
telewo.
>>>
246 J. ROZWADOWBKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD 5LOWIAŃSKICH 


Także jako imię własne daleko, bo u Słowian zachodnich: 
Dellepr w księdze lubińskiej i Dllepr w staroczeskim. 
. 


[......] 
N ast.ępnie wypada podnieść, że rozpowszechnioną jest forma 
nazwy Dniepr bez początkowego d- i to nie tylko dla Dnieprze 
i od bardzo dawnych czasów: 
U Bialorusów mohylewskiej gub. .J.Vpp, gen. .J.Vepra Romanov,.- 
B
łor. SI. IV 176. 177, u lVjapre, za Neprom, u .J.Vjapru ib. 
Nepris, jedno z jezior otaczających sypaną górę we wsi 
Strawka w pow. trockim. SI. Geogr. XV s. v. Strawka. 
.LVepr imię staroruskie obok Dllepr. 
.ł..Vieprec z Sosnicą p. d. Wydricy L d. Berezyny dniepro- 
wej. Mapa ros. 


[......] 
.J.Vistrul, rumuńska nazwa Dniestru na Bukowinie. SI. Geogr. s. v. 
Można by w tym może widzieć po części ślad fonetyki ugro- 
fińskiej, ale na inną drogę prowadzi NanaQt
 u Herodota IV 48, 
wymieniony jako jeden z północnych dopływów IstnI (Dunaju) 
w kraju Scytów tj. Dacji, uważany przez niektórych nowszych 
badaczy za Ardzis, por. Pauly, Real-Enc. s. v., Forbiger III 1104 
przyp., podczas gdy inni wstrzymują się od identyfikacji, np. 
Stein, Herodotos, ad locum. Nazwa ta mimo swego podobieństwa 
jest innego pochodzenia etymologicznego i może zawierać pier- 
wotne (s)nap-. .J est rzeczą możliwą, że Danapris właściwie '- Dana- 
nap'ds przez dysymilację zgłoskową, a w takim razie mogłoby 
i białorus. Nipr nie pochodzić 
 DneTJr, tylko zawierać samą 
drugą część nazwy. Zachowana ta nazwa może także w nazwie 
rzeki Neprjadva (którą Sobolewski, AfslPh. XXVII 243 wywodzi 
!::: * Dr, n eprędy). 


[.......] 
li wag a. Tutaj także starożytny ETirlalllls, 'HQuJa'PÓ
 jako 
'RQt-da'Pó
? Jeden "bajeczny", o którym por. Forbiger I 2-1. III 
503, drugi w Attyce (dopływ rzeki Ilissus), Forbiger III 929 nst 
przyp. 9; łączono go od dawna, por. Forbiger III 325. 503. 
Także Eudon('lts) Plinius, NR. V 109 Eltdone anUle, (tak rk.t 
wydawcy poprawiają na Elulono wedle) Et. :M. p. 390 s. v. EiJdw- 
'Pos z etiologiczną etymologią: Ort... ol KOVQ1j'lE
, Xa'lCl 'l.QYjap,ov 
ini 'l
'P Ka
la'P ÓQP,W'PTES 'PVXTO
 intxa'Ca).apova1j
 ini 'lai
 OX(JatS
>>>
DUNAJ 


247 


aUTOV i!a-';Exot/l
{hioav. IIa(}u 'Co fvdl
Oat OUV EiJowvov 'Cov :rO'la- 
p.ov wvóp.aoal', p. d. rzeki 
feander w Karii pod miastem Tralles. 
Może to być jednak złudne, powierzchowne podobienstwo nazwy 
właściwie karyjskiej, podobnie jak Ill.dus rz. graniczna Karii i Ly- 
kii (dopływ morza) FIin. NR. V 104, z miastem Sind(l nad jego gór- 
nym dopływem czy ramieniem źródlanym, nasuwający na myśl 
aryjski Indus = sti. s{ndku-, ale może tu mamy do czynienia z pier- 
wotnym, karyjskim sint-, por. Kretschmer, Einl. 295/6. Cf. For- 
biger II 104. 


61. Dunaj 
Jak wiadomo DUllaj był znany w starożytności pod dwiema 
głównymi nazwami: "Io'l(}oS, Ister od VIII wieku przed Chr. począw- 
szy (Hezjod itd.) oraz J avov{jtO s, DlilZltbilts, Dlinuvius od początku 
II wieku przed Chr. (por. miejsca Forbiger 111324 nst. oraz 
}'orstemanll 11 2 452 nst.). Prócz tego podaje Stephanus Byz. trze- 
cią dawną nazwę lJ[a'lÓas: L1avov{jtS f; L1&VOV01S, "lo'C(}oS Ó :no-ca- 
/tÓS, :nalat l1Ia'lóas xalovp.Evos. ovp.q;o(}iiS dE 'loi; 
xv.&atS l;UllE- 
O'ovo1}S o{J-cWS txl
{}'ł7. j[a'lóaS oE ).,E'j'E'Cat EiS 'C
V tEll1}vlda 'j'Awa- 
aav aoLOS ou nolla,,,,s nE(}aLOVp,EVot ovdiv tnEnÓV.&EtOaV. Ó dl 
L1avovOtS iefl-1}VEvE'Cat wanEe 'Coi] dp.a(}'lEiv lxwv r.x.łdav. Dokladniej 
nieco zachowana ta wiadomość Stephana u Eustathiusa ad Dionys. 
Perieg. 298:... ou Ó "Ia'C(}os nO'li Jla'Cóas t)'.i'j'f'CO, o lan iCaUt 

 Ellr;vas datos. "ai on nollaxtS plv ol 2xv.&at dl' av'Cov 1rf(}awv-:, 
P.EVOt OVOEv l:naaxov, avp.q;oeii
 oi :nO'CE ainois tnEta:nEaovoTJS 
e- 
p.r;VEV.&r; Javov{JtS 1'; JavovolS, wa:nfQ 'loi] dpa(}'CEiv iXElvovS ailiav 
lxwv, 'Cov'Clauv alnw/lEvos ód! 'COV COLOV1:0V uVó/la'Cos bn' lXfivw'V 
xaul 'C
v avuiJv 'Yl(;)aaav, wS aiuoS av'Cois óva'Cvxias 'j'EVÓ/lfVOS. 
O tym będzie mowa jeszcze niżej przy etymologii. Ogółem biorąc 
byla nazwa Diinllbius, Danuvilts używana w biegu górnym i śred- 
,nim, Istros, Ister w dolnym: tylko Lydus, De magistr. 3, 32 podaje 
na odwrót, że Dallllbius bylo nazwą tracką 1. Nazwa niemiecka 
Donazt polega na stgn. TuolZouwa,2, śdwn. Duollouwe, co wedle po- 
wszechnego zapatrywania uczonych polega na przejęciu nazwy Da- 
nuvius od Celtów, przy czym d- już nie uleglo przesunięciu germań- 
skiemu w t-, bą Tuonouwa jest specjalnie wysokoniemieckim prze su- 


1 Forbiger III 325. Zeuss, Deutschen 12 przyp. 
2 Także Tuollaha z przeniesieniem niemieckiego ..aha, DZiOna.
>>>
248 J. ROZWADOWSKl: STUDIA NAD X..\ZWA1U WÓD SLOWIAŃSKICH 


nięciem dawniejszego germańskiego d-,czyli że celt.dull==gernl.dult-. 
Slowialiska. nazwa Dunaj oraz Dltllav rozkłada się ogółeln biorąc 
w ten sposób, że południowa jest DUllav, wschodnia tj. ruska i ZR.- 
chodnia Dunaj: serb. DltllaV, Dll1taVo, ale dial. także Dunaj (Vuk), 
bułg. D/tllav, słoweń. DUllava (MikI. Et.) lub Donava (Sket) obok 
Dunaj c'Viedeń', zresztą (ros. małorus. pol. czes.) Dunaj i ten sto- 
sunek jest stary, bo D/tllav
 mamy w Suprasl., u Jana Exarchy 
i w innych źródłach cerk.-bułgarskich i cerkiewno-serbskich, zaś 
Dunajb spotyka się tylko w ruskich zabytkach, por. Miklosich Lex. 
Kazwa slowialiska została wedle powszechnego zapatrywania prze- 
jęta z germańskiego co, przynajmniej dla formy Dllllav, nie przed- 
stawia żadnej trudności: oczywiście trzeba przy tym mieć na myśli 
przede wszystkinl Gotów. U l\Iadziarów brzmi nazwa analogicz- 
nie DU1la l. 


(......] 


Nazwę Dunaju etymologizowano od dawna. Lydus, De magistr. 
3, 32 podaje taką wiadomość: nE(}i dE u)v e(}axla'V fllovJlE'VOf; 
(sci!. Ó "](JT(}Of;) dno{JdllEI !łE'V na(}a 'EOtf; EnIXw(}IOl; 'lO lf.tnQO(]{)E'IJ 
ovolla, łJavovfJlOf; f-lETa{JdllEI. Oihw dE aVTo'V oi @(}{lXEf; ExalE(]a'V... 
J1avov{JlOv dE 'EOV VE(pEloq;6qov XalOV(]1 na7:(}lw;, do czego por. 
Jordanis Get. 12, który mówiąc o Dunaju, (Danubius) powiada: 
Omnino amplissimus est, qui lingua Bessorum Hister vocatur. 
Dalej mamy przytoczoną już wyżej notatkę Stephana Byz., że 
.Dunaj nazywał się niegdyś u Skytów .J/aT6af; = 
(JIOf;, a później 
z powodu nieszczęścia (klęski) doznanego został nazwany L1a'Vov{Jl
 
1) L1avOvGlf;, co miało znaczyć, że on był winien tego. Jak wia- 
domo (l(]Wf; pochodzi od ij(Jl
 cmut rzeczny' i znaczy cmulisty, 
błotnisty', tymczasem u Łatyszewa, Scythica et Caucasica I 259 
przetłumaczono to przez c6e3Bpeft.H.bItt' jak gdyby d(]I'V
f;, z powodu 
niejasnego tekstu u Stephana: ale jak-Widać z wypisku u Eusta- 
thiosa (por. wyżej) fakt, że Scyto wie często przeprawiając się przez 
Dunaj nigdy nie doznali niepowodzenia, wcale nie uzasadnia 
dawnej nazwy lłfa7:Óaf;. Relacja brzmi: "I(]'EQOf; nazywał się dawniej 
u Scytów lJla'EÓaf; = Cj(]Wf;; Scytowie często przeprawiając się prze- 
zeń [w swych wyprawach] nigdy nie doznali niepowodzenia; ale 


t Por. wyżej niem. Duona; dialektycznie spotyka się jeszcze 
dziś formę niem. .D6ne, Baumeister, Alemann. \Vanderungen I 114.
>>>
DUN .u 


24H 


. 


raz zdarzyło się im nieszczęście [oczywiście: klęska] i wtedy 
nazwali go t1&VOV{jIS lub t1&VOVOlS co w ich języku znaczyło, że 
on ponosił winę tego. A więc raczej: m i m o swej dawnej nazwy 
JIa'lóas 
(f(]IOS' nigdy im się nic nie przytrafiło, aż raz... \Vynika 
z tego, że przede wszystkim na podstawie danego przekładu wy- 
pada sZWfaó objaśnienia nazwy ..:lIu'lóaS i musimy też stwierdzić, 
że nasuwa się bardzo łatwe i przekonywujące: l11a7:óas należy do 
indeur. pierwiastka mentlz- i równa się naszemu (lnętny' albo jesz- 
cze lepiej takim nazwom rzecznym jak }'lątwa, ]lątawa. Por. 
stind. mallthali, mathali, mathnllU (obraca, miesi! miesza itd.' za- 
tem, mat - w .LJI a7:óas b: *m1Jtlt-, przy czym dla -t- zamiast -t/t- nie 
potrzebujemy się powoływać na oset. t L- d L- th, bo w iran. t/t 
po n przeszło w t, a więc była oboczność mallt- II mad-, skąd ana- 
logicznie -t- mogło się dostać i do formy mao-, do znaczenia por. 
zwłaszcza nasze męty, ogólniesłow. 'ł1lQtbnr, (mętny' itp. 
Co się tyczy nazwy Diźl11tvius, o którą nam tu przede wszyst- 
kim chodzi, to nowsi badacze uważają ją za celtycką. Zeuss- 
Ebel, Gram. celt. 998, 16 łączyli ją z iryj. dana (odważny, śmiały' 
»ex quo ob fortem, citatum cursum faciłe interpretationem inve- 
nerit D{inuvius, nomen fluvii«, dawniej Zeuss i Gliick także z iryj. 
ddn (g. dana) "sztuka (ars)' 1. 1\fax 1\Iiiller Revue Celt. I 135 na- 
wiązując do starozytnej tradycji uważał nazwę za tracką ze zna- 
czeniem (mętny' i łączył z stind. danu- "ciecz kapiąca, kropla, rosa, 
mgła' = awest. diilllt- (rzeka'. Co się tyczy pierwszej etymologii, 
to jest ona zgoła l1ieprawdopodobna 2. Druga etYlnologia jest na- 
turalna i stara: z Donem i odnośnymi wyrazami aryjskimi łączono 
Dunai od dawna, por. Forbiger III 32:), Egli NG. pod Don, tylko 
że mieszano z tym także rzeczy zupełnie obce i niepokrewne jak 


l Co do sufiksu to Zeuss, Deutschen 12 przyp. wychodząc 
z formy DlInubizts przyjmowal (celtycki) sufiks -ub-, tak samo 
Gram. celt. 752, Zeus-Ebel, Gram. 784, wychodząc z Da ilU 'Cizts, 
sufiks -ltv-. 
I O iryjskich wyrazach por. Stokes (Fick Wtb. 4 II) 143, 
gdzie podana fałszywa etymologia: gr. d
vEa itd. oraz odnośne 
aryjskie wyrazy wykazują element dells- (por. Boisacq Dict. pod_ 
dl,vEa), zaś -1ZS- daje w celt. -ss-, wskutek czego Stokes musi dla 
iryj. wyrazów przyjmować *rliisllu- itd. O łączeniu DlillllVius z ira 
ddn Stokes tylko referuje. 


.
>>>
250 J. ROZWADOWSKI: ST(;DL\ NAD l\.
ZWAMI WÓD SŁOWIA
SKICH 


DŹlOilla itp.; patrz pod Don str. 243-4. Różne dawne etymologie 
zestawia Uckert, Geogr. lIII, 152. Pla.nta, Gram. der osk.-umbr. 
Dial. I 45 3 zestawia nazwę Dunaju i DOJlu, za zgodą \Yaldego, 
Et.. \Vtb. pod fOłłS z stind. dllan- tporuszać, biec': najwięcej by 
przemawialo ,za tYln stind. dlulnvali (biegnie, ciecze' = stpers. da- 
ll11fJatiJj l fpłynie' (którego nie ma u \Valdego, za to podane u niego 
przytoczenia ze stind. są po części falszywe), polegające ńa dllall11-, 
ale jest to mało prawdopodobne; stind. dllall- w znaczeniu (biec, 
ciec' polega oczywiście na kontaminacji z d1zeu- (:Jiw, stind. dlul- 
vate itd.) 2. 


. 


[......] 
Material bałtycki i słowiański: 
Łot. dztńavas, dUllavas pl. fmal e , niezamarzające wody' tLes- 
kien, .Nomin. 351), dł-l1/11S pl. (obok dalli masc.) (muł (Schlamm), 
ib. 31-1, dallas trokita (Schilf)', cf. masc. dańi, dtUli ib. 369, dfu/i' 
d/liii pl. (trzcina, sitowie (Schilf, Binsen)', oboczna forma fem. (U/,- 
1las, diii"as ib. 373. 


[......] 
Lit. dUllójus m. "głąb (w jeziorze, rzece), jezioro', .Tuszkiewicz 
(cytat z pieśni), jak w słowo poezji. 
[......] 


1 Bartholomae, Altiran. \Vtb. 683. 
2 »Dallltvills=im Altertum die Donau in ihrem Oberlauf. Der
. 
wird von Gliick, Die kelt. Namen bei Caesar 91f. mit ir. dlina (for- 
tis', viel ansprechender von Sobolevsky JA 27, 240ff. mit awest. 
dalllt, osset. don (FIuL)' zusammengebracht. Ob der Name von Haus 
aus kelt. ist, oder schon von den Kelten vorgefunden, laJat sich nicht 
feststellen. Im Unterlauf hieL) der Strom bei den Thrakern Istros ans 
alterem * Isros, mit lsara verwandt. Den Germ. ist die D. u. ihr 
. 
znerst mehr aIs voriibergehend bekannt geworden, aIs sie nach der 
kim br. Wanderung iiber den 
Iain gegen ihr Quellgebiet vordran- 
gen. Sie konnten das li vom kelt. Danuvios noch zu o weiterfiihren 
gleich dem idg. a; die Ableitung ersetzten sie durch das anklingende 
*awjo- (Au', eig. (das \Vassrige', wobei der N. zugleich zum Fem. 
wurde. So entstand germ. · Donawjo-, Nom. * DonalOi. Hieraus erkIart 
sich die aIs got. iiberlieferte Form t1ovva{ju;, t10vvavlS d. i. Dunawi 
. (wulfil. * Donllwi); ebenso stellen mhd. T2to1loztwe, bair. ost. Doalla 
regelrechte Entwicklungen dar. Nhd. sollte man Tunalt erwarten; 
woher die Lautgestalt Donalt stammt, bedarf noch der AufkHirung. 
Slav. Duna'Cu, .Dunaj beruht auf der germ. Namenform. )Iiillenhoff 
DA. 2, 362 ff.« .Much w Hoopsa Reallexikon s. v. 


.
>>>
EDESS.o\ 


251 


Podunaji wzgI. Potlullaje, dwie luiejscowości, jedna przy uj- 
ściu nie nazwanego potoka z prawego brzegu do Jeglon (I. d. 
Dźwiny), druga przy ujściu .JegIon. Mapa sztab. pruska 1:2UO,000, 
Karta Jllukst. 


[......] 
Dunaj, jezioro przy wsi Gudajcie (po lit. Gudonis) w glui- 
nIe Rudrany pow. sejneliskiego. 'V oIter, Spis. naseJ. m. Suvał. 
gub. 70. 
[......] 
Dunaj al. Ludzianka d. Bzury. SI. Geogr. I pod Bzura. 
Dunaj rzeka, dzieli pola wsi Zakrzew koło Radomia. Liber 
Benef. I 30
. Zatem dorzecze Radomki. 


[......] 
U wag a. Nazw miejscowych Dunaje, DunajelCo itp. nie po- 
daję, bo polegają na nazwach osobowych wzgI. nazwie osobowej 
Dunaj. 
Dunaj cwielka rzeka' (appell.) Slovenske povesti 25-1. 25
. 
.J ak wiadomo pospolite jest to użycie zwłaszcza w poezji. 
U wag a. Tlul1ler-See, u Fredegara in laco DUllillse (HoIder 
s. v. Arola). 


[......] 
::\loże słowo DUłlaj pochodzi z iran.? Przejęte niegdyś także 
jako appelJ.? No, ale dlaczegoż DOłl pozostał ze scyto o (jak oset.) 
z iran. Ci przed 1l? Więc może w gruncie rzeczy to wyraz pra- 
pokrewny? Pamiętać o tem, że Dniepr nazywa się po części 
Dunajem; może właściwie pierwotnie to był ten sławny DUJlaj 
Słowian! 


[......] 


62. Eclessa 


Edessa, "EoE(Jaa, stara rezydencja królów macedOliskich, nad 
rzeką Ludias i przy via Egnatia, nieraz przez starożytnych pisa- 
rzy wymieniana (por. Forbiger III 1061), niewątpliwie nazwana 
od swego wodospadu, tu bowiem rzeka Ludias (dzisiaj Karasmak 
aJ. JHavronero), odpływ jeziora Begorrites (dziś Ostrovo) spada 
z wysokich 80-100 ID skal. Toteż już od dawna uczeni dostrze- 
gli etymologię tej nazwy, wywodząc ją z pierwotnego *vt?dessa i łą- 
cząc przede wszystkim z wyrazem frygijskim Fiov (zapisane ,Jiov)
>>>
. 


252 J. ROZWADOWSKI: STUDIA S.-\D NAZWAMI WÓD SLOWIANSKICH 


fwoda', zawierającym tę samą formę pierwiastka co arm. get frzeka' 
( L- *ved-), oraz trackie nazwy miejscowe Bio'VS i BEOVlJEQOr;, por. 
zwlaszcza Thomaschek, Die alten Thraker II 1,5. Kretschmer, Ein- 
leitung 225. 239 przyp. 1. 286. 405; także dawniejszych jak Die- 
fenbach, Origines 445. Kiepert, Lehrbuch der alten Geogr. 310 nst., 
oraz Egli NG. pod AegiJla. Dzisiaj Edessa nazywa się Voden{l 
wzgl. l""odina (nowogr.), co jest nazwą bułgarską, znaczącą to 
samo: ponieważ nie ma mowy o przekładzie, wynika z tego, jak 
bardzo charakterystycznym dla miejscowości jest ten element wy- 
obrażenia wody. 
Niedaleko Edessy byla stara nekropola królów macedoliskich, 
zwana Alyai (także Alyaia, por. miejsca starożytnych autorów, 
Forbiger 1. c.), przez wielu (już w starożytności) uważana za 
wprost identyczną z Edessą, przez innych rozróżniana l, ale w każ- 
dym razie w swej nazwie stojąca w ścisłym związku z Edessa., 
co także już dawno zauważano, łączy się bowiem z aiYES. xvpa,,;a 
(dor., Resych.), alytalós, xa'latyiŚw itd. (por. slowniki etymologi- 
czne Prellwitza i Boisacqa) i znaczy mniej więcej fwodospadowe 
(miasto)', podczas gdy Edessa, podobnie jak Vodella, nieco ogól- 
niej to samo wyraża, por. Kretschmer 286. Egli 1. c., gdzie po- 
dana i dawniejsza literatura. 
Co się tyczy formacji, to prawdopodobnie Kretschmer 405 
ma rację wywodząc Edessa L- *edes-ja 2, przy czym zwraca uwagę, 
że twór to oczywiście indoeuropejski i nie należy końcówki tu 
występującej mieszać z licznymi nazwami miejscowości na -ssos 
-ssa, spotykanYlni także w Grecji, a pochodzenia przednioazjaty- 
ckiego, o których Kretschmer obszernie mówi. 
[......] 
U wag a 1. Druga Edessa, prastare miasto w l\lezopotamii, 
na napisach asyryjskich Rzehlt zwane, skąd syryj. Urkoi, armeń. 
llrltai, gr. ' 0QQó1l, arab. Rulta, Rolla, dzisiaj tur. U1'fa, urfa, do- 
stalo swą grecką nazwę "EOElJOa dopiero za Seleukosa I, czy to 
wprost przez przeniesienie nazwy starej stolicy macedońskiej, czy 
to przez przekształcenie syr. Haditka f nowe miasto'; później nazy- 
wała się po grecku także KaJ..J..t
Qó1J i Antiocllia. W każdym razie 


1 Por. wyżej cytowane miejsca, Forbiger III 106, przyp. 
12 itd. 
:I 1\Iogloby być także *edes-sa.
>>>
lLIA 


253 


i przy tej nazwie grał rolę element wyobrażenia wody, bo były 
tam stawy i źródło poświęcone bóstwu. Por. Egli XG. s. v. 
U wag a 2. Ta sama forma pierwiastka 1:ed-, którą spoty- 
kamy w nazwie "E
Eaaa L- F iOEaaa, w fryg. F iov i armen.. yet 
istnieje także w językach ugrofhiskich (fin. '["esi, pieli vete-, mordw. 
vea, zyrj. va, węg. viz itd.), jeden z niejasnych dotąd przykladów 
leksykalnej zgodności między tymi językami a indoeuropejskimi, 
zauważonych od dawna, a- które uważają albo za prastare zapo- 
życzenia - w nieznanych czasach i warunkach geograficzno-kul- 
turalnych - ze strony ugrofińskiej, albo za ślady jakiejś prawspól- 
ności. Nowsze szczegółowe opinie, Pogodina, że ,vyraz ten został 
zapożyczony przez U grofinnów z Języka ind o eur. , w którym ten 
wyraz brzmiał podobnie jak w fryg. i arm. (por. F.- U.F. I An- 
zeiger 82, nr 78) i Gleyego, że arm. wyraz został wzięty z ugro- 
fiń. (por. F.-U.F. III Anzeiger 19, nr 128) nie posuwają sprawy 
naprzód. 


63. Lila 


llija (zwykle pisane lUa) L d. rzeki Usz p. d. Prypeci w pow. 
radomyskim gub. kijowskiej, wypływa z niedostępnych moczarów t 
brzegi też ma w górnym biegu nieprzystępne. t;ł. Geogr. i mapa 
szt. austr. 1 :200,000 karta Czernobyl. Obok formy llia podaje 
SI. Geogr. także formę lIsza, a pod wyr. IliJlka oraz IZbice (wieś 
nad nią w pow. radomyskim) formę oboczną llillkll, widocznie 
drugorzędną; w t. XV pod wyr. Kliwill
Y) i Lubianka 2) nazwana 
jest tylko llią. llia ma L d. liczę, p. d. TVilczę, mapa szt. au str. 
1: 200,000 karta Chabnoje i SI. Geogr. pod llia, który dodaje, że 
wedle Semenowa i Fundukleja llia ma d. BUczę i l/Ilę: Bilcza 
oczywisty błąd zamiast IVi/cza, ale lina llloże stoi w związku 
z podaną przez SI. Geogr. dla liii oboczną fonną lliuka i wsią- 
IZbicami, które leżą właściwie nie nad samą lłią, tylko nad jej 
doplywem czy kanalem (na karcie Czernobyl nie nazwanym). llin 
llla jeszcze dopływ Lejkę, właściwie rodzaj odnogi wzdłuż rzeki 
U sz, łączącej się z jednej strony z U szą, z drugiej z I/ią (karta 
Chabnoje). 
[......1 
llia d. Teterewa w pow. radolnyskim. SI. Geogr. Najprędzej 
mylka zamiast TVilija. 


[......]
>>>
')-- ł 
....) -ł: 


J. ROlWADO\\'SKI: STUDIA NAD NAZWAm WOD SLOWJAXSKICH 


IUnka rz. W pOW. owruckilll SI. Geogr. XV pod Sorokopieli. 


[......] 
llija (IZia) L d. \Vilii, ma 1. d. Udrę. SI. Geogr. Mapa szt. 
pruska 1 :200,000 karta Radoschkowitschi (i inne lnapy) oznacza 
Ilije jako p. d. Rybczallki al. 'Viazynki l. d. 'Viiii, ta też rzeka 
Rybczanka ma p. d. Udrankę. Nad Iliją leży mko tejże nazwy; 
naturalnie trudno przy biurku rozstrzygnąć, czy bieg ,vodny od 
połączenia się \Viazynki z Iliją jest dalsz'ylll ciągien1 pierwszej 
czy drugiej, tzn. czy \'
iazynka czy Ilija zostala nazwana Ryb- 
czanka od wsi (przy ujściu do \Vilii) Rybczana. Cały bieg Iliji 
moczarowaty. 
Ila 1. d. Gauji. SI. Geogr. 
[......] 


Etymologii, o ile wiem, nikt nie próbował. Koczubinski, 
Ż:\IXP 88 powiada, że etymologia Iliji (litewskiej) jest cielllna 
i przytacza tylko ze Sprogisa nazwę wsi Iłi. 


[......] 


Nie oglądajlny się na 1Vilie i przypatrzmy naszej nazwie, 
próbując ją objaśnić tak jak jest, po prostu. Otóż etymologia na- 
suwa się łatwo, mamy mianowicie: 
lit. eill, eilii wzgl. aUii- 
szereg, rząd czegoś', lot. eila I:ts.', 
obok czego lot. ela 
ulica' (Bielensteina, LSpr. I 268 ela), oczywi- 
ście do lit. eiti ciść', łot. e1 (Bielensteina .'lt) 
ts.', ideur. ei-, por. 
Leskien, Nomin. 454:. 460. Bielenstein l. c. J uszkiewicz pod aila 
itd.. oraz eila itd. rren sam wyraz spotyka się i w germ., miano- 
wicie norw. dial. eil f. clangliche Furche, Rinne' (Torp 27). 'Vielu 
uczonych łączy z ei- także niem. eileJl, śwn. Uen, stwn. Ulan, ileJl, 
stsaa. iUan, 
sich beeifern, sich befleiBigen, eilen', wywodząc już to 
wprost z *ei-l-, już to jako intensivum *ijilian L- *ejelian, por. Noreen, 
Urgerm. L. 76. 'Vood, 1\Iodern Langu. Notes 17,6 nst. (IF XV 
Anz. 106), Kluge s. v., Torp 
7, do czego można dodać, że w stind. 
są resztki forrnacji iyeti do pierw. ei- (imi); inni wywodzą niem. 
wyraz (subst. stwn. Ua 'studium') L- ild-, łącząc z stisl. id, id f. 
ts. 
(\Virksamkeit)' z uproszczeniem -ll- (L- -ld-) po długiej samogło- 
sce, Brugmann, KVGr 233 
 32
), do czego wypada zauważyć, że 
niektórzy także ten stisl. wyraz łączą z ei- jako *iti- (Torp l. c.:
>>>
ILIA 


255 


stind. ił'- "Gehen', por. łać. itio). ..J ohanssoll IF II 57 łączy także 
stind. iYllrti 
porusza, wprawia w ruch', irte 
ts., porusza się, spie- 
szy' itd. oraz gr. ;d)'J..w z tym wszystkim, przede wszystkim zaś 
z nieIn. e ile u , co przyjął \\Tackern8gel, Ai.Gr. I 210. 219 c) doda- 
jąc jeszcze sti. formę llayati (obok zwyklego inJyati); zwykle 
jednak odnoszą odnośne formy stind. do pierwiastka er-o Z niem
 
eilell łączono także często germ. wyrazy oznaczające stopę tj. po- 
deszwę (stisJ. ił, 8gS. ill itd.) np. Noreen l. c., Johansson L c., 
Klnge l. c., ale daleko prawdopodobniej oddzielają dziś ten wy- 
raz od pierwiastka ei- ze względu na znaczenie cSchwiele' obo- 
czne lub nawet wyłączne w różnych germańskich językach i na- 
rzeczach, por. Torp 28). 
Do znaczenia przypuszczonego dla Ilija itd. rrzeka, stru- 
lniell' na podstawie tej etymologii por. lit. ei11lenil, eimellas rpotok " 
które na pewno należą do pierwiastka ei-, por. eismelle, eisme 

Gang' (Leskien, Nom. 419). Pewną trudność przedstawiają ewen- 
tualnie formy litewskie, o ile by zawieraly i-o 
Druga możliwa etymologia dla naszych nazw wynikalaby 
z zestawienia z ogólnieslow. ił." !'il, glina, błoto', który to wyraz 
pojawia się jeszcze w gr. i)'.v!;. Znaczeniowo nadawalaby się ona 
np. dla Iliji w radomyskim pow. bardzo dobrze. 
[......] 
Trzecią etymologię nasuwa następująca grupa wyrazów: kymr. 
ilio 
gahren', gall. imiona Iliatus, Amb-iliati, Illio-mants, Amb-illills, 
gr. O.la. p,ó
ta YV'PalxEla, 1).1O'P' 'lO 'l
S YV'PaucoS iqJlj{JalO'P 01j).oi. ;cal 
'Y. Ó (Jp' 0'1' Y'l.''PalxEio'P na
a KwotS, Resych., do czego zdaje się należą 
1) lać. Ula 
slabizna' 1, 2) germ. *ilju, *ilja, *ilip rSchwiele, Fu6- 
sohle' w stisl. ił f. 
podeszwa', ags. ile m., ill n. rpodeszwa, 
Schwiele', stfryz. ili, śdn. eide, elf, ele tSchwiele (na nodze lub 
ręce)', szwab. illen (BenIe' (por. wyżej), z cz
go wynika element 
pierwiastkowy U- o znaczeniu mniej więcej cpęcznieć, wzbierać', 
por. Stokes (Fick \Vtb. 4 II) -16. Z takiego lub podobnego zasa- 
dniczego wyobra
enia nieraz się rozwija znaczenie cźródła, wody 
płynącej' itp., nie m6wiąc już o innych możliwych drogach po- 
średnich od owego U- do naszych nazw wodnych. 
[......] 


1 Inna etymologia tego wyrazu: por. \Yalde s. V. 


.
>>>
2f)6 J. ROZWADO\\SKI: STl
DlA XAD NAZWAMI WÓD Sł.OWIANSKICH 


64. Ra u'a: "Pi, C\Yolga' 
Rawa p. d. Brynicy p. d. Przemszy Czarnej. Karta Oświę- 
cim mapy sztab. austr. 1: 200,000. 
Rawka (al. Bolimówka) p. d. Bzury, po,vstaje z połączenia 
trzech strumieni w okolicach Rawy, a mianowicie to miasto po- 
wiatowe b. gub. piotrkowskiej leży nad dwoma z nich (Rltwką wla- 
ściwą i Rylską); rozlewają się w d,va obszerne stawy. \V dalszym 
biegu ma Rawka szeroką dolinę, miejscami bagnistą, głębokość 
zmienna, przy ujściu rozlewa się szeroko i płytko. Oczywiście 
miasto nazwane od miejscowości względnie rzeki: nazwa Rawa 
(miasta) wymieniana w tej f?rmie od połowy XIII wieku (por. 
cytaty w SI. Geogr. s. v.). 
Rawa, wieś nad l\Iininą d. \Yieprz8 w pow. lubartowskim. 
SI. Geogr. l\Iinina tworzy pod Rawą wielki staw, por. karta Siedlce 
mapy sztab. au str. 1: 200,000. 
Rowa al. Rawa p. d. Berezyny dnieprowej w pow. borysow- 
skim. SI. Geogr. Ale w Opis. pow. borysow. 24 podana jest forma 
Ralca; akcent mi nie znany. 
Roweja p. d. Oposzczy l. d. Niemenka (
iemunia, Memel),. 
który wraz z .Muszą tworzy rzekę Aa. Prócz SI. Geogr. pod 
Niemenek i karty Radziwiliszki mapy sztab. pruskiej 1 :200,000 
por. Pamjatnaja kniga Koven. gub. na 1898, oddział "Poniewie- 
ski powiat" n 92 nst. A zatem lit. Roceja, co jest zwykłym - two- 
rem pochodnym (sufiks -eja) od * Rova = słowo Rawa. 
Rawe p. d. dolnej Guber p. d. rzeki AHe (ŁYl1Y) w Pru- 
siech \V schodnich, wedle Kellera, 
Iemel-, Pregel- und 'Veichsel- 
strom II 320. Karta Rastenburg mapy szt. pruskiej 1: 200,000 ma 
poniżej Rastenburga) p. d. rzeki Guber, nazwany Rawdes: nie 
wiem, czy ten sam i która nazwa w danym razie prawdziwa. 
Nie zupelnie pewna jest też przynależność tutaj nazwy mia- 
steczka Rawy Ruskiej w Galicji, położonego nad górną Ratq. 
Mamy zatem nazwę wodną, która w formie słowiatlskiej 
brzmi Rawa, a w litewskiej Rova, to znaczy dawniejsze ..* Rora. 
· Jeżeli się rozglądniemy za objaśnieniem, to a priori można by 
je łączyć z grupą ,vyrazów 'ryć, rów itd., które wraz z wieloma 
innymi tworzą ogromne gniazdo indoeuropejskie, a co za tym 
idzie z licznymi nazwami Rów itd. .J ednakowoż charakter wyżej
>>>
RA WA 'Pil I:WOI.GA" 


257 


przytoczonych wód nie bardzo temu odpowiada i sądzę, że Po- 
godin, Peredvii. 95, który z nazwą Rawki d. Bzury i Rolt.U d. 
Berezyny (zna tylko te dwie nazwy) łączy lit. rova 'BO.1a Ha :J.Y- 
rax'b, OCTaBIrraHCH OT'b HaBO,1,HeHitt II no.:rOBO).bH', ma rację. Nie ma 
tylko racji uważając stąd nazwę za litewską, a po wtóre materiał 
jest daleko obszerniejszy. A mianowicie: 
lit. rova (Nesselmann) I:Riickstand von Uberschwemmung" = 
lot. 1'iiwa I:stehendes faules eisenhaltiges Wasser, das Hautchen 
darauf, Pfiitze, Morast' (Leskien, Nomin. 232, Bielenstein, Lett. 
Spr. I 263. 285); lot. 1'aws Cmoorig; gefarbt (vom eisenhaltigen 
Morastwasser)' (Leskien, L c. 344. Bielenstein L c. I 55); lot. l'U- 
wene cMorast' (Bielenstein I 284). Identyczne z tym są: 
germ. *rova- I:spokojny (łagodny)', *rovo I:spokój, spoczynek', 
w stnord. rór, agB. rów (adiect.) i stnord. ró, ags. rów, stwn. r'ltowa 
(= dziś. Rulze) f. Te germańskie wyrazy, obok których jest jesz- 
cze apofoniczna forma *rlvo w stgn. rawa, dn. rawe (z tym sa- 
mym znaczeniem), od dawna zrównano z gr. lQwfJ I:ustanie (za- 
przestanie), spoczynek' (verbum łqwl:w jako stwn. ruowen itd.), por. 
slowniki etymol. germańskie i greckie. 
Tę samą nazwę odnajdujemy daleko na wschodzie w staro- 
żytnej nazwie Wolgi, która się utrzymała do dziś dnia u )lor- 
dwinów. Pośrednio znamy tę nazwę już z pierwszego wieku chrze- 
ścijańskiego, mianowicie Dioscorides (I wiek po Chr.) ID 2: I:pil, 
ol dE' xai ' Pijov xa).ovl1t, 'j'EvVa7:at EV 7:oiS vnEp B6a1t0f;0v -CÓ1Wtf, 
następnie GalenuB (druga polowa II wieku po Chr.) vol. Xln 
p. 224: I:p
ov, lvtOt dE nf;0auY0f;E-lJOVat cpa. wymieniają roślinę le- 
karską, prawdopodobnie rkeulJl albo rhabarbarllm, t e j s a fi ej 
nazwy co rzeka, por. Ammiauus XXII 8, 28: Ruic [sc. Tanai] 
Ba vicinus est amnis, in cuius superciliis quaedam vegeta
ilis 
eiusdem nominis gignitur radix proficiens ad usus multiplices 
medelarum, tylko że Dioscorides, podobnie jak Plinius (NR. XXVII 
128: Rhacoma (v. 1. rhecoma) adfertur ex his quae supra Pontum 
sunt regionibus), fałszywie określają okolicę, por. bIiiller ad Pto- 
lem. V 8. 6 i 1115 p.429, a w ogóle zauważyć trzeba, że roślina 
nie pochodzi znad Wołgi, tylko z Azji środkowej. Ale droga 
handlowa, sprowadzająca rlteu11Z do rynków kaspijskich, skąd do- 
piero się dosta walo na rynki greckie i rzymskie, przeniosła na 
ten produkt nazwę \Volgi; por. \v nowszych czasach nazwę rha- 
Prace onomastyczne l. 17
>>>
2f8 J. ROZ\\ADOWSKI: BTUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAXSKICH 


barba1"Um, rosyjskie, ponieważ z Chin (Tybetu) przez Kiachtę do- 
stawała się na wielkie rynki rosyjskie, skąd do reszty Europy. 
Por. Forbiger II 7 [) przyp. 68. Pierwszy raz na pewno wymienia 
\Volgę Ptolemaios V 8, 6, 7, 12, 13 w formie epa. t, następnie Am- 
mianus MarcelIinus XXII 8,28 (druga połowa IV wieku po Chr.) 
w tej samej formie (Ra), wreszcie Agathemerus X (III lub IV 
wiek po Chr.) w popsutej formie epwS albo może tylko dialekty- 
cznej. Jest jednak rzeczą prawdopodobną, że wymieniony u He- 
rodota IV 123 wśród rzek za Donem (Tanais) płynących "Oaqos 
był Wołgą, epa. Ptolemajosa, jak to od dawna przypuszczają i tylko 
w takim razie trzeba by przyjąć myłkę za "OqaoS lub podobnie. 
A mianowicie 'V olga u 
Iordwinów (u szczepu Er-za) nazywa się 
po dziś dzień Rav, Ravo (por. Paasonen, Mord w. Ohrestom. w sło- 
wniku itp.): zatem Ptolemeuszowe ePa niewątpliwie przedstawia 
rezultat ściągnięcia z * Rava- (masc. czy fem.), a w takim razie 
i Herodota *'Oeaos L- *'OqaF os byloby zrozumiałe. 
Teraz trzeba uwzględnić, że Wołga, ta największa rzeka 
europejska (albo wedle wyobrażeń starożytnych a
jatycka), od- 
znacza się niesłychanie malym spadkiem: wynosi on wszystkiego 
229'5 metrów na 3689 kilometrów długość biegu i to przy olbrzy- 
miej masie wody. Toteż Wołga, zwłaszcza dolna, robi jak wia- 
domo wrażenie olbrzymiego jeziora. A więc starożytna nazwa 
Wolgi jest po prostu =Rawa tj. spokojna woda. 
Zatem nazwa indoeuropejska, może aryjska, ze względu na 
-a- formy starożytnej, której oczywiście Słowianie nie znali, ale 
którą szczepy ugrofińskie zastały i zachowały. 
[......] 
U wag a. E. Kuhn, KZ. XXVIII 214 nst. zestawia nazwę 
epa 
 awest. nazwą mitycznej rzeki Ranlla = stind. rasli rwilgoć' = 
słowo "osa itd. 


65. Raja 
Obok lotyskiej formy rawa (por. wyżej) jest w tym samym 
znaczeniu oboczna forma raJa efaules, eisenhaltiges \Vasser in Nie- 
derungen, das Hautchen auf solchem \Vasser' (Leskien, N omin. 
3]5): częsta to oboczność morfologiczna przy pierwiastkach na 


1 epc;, nO'lap,ov, 'lO'V tPa nO'lap,ó'V itd.
>>>
RAJA, VIADUS: ODRA 



5
 


długie samogloski. Bardzo ciekawy jest fakt, że ten sam wyraz 
odnajdujemy w kaszubskim raja (błoto' (Prace Filo!. III 606), do 
czego Berka dołącza nazwę Raja, rzeczka w l\leklemburgu w do 
kumentach z XIII w. (Casopis Maćicy Serbskeje 1863, 226). Rów- 
nie ciekawe jest, że wyraz ten odnajdujemy i w fińskim, miano- 
wicie fiń. r'ltOja "Schlamm, Koth, l\ioder', obok czego ruona 
ts.; 
schlammiger Bach, ,..,., Meerbusen, ,..,., Morast', es toń. rooja, rooc, 
co zauważył Trusman Cud.-lit. pod Roma. Thomsen, Beroringer 
o tej zgodności nie wspomina. Nie .wchodząc w kwestię możliwej 
prawspólności między wyrazami fińskimi a bałtyckimi (indoeu- 
ropejskimi) możemy na pewno stwierdzić, że kasz. raja, zupełnie 
izolowane w słow., jest zapożyczeniem i to nie jedynym, zapoży- 
czeniem, które się nie wyjaśnia sąsiedztwem z Prusakami, ale 
polega oczywiście na dawniejszych stosunkach. Do tego jeszcze 
powrócę. 
U wag a. Że wyrazy należące do pierwiastka, zawartego 
w słowo ryli rov
 itd. mogły łatwo się zetknąć z powyż
zymi, to 
naturalne. Np. rumun. ro'C{,na, przejęte z bułgar. rovina (jama itd.' 
(: rov
), znaczy już Cbagno, kałuża' (por. Vasmer, Rocznik Slawisto 
II 29). 
Z drugiej strony łot. rawa znaczy (Strommschnelle, Wasserfall', 
co Leskien, Nomin. 232 zestawia pytająco z raut (rwać' itd. Ale 
o tym wyrazie, właściwie o rawa (Riff; Sand- oder Steinbank 
im l\Ieere', estoń. rawa C:unter dem Wasser verborgener Stein', 
liw. roroa (ts.', lit. reva (Rugel, Riff im Wasser' itd. por. Thomsen, 
Beroringen 88 
 23. 275. Ja myślę, że należą do raliti itd., cf. 
"\Valde pod 1"ltere. 


[......] 


66. Viadus: Odl.a 


Ptolemeusz przekazał nam jako nazwę Odry! formę Yiadlts lub 
Viadua: mianowicie II 11, 2 OVLlidov no-rap.ov (jeden rk. Ovlldov n.), 
II 11, 7 'lOV Ovadova no-rap.ov (jeden rk.) wzgl. -rov 'Iadova n. 
(reszta rk.), z ozego widać, że w tym drugim miejscu było -rov 
OVlaóova no-rap.ov, wedle czego i w pierwszym tę formę w tekst 
stawiają (tak l\-Iuller). Na Ptolemeuszu polega Marcianus Heracl. 


l Nazwę Suebus pomijam: 


17* 


,
>>>
260 J. ROZW.
DOWSII: STEDlA NAD N.
ZWAMI WÓD 8LOWlANSKICH 


p. 557, 17 wymieniający rzekę bezpośrednio po sobie raz w for- 
mie OVlCxdov nOT;ap,ov, drugi T;O-lj 'j)'dova nOT;apov, które to drugie 
należy oczywiście poprawić na OVladova. i co zatem także za 
za formą Viadua przemawia]. Ale mniejsza o końcówkę. 
Co się tyczy zgłoski rdzennej, to sądzę, że mamy tu do 
czynienia z ideur. ved-, jedną z obocznych postaci ideur. pier- 
wiastka ved- (woda', zachowaną jeszcze w appellatiwach, mianowicie 
w germ. veta- (mokry' w stisl. vatr, ags. w CE t, stfryz. wet i od no- 
snym pochodnym verbum. Tę samą postać pierwiastka upatrują 
zwykle także w slow. vldro (wiadro', jako naczyniu do czerpania 
wody: jest to możliwe, ale nie jest wykluczoną także przynależ- 
ność tego wyrazu do pierwiastka ved- (ciągnąć, wieść'. 
Trudność polega tylko na stosunku przekazanej u Ptole. 
meusza formy viad- do germ. vet-, ale trudność to może nie nie- 
przezwyciężona. . . 


[......] 


67. Wilia 


lVilija (wzgl. lVilja, lVilia, ros. lVilijli) p. d. Niemna, pra- 
wie całym swym biegiem do gub. wileńskiej należący, ma l. d. 
lVilejkę, przy której ujściu leży Wilno; przy przejściu od górnego 
do średniego biegu leży nad lViliją miasteczko lVilejka. W ru- 
skich aktach XV wieku wymieniana w formach Ve#ja, Vilija, 
także Vejlja i Velbja (Koczubinski 88). Po litewsku nazywa się 
calkiem inaczej, mianowicie Neris m. (Kriausaitis, Gram. 12), dial. 
.1Varis (Gukovski, Kovenskij uezd'b 9, wedle Koczubinskiego l. c.), 
Neris m. (gen. -io) (Lalis), ale także Vilija (Kriausaitis l. c., Lalis). 
Obie rzeki, lVilija i Wilejka, wymienione w Kronice woskreseń- 
skiej w postaci Velija, Vilna (Barsow, GS. pod l T ilbna), tak samo 
w XVI wieku Velija, Velbja, Velejskij (most.) Sprogis pod Villla. 
Wynika z tego, że najdawniejszą formą nazwy rzeki jest Velija 
wzg1. Velbja. l\-Iiasto Wilno, znane na podstawie zabytków histo- 
rycznych od r. 1128, nazywa się po rusku Vilna, to jest. dawniej 
Vilbna i w tej formie w Kronikach ruskich wymieniane (por. 
Barsow s. v.), po litewsku lVilnius masc. 
[......] 


1 Forma, nieraz i dzisiaj przytaczana, Viadrlts jest nIepo- 
trzebną koniekturą średniowieczną.
>>>
WILIA 


261 


nrilz"ja I. d. Horynia pod Ostrogi erg w gub. wołyńskiej, źró- 
dła na północny wschód od Krzemieńca; nad nią dwie wsi tejże 
nazwy. 'Vymieniona pod r. 1231 także jak powyższa w formie 
Yelbja (Barsov s. v. Velija). 


[......] 
lJrilija z dopływami Gran i Wilica p. d. Słuczy d. Horynia, 
przy ujściu wieś lVilija (gub. w OIYliska), ujście do błotnistych 
dllÓg Słuczy. l\fapa sztab. austr. 1: 200,000 karta Rokitno. Mały 
dopływ na Polesiu wołYliskim już więcej w dolnym biegu Słuczy. 
lVilija p. d. rzeki Teterew w gub. kijowskiej niedaleko gra- 
nicy gub. wołyńskiej, ujście pod wsią Mininy, leży nad nią wieś 
JVilija; w górnym biegu nazwana lITilenką i wieś nad nią tejże 
nazwy (lVilellka), mapa szt. austr. 1: 200,000 karta Skwira. 
[..... .J 
Ilelbnja i Yib,ja p. d. rzeki Soż (gub. mohylewska), Karski, 
Bełor. 158. 


[......] 
lVelia rz. pod wsią Balasineszty w pow. chocimskim gub. 
besarabskiej. SI. Geogr. I pod Balasineszty. 
[......] 
JVeljanka 1. d. 'V agi d. rzeki Snow w gub. czernihowskiej, 
mapa wojsk. ros. 
Ut'elbje wzgI. Fwelje, osada w północno-zachodniej stronie 
gub. czernihowskiej, leży nad Wychołką p. d. Ipu
 (1. d. Soża) 
przy jej wyjściu z jeziora Wicholka, przez które płynie. Mapa 
wojsk. ros. Wychołka płynie cala bagnami. 
[......1 
Velb d. Wagi w wołogodzkiej gub., przy ujściu miasto powia- 
towe lVelsk (Velbskl», wymienione pod r. 1137 w formie Velb, 
później także Velija. Barsov pod Velb. 
[......] 
Welje, małe jezioro i os. nad nim w gub. witebskiej, idzie 
przez nie granica pp. drysieńskiego i połockiego, bIapa szt. pru- 
ska 1 :200,000 karta Drissa; ,vymienia je także (Velbje) Trusman, 
Viteb. 


[......]
>>>
262 J. ROZWADOWSKI: STI:DlA NAD NAZWAMI WÓD Sł.OWH.NSKICH 


Vetinus l. d. rz. Nar l. d. Tybru, tworzy jezioro tejże nazwy, 
dziś Velillo (cf. Forbiger III D 12). 
[......] 


Osobno zestawiam: 
lVelesa 1. d. Dźwiny w pow. bielskim gub. smoleńskiej. SI. 
Geogr. XV s. v. Kamionka. - Karski, Belor. 146. 
[......] 
lVelawsk wieś nad odnogą Prypeci po prawym brzegu na 
wzgórzu, poniżej ujścia Uborci. Mapa szt. austr. 1: 200,000 karta 
Petrikowo. 


[......] 
lVeliawa, zwykle lVelluoa, miasto lVe/llall, Kurschat LD. 
[......] 
Przy rozpatrywaniu etymologii lViliji przede wszystkim trzeba 
oczywiście ustalić pierwotną formę nazwy. W tym kierunku na pod- 
stawie przytoczonych faktów zdaje się nie ulegać wątpliwości, że 
była nią *velbja wzgl. *vel(ja, które już to wskutek nieakcentowanej 
pozycji (akcent *velUd), już to wskutek drugorzędnych asocjacji prze- 
szło w *vilbja. Stąd et
ymologie wychodzące od vil- należy odrzucić, 
wychodzą bowiem od formy drugorzędnej, polegającej właśnie na 
skojarzeniu z wyrazami zawierającymi element vii-o Tak Koczubin- 
ski 88 rozpatrując nazwę Wiliji d. Niemna (innych nie zna)powiada: 
że ze względu na żmudzką nazwę Naris można by myśleć, że IV. 
jest słowiańskim przekładem lit. nlarjis, llario 1 
311t:tiKa' 2, czyli 
że pochodzi od vif jako creka izvivajuscajasja zmejkoj'. Ale, mówi 
dalej K., naturalniej jest i nazwę lVil(ja uważać za litewską, 
a w takim razie, jeżeli nie do lit. vilnls (fala' jako cBO.IIHHIQaaCH, EPY- 
T.HmaaC.H p'lma', to należy do lit. vejll, vflti cwić, kręcić' albo do 'Cilióju, 
-óti Cbetriigerisch locken, durch V orspiegelungen zu verleiten su- 
chen', prus. prawilts czdradzony', lot. viltigs "zdradliwy'. Otóż na- 
turalnie żm. .lVaris jest oczywiście gwarową formą L- 
S-Żaris = .LVe- 
-1'is, a co do reszty, to jak już powiedziaJ:em należy wychodzić od rel-. 
Rzeki i rzeczki, noszące nazwę W., nie są wcale szczególnie kręte, 


1 U Koczubinskiego pisane fial1Js g. nario (sic). 
I Ros. wyraz oznacza rozmaite przedmioty o wyglądzie c wę - 
żowatym' tj. wijącym się, falującynl; znaczenie na11Js podaje Kur- 
schat ''1) KnocheJ, Gelenk, 2) Schlinge, 3) Glied einer Kette'.
>>>
WILIA 


263 


to po części małe potoki, przeważnie moczarowate i dlatego także 
nie ma co myśleć o pierwiastku vei- i jego pochodnych, takich 
jak ros. izvilistyj itd., por. niżej co do tych wyrazów uwagę. 
Element pierwiastkowy cel- jest w językach indoeuropejskich 
niezmiernie rozpowszechniony tworząc kilka grup znaczeniowych, 
przy czym często trudno jest poszczególne wyrazy do tej lub 
owej grupy zaliczyć. W każdym razie istnieje między innymi 
gniazdo -vel- o zasadniczym wyobrażeniu cobracać, kręcić, toczyć:' 
i myślę, że nasze nazwy oznaczały pierwotnie po prostu wodę to- 
czącą się czyli potoki itp.l. Nie wdając się w rozpatrywanie od- 
nośnych appellatiwów podaję ważniejszą literaturę do naszego vel-: 
Miklosich, Et. vel- 2. Torp (Fick, V gl. Wtb. 4 III) 400 nst. Leskien, 
Ablaut 353 nst., zwłaszcza J ohansson, IF III 245 nst. Solmsen, U n- 
tersuch. zur griech. Laut- u. Verslehre 229 nst. 'Valde, Et. \Vtb. 
pod vallis, volvo, wymieniając z całej masy znaczeniowo bliższe: 
słowo *l"/u 1Za tfala' (cerk. 'Cl'Ona, staropol. lcel1l(a) itd.) = germ. .vellO 
Cts.' (niem. IVelle itd.), lit. vilnlS !'ts.', słowo valo 
fala' (cerk. vah itd.), 
stind. velii cFlut, Stromung eines Fluf3es', łać. vallis, serb. u/cala, czes. 
lU.ml cdolina'; roz.szerzenie pierwiastka w postaci -veleg-(velek-) ozna- 
czające Cwilgoć, mokrość' w naj szerszym tego slowa znaczeniu itd. 
Uwaga 1. Do pnia na -s- w nazwach Velesa por. Johans- 
son IF III 247 przyp. 
U wag a 2. Prawdopodobnie przez kontaminację z pierwiast- 
kiem vei- znaczącym również cwić, kręcić itd.:' powstał element 
pierwiastkowy 'Ceil-, również rozpowszechniony, zwłaszcza w ję- 
zykach germaliskich, bałtyckich i słowiańskich, por. J ohansson 
1. C. 251 nst., Leskien, L c. 30-ł, :l\1iklosich pod vi- oraz 'Cil-, Traut- 
mann, Germ. Lautgesetze lo. 35, ze znaczeniem przeważnie prze- 
niesionym w sferę psychiczną !'kręcić = oszukiwać itd.'. Do mate- 
riału u Miklosicha (ros. izvilina, dodaj izvilistyj, viljó,f = mało- 
rus. v!J1jaty, białor. vilić, ros. Vilbll'lttb) dodaj np. maloru8. V!lljlllla 
"Kriimme, Bug', oraz Liden, BH XXI 100 nst., który z -Viljtitb (por. 
znaczenie malorus. obok Cwybiegi robić, wykręcać się; szydzić' 
także 
sich tummeln') łączy bułg. vilneja "szaleć", ogólniesłow. r;ila 
cbłazen' i germ. niem. wild itd. Zresztą podobne znaczenie ma 


l Przy czym już to znaczenie stało się ogólniejsze jeszcze 
lub też wyspecjalizowało, czego nam nie podobna stwierdzić.
>>>
264 J. ROZW ADOWSKI: ST(;DIA N.'D NAZWAMI WÓD Sr..OWJAŃSKICH 


i pierwiastek vel- zwlaszcza w celtyckich językach, por. Stokes 
(Fi ck, V gl. 'Vtb.4 II) 275. 
[......] 
A zatem pozornie tak bliska sobie i jakoś związana para JVi- 
lija. - Ilija jest złudzeniem, co nie przeszkadza oczywiście temu, 
żeb}? nazwy ewentualnie nie były odczuwane jako w jakimś związku 
stojące. 


68. veis-: ",";s- 
llTisfa i jej rodzina etymologiczna 
lVisfa powstaje ze zlewu Czarnej JVisełki, tak nazwanej bo 
płynie czarną próchnicą, z Białą lVisełkq, przy czym jeszcze 
długo po ich zlewie można rozróżnić pas Bialej i mętny Czarnej 
'V.: nazwa n?"isła poczyna się właściwie dopiero poniżej Ustronia, 
to znaczy jeszcze niżej za wsią Wisła, położoną poniżej wymie- 
nionego zlewu. 'V górnym biegu, w pow. pszczyńskim (Pless, na 
, 
Sląsku Górnym) jest także wieś lVisła (polska. i niemiecka) nad 
lVisłą. 'V naj ściślejszym związku stoją dalej nazwy dwu dopły- 
wów 'Visły bezpośrednie i pośrednie: lVisłoka p. d. Wisły oraz 
JJTisfok (z l. górnym d. lVisłoczkiem) 1. d. Sanu p. d. Wisły. W szyst- 
kie trzy rzeki, mimo całej różnicy w wielkości, mają podobny 
charakter: brzegi przeważnie niskie względnie doliny, rozlewają 
się chętnie i wylewają, tworzą liczne i zmienne wysepki i mie- 
lizny (łachy), odnogi. 
Nazwa Wisły znana jest od połowy I wieku po Chr., mia- 
nowicie 1\1ela (circa 44 po Chr.) III 33 Vistllla amne, Plinius NR.1 
IV 81 ad Vistlam (rk. vistia, vistigia, Dicllil /łiustia), IV 97 ad 
Yistla11l (rk. visilam, visltlam, insula1Jl, Dicuil insulae), IV 100 (główne 
miejsce) Visculus sive Vistla (rk. zna drugą formę vistila. vistilia, 
visti, visci, cod. Solini vistla azt! viscla; a zatem i tu nasze rk. nie 
mają wprost formy vistla, chyba, że ją ma rk. R 2); Ptolemaios z 
(II polowa II wieku po Chr.) II 11, 2 Ovu]'rov).a :no'laf.loiJ (rk. ;E(P1Jf 
OVU1'lEiJ..a), II 11, 4 'loi} OVt(J'lovla nOTa/łoiJ (rk. BGZ 2;(JJl]f 'lof. 
'lo'lovla), 1111,7 'loiJ OVloTovla:n. (G ;E(Pll! '[o'lov).a, L '[ov- 
oTila), II 11, 8 'loi} OVlot:ovAa (O ' lovo'lovla, ed. Arg. -lo'lo1}Aav), 


1 Używam wydania Detlefsena wSieglina Quellen und For- 
schungen, 9. Czas życia 23-79 po Chr. 
2 Wydanie C. l\Iiillera.
>>>
VEIS-: VIS- 


26:) 


Il 11, 10 'l1J1.""i OVta'(,01
).,a n. (C '/ova'Covla, L '/0 vaTlA a, X '[a1:ovla, 
ed. Arg. Istztlae), II 11 16 lOi} Oi)/a'lov).,a n. (BEFGZ
tlHJl' [aTO v)., a, 
DlIIO OVIG'ló).,a), III 5, 1 'lOV Ot/ia'lov).,a n., ibid. 'l(iJ TE Ol
i.a'lov).,'f 
1l0Tapl[1 (L 'lovo'lov).,a), Marcianus (około 400, za Ptolelneuszem 
 
II 31. 38. 3!) Ovi"a'(,ov).,a ('lOV, 'll[1 __ n.), Anonymi Hypotyposis 
(V wiek, za Ptolem., l\farcian. i i) IY 10. X 30 Ó Ovi()"(,o v)., a s: Iu- 
lius Solinus (III wiek po Chr., za Pliniuszem) XIX 20 Vistla (por. 
wyżej), Ammianus l\Iarcellinus (druga połowa IV wieku po Chr.) 
XXII 8, 38 Visula (Gardthausen, rk. Bisula). l\Iiejsca zestawiane 
już nieraz, np. Forbiger 111328 l1st. Niederle, Slovanske Staro- 
zitnosti I 173 z przyp. 1. Zatem krótko w porządku chronologicz- 
nym ułożone przedstawiają się tak: bIeJa Vistula, Plinius l"iseulus, 
t7stila, Visu la, niezupełnie pewne Vistla, Ptolemaios Vistula(s), 
warianty V istila (Istula prawdopodobnie tylko myłka w połącze- 
ni u 'lOV oVlalovAa 
 1:0V la'lOv).,a', Solinus (Plinius) l''z"stla (Viscla). 
Marcianus i Anonymus (Pt.olemaiosj ristuła(s), Ammianus l\larcel- 
linus Visula (rk. Bisuła), wreszcie Jordanis Get. 3.5 Ttistula, 5. 
17 Viscla (podaje Niederle 1. c., Holder ma) Vistla. "r średnich 
wiekach spotykamy u pisarzy te same formy Vistula, l"istla, Vi- 
sela, Visuła; autorowie, znający Wisłę bezpośrednio mają (od IX 
wieku począwszy) formę llisla względnie Wisla: Wulfstan TYisle, 
K:onstantyn Porphyr. Bia).,as, geograf bawarski Ultislane (= 'Vi- 
ślallie), Alfred \V. Visie land, późniejsi kronikarze dolnonie- 
mieccy łVisele, 1Vysala, skąd dzisiejsze dolnoniem. lViessel, sło- 
wiańscy (Gall, Nestor itd.).. Visla wzgl. lVisla, por. F6rste- 
mann II! s. v. Karłowicz. Prace Fil. I 163. Egli, NG. s. v., V
 
Method. Visllell'6 vita 7; niemiecka forma dzisiejsza jak wiadomo 
brzmi lVeieltseł. 
Zanim przejdę do analizy tej nazwy, zestawię inne nazwy 
identyczne: 
lViśliea d. jeziora Pohost 1, a z odpływem tegoż p. d. rzeki 
Bobryk l. d. Prypeci w pow. pińskim; ma zaś nr. p. d. ll T isłę, 
albo też jest to jej górny bieg. SI. Geogr. I s. v. Bobryk, mapa szt. 
austr. l: 200,000 karta Pińsk. 'Vymieniona w r. 1558 ,y tej sa- 
mej formie lViśliea jako dopływ jeziora Nowodworskiego (=Po- 
hostskiego), por. Sl. Geogr. XV s. v. Nowodworskie j. 


1 \V XVI '\v. nazywano je Nowodworskim.
>>>
266 J. ROZWADOWSKI: STGDlA NAD NAZWA}U WÓD Sł..OWIAŃSKICH 


. 
lViślica stara osada (miasto) nad 
idą po lewym jej brzegu, 
na mokrej równinie położona; Br. Chlebowski (SI. Geogr. s. v.) 
domyśla się, że lViślica była. niegdyś nazwą Nidy (l. d. lVisły): 
jest to bardzo prawdopodobne w tym ujęciu, że Nida (nazwa to 
prastara) w dolnym biegu nosila nazwę oboczną IViślicy tj. po 
dzisiejszemu lVisełki, małej Wisły. 
, 
lViślica, wieś na Sląsku ciesz. w pow. bielskim (Bielsko), 
tamże są grupy domów Stawiska i Kałuże. 
1Vislo, bIoto, kilkanaście kilometrów na połud.-wschód od 
Czarnobyla po lewym brzegu Dniepru, mapa szt. austr. 1 :200,000 
karta Czernobyl. 
Visły, ruczaj, Izbor.; Trusman, Pskov. 
Wiślanka, wieś na p. b. Trostianicy p. d. Irszy l. d. Tete- 
rewa w pow. radomyskim gub. kijowskiej na granicy z wołYllską, 
mapa szt. austr. 1 :200,000 karta Owrucz. 
Uwisła, ruskie Vysla, wieś rozłożona nad Tajną d. Zbrucza, 
w pow. husiatyńskim, wymieniona w r. 1556; Tajna tworzy we 
wsi stawek. SI. Geogr. s. v. i mapy. 
Vislka lacus, jezioro należące do wsi Bolesław', Długosz LB. 
II 433, w pow. dąbrowskim nad Wisłą. 
lVisłów Rów por. niżej pod \Visza. 
lVisłok 1. d. Sanu, lVisłoka p. d. 'Visły. 
lViskula al. Icz(a), Ika p. d. Ewikszty w pow. lucyńskim 
gub. witebskiej, wypływa z jeziorka. SI. Geogr. XV s. v. Icz.; TnlS- 
man
 Viteb. (Viskula). 
[......] 
U wag a 1. Vissel-Bacll l. d. rzeki, Rodau 1. d. rzeki \Viimme 
(p. d. dolnej Wezery) w Hanowerze, pewnie tu nie należy, zawie- 
rając f-, por. Vieselbaclz l. d. Gramme p. d. Unstrut 1. d. Sali 
Łabianej (w księstwie weimarskim), którego stara postać jest Fi- 
selbacll. Zatem całkiem co innego. 
U wag a 2. \Vieś lVisloboki w płn.-wschodniej Galicji polega 
z pewnością na przezwisku osobowym C:o obwisłych bokach'), por. 
miejscowości Lep ib oki, Bialoboki itp. 
Dalej należy tu grupa nazw złożonych z s
 (cum' l: 


1 O tych nazwach por. Rozwadowski, Almae matri J agel- 
lonicae... Leopoli 1900.
>>>
y EIB-: VIS- 


267 


Świślilla p. d. Kamiennej l. d. Wisły w pow. kieleckim 
i iłżeckim, powstaje że zlewu kilku strumieni, nad nią wieś 
tejże nazwy. Wymieniona już w r. 1-143 w tej samej formie 
(Sviszlina fi.) KDM IV 423, zaś wieś już w r. 1388 i 1389 KKKr 
II 129. 132. 
Świslocz p. d. Berezyny dnieprowej w gub. mińskiej, kręta 
i bystra, wpada do B. pod miasteczkiem ŚWisloczq, które leży na 
rodzaju półwyspu, utworzonego przez zlew obu rzek. 
Świsłocz l. d. Niemna w gub. grodzieńskiej, wypływa z błota 
pod miasteczkiem Świsłoczq, a niedaleko ujścia leży w. tej samej 
nazwy; jest nad nią także w. ŚwisloczallY (pow. grodzieński). 
[......] 
Śwista, zaścianek w pow. dziśnieńskim: może do vis- cwi_ 
sieć', por. łtlikl. Et. pod 'vis-? 
[......] 
Formacja tych nazw jest zupełnie jasna, a także znaczenie:. 
Świsłocz L- sl-vislocb, urobione wzgl. złożone z formą vislokl lub 
visloka, Świślina L- s
-vislilla zawiera rozszerzenie wyrazu u'isła 
sufiksem -illa; znaczenie rspływ, zlew' tj. miejsce splywu, bo obie 
Swisłocze powstają z połączenia kilku strumieni, zresztą i do uj- 
ścia .to się da zastosować (na pewno przy Świsloczy d. Berezyny 
dnieprowej, por. wyżej). Nazwa to zwykła (Confluelltes, liczne 
Santoki, Sutoki itd.), od miejscowości potem rzeka na nowo na- 
zwana. 'V yrazy wisła, wisłok musiały być w odnośnych stronach t 
kiedy te nazwy powstawały, używane jako appellativa dla wód 
płynących. 
Teraz przechodzę do nazw nie identycznych, ale niewątpli- 
wie pokrewnych, zawierających ten sam pierwiastek. 
lamy różne 
twory: . 
Wisa (IVissa, tak zwykle pisane, al. lVyssa wedle SI. Geogr.) 
p. d. Biebrzy p. d. Narwi w b. gub. łomżyńskiej, wypływa z błot 
(w Prusiech 'Vschodnich) i płynie cala błotnistą niziną; wymie- 
niana nieraz w pierwszej połowie XV wif'ku w dokumentach 
polskich w formie lVisSll, por. SI. Geogr. XV pod :Mroczki, Ra- 
cibory, Rydzewo 2). 
lVysa, lVyse rz. w Galindii, 1\esselmann. 
lVisznica rz. w pow. łomżyńskim, ,vymieniona r. 1436 przy 
wsiach Kotowo, .Bronowo, Borzejewo, oraz r. 1436 koło wsi Rut- 


.
>>>
2o
 J. ROZWADOWSKI: STUDU. NAD NAZWAMI WÓD Sr..OWH
SKJCH 


kowo SI. Geogr. XY pod Kotowo i Rutki Nory. Są to dwie 
rzeczki, prawe dopływy Narwi poniżej ujścia Biebrzy, na mapie 
szt. austr. 1 :200,000 karta Łomża nie nazwane; przy jednym 
z nich niedaleko ujścia leży mko lViz1la, a w górę nad nim wieś 
lF"izJlica. Cale prawe pobrzeże Narwi w tej okolicy jest dosyć 
wysokie, pagórkowate i suche 'v pr eciwieństwie do niskiego 
i moczarowatego lewego. 


[......] 
lJTisa (łużycka) l. d. Odry. SI. Geogr. pod Odra. 
l......] 
nTisa rz. W' pow. peremyszlskim gub. kałuskiej. Barsow, 
Ocerki 2. 


[......] 
UT!lŚ, al. lV!lsia, lJTisia tworzy wraz z Tykiczem Uhorskim 
Siniucltę, tworzy na znacznej przestrzeni granicę gub. kijowskiej 
i chersońskiej: ma 1. d. W!lś ...l/alą, stąd sama także lVielką Wy- 
sit{ nazywana. Także Tykicz Uhorski (al. Górny) ma p. d. IVyś 
...1lalą w pow. humańskim gub. kijowskiej, wpada pod Talnem, 
stąd także Talijanką zwana. SI. Geogr. 
[......] 
lVisiejka rz. w pow. słuckim. Tak SI. Geogr. XV pod. l(a- 
liczyce. Na mapie szt. austr. 1 :200,000 karta Słuck lViessiju 
l. d. Słuczy (l. d. Prypeci) trochę powyżej Słucka, w górnym 
biegu nazwana Jewsiejką, ma l. d. lViesiejkę; w dolnym biegu 
nad kanałem idącym od niej przez błota leży wieś lViessija- 
płyną mokrymi lasami. 


[......] 
lVisja rz. w pow. griazowskim gub. archangielskiej. Sj6- 
gren, GS. I 301. 
lVisza p. d. I ppy 1. d. Prypeci w gub. millskiej, wpada do 
Ippy dwoma odnogami, bagnistymi; powyżej owych dwóch ra- 
mion nazywa się Juc!lOwna, jeszcze wyżej Ochówka (Ócha'l}ka, 
Acllót 1ka po białorusku), jeszcze wyżej ma l. d. Wisłów-Rów (tak 
SI. Geogr. pod Ochówka) lub też sama tak się w górnym biegu 
nazywa (tak by wynikało z karty Bobrujsk mapy szt. austr. 
1 :200,000; u źródeł wieś Wisłów-Rów). Na p. brzegu lVisz!I, tam 
gdzie nazwana jest Juchowną, leży wieś i dwói- lVisza, ale dość
>>>
. 


VE1S-: V1S- 


269 


daleko od rzeki nad kanałem idącym do niej na suchym miejscu; 
karta Mozyr mapy au str. szt. 
[......] 
Wisza p. d. rzeki Cny 1. d. rzeki lrokszy p. d. Oki w gub. 
tambowskiej. Tak na mapie w atlasie l\Ieyera, na mapie w ellcykl. 
Brockhausa (Russland) Wysza, tak samo Pogodin, Peredviz. 93, 
uw. 4, który uważa formę 1Vysza za przerobioną (etym. ludowa) 
z 1Vissa. 
Vissó (tj. Visso) l. d. górnej Cisy w pólnocno-wschodnim 
kącie \Vęgier, górska rzeka. SI. Geogr. nazywa ją raz lViszą (s. v.), 
drugi raz lVgszowq (XIV) l. Rozstrzygnięcie niepodobne. 
[......] 
1Visznia p. d. Sanu, rzeka podgórska i nizinna o leniwym 
biegu, powstaje z połączenia IVisze1zki i 1ViszeJlki; pierwsza pły- 
nie podmokłym obszarem, druga ma źródła we wsi tej samej 
nazwy, po połączeniu przybierają nazwę lViszlli; leżą nad nią 
Bieł-lkowa 1Visznia i Sqdowa 1Visz1lia; w Zarzeczu i Sądowej W. 
nazywa się 1Vyżlliq, płynie wśród łęgów, brzegi przeważnie 
urwis.te i usypiste. 


[......] 
1Vysuń al. lViS2ut rz. w gub. chersońskiej. SI. Geogr. 
[......] 
1Veeske, d. jeziora Druzno (Drausensee), łączącego się przez 
Elbing z Nogatern; Weeske należy cała do Prus "\Vschodnich (Dru- 
zno na granicy z zachodnimi) wypływa z jeziora Kleiner ,\\T eeske- 
. nitter See (KelIer, IV 99. 100 itd.). "\V średniowiecznych dokumen- 
tach nazywana lVeysike, lVeyseke, 1Veyska, lVeiske, 1Veseca, 
es- 
selmann. 


[......J 
lVieska (Veska), tak się nazywa górny bieg rzeki :Ned p. 
d. Wołgi od j. Pleszczejewo (skąd bierze początek) do j. Somino, 
w gub. włodzimierskiej (dolny bieg :Nerli w gub. twerskiej). Bar- 
sov, GS. pod Ned!. 


[......] 
lViska l) dopływ ujścia. Peczory i miejscowość nad nią 
tejże nazwy; 2) Listven'1licnoj(t V/ska d. jeziora Sursa w kraju 


l Pogodin 102 falszywie lVissa.
>>>
270 J. ROZWADOWSKI: 8Tl'DIA NAD :i.-\zw.un WÓD SLOWIA
SKICH 


Samojedów; 3) C/tk-wiska d. rzeki Pora. Egli, NG. s. vv. (za 
Schrenkiem). 


[......] 
Por. nriski, d wie wsi w b. gub. siedleckiej wród mokrych rów- 
nin, jedna na płd. od Piszczaca, druga na północ od Parczewa, 
mapa austr. 1: 200,000 karta Brest-Litowsk. 
Podwiski, gn1ina (lub przedmieście) tuż pod Czernihowem 
(g. czernihowska), mapa rosyj. 
[......] 
lViSiJlta L d. Ławeny p. d. Muszy (która wraz z rz. .Memel 
tworzy kurlandzką Aa) 'v gub. kowieńskiej, wypływa z jeziora 
lVisinty, nad którym mko tejże nazwy. Mapa szt. pruska 1: 200,000 
karta Poniewież; SI. Geogr. lVieszynta. 
Yiesilltit -os (acc. Viesilltą) d. rzeki LevUD łŁawena', rz. Vie- 
smlto w krinczyn. parafii poniewieskiego pow. 
Vieseta w tyrkszl. par. telszewskiego pow. 
Viestove w kulsk. par. telszewskiego pow.; pierwiastek bałt. 
tJeiS- 
ciec' (ideur. veik- w Foixoq,...) Buga PIB 67, 247. 
lVisillca, lVisenca p. d. Sol czy l. d. Mereczanki p. d. Niemna 
w gub. wileliskiej: mapa szt. pruska 1: 200,000 karta .J eiszyszki: 
lVissentselta, niedaleko ujścia wieś lVesjctntselta i osada Pawessen- 
tsehe, karta Wilna: Wissinlseha (bis); Zawiszalice wieś nad lVisillezq 
w pow. wileńskim (gmina Soleczniki) SI. Geogr. s. v. (XIV). 
[......] 
l'isOlltio nad Dubis = dziś Besan90n nad Doubs. 
[......] 
Por. W ye/lOlka p. d. Ipuci (1. d. Sożu) w północno-zach. 
stronie gub. czernihowskiej, plynie przez duże j. lVieholka, two- 
rzy niedaleko ujścia rozlew, 
ad którym w. lViclzolka, płynie 
cala bagnami. Mapa rosyj., SI. Geogr. (XIV) łVycholka i w. nad 
nią tejże nazwy. 
Cf. lVycllla w. w pow. radomyskim (gub. kijowskiej), para- 
fia (prawo s!.) 'Vydyniec. SI. Geogr. 
[......1 
lVise1"a 1) L d. Kamy w gub. permskiej; 2) p. d. 'Vyczegdy 
w gub. wologodzkiej; 3) p. d. rzeki ,V ołchow w gub. nowgorodz- 
kiej przy wyjściu z j. Ilmen. 
[......]
>>>
. 


V EJS-: VlS- 


271 


lV eser, dawniej lVisura, 1Visuraha, lVise1 4 a, staroż. Visurgis 
(z niejasną kOllcówką). Oczywiście formie * Visltra odpowiadałoby 
slow. (pol.) lViechra. 


[......] 


Etymologia: 
Indoeuropejski pierwiastek veis-: 
stind. vesati (Dhatup.) (rozlewa się, wylewa się', fJis- (vit-) 
(faeces, excrementum', visa- n. (trucizna, woda (ciecz)', visa- (jado- 
wity, trujący', visii'(ta- (wypuszczanie cieczy', visra- "muffig (rie- 
chend)', awest. vis- n. (trucizna, Giftsaft', v'isa- n. (trucizna' l, vae- 
sah n. (Verwesung', gr. t6; (trucizna (jad zwierząt), ciecz (sok, 
pszczół), pl. rdza, śnieć, pleśń' L- *vis6-s 2, łać. vzrus n. L- *z:isos 
lub *Viso- (ciecz (śluz, sok, zwierząt i roślin), trucizna (jad, roślin 
i zwierząt), wstrętny zapach (smród)' także (wstrętny smak (ba- 
gien, morza itp.)', celt.: kymr. gwyar (krew (por. posoka), cruor, 
sanguis' L- vis- lub veis-, gwy (ciecz, płyn, woda' L- veiso-, iryj. fi 
(trucizna' L- v"iso- 3, kymr. gwyw (zwiędły' (Zupitza, BB XXV 96), 
germ.: ags. wase, stisl. veisa f. (muł (Schlamm)', norw. veis m. 
Csaftiger Stengel', veisa (roślina z soczystą łodygą' (zawierają germ. 
pień vais-); z tym jedni łączą stwn. wisa = niem. lViese (germ. vis-), 
inni oddzielają (por. \Valde pod virus). Falk-Torp s. v. biS01t 
i 'ł-'(£sel (1404) oraz Torp 413 wywodzą z tego pierwiastka nie- 
prawdopodobnie także germ. nazwę łasicy, *visltlO(n) f. (Wiesel' 
oraz nazwę żubra *visund- (Wisent' 4, lnianowicie od woni r.. Da- 
lej dosyć powszechnie podciągają pod ten pierwiastek germ. vis- 
cwiędnąć (także: schnąć, gnić)', por. Torp l. c. Falk - Torp pod 


l Średnio pers. ves, nowopers. bes (do tego Hiibschmann, Pers. 
St. 270). Bartholomae, Altiran. Wtb. 1472. Por. aw. visaya- itd. 
ibid. 1473. 
2 1\loże, wraz z łać. virlts i iryj. fj L- ideur. v'isos n. (Som- 
mer, Rdb. 43 S 19). 
s Stokes 265 nst. łączy także kymr. gwyack (avis quaedam 
marina'; do powyższych wyrazów celtyckich por. Pedersen, V gl. 
Gr. der kelt. Spr. I 73. 
. 4 Por. nazwę rzeki Wiesent p. d. rzeki Regnitz w Bawarii.- 
Zubr mógłby być tak nazwany też jako s a m i e c od nasienia 
(Jiczne paralele znaczeniowe). 
r. Tak już dawniej, ale nie wszyscy, por. Kluge.
>>>
272 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD 
AZWA
II WÓD SLOWIANSKICH 


vissen (1389). Kluge s. v. ver oescn, Trautmann, Germ. Lautges. 
15. 'Valde pod Vlrlts. 
Bardzo prawdopodobnie z tego pierwiastka wywodzl\ też 
nazwę jemioly, lać. risclllll (jemioła; lep na ptaki, robiony z jej 
jagód', gr. i
óS (ts.', z czym dalej łączą niem. nazwę wiśni, stwn. 
wiltsila (lVeic/Zselkirsclle' obok wllzsila w dial. niem. lVisselbeere 
(prunus avium', z innym sufiksem dn. wispel (ts.', bo wszystkie 
te drzewa wydzielają obficie lepką ciecz, por. Walde pod ViSClllłł. 
Do niem. wyrazu c: lVeic/lselkirscJle' należy też oczywiście słowo 
v[sJlja; czysto litewską formą odnośną jest zdaje się vyzlla (vgsllc 
ze słowiallskiego); obok v[sllja jest w bułg. vis m. (rodzaj wiśni 
(drzewa), wyższego od zwykłej'; por. Wal de pod visczttn, Torp -l09. 
W związku z tym warto zwrócić u wagę na wyraz germ. .;: ciska- : 
stisl. visk (Wisch, BundeI z. B. vom S c h i l f', stwn. wise ('Visch' 
z oboczną formą (jak wyżej) norw. visp, ang. wisp (ts.' w porów- 
naniu ze słowo wyrazem w pol. wisz m. 
wielka ostra trawa, ro- 
8nąca gęsto na wodach i moczarach' (do cytatów u Lindego, który 
podaje niedokładnie znaczenie, dodaj z Potockiego cytat u Bruck- 
knera RWF XXXI 410), ros. visa, twer. ViSb f. (napłaVb, recnaja- 
zelenb, - pena, rastenie, rernaja guba, nadoznik.b, baC o )djaga, vo- 
djaga; Spongia fluviatilis [Bodiaga £luviatilis et lacustrisJ Dal 3 l; 
dalej na okoliczność, że obok germ. viso (łąka' (por. wyżej) jest 
twór stwn. ags. wisc, śrdn. wiscll(e) (ts.' 
U wag a 1. O dalszych związkach pierwiastka vis- por. 
'Valde s. v. viesco, Torp ..JJ 3 pod vis 1. 
U wag a i. Jest też pierwiastek albo .raczej piel} vas- w ję- 
zykach germ. i bałt. o znaczeniu prawie identycznym z veis- (z wy- 
jątkiem specjaltlego znaczenia (jadu' tego ostatniego), por. Torp 
404; do mate rialu tam zebranego dodaj stfryz. UJase (mul, szlam' 
(van Relten, IF VII 343), oraz niejasne co do swego -s- lit. atva- 
sas, atvasa (Reis, Rebe', lot. atwasa (W urzelschossling, Sprossling 
(Leskien, Nom. 177. 215) łączone z tym przez Leskiena ib. 216. 
Że. ten element 'i'ltS- byl odczuwany jako stojący w związku (na- 
turalnie nie genetycznym) z veis-, dowodem, że spotyka się go 
w gerin. także w znaczeniu (Wiech, Biischel' itp., por. Torp 404 
pod vas 2. 


[......] 


l Natomiast łać. z:irga z pewnością tu nie należy, por. Walde.
>>>
VEIS- : VIS- 


273 


Zatem ogólny wywód etymologiczny zestawionych wyżej 
nazw wodnych nie przedstawia żadnych trudności, owszem sam 
się nasuwa. Najdawniejszą znaną formą nazwy lVisła, słyszaną 
przez Rzymian (z ust germaliskich), było Vistla, przerobione 
ewentualnie wedle rzymskich przyzwyczajeń fonetycznych na 
Vistula (Vislillus); zatem mamy do czynienia ze znanym su- 
fiksem -tlo- II -tlii-; forma Vistla u Slowian przeszla w dalszym 
ciągu w Visla. Do wychodzenia od formy * Visla jako pierwotnej 
nie ma żadnego punktu oparcia, ani w źródłach, ani w fonetyce 
czy to germańskiej czy lacińskiej. Obok Vistla istniala oboczna 
forma Visela, która może być rozmaitego pochodzenia; z niej 
ewentualnie mogla powstać niem. *willsala 
 lVeichsel. 
[......] 
Jednak i języki ugrofińskie nie zachowują się przy naszych 
nazwach milcząco. Przede wszystkim nazwy lV isk a, Wieska są 
niewątpliwie pochodzenia ugrofińskiego, wraz z dia]. wielkorus. 
viska (archang. sybir.) Crucej, protok, proran, prorva, sojedinja- 
jU8caja r{
ki i ozera' Da1 3 ze wskazaniem na zyriańskie jako 
źródło, i rzeczywiście mamy zyriań. viska cA.usfluss, Abfluss eines 
Sees'; vis, visk cQuell, Ausfluss, Bach'; fiń. vieska cfliessendes 
Wasser,' "\Vasserzug, ruhige Stromung oberhalb und unterhalb 
eines Wasserfalls'. Toteż calkiem naturalnie na podstawie tego 
wyrazu wyjaśniają się przytoczone lViski jako nazwy ugrofiiiskie 
i tak też są pojmowane, por. Egli NG. lI. cc., gdzie (za 
chren- 
kiem) Listvenl1lcuaja Vlska objaśniona 'jako C,:iska tj. rzeczka mo- 
drzewiowa' (płynie też lasami takimi), a 6kkviska jako L- CUdb- 
viska f'rzeczka czudzka' (filiska)l: jest to calkiem naturalne. Ale 
ciekawsze to, że nie tylko pólnoenoruska lVieska, ale także lVeeske 
przy delcie wiślanej jest oczywiście ugrofińskiego pochodzenia 2. 


1 Por. do tego wotiackie ukmort L- 'ltd-mort "v otiak', """ich- 
mann '\V otj. Chrestom. 119 nr 1094. 
2 Mikkola pisze 13/1 1911: Die Zusammenstellung von finn. 
vieska und syrj. viska ist unzweifelhaft richtig. 'l"ieska bedeutet 
eStrom sowohl oberhalb aIs unterhalb des 'V asserfalles', auch 
CNeigung', vieskainen Cbetrugerisch'. AIs urspriingliche Bedeutung 
setze ich etwa CZ ug ) an, es gehort wohl irgendwie mit rien 
cflihre' zusammen. Mir personlich ist 'rieska nur aus 1V T orterbli- 
chern bekanl1t. Es wird wohI aus Nordfinnland gebracht. 


Prace onomast
'czne 1. 


18
>>>
274 J. ROZW ADOWBKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIANSKICH 


Fiń. łvieska lączy się - samo przez się z wyrazem vesi -den 
(pień vete-) 
Wasser, Gewasser, der See', wyrazem ogólnie- i pra- 
ugrofillskim, jak wynika z czerem. wiU b(ut), mordw. vea: (vea:); 
wogul. vit itd., węg. 'l'łZ J '. zyriań. va, wotiac.
t'lt, a zarazem jednym 
z tych wyrazów, które z dawien dawna zwracały na siebie uwagę 
uczonych i nasuwaly myśl o jakichś niejasnych i nie dających 
się (
a razie) bliżej sprecyzować związkach pokrewieństwa między 
praugrofińskim a praindoeuropejskim, wobec tożsamości pnia ved- 
cwoda' w arm. get ( L- ved-) oraz fryg. .FEov, zwłaszcza wobec 
faktu, że ten sam wyraz mają wszystkie narzecza wzgl. języki 
samojedzkie, por. \Viklund, Le Monde Oriental I 56 nst., Paaso- 
nen F.- U. F. VII 28, przyp. 1. 
Ale z drugiej strony mamy zyriań. viz "fliessendes Was sar, 
Bach, Strom', vizZatś (vizZas, viz16b) 
stromendes '''asser, Bach, 
Strom, Stromschnelle', t'izyl rvizyv) 
schnell, stromend, reissend
, 
nasuwające się tu z powodu wokalizmu wyżej przytoczonych 
zyrj. 'vis, l'isk, vikla. Porównaj dalej fin. łvise -een 
Staubregell', 
visva 
der wasserhaltige Eiter in "runden oder Geschwiiren, der 
blutige Eiter
 (por. wyżej kymr. gwyw L- vis-vo- itd.) - por. lot. 
wisZe 
Staubregen' (Leskien, Nomin. 464 przyjmuje sufiks -sle), 
z czego (wedle ThomseBa, Beroringer 106) zapożyczone !iw. vist)l 

ts.', czasownik u'islt)b -, z drugiej strony fińskie wyrazy z -/t- 
w środku, vi/ut (obok visu,) 
Staubregen', vi/lma (eston. vi/u1/,) 
deszcz'. 
Z ros. risa (por. wyżej) zestawia Trusman, C.-L. pod Visovo fin. 
veden 1.:isa 
rjaska vodjanaja, cecevica vodj anaj a'. 
Zwracam teraz u wagę na stind. veianta, veianta- m., veianti 

staw'2, wyraz który zarówno swą budową, jak zwłaszcza swym 
, 
-8- żywo przypomina przytoczone wyżej nazwy jeziora Wiszynty 
i rzeki lViszlf/lty na Litwie, które zdają się zawierać -s- = stind. 
, 
 
-8- L- ideur. -k-; dalej zaś fi11skie wyrazy z -lz-, które odpowiada 
glosce -8- innych języków ugrofińskich a także starych zapoży- 
czeń z litewskiego, zatem kontynuuje -s-o Doszłoby się w ten 
sposób do obocznego pierwiastka veik-; ale z drugiej strony mamy 


1 Acc. vizet; w starych nazwach miejscowych jeszcze irlY 
(= ifl), ugy (= uff), por. Szinnyei, Finn.-ugr. Sprachwiss. 27, Ił. 
Wichmann, F.-U. F. VII 31. - Z lapoń. znam tylko voetas 
zu 
wenig gesalzen, wasserig- (por. fin. vetela) Wiklund, Urlapp. L. 173. 
2 Jest także veidnta, por. \Vackernagel, Ai. Gr. II 37 b {l.
>>>
VEIS-: VIS- 


275 


identyczne nazwy litewskie z -8- (lVisineza), a stind. wyraz jest 
zdaje się zupełnie izolowany; możliwe jest zatem w zasadzie, że 
nazwy lVisz!lnta itd. zawierają -s- L- -s-, czy to na gruncie litew- 
skim powstałe, czy inaczej. 


[......] 
rreraz wracam jeszcze specjalnie do JVisły. Tę nazwę uwa- 
żano dosyć powszechnie i dziś jeszcze uważają przeważnie za 
słowiańską, por. Zeuss, Die Deutschen 16 (który za źródło uwa- 
żał formę slow. Vis la), Niederle, SI. St. I 27 nst. z przyp., który 
podaje obszerną literaturę, Briickner, Ateneum 
895, t. JI 576 nst., 
który powiada, krytykując etymologię Chlebowskiego w SI. Geogr., 
że połączenie lVisly z UTezerq możliwe, już z 1strem mniej pewne, 
ale jeszcze można by się na nie zgodzić, ale wywód lVisła L- 
II T istła £::=. lVistra L- Bistra 
Jasna-woda' niemożliwy, wątpliwe 
czy l1 T istla jest formą pierwotną: na pewno wiadomo tyle, że 
lfTisla nazwa słowiańska l. Briickner (1. c. 578) zwraca uwagę, że 
»u głębszej Rusi« nazwa Biała Wodlt była dla lVisły powszechną, 
np. car Iwan Groźny nieraz grozi, że będzie konie pławić w Białej 
codzie. Oczywiście przypomina to Dlugoszowe podanie, że "\V isłę 
nazywano niegdyś alba aqua 2. 
[......] 


l Odpowiedział na to Chlebowski, Ateneum 1895, t. III 6-18 
list.: upierając się przy zrównaniu z lVystra = Bystra! Pomysł 
to zresztą już Szafarzyka, Slav. Alt. l. 508. 
2 'Vista wedle Długosza I 9 nazywala się w starożytności 
Białą wodą, alba aqua, według dawniejszych kronikarzy także 
IVandal albo IVand (Ossoliliski, Vinzens Kadłubek aus dem polno 
von B. Linde, Warschau 1822, 495; a 'Vande scilicet £lumen 
Visla), lud nazywał ją IVisłq, co się wszystko jednoczy w Dług. 
alba aqlta: wiz, weiss, wit, wid 
biały' (u Niemców średniow. 
.łVeissel c'Visła'), dun. wand 
woda'. Szajnocha, Lechicki pocz. 250. 
Jeszcze prawdopodobniejszy wywód wydaje się Szajnosze ib. 250/1 
następujący: Jak od starogoc. wyrazu elf, elb 
rzeka' (Ihre Gloss. 
I 394) poszło nazwanie Elby i Goeta- Elf w Szwecji, tak inny 
gocki wiz (woda' ze zwykłą końcówką wizel miał w czasach 
przedchrystusowych dać początek nazwaniu W isly. Rozpowszech- 
niło się ono u Słowian. Za czasów Kraka i 'V andy (wedle kronik 
naszych) weszła w użycie druga nazwa 1Vandal albo IVand. Po- 
wtarza się ta wiadomość tak często, że musi mieć pewien grunt 
bistoryczny. Zatem jak przedchrystusowi Germanowie nazwali 'Vi- 
sIę wiz, wisla (wizel) 
woda', tak późniejsze drużyny skandynawskie 
18*
>>>
»"' 6 
aJ. 


J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIA
SKICH 


Kilka (niemożliwych)' etymologii 1Visłg notuje Egli NG. sv. 
Najlepszą rozprawę poświęcił lViśle Ranusz w Pracach filoJ. I 
168-179, odpowiadając na artykul v. Fierlingera w KZ. XXVII 
479-80: Hanusz wychodzi słusznie od Vistlii jako najdawniej- 
szej formy, analizuje ją .vls-tlii (lub *veis-tla) i łączy z pierwiast- 
kiem veis-, o którym była wyżej mowa. 


69. ull- 


Liczne bardzo są nazwy wodne, zawierające bazę lU[- i nie- 
wątpliwie po części, może nawet znacznej tutaj należą, zawierając 
pierwotne aud-, do czego prócz przytoczonego wyżej materiału. 
por. jeszcze awest. aOOa- (źródło'. Do takich nazw mogą należeć: 
Uda, mała rzeczka, u źródeł wieś tejże nazwy, doplyw rzeczki 
Kriwanskij d. Dubny (p. d. Dźwiny) w g. witebskiej (niedaleko 
granicy kurlandzkiej), mapa szt. austr. 1: 200,000 karty Kra- 
sławka i lllukst. 
Uda rz. i wieś ( Uelino) w pow. dźwińskim i lepeiskim, 
Trusman Viteb. 1 
Uda rz. w g. pskowskiej, jedna z rzeczek dających początek 
rzece Sorat', p. d. 'Vielikiej. SI. Geogr. 
r......] 
U wag a 1. Mogą należeć te nazwy ta kże do pierwiastka 
a U udll- omówionego pod Aufidus (por. str. 237 -8). 
U wag a 
. Te same nazwy, Ud, Uda, spotykają się w Sy- 
berii, Egli NG. tłumaczy je jako (woda': 
1. Uda 1. d. górnej Tunguzki (Angary) d. J eniseja, z dwoma 
miejscowościami Udiltsk. 
2. Uda p. d. Selengi d. Bajkału, przy zbiegu z Selengą 
(Werchne-) Udinsk. 


(głównie duńskie) nazwały ją po swojeID;u wandal, wand. Stąd 

stnialy czas jakiś obocznie te nazwy. Swiadczy o tym doku- 
ment jeszcze z r. 1254 (Maciejowski, Roczniki i Kroniki pol. 
i litew. najdawniejsze 206): super fluvium TVandalulIl, a vulgo 
Wisła nominatum. Później z wielu innymi wyrazami normań- 
skimi jak owymi chwost (miotła', wik "miasto', boga (obręcz' znikła 
i nazwa lVand(al). Ranusz, PF. I 175 przypuszcza, że to miesz- 
czanie niemieccy łączyli nazwę Wisly ze swoim U)lZ (weiss'. 
l Ud!lnka rz. w pow. dźwi118kim. SI. geogr. XV sv. Klonary 
Wielkie.
>>>
UDRA WZOL. AUDRA 


277 


3. Ud (także U/h, Udj) d. morza Ochockiego. 
, 
[......] 
Udy p. d. Dońca północnego w gub. kurskiej i charkowskiej. 
Bieg wolny, dno ilaste, grząskie. 81. Geogr. Leży nad nim w. 
Wedellskoje 1. 
Ud!/cz l. d. Bohu w gub. kijowskiej i podolskiej, wypływa 
w pow. humańskim (w płd. kącie gub. kijowskiej), odlewa dużo 
stawów (jak zresztą przeważna część rzek tamtejszych). Szedl 
przez niego tatarski szlak, zwany udyckim. 
Udon, OiJOl1JVOS n07:af1oii Ptolem. V 8, 6, dopływ morza 
Kaspijskiego w północno-wschod
m Kaukazie (Sarmacja. azja- 
tycka starożytnych), dzisiejsza Kuma; mieszka.ńcy to jest szczep 
sąsiedni Ovoal ib. V 8, 13 (rkpisy OVA.at), Plin. NH. VI 38, 39 
Udini, por. C. Mfiller, ad Ptolem. locum. Nazwa niewątpliwie 
indoeuropejska, tak samo jak sąsiednich rzek Alonta{sJ i Rha 
t \V ołgi), najwidoczniej oboczna, apofoniczna forma ideur. . pnia 
oznaczającego wodę (p. niżej str. 279), prawie identyczna z udor itd. 
[......] 


70. Udl-a lt.zgl. AudI-a 



 


, 
Ddra, dopływ jeziora Sarty, a przez nie Swiętej (p. d. Wilii 
d. Niemna) w g. Kowieńskiej, bieg mokradłowaty, nad nią w Au- 
dra (mapa szt. austr. 1: 200,000 karta Nowoaleksandrowsk). 
[......] 
Udra l. d. Iliji l. d. Wilii w pow. wilejskim. Slo Geogr. I pod 
Biesiady, p. Ilija. 


[......] 
Udraja w. nad jeziorem zapewne tejże nazwy, przy jeziorze 
Jeszo w g. witebskiej (zdaje się pow. siebieski), mapa szt. austr. 
l: 200,000 karta Kraslawka. 


[......] 
U(l1'a (Udraj, Dclraja) jezioro, rzeka i dobra w p. neweiskim 
g. witebskiej. Trusman, Viteb. 
[......] 
1 Por. Wedenskie i 
Vedenie, folwarki wśród czystego pola 
wzgl. lasów, koło 40 km na płd.-zachód od Owrucza, mapa szt. 
austr. 1: 200,000 karta Owrucz. Wedonka 1. d. Rudawy, tworzy 
kilka stawów, mapa szt. austr. 1: 75,000 karta Kraków.
>>>
27rl J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAXSKICH 


Jest litewski wyraz, formalnie identyczny, (tlldra, którego 
znaczenie jednak nie bardzo odpowiada, znaczy bowiem łburza', 
chociaż używano go także w specja.lniejszym znaczeniu wzburzonej 
wielkiej wody, por. zestawienie miejsc u Leskiena, Nomin. 438, 
do czego dodać II Jnszkiewicza aluira, oraz dialektyczne (ildra 
łsłota' tj. cdeszcz (i śnieg) z wiatrem'. Zwykle też wychodzą od 
znaczenia łburzy wodnej' i łączą ten wyraz z indoeur. wyrazem, 
oznaczającym wodę, wywodząc go z pełnej formy bazy pier- 
wiastkowej ef}ed-, por. literaturę u \Valdego, Et. 'V tb. pod 'ltllda 
oraz Reichelt, KZ. XXXIX 68 nr 147, Torp (Fick, Wtb. 4 III) 
384, por. zwłaszcza sti. tdmaJz- łFlut, \V ogen', 6dati f. łquellendt 
wallend', sti. udalZ- ł'V elle, Wasser'. Z drugiej strony prawdo- 
podobny związek z tym pierwiastkiem germ. lViII ter (goc. willtrus 
itd., Torp 1. c.). Ale ta przynależność litewskiego wyrazu nie jest 
jednak pewna; jeżeli się zważy niewątpliwie z nim pokrewny 
wyraz altdinis (jako subst. lub w połączeniu z rejas łpółnocno- 
wschodni wiatr' (zestawia Leskien, Nomin. 402), to możliwe jest 
zupełnie inne pierwotne znaczenie, zwłaszcza że jest oboczna 
forma vydra: toteż Brugmann, Grdr. 11 2 l, 379 zestawia U'ltdl'a 
z germ. wearo- (stwn. wet ar, stisl. vear) ł\Vetter", slow. vedTO 
cwiodro tj. pogoda' do pierwiastka t'
- łwiać', porównując dla 
wokalizmu lit. 'CfJcb'a (vidras) , gr. dtałh1J. Naturalnie jest bardzo 
możliwe także, że dwa pierwotnie różne pochodzeniem i znacze- 
niem wyrazy zbliżyły się i spłynęły w jeden, lub podobnie. 
'V każdym razie przytoczone wyżej nazwy wodne, np. Udra 
wzgl. Audra niewielka rzeczka nie mogą się opierać na zasad- 
niczym wyobrażeniu łwiania, wichru, burzy', tylko polegają na 
wyobrażeniu Cwody' i do naszego pierwiastka należą. 


71. IJ'ynja 
lVYJlia 1. d. Łoszy (1. d. górnego Niemna) w pow. słuckim 
i ihumeńskim, płynie przeważnie polami i krajem suchym; leży 
nad nią wieś tejże nazwy. Tak zgodnie SI. Geogr., ma pa sztabowa. 
i Kener (ewent. lVynija): zatem osobno pod lVinija podana w 81. 
Geogr. rzeczka (ta sama) jest błędnie napisana. 
lVynia 1. d. górnej Łani (1. d. Prypeci); karta Nieśwież mapy 
sztab. anstr. l: 200,000. 
Obie są małymi rzeczkami.
>>>
WYNIA 


279 


Otóż wynia f::= *wyd1lia zawiera pieli *z-łdn-ijll, najbliżej pod- 
chodzący do alb. UjE f. (woda' f::= *udnija l, dalej do *ltdnii w gr. (AloG- 
Vóv1J i łać. 2tJlda 2 , a dalej 2ldJZ- w casus obliqui prastarego indoeur. 
wyrazu (woda' w stind. g. udn-as, instr. 2ullz-a, umbr. abl. une f::= 
*udne. Stosunek formy udn- powyższych nazw do formy udn- 
przytoczonych wyrazów i form jest zupełnie taki sam jak UdT- 
w słowo vydra, lit. zldra, łot. iidrs do udr- w sti. udra-s (jakieś 
zwierzę wodne', gr. lJó(JoS fJó(J'7.. (wąż wodny', germ. utra- (stisl. 
otr, stwn. ottar, niem. Otter) (wydra', które to wyrazy polegają 
na tym samym prastarym wyrazie indoeuropejskim, wykazującym 
jak wiadomo w jednym pierwotnym paradygmacie oboczność 
pnIa na -'}l oraz na -T. 
'V językach słowo mamy jeszcze bezpośredni ślad także 
formy na -n, występującej w przytoczonych nazwach;; mianowicie 
w małorus. obok zwyczajnego wyrazu vi/dra jest także w tym 
samym znaczeniu vydnyxa (por. Umaneć-Spiłka, C.loBapb pod wyr. 
60óep i po"d wyr. eblopa). Hryncenko w swym slowniku podaje 
cytat dla vydnyxa = vydra, Ukraińśki opovidańńa Ol. Storozenka 
(Petersburg 1863) II 165. Wzięte to z Żele
howskiego, który 
akcentuje inaczej, vydnyxa. Tylko oczywiście forma (pomijając 
drugorzędny sufiks) jest niepierwotna: -d- musiało się tu dostać 
drugorzędnie, prawdopodobnie pod wplywem pokrewnego (pocho- 
dzeniem, a znaczeniem identycznego) viJlb"a, bo w p r o s t stare 
*'vydna wzgl. *ildna musiałoby dać już w prasłow. *vY1la. Jest też 
rzeczą możliwą, że owe dwie rzeczki Wynie nie zawierają wprost 
prastarej nazwy wodnej, tylko pośrednio, że mianowicie zostały 
nazwane od *vyna (wydra', jako wody obfitujące w wydry, po- 
dobnie jak Vydra, nazwa dwu błot na lewym brzegu Dniepru 
(mapa szab. austr. 1: 200,000 karta Czernobyl), albo V ydryca L d 


l Por. Pedersen, KZ. XXX VI 330. 
2 (A,tOGvdv1J wedle J ohanssona, Beitr. zur griech. Sprach- 
kunde, Upsala 1891, 117; łać. 2tllda zawiera jednak może już 
praideur. formę unda, por. żmujdzkie 'llndu, łot. t'tdens (woda' (por. 
nazwę rzeczną lot. Und-uppe, Bielenstein, Lett. Spr. I 326), prus. 
'ltnds, litew. wand5-, stind. 2tnatti 2l1Zddti (quellt, benetzt'. Natomiast 
duń. vand, jak wykazują stisl. vatn, norw. vatn, szw. vatten, goc. 
wato (gen. watins, plur. walna), polega na germ. *watan. Ciekawą 
jest nazwa rzeki Wanda, z której ma wodę miasto IIelsinki i nad 
której ujściem leży.
>>>
280 J. ROZW.'DOWSI.I: STUDa N.'D 
AZW.UU WOD SLowa
SKICH 


Berezyny dnieprowej niedaleko jej ujścia, tworząca granicę mię- 
dzy gub. mińską a mohylewską (mapa szt. austr. l: 200,000 karta 
Bobrujsk) l. 


[......] 
U wag a l. I\Ioże vydnflxa (vyduyxa) nazwana od przymiot- 
nika 'Ci/dnyj (widny, jasny' dla swego lśniącego futra? 
U wag a 2. lVYllia moglaby jednak należeć do calkiem 
innego pierwiastka, por. uwagę pod Udra (Altdra), Uda. 


III. Dodatek 


Nazwy Wisły i jej dorzecza 2 


Przodkowie nasi, zżyci przed wiekami ściśle z przyrodą 
i ziemią, wnikali w nią dokladnie : zarówno stosunek ich do przy- 
rody był inny, jak i wygląd przyrody i ziemi był zgoła odmienny 
niż dzisiaj; dziś tylko tu i ówdzie drobne szczątki owego daw- 
nego stanp. pozostały - oprócz nazw. W śród części skladowych 
tej przyrody, to jest skorupy ziemskiej, atmosfery, wód, lasów 
i roślinności oraz świata zwierzęcego, bardzo wielkie znaczenie 
miała dla człowieka cała sieć wodna, o wiele obfitsza niż dzisiaj, 
o wiele ważniejsza, bo były to po części pierwotne ścieżki i drogi, po 
części - jeżeli trudne do przebycia - pożądane granice i ochrony, 
nie mówiąc o innych pożytkach. 
W tej prastarej księdze nazw wodnych występuje przed 
nami cale ich bogactwo dawniejsze: mnóstwo wyrazów nie tylko 
takich jak dobrze nam znane, bo dziś jeszcze jako pospolite 
używane, rzeka, potok, struga, strumień, woda, bagno, moczar, trzęsa- 
u)isko, błoto, ruda, ropa, 'mokry, sltchy, kępa, wlJspa, biały, CZarn!l, 
czerwony, krzywy, cichy, 11tartwy, bystry, kamienny itd., we także 
takich jak ponik, ponikiew, nieciecza, szczeciniec, 'rokitno, bielawa, 
bystrzyca, łomnica, prqdnik, dłubnia, brzeźnica, olchowa itd., które 
nam są jeszcze jasne, chociaż ich jako pospolitych nie używamy. 
Ale występuje też mnóstwo takich jak gało, jasiel, ostrów, ostro- 
I Wedlug mapy rosyj. 1: 420,000 jest Vydrica nazwą połą- 
czonych rzeczek Nieprec i Miżyhradka i sama łączy jeszcze Olę 
(l. d. Berezyny) z Berezyną. 
I Przedruk z wydawnictwa: I\fonografia Wisły, zesz. II, 
Warszawa [1921J, str. 1-20.
>>>
N.'ZWY WISLY I JEJ DORZECZA. 


281 


.. 


'wiec,1Jlorawa i takich jak wisla, wisłok, skawa, breń itd. bez kOlica, 
które nam są niejasne, bo bardzo wiele tych, dawniej pospolitych 
wyrazów, znikło z biegiem czasu zresztą zupełnie z języka, »wy- 
szły z użycia«, jak się mówi, pozostając tylko jako nazwy geo- 
graficzne czyli jako imiona własne. Toteż nieraz trzeba sięgać 
do dawniejszego języka, do narzeczy, do innych języków słowiań- 
skich i jeszcze dalej, żeby się dowiedzieć, co właściwie znaczyła 
pierwotnie ta lub inna nazwa, a nieraz nie podobna odpowiedzieć 
na cieka we pytania. 
Zadanie swoje będę się starać w ten sposób spełnić, że do- 
kładniej roz patrzę nazwę Wisły i pokrewne; calkiem krótko, 
z braku miejsca, ale systematycznie nazwy ważniejszych rzek 
i strumieni dorzecza wiślanego po Narew i Bzurę, przy czym 
z mniejszych, trzecio- i c
wartorzędnych, albo jeszcze dalszych 
dopływów będę uwzględniać tylko te, które jako n a z w y wydają 
mi się ważniejsze. O nazwach od Narwi i Bzury powiem już 
tylko ogólnie. Rozpatrzę etymologię nazw, to jest ich pochodze- 
nie i pierwotne znaczenie, zwracając oczywiście uwagę przede 
wszystkim na nazwy dziś dla nas niejasne, bo nazwy, które są 
i dzisiaj zupelnie przejrzyste dla Polaka - chociaż mogą być 
z innych względów ciekawe - nie przynoszą nic z a s a d n i c z o 
ważnego dla naszej przeszłości: taka Biała, na przyklad, albo 
Czarna poucza nas na pewne tylko o tym, co i tak wiemy, że nad 
nimi siedzą Polacy i że woda jednej jest jasna, a drugiej ciemna l. 
Druga kategoria nazw bezpośrednio dla nas zrozumiałych, to są 
nazwy urobione od miejscowości, koło których albo od których 
rzeki płyną, jak Opatówka od Opatowa, Zwoleńka od Zwolenia, 
a takich nazwań jest wśród mniejszych rzeczek i potoków bardzo 
wiele, chociaż ludność miejscowa często ich nie używa, zadawal- 

iając się nazywaniem ich wodami, rzekami, potokami itp. Otóż 
spośród małych, trzecio- i dalszorzędnych dopływów wyłączam 
tu przede wszystkim nazwy tych dwu kategorii, jako dosyć obo- 
jętne, ale muszę przy tym wyraźnie zaznaczyć, że i tak nie uwzględ- 
niam poza nimi już w s z y s t k i c h innych, bo to nie podobna. Nie 
posiadamy mianowicie materiału, dawniejszego i dzisiejszego, 
który by był z u p e ł n i e zebrany i dostępny; zwłaszcza co się tyczy 
nazw rzeczywiście przez ludność miejscową używanych, trzeba 


1 Podobnie Prądnik, Rudawa itp.
>>>
282 J. ROZWADOWSKI: STUDIA 
.'D NAZWAMI WÓD SLOWIA
SKICH 


dopiero będzie systematycznie je zbierać, bo ani Słownik geogra- 
ficzny, ani mapy wojskowe, ani nawet katastralne - gdyby nawet 
były łatwo dostępne - tu nie wystarczają; oczywiście dotyczy to 
także dawniejszych źródeł pisanych. Zresztą wiele bardzo nazw 
zginęło wraz z odnośnymi wodami, często bez śladu, a często 
trzeba by dopiero mozolnych badaJ}, aby je w nazwach miejsco- 
wości odszukać; bardzo często zmieniały rzeki i strumienie nazwy 
w miarę powstawania i zmiennych kolei osad, wsi, grodów i miast 
nad nimi położonych, tak że wiele dzisiejszych nazw zastąpiło 
dopiero niedawno starsze i ciekawsze. Ale z drugiej strony trzeba 
powiedzieć, że drobne wody, male rzeczki i potoki mają na ogół 
mniej sze znaczenie w śledzeniu przeszłości, bo dłużej nazywano 
je ogólnymi apelatywami; takimi jak strumień, potok, woda, 
rzeka itp., jak to i dzisiaj się dzieje. Dziś nieraz stara i urzędowo, 
w piśmiennictwie, powszechnie znana i używana nazwa tej lub 
owej rzeki jest obca dla ludności miejscowej, która ją po prostu 
rzeką lub podobnie nazywa, chociaż u nas nie są to jeszcze częste 
wypadki. Są jednak i odwrotne przykłady! Nazwy rozpatruję 
w tym porządku, w jakim się zjawiają w dorzeczu, począwszy 
od źródeł \Visły do ujścia, przy czym jednak nazwy takie same 
lub pokrewne zestawialll i załatwiam razem, to znaczy jeden raz, 
zazwyczaj przy pierwszej napotkanej. 


., 


Jrisla i jej (Jnill
llo 
Zaczynam oczywiście od nazwy 'Visły. Z tego, co o nIeJ 
dotąd napisano, złożyłaby. się spora książka, ale to co n a p ew n o 
o tej nazwie możemy powiedzieć, zmieściłoby się bez mała 
w kilku zdaniach; tylko chcąc, aby to jądro prawdy było zrozu- 
miale, trzeba je nieco szerzej przedstawić i uwzględnić także to, 
co nie będąc zupełnie pewnym, jest jednak prawdopodobnym. 
Nazwa Wisły wyłania się z mroku dziejowego w samym 
końcu pierwszego wieku przed Chr., to jest wtedy, kiedy ją wciąg- 
nięto do urzędowej geografii rzymskiej, a tym samym do nauki: 
przynajmniej dla nas po raz pierwszy, ale już na stałe, występuje 
na mapie Agryp y 1 względnie w należących do niej Commentarii 
1 l\f. Vipsanius Agrippa, zmarł 12 przed Chr., ale mapa 
zostala wystawiona na widok publiczny dopiero 7 po Chr. Byla 
-ona, jak wiadomo, pierwowzorem map późniejszych.
>>>
NAZWY WISł,Y I J!;J DORZECZA 


283 


jako wschodnia granica Germanii. 'Vprawdzie wyprawy rzym- 
skie dotarły tylko do Łaby i zachodnich wybrzeży J ut1andii, 
ale wywiady sięgnęly dalej, a łącząc się z istniejącymi niewąt- 
pliwie już nieco dawniej' prywatnymi wiadomościami różnego 
pochodzenia, zwlaszcza greckimi, które wciągnęły w zakres geo- 
graficznego poznania dorzecze Wisły, dały razem dla tych stron, 
dla 'Visły i ludów siedzących nad nią, pewne podstawy. \V ten 
sposób stwierdzamy, że nazwa Wisly ma za sobą co najmniej 
2000 lat istnienia, a prawdopodobnie znacznie więcej. 
Znane nam starożytne źródla mają pięć postaci tej nazwy: 
Vist'ltla, Vistla, VisculzlS, Viscla, Visula i przede wszystkim trzeba 
ich wzajemny stosunek rozpatrzeć. Od razu rzuca się w oczy, że 
tych pięć postaci sprowadza 8ię właściwie do trzech zasadniczych: 
Vist(uJla, Visc(u) la, VislIla 1. Średniowieczne źródla wraz z ustalo- 
nymi od dawna nowożytnymi formami dodają jedną tylko nową 
i bardziej zasadniczą postać, mianowicie Vis la, to jest nasze 1Visla, 
bo niemieckie 1Veicllsel jest drugorzędnego pochodzenia, jak to 
jeszcze zobaczymy. \Vidzimy zatem, że ta w średniowieczu pojawia- 
jąca się forma Visla lączy się, przynajmniej na pozór, z dawniej- 
szą ViSltla, podobnie jak Vistla z Vistula a Viscla z Viscula, 
czyli że dostajemy szereg: Vist(u) la, Visc('lt) la, Vis(u) la. .Jakiż 
jest genetyczny i chronologiczny stosunek tych postaci? 
Przede wszystkim, w jakiejże formie ustaliI naszą nazwę 
dla łaciny Agrypa? Dwa późniejsze podręczniki, polegające niewąt- 
pliwie na jego pracy, Dimensuratio provinciarum 2 oraz Divisio orbis 
terrarum s mają: pierwszy dwa razy Vistzda, drugi dwa razy Vistla. 
Pliniusz Starszy Nat. Hist. 4 
 81, gdzie się wprost powołuje na 
Agrypę jako źródło, ma Vistla 4, a tę samą postać wymienia obo- 
cznie (obok Viscul'lts) w J 
 100, gdzie mówi o 'Viśle nie przy- 
godnie, tylko dla niej samej i gdzie ją wymienia wśród wielkich 
l Oboczność rodzaju, jaką wykazuje Visculus obok Viscla, 
chociaż ciekawa, jednak jest w tym tu związku obojętna. 
2 Może nieco wcześniejsza od 4 wieku (po Chr.). 
3 Nie późniejsza od końca 4 wieku (po Chr.). 
4 Pliniusz Starszy, 23-79 po Chr., był w młodych latach 
jako magister equitum w Germanii, między innymi nad górnym 
Dunajem (przy źródłach) i w kraju Chauków nad dolną Łabą; 
4 
 
1 rękopisu mają ad {lumen Vistla, co by nawet należało 
zatrzymać, nie poprawiając na Vistlmn, bo prawdopodobnie tak 
za Agrypą napisał.
>>>
284 J. ROZWADOWSKI: STUDU- NAD NAZ\\ .UU WÓD SLOWL\
SKICH 


dopływów morza (oceanu). Rękopisy Solina, który dał jak wia- 
-domo wyciąg z Pliniusza, mają 'v miejscu, odpowiadającym 
4 
 100, tak samo obocznie Yistln (obok Visela), co zatem po- 
twierdza tradycję rękopiślnienną Pliniuszową 1. Zważmy przy 
tym, że Pliniusz sam brał udział w jednej z wypraw do Ger- 
manii i był nad Łabą. 
Iożemy zatem stwierdzić, że Agrypa 
zastal i wniósł na swą mapę postać Vistla, co oczywiście w y m a- 
w i a n o zgodnie z rzymskimi przyzwyczajeniami fonetycznymi 
jako Vist"la lub V'istula (z twardym 1) i ta też forma, Vis t u la, 
ustaliła się wnet jako normalna l poprawna w literaturze rzym- 
skiej, a prawdopodobnie znalazła się już w commentarii A grypy, 
bo Mela (około 44 po Chr.), opierający się zapewne także na nim, 
ma Vistula amne. Ta też forma ustaliła się w greckich źródłach, 
bo Ptolemeusz 2, pierwszy znany nam grecki pisarz, u którego 
'Visłę spotykamy, stale ją nazywa OOta'tOUAIX, a właściwie jako 
rodzaj nieodmiennego masculinum OutO"COUAIX;, co ocżywiście bezpo- 
średnio polega na oficjalnej rzymskiej postaci. Trzeba jeszcze 
podkreślić z naciskiem, że 'lI w Vistzela nie sprzeciwialo się w ni- 
czym fonetyce germańskiej i bez najmniejszej wątpliwości Rzy- 
mianie postać Vistla właśnie od German słyszeli i przejęli, ale ją 
zaraz po swojemu Vist'ula wymawiali. A gdyby Germanie nazywali 
Wisłę Vist'llln (wzgl. -o), to powstanie postaci Vistla byłoby 
zagadką, bo ani w ustach germańskich, ani w ustach rzymskich 
Vistula nie uległoby było zmianie na Vistla. Zatem Vistla musi 
-być postacią oryginalną, a Vistllla wymową łacińską. Toteż pierw- 
sze czysto germańskie źródło, w którym spotykamy wymienioną 
'Visłę, anglosaski poemat tzw. pieśń wędrowca (Vidsidk) , pocho- 
dzący gdzieś z 6 wieku, nazywa ją Vistla 3. Jordanis w swych 
Getica nazywa 'Visłę normalnie Vistula; to jest jego forma 
literacka, pop rawna 4, czyli możemy powiedzieć, że w pierwszej 
1 U Pliniusza 4: 
 100 rękopisy mają właściwie nie Vistla, 
tylko visUla, 'Cistilia, visti; Vistla jest zatem lectio emendata, ale 
.pewna. 
2 Druga połowa 2 wieku po Chr. 
3 W wyrażeniu Vistlawudu »las wiślany«. 
4. J ordanis wyciąga jak wiadomo głównie Kasjodora, a ten 
znowu korzystał z Ablawiusza, pisarza gockiego. Możliwe, że ci 
historycy Gotów tym latwiej używali formy łacińskiej, że ona nie 
odbiegala wiele od gockiej, i że po gocku Wisłę Vistla nazy- 
wali, ale zupełnej pewności nie mamy.
>>>
NAZWY WISLY I JEJ DORZECZA 


285 


polowie 6 wieku wykształcone kola Gotów, które reprezentuje 
Kasjodor, pisząc po lacinie używały zwykłej rzymskiej postaci 
i nic więcej; świadectwo zatem Kasjodora-J ordanisa nie ma żad- 
nego samodzielnego znaczenia. 
Przechodzę teraz do drugiej postaci. Pliniusz -l 
 97, gdzie 
wyraźnie mówi o quidam tj. niektórych pisarzach jako swym 
źródle i gdzie prawdopodobnie mial jakieś greckie źródło na 
myśli, w każdym razie inne niż Agrypę, mówi o ludach mieszka- 
jących od wschodniej strony Wisły i wyraża się o niej: ad VislI- 
lam f/'llvizun. "\Vprawdzie wydania, nawet najnowsze krytyczne 
Detlefsena t i (Jana-) Mayhoffa 2 mają Vistlam, ale bez żadnej 
w ą t P l i w o ś c i b ł ę d n i e, b o r ę k o P i s y s t a n o w c z o t Y l k o 
Visulam p o l e c aj ą i tak czytać należy. Bardzo zastanawia, że 
u l\leli część rękopisów ma nie Vistula (p. wyżej), tylko insltla, 
co oczywiście czytać należy Visula; z tą lekcją trzeba się liczyć t 
nie można jej po prostu ignorować, jak to zrobił Parthey w swoim 
wydaniu s; ba, możliwe, że Mela napisał Visula! Tę postać ma 
Ammianus Marcellinus 4, a następnie już we wcześniejszym średnio- 
wieczu Einhard w żywocie Karola \V., zatem w 1 polowie 9 wieku, 
a zanim Ekkehard CI. 
Postać Visla pojawia się od 9 wieku począwszy, mianowicie 
u 'Vulfstana wzgl. Alfreda 'V. 6, następnie w żyw.ocie Metodego 
czyli w tzw. legendzie pannońskiej 7, co jest zarazem najdawniej- 
szym przykładem słowialiskim, dalej 11 tzw. geografa bawarskieg0 8 , 
wreszcie, - z jeszcze innej strony - u Konstantyna Porfirogenety 9. 
Jakiż jest tedy stosunek wzajemny form Visula i Visla? Która 
z nasuwających się teoretycznie możliwości jest prawdziwa? Otóż 


1 'Veidmanna. 
2 Teubnera. 
s Pomponii 
Ielae de chorographia libri tres, Berlin 1867. 
4 Druga połowa 4 wieku po Chr. 
fi Einhardi vita Karoli imper. 15; Ekkehard powtarza Einharda. 
6 \V opisie podróży 'Vulfstana zamieszczonej w przekładzie 
Orozjusza (Orosius) przez Alfreda "\V. (druga połowa 9 wieku), 
w postaci 1Visle. 
7 Zatem 9 wiek; w postaci vu risUcllU, :łU 'Viślanc. 
8 Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem pla- 
gam Danubii z g w. (rękopis późniejszy), w formie szczepowej 
Uuislaue :a 'Viślanie«. 
9 Pierwsza polowa l O wieku; w postaci B
a)\'
;.
>>>
286 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZł\ .un WOD SLOWIAŃSKICH 


po pierwsze risla nie powstało z l'lsllla, bo w 9 wieku prawdo- 
podobnie ani u Słowian ani u ludów germailskich 'It nie byłoby 
znikło: do świadectwa przytoczonych zabytków przybywają jeszcze 
nazwa "... ezery u Adama Bremellskiego lViss'ltla i dawna zdrob- 
niala postać polska lYislka 1. A teraz, po wtóre, czy może Visula 
pochodzi z risla'! Może, ale tylko jako latynizacja słyszanego 
Visla z twardym l, bo Rzymianie grupy sI wcale nie znali. Co 
się zaś tyczy ewentualności, czy Visla pochodzi znowu z Vistla, 
to Vistla w ustach słowiańskich może być, że wcześnie przeszło 
w Visla 2, ale nie w ustach germańskich, ani celtyckich; a więc 
w takim razie choćby pośrednio ale od Słowian musiałaby się 
byla nazwa \Visły w postaci Vis(u)la dostać do świata rzym- 
skiego. Zważywszy wszystko sądzę, że Visla jest postacią slo- 
wiańską, która się rozwinęła na gruncie s ł o w i a li s k i m tj. 
w ustach słowiańskich z dawniejszego ViStlll, zachowanego bez 
zmiany w ustach germańskich; a w takim razie zależy już od 
innych momentów, historyczno-etnograficzno-geograficznych, czy 
lDanlY uznać formę llisula za z dawien dawna istniejącą oboczną, 
i n i e z a l e żną od l'lsla postać, czy też tylko za latynizację 
postaci Yisla. 
Przechodzę teraz do trzeciej zasadniczej formy, riscla. Wy- 
stępuje ona ró
nie dawno jak pierwsza, a mianowicie u Pliniusza 
4 
 100 jako oboczna: ViSCltlUS sive Vistla, gdzie tradycja ręko- 
piśmienna Solina ma Viscia zamiast Visc'lt12ts, a dalej J ordanis 
llla obok zwyczajnego Vistula w dwu miejscach, w ustępach 
treściowo niezależnych od innych wzmianek o "\Viśle, postać 
Viscia. Otóż, pominąwszy różnicę rodzaju, Viscu1us ze swym 'te 
polega na przystosowaniu do łacińskiej fonetyki, tak że zasad- 
niczą fonllą, jaką Rzymianie tu słyszeli, było ViscIa, a to z pewno- 
ścią była forma używana przez B a l t ó w, siedzących we wschod- 
nich Prusach, a więc zapewne przez przodków późniejszych Pru- 
sów i Sudawów, bo - jak wiadomo - z wyjątkiem niektórych 
narzeczy pruskich zresztą wszędzie w pruskim, litewskim i łoty- 


1 U Długosza Liber benef. II 433 w nazwie Vislka 1aCllS 
w powiecie dąbrowskim nad "\Visłą. 
2 Innych
 zupełnie pewnych przykładów przejścia grupy 
stl w sI dla epoki przed g wiekiem u Słowian wprawdzie nie ma, 
ale jest to ze wszech miar prawdopodobne. Szczegółowo nie mogę 
się tu nad tym zastanawiać.
>>>
NAZWY WIsty I JEJ DORZECZA 


287 


skim pierwotne tl przeszło w kl. Widzimy tedy, że postaci Vistla, . 
Viscla, Visla oraz Vist'ltla, Viscu.la sprawdzają się genetycz- 
n i e bardzo prawdopodobnie do rozwoju dawnej j e d n e j postaci, 
to jest Vistla, w ustach czterech różnych ludów, a dalej, że może 
istniala druga, niezależna postać tej nazwy, to jest Visula. 
Zastanówmy się teraz, od kogo mogli w ogóle ludzie, nale- 
żący do świata grecko-rzymskiego, dowiadywać się o nazwie 
względnie nazwach "\Visły, słyszeć je b e z p oś r e d n i o. JUogło 
się to odbywać albo na wschodzie Germanii czyli od zachodnich 
stron dolnej 'Visly, zatem od German; po wtóre może, przez kupców, 
od morza bałtyckiego, od wysp dUliskich i południowej Szwecji, 
zatem także od German; po trzecie od południa, od północno- 
. , 
zachodniej Pannonii, lHorawy i SL1ska. bo tędy, od Carnuntum nad 
Dunajem, szla droga handlowa ku dolnej Wiśle, do Prus, po 
bursztyn l; tutaj wedle wszystkiego co wiemy, kupcy, mówiąc 
o swej drodze, musieli nazwę \Visly slyszeć od szczepów pannoń- 
skich, celtyckich, ale przed e wszystkim znowu germańskich. 
'V reszcie, po czwarte, świat grecko-rzymski mógł się dowiedzieć 
o istnieniu i nazwie Wisły od południowego wschodu Europy, to 
znaczy przez pontyjski świat helleński od dolnego Dunaju 
i Dniestru, zatem najprędzej także dopiero od germańskich Ba- 
starnów, którzy się w te strony ze swych siedzib w zachodniej 
Galicji, począwszy od 2 wieku przed Chr., posuwają. Ale oczy- 
wiście nie wszyst.kie szczepy germańskie i nie wszędzie musiały 
znać 'Visłę i jej nazwę b e z p o ś re d n i o. Zwrócenie uwagi na 
to prawdopodobne pośrednictwo germańskie jest dlatego ważne, 
że dla 
tarej fonetyki germańskiej ż a d n a z ewentualnych form 
Vis la, l"isula, Vistla, Vistula, Viskla, Viskula nie przedstawiała.by 
byla jakiejkolwiek trudności i żadna z nich, gdyby była używana 
przez German, nie uległaby była w owych czasach w ich ustach 
zmianie, z czego wynika - w związku z podanymi i rozważo- 
nymi wyżej faktami, że Visla, Vistltla, Viskla, Viskula a może 
i Wisu la były prawdopodobnie drugorzędnymi, dalszymi już 
w różnych ustach zmianami. 
Powiedziałem już, że jako dawniejsza, przedhistoryczna po- 
stać pozostaje Vistla i m o ż e Visu la. Taka oboczność jest dosko- 
l Znana jest wyprawa jednego rzymskiego szlachcica (eques) 
za Nerona. w sprawie handlu bursztynem przez Carnuntum, o czym 
opowiada Pliniusz Natur. Hiat. 37, 45.
>>>
288 J. ROZWADOWSJU: STUDIA NAD 
AZWAMI WÓD Sł.OWIAXSKICH 


nale nawet w obrębie j e d n e g o języka możliwa, por. na przykład 
tac. pi/um »Uuczek« z pierwotnego *pi1ls-1011t obok zdrobniałego 
pistillum, które pochodzi od niezachowanego *pislulu11l, z pier- 
wotnego *pills-tlomj tym łatwiejszą jest oczywiście w róż n y c h 
językach. Trzeba zaś pamiętać, że pośrednictwo germańskie 
w zaznajomieniu świata starożytnego . z nazwą Wisły wcale nie 
znaczy, że c a ł e jej dorzecze tylko szczepy germańskie zajmo- 
waly; na przelomie czasów przed i po narodzeniu Chr. siedziały 
tam w każdym razie także i ludy słowiańskie i bałtyckie, llliej- 
seami ID o Ż e drobne resztki celtyckie, pannoliskie, ugrofiliskie...; 
coż dopiero mówić o czasach dawniejszych, na przestrzeni jakich 
dziesięciu ostatnich wieków ery przedchrześcijańskiej, dla których 
nie mamy wprost żadnych wiadomości o stosunkach etnograficz- 
nych w dorzeczu Wisły! Z tego wynika także druga możliwość, 
mianowicie że postać Visula nie była niezależną, tylko latyni- 
zacją słyszanego Visla, i że to Vis la, chociażby słyszane od Ger- 
man, jednak było formą nazwy, używaną przez S lo w i a n. TUf 
jak już wspomniałem, trzeba koniecznie rozejrzeć się za jakimiś 
momentami z dziedziny historyczno-etnograficznej geografii, je- 
żeli w ogóle mamy dojść do rozwiązania trudności. Zanim jednak 
roztrząsnę pytanie, od którego ludu względnie od których ludów- 
nie już jako pośrednika ale jako od ź ród ł a - pochodzić może 
nazwa względnie dwie nazwy 'Visly, załatwię się z dwoma in- 
nymi sprawami, etymologią, to jest wyjaśnieniem językowym jej 
składu i znaczenia i z rozprzestrzenieniem, co oczywiście jedno 
z drugim stoi w najściślejszym związku. Zacznijmy od zbadania 
drugiej kwestii, gdzie takie same lub blisko pokrewne nazwy 
wód, czy wlasne czy pospolite, spotykamy. 
Otóż tworzą one przede wszystkim dwie grupy, dwa różne 
obszary geograficzne, malopolski i poleski, występując poza nimi 
tylko sporadycznie. Pierwsze gniazdo, małopolskie, obejmuje za- 
chodnią Galicję po 'Vislok i San (dolny) z przyległym kawałkiem 
, 
Sląska Cieszyńskiego (po Wisłę), a z Królestwa południowe części 
gubernii radomskiej (po nżę) i kieleckiej (przez Pińczów ku Kra- 
kowu). Są tu nazwy: 1Visloka p. d. 'Visły; 1Vislok 1. d. Sanu; miasto 
, 
lViślica nad Nidą; wieś lViślica na Sląsku Cieszyńskim; jezioro 
Wislka wymienione przez Długosza we ,vsi Bolesław nad "'1"isłą 
w powiecie dąbrowskim; Świśli1llt p. d. Kamiennej (1. d. 'Yisły)
>>>
NAZWY WISł
Y I JEJ DORZECZA 


2
9 


. 


w pOW. iłżeckim i kieleckim, oraz użycie wyrazu wisła jako po- 
spolitego, kiedy mowa o wiosennych wylewach lub po prostu 
w znaczeniu dużej rzeki, zanotowane z okolic Pińczowa i Podhala J. 
Drugie gniazdo, poleskie, obejmuje północny pas Polesia po 
lewym b
zegu Prypeci od Pińska na zachodzie po Czernobyl na 
wschodzie i przedpole niejako tego obsza.ru w postaci obu Świ- 
sloczy, niemnowej i berezyńskiej; na prawy brzeg Prypeci prze- 
chodzi ten obszar po wschodniej stronie w dorzeczu Teterewa. Są 
to nazwy: 1Viślica dopływ jeziora Pohosckiego w pow. pińskim, 
względnie, jako odpływ tego jeziora, p. d. rzeki Bobryk, lewego 
dopływu Prypeci; IVisła, p. d. tej Wiślicy; lVisłów Rów 1. d. 
.J uchowny czyli Ochówki (Ochauki) d. Wiszy p. d. Ipy 1. d. Pry- 
peci w pow. rzeczyckim; bagna Wisło (bołoto W.), kilkanaście 
kilometrów na południowy wschód od Czernobyla, ale już po le- 
wym brzegu Dniepru, w gub. czernihowskiej, wieś Wiślanka nad 
Trostianicą p. d. Irszy 1. d. Teterewa w pow. radomyskim (na 
granicy z gub. wolyńską); Swisłocz p. d. Berezyny dnieprowej, 
przy ujściu miasteczko ŚWisłocz, rozłożone niby na pólwyspie, 
oblanym przez obie rzeki; Świsfocz 1. d. Niemna w gub. grodzień- 
skiej; zarówno niedaleko początku jak ujścia miejscowości tejże 
nazwy; może Wislocz, dawna nazWa Isloczy d. Berezyny niem- 
nowej w pow. mińskim (i oszmiańskim) 2. Poza tymi dwoma, 
zwartymi w sobie obszarami, spotykamy pień, zawarty w nazwie 
\Visły, już tylko sporadycznie, a mianowicie: 


1 Świślina jak i poniżej wymienione Świslocze zawierają 
złożenie *sif-visla wzg1. *su-visloku. Znaczenie apelatywne zanoto- 
wali Siarkowski z okolic Pińczowa: »wisła, wylew wód na wiosnę« 
(Sprawozd. Kom. Jęz. Ak. Um. 4, 339); Ranusz z Podhala: góral 
spod Tatr opowiadał mu. co się tam u nich dzieje, kiedy »ich 
\Visła wyleje«. (Prace Filolog. 1, 176); p. .Juliusz Zborowski z Pod- 
hala: stary gazda na. Olczy w Zakopanem 1914: »godoł zaś tyn 
Stasek W ojtkowego sin, co w Ramaryce na baniach robowoł kiela 
roków, jeze tamok kajsi jest je tela wisła, co proci niej Dónajec 
jako młenówka«; chłop w Zakopanem 1916 o przeprawie taborów 
przez San: »śli my z wozami bez takom wisłe, co jom San na- 
ziwajom«; podobne użycie słyszał p. Wojciech Brzega (listownie 
od p. Zborowskiego). 
2 Ta notatka o Isłoczy, wzięta ze Słownika Geogr., nie jest 
pewna, zresztą Wislocz może tutaj być formą wtórną. 


Prace Onomastyczne J. 


19
>>>
2
U J. ROZWADOWSKl: STUDIA NAD NAZWA)II WÓD Sł.OWIAN8KICH 


. 
aj Wisłok 1. d. rzeki Lisellok 1. d. \V orsklicy p. d. W orskły 
w gub. charkowskiej; lVislowka l. d. górnej Desny w gub. !)mo- 
leli.skiej 1. 
b) niepewne, czy tu należą, są nazwy: Świsla, zaścianek 
w pow. dzisieńskimj Uwisło, dziś po rusku Vysło, wieś nad Tajną 
(dopł. Zbrucza) w pow. husiaty]iskim; Vysła (w rumuńskiej pi- 
sowni 'Vasla), pola (rodzaj kotliny) we wsi Mahala na Bukowinie 2. 
ej cytowana już nazwa \Vezery lVissula, dwa razy przez 
.Adama z Bremy przytoczona; także na obszarze ł{iemiec zJlaj- 
duje się rzeka lVieslauf w dorzeczu Nekaru, dawniej (początek 
11 wieku) lVisilaffa, co jest złożeniem .Z lVisila + aDa; są tam 
też trzy. miejscowości lViesel, dawniej lVisila s. 
To rozprzestrzenienie naszej nazwy wodnej. jest bard
o 
charakterystyczne, zwłaszcza jeżeli uwzględnimy, że na obszarze 
polskim spotyka się ją jeszcze jako wyraz pospolity (appellativum); 
następnie, że o ile wiadomo, na obszarze południowo-słowiańskim 
i w ogóle bałkańskim, a także u Bałtów jej nie ma, a wreszcie 
fakt, że w dorzeczu ,V orsklicy, w tej samej okolicy, gdzie jest 
lVislok, występują jeszcze nazwy Sanok p. d. W orsklicy i Du- 
llajczik 1) J. d. rzeczki Lisenok (p. wyżej), 2) L d. \V orsklicy. 
Ponieważ niedale.ko, w dorzeczu rzeki Sejm czyli Sem' spotyk
 
się jeszcza dwa razy nazwę DUllajec, a w obrębie gniazda poles- 
kiego (na poludniowej jego stronie) Sanicę i Bużok, zaś w do- 
rzeczu górnego Dniepru Dunajec, Bużek i Sanę, o czym dokładniej 
w dalszym ciągu pod odnośnymi nazwami, więc wygląda tak, że 
w tych stronach, między Charkowem a Kurskiem, oraz dalej na 
północ, na górnej Desnie i na górnym Dnieprze, siedzieli niegdyś 
ci Słowianie, co się potem posunęli z jednej strony' do Polski, 
a z druĘ'iej ku północnemu Polesiu i dalej na zachód ku wschod- 
nim Prusom, niosąc ze sobą wymienione nazwy wodne. Bo chyba 
nie jest prawdopodobny odwrotny kierunek ich przeniesienia. 


J Te dane z książki l\lasztakowa Spisok riek Dnieprowskago 
bassejna, Petersburg 19.13. 
2 Wiadomość o tej o
tatniej nazwie pochodzi od p. Nandri- 
sza, właściciela wsi .M. (pow. Czerniowce). Dolinę przepływa 
potok polny. 
3 Te nazwy pochodzą z Forstemanna Altdeutsches Nameu- 
buch, tom.2 (3 wyd.).
>>>
ł"AZWY WISLY I JEJ DORZECZA 


291 


Etymologia nazwy Wisły jest jasna i dawno ustalona; 
pochodzi od pierwiastka veis-, oznaczającego różne rodzaje »cieczy 
i płynięcia« i dosyć rozpowszechnionego w językach indoeuro- 
pejskich, ale który w imionach pospolitych żyje właściwie już 
tylko szczątkowo, natomiast jest obficie reprezentowany w na- 
zwach wodnych na obszarach zajętych w czasach historycznych 
przez Celtów, Germanów, Bałtów i Słowian, zwłaszcza w środ- 
kowej i wschodniej Europie-oczywiście w różnorodnych pniach 
i postaciach. W szczególności pierwiastek veis- oznacza ciecz 
rozlewającą się i wydającą wskutek mułu i gnicia w niej roślin 
charakterystyczną woń. a także rośliny nawodne; por. sanskr. 
veszati "rozlewa się, wylewa«, 'ł,.'iszam »trucizna; ciecz«, msra- 
. 
»stęchły (o woni)« i inne; awest. visz- »sok jadowity«, vaeszalt 
»gnicie«; gr. ł6
 z *visos »ciecz (śluz, sok, zwierząt i roślin), tru- 
.cizna (jad, zwierząt i roślin); wstrętny zapach i smak (bagien, 
'ffiorza)«; celt. w kymr. gwya1' (*visar) »posoka e , gw.y (*veisom) 
»ciecz« i inne; germ. w staroisland. veisa »mułe i inne. Jeżeli 
słusznie wywodzą germańską nazwę łasicy *visltlo (niem. lViesel 
itd.) z tego pierwiastka od jej ostrej woni, to ten wyraz byłby 
formalnie identyczny z nazwą rzeczną lVissula. Bardziej rozpo- 
wszechniony jest pień veisko- (visko-), bo zresztą u Słowian spo- 
tykamy już tylko pień veistlo-, na poły jako imię własne, na poły 
pospolite. Nazwy rzeczne, jak zaznaczyłem, są częste: tu należą 
różne l Visy, lViszery, lVeze1'a i inne; ale na obszarze słowiańskim 
i bałtyckim sprawa się nieco gmatw
 przez. to, że istnieją też 
nazwy od pierwiastka veik-, który u Baltów brzmi veisz-, ale po 
części veis-, a u Słowian vis-, podczas gdy poprzedni po części 
przeobraził się w ViCJl-. 
A zatem, z rozpatrzenia etymologii Wisły da się co do jej 
pochodzenia wyciągnąć tylko całkiem ogólnikowy wniosek, że to 
llazwa indoeuropejska, która w zasadzie mogła być równie dobrze 
germańska lub celtycka ja
 słowiańska. I dopiero na podstawie 
rozpatrzenia historycznego stosunku różnych postaci nazwy Wisły 
oraz jej rozprzestrzenienia dochodzi się do wniosku, że nazwa ta 
pochodzi ostatecznie prawdopodobnie od Slo wian, może nawet 
w szczególności od Slowian lechickich. Nie jest jednak wyk1u- 
czone, że ta nazwa nakryła dawniejszą, pokrewną i podobną na- 
zwę celtycko-germańską, jaką tu ci Słowianie zastali. 


19*
>>>
292 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLO\\IAŃSKICH 


Rozmaite dyletanckie i niemożliwe wywody etymologiczne 
nazwy 'Visly, niektóre bardzo stare, pomijam. Najlepszą rozprawę 
poświęcił temu przedmiotowi Hanusz w Pracach Filologicznych I 
168 nast.; o uczonej nazwie Va'tldalus pisal Briickner w Archiv 
fur sIav. Philologie XXIII 224 nast.; caly aparat filologiczno-języ- 
koznawczy daję w przygotowywanej od dawna książce o nazwach 
wód słowiańskich. 


Brenna, Brynica, B'I'eii, BI'nik 
, 
Brell1zica z Brenną p. d. górnej 'Visły na SIąsku CieszYIi- 
skimj BrYIlica p. d. Czarnej Przemszy; Bryniczka, dawniej Bn/- 
nica p. d. górnej Nidy; Brynia l. d: Rudawy w Karniowicach nie- 
daleko Krakowa; Breli p. d. \Visły, nad nim wsie Bruik, Zab'rlłie, 
Breń; Brei", Bryń l. d. 'Visloki z 1. d. BrJlikie1ll; Brynica (Bra- 
nica), Bre1l(n)ica 1. d. Drwęcy w pow. brodnickim, wyplywa z je- 
ziora Bryńskiego. Nazwy miejscowości pomijam; charakter rzek 
dwojaki: jedne górskie potoki, drugie nizinne, podmokłe. 
Te same nazwy wodne w dorzeczu Odry: Brynica, Bruiewa, 
jeziora Brenno, Brniewo; w dorzeczu Dniestru i Dniepru slabo 
tylko, albo w sposób niepewny reprezentowane; natomiast jest 
Bryn l. d. Żyzdry (I. d. Oki) w pow. żyzdrańskim gub. kałuskiej 
ze starą osadą nad nim, Bryniem. 
Etymologia: starocerk. brlnije »błoto«, germ. *brlllllła(n) w goc. 
brunna »studnia, źródlo«, anglo
as. brllnna, burna »potokc, staro- 
niem. b,'unno »źródło, woda zródlana, studnia« itd. Gniazdo, 
a- 
równo w imionach pospolitych jak nazwach geograficznych rozpo- 
wszechnione, por. jeszcze Berno morawskie (czes. Brno, niem. 
Britnn), ros. bruja »prąd ({. 


Przemsza 


Przemsza Czarna 1. d. Wisły z 1. d. Białą Przemszq, płyną 
lesistymi mokradłami i torfiastymi miejscami, zatem przez m c h y. 
Nazwa odosobniona. 


Rawa 
Rawa p. d. Brynicy p. d. Czarnej Przemszy; Rawka p. d. 
Bzury dawniej niewątpliwie Rawa, tak jak miasto nad nią 
w górnym biegu położone. Stara naz'!a indoeuropejska dla bagni-
>>>
NAZWY WISŁY I JEJ DORZECZA 


293 


stych i rozlewnych wód, spotyka się z 
adka w dorzeczu Dnie- 
pru i na obszarze bałtyckim, gdzie także jako wyraz pospolity. 
Pisałem o tej nazwie w Roczniku Slawistycznym VI 41 nato 


Sola 


Stara to nazwa dla wód i źródeł słonych, obficie na ob- 
szarze indoeuropejskim reprezentowana, ale w tej postaci co 
Soła na obszarze słowiańskim i polskim odosobniona. 
Soła ze Słonicą p. d. Wisły, u źródeł wieś Sól; Słona (woda) 
i Sło1l1.a dd. Raby; Slony potok d. Popradu. Tę samą postać co 
Soła spotykamy kilka razy na historycznym obszarze germań- 
skim: Saale d. Laby, 1\'Ienu i inne, także na Węgrzech d. jeziora 
Błotnego (Szala); nazwy germaliskie jednak może nie wszystkie 
pochodzą od indoeur. wyrazu dla soli. 


Skawa 


Nazwa stosowna, bo pochodzi od skania »kręceniac, a Skawa 
jest rzeczywiście bardzo »kręta« rzeka; czasownik sukati, niegdyś 
ogólnie słowiański, dziś utrzymał się tylko w ros. skat', i tu 
i ówdzie w odosobnionych, dialektycznych postaciach, natomiast 
oboczna forma sukati, pol. sukać istnieje jeszcze wszędzie. 
Skawa p. d. Wisły z l. d. Skawicą; Skawinka p. d. Wisły 
z miastem Skawiną; Skawa źródlany strumieli Luciąży l. d. Pilicy. 


JJ iep,.z, Wiepl'zec 
Wiep,-zec p. d. Skawy; Wieprz p. d. Wisly; 1Vieprzek w do- 
rzeczu Wielopólki p. d. Wisłoki. Nazwa częsta w dorzeczu dnie- 
prowym i w ogóle dosyć rozpowszechniona, polega na starym 
. indoeuropejskim zwyczaju nazywania rwących, wylewających 
rzek i strumieni nazwami dzikich samców, byka, knura (odyńca), 
wilka itp. 


Wilga 
1Vilga p. d. 'Visły pod Krakowem i .druga, także p. d. Wisły 
prawie na wysokości Pilicy (z drugiej strony). Nazwa odosobniona, 
prawdopodobnie pierwotnie tyle co Jtwodac: zawierając ten sam
>>>
294 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD ł-łAZW AMI WÓD SŁOWIAŃSKICH 


rdzeń co wilgoć itd., a nie od ptaka. Na identyczną nazwę wy- 
gląda też rosyjska ogromna Wołga, ale jest to raczej nazwa 
ugrofińska. 


SJ-a'lca 
Srawa p. d. Wisły: nazwa odosobniona, pochodzi od tego 
samego pnia, który mamy w s1'ać; w 'Vieliczce, z jej odwiecz- 
nymi kopalniami, jest Srawa rzeczywiście od wieków po prostu 
ściekiem, kanałem. 


Raba 


Nazwa odosobniona, ale widocznie stara, przypomina węgier- 
ską Rdba (niem. Raab) p. d. Dunaju z dopływami Rdbcza i Rab- 
nitz (w Styrii), którą to nazwę Węgrzy zastali w słowiańskiej 
postaci Raba wzgl. Rabica, więc niby identycznej z naszą, ale 
ta nazwa w źródłach starożytnych (Ptolemeusz i in.) brzmi 'Apa
wv, 
Arrabona; zaś druga rzeka, cytowana przez Ptolemeusza w Dacji 
w postaci cPa
wv, nie da się w ogóle zidentyfikować. Nie wiadomo, 
jak nasza Raba niegdyś brzmi ala , w szczególności jaki był, mó- 
wiąc technicznie, nagłos tego wyrazu, czy *or(ba}, czy *ra(ba), , 
czy może *vra(ba). Najprawdopodobniejszą dla mnie jest analiza 
*or-ba (por. ra-taj z *or-ta}l do orać itd.); . ale niewiele przez to 
zyskujemy, bo i tak nasuwają się róż n e możliwości w y w odu 
etymologicznego wobec licznych pni wyrazowycn o postaci or-, 
zarówno w nazwach pospolitych jak rzecznych. 


Ś1-eniatva 


lłreniawa, Szreniawa, Strzeniawa 1. d. Wisły; Szronka d. 
Mlawki (d. Wkry), nad nią miasteczko Szreńsk(o): natomiast Szre- 
niawa, Śreniawa w dorzeczu Raby i miejscowość (las i wieś) 
w Wielkopolsce tejże nazwy polegają prawdopodobnie na przenie- 
, 
sieniu nazwy przez Sreniawitów, a nie są samodzielnymi. Nazwa 
dosyć rzadka, ale prastara i przejrzysta, stoi w ścisłym związku 
etymologicznym ze SZ1.onem (śron, śrzon), co staje się zupełnie 
jasne, jeżeli uwzględnimy, że ten wyraz słowiański (*sernu) zna- 
czył nie tylko to co nasz, ale także »bialy, szarobialy«, oraz że 
Szreniawa w górnym biegu płynie przez pokłady marglu kredo- 
. . I .. 
wego l gIpSU.
>>>
N \ZWY \\ ISLY 1 JEJ DORZECZA 


.\. 


2
5 


Identyczne nazwy spotykamy w dorzeczu Oki, Serenu 
i gród stary Sereńsk nad nią (poJ. Sz'reńsk) oraz na obszarze 
litewskim. 


UszelV, Uszuoica 
Uszwica p. d. Wisły z d. Uszwią (Uszew), nad Uszwicą wieś 
Uszew. Nazwa dosyć odosobniona w tej postaci, por. wieś UszeU' 
'v Kijowszczyźnie, strumieli (dziś nieznany) i błoto Uszewllica 
w "\Vielkopolsce; etymologia niepewna, bo się nastręczają różne 
lnożliwości wywodu. 


! . 


. ]\Tilla, ]\Tidzica 


.LVidziclt 1. d. Wisły i zaraz dalej 
Virla, również L d. \\Tisły 
z d. Czarną Nidą; drugą ..LVidę (po niem. Neide) spotykamy w do- 
rzeczu Narwi jako dopływ wzgl. górny bieg rzeki Dzialdówki 
(po niem. Soldau), która jako Wkra wpada do Narwi niedaleko 
jej ujścia do Wisły. Nazwa prastara, oznacza wody nizinne: 
pierwsza część tego wyrazu t.a sama co w niski i wielu innych, 
druga identyczna z -d w pod, zad itd.; ale jako nazwa rzeczna 
szczególnie charakterystyczna dla obszaru celtyckiego. 


. . 


Dunaj, Dunajec 
Dunajec p. d. Wisły; Dunaj spotyka się w dorzeczu Wisły 
jeszcze j
ko dopływ Wisloki, Radomki i Bzury; poza tym obfi
ie 
w 'Vielkopolsce w dorzeczu Warty i Noteci, mianowicie Dunaj 
albo Dunajek, strumiełi w Ludzisku (pow. Strzelno, dorzecze 
:Noteci); Dunaj, odnoga Warty w Sulęcinie; Dunaj, staw w Kwil- 
CZUj Dunaj, struga dziś nieznana w Starężynie; D'iinajek, dół 
z wodą w Gorzycach żnińskich; Dunajki, błoto między 'Vierzchu- 
, 
cinem i Swinarzewem; nadto wieś Dlt1laj i osada Dunajec. :Na- 
zwa jest jak wiadomo znana w całej Słowiańszczyźnie; w poezji 
ludowej występuje wprost jako wyraz, oznaczający wielką rzekę 
i głębię; nadto bardzo często w nazwach topografic
nych, takich 
jak Dunaje, Dltllajewo itp., ale to polega na używaniu Dunaju 
jako imienia osobowego, i dowodzi tylko popularności tej naz"TY. 
Jak wiadomo, etymologia nazwy Dunaju, wielkiego do- 
pływu morza Czarnego i granicy między Słowianami północnymi 
a południowymi, jest znana i ustalona, a w nauce ustalił się też 


.
>>>
2tł6 l. ROZW.
DOWSKI: STUDIA. NAD NAZWAMI WÓD 8LOWIAŃSKICH 


od dawna sposób pojmowania genetycznego stosunku różnych 
postaci tej nazwy. Otóż, co do etymologii, to nazwa Dunaju w jej 
celtyckiej (a raczej celtycko-łacińskiej) postaci Diinuvius wywodzą 
od indoeur. pnia, występującego w aryj. danu- »rzeka, ciecz, 
wilgoć«, od którego też pochodzi stare scytyjskie nazwanie Donn. 
Za najdawniejszą postać uważają celtycką nazwę. nadawaną gór- 
llemu Dunajowi, Danllvius, którą 
d Celtów przejęli Gennanowie 
przeobrażając ją w * Donawjo- (nom. * Donawi, gen. Di5llawjos), 
z czego gockie Dunawi (1.(, z wąskiego o), średnioniem. Tuonoltwe 
itd. Dalej znowu przejęli, posuwając się ku Dunajo i, Słowianie 
tę germalisko-gocką nazwę przerabiając ją na Dunavu i Dllllaj'l, 
a znaczenie Dunaju jako granicy państwa wschodnio-rzymskiego 
itd. itd. rozslawily . i upowszechniły w Slowiańszczyźnie tę nazwę, 
robiąc ją tak popularną. Tak powszechne zapatrywanie i ja też 
tak długo myślałem. Ale niewątpliwie b ł ę d n i e. Z formy ger- 
mańskiej Słowianie mogli zrobić tylko Dunava lub Dltllavii 
(ewentualnie Dunavl) i południowi Słowianie którzy się posunęli 
ku Dunajowi rzeczywIście tak go nazywają: DUllav, DUllavo, 
Dunava. Obok tego jednak znają postać .Dunaj (z DUllojl), a tylko 
tak, Dunaj, brzmi ta nazwa u wszystkich innych Słowian. za- 
równo ruskich jak północno-zachodnich. Po wtóre: co mieli pół- 
nocno-zachodni Słowianie, lechiccy i inni, do czynienia z wielkim, 
południowym Dunajem i skądby przenosili nazwę wielkiej rzeki, 
.. 
naprawdę całkiem im nieznanej, na male nieraz strugi lub błota 
i 'stojące wody?! Skądby Bialorusini w mohylowskiej gubernii 
przyszli do tego, aby Dniepr nazywać Dunajem? W szczególności 
8kąd ta dziwna zgodność w nazwach wodnych DUllaj
 Dunajec 
między dorzeczem Wisły i Warty a dorzeczem Dniepru, jeżeli 
nie z bardzo odleglej przeszłości, kiedy i północno-zachodni Sło- 
wianie, w szczególności lechiccy, siedzieli jeszcze gdzieś za Dnie- 
prem? Nie może być przypadkowym zbiegiem okoliczności to, że 
w dorzeczu górnej 'V orskły i górnego Sejmu (Sem') powtarzają 
się kilka razy nazwy 'lVisłok, Dunajec, Sanok i Sanica i Bużok 
tak samo jak na starym polskim obsz rzej a w dorzeczu górnego 
Dniepru i Desny i na północnym Polesiu mamy znowu Wisłę, 
lVisłówkę, Dunajec i Dunaj, Bużek i SanfJ. 
W Hzczególnbści spotykamy dwa Dunajce w dorzeczu rzeki 
Sejm, dwa Dunajczyki (Dunajczik) w dorzeczu W orsklicy i Duna- 


.
>>>
NAZWY WISLY I JEJ DORZECZA 


297 


jec alias Bużek w dorzeczu rzeki l\tlalyj Vopec (na górnym Dnie- 
prze), Dunajkę w dorzeczu Sożu i DUllavec w dorzeczu Desny. 
Sądzę, że obok wziętej od ludów germańskich nazwy wiel- 
kiego Dunaju Słowianie posiadali z dawien dawna niezależnie 
od tego nazwy wodne, urobione od pnia dUJl- i n n e g o pocho- 
dzenia. 


POJJI-ad 
Ten prawy doplyw Dunajca nosi całkiem odosobnioną nazwę. 
Może jednak nie jest to jakaś przedsłowiańskp. nazwa, tylko 
po prostu zastosowanie pierwiastka perd-, oznaczającego głośne, 
gromkie wypuszczanie wiatrów, jako nazwania grzmiącej rzeki. 
W takim razie nazwa byłaby słowacka. \ 


.l.1101.a'lva, 1JI o1.a'llJi co 
JI07'awica alias Czarna Nida, 1. d. Nidy i 11101"atca 1. d. Wi- 
słoka. Nazwa pospolita, jeszcze częstsza jako nazwa miejscowości 
nizinnych, mokrawych, łąk i łęgów. Szczególnie u zachodnich 
Słowian i południowych. Nie da się krótko załatwić, bo się mie- 
szają różne nazwy i wyrazy. 


. 


San, Sanica, Sanna, Sona 


. 
Ban p. d. Wisły; Batuta również p. d. \Visły zaraz poniżej; 
Sanica l. d. (W)schodni p. d. Czarny; Sona (Sonia) l. d. Wkry, 
wpadającej do Narwi niedaleko jej ujścia do 'Visły (tak że nie- 
raz oznaczają 'Vkrę jako dopływ Wisły); nad nią miasteczko 
Bońsk. Stara to nazwa wodna indoeuropejska dla rzek o silnym 
prądzie, spotykana tu i ówdzie u południowych Słowian, oraz 
na dawnym obszarze celtyckim; ale na obszarze słowiańskim jest 
. charakterystyczna dla dorzecza wiślanego oraz dnieprowego, 
w szczególności zaś dla tego gniazda za Dnieprem i poleskiego: 
Sanok p. d. W orsklicy; Sanica p. d. Bobrówki 1. d. rzeki Teterew; 
Sana l. d. Bobru p. d. Berezyny dnieprowej. Nie jest wykluczony 
związek z saniami i sanną; a istnieje także postać S
Il-; ale rzecz 
wymagałaby dłuższych wywodów. O związku nazw w dorzeczu 
Dniepru i Wisły była. już mowa przy Wiśle i Dunajcu.
>>>
298 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD Sł.O\VIA
SKICH 


J asi el 
Jasiel albo Jasiolka p. d. 'Visłoki i miasto Jasło oraz mia- 
steczko Jaśliska nad nią położone; wreszcie wieś Jaślany nad 
\Visłokiem; spotyka się jeszcze jako Jaśla, nazwa błotnych łąk 
we wsi Turowie na Podlasiu; dalej Jasiołda l. d. Prypeci, wypły- 
wająca z wielkich błot i płynąca cała szeroką i błotnistą równiną, 
z mnóstwem odnóg; prawdopodobnie też rzeka Jeetzel (Jeetze/ 
p. d. Łaby, zatem u Słowian załabskich, dawniej Jassel, jak wy- 
nika z nazwy Jassel-miiJlle. Dalsza etymologia niepewna. 


Isla. £
lanka 
Isla zwykle Zawadką (od wsi Zawada) zwana l. d. "Tielo- 
pólki p. d. 'Visloki: przykład, jak prastara nazwa, zapisana 
. 
w dokumentach i po ąziś dzień przez miejscową ludność używana, 
nie istnieje wcale ani na mapach ani w slownikach geograficz- 
nych. \Viadomość o niej zawdzięczam śp. Potkańskiemu, który 
bawiąc u hr. RaczYliskich w Zawadzie dał mi wypis z dokumen- 
tów z 1415 roku, wymieniających rzekę lslę, z dodatkiem wiado- 
mości (zyskanej przypadkiem), że tzw. Zawadka nazywa się na 
miejscu Islą. Drugi raz tę nazwę w dorzeczu 'Visły spotykamy 
w postaci Iślanki czyli Uchanki d. Bzury, na.zwanej od jakiejś 
miejscowości Iślanie, która znowu od Isl!! dostała swą nazwę. 

azwa prastara, wodna, spotyka się w hłoczy l. d. Berezyny 
niemnowej, dalej na obszarze bałtyckim i tu i ówdzie indziej; 
pisalem o niej w Roczniku Slawisto VI 47. Isła prawdopodobnie 
z * IBlła. 


Zyzoga 
Zyzoga d. Łęgu p. d. \Visły (między 'Visloką a Sanem). 
Nazwa odosobniona, zawiera oczywiście 'sufiks -oga; co do pnia 
zyz-, to nie wiadomo, czy to wymowa tzw. mazurująca za dawniej- 
sze żyż-, czy też stare zyz-: w pierwszym razie można by ją zesta- 
wić z Zyzawą p. d. Stryja, w drugim z Żiiałą l. d. Ugry l. d. 
Oki. Od rozstrzygnięcia tego pytania zależy dalsza etymologia. 


JVia1. 
Wiar p. d. Sanu, nazwa ruska, dawniejsze 1-Vjahr z *",:gro- 
:t kręty, rwący«, por. Rocznik Slawistyczny VI 55, gdzie wywodzę,
>>>
. 


( 
\ 


NAZWY WISŁY I JEJ DORZECZA 


29!ł 


że ta nazwa indoeuropejska nie wygląda na słowiańską. Ale na 
ostateczne wnioski jeszcze za wcześnie. 


Tanew 


. 
Taneu; p. d. Sanu: nazwa całkiem izolowana; etymologizować 
ją łatwo, ale' wobec braku dalszego materiału historycznego 
i porównawczego wywód taki musiałby spoczywać na kruchej 
podstawie. Nie wygląda także bardzo na słowiańską. 


Iłża 
Iłża L d. Wisły; dawniejsza postać Izłża wskazuje analizę 
iz-łża, to jest stare złożenie z przyimka ie(u) »ex«, w tej postaci 
zachowanego jeszcze w nazwach miejscowych Isep (z lz-sep) 
'itp., oraz wyrazu *łża albo *lga (*łeg *lga), zachowanego w cer- 
kiewnoruskim luża »canalis«, zachodnio-ruskim log (łoh), a po- 
krewnego wyrazom luż:t, kałuża itd. Oznacza zatem wodę, wycho- 
dzącą z łuży, co da się dobrze zastosować do Iłży, już to u źró- 
, 
deł, w lesie Swińskie wody, już to dalej, gdzie pod miastem nża 
rzeka tworzy znaczny rozlew. \V ypada dodać, że rzekę dziś mapy 
i źródła literackie nazywają Ilżallką, Chotczanką, Białką. 


Lucyn
ia 
Lucymia al. Lltcyma, inaczej Stawka, Z'lcoleńka, 1. d. \Visły; 
nad nią wieś tejże nazwy i prawdopodobnie przeniesiono nazwę 
wsi na rzekę; Lucymia zaś pochodzi od imienia osobowego Lu- 
cym lub podobnie; jeżeli tak, to nas tu ta nazwa dalej nie 
obchodzi. 


Cllol1el 
Chodel p. d. Wisły: prawdopodobnie jak poprzednia od 
nazwy wsi; ta nosi miano Chodel lub Chotel; brak sj,arego ma- 
teriału źródłowego nie pozwala na bliższe wywody. 


Bocllotn;ca 
Bochotnica albo Bystra p. d. Wisly; i tu wieś tejże nazwy 
nad Bystrą. Nazwa prawdopodobnie urobiona od onomatopeicz- 
nego pnia bochot (por. bach-), ale przypominają się też jeziora 
Bachot, Bachotek na pólnocy Polski, a z drugiej strony pieli 
boch-, dosyć częsty w nazwach wodnych.
>>>
3uO J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAŃ8KICH 


POI" 
P01' lub Pór l. d. Wieprza p. d. Wisły; nazwa w tej postaci 
odosobniona, ale etymologia łatwa, ba, nawet zanadto, przedsta- 
wiając embarras de richesse. W szczególności nasuwa się albo 
pierwiastek pel'-, pO;'-, par- niezmiernie w językach indoeuropej- 
skich rozpowszechniony w znaczeniu »przechodzenia, chodu, dą- 
żenia, pędu« itd., por. między innymi gr. 7t6po
 (poros), nasze 
ogólnie słowiańskie porę, próć (= p'rllć), 'rozpór itd., albo pier- 
wiastek tej samej postaci, oznaczający wilgotne ciepło, przenie, 
parę itp. Charakter biegu Poru przemawialby raczej za drugą 
możliwością, ale nazwa może t
ż znaczyć pierwotnie po prostu tyle 
co »potok« itd., a są i inne możliwości. 
Tl/ślnienica 
Tyśmżellica p. d. \Vieprza, wypływa z wielkich błot; nazwa 
spotyka się jeszcze, o ile wiem, dwa razy, jako górny dopłj'w 
czy też źródlany strumień (wraz z Rudką) Potulicy d. Walmy 
w pow. wągrowskim, zatem w dorzeczu 'V art y, oraz jako p. d. 
Bystrzycy p. d. Dniestru. Morfologiczny typ nazwy taki jak 
wyrazu wyśmienity i podobnych nasuwa analizę, wydobywającą 
pień tys- lub tysz- jako zasadniczy, a wtedy nastręcza się możliwy 
związek z gniazdami słowiańskimi tąch- tuch- (o znaczeniu 
» gasnąć, cichnąć, gasić«), tusk- (por. starocerk. tusnąti sę »stu- 
dere«, tusz/ati »urgere« itd.), albo tącJz- (w stęchnąć itd.), które 
prawdopodobnie stoją ze sobą w związku (por. tęsić, tysić itd.), 
a także z tuch- (tuszyć, otucha), łącząc się w pierwiastku tells- 
(por. też aryj. tllszna- . »cichy«, staroprus. t'ltsna- »cichyc itd.). 


. 



--łrill ina 
Jlinilla lub ;Jlinia l. d. 'Vieprza: jeżeli z JJfienina, to należy 
do gniazda. mian-, o którym niżej przy J.1Iieniu, ale nie jest wy- 
kluczone pochodzenie od pierwiastku, zawartego w mijać (łac. 
meare), minąć itd. 
ŚlvitleJ. 
Świde'r l. d. Bystrzycy p. d. Tyśmienicy; Świde'r p. d. Wisły 
(przed N arwią), wąski, bardzo kręty, bystry. Ale łączenie tej 
nazwy ze świdrem napotyka na trudności wobec tego, że mamy 
identyczną prawie nazwę rzeki Bvidera p. d. Dniepru (niedaleko 
Berezyny), a wyraz śwideT poza czeskim i polskim inaczej wy-
>>>
NAZWY \\ JSI.Y I JEJ DORZECZA 


301 


gląda, por. ros. sverdel; sve'r(d)lo itd., a i w polskim spotyka się 
świeTdziol. 


Okrzeja 
Okrzeja, dziś Okrze.ika p. d. \Visly (poniżej \Vieprza), źródła 
we wsi Okrzeja; nazwa nasuwa różne analizy; brak dostatecznych 
podstaw do wywodu; może zresztą nie jest wodna. 


Pi lica 
Pilica l. d. Wisły, dawniej PiZca, źródła (pod.miastem tejże 
nazwy, także Pilcza) bardzo obfite spod wysokiej góry, silny 
spadek, bieg w dalszym ciągu bardzo szybki i głęboKi, brzegi 
głęboko werżnięte; zatem związek z gniazdem wyrazów pilll!l, 
pili
 bylby prawdopodobllY; nasuwa się też rz. Pilica d. Dryny 
w Serbii. Ale stara forma nazwy Pilicy jest Plelca: otóż o ile 
byśmy mieli tu do czynienia z dawnym pniem pel- a nie pll- (ten 
może być oboczną postacią pnia pil-), toby to prowadziło w inną 
stronę, do bardzo obficie w nazwach wodnych reprezentowanego 
pierwiastka. . 
L'ltciqża 
Luciąża l. d. Pilicy, niewielka rzeczka o małym spadku, 
wyplywa z błot grocholickich; prawie identyczną nazwę spoty- 
kamy w dorzeczu Dniepru: L.iuteżec p. d. Dniepru (przed Desną). 
Ponieważ wśród licznych nazw Lllt.lJllia (rzeki w \Vielkopolsce), 
Lutnia (liczne nazwy rzeczne w dorzeczu Dniepru, także na Po- 
lesiu), Lucień (jeziora w pow. gostYliskim) itd. znajdują się takie, 
które oznaczają wody bagniste, przeto należy je wywodzić 
z pierwiastka, występującego w łac. lutum itd. Inne należą do 
słowo ljutu »luty«. 


Bzura 
Bzura L d. Wisły: nazwa odosobniona. Charakter rzeki i jej 
wolny a kręty bieg, liczne ramiona, dno bagniste, miejscami 
ogromne błota nad brzeżne i niskie brzegi, wszystko to nie zaleca 
wcale mego dawniejszego wywodu, łączącego nazwę Bzury, na 
podstawie zapisanej raz dawnej postaci Brzltra, z biIrz'it (nasze 
stare bar-zy »rączyc itd.), pomijając już trudność fonetyc
ą. 
Nie wiadomo, czy postać BrZllra jest poprawna, bo zresztą w do- 
kumentach spotykamy tylko formę Bzura. Non liquet.
>>>
302 J. ROZWADOWSKI: 
TUDIA NAD NALWAMI WÓIJ Sł..OWIAXSKICH 


W ogóle zaś od Narwi z prawego brzegu, a od Skrwy z le- 
wego, charakter nOlnenklatury dorzecza wiślanego zmienia się 
bardzo widocznie. Jeszcze Bug i jego .dorzecze mają charakter 
czysto słowiański, chociaż częściowo obcy wiślanemu, ale dorzecze 
Karwi i dalsze dopływy \Visly po obu jej stronach od Skrwy 
aż do ujścia w
kazują zupełnie inne imiennictwo. Spotyka się 
oczywiście i tu nazwy słowiańskie i polskie, zgodnie z historycz- 
nymi stosunkami, ale zasadnicza sieć wodna nosi nazwy, po części 
bardzo stare, indoeuropejskie, ale chyba nie słowiaiiskie, tylko 
bałtyckie, celtyckie, bliżej ujścia germaliskie. O niektórych z nich, 
Drwecy, Dbl'ze, JJienill i Jlillllce, Sk,.wie, Jani (Jollce) pisalem 
dawniej 1 j" obecnie, z braku miejsca, muszę poprzestać na ogól- 
nych uwagach,. przy czym chciałbym zająć krótko stanowisko 
wobec rozprawy Niederlego Nove theorie o pravlasti 
loyanske, 
Cesk
T Casopis Historick}r XXI (HH5), str. 1 i nst., przyjmując, że 
czytelnik zna rozprawy Szachmatowa (w Archiv fiir sla\'. Philo- 
logie, t. XXXIII) i mOJą . w Roczniku Slawisto VI), którynli się Nie- 
derle zajmuje. :Niederle chce ut.rzymać dotychczasową teorię o przy- 
karpackiej kolebce Słowian; polemizując z nami. trochę nam 
ustępuje, starając się pogodzić swoje i nasze stanowisko. Przed- 
stawia przy tym sprawę tak, jak gdybym ja był podobnego 
zdania co 8zachmatow, a w jednym miejscu (str. 
 przyp. l), 
zajrzawszy pobieżnie do \vlasnego cytatu w Slovanske Starozit- 
nosti I 310, przypisał mi to, co miało iść na karb Pogodina 
mianowicie uważanie nazw lVial', Nida, Raba, Ropa, San, J.1Iie1i, 
-.Uro({l, Brda za celtyckie; n1ylnie, bo np: o Rabie i Ropie nigdzie m 
-dotychczas w ogóle nie pisal. \Y ogóle zaś wyrażałem się na pewno 
tylko n e g a t y w n i e, twierdząc, że w drugim i pierwszym ty- 
siącu lat przed Chr. Slowianie nie mogli siedzieć między Karpa- 
tami, 'Vislą, Niemnem i Dnieprem lub Desną, tylko gdzieś dalej 
na wschód, może i północ. I jak dotąd nie widzę powodu do 
zlniany stanowiska. 


1 Ze studiów nad nazwami rzek slowialiskich, w książce Almae 
)latri tJ agellonicae, 'Lwów 1900. Quaestionum grammaticarum atque 
etymologicarum series altera (Rozpr. W ydz. Filolog. Akad. Um. 
'v t. 28). Krytyczne uwagi o praojczyźnie Słowian (Krótki komu- 
_nikat w Sprawozd. Akad. Um. '1906 nr 3). Kilka uwag do przed- 
histor. stosunków wschodniej Europy... na podstawie nazw wód, 
Rocznik Slawjst. VI 39 nst,. '. 


"
>>>
NAZWY WISł..Y I JE.} DORZECZ\ 


;303 


Dosyć dokładna analiza nazw dorzecza wiślanego wykazuje 
ogólny, zasadniczy ich podział na dwa geograficzne obszary: 
pierwszy po Narew i Bzurę, drugi 
tąd aż do ujścia. Na pierw- 
szym maIny nazwy nieraz prastare, ale przeważnie przejrzyste 
i zrozumiale na podstawie materiału slowiaIlskiego, co dowodzi, 
że tutaj siedziała ludność słowiańska wprawdzie już w pierwszych 
wiekach chrześcijallskich, ale nie od czasów niepamiętnych przed 
llarodzenienl Chrystusa. Jednak i tutaj spotyka się wśród ogól- 
uej masy takich nazw przejrzystych nazwania wyglądające na 
to, że nie pochodzą od historycznej slowi811skiej ludności, że ona je 
tu z a s t a ł a; tak przede wszystkinl Nida z lVidzicą, nazwa cha- 
rakterystyczna dla obszarów celtyckich, ale i germańskim nie- 
zupelnie obca; dalej może BreJlna, Sola, Raba, Uszew, Isla i inne. 
Zaś na drugim terytorium spotykamy po pierwsze tak cha- 
rakterystyczne dla Celtów nazwy jak znowu .LVide, Jlroge, Jliełlt 
{.l/ienir i Jliankę), Drwęcę, DbT£} (potem z tego Brda l , Lztfrynę; 
dalej, w dorzeczu Narwi i dolnej \Visły cały szereg nazw bał- 
tyckich: .LVereśl, D!Jbla, Pis(i)a, lłozogo, Orzyc, lV kra , Szpęgau:a. 
Żuławy itd.; następnie, bliżej ujścia, germańskie jak Elbill.fJ 
i Dru.znoj wreszcie cały szereg nazw, dobrych indoeuropejskich, 
ale obcych obszarom slowiaIlskim, jak Skrwa, dawniej Strklca, 
Zgfowiączka dawniej Zgowietla, TVel, G'wda; Osa, lVierzyca lub 
lVierz!ls{t i inne. 
Drugi ogólny i zasadniczy wynik to stwierdzenie związku 
słowiańskich nazw dorzecza wiślanego z nazwami dorzecza Dniepru, 
zwłaszcza na Polesiu i Zadnieprzu wraz z dorzeczem górnej 
Oki. ::\liIno woli przypomina się wiadomość latopisu ruskiego o Ra- 
dymi czach na Sożu i \Viatyczach na Oce, choćby jego twierdzenie, 
że przyszli tu od zachodu, »od Lachów«, należało jako falszywy 
wniosek odwrócić. Ale mniejsza z tym. \V każdym razie zdaje 
się, że ci salni Słowianie, co potem zajęli dorzecze górnej 
i średniej \"isły i:,. \Yarty i ci drudzy, co zajęli Polesie, przyszli 
zZadnieprza. Reasumująf', nie widzę powodu do zmiany swego 
:;tanowiska. Ciągle jeszcze sądzę, że w kraju między Wisłą. 
Niemnem. Dnieprem i Karpatami nie ma dla Słowian w drugim 
i pierwszym tysiącu lat przed Chr. miejsca, bo dotąd się o myl- 
Ilości tego zapatrywania, a słuszności powszechnego, nie prze- 
konalem.
>>>
INDEKSY 


I. Imiona własne 


Czcionką tłustą oznaczono strony ze 
pecjalnym artykułcIH po:onnęC'onym 
danej nazwie. Litery duże w połączeniu z cyframi oznaczają położenie 
na dołączonej mapie. 


Abberdeon 57 
Abelica 171, 172 
Aberdeen 56, 57 
Aberdon 57 
Ablicn 171, 172 
Achóuka 268 
... 
Agnesnwa 175 
Agn is 175 
...4.g1tismaa 175 
Aksu 238 
.łland 151, 157, 162, 
G - 5, G - 6 

'łlanga 156, 175 
Alant 151 

łlallta 3 
Alantia 158, 163, F - 7 
Alanza 163 
Alanze 163 
A lasenza 165 
Alau 150, 162 
Alauna 168 
.AlaunuB 168 
Alausza 162 
Alauze 158 
Alawschi 156 
Alb 171, 172, Ił'-7 
Alba 172, 173, H-7 
Albe 170,171,172, E-7 
A lbegou:e 1 72 


Albeta 172 
A.lbia 172, 173 
Albis 172, 173 
-łleines 164 
Alejn 150, 162 
..llend 157 
Alentn 157 
Alesy 151, L - 4: 
Alezussn 158 
Al! 172, E - 6 
Al/edena 237. 
Al/eo 7 
Alge 153, K - 4 
Alisa 153 
.Alisatia 196 
1lisentia 165 
Alisinza 165 
Alisna 164, 167 
_lliso 163, 164, 196 
Alisontia 165, 166, 167, 
196, ElF - 6 
Aliza 163 
Aljangar 156 
Alksli 153 
A lksfle 161 
Alksnienai 161 
_llkslluppe 161 
Allia 157 
Allonnes 157 


..dlm 170, G-8 
Almn 169, 170, F-lO,. 
G-lO 
Almaan 169 
Almaha 169 
Almango 164 
Alme 164 
Almo 170, G - 8 
Almond Glen 170, F-lO,. 
G-lO 
Almond River 170 
Ahnone 170 
.Almonisbach 170 
AlnlOnte 170 
Almunga 164 
Al1nune 170 
Almlts 170, L-lO 
Alona 157 
Alonna 157 
Akmtas 157, J62, 277,. 
S-8 
Alosa 151 
Alosie 151 
Alsa 152, 153, 162, 164" 
D -9 
Alsbach 166 
Alse'na 164 
Alsenborn 165 
Alsenz 165, F - 617
>>>
_llsenz'en 166 
AlBina 164 
AlBo 164 
Alsollcia 166 

 llsone 164 

llso1ltia 165 
.-llsonu'lu, 164 
Alsos lankele 152, 153 
...llsler 167, 168, 174, G-6 
£llstra 167 
...llsuntia 166 
Alsvnza 165, 166 
Alszakis 152, 153 
A.ltissa 159 

lltllpl' 156 

J lue 172 
llusenza 165 
_ Llritas 174 
_Llz 158, 162 
Alzctte 165,166, E-7 
_tlzissa 158 

llzus 158 

llb8a 153 

llanta 1, 151, 162, K-4 
Ala'Wsze 156, K/L - 4 

llgupis 153, 162, K - 4 
Alksna 161, iti2 
!lonta 151 

-!lou'sza 156 
Alsa 153 

lltupe 156 
Ambiliati 255 
j'mbillius 255 
Ambisontes 100, Hm 
..dmbisontii 100, 196 
--1mpelum 6 
-łncus 7 
Ano 7 
.A notisphoros 7 
tntiQchia 252 
.Antolowscha 156 
-łntolowszct 156 
L p e.), 242 
-łpilas 5, 7 
-ł plO 5 
tpo 5 . 
Apsyz 10 
Prace Ol'omastyczne 1. 


INDEI\SY 


Apula 5 

1 puli 7 
A puZia 6, 7 
...lpulum, 5, 6 
..1pus 5, 6 
..1rdon 244 
A.rmilla 242 
Arrabona 294 
...1sch'Wei'll 177 
.A schu'one 176, 177 
A ssa'lV 182 
Assu'ene 177 
As'Wene 177 
.Aswe1lus 177 
..łsu'one 176, 177 
Aszwa 176, 177, 180, 
181, K - 4 
Asz'lcille 176, K - 4 
Asva 181 
Aube 173 
-łudra 277-278 
Auens 238 
.A uentia l 
Au/eiu8 237 
A ufenturn 238 
-łufidena 237 
Au/iaia ge-ns 237 
Au/idus 237-238, 276, 
H-U 
-łu/inum 237 
Aufius 237 
-ługnismaa 175 
Aukspe!li1lie 97 
.Aukst
Slinie 97 
Auł 216, L - 4 
-łuZa 216-222, F - 6 
Aul-avenai 216 
-łule 216 
.Aulele 216 
Auliszki 216 
A ulowohnen 216 
A uniss11laa 175 
Auniszłmaa 175 
Aunou
a 222 
Aunupis 218, 222, K-4 
.Aunus 175 
Aunxis 175 


305 


Aupa 3, 8, H - 6/7 
Ausa 164 
Auson 164 
AUS8lt. 164 
Aussonce 166, C-7, C-8 
A utisse ) 58 
A utize 158 
Au.mnce 166, C-7, C-8 
A uzances 166 
Auze 164 
A va 2 
A t'mu'l' 1, C - 9, E - g 
Avanron l, 2, E - 8 
Avant-a 3 
At'antici 2 
.A 'l'ara 2 
A t'e 2 
At
enches 2 
A l:e n r011 l 
Al
ens l, 2 
Ul'ent- 1-3 
Aventia l, 2 
At'enticum 2, E - 8 
A ventino l 
Aventinus l 
Aventio l 
Aven
-a l, F-g 
AvernuB 2 
Avn'ltvja 222 
At.o 2 
a'Vont- 1-3 
..d'lvanta l, 2 
Awento l, 2 
Awle 216 
A'ldii 216 
Awlija 216 
.Awnou'a 222, K - 4- 
...4__tt'lWwiany 222 
.Aygues 91 
A!vija 181 


Bachot 299, 1-6 
Baclwtek 299, I - 5 
Bagas80Za 238 
Bagienicze 240 
Bagowica 239 
Bagwa 239 


20
>>>
306 J. ROZWADOWSKI: STUDIA N.\.D NAZW.\.MI WÓD SLOWIANSKICH 


Bahou:ica 239 
Bahwa 239, 240, 241 
Bahu'a Jlokra 239 
Bm' 29, 30 
Barcz 28 
Bm'iche 28 
Bm'ic", 2g 
Bar'ic 29 
Barićka Re/m 29 
Bartsch 28 
Ba,rtsch J!'aule 28 
Bartsch Strzyżower 28 
Baru pa 29 
Barupe 29 
BaT'upie 29 
Barupis 29 
Barwinek 30 
Baryca 28 
Barycz 28, 29, H - 6 
Barycz Strzyżewka 28 
Bar!ICzka 28, 29, 1- 6, 
K-7 
Baryś 
9 
Barzyn 30 
Berno 18, 292 
Biala 281 
. 
Biala, W isełka 264 
Biala Woda 275 
Bialoboki 266 
Bibona 58 
Bielikowa Wi8znia 269 
Bilcza 253 
Bisula 265 
Błoga 11 
Błogie 11 
Bochotnica 299 
Bog 238-241 
Bogus 238 
Boh 238-241, .M-7 
Borna 30 
Borno 30 
]Jorysthenes 244 
Bożanka 242 
Bożek 239 
Bóg 238, 239 
Brae Neu- 52 
Brahe 52 


. 


Bra'fl,dwica 14 
Branew 14, 20 
Brani-ea 12, 13, 14, 292, 
L-7 
Branichia 12 
Braniśte KobiUno 16 
Brantwica 14 
Branwica 14, K-6 
Brańsk 14, K-5 
Brańszczyk 14, I/K-5 
Braunau 18 
Brda 52, 302, 303, 1-5 
Brda Nowa 52 
Brecot 34 
Brecz 31, 34, N-6 
Breczyca 31 
Brecb 31 
Breite Thie.ne 36 
Bren, 13, K-6 
Brenica 12, 13, 14, 19, 
20, 1- 6 
Brenic'ia 12 
Brenik 13 
Brenna 12, 292, 303, 
H-6, 1-6,1-7 
Brenne 18, C-7, C/D-7, 
D/E-7, E-S 
Brenneiz 20 
BTennica 12, 292 
Brennicia 13 
Brennitin 13 
Brennitza 20 
Brennizia 13 
Brenno 15, 18 
Brenwicza 14 
Breń 12-20, 21, 23, 
292, K-7 
Breń-Konopka 13 
Breń Nowy 13 
Bre.ń Osuchowski 13 
. Breń Stary 13 
Breńsk 14 
Bresenitz 20 
Briesnitz 20 
Brignon 18 
Brincza 14 
BTinitz 12, 15, 20 


Brinitze 15 
Brinnitz 15 
Bri'nsk 13 
Brinsker FI less 13 
Brillsker See 13 
Brinya 13 
Br jansk 14, 5-:1 
Br-Iliewa 15, 292, H-6 
Brniewo 292 
Brnik 13, 292 
Brno 18, 30, 292, H-7 
Brochoci no 34 
Brockotschine 34 
BTocn ica 34 
BroC11O 34 
Broczek 31 
Broczysko 31 
Broćno 34 
Brok 31-35, K-5,K-6 
Brok Jlaly 31 
Brokarejscis 32 
Brokarej8t4.łle 32 
Bmkirojcie 32 
Brokocino 34 
Brokomjstele 32 
Brokorojście 32, 34 
Brokorościele 32 
Brokos J[okry 34 
Brok08 Suchy 34 
BTokota, 34 
Brokutt durr 34 
Brokutt nass 34 
Bronia 14, 16, K-5, L-7 
Bronica 16 
Bronka, 14, 16, L/M-6 
Bronnica 16 
Bronno 16 
Bronnoje 16 
Bruna 18, F-6 
Brunau 18, F/G-5 
Brunna 18 
Brut 15, 20-21, 1-6 
Briiln'l1 18, 30, 292, H-7 
Bryn 16, 292,1-5, K-7 
Brynek 15 
Brynesk 14 
Brynia 13, 292, 1-6/7
>>>
INDEKSY 


Brynica 12-20, 292, 
1-5, 1-6, 1-6/7 
Bry nica J[okra 12 
R1"1Jltica Sucha 12 
Brynice 15 
Rrynicza 12 
Bryniczka 12, 292 
Brynówka 15, K-7 
Bry f t 13, 15, 16, 292, 
N-5 
Bry.)'zca 14 
Hryiwe 16, K-7 
Uryńce Cerkiewne 16 
Rryńce Zagórne 16 
Bryńcia, 15 
BrYlisk 13 
BrY{lska 15 
Rry.ńska. Rzeka 13 
Bryński Potok 13 
Bryńskie Jezioro 13, 292 
Bryńsko 13 
Bryńsko Królewskie 13 
Rryiawa 20-21 
Brytawka 21, 
I-7 
Brzura 301 
Bug 239, 241-243, K-6 
Bugaj 242, 243 
Buha. 242 
Busenio 19.3 
BusentZtB 195 
Busk 241, 243 
Busko 241, 1-6 
Buza, 242 
Buzówka 242 
Ruża 242 
Bużanka 242 
Buźany 242 
J]użek 239, 241, 290, 
296, 297 
Ru!ok 239, 290, 296 
Bużowa. 242 
Bzura 301 


Cesano 193 
OhodeZ 299 
Choropuć 188 
Ckoropu!' 188 
OhoteZ 299 
Cienia 35-40, 1-6 
Cina 42, 48 
Cmień 51 
Cna 40-52, L-4/5, L-5, 
L-6, N-3, P-4 
Cnianka 40 
Cno 41, 43, 45, L-4 
Consentia 195, H-U 
Cosenza 195 
Crumba.naba 134 
Cyna 42, 48, 49 
Czarna 211 
Czarna Wiselka 264 


Cukviska 273 
Cukwiska 270 


Cae-rleon 105 
CaerwY8g 105 
Camdub'" 53 
Car 230, 231 


Danapris 244, 245, 246 
Danaster 114 
Danast'Tis 244, 245 
Danastn 114 
Danubius 247, 248, 249 
Danuvius 247, 249, 250, 
296 
Daugawa 72, 73 
Dawina 76, K-5 
Dawini.a 76 
Dbra 52-55, 220, 302, 
303 
Dbra N ovu 52 
Deba 5li 
Deberyce 62 
Debra 52 
Deb'Titz 52 
Debrnica 52, 54 
Debr1tik 54 
Debrny 54 
Debrsk 52, 1-5 
Debr.zno 52 
Dee 56, 57, B -4, C-4, 
C-5, D-3 
deiv- 56-64 


307 


Denepr 246 
Deon 57 
Derventio 71 
Derwanza 65 
Desczna 50 
Desczny 50 
Desna 41, 42, 43, 44, 
49, 50, 51 
Desnina 49 
Des8ni 50 
Desstna 50 
Destny 50 
De8tna 50 
De8tny 50 
dev- 56-64 
Deva 56, 57 
Devana 57 
Devi'l'14 59 
Devino 59 
Devna 58, 5
, 62, 
L/M-lO, M-lO 
Devnenska Reka 58, 
M-lO 
De.vnja 58, 59 
Di3vokbna8 60 
Devona 57 
Dewińejars 63 
De-wińezars 60 
Dewi.ńeza'Ts 63 
!Jewune 60, 63, K-5 
Dewyne 60, 63 
Dezna 50 
Dezne 50 
Dlvica 59 
Dianna 58 
Dibona 58 
Dibra 54 
Diem,el 37, F- 6 
Dievenow 56, H-5 
Dievenow BeTg- 56 
Dievenow Ost- 56 
Dievenow Wesl- 56 
Diewica 59, L/M-4, P-5 
Di6'wwzki 60, M-4 
Diewienka 60 
Diewino 60 
Dina 72, 73 


20"
>>>
308 J. ROZW ADOWSKI: STUDIA NAD NAZW AUł WÓD SLOWIAŃSKICH 


Diniapra 245 
Dimila 37 
Disna 41, 43, 44, 4
, 49, 
50 
Divana 67 
Dive 57, C-7, C/D-6/7 
Divocka 60 
Divona 57, 58 
Divollne 58, D -7, E - 8 
Divoll'łle-Folltaine 58 
Divukimas 00, 63 
Diwin 60 
Diwo 60, ol, )1- 4 
Diwou'o 60, 61, )I - 4 
Dnepr 244, 246 
Dnestr'O 244 
Dniapruk 24-5 
Dniepr 88, 243-247, 
251, N-7 
Dnieprz'yca 245 
Dniestr 114, 115, 243- 
247, 11 - 7 
Dńiper 244 
Dńipro 244 
Dńister 244 
Doana 250 
Doberny 54 
Dobiernica 52, 54 
Dobra 52, 54 
Dobrin 52 
Dobrinka 52 
Dobrzynka 52, H - 5 
Dobur 53, 54 
Don 57, 75, 243-247, 
249, 250, R-6 
Donau 146, 247, 250 
Donava 248 
Done 248 
Doniee 243, P-7 
Douvra 54 
Dou'Cre 54 
Douvres 54 
Dowina 76 
Doberitz 52 
Draa'Cia 68 
Dra: 69 
jJrage 68, 70 


Drageburg b
 
Dragon 69 
Drahcim 08 
Drahim 6
 
Drahm -11t- 68 
D-ramburg (j8 
DrU'l1'11 1j9 
Draou 69 
Drasko 68 
Dmtzig 68 
Dratzig-See 68 
Drau 68, 69 
Draus 68, 70 
Drava 68 
DrU'l;anz 65 
Drat'as 68 
Dravnit;;; 69 
Dravos 69 
DrU'l:us 70 
Drawa 64-72, H -5, 
HII - 9 
Drawa'llcza 65 
DraWU'llla 65 
Drau:anz 68 
Draweburg 68 
Drawellai 66 
Drawenburg 68 
Dralfohne 66 
Drawohnen 66 
Drau:sk 68 
Drawsko 68, H/I - 5 
Drau:zk 68 
Driill'n 69 
dreu- 64-72 
Dret'anco 65 
Drewmlte 65 
Dreu'anuia 65 
Drewanz 65 
Drewenz 65, 1-5 
Drivallte 70 
Drivanza 70 
Drivynea 65 
Driwancia 65 
Driwante 65 
Driu'anza 65 
Droa 69 
Droja 6
 


Droma HU 
Drorne la 69, C-6/7
 
D/E - 9 
Dronlus 69 
Dronu 69 
Drouette 69, C/D-7 
Drowtnen Jloter 66 
Druantium G4 
Druck 70 
Druć 70 
Dru"a!aris 70 
Druelltia 64-. 71 
Druha 67 
D'ruja 67, K-4, L-4 
Drujka 67 
Drujsk 67 
Dru.na 69 
Druwwiszki 70 
Drutows'U]Jis 70 
Druzno 303 
Drranco 65 
Dn'ynea 65 
Drwa 68 
Dr-wance 65 
Drwltllc-ia 65 
Dncellca 65 
Drwęca 64-72, 1-5 
Drwecz 66, K - 5 
Dryvanco 65 
Dryvynea 65 
Dryu.'anche 65 
DTbjutb 70 
Drbjutbskr, 70 
Dub 55 
Dubna 55 
Dubr Duiu 56 
Dubra 53, L - 4 
Dubro 54 
Duiu Dubr 56 
Duiwerła 72 
Duna 72, 73, 74, 77 
245, 
48, I/K- 6 
Dunaj 112, 247-251, 
295-297, I - 9 
Dunajczik 290, 296 
Dunaje 251, 295 
Dunajec 290, 295-297 


.,
>>>
Dunajek 295 
Dnnajewo 251, 295 
Du,najka 297 
Du,najki 295 
Dunm' 248, 250, 296 
Dnnavo 248, 296 
Dunavec 297 
Du,navi 296 
Dłowro 248, 296 
Dnne 72 
Dztninse 251 
Duona 247, 248 
Dune 72 
Du.cJIl,ouwe 247 
Dura'1£ce 64, E-9 
Duwena . 72 
Dżina 72 
Diine 72 
Dvene 72 
Dvin 72 
Dvi-na 72, 73, 74, 77 
Dvina SelJeTnaja 72 
Dvina Zapadnaja 72 
Dt'inec 72 
Drinka 72 
Dt'ino 72 
Dvi'llosa 72, 78 
Dt'inO'l:a 72 
Dvinowa 78 
Dvillbje 72 
Dwne 72 
Dwy 56 
Dybla 303 
Dybrze 52 
Dybrzno 52 
Dybrzyca 52 
Dyna 72, 77 
Dyuennow 56 
Dywinł 60, 61, K/L - 6 
Dywiitskie j. 60 
Dzbra 52 
Dziesna 44 
Dzieweczka 60 
Dziewica 59 
Dziewin 60 
Dzisienka 44 
D.
is na 43, 44, 45, 46, 47 


INDEKSY 


Dzisno 45 
Dziśniszcze 45 
Dziwin 60 
Dźwieja 76, L-5 
Dźwina 72-78, 250, 
L -4, :11-5, O/P-l 
Dźwinie 72 
Dźwi'nka 72, 1\1-4 
Dźwino 72, L-5 
Dźwi'łlosa 72, 78-79, 
L-4 
Dźwinowa 72, 78 
Dbbrjanbsk"ó 54 


Eblica 171, 172 
Ebrus 86, 88 
Ecowe 90 
Edessa 251-253, K-ll 
Eimenys 37 
Eipel 3 
Eisack 104 
Eisenach 103, 105 
Ejmenis 36, 37 
Eka 90 
Ekau 90 
Eka'wa 90, 91 
Elćau'a 90, 92 
Eksi 244 
el- 149-175 
Elb-Bach 172, F - 6 
Elba 173, 174, 275 
Elbe 170, 171, 172, 174, 
F-6 
Elbia 172 
Elbing 174, 303 
Elbląg 174 
Elda 158 
Elde 158, 162, 174 
Elenze 158 
Ele.
nica 161 
Elisa 163 
Elisanza 166 
Elisanzgow8 166 
Elisełnza 166 
EUstra 167 
Elksn.a 161 


BO
 


Elksne 162 
Elksnia 161 
Ellestra 167 
Elm 169, I/K-5 
Elma 170 
Elmaha 169 
Elme 169 
Elmenau 169 
Elrnone 169 
Elmonia 169 
Else 161, 162, 163, 168 
Elsen 163 
Elsenz 166, F-7 
Elsenza 166 
Elsenzgowe 166 
Elster 167, 168, 174, 
G-6, G/H-6, H-6 
Elstera 167 
Elstir 167 
Elstra 167 
Elstret 167 
Elstrit 167 
Elfa 158, 162 
Eltz 158, 165 
Elz 158, 162, 165, 172 
Elza 158, 165 
Ełk 154, 155 
Eridanus 246 
Esara 103 
Esera 103 
Esia 103 
Esla no, 111 
Esma 111 
Essa 123, 124 
Essel 109 
Essen 124 
Essenmujża 124 
Esza 124 
ESbka 111 
Eudonus 246 
Ex 105 , 
Exanceaster 105 ) 
Exe 105 
Exeter 105 
Exmounth 105 
Exonia 105 
Eymenis 37
>>>
310 J. ROZWADOWSJU: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SŁOWIAŃSKICH 


Ezawa 90, 92 
Eźna 116 
Elnja 116 
Felda 183 
Feldaha 183 
Feldbach 183 
Fiehtelnaab 134 
Fiehtelłnab 134 
Fiselbach 266 
Fołd 183 
Folda 183 
Foldaaen. 183 
Folddflla 183 
Fold;la 183 
Foldvik 183 
Fulda 183, 184, F-6 
Fuldaha 183 


Gala 79-85 
Galki 83 
Galo 79-85 
Galobalis 84 
Galolauka 84 
Gałoziery 84 
Gały 79-85 
Gałna 118 
Gnilopiat 186 
Gniłopiatka 186, M - 6, 
M-7 
Głnilopiat' 186 
Głnilopjata ,188 
Gnilopjat' 187 
Goek£-Elf 275 
Gola 83 
Gola BaTa 83 
Golema Beka 206 
Golena 83 
Golija 83 
Gole Bloto 83 
Goly W iereh 83 
Gwda 303 
Gza 232 
Glatsk 231 
Glat"b 231 
Haditha 252 
Haide 82 


Haide'1zaab 134, 135 
H aid'1lab 134 
Hala 80, 81 
Haleboloto 80 
Haleek 154, 155 
H ale'nka 81 
Hales 157 
Halśtrów 167 lano 120 
Hale 80, 81, K-5, M-5, lbar 85, 86, 88, 1-10 
M-6 L-lO 
Hale-Bloto 80, M-5 lbarae 85 
Halo 80, 81, K/L-4/5, lbr 85-90, 2-15, .M-6 
L-6, M-4, M-6 lbra 87, 88, F- 6 
Halo-Boloto 81 lbzr 85, 86, 88 
Halo Średnie 79 lca 91, 93 
Haloje 81, L-4 lcarus 91, 93 
Haloje Boloto 84 - 1ez 90 
Hały 79, 80, 81, L-6, leza 90 
M-5, M-6 lła 92, 102 
Hasau 182 llawna 91 
Hasowe 182 1enae 120 
Hebros 85, 86 lessja 123 
H ebrus 89 lesia l23 
Hei.de'llab 134 1 iesia 123 
Helzaha 158 11ssel 107, HO, E-5 
Hilsla 94 lk 91 
Hisca 106 lka 90-93, 102, G-9 p 
Hise la 99 K-4 
Hisla 94, 107 Tkany 91 
Hisna 103 1kawa 90-93 
H isscar 106 lkawka 90, 91 
Hister III, 114, 248 lkaźna 91 
Histri 112 1kaii
 91 
Hnylopiat 186 1kopoć 90, 91, 188, 
Hnylopiatka 187 L/M-6 
Hnylopjatka 186 lkopotb 188 
Hnylopjat' 186 1kopot' 90 
H ola 82, 83 1kówka 90, 91, )1- 7 
Holica 83 lkul 91 
Holona 151 1kva 90, 91, 92 
Hotzenplotz 11 lkwa 90-93, L-6/7 p 
H6hesche Thiene 36 L/M - 7 
Huvaspa 179 lla 254 
Hvaspa 179 llcza 253 
Hypanis 238, 240 !lIing 174 
Hysa 104 llgi 94 
Hysara 104 llgoji Źizdra 232 


Hyslza 94 
Hyssera 103 


Xuspas 179 


yardm" 244
>>>
llia 110, 253-255, )1-6 
lliat'lts 255 
llija 253, 254-, 255, 261, 
L - 5, 
I - 6 
llinka 253, 254 
llińce 253 
llle 109 
llliomarus 255 
Illisa 168 
llrn 169 
llma 169, 170 
llme 169 
llmena 169 
llmenau 169 
llmina 1ti9 
!lna 253 
llsa 94, 97 
llsza 94, 253 
ll.:::a 94, 97 
Jlża. 98 
llbdzen iki 97 
Iłża 94-98, 299, K-6 
liżanka 94, 299 
lnaullxis 175 
Indus 247 
lnsa 99 
lnsar 99 
lpuć 188 
lputb 188 
l.sa 98-102, 104, 107, 
110, C-9, L-S, :M-4, 
P-4 
IRajogi 99, 102 
lsalaha 109 
l.
an 113 
Isana 99, 1UO, 102- 
103, 110, 112, G-5 
I san-agowe 102 
1 sanahgowe 102 
Isangowe 102 
lsar 104, 113 
lsara 100, 101, 103- 
105, 110, 112, 250, 
D-6, D-6/7, E-8, G-7, 
H-6 
1 sarCU8 104 
18aJ"gus 104 


INDEKSY 


Isca 101,105-107, C-5, 
C-5/6, E/F-7 
I sca Augusta 105 
lsca Dumnoniorum 105 
Isca Silu Tum 105, 106, 
C-5 
Iscala 105-107, G-8 
Iscara 105-107 
Isch 106 
I schel 10f) 
I scher 106 
Ischl 106, G/H-8 
Iscia 107, D - 7 
lscola 106 
Ise 99, 103, G-5 
Isel ] 08, UO, G- 8 
Isela 107, 110 
Isen 102, 112, G-7. 
G-7/8 
Isenach 103, F-7 
Isenachgau 103 
Isenade 103 
Isenahe 103 
Isenburg 104, 112 
I sengau 103 
Isep 95, 299 
Iser 104, 112, F-6 
lsera 103 
Isere 103 
Iseritz 104 
Iset 100 
Isina 103 
lsingowe 102 
Isis Z' 99 
Isk Caer- 105 
I skiZa 106 
Isla 107, HO 
IsZe 108, 109 
Isled' 110 
Isledź 109, L -4/5, L-5 
Islia 108 
Islic 108 
Islica 109 
Islik 108, 109 
Islitz 108, 109, K-4 
Isliz 108, 109 
Isljane 108 


311 


I slza 94 
Isla 107-111,298, 303, 
E-5, E-5/6, K-7 
Islauż 95 
Isl.ocz 109, HO, 298, 
L-5 
Isloczka 109 
Isloćb 110 
I słza 94 
ls'1la 102, 103 
I8'1lagowe 102 
Isnahgowe 102 
Isnaud 200 
I snauda 96, 200 
I snawda 200 
Isona 102 
Isonta 100, 196 
Isonzo 195, 196 
Isra 103, 114 
Isrutts 114 
Issa 98-102 
Isse 107 
IsseZ 107, 109 
Isset 100 
Isslitz-Bruch 108 
Ister 111-115,247,275, 
M-9 
Istra 110,111-115,245, 
K-4, 
1-4, N/O-4 
I stra'wa 114 
Istrawka lU, 114, 
MIN -5 
Istri 112 
Istrona 111 
1stros 104, 114, 2-17, 250 
Istrzanka 111 
Istrzańskie j. Ul 
IstuZa 265 
I8unna 103 
I8ura 104 
18zlaudsz 95 
I8zlaudszen 95 
Iszliny 97 
Iszlza 94 
lszłaużas 95 
lszylina 96, 97 
liZanie 298
>>>
312 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SŁOWIAŃSKICH 


I/;lankll 11I
, 298, 1-6 
Isirn 109 
lXlilw 97 
Isliny 97 
l8lawzi 95 
Islaw.:is 95 
IślO'lv!i 95 
I
(l, 10U, 115-117 
I
ba 115, l\[-5 
[::era 103 
lze'lcka 115 
I
elt'ka Prudou'a 115 
l
l(lllY 116 
I 
lza 94 
1 
la U6 
I::lża 299 
I
IW U6, K-4, L-5 
1 ::olo 115 
L
o'Vo 115 
I.
ou'a ] 15 
I 
011'0 115 
I ::ó'U,'ka 115 
I.
'lf'a 115-117, L - 5 
1:a U5, 116, L-4 
l:e-wsk 116 
15la'lrt-i 95 
15ma Ut) 
Izrne lH) 
15na U6 
I!nja ll6, K-3 
lIull U6, L-4 


Jahn.a U8, G-6 
Jahnbach 120 
Jan 118 
JQlUl, 117-123 
Jana Luda 118 
Jania Iii, 120, 302 
J ania Kościelna 118 
J ania Leśna 118 
Jania Stara 118 
J a'Jlica 118, ll9, 1- 6 
Janja lI8, H/I-9 
Janka 117, 1I8, ll9, 
I - 5, L - 4 
Janków 118 
J asiel 298 


Jasiolda 298 
J asiolka 298 
Jaslo 298 
Jassa 123 
Jassel 298 
Jasselmuhle 298 
Jasla 298 
Jaślany 298 
J as liska 298 
Jaxartes 243 
Jeetze 298 
Jeetzel 298 
Jelesna 161 
JeZeśnia 161 
Jesa 123-124 
Jescho 124 
Jesł 123 
Jesia 123, 124, K-4 
Jesios Jlelnic::ia 123 
Jessa 123, L-4 
Jessia 123 
Jessia Mielnica 123 
Je80 124 
Jer, 123, 124 
Jewsiejka 268 
Jezwa 115, lI" :M- 5 
Jefna 116 
Jeinia 116 
J izera 104 
Jonka 117, 1I9, 120,302 
Jotczakelis 153 
Juchowna 268 
Jud'ra 124 
Judraj 124, 125 
J'Udra-ńska Ił-uda 125 
Jura 124-128, K-4, 
K-5 
J 'Ura JI alaja 126 
Jura Stara 125 
Jure 124 
Jurka 125, K-6 
Jurrnolbskaja zemlja 126 
Jurmola 12(j 
J urzec 125 


Kamionka 117 
Karasu 134 


1lirchisen 102 
Kirksznia 214 
K.irsna 214 
Kobili1w Bralli*te 16 
KU1'011don 244: 
Kwisa 101 
Kza 232 


Lab 171 
Labe 170, 17 L 
Lubi 170 
Labu ) 70 
Lampa 128, ] 29, 1-5, 
1-7, N-5 
Lampackie j. 128 
Larnpasch 128-130, 
liK - 5 
Lampatzki 128-130, 
liK - 5 
Lampsaten 128, K-4 
Lampseden 128, K-5 
Lam'J1ten 128, 1- 5 
Landu'asser 183 
Lankessa 130 
Lappa 129 
Lappaschken 128 
Laukappe 'i 
Lauzensee 130 
Lauzon 164 
Lavenza I 
Ląpa 128 (9 
Lebiedzin 173 
Lebiendzianka 173 
Lebiendzin 173 
Lebiędzianka 173 
Lech 155 
Leegenjliess 154, 155 
Lega 154, 155 
Lejka 253 
Le1YLpie 128 
Lempno 128 
Lenk 154, 155 
Lepava 5 
Lepiboki 266 
Lepowo 5 
Lę,pa 128 
Licka 155
>>>
Lika 155 
Likke 155 
Lił:;sa 101 
Listven.nićnaja "V iska 
269, 273 
.Ljuteżec 30 l 
Lom 170 
Lompnica 12H 
Lot 157, 159 
Lucen 98 
Luciąża 301 
Lucień 30 l 
Lucym 299 
Lucyma 299 
Lucyntia 299 
Lucyn 98 
Luda Jana, ]18 
hud::;en 98 
Luk 155 
Luno 98 
Du ]Jn. 5 
LltpOW 4, 5 
Lutnia 301 
Lutryna 303 
Lutynia 301 
Lyck 155 
Lycke 155 
Lyckfluss 154 
Lża 98 
L'6k 155 


IJaba, 170,171,172, G-5 
Łamba 129 
Łambas 129 
Lampa 129, N-5 
Lampwl 129 
Lankiesll 130 
Łauka sa ] 30 
Laukesa 130 
Łaukiesft 130-132, 
KjL - 4 
Laukiesas 130 
Łaukiesy 130, 131, L-4 
Łempice 129, I/K-5 
te'In pinek 129 
Lernpillo 129 
Łempis 128 


INDEKSY 


Łęg 154, 155 
Lek ] :34, 155 
Lobjo 170, 171 
Łomnica 87, 240, I/K-6 
Łopau'a 4 
Łoznicft 207 
Łta'lrn 183 
Ł'llCZeSll 130-132, )[-4 
Ł'llc
osa 130, 131 
Łuccsy 131 
Łudza 9H 
Luno 9H 
Łuża 98 
Luża JIala 9H 
Luża Wielka 98 
Lyk 154, 155 
Łża 98 


_u aal 145 
JIagiuza 145 
JIain:: 14'"} 
JIala Oso ] O 
JIasa 145 
J..11 ątawa 249 
JI ątu'a 249 
Mellsil' 133 
JIelniczia Jesios 123 
Jlessapia 7 
JI essapiu8 7 
JIesta 134 
]1 etelskie j. 134 
JleźiboZbe 238 
M ianka 302, 303 
.JE ienia 303 
Jlień 300, 302, 303 
.J[inia 300 
JIinina 300 
JIisa 193 
Miso 193 
Jloguntiacullt 145 
J-Iorawa 297 
J-Iorawica 297 
J[osa 145 
][osel 145 
]-[osella 145 
JIo13t1£a 132-134, M-6 
J[ otol 134 


313 


J[ otola 134 
Jlotolskie j. 134 
Jlotola ] 34 
Jlotyl 134 
Jlroga 302, 303 
JIsta 132-134, M-3 
1Istino 133 
lIustanamrn 133 
JIustina 133, KjL-t 
11 '6sta 133 
J[ bsta 133 


lVaab 134, 138, 144, ]45, 
G-7 . 
}lab- 134-141 
Nab 134 
Naba 134, 135, 136, 144, 
145, K-4 
Nabaeus 135 
Nabalia ]35, E-6 

-rabarus 135, 140 
Nabba 136, K-3, K-3j4, 
K-4 
N abba Stagnum 135 
Nabbe 135, 136 
Nabberz See to 135 
Nabbe'1'l,8che See 135 

 abber 136 
Nabe 136 
Xabel 136, L-6 
)Tabele ]36 
Nabelgau 135 
N abelgou'e 135 
){ abesezars 135 
Nabi'lts 135, 144, 145 
K abli8 13'"} 
Xabole 136 
Nabole8miinde 136 
Nabolbja gora 136 
Nachgowi 144 
Yacz 141, 1-12, L-5 
Nacza 141-144, L-5j6, 
L{.\I-4, MjN-4, K-4: 
'Yaczala 142 
Naczala ]42 
Naczka 142, L-5 
Naczynka 142
>>>
314 J. ROZWl
DOWSKI: STUDIA NAD .NAZWAMI WÓD SLOWJAŃSKICH 


Yaderva H7 
Naha 144, 145 
l{ ahago'lve 144 
Xahe 138, 144, 145, 
EfF-6 
S ahgowe ]44 
Nakot' 142 

T apkiill 136 
N aris 260, 2G2 
Xau 144, ]45, F-7 

Tara ]38, 144--149 
Navalia 135 
XU'l,'e1' 135 
1favia 144, 145 
Xav-ia .Albionis ]45 

-ravia Labionis 145 
Naviaalbiolle 144 
:Xaviaalbiones 144 
Xavialbio 145 
5avialbione 144 
N avilubio 145 
Xavlja 147 

Ta'db 147 

Vavua 144 

Vau'a 144, 145, 14G, 
147, K-4 

Vawla ]47 
Nawy 146, 147, K- 4/5 

X ebel 137, G- 5 
Neblb 136, ]49 
.Keckarelz 158, ]()3 
:Neide 295 
.S epri8 24l) 

K eprjadra 
8, 24ft 
N ereśl 303 
...Veris 260 
N eroplja 9 

'eva 148 
.J,.Yeveli11o 149 
.J,.Yevelb 149 
X et"elbSkoje 149 

T evlja 149 
.J,.Yevlb 149 
.S evo 148 
...Vevskoje Podgonje 149 
Newa 148 


 twel 149 


.Ncwelupis 149 
1\T ewlany 149 
_Vewlice 149 
_Vep 246 
_Yepr 24G 

Tibalgacia ] 37 
Sibel 137, 140, F-8 
Xibelgal'ia 137 
-Vibilgavia ]37 

Yibulgavia 137 
Nida 295, 302, 303 
Nida Ozarna 295 
X idzica 295, 303 
_y iedreu'o () 7, 70, 71 

T ied'rou'o 67, 71 
Siedry 67, 71 

Tienacz 141--144, ::\[.5 

I.6 
Sieprer 246 
Xiesób 119 

Tissa 10] 
.X'ił5tntl 24() 
..Yiul 217 

Yobel 136, 149, L.() 
SOUt 147 
.J,.Vou'a 146 
X'jjl-l;ft 148 

Y u 148 

Sy 148 
p,- yi(
 148 


Obidovka 238 
Obsa 9, lO, L-4 
ObsO'1w 9, 10, K/L-5 
Obsza 10 
Obszcza 10 
Ochauka 268 
... 
Ochóu'ka 268 
Odra 259--260, H-6 
Ofa11to 237, 238 
Ofentina 237 
Oglio ] 57 
Uhlau 15U, 217, 220, 
F/G- 5, H/I - 6 
Ohlmc 150 
Uhle 150, 21H 


Oineus 223 
Oise 103 
Okrzeja 301 
Okrzejka 301 
Olana 156, W2, C-7, G-9 
Olany 150, 151 
Olava 150, 217 
Olawa 150, 162, 2]f
, 220, 
H-6 
Olba ] 74 
Olbito 174 
Olcha ] 52, W2, 170, 
L-7 
Olchowiec 152 
Olch/m'ka 152 
Olda 158 
Oldo 158 
Ole 218 
Olecha 161 
Olecka 153, 154 
Oleckie j. 154 
Olecko 154, 155 
Oleg ]54, ]55 
Olei 150 
Oleja 150, 162, 2] 8, K-4 
Oleje 150 
Olek 155 
Olena 156 
Ole!;n iki 151 
Olina ] 56, l H2 
Olillas 156, lG2, C-6/J 
Olisa 153 
Olksa 153 
Olks'lW 161 
Olksnia ]61, K-5 
Olks'niany 161 
Ollis 15] 
Ollius 157, 162, F-9 
OlZof See 150, K-5 
Olna 156, 157 
Olnica 15l1, 162, L-5 
L/M - 5 
Ololla 157, C-7, F -8/9 
Olónna. 157, 162, uw 
Olonne 1 G6 
Olonbcb 175 
0108 162
>>>
Ol08 Czarny 15], M-5 
Olosa 151, ] 62, K/L-4 
OlO'l:a 150 
Olou'a 162 
Olsa 149, 152, 153, lGl, 
162, 170, K -4, M - 5 
Olsajtis 152 
Olsau 153 
Olsie 152, 153 
Olsojt' 152 
Olsowo 152, 153 
Olsza 152, 153, 154 
Olszanica 152 
Olszanka 152 
Olt 159 
Oltis 157. 159, ](j2 
Oltus 157, 159, ] 62 
Olubria 162 
Olwita 174 
Olybrii 162 
Olza 153, 154, 162, 1-7 
Olżanie 153 
Ol
sa 153 
Olbsajtis 153 
Olbse 153 
Olb8ojtb 153 
OlbSOVO 153 
Ula 149-175, 217, 218, 
M-5 
Olanta 151, K-4 
Ulawa 150, 162, K- 5 
Olawka 150 
Olbito 174 
Ulksna 161 
Olona 151, 162, 166,218, 
K-4, K-5 
Oloniec 174, 175 
Olonka 174, 175 
Olonta 151 
Olota 218 
Ołow 150, 162, K/M-3 
Olou'a 150, 162 
Olowsza 156, K/L-4 
Olówka 150 
D-mpoly 5, 6 
Opatów 281 
Opatówka 281 


Ir..DEKSY 


Opavia -1 
Opawa 3-9, H/I-7 
Opa'tcica Riala 3 
Opawica Czarna 3 
Opau' ica Średnia 3 
Opatcica Zlota 4 
Oppa 3, H -6/7 
Oppawa 4 
Oppov 5 
Opsa 9-12, L-4 
Opusza 10, K-4 
Oresa 132 
Orfa 252 
Orne 156, 137 
Orzyc 303 
Osa 9-12, 303, 1-5, 
K-5, K-6,.L-4, L-5 
Osa Jlala 10 
Osae flu'dus 12 
Osie 11 
Osies 11 
Osobloga 11 
Ossa 10, 11, F-lO, 1-6, 
K-4, L-6 
Ossat 10, K-4 
Osse 11 
Osseningken 10 
Ossis 11 
Osso U, H-6 
Ossoblog{l l] 
Oss'ltponell ] O 
Osua 182 
Oswa 176-182, L-4 
Oswica 176, 177, L/)I-5 
Os'wije 176 
OSZ1.t'is 181 
Ośva 181, K-4 
Ośveja 181 
Ośvja ] 81 
Oś 11 
Oświe 176, 177, K-4 
Oświeja 176, 178, ]80, 
:M-4, Ll
I-4 
Oświejskie j, 176 
Olza 11 
Oudo'lt 158 
Oufens 237 


31f) 


Oufentina tłibus 237 
Oulanga 175 
Oulujiin: i 17 .} 
Oulu,joki 17.'5 
Oupa 3 
Oust 157 
OverY8sche I Q6 
Ot'laho 216 
OenoTa 222 
OVllovja 222 
Ovśa 181 
Owanta l, 15], L--1 
Ou'antka l, 151 
D-welaha 216 
Owiuwh 216 
O'wilaha 21(j, 220 
Owlaho 2H. 
Ozoblag 11 
Ozobloga II 
Ozon 164 
Ozza 10, 11 
O':'l'a 181 


Olsnit.:: 167 


Pad isi u i8 44 
Pajesis 123 
Paltei5kja 184 
Palivzero 186 
Panac:a 141, L-5 
Pauaczc 142 
. 
Pmwczka 142 
Panac:y 142 
Pa na ci 142 
Pa1lOtVtj 146 
Pc.!1lticapaeulJl 187 
Paossen 10 
Parnitz 20 
Pau'esseutsche 270 
Pa.:eg!drai 233 
Pazez'dry 232 
Pelso locus 49 
Peltot'sck 182 
Pelta 182- t 86 
Peltew 182-186, K-7, 
L-7 
Pelty 182, K-5 


..
>>>
316 J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SLOWIAŃSKICH 


Pellta 186-189 
Pelltyszkej 186 
Pcntyszki 186 
Perepec.:: 189 
Perepet 189 
Perep'et'e 189 
Pcrepetoll'e pole 189 
Perepetus 189 
Perepetyclla 189 
Perepieca 189 
Per-n it.: 20 
Peu'eh.tpi8 149 
PiadYllka 189, Lf)!- 5 
Piady?t 189, LfM-5 
Piat Jlaly 186 
Piat Triel1li 186 
Piata 
l[ala 186, 
I-6 
Piatka 186, 11 - 6 
Piatki IS6 
Piatok l g6 
P'iątek 186 
Piątka l 
H 
Pielca 301 
Pieta 1 
l} 
Pilca 301 
Pilcza 301 
Pilica 301 
Pisa 303 
Pisia 303 
Pissa 101 
Piwtmca 182 
Pjadyn 189 
Pjatka 18H 
Pjatki 186 
Plesk 49 
Pleskau 49 
Pless 48, 49 
Plissa 101 
Plsch'ina 48 
Plszczyna 49 
Plock 182-186, 1-6 
Poawnowo 222 
Podalosie 151 
Podbużne 241 . 
Podhale 80 
Podisnis 44 
Podole 149 


.. 


Podolo'lCsclta 156 
Podolsie 152 
PodoloW8.::ft 156 
Podunaje 2.31 
Podunaji.251 
Podu'iejna 78 
Podwiski 270, )1- 6 
P odzislla 44 
Podziśnie 44 
Pokary 231 
Poibrene 86 
Poisliny 97 
Pojes-ie 123 
Pokot' 188 
Polankesse ] 30 
Polallke8sy 130 
Polotesk 184 
Polotska Us4 
Poltesk 184 
Polthew 182 
POlt7lOwsck 182 
Polto'Ceskt 182 
Poltovsck 182 
PoltO'lt'sko 182 
Pola 1St 
Polank-iesie 130 
Polauk.iesie 130 
Polock 184, 185, 186, 
31-4 
Poloczanie 184 
Polmnedb 186 
Polometb 186 
Polota 182-186, 1\1-4 
Polta'l.ł'a 182 
Polta'l{'ka l 
3 
Polte'lv IS
 
Poltu'a 182, L83, L-7 
POmOrZU1l1e 86 
Ponebel 137 
Ponebyl 137 
PO'll,iebiel 130 
Ponowie 146 
Pontinus 187 
Pon,lo8 186-189 
Pontu8 187 
Poolsie 152 
POOl8Y 152 


Poprad 297 
Por 300 
Posandrów 66 
Pososie 201 
P08zirksznie 214 
Posilin;e 97 
Pożegżdry 233 
Po5iz'dm 232 
Pór 300 
Priesi8 123 
Pripetb 1
8, 189 
Prypać 188 
Prypeć 188 
Przem8za 292 
Przemsza Biala 292 
Przemszo Ozarna 292 
Przyjesie L.23 
Psina 42, 49 
Psinice 49 
Psz,nka 48 
Psinna 42, 48 
Psków 48, 49 
P8zczinka 48 
Pszczyna 48, 49 
Pszc
ynka 48 
P.
tina 49 
PultO'l{'SCO 182 
Pult1.l.sk 182, 186, K- 5 
pzina 49 


. Ra 257, 258, R-3 
Raab 294 
Raba 294, 302, 303 
Rabcza 294 
Rabica 294 
Rabnitz 294 
Raja 258-259 
Ra'lihii 258 
Rata. 256 
Rav 258 
Raro 25H 
Baw 229 
Rmva 256-258, 292- 
293, 1- 6, K- 5, K- 6, 
LfM-5 
Rawa Ruska 256, K-7
>>>
llawtles 25H 
Rawe 256 
Rau'ka 256, :!:7, 292, 
1-6 
Rha 277 
J:hacorua 257 
Hoha 252 
/łokicina 207 
Ropa 302 
Rosanna 192 
Rova 25l 
Roveja 256 
Rowa 256, 257 
Roweja 256 
Rozoga 303 
Rów 256 
Ruha 252 
Ruhu 252 


. 


Saale 293 
Saane 192- E - 8 
Salzach 196 
San 96, 100, 189-195, 
297, 302, K-4, K-7 
Sana 191,290,296,297, 
H -9 
Sandra 66, 71 
Sa1ldrat'a 66 
Sa mlro'l£a 66, 7 L 
Sa'ne 192 
Sane .lIorte 192 
Sane Vive 192 
San'iea 191, 290, 296, 
297, 1- 6 
Nanka 192 
Sann 191, 192, H-S 
Sanna L91, 192, 297, 
F-8, K-6 
8anoezek 191 
Sanok 190, 290, 296, 
297, K-7 
1";ałlona 192 
Sansk.i JIost 191 
Saniok. 66, 267 
Sa'ńe 195 
Sarine 192 
loja'lldon 244 


INDEKS\ 


.")(lxelfr ]73 
SądO'lł.'((, Wisznia 209 
.Co{ ątok tiU 
8brif::e 52 
Seava 205 
SchO'lw 20,} 
Schwanstlo'tfer 'j'h ienc 31) 
S('hweine 177 
1Schweimwab 135 
Schu'ena ]77 
Schu'one L 77 
Seghesdrien 233 
Selune 193 
Hena 146, ]47, 193, 19-1 
Sena Gallira 193 
Senagallia L93 
Senigallia 193 
Se-nna 193, G-lO 
Senona 193 
Senones 193 
Senoni L93 
SellSUlla 192 
sent- 195-196 
Senuna 193 
Serella 215, 295 
Serenia 214 
Serellbsk'O 213 
Serellsk 213, 295 
Seu'T1.tki 213 
Sererka 210 
Severskoje 210 
Shannon 194: 
Sianki 190 
Siańska li. ic
e'ra 190 
Siańskie JablOJLskie 190 
S-imlskie Tarnau'skie 
190 
Sieu'en 211 
Sicwer-See 211, 212, 
K-5 
Siewierz 2]0, 212, L-4 
Siewierskoje 210 
S'inda 247 
Sinigaglia 193 
S'ionainn 194 
Siinica 207 
Si'l.'erce 211 


317 


Siverka 2]0, 0-4 
8 it'ersko je 210 
Siu'e'r 210 
Siwier 210-213 
Siwierce 211 
.c:: iu'ierka 210. 212 
Siu'icrskoje 21 tJ 
Sixdro 233 
Sjan ]89 
Sjanok'O 190 
Skawa 204-206, 293 
Skawce 20.5 
SkO'lvica 205, 293, 1-7 
Skawina 205, 1-7 
Skawinka 20.3, 293, 1-7 

krwa 20.'5, 302, 303 
Słona 293 
Slonica 293 
Slonka 293 
Slony 293 
S nagost' 2UO, O - 6 
Sneporod 200 
Sneporod 
OO 
Snoporod :WO 
Snopot' 200, )Ir N --1 
Snovesk'6 199. 
Snow' 197-200, L-5, 
11-5 
Sno'l£ka ]99, L-5 
Snowsk 199 
Snów 199 
Snówka 199 
Snudy 197-200, 1.-4 
Sn'6Vb 199 
Soća 195 
Sola 293, 303 
Sona ]91, 192, 297, 
1-5/6 
Sondra 66 
Sondrot'a li6 
Sonia 191, 297 
Sontiu8 193, ]96 
Sontus 195, G-8/9 
Sońsk 191, 297, lIK - 6 
.sosa 201, L- 4 
Sosnka 192 
Sosie 201, 1.-4
>>>
i
 18 J. ROZWAOOWSKł-: STUDIA NAD N.-UW AMI WÓD StOWJA
SKICH 


'::;OISIlV 200-202, 1-5, 
L - 6, )1 - 4 
So
nia 
O:? 
So;no 202 
Sprit::c 52 
Brawa 294 
Srenaua 213 
Stina 38 
Stobe1" 204- 
Strku:a 203, 303 
St-rwią
 215 
Stryj 215 
Strzeuiau'(l 213, 294 
Stubalj 202 
Stubao 202 
Sh£belko 202 
Stubeńka 202 
Stubiel 202-204, I.J - 6 
8tubiellka 202 
8tubline 203 
Stublje 203 
Stubla 202-204, L - 6 
Stublo 202, L - 6 
Stu,]JosiallY 19U 
StYlla 39 
Sty"au"a 
9 
StY/la 39 
Styr 215 
Sucha l 1 
S'uchodol 220 
Sudol 220 
Suebu
 259 
Sukiel 204-206, K-7 
Sukil 204 
Sukla 20n 
Sukovo 206 
8-uko'l'ska Reka 206 
Sutok 267 
SVandl"lIya 206 
Sl'erb 210 
Svidera 300 
Svireleskr, 210 
Sviris1.:i 211 
Svirjatlka 211 
S
'irki 211 
Sviro 211 
Sv'iry 211 


. 


Srirb 211. 212. 213 
Svi810tb 110 
S,t'i8zlina 267 
S'u:andra 20U 
Swapa 9 
Su:edra 206, 207 
8'wędnlia 206-210, 1-6 
Su:ine 176, 17'i 
S'wir 210-213, L-4, 
.li-l 
Swirgsde 237 
Sysdroy Klein 233 
Sysdroy Neu 233 
Sysdroy-See Gro8ser 233 
Sysdroy-See Kleiner 233 
Sysdroyfl-iess 233 
Sy"iirii 212 
Syviiri 210, 211, 212, 
213,L-l 
Sy'wiirii 210 
Sywerka 210, 211, 212 
Sywir 213 
Syxd'rine 233 
Swandra 206 
Szala 293 
Szerkszi8 214 
Szerkszna 214 
Szerksznia 214, 215 
Szerk8zniany 214 
Szerksznie 214 
Szpęgawa 303 
Szreniawa 213-216, 
294, 1-6/7 
Szreń8k 213, 215, 294, 
295 
Szreń8ko 213, 294 
Szronka 213, 294, 1-5 
Szuklya 204 
Szwendra 207 
Szu'endrupia 207 


Śan 189 
Śanik 190 
Śanok 190 
Śreniawa 213, 294-295 
Śrzeniawa 215 
ŚwideT 300-301 


Świer:: 211 
Świr. 211 
Świro 211 
Świr:: 211, L-7 
,'lwisla 267, 290 
Ś'wislocz 109, 110, 2()7, 
289, K - 5, LIM - 5 
Świsloczany 267 
Świśli'na 267, 288, 289, 
I/K- 6 


Bakdnll 244 


Tanais 243 
Tanew 299 
Taras 77 
Tarent 77 
Tauber 53 
Tenwlline 36 
Temenitz 40 
Ten'mit:; 40 
Tena 35 
Tene 36 
:renena 36 
Tenenej 36 
Teneni 36 
Tenenie 36 
Te.nenis 36, K - 4 
Teneny 36 
Teneń 36 
Tenict 35. 41, I/K-4 
Teninys 36 
Tenna 37 
Tenne 36 
Tesna 41 
Tenb 35 
Thiene 36 
Thiene Breite 36 
Thiene H6he8che 30 
Thiene Schwansdorfer 3G 
Thiene Werdersche 36 
Thie'rlejlu88 36 
Thuner-See 251 
Tiene 36, 1-5 
Timella 37 
1.'imella 37 
Tirn ia 37
>>>
Tina 37 
Tine 37, 1-5 
TŻ1lea 37 
Tindl 3U 
Tineva 37 
Tinct'uwje 37 
Tinia, 37, G-lO 
Tilljlt 33, 1-9 
Tinna. 37, G-lO 
Tinl1P 35 
rr-inot'atoje 37 
Tinus 37 
Tna 3,, 41 
Tnia 53-40, ,U, 
L{Jrl-6/7 
'[raba 68 
Traun 69 
Trave 6R 
Trat'cna 69 
'frcrina 69 
TrisaJlna 192 
Trn 206 
Trnska Reka 20G 
Troja 68, 1-7 
Troppau 4 
Troppowe 4 
Trościaniec 207 
Trypiać 189 
Trzciana 207 
l'iiinajogi 73, 74 
Tuja 36 
Tuna 243 
:fuonaha 247 
Tuonouwa 247 
Tuonouwe 2,30, 296 
:fuonoł'a 146 
Turla 244 
:furuntus 77 
'l'uya 36 
:fymcnis 36 
Tymienica 40 
TYlla 36 
rfync 37 
.rynia 35 
Tynne 35 
Tyras 244 
TYBmienica 300 


INDEKSY 


Ub 238 
Ubavar 238 
Ubed' 238 
Ubor(- 20, 22-31, L-6 
lul- 276-277 
Ud 276, 277 
Uda 276, L-4, 
1-3, 0-6 
Udilli 277 
Udillo 27u 
Udinsk 276 
Udoll 277 
adra 277-278, K- 4, 
L-5, 
I-4: 
Udraj 277 
Udraia 277 
J 
Udy 277 
Udycki 
zlak 277 
Cdycz 277, M-7 
Udynka 276 
U/eus 237, 238, G-lO 
Ufentina tribus 237 
Ulfe'łltc 237 
Ulallkct 217 
UZdo 158 
Uldunlts 158 
Ule a 175 
Ulica 2] 7, 218, 1-5/6 
Ulla 220 
Ulubrap 160, 162 
Ula 150,216-222, K-4, 
K-5, :\1-4 
Ulana 218 
Ulla 217 
Ulo'll ja 218 
Una 223 
Unau
a 222-223, )1-6 
U nduppe 279 
Ufne 223 
U'Il,ia 223, 224 
U łniawa 222 
Uniechów 223 
U/niej 222 
U.nieja 222 
Uniejów 223 
Unieslawicc 223 
U 'Ił islawice 223 
Unot'b 222 


319 


T;'1lya 2f!3 
UUbja 222 
Upa 3, 8, 0-4 
Uparia 4 
U rfa 252 
Urhai 252 
Urhoi 252 
Usk 105, lOG 
\ 
U 8sa, 99 
U8U 244 
Us.va 182 
U sy 
44 
U 8zawlt 182 
U8zew 295, 303 
U szewnica 295 
U 8zwiea 295 
UuiRlane 265, 285 
Uvelbje 261 
U rira 224 
Uwelje 2tH, }1-5 
Uwisl.a 266, 290, L-7 
U zabZace II 
Uzlany 116 
Uda 116 
U [avQ 182 
Utizny 116 
Uźlanka 116 


UopaU'a 4 


Vago8ola 238 
Vandalus 293 
Vansol/, 2 
Vasla 290 
V iiina 72, 73 
Veinajogi 73 
veis- 264-276 
Vejlja 2liO 
Yejna 78, 79 
-Vejnee 79 
Velejskij 2liU 
Velesa 263 
V eli ja 260, 26 l 
Velina 224- 
Veli no 2U2 
Velinu8 2G2, G -lO 
Velma 224
>>>
320 J. ROZWADOWSKI: stUDIA NAD NAZ\\AMI WOD tH,OWIAŃSKICH 


Velb 261 
Velbja 260, 26 l 
Velbje 262 
Velbn,ja 261 
VelbSk'A 261 
Vena 73 
Vena RigJ 73 
Verdoublt: 54 
Verdoubles 53 
Verdoubr 54 
VeTlwdubru'm :3 
Veska 269 
Vejenka 79 
V ljno 79 
V łlija 260 
V inka 79 
Viadrus 260 
V iadua 259 
V iad'lIS 259-260 
Viena 72, 74 
V ieselbach 26 6 
V ieseta 270 
Viesinta 270 
Yies'1nuo 270 
V.iestove 270 
V ilcha 152 
V ilija 260 
V ilna 260 
Vilbja, 261 
V ilb1la 260 
Vina, 74, 75 
ds- 264-276 
riscla 265, 273, 283, 
284, 286, 287 
Viscula 283, 287 
V isculus 264, 265, 283, 
286 
1 T iska Listvellnićnaja 
269, 273 
r iskula 266 
JTisla 265, 275,283, 285, 
286, 287, 288 
V isle 265 
V islka 266 
Visly 266 
"V isontio 270 
V issel-Bach 260 


r iSbu 260, K/L-8 
V istila 265 
r istillus 273 
Yistla 264, 2H5, 273, 283, 
284, 286, 287 
r istula 2H4, 26:, 273, 
283, 284, 285, 286, 
287 
r istulas 265 
Yisula 265, 283, 285, 
286, 288 
Visurgis 271 
V iś;o 269 
JT itasta 179 
rlasi 206 
Vla
ka Reku 20n 
Vna 223, 224 
V odella 252 
Vodina, 252 
V ofentina 237 
V olnllo 156 
Volanus 156, 162 
V olg£1 228 
Vop' 4, 8 
Vop'ec 4, 8, M/N-4 
r ydra 279 
Vydrica 280 
Vydryca, 279 
"Vysla upe no 
Vysla 266, 290 


TVald1wab 134 
TValdnab 134 
TVand 275 
Wamla 279 
JVandal 275 
TVandalus 276 
Wedenie 277 
TVedenskie 277 
TVedollka, 277 
Weeske 269, 273, 1-5 
JVehlau 262 
JVeichsel 265, 273, 283 
TVeinalenses Livones 73 
Weiske 269 
Wejna 189 
Wejnie 79 


TVel 303 
nr elawsJ... 2U2 
TV cZesa 2H2 
IVelia 2łH, L-7 
Welia'lt'Q 2()2 
Jreljanka 21;1, )1-5 
TVelje 261 
Tr e111l 225} I/K-4 
TVelma 224, 225 
TV dna 224 
Trclnia 224, 22:, )1-5 
WelRk 2f) l 
TVeltl u"n 2H2 
TVel'ma 223-227 
Jr-elna 223-227, H/I-5, 
H/I- 6 
Tł- dna JIala 224 
Tr clniallka 224, 227, 
K-5/6, K-6 
TVelnica 223 
TVeni 79 
TVenit: 79 
lVerdersche 'l'lt iene 3() 
lVeseca, 26!) 
n
eser 271, F-S 
TVesjantscha 270 
lVeyseke 269 
n
 eysike 269 
lI'" eyska 2()9 
TVe.-::era 275, 291 
łV iar 298-299, 302 
.W icholka 270 
lricholka 270 
lrie;enka 79 
lriejna 78-79, L/M-4, 

1-4 
lfiej-nia 78, L-4, M-4 
TViei'nica 78, -łł1-4/5, 
I-5 
łViejniec 79, L - 4 
JViej-no 79 
łViej-ny 79 
TVienaa 74 
Wie1l('za 79 
Wienickie 79 
JVieniec 79 
Wienka 79 
Wieprz 293
>>>
Tr ie p rzec 293 
Tfieprzek 293 
Wierzyca 303 
n- ierz'ysa 303 
Tf iesel 290 
Tr iesent 271 
Tr ieska 269, 273, 0-3 
TV ieslau f 290 
lV iessel 265 
TV iessieja 268 
Tf iessi ja 268 
Tfies
yi1ta 270 
Tfilcza 253 
Tf ile;ka 260, L-4/5 
TVileuka 261 
TJri1ga 229, 293-294 
TJri1ia 1l0, 254, 260- 
264 
TJT i1 ien 2() I 
Jfi1ija 253, 260, 2tH, 
2ti2, L - 4, L - 7, )1 - 6/7 
Tr iZ ja 2nO 
Tr ilnius 260 
Jr ilno 260 
.. Wina 74 
nr i nc 79 
Willce 79 
JViniec 79, 1-6, L - 6 
lfiuin 79 · 
Will!1 79, L-6 
rrisa BO, 267,268,291, 
K - 5, O - 4 
Tf isele 265 
Tfiselka Biala 264 
nr iselka Czarna 264 
TV isc'nl'a 270 
TV isera 271, P - l 
lJrisia 2t8 
Tfisiejka 268 
Jf is ila 290 
TVisilaffa 290 
TV isiucza 270, 27.J 
TV isja 268 
TViska 269, 273 
TV iski 270 
Tr iskula 2()6 
JV isZa 2()5 


Prace Onomastrczne l. 


JNDEkSY 


Jr i81c :W.') 
JJTi81a 110, 264-276, 
282-292, :Wti, 1-5, 
1-7 
lVislktt 286, 2
8, K-7 
TV islo 26u, 28
 
IV isloboki 2Hl
 
Ifisloez 109, 
89 
1f- islocz'ek 2(;4 
TVislok 264,. 2tjfj, 288, 
290, 296, K-7 
Tr isloka 264, 2tHi, 288, 
K-7 
TV islowka 290 
If islóu' Ró.U' 2tHi, 2fi8, 
289 
TV islóu'ka 296 
lf-issa 101, 21j7 
W issentscha 270 
TY issintscha 270 
fi-issula 286, 290, 291 
TVisuń 269 
lVisura 271 
lVisuraha 271 
lVisz'a 268, 269, )1- 5 / 6 , 
P-4 
Wiszenka 269 
lViszeMl'a 269 
TV isznia 269, K-7 
TV isznia Bieńkou:a 269 
nTisznia Bądo'l{'a 269 
Tr isznica 267, 1-5/6 
TV isz'y.nta 275 
TV iszynty 274 
Triiera 270, 291, )1-2/3, 
T-l 
nr iśinta 270 
TYi
illty 270 
lfiślallka 2(i6, 289, 1\1-6 
TViślica 265, 266, 288, 
289, 1-7, L-5/6 
Tf i
lW 268 
Tfiznica 268 
1 r iz Wtf II 5 
lViahr 298 
lf jena. 74 
1rkra 303 


3
1 


1Voda jjiala 27 J 
Irolgwla 228 
Tr olg((, 227-230, 294, 
R-3 
Trolwa 223-227, L -5, 
:\[-3 
Trolll(l Dltclwu'na 224 
TIol" ianka 227 
1r ologda 227-230 
łł T o lozdy {t 227, 22n, 230, 

I-4 
Tr olo:au'ka 227, 22s 
Wolożda 
27 
W olo.:i1.'Jli 230 
Wolożnla 227 
IV OlOŻll0 227, 228, 11-4 
JIol()żmla 227-230, 
L/11-5 
1r olożóu'ka 227, 228 
Tr o
is II 
Wuhle 2-17, 220, H-5/6 
Trula 217, 218, 220 
TVych1a 270 
Irycholka 270 
Jf yuia, 278-280 
Jrynija 278 
Trysa 267 
1V ysala 265 
lJryse 267 
11 ysg 105, lOti 
lfysia 26R 
Jryssa 267 
TV ysml 269 
JVys.za 269 
TV ys
ou'a 269 
Wyś 208, :N. 7 
1ryś JIala 268 
- łV yś TV ielka 2ti
 
lV yżnia 2H9 


rlme lu9 
JrZ mune lu9 
r sa 99 
ł-sara 103, 104 
r ser 104 
ITsera 103 
r sina 102 


21
>>>
3
2 J. ROZW ADO" SKI: STUDIA NAD N.o\ZW.UII WÓD SLOWI:\
SKICH 


rsinachgou'e 103 
Y8la 107 
r lSlS 'he l' 100 , E - 6 
1- ssel 107, 108, 109 
r8sel 
Sedpr 108 
TlSsel .Kieuu'e 108 
T s8el Oude 107 
T s8elst1"OQm 108 


ZaboYUllie 240 
Zabogoniki 240 
Zabo}wltniki 240 
Zabrnie 13, 292 
Zabuże 241 , K-5, K-6 
Zacellie 41 
Zaceń 40, -lI 
Zahalce 81 
Zakale 80, 81 
Zakalum 79, 80 
Zai':ll ie 110 
Zanacz 141 
Zwlltc:je 142 
Zaskau'-ie 205 
ZasIlo 201 
Zasunie 191 
Zauche 11 
Zm,dszańce 270 
ZbJ"
!ICa 52, 5-l , 1-5 
Zbficu 32 


A;y
l 252 
Aiyala 25:! 
"AJ.(JIO; 172 
"Al/h; 1 72 
"Altaop 163 
, Ai.óv'las 157 

Aloavóv1] 279 
, AlfJ'EIÓS 174: 
" Avano
. 6 
'Ania 5, 7 
, An; S 7 
, Annia 5 
1 Aqa[Jwv ::!
-! 


Zegżdry 233 
Zglowiączka 303 
Zgo'wię,da 3u3 
Zltflr 230-232, L!
I-6, 
L/'I - 7, N - 6 
ZhClrl'k 230 
Zlmr;;ec 230 
Z i1nllCl 4S 
Zinlla 42, 48 
Zimie 48 
Zosi Ił 20 l 
ZOi
ilło 201 
Zo
:n(l 201 
ZOSlIO 202 
ZOŚ1l0 201 
Zmmlri 206 
Ztl'ier
dy" i(1 237 
Z'll'lrg:da 237 
Zu'olel" 2 81 
Zwoldlka 281 
Zyzawa 298 
Zyzdra 233 
Zyzdro j 233 
Z y,:droj Jlaly 233 
Zyzdroj !t o'lł'y 233 
Zyzdrojmva Wola 233 
Zy:drojo'wy Piecek 233 
Zyzdry 233 
Zyzoga "298 


"Aawnóf 6 
Avl,vól/J'ÓS 222 
AVAoxqljV1] 221, 222 
Av).ovnoQIS 222 
Avl(,jv 221 
"AvoS 2 
AvoS 2 
AiJcptÓo; 
37, 238 
"Af/'O; 10 


Bidl'S 2
)2 
BEÓ'ljaEeof 
f2 
BtÓaanl1S 17
 


. 


v 
Zf'g51ra 233 
v 
Zeg:drai 233 
Żl'gtdry 233 
Źe
dra 232, K-4 
Źe;;dre 232 
Zezd1'elka 232 
Zl'zt!ris 232 
Źp;;drllpjll'll'lIi1j 232 
Źez(hy 232 
Ze:dry 233 

ieg.:drai 233 
Zi:d1'a 232-237 
Zi:dra llgoji 232 
Ź hel'fa Jlala 232 
Zi::dra Trielka 232 
Ź i
tlry 232 
Żiżah" 298 
Ż'lthm'y 303 
Z l'ir"g:::da 23łi 
Ź l'irg.::dy 237 
Zl'irg:da 237 
Zl'irzde 237 
Zl'ir.:da, 237 
Źl'ir.:tly 237 
Źwer.::dynie 236 
Żwi-rgżtla 237 
ŻwirżdallY 237 
v 
Z!Fdie 235 
Ży;;dra. 223-237, N-5 


}-Jialas 265, 285 
11oQva:Tiv1lS 2-!ł 


L1avanet; 2-ł4 
L1avov{JIOS 247, 248 
L1&''l-'ov(J,S 247 , 248, 
49 
L1(tvoratS 247, 248, 2-19 
L11Jova 
6, 57 
L11jO'lia [16, 
) 7 
od 1Jovava 56, 57 
L11]ol'uva 57 
.11lovova 57 
L11i01'ó
'a 57 .
>>>
Jovljova 07 
L10t!1jÓVa 57 
L1ovva{J,s 2
)O 
L1ot!vav,s 250 
J1{}a{Jo
 6tS, 7c) 
J(UOS lJt(, 70 

(o'l'f.vTi
S 6-1 



Ep(oS85,86,8B,89 

 EOfuoa :l
) l, 252, 
2;)3 
'ElirJ(J)v 164 
Ei:owvor; 246, 247 


Za(JCC'l-'oor; 24
 


'1/(!,oa1'ó; 246 


'- 


'laooiła 25
ł 
'JTjvc'i 120 
'Iloova 
60 
'I'l'cunóS 6 
'lovu'Cila 264, 265 
'lov(JTovla 260 

Iua( 103 

lua{}a; 103 
'/oaf/ae; 104 
"/oxa 105 

 loxallS 10f, 106 
']o'Covla 264, 265 
, lu'C{},a'l'Óe; 111 

 10T( o:; 111,112,114, 
2-17, 24R 
, I (JTel(}l' 112 
"lozal,t; 106 


Kalll(}QófJ 252 
K cClTQOS 
!ł 


IXDEKSY 


]{i{J(oS 8H 
Kł.;,ór; 89 


ACf/llTa 129 
Adnna 12g 
AOVYEOV !}6 


JJla'C óa S 247, 24 x , 24
 
JIEooanla .. 
M ' 
 
EOOCClllO' . 
JJlio'Co
 134 



raf3alia 135 
l\'T a.PlallovlwvoS 144 
}{&{JIOS 13
 
]{aov,).J..oiwvoS 14-1 
l{cClla(,s 246 
l\Tavayos 
4f 
N avaxos 24
) 
Navtil,a 13;) 
}..r avalia 13;) 
J\T iuuoS 134 
]{EU'C0S 134. 


"Ua(os 258 
"Olava 156 
'Olivas 1b7 
'Olóvoat 1b7 
'UnóEtf. 7 
'Onove; 7 
"O{}aof. :!58 
'OQQór; 252 
"Ouoa 12 
Ovaoova 259 
Ovoat 277 
OiJowv 277 
O"'aoo; 25
ł, 260 
(),'.'aOO'l
a 2;9, 260 


32a 


Oviloo; 2:)9 
UVI(J'lElla 264 
(ji'Jlu'Covla 26-1 265 
, , 
284 
Ov,oTovlae; 265, 28-J. 


n avnx&n'TJS 1 t; 7 , l ł;t; 


'Pd 256-258 
'Pa{Jwv 2
4 
'Pile; 229 
'Pf,ov 2;)7 
'PciJS 2

 



iVOVff. 193 


v'ł] 193 

'''1'0 S 194 

'
VWVES 1
3 

T{}aVOS 11-1 

'le'l
/lwv 11-1 

l'iS 89 


Tavai"r; 243 
Tavais 246 
l 1 a(as 77 
TEJ,ias a7 
T'/liva 37 
Tiva 3.. 
T(ayC!s 89 
T{}'
o'l'a 69 
Te.r:ova 6n 
T{}'TJo'l"'a 69 
T01'{}Ol
V'l'1Jr; 77 
Tv(a
 244 


. 


CYoao1l1}r; 178, 179 
rrYnavIS 23H 


"'
, 1 ...(', 
.i\, oau;nl
 4 " 


21- 


.
>>>
3
-l J. ROZWADOWSKI: STUDIA N-\D SAZWAMI WÓD St.OWIA
SKICH 


l. Słowiańskie 


bez oznaczenia -- sło- 
wiańskie (ogólne) 
b. -- bułgarskie 
br. -- bialoruskie 
cz. -- czeskie 
k. - kaszubskie 
ł. - łużyckie 
mI'. -- maloruskie 
p. -- polskie 
pb. -- połabskie 
sc. -- staro-cerkiewno- 
słowiańskie 
scb.-- serbochorwackie 

lc. -- slowackie 
słń. - słoweliskie 
str. -- staroruskie 
wre -- wielkoruskie 


aljós b. 162 
aiDs b. ID 1 
al'sif b. 1:)1, 102 


bagno ao, 240 
bar 28, 29 
bara 20, 28, 29, 30 
bari1ta sIc. 28 
ba nliaki p. 30 
bdnB b. 28 
bll'rvam b. 
8 
barycz p. 29 
barzy p. 301 
barz!lJla p. 28, 30 
ba'1
iłla cz. 28 
bernije sc. 30 
beglląti 239 
bezati 239 
boga p. 2.76 
bog'"6 61, 62, 63 
borją sc. 20 


II. Appellativa 


borOlvce p. 31. 
bór p. 31 
brati 20 
bręca sIll. 34 
brenije sc. 17, 30 
bnJJlije wr. 17 
brie mr. 32 
bfll slń. 17, 30 
bf na sbi. 1 7 
b'rnica slIi. l 7 
bi- nja sIń. 1 7 
lJrnje 
lIi. 17 
brocz p. 32, 33, 3J 
broczen cz. 32 
broczyć p. 32, 33 
broć sch. 32, 33 
broćiti sch. 32, 33 
broe Inr. 33 
bl"OC slIi. 3:?, 33, 34 
broeiti sIń. 33 
broeyty mr. 32, 33 
brose slIi. 32, 34 
brost b. 32 
brostiti sc. ;]2, 33 
broslb b. 33, sc. 32, 
33, 3-l 
brotec cz. 32, 33, 34 
b'ro!njak sch. ;)2, 33 
b'rQCiti sIń. 32 
bntić p. 27 
bru itb wr. '27 
bn/j br., p. 27 
brujit wr. 27, 29:ł 
brtljati 
)Ch. 27 
brz'tjić br. 27 
brul p. 27 
brult br. 27 


brusk wre ;4 
bru!'6 sC. 21 
brullt sc. 17 
br'"6Jlije sC. 17, 18, 20 
br bJlie sc. 1 7 
brblli.ie sc. 17, 30, 292 
bltg'"6 sc. 2-12 
bUl'iti 26 
burja 2G 
, C) · . 
blt'rzyc się p. _ti ., 
borz'"6 301 


chwost p. 276 
ciemieJlica p. 3U 
ciemi{J p. 40 
czarny p. 21-1 


colm ł. 226 


dąb p. 55 
dąbrowa p. 05 
dąbr'6 i)D 
debra mr., p. 52 
debrjalleć nIT. 54 
debrn fi cz. jJ 
debr!l1łeć mr. 5J 
debrz p. 03 
debrze p. 53 
d ebi' cz. 53 
tlen'!. 71 
delvac k. 71 
denoać k. 71 
rlesllz Dl 
deszcz p. 50 
deSbJl'O 51 
deva 6], 63 
decicct 61 
rliv wr. 61
>>>
. 


lIi fa b. 62 
(lil:ati se 61 
(liriti sę 61, 6:ł 
.divo 61, 62 
rUvo 61, 62 
dochodzić p. 14iJ 
dośpialy p. 143 
dnisati cz. 23ł) 
dritslva cz. 
;
f) 
(lravaja 70 
tlravy cz. 71 
ilręzga 30 
droga 2:!1 
drst cz. 23l) 
flrzwi p. :!2U 
ilvillulb wr. 75 

ll:m'iste b. 220 
«CbI"P, sc. 220 
r-- 
dwa p. , J 
du'ó" p. i
O 
dYf) mI'. 61, 62 
dział"g p. 236 
dzianlO p. 2
6 
llzia1"ń, p. 236 
dr,brb sc. 53, 54 
rlbbTb sc. 53, 54, str. 
54 
tlbllb 62 
db1"ati 71 
. 


libra br. 52 


gala p. 83 
galak p. t3 
ga liti 83 shi. 82 
galjal'a 83 
galka p. 83 
gałą
 p. 8;; 
gola p. 
::? 


INDEKSY 


!Jol'a ł. 
2 
goliizan StIl. 
3 
golaźnirt p. 8a 
golica sb}, 82 
golić p. 83 . 
golina b., p. 
3 
goliti 83 
gOljll b. 
3 
goljava tm 
goljuru slń. 
2 
gololnlb l"I3 
golotb 83 
goh 82, 83 
90lh sc. 8i:) 
[Jol y p. 
3, 
5 
gm.zeć p. 230 


hala p. 82, 8-1, 
5 
ha lilla p. 
;3 
lzaliti cz. 82 
halizna p. 82 
luiljava mI'. 82, 84, 85 
ludyty lnr. 
2 
hilla p.. 82 
!tola p. 
-1 
hola 1., slc. 82 
holicp cz. 8:? 


igra 11 7 
{lem wr. 168, 169 
{Um wr. 16B 
ilm p. 16
 
ilma p., wr. 16
 
i[t, 255 
{lem mI'. 168 
izbyt,kr, sc. 95 
iZlJloleti sc. 126 
izvilina wre 26H 
iZl'ilist!l}. wr. 
63 


. 


. 


325 


iZVOT sch. 
:) 
izr, 299 
izdigati sc. 
35 
izdizrlati sc. 23
 


jan shi. 119 
jaTt, sc. 11
' 
jazva 11 7 
jebali h7 
jebali se cz. 87 
jebem sh}. 8V 
jehc1za 169, sc. 161, 
1(j
 
jilelll cz. 16h 
jilm cz. 16
 
jllritb wr. 126 
jllrz 1:?
 


kaljuga ()
 
ka ljltza 9:) 
ka luga 9
 
kalltza 95 
kair, 9: 
kałuża p. 95, 299 
kolPj p. 178, 180 
koleja p. 178, 180 
lwio p. 178, 18U 


ląka 30 
lebe(fb 173 
lec p. 96 
ZesU sc. 2-1:3 
lękać się p. 2-13 
lt:kq sc. 243 
li m p., sbi. 168 
ljll tz 301 
log wr. 96, 2
J9 
ZOIl br. 96, 2
'9 
.101łl1l 30 


.
>>>
. 


. 


326 J. ROZWADQWSKI: STl.;DlA NAD NAZWAMI WÓD SłOWIA
8KICH 


łom nu. 16
. 
luca sc. 131 
lUĆb BC. 131 
lUlla sc. 131 
luza 95 
h.za, BC. 96, 299 


łabędź p. 173 
łączyć p. 82 
łąka p. 243 
lf}g p. 96 
łęk p. 243 
łuczywo p. 131 
lzt!1 }{., p. 96 
luna p. 131 
łuża p. 299 


mestb Wf. 133 
męty p. 249 
mieść p. 133 
mijać p. 300 
m inąc p. aOO 
miotać p. 133 
'lI1O'rze p. 86 
most p. 133 
mQtbll/o 249 
1IlbStb sc. 1 a3 


napawać p. 4 
'Ilapavati BC. 4 
nebo 
c. 141 
niebo p. 141 
liski p. 29
 


obrosteni sc. 32 
obrostiti BC. 32 
obuć p. 

 l 
obuli sc. 221 
o.gnb 7 


olclla p.l;):?, 161,162, 
167 
ole slń. 1 uO 
olecki p. 153 
opawac k. 4 
orać p. 294 
otucha p. 300 
osa 9, p. 10 
osika 9, p. 10 
osina H 
osukac k. 205 


pqtb 187, 196 
pelć p. 185 
pelt p. 185 
pilić p. 30 l 
pilny p. 30 l 
pleso 49 . 
piet: cz. 185 
plotb str. l 
5 
ploog 185 
pll sIc. 185 
plf cz. 185 
płet p. 1 b5 
plo p. 49 
pltCt p. 185 
pod p. 295 
podwurzec p. 2LO 
polje 184, 18
 
poh 184, 1
5 
pomsta p. 133 
porę p. 300 
potok p. 53, l 
O 
progdliJla wr. 82, 84, 

5 
jJl'o!1lilitb wr. 82, 8f 
jJ'/,ó!1dlb wre 82, 8
) 
próllal! mr. 

 
prolul[iuvyna mr. 82 


proluiljuVllty .
a mf. 
2 
prolldł!lJla mf.. 8
 
P"ÓĆ p. 300 
przysll'ętlzić p. 20R 
puciti cz. 30 


raja k 2
9 
'l'ataj p. 294 
1"{lzgaliti sIń. 82 
,'ojslo p. 32 
rosa 258 
rodna b. 25H 
ror' 259 
rozpór p. 300 
ról(' p. 250 
ryć p. 256 
l'Yti 25U 


só.dra cz. 
08 
samodivrt b" 62 
saui l g4 
sanie p. 297 
sanna p. 291 
sącz.'/ć p. 2U6 
scbr"6 8H 
sedra Bch. 
O
 
Sej'e"n wr. 215 
senllja!1a wre 215 
seskau cz. 204 
sewel' mr. 213 
selcil' lnr. 213 
spven, 212 
sędra sc. 20
, 2U9 
sie1"ak p. 215 
siermif}!1a p. 215 
sikać p. 8
, 206 
siver mr. 213, wr.212 
sivera wre ;ł 12 
ska nie p. 293 


.
>>>
. 


skaf wr. 2U-1, 
V;
 
socha p. 202 
sok p. 20b , 
sokiity D1r. 20
) 
sok?J 7 
souk{/ti cz. 
U4 
SOSJl(l p. 201, 202 
sQtlra sh}. :209 
Sfjd'lYlg sb}. 20U 
sgdl"aga sIli. 20
 
sQdrasica sIń. 209 
sQrlrazica slń. 209 
sQtl'rga sb}. 209 
srać p. 294 
sri1l"ó BC.. 21-1, 215 
stbel cz. 2u3 
stecll JZąć p. 300 
struga p. 215 
strnja BC. 215 
stz'tbelz b. 203 
st/lbJlj sb}. 203 
slllbla b. 203 
stltblica b. 203 
stilbUna sch. 203 
stublQ sb]. 
03 
stu,blb sc., Bch. 203 
sucliodol b. 220 
SUCllOdół p. 53 
SllC?J b. 204 
suka, b. 204 
sukać br. 205, p. 
20b, 293 
s/tkali sch., slń. 204, 
293 


sukaty mr. 205 
sukdtb wr. 20:' 
silkljati sch. 204 
sllklj(lti sl]1. 204, 205 
sllkJtiti sh}. . 20-1 


INDEhSY 


s/lknuti sch. 20-1 
sukohit!l nu', 
05 
sukotity mr. 205 
sŁ"ertlel' wr. 3U1 
svel (d)lo wr. 3U1 
scęh 6-1: 
scprlro ł. 207 
svjerlro ł. 208, 20
 
swętlra p. 207, 208, 
20
J 
slCędry p. 207 
swędzić p. 20
 
sykat wr. 20-1 
sz{wak p. 21b 
szron p. 214, 29-1 
szkati 293 


saJldra wre 210 


śro1t p. 214, 294 
śrZOll p. 214, 215,29-1: 
śwędra p. 207 
świder p. 300 
ślOierdzioł p. 30 l 
świędzieć p. 20b 
świta p. 215 
tają 39 
temellec cz. 40 
temeJlPli cz. 40 
tesić p. :
OO 
tfmcuyća mr. 38, 39, 
40 
ti1neJło sc. 38, 39 
timeubje sc. 38 
timja mr. 40 
tiJla b., wre 37, sc. 
37, 3
, 39 
tiuja Bch. 38 
tUSZYl: p. 300 
tva Ił br. 38, -lO 


321 


tymenec cz. -lO 
t y mje 1lc l l ł. -lO 
t!JlIljo ł. HH, -lO 
t!J.na mr. 37 
tYll br. 3H, 40 
tysić p. 300 
t"6Słląti sę BC. 300 
izstati sc. 300 


ubao sch. 23
 
liditb 'vr. :!37 
tti p. 2U) 
II lei b. 219, 220 
ulica b. 219, 220, p
 
219, 221 
uliczka p. 219, 220 
uliczki p. :219 
uliki p. 219 
'/tljb BC. 219 
ulka wr. 221 
ulok wre 219 
unejb 223 
ltlljbjb 223 
'lł raI cz. 263 
lIvala sch. 263 


U{([lt b. 30 
ral1na ł. 2 
6 
val'6 :!6a 
rebel b. 235 
rcd1"o 278 
veres wre 169 
l'e (b'o 2t)0 
. cZaga sc. 229 
VIUokl, sc. 229 
vlna cz. 225, 2:26 I 
vhna s
 225,226,263 
'dla 2ł}3 
vilić br. 26i
 


I
>>>
J 


.. 


328 J. ROZWADOW8Kl: 8TCDIA NAD 
AZW.Ufl Wl)D 8LOWIANSKICH 



-rl.iaf wr. 263 

:il1łeja b. 263 
z'ilbnutb wr. 263 
vlska wr. 2.3 
1:i8 b. 272 
visa wr. 27:?, 27-! 
l'{S1łja 2.2 
ViSb wr. 272 
('itb wr. 262 
vofma ł. 226 
vollla wr. :!2f, 226 
vółnrt sbi. 226 
l10luga wr. 229 
VOPŹlb wI'. 4 
t'Otllla mr. 
:lj, 226 
vres'b sc. 169 
vrutak sch. 
;) 
vli na Bch. 226 

'l/dłlY'la mr. 279, 280 
1:,lidllyj mr. 280 
7['ydra 2.9 
'l,'yljaty mI'. 263 
vyljlllza mr. 263 
'Ł'l/IIU: sc. 237 
vr,bol b. 238 


war p. 
j 
wartki p. 20;) 
warzyć p, 
J 
welm p. 225 
u'elma p. 22;' 
'wełn p. 22j 
welna p. 225, 226, 
263 
wi('rcić p. 2Uj 
zoik p. 2.6 
u.'ilgoć p. 229, 2ą4 
loir p. 2;) 
lcisla p. 289 


zl'isz p. 272 
wiśnia p. 2.2 
woda p. 260 
. wrzeć p. 2f 
wrzos p. 169 
ll'llmbftl pb. 238 
wysukoll'anl/ p. 205 
lOY
lJliellity p. 300 
/('!/wierz!Jsko p. 25 


zad p. 29j 
zaulek p. 219 
zln'oczyć p. 3
 
zbytek p. 95 
zemsta p. 133 
zęrlra p. 210 
zgorzeć p. 
3l 
z/iar mr. :ł30 
zluireć mr. 230 
zluirja lnr. 230 
ziz(l'b sc. 235 
znachodzić p. 187 
zrrsf sch. 23tJ 


żarstwa p. 236 
ze'rstVtl, b., wr. 236 
żizrZor wr. 
35 
zlzdora wr. 235 
ziziloritb wr. 23f) 
zlzrlra wr. 235 
zolma ł. 226 
zorstvlt mr. 2iJ6 
zł:ir?; 236 


2. Bałtyckie 


l. - litewskie 
ł. -lotewskie 
p. - pruskie 


abse p. 9 
aibruJ1las 1. 87 


. 


aikwoti 1. U3 
aila l. 254 
ai/a ł. 11 7 
lUstra l. 1 VJ 
ńistnls 1. 113 
djzeti l. 11 7 
ajz.
ti l. 11 7 
dldra l. 278 
alksua l. 160, 161, 162 
alks'Jlis 1. 1 tj 1 
almeI. 160 
almf IlS L 160 
almeti l. 160 
ałJJlzi 1. 160, 162 
alfds t 3 
ape p. 5, .., H 
apsa ł. 
) 
(tpu p. 5 
- 
apus p. . 
lllJ2lSt? l. 
) 
apllsls l. 9 
asll'illa- p. 177 
aszwii l. 1 7 7, l 78 
atjlli'ire ł. 126 
atjau1"lnis l. 1
tj 
atwasa lo 272 
atL"asa l. 272 
att'asas l. 272 
lludinis l. 278 
lllulra 1. 278 
atłłus l. 219, 221 
aule ł. 219 
aulinis p. 219 
aulis t, p. 219 
aul!Js l. 21 g, ;!20 
autt l. 221 
all'ele ł. 219 
alfil!Js 1. 21 V, 
2U, 221 
awuts l. 2
 3, 223 


'"
>>>
balit 1. 
4 
/Jambu L 1H8 
hltJlglt L 240 
bauglnti l. 24;
 
hctllgils I. 2-13 
begi i l. 239 
bO!JI uli L 2.tO 
brakas ł. 32, H3, 34 
brialllis L 27 
.brłsti 1. 2U 
hllglllti L 2-13 
blt!Jfi l. 2-l3 
b'ltglts L 24H 
'/)'ltrlUI I. 20 
hiil'!iS I. 26 


, 


£laublll'!/S L a3, 55 
£lallrlf t 73 

I(/l7g I. 73. 
debesis L 141 
deiwas p. 63 
, dFvas 1. 61, 62, 63 
de.ws ł. 63 
drawa l. 66 
dralci1le p. 66 
dl'llktas l. .0 
dnttas l. 70 
dłtbritvas l. 53, D
 
dlt buras I. 53 
ditbul'as l. 5
) 
dubltrkis l. 53 
dllb'ltl'!Js l. 53, f);) 
dumbrlijs ł. 55 
dU1Ilbrava t 5;) 
dumbrs t 5;) 
dUl/lblOjjS 1. 55 
dalws ł. 2:u 
dftllas ł. 2;)0 
.nllllrll'aS ł. 2;)0 


PENT.-\ I PO
TOS 


tllu'uwas 1. 

)O 
dl111i ł. 2
O 
r!1tllujus L 250 
dtt1ii t 25u 


ei!l
 1. 93, 200 
eigastis I. 200 
eiglils I. 93 
eiklits L 9i, 93 
eiJ.:stl1. 92, 93 
eikvóti l. 
2, 93 
eila L, t 2:-! 
eilt l. 
j-1 
e
ueJla L 37, 113,2;);) 
ei!/lenas l. 37, 255 
eisella L 113 
eisina I. 113 
eismll. 11;
, 2;)5 
eismene L 113, 2;:);) 
e!!.swo p. 117 
eili I. 25-1 
ela 1. 2;:)4 
na ł. 2:4 
elksuis l. 161, 162, 
lU9 
eJmes L 160, 162 
epllse l. 
 
ese L 124 
n ł. 2J-l 
ezcI. 12-1 
ezit't l. 124 


gaZa ł. 82 
galas L 
2, 
3 
gale ł. 82 
gal s ł. 
2, 83 
garg/da ł. 2;
G 
{(gas l. H-l 
iuzii L ] l 7 


łfe ł. t 17 
iszlauża L 9:) 
iszlaużai l. 
;) 
islil l. 11. 
.. 
U 'l. 254 
{zt't I. 116 
lias l. IlU 
iza ii L 117 
yze l. 11.. 
ize II II l. 117 
yzeull 1. 11.. 
!JZUI 1. 11.. 
izina L 11 7 
iZ.'ili L 11 7 
lzt i 1. 11 7 
;zlts L IlU 


j/d t 120 
j{tU ra L 12
 
jallras l. 1:-ł6 
iaurus 1. 126 
jófi 1. 120 
j{llJla ł. 123 
jtuuis t 123 
jtutis t 1:!
, 123 
litra L, ł. 12;) 
iltras l. l 

 
jltres 1. .125 
juryay p. 12;) 
jurinen p. 12[) 
jlirios I. 1

) 
.turmala I. 126 
jllT/lti l. 126 


kirslia- p. 21-l 
kopes l. I-lH 
kópti l. ] 43 


l{(lJIpl
 ł. 13U 
łm-łkas 1. 
-l, 131 


". 


3'9 


.
>>>
33łJ J. ROZWADOWSKI: STCDIA NAD NAZWAłłI WC"IU Sł..OWIA*SKICH 


la/lkesas l. 1 al 
Zaufa ł. 95 
laltXllOS p. 131 
luużas I. 95 
luużti 1. 95 
li ł7gas 1. 95 
fll
ti I. 
5 


maZa 1., ł. 126 
maze ł. 144 
mergeslI, I. 132 
mókli L 144 


/laba ł. 138, 139 
1Ulbis p. 139 
Ilabo ł. 141 
łl{jk
 ł. 143 
uakvóti I. 93 
narlis l. 262 
Ilał-łjas I. 147 
nókti I. 143 


pelltes p. 187 
pilt!is p. 1
7 
pleine l. 
4 
plf/nas I. 84 
plf/ue l. 84 
pluts 1. 18:) 
pranókti l. 143 
prawi/ts p. 262 


raistas 1. 32 
raja ł. 258 
raut ł. 259 
niuti 1. 259 
rawa ł. 25
, 259 
1.{Uoelle 1. 2
)7 
raws ł. 257 
reva L 259 
I"oca L 257 


. 


sakai L 7 
salles ł. H)4 
sarma ł. 215 
sebl'as I. 

 
serksllis l. 214 
senna 1. 215 
sersIla ł. 214 
sersns ł. 21-1 
sna'llda ł. 19
 
sllausli L 198 
Sil ud ii l. 198 
silleco p. 234 
sixdo p. 
34, 
3f 
sixdre p. 234 
sohlles ł. 194 
sukni s L 205 
si/kti L 204 
sukurJjs I. 205 
fwirgfde 1. 23-1 
fwirgt ł. 234 
SZlllldrus L 209 
szarllUl L 215 
szerksznas 1.214, 215 
szirmas 1. 215 
szve11drai 1. 207, 209 
szwendres L 207 
szwerltas 1. 64 


ślllldra ł. 209 


tell'c 1. 38 
tflne I. 39 
t - .. .)0 
Ule !L. ;'.J 
tin'ts ł. 3U 
tlIras L 8-1: 
tirelis ł. 
-1 
ars ł. b4 
tYYlllei 1. 84 
tUS/Ut p. 01, 300 
tl:auas 1. 3
, 4U 


tvans ł. 40 
tt'ill li L 40 


ltdens 1. 27
' 
'lIdra l. 219 
.ztdrs ł. 279 
'll!Jllls l. 1 
ulet ł. 219 
li lyćia L 21
-ł 
1llUls p. 279 
1111rlU 1. 279 
lU{1 L 218 
ula 1. 218 
zllt1ine ł. 218 
;tllJ. 21
 
usis L 11 
itpe L 3, f, 7, 8, H 
upe ł. 7, 9 
ltplS 1. 7 


'L'aikesas L 132 
walu/a l. 279 
wejll L 262 
t'fldra 1. 278 
vl.rb'as 1. 278 
wiliuju 1. 
62 
V{lllfl 1. 226 
cilllis 1. 22f, 226, 262r 

tj3 
u:iltigs ł. 252 
wisie lo 27-1 
'Lf/slle I. 272 
wf/li 1. 262 
f!JZll,a l. 272 
LOltrS p. 1 
łj 


" 


zaizrlr( L 230 
ziitlra L 23-1 
y .. Z l .)
 I .)
- 
ZN ras . .GoJ"', .Goja-
>>>
z;;gzdros L 2H4, l36 
zifgzd1"lti l. 23-1 
zi J :qzdl'as 1. 234 
zeizdras 1. 233 
zezrlros 1. 
34, 235 
zyrlras 1. 234, 235 
zyd'] uli l. 235 
ziezdras 1. 233 
żtezd'ł'os l. 234 
zinUi 1. 235 
zyzd1'a. 1. 234, 235 
zizdras 1. 233 
zviras l. 2B6 
2virgzdai l. 236 
::virgzdas l. 234, 236 
zvirzdas l. 234. 
zvizdra l. :!34, 236 
zt:izdrai 1. 234 


3. Germańskie 


a. - angielskie 
8
. - anglosaskie 
d. - duńskie 
dn. - dolnoniemiec- 
kie 
g. - gockie 
h. - holenderakie 
1. - longobardzkie 
n. - niemieckie 
nd. - staronordyckie 
nw. - norweskie 
s. -- skandynawskie 
sf. - starofryzyjskie 
SI. - staroislandzkip, 
S8. - starosaskie 
8WD. - sta.ro-wysoko- 
niemieckie 
sz. - szwedzkie 
szb. - szwabskie 
8ZW. - szwajcarskie 
dia!. 


lSDEKSY 


śdn. - średnio-dolno- 
niemieckie 
śwn. - ;'rednio-wyso- 
ko-niemieckie 
t. - ilu''yngiiskie 


ato'r as. b8 
a/za RWIl. 178, 216 
altVft g. 178 
alabrullsts g. 26 
albi ŚWll. 173 
albil swn. 173 
(l,lisa g. 160 
alka llW. 159 
alkeiz. dn. 159, 162 
Alm 11. 17U 
itlmr si. 168, 169 
alol" as. 161 
...llose l1. 16
 
...llse ll. 162 
aspa SWl1. 9 
.ilspe 11. 9 
aule l1W. 219 
audgr si. 126 


Bach 11. 
-10 
bah SWll. 239 
ban1/, a. 23, 2
 
bar1lle dn. 23, 25 
ballg" si. 242, 2-13 
Biirme n. 2;) 
beki ss. 23H 
bekk'ł' si. 239 
beonua as. 23, 25 
beugen n. :!43 
biegell 11. 243 
. biugan g. 2-13 
bilt[Jo SWl1. 2-13 
bj/'tg1' si.' 24H 
BogeJl n. 2J3 


331 


bólu si. :!-13 
boni dn., t. 17, Il. 23 
borro1t SWIl. 2;) 
boug SWll. 2-12, 2-13 
bOUYlt 8. 23 
Bralld n. 27 
braudelt n. 21 
Bratulung n. 
1 
bralla si. 2-1 
brauelll 11. 21, 24 
brecllell n. 30 
b,'eowall as. 2-1 
brime si. 26 
brillllaJl g. 17, 26 7 
SWll. 26 
b,'iuWflll SWl1. 21, 2-1 
briuwell ŚWll. 24 
bruc as. 240 
brodflll l1. 24 
broa si. 21, 24 
brot SWll. 24 
brot1
 as. 21, 24 
br;ymft si. 2-1 
Brllcll l1. 30, SWll. 
2-10 
bruggelI,lt si. 2-1 
brulle si. 26 
b'l"lllllla g. 17,23, as. 

3, 2

 
bl'llllllen śwn. 17, l1. 
23, 2;:) 
brztlzno ss., SWl1. 17 t 
23 2 q9 
" c..; .... 
brulIwr ud. 17, 23 
bntllr.t SWIl. 26 
b nl11 ze II, śwn. l 7 
briiwen ŚWl1. 24 
bl"--l/ggża SZ. 
-1 
b'ł'!Jlle as. 2';
>>>
332 J. ROlW.\DOWSKI: STFDIA N.ł..D lS'AZW.Un WÓD SLOWL\NSKICH 


BlIg }1. 2-10 
bllhil SWll. 2-1
 
bur śdn. 26 
b ')'., 
urll a. ....') 
b 1 - ')
) 
urna as. 4, _.:1, 
2H3 
Biłllel n. 2-13 
bl/re as. 26 
byrr si. 26 


ceosol as. 23
 
cisel as. 235 


-dau ss. 76 
(Ma w as. .. 6 
deisk swn. 3U 
dQgg si. 76 
d!in si. 75 
elyna si. 7ó 


ear as. 126 
eber ŚWll. 89, 11. 
9, 
90 
ebur śwn. 89 
eibar śwn. 88 
eifar ŚWll. 
B 
eil uw. 254 
eilell ll. 25-1, 255 
Ilis ll. 10-1: 
eisa si. 113 
Eisbeill n. 113 
elawer swn. 17-1 
elb g. 2-;:-) 
elbil SWll. 173 
elrle śdn. 2;)
) 
ele śdn. 25;) 
elf g. 275, sz. 173 
elfr si. 173 
eli SWll. 166 


eliza swn. 160 
Eller n. 160, 169 
elmbo1t1ll SWI1. 168, 
169 
elo swn: 17-1 
Else n. 160 
elf śdn. 25;) 
e/v d., nw. 173 
elfe śdn. 173 
elza SWl1. 158 
eofor as. 
9 
ep'llr s\Vn. 89 
eTUa swn. 160 
ErZe n. 160,168, 169 
Espe }1. 
 


fa/lJulen n. 1
7 
{andiaJl as. 1B7 
{aJlrlón SWll. 187 
felawa SWll. 183 
Felbe n. 183 
Feld n. 1
-1 
{inden 11. 187 
{inpan g. 187 
fold si. 184 
folda ss. 18-1 
folde as. 1
-! 
{ulda swn. 183 
(uJldólł ss. 187 


GesiJlde 11. 19ti 


/zalh' nd. 84 
llallus g. BJ, 

) 
heall as. 8-1 
hill a. 8
) 
lzuannióli nd. 
 1
) 
liunsl g. 63,6-1 
hl/ll as. 8b. 


ibrs g. 
v 
iil si. 254 
i{e,. śwn. 
8 
il si. 2;)
 
. ihl SW}). 2;)-1 
ile as. 255 
lleJl SWll., ŚWl1. ib-! 
ili sf. 2;)0 
{lian ss. 2f-! 
iU as. 2;)5 
iUan SWll. 2:)4 
alen szb. 255 
Ilme n. 168, IBn 
ils/re si. 161: 16H 
iQlsir si. 168 
IS SWll. 104 
(ss nd. 104 


ja/nz n., szw. 11 
ł 
jan śwn. 11 
 
jiill11S 1. 119 
jar SW}). 11!ł 
jer g. lIn 
jol nw. 219 
jli.lJr si. 237 


kalo swn. 8;\ 
kei h. 235 
keisel dn. 235 
Kies }1. 23;) 
Kiesel 11. 
35' 
kis ŚWll. 23
) 
kisił SWll. 2i1;) 


Licltt n. 131 
liltlla} g. 1;) 1 
Zoil SWll. l?, l 


melr s. 126
>>>
llaba swn. 13
, 139 
llabalo SWl1. 139 
.LVabe n. 138, 13U 
Nabel ll. 139, 141 
Jutca as. 1 US 
.LVaclten n. l U8 
1łafa1.r si. 1-10 
nako ss. l U8 
Illtłlst si. 147 
lVebel n. 141 
llebul swn. 1-11 
nill si. 1-11 
niul si. 1-11 
niujis g. 1-18 
IlO nw. 1-17 
llÓatZl-Jl si. 1-17 
nur si. 141 
1U}kkui si. 198 
uil, nw. 147 


(£lfr si. 173 
olm dn.. 159 
olmiclt śdn. 159 
olmoht śwn. 159 
oltar śwn. 159 
olwonn śdn. ló9 
ot'l. si. 279 
ot/ar swn. 279 
OtteT 11. 279 
Qlr si. 160 
tJlke nw. ] 59 
tJlket uw. 159 
osp nd. 9 


p litzzi swn. 19 
Pfiitze n. 1 9 
pottok n. 19 
prod sw:n. 21 
pytt as. 1 H 


I1'\DEK5Y 


niwa swn. 237 
1'ltwe dn. 

 7 
ró nd. 257 
rur nd. 257 
1"UlO as. 2;17 
Bulle ll. 
;)7 
nlOwa SWll. 2j7 
rllozoen swn. 257 


. 


sallrlia1l g. 196 
scllllellzen n. 1 
JR 
sentleJt 11. 196 
siud{nt swn. 190 
siutlr nd. 208 
Sinll n. H}6, si. 195 
siu Jla si. 196 
sillui si. 195 
sillt swn. 196 
sintar swn. 208 
Sillter n. 
10 
siJlps g. 19ó 
sit/l ss. 196 
słtllon ss. 1UG 
slp as. 196 
sipian as. 196 
slli
'all g. 199 
su;ggr si. 1 mJ 
sulid as. 199 
staup si. 203 
slallpa śwn. 203 
sleap as. 203 
Sleg I1. 187 
Steig n. UH 
stóp śdn. 203 
sloppa as. 203 
stoltf swn. 203 
stubeclt śwn. 203 
::Jtiibclzen . n. 2U3 
si iibi ch śwn. 203 


333 


tailzswo g. 51 
TOlt n. 76 
Tltal 11. 220 
tl1eisk SWll. 3
ł 
tlllClltlt sz. ag 
ton SWll. 7 () 
treibfll nd. 72 


pan as. 39 
phtl" nd. 39 
pilia nd. 39 
plJlall as. 39 
p;yr nd. 39 
pwIllall as. 39 
PU.UJIUtłt as. 39 


_ l -) 37 
Uli er as., ss. - 
uldillłl si. 15B 
uldua si. 169, 162 
lllk d., dn., uw., sz. 159 
ulka nw. 159 
ulkast I1W. 159 
ulkell sz. 159 
ulker 11. 159 
ulkutt nw. 10
ł 
111m dn. 159 
ulma nw. L)
 
Ulme n. ltj8, 16B 
1tllllec śwn. 109 
ulmełł dn. ló9 
ltlmich śdn. 109 
Zł lworm śdn. 1 [)9 
Ul' si. 1
6 
urficelder sz. 18-1 
/( rigr si. 126 
utar SWI1. 237 



'all{t nd. 225 
vaurl d. 270
>>>
..334 J. ROZW.\DOWSKI: STUDIA N.ł.D NAZWAMI WÓD Sł.OWL\
SKICH 


vntn n,y., si. 2.9 
viit,. si. 260 
vatten sz. 27ft 
ved,. si. 27
 
'l:eis uw. 271 
4' S - 0) 71, 
C/'eisa DW., i. 
291 

'ella nd. 22;) 
'l.'isk si. 272 

:isp llW. 272 
V(f:r as. 126 


lcallu SWll. 
2j 
walm swn. i;[j 
2 9'" 
van a., as. _Ó.J 
wand d. 27;) 
f (,'(;se as. 271, sf. 
272 
uato g. 27
 
n r eicllselkirsche n. 
0)-') 
.:;.- 
weiss n. 27 j 
/l'e"lllt swn. 220 
lITeIle n. 225, 263 
u'e! sf. 26u 
-tt'ftcl'r SWll. 2. 
 
ll'ielm as. 22; 
IViese n. 271 
nriesel n. 27 ł, 2
 1 
ll.'illsila SWD. 272 
tcild ll. 263 
1Villfel' D. 2. 
 
willtrus g. 278 
loisa SWJl. '271 
cisc as., SWD. 272 
nriscll n. 272 
u'i:;;che śdn. 272 
ll'ise swn. 272 
. .('isjJ a. 2.2 


ll'iSpel dn. 272 
U'isselbeere n. 272 
ll'iZ g. 27;) 
. 
lC1Z śwn. 2.0 
wolla swn. 2
6 
wre! as. 
60 
ll'ulla g. 226 
wlJlm as. 22;) 


4. Celtyckie 


bez oznaczenia - cel- 
tyckie 
b. - uretońskie 
i. - iryjskie 
k. -- kymry jskie 
aballll i. 1-11 
alan n i. 221) 
illit i. 120 
aub i. 1-11 


be1'bflim i. 2j 
berll i. 20 
berwaf k. 25 
bre1łllim i. 17, 26 
breo i. 27 
brocc i. 3=ł 
bruin i. 17 
brltith i. 2-1 
bru1lui1ll, i. 17, 26 
brutll i. 24 
bru'd k. 2-1 
hrydio k. 
-1 
b ' l l . 2 '
(\ 
ua . óJ
' 


ddn i. 2-1
 
elanach i. 2-19, 2;)0 
de
'a 63 
diallC k. 180 
(licii 63 


doba I' i. 
)i1 
dóe i. 76 
- rlour L. f3 
dOltvre b. 53 
druta 70 
drlllós .0 
dwfr k. f3 


esc i. 107 
etahll i. 1 
7 


f - . ')- 1 
l l. .... 
froeclL i. 1 t)
ł 


gu:lalt k. 2:!t 
gwy k. 27], 2Ul 
[Jwyach k. 271 
gwyar k. 271, :łHl 
glt'Yw k. 2.1, 27-1 


llent b. 19;) 
lt!pz! k. 105 


ilio k. 255 
i11lbliu i. 139, 14u 
is 1 09 
isel 109 


lem i. 168, l (j
' 
llwyf i. 16H 
l'On i. 131 
luall i. 131 


nau, i. 147 
nel i. 141 
lliu'l k. 1-11 
noe k. 147 
Illldtl k. 1 V8 


set i. 195 
sll£Um i. H:ł8 
SJllllldh i. 1 U
>>>
taiZ k. 39 
tipra, i. 
-!, 27 
toesc i. 107 
toescach i. 107 


ua'lle i. 223 


UJ!Js[l k. 107 


5. Italskie wraz 
z ."omańskimi 


bez oznaczenia - łacina 
f. - francuskie 
h. - hiszpaliskie 
J. - dia1. italskie 
p. -:- prowansalskie 
r. - rUffiUliskie 
u. - umbryjskie 
w. - wlo8kie 
a,ql"eslis :!OO 
alalIsa 162, p. lG
 
alblIs 173 
alfo u. 173 
al.'la 159, 162 
aNsa h. 160 
[lfizr f. 160 
alnus 161, 162, 16-1 
alosa w. 16:ł 
alose f. 162 
aloeZts 222 
alJlnis , 
ltJldrUarf 7U, 71 
llJlgltSt1lS 200 
apium 7 
aqZla 17
, 179 
aula 21 g 
au:dlla 219, 222 
aveo 2, 23
 


caelestis 200 
combretulIl 
07 


Il'IJ EKSY 


de[rutum 21, 2-1, 
5, 

7 
deus 61, 62 
dexte'1' 51 
divllS 61 
doV'ł"U 53 


eqltft. 1 7 
 
eqzeos 17
, 181 
exuo 221 


febris 27 
ferire 2:) 
. fermentuJIl 23, 25, 27 
fero 25 
ferveo 25, 27 
fe1 ve re :!6 
fe1To 25 
{ol"lwe 2
) 
(ores 220 
fOI"JlllS 1 7 
fonll1ł 220 
fuga :?-1i3 
fuge1"e 2-ła 
funlu s 1 7 
furo '27 


henia i. :?36 
llOrreo 236 


ilia 2:)5 
imber 1-1 l 
illdllO 221 
iUl'enio 1
7 
ira 113 
itio 255 


Jana ll
} 
jamla 119 
.1alllls 119 


.&:))- 
--'iJ
 


JaJllts 119 


lałła 2
6 
luceo 131 
luclts 131 
luna 131 
lutum 301 
lu:r 131 


... 


. 


meare 300 
modestus 200 
mustum 134 


llare H ł 3, 19
 
uafare 193 
łłavia 1-18 
llavis 14, 
nebula 1-11 
ll11bes 198 
ll11bs 19
 
ll11trix 197 


ocior l 
u 
olla 2 Hl 
OllustuS 200 
ora h. 160 


nałam 180 
pałus 1
:) 
piłum :!b8 
pistillltlll 2
8 
pOJlS 187 
pozza w. 1 
 
pozzo w. 19 
pllll1lo 185 
p'lltelts 1 
 


'rllabarbaru1Il 257, 2;)H 
'rheu11l 257 
l'orind r. 2
}9
>>>
. 


H36 J. ROZWADOWSKI: STUDIA 
AD NAZWAm WÓD SLOWIA
8KICłł 


1"umpere 117 ł 
1'llpeS 11 7 


, 


sanies 1 H5 
sapinus 
OI 
scelest IlS 200 
SClltina 19;), l U6 
selłfire 196 
sIutla u. 19M 
soniu JIl 1 n; 
SltCUS 7 


t li ba 20-1 
tubus 204 


uber 237 
u/mus 168, 16B 
ulua l6U, 162 
1l1nbiliclIS 139, 141 
limbo '13H 
Ituda 27
 
ulie u. 279 
llrilla 126 
uriuari 126 


vale r. 53 
l'allis 5iJ, :263 
vetustus 200 
'drga 27
 
vinlS i7 l 
ViSCll1/l 272 


6. Greckie 


bez oznaczenia - staro- 
greckie wraz z dial. 
D.- nowogreckie 


alYfS 117, 252 
aiYluAóS 2
)2 
a;
 11 7 


dta&w 278 
llAq;óS 173 
ilv&ea; :?08 
ltatVI7S 2-l
 
clolOS 2-18 
(COl S 2-18 
iioll,AOS 
 
al
A'] 219, 220, 221 
aVA,S 219, 220 
aVAós 219, 221 
al1).l
v 21 H 
lU{Jeós 1-10 


[leC fr;s 89 
p
ÓTOS 33, 3-1, 35 


Of
I()S 51 
o,jVf.ft 2-1H 
ólall'w -1b 
OtÓeUoxw 69, 70 
0elCVat 70 
óeó,llos 6D, 187 


l{3eos 8H 
Ei-pw 87, 88 
lvavAos 219 
ivvia 197 
lvvola 197 
i
Elxr; 169 
fewiuJ 257 
lew,] 
5 7 
EVV
 
:!3 
EDVtS :!2;J 


ZEVS U l 


-&iw 76, 2;)u 
-&oós 7 f) 
-&vea 220 


iaivw 113 
illAlw 2

) 
la!!ós 112 
laeós 112 
lE
óS l] 2 
bc;wS 181 
i/..la 2:5 
iALOV 2;)5 
ilvS 25
 
i
óS 27
 
Ms 101, 271, 2Dt 
1'1lnOS 181 
IQÓS 112 
. - 
leos l] 2 
lepi 

ł 


. 


;unal'yiŚu) 2D:ł 


J..ci,llJ7r; 130 
J..(llUl 130 
AEi,Jw 88 
J..f.l 1 XÓS li31 


1';Utf!ct ll. 28 
II VÓ(CW 13-1 
, 
f1vdoS lH-1 


vaiov l H7 
vtipa 197 
'-'aeós 1 H7 
vaiis 1-17 
lJClVW 197 
vaw BH 
VUpiAYJ 1-10 
'l-'iq;oS 140 
viw 197 
'lJl,1..W 198 
vóa 197
>>>
olpa 113 
olu'lQ0r;, 113 
· , 8 ... 
Olrpaw , 
olq;i 89 
olq;w 87 
op{3Q0r;, 141 
ijprpuA,ór;, 139, 141 
ov:Jor;, 208 
onóEtr;, 7 
, , ... 
onor;, , 
ov{}aQ 237 
oulor;, 226 


. nauir;, 187 
nU'lflv 187 
nr;Y11 241 
nr;lór;, 18
 
nJ.a'lvr;, 18
 
nJ./:w 185 
nJ.v'lór;, 185 
nóv'lor;, 187, 196 
nóQ0r;, 300 
:JtoQq;vQw 26 
:JtQóuwnov 6 


(Jl'}vix.ł] 194 
(JvVV/:voq;E 140 


'Cilor;, 39 
'TQayor;, 89 


fJóQa 279 
VóQor;, 219 


q;aQów 25 
q;/:{30P(1.1 239 ; 
q;/:Qfu:Jat 22 
rp/:Qw 25 
rpfVYW 243 
q;o{Jl:w 239 


Prace Onomast
rzne l. 


INDEKSY 


rpQ/:aQ 21, 23, 

, 27 
q;Q
aQ 23 
rpvYfiv 243 
rpvyfJ 243 
rpvQW 26 


(')X'vr;, 180 
wQa 119 
wQo; 119 


7. Armeńskie 


aic 11 7 
a'b 160, 162 
albeu'ł" 23, 24 
albiur 21, 23, 2ó 
amp 141 


bel"an 20 


get 2
2, 2
3, 274 


'dlW 88 
kun 187 


Jur 231 


/lal' 148 


SOi'l1t 215 


ul 219, 221 


8. Trackie i fry- 
gijskie 
f, - fry
ijskie 
t. - trackiE' 


{JQOV'lor;, t. 21, 24, 25 
{JQiFlOr;, t. 21, 25 
F/:óv f. 251, 2
3,274 


337 


9. Albańskie 


bez oznaczenia - albań- 
skie 
g. - gegijskie 
berdk 28 
brum 25 
bJ"Zl11tlt 
5 
kalE 11 7 
ikE.i 92 
ikEń 92 
ikij g. 92 
lEgatE 96 
l'igatf 96 
UjE 279 
valE 225 
val'01l. 225 
V£l'01l, 225 
vl'oń 22
 
vltloń 225 


10. Irańskie 


a. - awestyjskie 
b. - beludżystańskie 
l' - irańskie 
ni. - I\owoirańskie- 
np. - nowoperskie 
o. - osetyńskie 
sp. - staroperskie 

p. - średnioperskie 
aestJnza- a. 113 
a,fant- a. 6 
ap- a. 6 
aspa- a. 178 
aspa- a. 178 
ilSUS- a. 180 
avabaraiti a. 22 
awra- a. 141 


baga- i. 61, 62 
baraj/i a. 2
J 26 



2 


.......
>>>
. . 
 38 Ó . 
.. J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI W D SLOWIANSKICH 


bare lI,ti R. 
2 
hes np. 271 


daev{(- i. 61, 62 
a1111- R. 2-1-1, 249, 
250, 296 
dallul.:atiy sp. 250 
dasinli i. 51 
dev np. 61 
d,v np. 61 
don o. 
44, 250 
tlral'- a. 6-1 
driira.lJat a. 70 
-dnUa- R. 70 
dVCl1. R. 64 


!Ju'arm b. 226 
handrOll śp. 66 
kwap/'- a. 9 . 
JlVllSpii- a. 179 
1zar- a. 231 
yzara- R. 231 


isa- a. 113 
lSlt- R. 101 
isya- a. 113 
izaena- a. 11 7 


llabii- a. 139 
uablilutzdista a. 139 
tlar np. 141 
'Ilata a. 141 
nav np. 148 
na rag o. 2-15 
nilvaya- a. 14
, 197 
1zod b. 19
 


panUJ, a. 187 
pfJ1'J:tU a. 185 
pfJrdJll'i a. 184 


raocalt- 3-. 130 
'raoxslla- R. 131 
1'aucah- sp. 130 


snaOa- a. Ig7, 198 
s aooa- a. 19
 
snata- R. 197 
sllaya- a. 197 
slliya- a. 197 
$Il!/a- a. 197 


tUSlla- i. 300 


ltnli- a. 2
3 
ltrVapa- a. 6 


vliesah R. 271, 291 
va'ri R. 126 
va1'- a. 226 
var a. 12B 
varmi- a. 225, 226 
VCl1"1Jl ni. 226 
veii śp. 271 
vis- R. 271, 291 
visa- a. 271 
visaya- a. 271 


ziirond o. 245 
zar.
tva- a. 236 


zgar- a. 231 
zga1'a- R. 231 


11. Staroindyj- 
skie 


agnis 7 
adudruvat 7 O 
an'ltpam 6 
"p- 5, 6 
apavant- 6, 7 


apsu- 10 
aps'ltmallt- 10 
abhnim 140 
ambll- 141 
itmbltas 140 
avatas 2, 22H 
avalli 2 
, 
asva- 178, 17
 
, 
asva1'utha 178, 179 
tiivuvatl 178, 179 
, 
asvava nt- 178 
, 
asvlivant- 17
 
ilp- 6 
ap aga 6 
apya- 6 
lila- 160, 162 
lilaka- 160 
, 
aSllS 180 


l'IJguti 117 
ifJgayati 88 
itł- 25
 
ibha 89 
lyarli 250 
iyeti 2
4 
isa
layate 11 a 
isa

yati 113 
isati 113 
isira- 100, 104, 
113, 114 
ł 
iszt-' 101 
iS1J.ati 100, 101, 
ismłn- 113 
łsgati 101, 113 
irltyati 255 
frU 2
5 
ilayati 25
 
tsati 113 
, 
iśate 101, 113 


112 
, 


113
>>>
'lulan- 278 
'ltdllas gen. 279 
1tdnis 279 
1I1latti 279 
1tJtdó,ti 27
 
udhar 237 
Ulla- 223 
urr.Jli 226 
ttrm{s 225 


. 


riisd- 1 ó
 
. 


, 


ejati 88, 11 7 

Sll- ] 13 

śati 113 


tJdati 278 
ódman- 278 


krst)as 214 . 
ksandi 231 


gubllasti- 
OO 
gabkira 188 


Jiras 112 
jir{s 112 


takVltS 93 
tartJl:nlas 77, 78 
taranii 78 
timita- 38 
t{myali 38 
timyati 38 
tema- 38 
tlmalla- 38 
t6ya- 39 


dad'r'lts 71 
ddridra- 7 J 


, I 


INDEKSY 


, 
dliuu- 244, 24H 
dudrava 70 
devas 62 
d
l/alts 61 
dramati 69 
dravati 64, 6g, 70 
drati 70 .ń 
driivayati 70 
druta- 70 
dvipa- 6 


dhan- 250 
dhallvati 2óo, 
dhavate 76, 250 
dhdvati 76 
d1zu'lttis 76 


llab1l.- 140 
nabhate 13g 
lzabhanu- 139 
nabllanil- 139 
nabhas 140 
nabhyam 138 
naus 147 
ndbh- 139 
lzabha- 138 
nabha 138 
ndbllis 138, 139 
lliibhilam 139. 
'1ll1vlya- 148 
navga- 148 
nirapa 6 


pa'11ku- 30 
panthas 187, 188 
palasti- 200 
palvala- 18f 
palva
1Ja- 185 
prtkitli 184 




 


339 


prth'l't- 184 
prid"ika- 6 
pratipam 6 
plavate 185 
pluta- 185 


'J 


baltvapa- 6 


bhagna- 30, 240 
bhaJJgd- 240 
bhanakti 30, 240 
bhar- 22 
bkarami 25 
bllltgnd- 243 
bhujati 243 
bhura
lY(lti 22, 25 
bh'ltrati 22, 25, 26 
bhurva1Ji- 2
, 26 
blzurvan- 22, 25, 26 
bhur1Ji- 26 
bhoga- 242 
bllogd- 243 
bhTi
dti 26 


J 


l. 


matkali 249 
mat/znali 
49 
mandJlati 249 
miirlas 35 


gali 120 
ydna- 119, 120 
yiini 120 
!/u.bhati 87, 89 
!lama- 89 


J 


,'asd 258 . 
rokds 131 
, 

 ,'ocatl 131 
-rocas- 131 


22.
>>>
340 


J. ROZWADOWSKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SŁOWIAŃSKICH 


lokds 131 


vti,. 126 
t'rir; 126 
t'iia- 271, 291 
visa'l)a- 271 
v;s,.d- 271, 291 
vipa- 6 
, 
vesat; 271 
viJanta- 274: 
tJeia1ltf 274 
lJeili-nta 27-1 
vela 263 


. 
sltskapa- 6 


samapa- 6 
sami'IJgayati 11 7 
sUJldra- 208 
sindll1l- 208 247 
, 
stimifa- ;j8 
stlmyati 38 
stima- 38 
, 
,timyati 38 
stema- 38 
sthinui- 38 
sluipana- 198 
snapa!lati 198 
snava- 197 
snuti 193, 197, 198 
$napayati 198 
snuta- 197 f-" 
snaltti 197 
8vu,va- 1 79 


12. Nieindoeu- 
ropejskie 


&. -- ałtajskie 
cz. -- czeremiskie 


e. -- estońskie 
f. - fhiskie 
l. - lapońskie 
Iw. - liwońskie 
m. -- mord wińskie 
o. -- osmańskie 
p. -- permskie 
s. - samojedzkie 
t. - tureckie 
w. - wotiackie 
wg. -- węgierskie 
wp. -- wepsyjskie 
wog. -- wogulskie 
z. -- zyriaIiskie 


agnis f. 175 
apsak t. 9 
arma Iw. 215 
a'ltlu f. 1 75 
avanto f. 2, 3 


bit! cz. 27-! 


cara"" R. 216 
ćarvva l. 216 


din z. 7f 
div t. 61 
dy" z. 75 
tly'll z. 75 



za cz. 102 


gałoras l. 127 


llarma f. 215 
harma f. 215 
karm l. 215 
hanna f. 215, 216 
kiirmiik l. 2 t 5 


isii f. 102 
itse f. 102 


1 
. 


iz w. 116 
iz z. 116 
iza l. ] 02 
iźa cz. lO:! 
ize e. 102 
izja z. 116 


jana f. 122 
jata f. 122 
jam"re l. 1:!7 
o 
jara Iw. 128 
jiirvi f. 127 
jii!lre l. 127 
jeltro s. 127 
joki f. 122 
jol o. 221 
jOI1l e. 122, 123 
jom w. 122 
joń e. 122 
jono f. 122 
jUln e. 123 
juna f. 122 
j'ltOkslt f. 122 
iltO'l1Z Iw. 123 
juo1lla f. 122 
juo'lltu f. 122 
juoni f. 122, 123 
juonne f. 122 
jU'Oll Iw. 12
, 123.. 
juopa f. 122 
juosta f. 122 
jztOtti f. 122 
j210va f. 122 
izwvnna l. 122 


. 


kiiyra f. 127 


lab wg. 129 
labbak 1. 129
>>>
INDEKSY 341 
. 
la1ll11likko f. 1
9 sa/lea f. 201 tyvelt f. 39 
lampi f. 129 saki f. 201 
lap wg. 129 sakista f. 20 l ukmoTt w. 273 
siver f. 211 ul' z. 175 
lIUlst e. 133 sj6ver f. 211 ltlkklt f. 159 
musta f. 133 sohata f. 201 ltula f. 221 
'mustii. Iw. 133 soki1ta f. 201 
,natala f. 134 .okista f. 201 Vet z. 253, 274 
sokju f. 201 vulda m. 228 
1laba e. 138 - , 194 łiiilda Iw. 228 
son e. 
napa f. 141 sose f. 201 valdo m. 228 
lleva f. 148 sosku f. 201 valkea f. 228 
Jl,juolla l. 148 sosIe f. 20 l oalkia f. 228 
'Jl.;ivla l. 149 silva e. 211 valostaa f. 230 
Itjivle 1. 149 . syove'ł'i f. 211 valostill f. 230 
"liii z. 148 syva f. 211 oo.1}ged wp. 228 
nuoZi f. 148 syviillne f. 211 vaina e. 74 
s!Jveri f. 211 vaina f. 74, 78 . 
ol' z. 17 b sywa f. 212 vel! ID. 274 
onru, f. 175 szirollt wg. 216 ved m. 253, 274 
oului l. 1 7
) seirony wg. 216 veden f. 274 
ven{t Iw. 74 
paald Iw. 185 tasma f. 47 vesi f. 203, 274 
palila f. 185 ti/lku f. 47 eetela f. 274 
-: 
paltto f. 185 ti/lma f. 47 vielggad l. 228 
pełnd z. 189 tiknu f. 47 'ł-'ien f. 273 
pime e. 189 tikro f. 47 vieska f. 273, 274 
pimeii f. 189 tikl'tt f. 47 vieskainen f. 273 
pinled wp. 189 tihntta f. 47 vikm e. 274 
pimd Iw. 1BY ti/lruttaa f. 47 vihma f. 274 
pi'md; Iw. 189 tihzt f. J 7 vi/ut f. 274 
tihuttaa f. 47 vikla z. 274 
,'awa e. 259 lina p. 39 vis z. 273, 274: 
rawo m. 229 Usma f. 47 visa f. 274 
'I"ooe e. 259 tf)fJa Iw. 211 vise f. 274 
rooja e. 259 , visk z. 273, 274 
tiarom z. 216 
rowa Iw. 259 lygni f. 39 viska z. 273 
.ruoja f. 2bg tymet w. 39 vts;l Iw. 274 
-ruona f. 259 tyuys w. 39 visu f. 274
>>>
342 J. ROZ\\ !
DO\\'SK]: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SŁOWIAŃSKICH 


visva f. 274 
vii wog. 274 
v/z wg. 253, 274: 
viz z. 274 
mzIas z. 274 
, 
vizIats z. 274 


viz16b z. 274: 
vizyl z. 274: 
l,izyv z. 274 
voetas l. 274 
tJolgedo cz. 228 
volgodo cz. 22
 


. 
vu w. 274 


.,walgę e. 228 
wisl;b Iw. 274 
wiU cz. 27-! 


, 
.. 


Errata 


(Pominięto błędy mechaniczne, nie wywołujące nieporozumienia, oraz pewne- 
niekonsekwencje w użyciu kursywy.) L . 
ł 


ell miast ma być 
Str. 2 w.116 Avens ucens 
;Ił 10 " 30 małą Osę, JI ałą Osę 
Jt 33 :Ił 28 słowin. sloweń. 
38 9 Wasser ist 't) s . .'Vasser ist') 2 
;Ił » 
:t 38. » 10 t{myati 4. timyati 3 
;Ił 38 Jt 14 stimita- 2 slimi! a- 4 
;Ił 39 :ł 25 tyyni tygni 
:t 62 :I -1 *deva-s deva-s 
:e 67 ;Ił 3 na pogranIczu (na pograniczu 
)I) 70 » l °PcXvcxt opawlt 
:t 82 :e 19 slowin. słoweń. 
)I) 82 :t 21 ł słowin. słowel). 
» 84 » 19 plet1le pleine 
» 87 żyw
 paginacja Aupa, U pa-Opawa Ibr 
:ił 87 :e 24 podobnie l' (podobnie 
89 18 , KCX7tpO
 
» ;Ił x(')7tpO
 
Jt 93 :t 30 tak-vii.-s tak-va-s 
;Ił 99 .Jt 6 (dolny) (Dolny) 
:t 112 » 9 . IF XIII IF VIII 
. , 
:t ]33 . 38, Et. El. 
2]9 8 'tA' exuAWV 
:t " exu (00'/ 
:t 246 » 7 . Bełor. SI. Belor. Sb. 
Mapa F-6j7 " Alzenz AIsenz 
» E-8 A vanson A vancon 
, 
,. 0-7 0-8 Ausance Auzance 
, 
:e 1-5 Derbsk Debrsk 
K-5 ł Lamseden Lampseden " 
:e 
» K-3 K-3j4 K-4 Nabbo Nabba 
, , 
:t 8-8 ( Olontas Alontas . 
" N-4 # Vep Vop' 
;Ił E-8 '4 Visentia Visontio 
:', 
. 
"'
,
>>>
. u 


Spis rzeczy 


Przedmowa wydawców . . . . 
\Vy kaz 
krótów . . . . . 
\Vykaz cytowanych dzieł . . . . . 
Wykaz cytowanych map. ........ 
I. Artykuły wykończone 
l. llvent -, a'vont- 
2. .dupa, Upa. 
3. Opawa . . . . 
4. Opsa, Osa. . . 
5. Brdl, Brynica . 
o. Erut, B ryta wa, . . 
7. Uborć . . . 
8. Brok . . . . . 
9. Cienia, Tnia 
10. Cna . . . 
II. Dbra . . . . 
12. dev-, deiv-. . 
13. dreu- {D}'węca, Dt:llI('a...} 
14. Dźwina. . . . . . 
15. Dźwinosa, Wiejna . . 
16. Galo, Galy, Gala.. . 
17. Ibr. . . . . . . 
HL lku:a, Ikawa, lka . . 
19. Iłża. ...... 
20. Isa 
21. lsana. 
22. Isara. . . . . . 
23. Isca, lscala, Iscara 
24. [sZa . . . . . 
25. [sira, I
er 
26. [za, lzwa. . . 
27. Jana. 
28. J
sa . . . . . 
29. Jura . . . 
30. Lam,paizki i LampascJL '. 
31. Łaukiesa, Łuczesa 
32. JloBtwa, 
lIsta. 
33. Jlotol. 
34. nab- . . . . . 


. 


str. 
III 
. . VIII 
X 
. . XXI 


;, . 


l 
3 
3 
9 
12 
20 
22 
31 
35 
40 
52 
56 
64 
72 
78 
79 
85 
90 
94 
98 
102 
103 
105 
107 
111 
115 
117 
123 
124 
128 
130 
132 
134 
134
>>>
344 J. ROZWADOWBKI: STUDIA NAD NAZWAMI WÓD SŁOWIAŃSKICH 


35. X ac,:'a, 
T ienacz . . . . . . . . 
36. N ava. . . . . . . . . . . . . . . 
37. Ola i jej grupa: pierwiastek eZ- . . . 
38. Oswa. . . . . . . . . . . . 
39. PeUa, Pełteu:, Polota, Plock. . 
40. Penta, i POłlfos 
41. Piadynka . . 
42. San . . . . . . 
43. sent- . . . . . 
44. Snow", Snudy . 
45. Sosno. . . . . 
46. Stubiel, Stubla. . 
47. Sukiel, Ska'll'a . 
48. Swedrn ia . . . . . '.... 
49. Swir, Siwier . . . . 
50. Szreniawa. .... 
51. Ula, Aula . . . 
52. Unau:a . . . 
53. lVelna, Welma, W ołma. . 
54. Wolożoda : Wolga, Wologda . . . . . . . . . 
55. Zhar . . . . . . . . . . . . 
56. Żyzdra, Zizdra. . . . . . 
II. Artykuły niewykończone 
57. Auj-idus . . . . 
58. Bok (Bog) . . . . . . 
59. Bug . . . . . . . . 
60. Don, Dniepr, Dniestr. 
61. Dunaj . . . . . . 
62. Edessa . . . . . . 
63. Ilia . . . . . . . . 
64. Rawa: cpa. C\Vołga' 
65. Raja . . . . . 
66. Viadus : Odra . . . . . 
67. Wilia. . . . . . . . 
68. 'Veis- : vis-, lVisła i jej rodzina etymologiczna. 
69. ud- . . . . . . . 
70. Udra wzgl. A'udra. . 
71. Wynia . . . . . . . 
III. Dodatek 
Nazwy Wisły i jej dorzecza . 
Indeksy 
Imiona własne. . 
Appellativa . . . . . . 
Errata. . . . 
Spis rzeczy. . . 


.. " 


str. 
141 
144 
149 
176 
182 
186 
189 
189 
195 
197 
200 
202 
204 
20fi 
210 
213 
216 
222 
223 
227 
230 
232 


237 
238 
241 
243 
247 
251 
253 
256 
258 
259 
260 
264 
276 
277 
278 


280 


. . 


304 
324 
342 
343
>>>
G 10. H 1 20. K L 30. M N 
O. 



?/ 
 T \ 
 \ 
_ŁL,,"-.\(W /. " 
 1 I\.
 
:
",;;\ib;'

 ((?I 
 

 


 '!
!:', 
 s_\) 
 
 
 

_"-- .... 1\ '\
 . \,
 .? 
 S"" 
 1\ 



 /____ 
 }

 -r ł ; 

t
J\J \) \.\'\
 '-.'i - V 

} ./1/'\, "\ 
?- 
 
__
 
;:, --==L
, l 
,.
 
"r- 
_"'.
 
 -ł
 \.. 
 g.J 
--
 
(1 I ;'7A'" 1\\\\ '" -=I' p.,. A E-. _ , _ Wl[
 
GOAO ) 
-=7' (l }/ -/ 
 I 
 P'(, .",\\\'1!j) __
 j' l 
-d"itt i - 
 I 
 A 
t'-i
 
 
 "t\ r==- -' = 
-? I __n 
2I.5f/$".J ? 
 I 

 Vfl\J
 J;;' 

 lJ r
J , Y- 
 
 At fs
 



':r/

 L=- I,

I"-
-- _ -- J 
/I./ "-"ł; ! ., 
ft
 , 
- =7 - ( lf2 '/'Y/ 
 "/:51==- I \ \.
 

)-ź -ć=-- I - - "i  :==1 
 

'f 
 'r:::::-:': 7 - =-
 I f-q =- 
 l
 '-:'/ -ę:.- 
_ g" ---..-' 
 ło4. . 

 \ L 
 

 
A 
 

,
 7 --=:: f7 f - 

 'E - =f ĄbA
 
rniD \ UdO, I "'I 

 - 'YV 't..4f7 f-. E=" I ---=1 "- ,\\e _\ I-::- (jlonNo
 Diwino 'so 
 'J, ( '--J 

 n
 - 4-( 
 
 = 7 -= ,_ ---==- - l'=l = 'IV 1--= 1001 Isbtl łko 
 WOroln Orwl1lo J , 

 
 -----=:=1 '" t:.: Ł '-- tupe NoIibD I ":--: W,eloler ;;p .' Sosno ' 10 \ 
fi 
 =- I --= - -
 Son Soso OIJi\-J

 Il'/.n WolDZ"'
 l 1511'0 J 

 V' =- -= 
 -
 -:==11 
"'- O'l"int! LA OSO \;:[) 
 
;,.
,wle. :f D 
,.. (Jc

 
Dep .- 'J:= . 
 . 
 
_ .. =R= 
 
 
 
_.... QwnowD \S\@.-
 
1IJi,.'e

OpsO[)ub'o v 

 0s 5'iJ11! O "'
V 'D :ro 
.".J 
I F--" '-=- , - 
;;K
"
- Wiep1ieOslWO . \)SI.)' s.:S
n'!...,
..,,
 DruiD "'PJ ._POf()[k

V'Clla .
 
t:= '- - 1 
. 
 
 
'p 'E = z

n fU,fI'fi\S

ł-i
 'R


-W' IlWOWO . 
 
"1iv I 

 $..1 l
 '- 
 
 . Jene'f 1IJJr'4'.P.o o fa'(\. 
 SOSlf,. Jonkq 
 
 .
\) ' lit: oiJiwowo. 

 
 
 'i=- --1- XJ 'Ji-'lllł
OI
 UUvnup.s 1
WIł! ,1O_ »z",'o 'b. "I!sWl
JO 
 p.sq 

 -= -=1'=:J ,1': 
 'fksii
 --s'\) 'j".t1

. 
WII' 
I
\III! 
'$!l1I W'f;,"UD,el'lka -_ [ 
n 
 
 
 =- 
 t+---"::S:.. '\\ - r1\jjrulD .IV. 


\\); 'łf,IIID lin!\!!\' .? q
, NleJnalio 
'... 
= -u 'r
 l c:.- 
 ''''''E: .
. lDrT] 
 OlkS
urn(Or


1SI1I11
.tkqO
(nr?

t
nJa
'Iiu S
D 
--= 3. =- -==" lllTQl
"""'" 
'''-'nlJ!5'%ą, a łsłrx1 !:. 'orf
fo-:-ł'\
'f' I Soch 
 "iti __ 
\-7J 

 '... 
c;7" 
 lri1I 7.J
 k 
 

 r;,'C"Sea". l 
 N 
-Q. wo
 WOfDI 0\ Juwo WI!łnc1 D,I!Y'c lom
 lljlOJ 

 "B -Ę 
IJ'I'! 
t"""" zr 
 JL 
\:.! r o _ ?r.._.....-- ToenI!\! 
 lhlllq 
 D£11CD ISlellz 1iA'łi0 lDOO \ (z Deb'Jonsk 
- =:T fl '" =- II:T 
 e 1 
 
'I 'łl'41/ 
 venoo. lbm,d""'l nne 
'fSfII zim il/"ć . \ \)\
O J 105 om
 DbrJonsk 
, 
", =- 0er1lSla OsD lllfl1DOlliu !Viso 
 

Ie n
H! I HoIt 1"- 
- --- stO ,luro J =- .:E J 
 tĄ, ,i' '\ 
te' Sef t ;rp PeIt1j c,# I '
 ." , GIl 
. !.II I \... 

 ' 
pNDYN =- 
 
 
 r kD 
 u 


 .'10 O(z Ozwln
!J. 
 
=- '{ł -%.. 111...

' IiPf,e"" 

 


 ł

 
_____ - - 
 % , -

 !/JbOl osy, "'tD ./ lIssO 
 'V \\\)11 
 
----- I 
 \. '(sÓlf 

b8 
 £lslPr [ 
, a. t; 0
 

nm ) Os l 
111 i'lo ) Qowo HoItJ HO


 II 

 

 v- I 
 
 
I» 
 
 t--- ,

 lamo [!sfer 
 J0'ft\fiQ 
 
 
 
J!; Huf D 
-=::;:::j 
- --- " 
 
 f.1 

 

o \i I b.. AJ \\\
.k
 ' w /, 1#' 
 
,J a.S: 
 1 WełI1IOń,
: NI

 IiOłJ8hto M \
 010 0« KIJ W llrlr 
-=r vv .""
 ;, 4. '\ 
 z If-,jt}f ;. ,4 ..." 
/ł-rtr
 
s
o 

o 
,.
 rS
!

 



 4 9-
StubłO 


 
;.ł;/
4t1 :.
 
'It
 V l 
 , AOYŻ 191:1 UlIelOrt/- :;-'ro:h) -


(t" A.""
 


 _ (f) ""\..J''''(j
-1

'''


 .r'Y

 
 
 
 . 
" .
.\ RowoR '--.... -ł\11I-"40,..';--
. 
 

- . !ser , ". J ('Y 

 
 OAI1A 
 '0'f (3Jompo
.!

 -jj-W
"'ISlma '1IeIP 
 
 \I(/JrI\co 
. o, 
- 
 I:; .gf) ) [[Sgl/l '0
 O 
 
 :, 
 / ... 
 fr'l
 Br
t
 )

...
 
Jo 
 kil 
,
 I 
 Olcho 
........... _ 
\ft"-t 'l/lip!' 
'" - . OIbe, 
 
 
 ijI / 
 
 
.dI j iZ'fffj¥/

' r

 ""- l t-'" '" t 
 ---nIl ........ 
\ 
 't\S 
 ffi ab 
 U I
"':" 

 41f-"A
Jf7 
y£'
,l £ !lor '\ 
- ..
 lIwmnr w -/ 
 :," '. 
 ,

 /
 


,qn UIMSIb 

, BfIjhlwkD 

 
 Drove!tt ,w
, :ss /,? c 
/. / en A 
, r
 "'- 
. -' / . 
 
n.. ',\.' 
(, / J /W' "'\ F'",.J 
" \. 
- 
- ""S
, 
 
 h 
 ---=- \b!";'/.-'7 /1 /;, 
o:fo\
SI p'h'łf ;l 
 \ 
 / , " _
 --=4 ...., 
---':=:=:i.: 
 "'
 
 l 
 IlOma 

. 'ń! 
 'lf 
 '.f"rt
? /#, 
 . .@.-.. '. 
}F 1 

 
 
---"
 
 ;\J/7
? (1 / :;:V Sunno h'&i'/ / 
 
 
Ir ?
. I
 .r--- _ 
 

 r-= 
 
-== o " //, 
 :;' 1J!v

 / ,,1% 
,__ 'L/ .

 
 --... M

 / f r \ ' '-
"-- v
,

 l--==:) /k 
? 
' ą //
 ("" !A /
.w
 .'. ;"'--"'\ 

 '/ ..... 't.

 ,/ Q O.'? '"'" 'h 
 

 
 
 4J'
 v II'" 
 r \' IS

//: f0 M 
 v 
.P 
 '#' 
 , 
. 
 //I/
W. F f-- 
 

/---... 
ih ..QłJnta 

 :{,{//'/.
I ,; 4/ .' 
 7/:.&\" / J 7/ , .
 """- el.a 
/R ;i:?
-ń .. --==:7' 

 
... - II , ....- 

 _' -;;;;; ""..7 )
/ ("f' 
.' 
 
/",
' 
.. 'AIJ/r[i.' 
 oń. '''1____...-..501.\) c:::; 1- - 
 .......AfL\ł ł 
 -1 
'1C If"",, / ( tp 
" /..",., 1. 
 / 
f;. . -? .' {..:,., ;:p;;l,

"#- % I f7(J1i.. _ 
'O."i... 
 '/ 
 

 - 
;

 
 /;1 
.ł.r.......
 ---==ł ;j - 
 "/ 
 !» 
 t
 
/
/ "
="- 
 
 '-/ /.
 
 7
'r--r-... 
........ 
'"'.#" . '-- ';
 
 \ 
E
. --=;t ł= l F '" 
L
" .." - \).11l1t t /. O'N
"
. J/ '--- 
 - 
 -=... 

 V!1 
? / 
J
 -U ) (_ 
 - - - n N-== 
 ,, 

. " /u 
 1'/ 
, 
 _{o\...J---"'" -:---==:.: ,
O 
 "-r-. . " '-"'
, _ - -=- __ _ _ lo{ '" 
 ' 
9 
 / v:f ę-',h /
. '/A
 };,hL f 

' 
 . 
III\\f.
%, 
 
 ' 
 J. 
=:-- - \. . 
 
/'Q r 
 D
 
 
 li j
 



i, k
"

 
 .,&' t:;;..,..
 [f 
/ 
/
 
 o 

A - 

/ "
-=-
-
 
 '
 

 
 /", . r i

 
\ ,; i' \ euKADIszy E MAPA DO I.'1STUD I OW NAD 

"""'. 
/ 
 #//. /' ,,/, 7 h
7fft "

b - 
 --=
 "';::= 
 /, t 1''i.. ./ 
 
'"';; ,-:;'-:;
 ,r. :w.
'f'X "
/:"
 . / -=-- f ,--=r
n
 "
 
 7;sS:
 
 

4
 P/


 
 '
 
 / 

?" 0 P - 
 





 NAZWf4MI WOD SŁOWIAN ' SKICI-I " 
/ 
 / # Dl -r= 
 
 \ '//'/7# 
... /'. A

@,. ;i'/
 
W /. 
 rt ' / '. l' , . - P...;.J= ",.1;: Tin'tl 

. , v
 "0P1N_N
7_ , ,. '" 
 
V / "-9. , / _ .Y'-=-- I. /;:'= d
- " p; , 
 F-'- _ 
.- 
 
 ,v l' .
 
 =--- --= 
 w/ '-- _ 
 i! / , . -=-- f- j ą' 
 =- 
J
 
 
v"/ 
 
/ 
 /.h -=_ v, =
 flZrt
. , "ln.
 ,j 
 .... 
 
 I/j 
 
 
 1? " 
l=- J. ROZWADOWSKI[GO 

u
 / ./f( ,l-#' 
 '; --::'" "L--=--' f
 --.. ."hl 
 J')- 0 '- 
 

1 . 'V
 ? /
/ , 
 / / _ _ 
 ,-"..I 
 . -', .' 
?;JA.'\:j."7, v/,/". ";" 7T "
 ;-ł;;=-L- -= 
 ::l 'i.:/,
 
 --== "$" / 
 .---J 'o 
 /. 
j __ ...... 
vv;//!... 
 ; ,J #7$ "i 
 - t 
'i$- -=- - '') 
 o
 =- -=
 . //7f'):
 eR\. z
.1L-
 
 
 
II ł- 
,
 ¥y - - '  _ --:- / / t ?O; =- _ - _ 
3 7 
 
 i ,[
/);. ..... ;-- 
 . 
 = = 

'R&#J:A  
...-n - 
 d I =- 
 
 ')
 _=-1 . . I h- -"- P 
-



r/.-; o/{'4
 
 tr 
 
 ,- --=;s. __ 
, ,,_
. 
 
,,
 / / / // / _ - 
 /h#'h - 

 r. [)" (' lJ I r: 10° t r II , 20" ,
 


s 

I
 
 \ '
 I 

 t)_ 
.
 
{
 

 
?

 
 
1'\ 
/ \ 

 


A 
------ 
................ 


m.c 
/ 
/ 
/ 
/ 
/ 

 


E O. 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
-? 


50. 


R 


o 


-..... 


-' =- 



 
A,J. :::- +-=:5 
.£=- d? 
.k=- --::3' 
1=- 
I 
€=- 
I 

 -
 

 \=- L-=: 
.1. 
+-= 
=--- +-= 


p 

 


 
/ 


D 


B 


F 


-- 


-- 
.... 


------- 



 


I-- 


( J 


2 


/ 

 / 
I 
J.-.. 7 
7 
/ 
..I--'"" I 
/ 
/ 
"'( / 
/ 
/ ---:::::::r
 
-.-;J _ --==r' .:.... 'Y 
J 
-l.


 


15
 . 
I 05KWA 
1St 51-'"' 


3 



-
 
',) ' \ 
r WilskJ! 


- 


4 


==== 


 

::P' 
A 


r Lipo 
\. 'SD 


W,S:D 


'--- 
\ 




 



 CZ3::
 
/ 
 
I 
5 /_ 
SrI 
 £. 
7 -:;.,...-.. 


I 
'" 
t K 



 "- 
J.... snoą
, 



 
-----------I 

 


 


 


I 
II 


--- 


--:-", 


ld 


6 


.:}Ji' 


. 


LJ 


7 


to 


R 


Wznlesiehia ponad 500m 
/ 


o 


3D" 


N 


, 



 


T 


2 


3 


4 


/ 
( 


50 
5 


6 




 
,,
 
 
l'
 

, 'LE 7 
): 


300 m 


40. 


r- 


'--=-- 


==-- 


= 



8 
l 


" 
 

 

 
" 


Cj 


40' 


l 


l'
>>>